وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 1817 384091 382755 2026-06-10T18:58:12Z Intisar Ali 8681 /* عرب دور جي تاريخي اهميت */ 384091 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون}} {{Infobox settlement | name = سنڌ | native_name = {{hlist|{{resize|{{lang|sd|{{Naskh|سنڌ}}}}}}|{{lang|ur|{{nq|سندھ}}}}}} | etymology = <br />''سنڌو'' ([[سنڌو درياهه]]) مان نڪتل، جنهن جي لفظي معنيٰ "درياهه" آهي | type = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Jinnah Mausoleum.JPG | caption1 = [[مزارِ قائد]] | image2 = Rohri.jpg | caption2 = [[ايوب پل]] | image3 = Karachi sky line.jpg | caption3 = [[ڪراچي جو افق]] | image4 = Ranikot fort 2 (asad aman).jpg | caption4 = [[رني ڪوٽ قلعو]] | image5 = Other side of Moenjodaro by Usman Ghani.jpg | caption5 = [[موهن جو دڙو]] | image6 = | image7 = Shah jahan mosque -Thatta 7(asad aman).jpg | caption7 = [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] }} | image_flag = Flag of Sindh.svg | image_seal = Coat of arms of Sindh Province.svg | nicknames = {{hlist|''مهراڻ'' (دروازو)|''باب الاسلام'' (اسلام جو دروازو)}} | image_map = Sindh in Pakistan (claims hatched).svg | map_caption = پاڪستان ۾ سنڌ جو مقام | coor_pinpoint = | coordinates = {{coord|26|21|N|68|51|E|region:PK|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = [[انڊين گورنمينٽ ايڪٽ، 1935ع|{{Start date and age|1936|4|1|df=y}}]] (موجوده شڪل) | established_title1 = اڳ ۾ | established_date1 = [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو | seat_type = [[پاڪستان جي گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|گاديءَ جو هنڌ]]<br />{{nobold|[[سنڌ جا شهر آبادي موجب|۽ سڀ کان وڏو شهر]]}} | seat = [[ڪراچي]] | parts_type = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | parts_style = coll,para | parts = [[سنڌ جون ڊويزنون|06]] | p1 = [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]<br />[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]<br />[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]<br />[[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]<br />[[سکر ڊويزن|سکر]]<br />[[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاري موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|انساني ترقياتي اشاري (HDI)]] (2021ع) | blank2_info_sec1 = 0.517 {{increase}}<ref name="GlobalDataLab">{{cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/PAK/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&colour_scales=global|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=Globaldatalab.org|access-date=5 June 2022}}</ref><br />{{color|#FF0000|گهٽ}} | blank3_name_sec1 = [[پاڪستان ۾ تعليم|شرح خواندگي]] (2023ع) <ref>{{cite web | url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_province.pdf | title=Sindh Achieves Highest Literacy Growth Rate Among All Provinces | date=9 June 2025 }}</ref> | blank3_info_sec1 = {{bulleted list|'''ڪل:'''<br />(57.54%) |'''مرد:'''<br />(64.23%) |'''عورتون:'''<br />(50.21%)}} | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank_info_sec2 = 75 | blank1_name_sec2 = [[صوبائي اسيمبلي سنڌ|صوبائي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank1_info_sec2 = 168<ref>{{cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|access-date=24 July 2009|archive-date=14 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214183543/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|url-status=dead}}</ref> | blank2_name_sec2 = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | blank2_info_sec2 = 6 | blank3_name_sec2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعا]] | blank3_info_sec2 = 30 | blank4_name_sec2 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقا]] | blank4_info_sec2 = 138 | blank5_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]] | blank5_info_sec2 = 1108<ref>{{cite web|url=http://www.lgdsindh.com.pk/|title=LgdSindh - News Blog|website=LgdSindh|access-date=5 September 2006|archive-date=16 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616174048/http://www.lgdsindh.com.pk/|url-status=dead}}</ref> | government_footnotes = | government_type = [[وفاقي رياست|وفاقي]] پارلياماني حڪومت | governing_body = [[حڪومت سنڌ]] | leader_party = | leader_title = [[سنڌ جو گورنر|گورنر]] | leader_name = [[نھال ھاشمي]] ([[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پي ايم ايل-ن]]) | leader_title1 = [[سنڌ جو وزيراعليٰ|وزيراعليٰ]] | leader_name1 = [[سيد مراد علي شاهہ|سيد مراد علي شاھ]] ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|پي پي پي]]) | leader_title2 = [[سنڌ جو چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = سيد آصف حيدر شاهه | leader_title3 = [[مقننہ]] | leader_name3 = [[ سنڌ اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]] | leader_title4 = [[پاڪستان جون هاء ڪورٽون|هاءِ ڪورٽ]] | leader_name4 = [[سنڌ هاء ڪورٽ]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 140,914 | area_rank = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]] | elevation_footnotes = | elevation_m = 173 | population_footnotes = <ref name="2023 Census">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Sindh.pdf |title = Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 (Sindh province) |date= 5 August 2023 |website = Pakistan Bureau of Statistics (www.pbs.gov.pk) |access-date = 25 November 2023}}</ref> | population_total = 55,696,147 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] | population_rank = [[پاڪستان جي آبادي|ٻيون]] | population_density_km2 = 395 | population_demonym = سنڌي | population_note = | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +05:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] | website = [http://www.sindh.gov.pk sindh.gov.pk] | footnotes = | official_name = سنڌ صوبو | translit_lang1_info1 = | blank_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank_info_sec1 = {{Hlist|[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]|[[اردو]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{efn| *سنڌي واحد سرڪاري ٻولي آهي جيڪا صوبائي سطح تي تسليم ٿيل ۽ ضابطي هيٺ آهي۔ *اردو ۽ انگريزي جي سرڪاري حيثيت [[پاڪستان جو آئين|قومي آئين]] ۾ تسليم ٿيل آهي۔}}}} | demographics1_info1 = $86 billion ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g}} | demographics_type1 = جي ڊي پي (نالي ماتر) | demographics1_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics1_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics1_info2 = $1,997 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) | demographics_type2 = جي ڊي پي (خريداري قوت برابري) | demographics2_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics2_info1 = $345 ارب ڊالر ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g|سنڌ جو قومي معيشت ۾ حصو 23.7٪، يا 2022ع ۾ 345 ارب آمريڪي ڊالر (PPP) ۽ 86 ارب آمريڪي ڊالر (نالي ماتر) هو.<ref name=kp>{{Cite web|url=https://kpbos.gov.pk/assets/docs/reports/NTL-PolicyBrief-Aug-1.pdf|title= GDP OF KHYBER PUKHTUNKHWA'S DISTRICTS|website=kpbos.gov.pk}}</ref><ref name="imf.org">{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=564,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIEPCH,&sy=2020&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title=Report for Selected Countries and Subjects }}</ref>}} | demographics2_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics2_info2 = $7,209 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) }} '''سنڌ''' ({{lang-en|'''Sindh'''}}، [[اردو]]: {{Nastaliq|'''سندھ'''}})، [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان هڪ صوبو آهي، جيڪو ملڪ جي ڏاکڻي اوڀر طرف واقع آهي. سنڌ، [[سنڌي ماڻھو|سنڌي قوم]] جو تاريخي وطن آهي، جنهن کي عام طور واديءَ مهراڻ پڻ چيو ويندو آهي. ايراضي جي لحاظ کان سنڌ ٽيون نمبر وڏو صوبو، ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] کان پوءِ آبادي جي لحاظ کان ٻيون نمبر وڏو صوبو آهي. اولهه طرف سنڌ جا حدون [[بلوچستان]]، اتر طرف [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اوڀر طرف [[هندوستان]] جي [[راجستان]] ۽ [[گجرات]] سان لڳن ٿيون. سنڌ جي ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهي. سنڌ جي سر زمين گهڻو ڪري [[سنڌو درياھ]] جي وهڪري سبب آباد آهي، جڏهن ان جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ٿر|ٿر رڻپٽ]] واقع آهي جيڪو انڊيا جي رياست گجرات ۽ [[رڻ ڪڇ]] [[ريگستان]] سان ملي وڃي ٿو. سنڌ جي اولھ ۾ [[کيرٿر|کيرٿر جبل]] واقع آهي. سنڌ جي [[آبهوا]] [[اونھارو|اونهاري]] جو سخت گرم ۽ [[سيارو|سياري]] جو سخت ٿڌي رهندي آهي. سنڌ صوبي جي [[گادي جو هنڌ]] [[ڪراچي]] [[پاڪستان]] جو سڀ کان وڏو واپاري مرڪز آهي. ڪراچي پاڪستان جو ٻيو سڀ کان وڏو صنعتي شهر آهي جيڪو صوبي جي گادي جو هنڌ پڻ آهي جتي لاتعداد ملڪي ۽ بين الاقوامي بينڪن جو سسٽم موجود آهي، پاڪستان جا ٻه اهم [[بندرگاھ]] [[پورٽ قاسم]] ۽ [[ڪراچي بندرگاھ]] پڻ سنڌ ۾ آهن. باقي سنڌ [[زراعت]] واري [[صنعت]] تي مشتمل آهي، جيڪي لاتعداد [[ميوو|ميوا]]، [[ڀاڄي|ڀاڄيون]]، ۽ [[فصل]] پيدا ڪري ٿي جيڪي سموري ملڪ استعمال ۾ ڪيا وڃن ٿا.<ref name="The Nation, 2014">{{cite news|last1=Staff reporter|title=Sindh must exploit potential for fruit production|url=http://nation.com.pk/business/09-Mar-2014/sindh-must-exploit-potential-for-fruit-production|accessdate=29 May 2015|agency=The Nation|publisher=The Nation, 2014|date=9 March 2014}}</ref><ref name="SALU Press">{{cite web|url=https://www.academia.edu/1934949/Dates_in_Sindh_Facts_and_Figures|title=Dates in Sindh|last2=Saud|first2=Adila A.|date=|website=|publisher=SALU Press|last1=Markhand, PhD|first1=Ghulam Sarwar|accessdate=29 May 2015}}</ref><ref name="Dawn News,2007">{{cite news|last1=Editorial|title=How to grow Bananas|url=http://www.dawn.com/news/264225/how-to-grow-bananas|accessdate=29 May 2015|agency=Dawn News,|publisher=Dawn News, 2007|date=3 September 2007}}</ref> سنڌ صوبو پاڪستان جي [[دوا ساز صنعت]] جو پڻ مرڪز آهي. سنڌ پنهنجي مختلف [[ثقافت]] جي ڪري مشهور آهي، جنهن تي گهڻو تڻو اثر [[تصوف|صوفي ازم]] جو آهي، ڪيتريون ئي اهم [[صوفي]] [[مزار|مزارون]] سڄي سنڌ ۾ موجود آهن جيڪي لاتعداد عقيدتمند کي پنهنجي طرف ڇڪن ٿيون. سنڌ پاڪستان جو اڪيلو صوبو آهي جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ [[هندو]] رهن ٿا<ref name="tharparkar.gos.pk">[http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88 Tharparkar District Official Website – District Profile – Demography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321200415/http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88|date=March 21, 2012}}</ref> ان کان علاوه [[ڪراچي]] به پاڪستان جو واحد شهر آهي جتي جدا جدا قومون آباد آهن جن ۾ [[مھاجر]] (جيڪي 1947ع ۾ [[انڊيا]] مان هجرت ڪري آيا هئا)<ref name=":0">{{Cite journal|last=KHALIDI|first=OMAR|date=1998-01-01|title=FROM TORRENT TO TRICKLE: INDIAN MUSLIM MIGRATION TO PAKISTAN, 1947—97|jstor=20837002|journal=Islamic Studies|volume=37|issue=3|pages=339–352}}</ref> برمي، ملباري، بنگالي، وغيره جنهن جي نتيجي ۾ ڪراچي ۾ ڪيترائي ڀيرا نسلي جهيڙا پڻ ٿيا آهن.<ref name=Minahan>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World |volume=3 |year=2002 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-32111-5 |pages=1277–78}}</ref> سنڌ ۾ [[يونيسڪو]](UNESCO) طرفان ٻه مقام عالمي ورثو قرار ڏئي پنهنجي نگرانيءَ ۾ آندا ويا آهن جنهن ۾ هڪ [[مڪلي|مڪلي جون ٽڪريون]] ([[ٺٽو]]) ۽ ٻيو [[موهن جو دڙو]] ([[لاڙڪاڻو]]) شامل آهن.<ref>{{cite web|title=Properties inscribed on the World Heritage List (Pakistan)|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/pk|website=UNESCO|publisher=UNESCO|accessdate=14 July 2016}}</ref> انگريزن اگسٽ 1935 ۾ گورنمنٽ آف انڊيا ايڪٽ پاس ڪيو. جنهن موجب برما ۽ عدن کي انڊيا مان ٽوڙي واپس پراڻي فتح ڪيل ملڪ/ڪالوني جي جدا حيثيت ۾ بحال ڪيائون. جڏهن ته سنڌ ۽ بلوچستان کي فتح ڪيل جدا ملڪ واري حيثيت ۾ بحال نه ڪيائون. سنڌ کي انڊيا جي هڪ صوبي جي حيثيت ۾ بحال ڪيائون. جڏهن ته بلوچستان کي قلات شاهي رياست طور انڊيا ۾ شامل رکيائون. == نالي جي معني == سنڌ تي [[سنڌوندي]]ءَ تان نالو پيو آهي. [[سنسڪرت]] ۾ ”سنڌو“ معنيٰ [[سمنڊ]] يا [[درياھ|وڏو درياءُ]] آهي،{{sfn|Phiroze Vasunia|2013|p=6}} اڳي [[ڪابل ندي]]، گومتي (گومال) وغيره سنڌونديءَ جون ڀرتي ڪندڙ شاخون هونديون هيون، تنهنڪري سنڌو رواجي ندين کان تمام گهڻو وڏي هوندي هئي ۽ سمنڊ سان ڪلهو پئي هڻندي هئي. انهيءَ سبب [[آريا|آڳاٽن آرين]] اهو نالو رکيس. اڄ به سنڌونديءَ جو پيٽ [[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ديري اسماعيل]] کان وٺي [[ڪالاباغ]] تائين ايڏو وڏو آهي، جو ڪا ٻيڙي وچ سير ۾ هوندي، ته نڪي اورينءَ ڀر نڪي پرينءَ ڀر کان ڏسڻ ۾ ايندي.<ref>ڪتاب: [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html قديم سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180518034947/http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book46/Book_page2.html |date=2018-05-18 }} از ڀيرومل مهرچند آڏواڻي؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ|سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو]]</ref> اڳي سنڌ کي [[انگريزي ٻولي|انگريزي ٻوليءَ]] ۾ '''Sind''' ڪري لکيو ويندو هو، پر 1988ع تي [[سنڌ اسيمبلي]] پاران پيش ڪيل هڪ بل ذريعي ان کي '''Sindh''' ڪوٺيو ويو. 325 قبل مسيع ۾ [[يوناني|يونانين]] جڏهن [[سڪندر اعظم]] جي اڳواڻي ۾ سنڌ فتح ڪئي، ان وقت سنڌ کي انهن '''انڊُوس''' جو نالو ڏنو، جنهن مان بعد ۾ لفظ '''انڊس''' جنم ورتو. آڳاٽي ايرانين پاران [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي اوڀر طرف سموري علائقي کي هند چيو ويندو هو. جڏهن 17هين صدي تي انگريز برصغير ۾ آيا ته هن سموري [[ڏکڻ ايشيا]] کي سنڌ جو نالو ڏئي ان کي [[انڊيا]] ڪوٺيو. پاڪستان جي نالي ۾ [[س]] جو لفظ پڻ سنڌ مان کنيل آهي.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever?}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref>پروفيسر منگهارام ملڪاڻي ”سنڌ“ لفظ کي صاف طور دراوڙي الاصل قرار ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته آرين اهو لفظ دراوڙن کان اڌارو ورتو. هو لکي ٿو ته: {{quote|”بمبئي جي ڀارت وگيانيءَ (Indologist) پادري هيرس جي سَنَد موجب سندونديءَ کي اهو نالو آرين کان آڳاٽن رهاڪن دراوڙن ڏنو هو. جن جي ٻوليءَ ۾ ’سند‘ يا ’سِندو‘ لفظ جي معنيٰ هئي ندي يا درياءُ. آرين ان اکر کي ڦيرائي ”سنڌ“ يا ”سنڌو“ ڪيو، جنهن پٺيان سمورو ملڪ جنهن مان اُها ندي لنگهي ٿي، تنهن تي ’سنڌ‘ ديس جو نالو پئجي ويو......“<ref>{ملڪاڻي، منگهارام، پروفيسر، ”سنڌ، هندستان جو دروازو ۽ ان جي ادبي قدامت“ (مضمون)، ٽماهي ”مهراڻ“، جلد 11، نمبر- 3، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع، ص. 125}</ref>|}}يورپي لوڪن ”سنڌ“ لفظ جي بنياد متعلق اِها دعويٰ ڪئي ته اهو لفظ سنڪرت ٻوليءَ جو آهي، جنهن جو بنياد ”سڌ“ (sidh) ۽ ان جي معنيٰ نَهر يا نَدي آهي<ref>{williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.}</ref>ايڊورڊ ٿارنٽن (1844ع) ”سِنڌ“ يا ”سِنڌو“ لفظ کي سنسڪرت بنياد جو قرار ڏئي ٿو. هو لکي ٿو ته: "Sind or Sindh sanscrit for sea or collection of water......."<ref>{) Thornton, edward, op. cit. p. 199}</ref>مونيئروليمز ”سنڌو“ لفظ جي معنيٰ نهر،ندي ۽ سنڌ جا ماڻهو ڏنا آهن<ref>{williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.}</ref>اليگزينڊر ڪننگهام، سنڌ لفظ جي بنياد متعلق لکي ٿو ته: ”يونان وارن هن علائقي کي سِنڊو (Sindo) ۽ عربن سَدُو (Sadu) لکيو آهي. جيڪي هن علائقي جي سنسڪرتي نالي سِنڌو (Sindhu) ڏانهن اشارو ڪن ٿا. هن ٻوليءَ ۾ هتان جي رهاڪن کي سئنڌاوا (Saindhava) يا سئنڌو، (Saindhu) چيو ويو آهي ۽ عام مشهور اُچار به اهو آهي.“<ref>{ڪننگهام اليگزنڊر، ”سنڌ- هند جي قديم جاگرافي“، سنڌي ترجمو: عطامحمد ڀنڀرو، ڄام شورو/ حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 2007ع، ص. 266.}</ref>اليگزينڊر ڪننگهام واري ڳالهه کي ”انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا“ جا مرتبين تسليم ڪندي نقل ڪيو آهي. ڪاڪو ڀيرومل ان انسائيڪلو پيڊيا جي حوالي سان ڪننگهام واري ڳالهه ورجائيندي لکي ٿو ته: ”سنسڪرت ۾ ان کي ”سَئندَو (Saindhava) چوندا هئا، جنهن جي معنيٰ سنڌو ڪناري تي رهندڙ لوڪ......“<ref>{آڏواڻي، مهرچند، ڀيرومل، ”قديم سنڌ“، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، ڇاپو ٻيو 1980ع، ص.46}</ref>”رگويد واري زماني ۾ سنڌو ماٿر جي قديم لوڪن (رهواسين) کي سَئندو (Saindhava) جي نالي سان سڏيندا هئا، جنهن جي مراد هئي- سنڌو ڪناري يا سنڌوماٿر ۾ رهندڙ لوڪ آرين، يا هنن لوڪن (سنڌو ماٿر جي اصلوڪن رهاڪن) کي انهيءَ نالي (سَئنڌو/ سئندوئي) سڏيائون. هونئن به ته سنڌي ويا ڪرڻ جي اصولن موجب ’سنڌو‘ لفظ جي صفتي صورت ’سِئنڌوئي/ سئنڌو ئي ٿيندي. اها صورت (سئنڌو ئي)، اڳتي هلي پهرين ’سنڌ ئي‘ بڻي هوندي ۽ پوءِ ’سنڌي‘ بڻجي وئي ۽ وچ واري سُر [اَو]کي [اُ] سُر ۾ تبديل ڪيو ويو......... اهڙي طرح ’سنڌ ئي‘ جا اڳتي هلي ’سِنڌي‘ بنجي وئي آهي........“<ref>{الانا، غلام علي، ڊاڪٽر، ”سنڌي ٻوليءَ جو بڻ بنياد“، ڪراچي، سنڌيڪا اڪيڊمي، نئون ڇاپو 2004ع، ص. 127.}</ref><ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>”جڏهن به سنسڪرت مان نَوَن لفظن ٺاهڻ لاءِ ڪنهن ڌاتوءَ سان اڳياڙيون ۽ پڇاڙيون ڳنڍيون وينديون هيون ته ان عمل کي سڏيندا ئي هئا ”سَنڌي“، جو پوءِ ڦري ”سنڌي“ اچارجڻ لڳو ۽ اڄ خود يورپي ماهرن ان لفظ ”سَندي“ (Sandhi)کي هڪ ٽيڪنيڪل لفظ تور انگريزي ۽ ٻين ٻولين ۾ استعمال ڪرڻ شروع ڪيو آهي. ان لفظ ۾ ڪافي وقت اندر ( اِ ) حرف علت جو ( اَ ) حرف علت ۾ مٽجڻ ڪا وڏي ڳالهه ڪانهي. خود اسان وٽ ان جون ڪي صورتون انهي طريقي سان بدلجي چڪيون آهن. هن لفظ جو ڌاتو آهي سُڌ> سِد (سنسڪرت- سيند) = وهڻ، ڳنڍڻ، ڳنڻ، ڌڪ هڻڻ، آباد ٿيڻ، محدود ٿيڻ وغيره. جنهن مان سنڌ، سنڌو، سِڌو، سِنڌ، حرف علتِ (اِ) سان موجود آهن. ته ٻئي پاسي سَنڌڻ، سَند، سنداڻ، سَنڌ وغيره موجود آهن.......<ref>{ميمڻ سراج، ”سنڌي ٻولي“، حيدرآباد، سنڌ لئنگويج اٿارٽي، ٻيو ڇاپو 2009ع، ص. 63، 64.}</ref> <ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>.“دين محمد ڪلهوڙو، سنڌ لفظ کي دراوڙي ٻوليءَ جو آريائي روپ قرار ڏئي ٿو. هو لکي ٿو ته: ”منهنجي اڀياس ۽ سمجهه موجب: سنڌو/سنڌ لفظ جو بنياد سنسڪرت جو لفظ ”ند“ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ’طرف‘ ۽ ’س‘ ان جي اڳياڙي (Prefix) آهي. ’ند‘ جي اڳيان ’س‘ ۽ پٺيان ’و‘ اضافي صورتن ملائڻ سان لفظ ٺهيو- ’سنڌو‘ جنهن جي معنيٰ نڪري ٿي- سامهون وارو درياءُ. جڏهن قديم آريا درياء ڏيئي سنڌ ۾ گهڙيا هئا، تڏهن هنن درياءَ جي ٻنهي ڪنارن تي آباد دراوڙن لوڪن کي ’سنڌي‘ ۽ سندن ملڪ کي ’سنڌ‘ سڏيو، ڇاڪاڻ ته دراوڙن جو هي ملڪ هنن آرين کي سامهون واري طرف کان ٿي نظر آيو. اهڙي ريت هيءُ درياء منهنجي نظر ۾ قديم آرين جي آمد کان پوءِ ”سنڌو“ جي نالي سان مشهور ٿيو.“<ref>{سولنگي، محمد عرس ’اظهر‘، ”دادو ضلعو- هڪ اڀياس“ واڌارا، سڌارا، تصحيح ۽ مقدمو: دين محمد ڪلهوڙو، ڄام شورو، سنڌي ادبي بورڊ، 2013ع، ص ٽ.}</ref>ايڊون برائنٽ ۽ ايڊون فرانسيس برائنٽ ’سنڌ‘ لفظ کي جديد دراوڙي نه بلڪ قديم دراوڙي (Proto- Dravidian) زبان جو لفظ قرار ڏنو آهي.<ref>{Bryant, edwin and francis bryant, Edwin, "the quest for the origin of vedic-culture, the indo- Aryan migration debate", Newyork, Oxford university press, 2001, p. 320}</ref><ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>هندستان جي ڪرناٽڪ رياست جي دراوڙي قبيلن جي ڪلاسيڪي موسيقيءَ ۾ هڪ راڳ جو نالو ”سنڌ ڀيروي“ (Sindh Bhairavi) آهي. جيڪو اساوري ٺاٺ سُر سان تعلق رکي ٿو. دراوڙي ٻولي ”تامل“ جي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ طبي علاج جو سائنسي طريقو ”سنڌا“ (Sidha) جي نالي سان مروج آهي، ان جا خالق قديم دراوڙ (قديم سنڌين جا ابا ڏاڏا) هئا ۽ اهو طريقو سنڌ ڌرتيءَ تي ڄميو ۽ عروج تي پهتو. آرين کان پوءِ هندستان جا دراوڙ قبيلا ڏورانهين علائقن ۾ رهڻ جي باوجود پنهنجي اصل ماتر ڀوميءَ جي سِڪَ کي ساهه ۾ هنڊائڻ لاءِ ان طريقي تي ”سنڌ“ نالو رکيائون.<ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref> ==== سنڌ بابت محققن ۽ مورخن جي راءِ ==== سنڌ جي سرزمين قديم زماني کان علم، فن، حڪمت ۽ فڪري روايتن جو اهم مرڪز رهي آهي. تاريخي ذريعن موجب هتي اهڙا عالم، فقيهه ۽ مفڪر پيدا ٿيا، جن جي علمي حيثيت ۽ فڪري اثرات پري پري تائين تسليم ڪيا ويا. سنڌ جي علمي عظمت بابت ڪيترن معروف محققن ۽ مورخن پنهنجا خيال قلمبند ڪيا آهن<ref name=" گرامي"/>. [[ابن صبعيه]] (Abu Sabeeya) پنهنجي تحريرن ۾ لکي ٿو ته سنڌ وارن وٽ علم ۽ حڪمت جو وڏو ذخيرو موجود هو، ۽ اهو به بيان ڪري ٿو ته يونان ۾ موجود علم جو وڏو حصو سنڌ مان منتقل ٿيو. [[ابو معشر]] سنڌ جي علمي حيثيت بابت لکي ٿو ته حڪمت، فلسفي ۽ علم سان سنڌين جي رغبت کي دنيا جي ٻين قومن به تسليم ڪيو آهي، ۽ علم جي طلب ۾ سنڌين کي نمايان مقام حاصل رهيو آهي<ref name=" گرامي"/>. تاريخي ڪتاب [[اخبار الحڪماءِ]] ۾ بيان ٿيل آهي ته دنيا جي قومن ۾ سنڌ علم ۽ حڪمت جو سرچشمو رهي آهي ۽ عدل ۽ سياست جي پهرين مرڪزن مان هڪ سمجهي ويندي هئي. ان ڪتاب موجب، جغرافيائي دوري سبب سنڌ جا ڪيترائي علمي ڪتاب ٻين علائقن تائين محدود مقدار ۾ پهتا، تنهن هوندي به جيڪي علمي آثار دستياب ٿيا، سي وڏي اهميت جا حامل هئا<ref name=" گرامي"/>. اسلامي روايتن موجب حضرت عليؓ به سنڌ جي سرزمين کي علم ۽ برڪت واري زمين قرار ڏنو آهي، جتان علم ۽ عرفان جو ظهور ٿيو. انهن بيانن مان سنڌ جي علمي ۽ فڪري حيثيت جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو<ref name=" گرامي">مولانا گرامي صاحب سه ماھي مھراڻ 2- 1975 ص نمبر 210</ref>. تاريخي حوالن موجب، پرتگالين جي سنڌ تي ڪاهه کان پوءِ مڪلي ۽ ٺٽي جهڙن علمي مرڪزن ۾ موجود ڪيترائي ڪتب خانا (لائبريريون) ۽ درسگاهون (مدرسا) تباهه ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ جي علمي ورثي کي وڏو نقصان رسيو<ref name=" دادا">ڪتاب؛ سنڌ جي عالمن جا سونھري ڪارناما، ليکڪ؛ دادا سنڌي</ref>. تاريخي ۽ تحقيقي لکتن موجب، موجوده بلوچستان جي سرزمين قديم زماني ۾ سنڌ جي وسيع جغرافيائي ۽ تهذيبي دائري سان ڳنڍيل رهي آهي. ڪجهه محققن جو خيال آهي ته بلوچستان جا ابتدائي رهاڪو سنڌي نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته بلوچ قبيلن جي آمد بعد جي تاريخي دورن ۾ ٿي. ڊاڪٽر الهه رکيو ٻُٽ لکي ٿو ته بلوچ قبيلا بلوچستان جا اصلوڪا رهاڪو نه هئا، پر انهن جي مڪران ۽ بلوچستان ۾ آمد چوٿين صدي عيسوي کان شروع ٿي. هن جي مطابق، بلوچ قبيلن کان اڳ هن خطي ۾ دراوڙ، عرب، ايراني، بروهي، راجپوت ۽ جت وڏي انگ ۾ آباد هئا<ref> ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref>. مير رحيم داد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ ۾ بيان ڪري ٿو ته سنڌ ماٿري ۾ بلوچن جي موجودگي کي ٽالپر دور کان اڳ تسليم ڪرڻ تاريخي طور درست ناهي، ۽ سندس خيال موجب بلوچستان تاريخي طور سنڌ جو حصو رهيو آهي.ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579 ساڳئي محقق هڪ ٻي جڳهه تي لکي ٿو ته بلوچستان ۽ خراسان، اقليم سنڌ جا صوبا رهيا آهن<ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع </ref>. بلوچن جي نسلي ۽ جغرافيائي پس منظر بابت احمد يار بلوچ لکي ٿو ته بلوچن جي آمد بلوچستان ۾ مرحليوار ٿي ۽ انهن جي هجرت قديم مسڪن حلب ۽ شام مان تقريبن چوٿين صدي عيسوي ۾ شروع ٿي.ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38 صادق علي بلوچ مطابق، زابلستان بلوچن جو قديم وطن هو، جنهن مان پوءِ اهي مختلف علائقن ڏانهن منتقل ٿيا<ref> تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref>. موسيٰ خان جلال زئي تاريخ بلوچستان ۾ بيان ڪري ٿو ته جڏهن بلوچ قوم ڪرمان مان مڪران طرف لڏي آئي، تڏهن انهن جو سردار جلال خان هو، جيڪو هن مهاجرت جي اڳواڻي ڪري رهيو هو.تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16 يورپي محقق پيڪولين لکي ٿو ته گهڻا بلوچ پاڻ کي عرب نسل سان ڳنڍين ٿا ۽ حلب (شام) کي پنهنجو ابتدائي وطن قرار ڏين ٿا<ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري </ref>. ڪامران اعظم جنجوعه لکي ٿو ته بلوچ قوم قديم دور ۾ عربستان، دجله ۽ فرات جي وادين، حلب جي علائقن ۽ ايراني سرحدن ڀرسان آباد هئي. هن وڌيڪ بيان ڪيو آهي ته هڪ روايت موجب، جڏهن بلوچ حلب مان لڏپلاڻ ڪري ڪرمان پهتا، ته اهي 44 گروهن ۾ ورهايل هئا، جن مان اعلمش رومي وڏو سردار هو<ref> ڪتاب بگٽي قبيلا ص نمبر 48ساڳيو ڪتاب ص نمبر 55</ref>. تاريخي بيانن موجب، موجوده بلوچستان جو علائقو اڳ ڪيچ مڪران، لسٻيلا، قلات، ۽ سيوي (سبي) جهڙن نالن سان سڃاتو ويندو هو. مهر ڳڙهه جي تهذيب، جيڪا لڳ ڀڳ 9 هزار سال پراڻي آهي، پڻ هن ئي خطي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ڪجهه محققن موجب، لسٻيلي جا حڪمران سما (سماٽ) هئا، جڏهن ته قلات جا حڪمران بروهي هئا، جن کي دراوڙي نسل سان وابسته ڪيو وڃي ٿو. بروهي قوم بابت اهو به لکيو ويو آهي ته انهن جو بلوچن سان نسلي ۽ لساني تعلق ناهي . پاڪستان جي قيام کان پوءِ، 1964ع ۾ مرڪزي حڪومت طرفان سنڌ جا ڪجهه علائقا—جهڙوڪ جهٽ پٽ، نصيرآباد، اوستو، جعفرآباد، جهل مگسي، ڊيرا الهيار ۽ مراد جمالي—انتظامي طور بلوچستان ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{Citation |title=گريٽر بلوچستان ۽ تاريخي حقيقتون! {{!}} Affair - افيئر<!-- Bot generated title --> |url=http://affairnews.com/2015/07/%DA%AF%D8%B1%D9%8A%D9%BD%D8%B1-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DB%BD-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%AA%D9%88%D9%86/ |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2020-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018185800/http://affairnews.com/2015/07/%da%af%d8%b1%d9%8a%d9%bd%d8%b1-%d8%a8%d9%84%d9%88%da%86%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%db%bd-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae%d9%8a-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%aa%d9%88%d9%86/ |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> <ref>ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579</ref><ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع</ref><ref>ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38</ref><ref>تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref><ref>تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16</ref><ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري</ref> == تاريخ == {{Main|سنڌ جي تاريخ}} ===قبل از تاريخي دور === (تقريباً 7000 ق.م. کان 3000 ق.م.) سنڌو ماٿر واري علائقي (Greater Indus Region) ۾ انساني آبادي جا سڀ کان پراڻا آثار تقريباً 7000 قبل مسيح جا ملن ٿا، خاص طور تي [[مھرڳڙھ]] مان. جيڪو جيڪو اڄ بلوچستان ۾ واقع آهي، قديم دور ۾ سنڌو ماٿر جي تهذيبي دائري ۾ شامل هو، ۽ سنڌ جي تهذيبي اثرن جو اولين مرڪز سمجهيو وڃي ٿو<ref>UNESCO World Heritage Centre – Mehrgarh (Tentative List)</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I, Oxford University Press</ref>. ===سنڌو تهذيب جو دور === (تقريباً 3000 ق.م. کان 1700 ق.م.) تقريباً 3000 ق.م. ۾ سنڌو تهذيب پنهنجي پختي شهري شڪل اختيار ڪئي، جنهن جا وڏا مرڪز موهن جو دڙو ۽ هڙاپا هئا<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, Ancient Cities of the Indus Valley Civilization, Oxford, 1998</ref><ref>Britannica, entry: Indus Valley Civilization</ref>. [[فائل:IVC Map.png|thumb|150px|کاٻو|[[وادي سنڌ جي تهذيب|سنڌو تهذيب]] جا نمايان شهر]] [[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|100px|کاٻو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل ڪنگ پريسٽ جو مجسمو]] [[فائل:Mohenjodaro Sindh.jpeg|thumb|[[موهن جو دڙو|موهن دڙي]] جا آثار]] سنڌو تهذيب جي آبادي بابت جديد آثار قديمه جي تحقيق موجب مجموعي آبادي 4 کان 5 لک جي وچ ۾ هئي، جيڪا ان دور لاءِ انتهائي وڏي هئي<ref>Possehl, Gregory L., The Indus Civilization, Chapter on Demography</ref><ref>Wright, Rita P., The Ancient Indus, Cambridge University Press, 2010</ref>. سنڌو تهذيب جا شهر: گرڊ سسٽم تحت رٿيل؛ ڍڪيل نيڪالي نظام؛ پڪين سرن جا گهر؛ ۽ عوامي غسل خانن تي مشتمل هئا<ref>Marshall, Sir John, Mohenjo-daro and the Indus Civilization, 1931</ref><ref>UNESCO – Mohenjo-daro World Heritage Site</ref>. سنڌو تهذيب پنهنجي عظمت ۾ قديم مصري ۽ ميسوپوٽيميا تهذيبن جي برابر هئي. موهن جو دڙو، هڙاپا ۽ [[ڪوٽڏجي|ڪوٽ ڏيجي]] جهڙا شهر اعليٰ شهري منصوبابندي، پڪين سرن جي عمارتن، ڍڪيل نيڪالي نظام، عوامي غسل خانن ۽ منظم رستن جي شاهدي ڏين ٿا. [[بلوچستان]] خشڪ هجڻ ڪري اتي جي رهواسين کي مشڪلاتون پيدا ٿيون، جتان ڪيترائي ماڻهو ڪوٽ ڏجي جي علائقن طرف ھجرت ڪري آيا. پنهنجي دور ۾ ڪوٽ ڏجي وارو علائقو شهري علائقن جو مثال هو<ref>Britannica, entry: Kot Diji Culture</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I (OUP)</ref><ref>Wright, Rita P., The Ancient Indus, Cambridge University Press</ref><ref>Possehl, Gregory L., The Indus Civilization, AltaMira Press</ref>. ان کان سواءِ [[موهن جو دڙو]] ۽ [[هڙاپا]] پڻ انساني زندگي لاءِ شهڪار شهر هئا. هتي ماڻهو کي [[فنون لطيفہ]] تي عبور حاصل هو، ۽ هنن پنهنجي [[سنڌو لکت| لکت]] جو نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ تائين مڪمل طور پڙهي نه سگهيو آهي<ref>Parpola, Asko, Deciphering the Indus Script</ref><ref>Britannica, entry: Indus Script</ref>. اتي موجود ترتيب سان جوڙهيل شهر، پڪين سرن سان عام ماڻهن جا گھر، رستا، عوامي غسل خانا، ۽ ڍڪيل نيڪالي جو نظام ان شهر جي عظمت جو داستان آهي<ref>{{cite web |url= http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moanjodaro|author= |date= |work= The United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) website |publisher= |accessdate=September 6, 2014}}</ref><ref>Suhail Zaheer Lari, ''An Illustrated History of Sindh'' (1994, Karachi) p. 16, 17</ref>. هي تهذيب تقريباً 1700 ق.م. ۾ اوچتي تباهي جو شڪار ٿي، جنهن جا امڪاني سبب قدرتي آفتون يا زلزلا سمجهيا وڃن ٿا<ref>Edwin Bryant (2001). The Quest for the Origins of Vedic Culture. pp. 159–60.</ref>. ===ابتدائي تاريخي ۽ ويدڪ دور=== (1700 ق.م. کان 600 ق.م.) قديم شهر رورڪا، جنهن کي هاڻ روهڙي يا اروڙ چيو وڃي ٿو، [[سئوويرا بادشاهت]](Sauvīra) جي گادي جو هنڌ هو. سئوويرا هڪ قدرتي-تاريخي بادشاهت هئي<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind, p.63</ref><ref>Raychaudhuri, Political History of Ancient India</ref>. جنهن جو ذڪر شروعاتي ٻڌ ڌرم جي ادب ۾ مُک واپاري مرڪز طور ٿيل آهي<ref>Derryl N. MacLean (1989)، [https://books.google.com/books?id=xxAVAAAAIAAJ&pg=PA63 ''Religion and Society in Arab Sind''], ص.63</ref>. رگويد واري زماني ۾ سنڌ کي سپت سنڌو سڏيو ويندو هو. “سپت سنڌو” مان مراد سنڌو ۽ ان سان لاڳاپيل اهم نديون هيون. ان مان مکيه نديون شتدرو ([[ستلج]])، پرشڻي ([[راوي]])، اسڪني ([[چناب]])، وتستا ([[جهلم]])، ارجڪئا ([[بياس ندي|بياس]])، ۽ [[سنڌوندي|سنڌو ندي]] وهندڙ هيون. ھڪ لفظ سوما کي ندي سمجھي سپت سنڌو جو مطلب ست نديون سمجھيو ويو پر علمن ان کي علائقي جو نالو يا ڏند ڪٿائي ندي سمجھن ٿا. [[مھاڀارت]] ۾ سنڌ جو ذڪر [[هندوستان جا نالا|ڀارت ورشا]] جي حصي طور ملي ٿو. ===اڪئمني (فارسي) دور=== (600 ق.م. کان 400 ق.م.) سنڌ 519 ق.م. ۾ فارسي اڪئمنيڊ شهنشاهت جو باقاعده حصو بڻجي. دارا اعظم (اول) سنڌ فتح ڪري ان کي پنهنجي سلطنت جي ھندش جي نالي سان 29هين ساتراپي (ولايت) قرار ڏنو. فارسي دور ۾ سنڌ مان فوجي ڀرتيون ڪيون ويون، ۽ سنڌي سپاهي ايراني لشڪر جو حصو بڻجي يونان خلاف ٿيندڙ فارسي–يوناني جنگين ۾ شامل ٿيا<ref>Briant, Pierre, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Herodotus, Book III, Satrapy List</ref><ref name = " سيلاني "/>. اعظم (اول) جي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ فارسي منتظمين، فوجي ۽ واپاري اچڻ لڳا، جنهن سبب ايراني اثر وڌي ويو. بعد وارن ايراني ۽ مقامي روايتن ۾ بهمن بن اسفنديار سان منسوب ڪجهه شهرن جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تاريخي تحقيق موجب اهي بيان اسطوري آهن ۽ اڪئمنيڊ دور سان سڌي طرح ثابت ناهن<ref>Behistun Inscription</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Briant, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Herodotus, Histories, Book III</ref><ref>Bosworth, The Persian Empire</ref><ref>Yarshater, Iranian National History</ref><ref>Encyclopaedia Iranica – Bahman</ref>. فردوسي جي شاهنامي جهڙين ايراني رزميه روايتن موجب، هند، سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جا ڪجهه راجا ايران جي بالادستي مڃيندا ۽ خراج ادا ڪندا هئا؛ بهرحال، جديد تاريخي تحقيق موجب اهي بيان ڪنھن تاريخي دستاويز جو نه پر ادبي ۽ رزميه روايتن جو حصو آهن. ايراني اڪئمنيڊ سلطنت جي اوڀر وارن علائقن، جن ۾ سنڌ (ھندش) پڻ شامل هئي، جا نالا اسان تائين يوناني مؤرخن، خاص طور هيروڊوٽس، وسيلي پهتا آهن. انهن علائقن ۾ ساڪا، ماڪا (مڪران)، ستگيدائي، گنداروئي (گندھارا)، داديڪائي ۽ پڪٽائي جهڙا قبيلائي ۽ علائقائي نالا شامل هئا. دارا اعظم (اول) جي دور ۾ سنڌ مان پڻ سپاهي ايراني فوج ۾ ڀرتي ڪيا ويا. بعد ۾، جڏهن خشايارشا يونان خلاف مهم هلائي، تڏهن ايراني لشڪر ۾ هندستاني ۽ سنڌي سپاهي به شامل هئا؛ ڀيرومل مهرچند آڏواڻي مطابق ايرانين جنگ ۾ ھاٿين جو پڻ استعمال ڪيو<ref name="سيلاني "> [ ڪتاب: سنڌ گهمندڙ سيلاني، سنڌي ادبي بورڊ] </ref>. 400 بهرحال، جديد تاريخي ذريعن موجب انهن جنگين ۾ سنڌي هاٿين جي استعمال بابت ڪو مستند ثبوت موجود ناهي<ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Cambridge History of Iran, Vol. II</ref><ref>Pierre Briant, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Achaemenid Empire”</ref><ref>Herodotus, Histories, Book III & VII</ref>. ===يوناني ۽ سلوقي دور=== (400 ق.م. کان 305 ق.م.) 327 کان 325 قبل مسيح جي وچ ۾ يوناني فاتح سڪندر اعظم سنڌو وادي ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن ۾ داخل ٿيو<ref>Arrian, Anabasis of Alexander, Books IV–VI </ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Alexander the Great”</ref>. سڪندر جي وفات کان پوءِ سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان ڪجهه عرصي لاءِ سلوقي سلطنت جي سياسي اثر هيٺ رهيا <ref>Cambridge History of Iran</ref> <ref>Britannica, “Seleucid Empire”</ref>. ===موريا سلطنت جو دور=== (305 ق.م. کان 185 ق.م.) 305 قبل مسيح ۾ چندر گپت موريا، سلوقس نيڪيٽر سان معاهدي کان پوءِ، سنڌ کي موريا شهنشاهت ۾ شامل ڪيو<ref>Britannica, “Chandragupta Maurya”</ref><ref>Justin, Epitome of Pompeius Trogus</ref><ref>Strabo, Geography</ref>. موريا دور، خاص طور اشوڪا جي حڪومت دوران، سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ٻڌ ڌرم کي وڏي هٿي ملي ۽ ان جي تبليغ ٿي<ref>Romila Thapar, Ashoka and the Decline of the Mauryas</ref><ref>Ashokan Rock Edicts</ref>. 185 قبل مسيح ۾ موريا حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو جڏهن ان جي آخري حڪمران برهدرتھ کي پُشيمتر سنگا هٿان قتل ڪيو ويو ۽ سنگا شهنشاهت قائم ٿي<ref>Encyclopaedia Britannica, “Sunga dynasty”</ref><ref>Romila Thapar, The Mauryas Revisited</ref><ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref>. ===هند-يوناني ۽ باختري دور=== (185 ق.م. کان 130 ق.م.) مورين جي زوال کان پوءِ اتر اولهه هندستان ۾ يوناني اثر ٻيهر وڌيو. هن دور ۾ ڊيمٽرس اول جي قيادت هيٺ يوناني–باختري حڪمرانن تقريباً 200–180 قبل مسيح جي وچ ۾ گندھارا، پنجاب ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو. سنڌ بابت، خاص طور اترين حصن ۾، هند–يوناني اثر جا آثار ملن ٿا؛ بهرحال، سڄي سنڌ تي سندن سڌي ۽ مستقل حڪومت بابت جديد تحقيق ۾ اختلاف موجود آهي<ref>Dani, History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Bopearachchi, Monnaies Gréco-Bactriennes</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Demetrius I”</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Indo-Greek Kingdoms”</ref><ref>A. K. Narain, The Indo-Greeks</ref>. ميناندر (ميلندا) جهڙا حڪمران به هن دور ۾ ٿيا. ===سڪوتي (اندو-سٿين) دور=== (2 صدي ق.م.) ٻي صدي قبل مسيح ۾ هند–يوناني علائقن ۾ ساڪا (سڪوتي) قبيلن جي حڪمراني قائم ٿي، جنهن سان هند–يوناني اقتدار جو خاتمو ٿيو. ساڪا حڪمرانن سنڌ، پنجاب، راجستان ۽ اولهه هندستان جي وسيع علائقن تي حڪومت ڪئي، ۽ جديد تاريخنويسي ۾ هن دور کي اندس–سڪوتي (Indo-Scythian) دور سڏيو وڃي ٿو<ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Indo-Scythian”</ref><ref>A. K. Narain, The Indo-Greeks</ref>. ===ڪوشان سلطنت=== (1 صدي عيسوي کان 3 صدي عيسوي) پهرين صدي عيسوي ۾ سنڌ [[ڪوشان ايمپائر]] جي قبضي هيٺ آئي. سنڌ, گندھارا ۽ اتر هندستان تي انھن جي حڪومت قائم ٿي<ref>Encyclopaedia Britannica, “Kushan Dynasty”</ref><ref>Cambridge History of India</ref>. [[ڪنشڪ]] جي حڪمراني دوران ٻڌ ڌرم کي وڏي سرپرستي ملي ۽ ڪيترائي مذهبي مرڪز قائم ڪيا ويا. هن دور ۾ ڪجهه قبيلن، جن ۾ آهير پڻ شامل هئا<ref name="Beames1970">{{cite book|author=John Beames|title=A comparative grammar of the modern Aryan languages of India: to wit, Hindi, Panjabi, Sindhi, Gujarati, Marathi, Oriya and Bengali |url=https://books.google.com/books?id=wIddAAAAIAAJ|accessdate=22 March 2011|year=1970|publisher=Munshiram Manoharlal}}</ref>، سنڌ ۾ موجود هئا. ٽين صدي عيسوي جي وچ ڌاري ڪوشان سلطنت جي زوال کان پوءِ سنڌ ساساني شهنشاهت جي سياسي اثر هيٺ اچي وئي<ref>which began about 127 CE. "Falk 2001, pp. 121–136", Falk (2001), pp. 121–136, Falk, Harry (2004), ص. 167–176 and Hill (2009), ص. 29, 33, 368–371.</ref> ===ساساني (فارسي) دور=== (3 صدي عيسوي) ڪوشان سلطنت جي زوال کان پوءِ، ٽين صدي عيسوي جي وچ ڌاري سنڌ ساساني شهنشاهت جي سياسي بالادستي هيٺ اچي وئي. ساساني حڪمرانن سنڌ کي سڌي صوبي بدران اوڀر سرحدي علائقي طور سنڀاليو، جتي مقامي حڪمران برقرار رهيا پر فارسي اقتدار کي خراج ادا ڪندا هئا. سنڌ هن دور ۾ ايران ۽ هندستان جي وچ ۾ واپاري دروازي جي حيثيت رکي ٿي. پنجين صدي عيسوي ۾ هيفتالي حملن سبب ساساني اثر ڪمزور ٿيو، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ مقامي گهراڻن جي حڪمراني جو آغاز ٿيو<ref>Encyclopaedia Iranica</ref><ref>Romila Thapar, Early India</ref><ref>. O. Skjærvø, Sasanian Coins in the Indus Region</ref><ref>Dani, History of Pakistan</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, Hephthalites</ref>. ===گپتا گھراڻي جو دؤر=== (4 صدي عيسوي کان 478ع تائين) ساساني اثر جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ سنڌ ڪجهه عرصي لاءِ گپتا سلطنت جي سياسي اثر هيٺ آئي. پنجين صدي عيسوي جي آخر ۾ هيفتالي (سفيد هڻ) قبيلن جي حملن سبب گپتا اقتدار اتر اولهه هندستان مان ختم ٿيڻ لڳو. ان کان پوءِ سنڌ ۾ مقامي حڪمرانن جو دور شروع ٿيو، جيڪو روايتي طور راءِ گهراڻي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. ڪجهه وقت لاءِ اتر هندستان جي حڪمران شهنشاهه هرشاوردن جو سنڌ تي سياسي اثر پڻ ذڪر هيٺ اچي ٿو، پر سڌي صوبائي حڪومت جا پڪا ثبوت موجود ناهن<ref>Romila Thapar, Early India</ref><ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref>. ==== قديم سنڌ جون مشهور سياسي شخصيتون ==== قديم سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ مقامي حڪمرانن، ايراني ۽ مقدونيائي فاتحن، موريا شهنشاهن ۽ وچ ايشيائي قبيلائي سلطنتن جو اهم ڪردار رهيو. رائي گهراڻي کان اڳ سنڌو ماٿري مختلف دورن ۾ مقامي راجائن، اخيميني، مقدونيائي، سليوسي، موريا، سڪا، پارتھين، ڪوشان ۽ اڇن هنن جي سياسي اثر هيٺ رهي. انهن حڪمرانن ۽ قبيلائي قوتن جو ذڪر گهڻو ڪري يوناني، ايراني، هندستاني ۽ بعد وارن تاريخي ذريعن ۾ ملي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ رائي گهراڻي کان اڳ سنڌ سان لاڳاپيل قديم حڪمران ۽ سياسي قوتون ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | شخصيت / قوت ! style="background:#99CCFF;" | درجو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي سڃاڻپ ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ سان لاڳاپو ! style="background:#99CCFF;" | مختصر تعارف |- | 1 | [[ميوسيڪانس|راجا ميوسيڪانس]] (Musicanus) | مقامي حڪمران | سنڌو ماٿري جو راجا | هيٺين سنڌ / سنڌو درياهه جو علائقو | يوناني ذريعن موجب ميوسيڪانس سنڌو ماٿري جو هڪ خودمختيار مقامي حڪمران هو، جنهن سڪندر اعظم جي آمد وقت پنهنجي سياسي حيثيت برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 2 | [[راجا سامبس]] (Sambus) | مقامي حڪمران | اتر سنڌ جو سردار | اتر سنڌ | سامبس قديم سنڌ جو هڪ مقامي حڪمران يا سردار هو، جنهن جو ذڪر مقدونيائي لشڪر جي سنڌ ۾ اچڻ واري دور سان لاڳاپيل بيانن ۾ ملي ٿو. |- | 3 | [[راجا آڪسيڪانس|راجا آڪسِي ڪانس]] (Oxycanus) | مقامي حڪمران | سنڌو ڪناري جو حڪمران | سنڌو درياهه جو علائقو | آڪسيڪانس سنڌو درياهه جي ڀرپاسي آباد علائقي جو مقامي حڪمران هو، جنهن بابت يوناني تاريخدانن سڪندر اعظم جي سنڌي مهم جي حوالي سان ذڪر ڪيو آهي. |- | 4 | [[سوفيٿس]] يا سوفيٽس | مقامي حڪمران | منظم مقامي رياست جو حڪمران | قديم سنڌ / اتر اولهه هندستاني علائقو | سوفيٿس کي قديم ذريعن ۾ هڪ منظم، طاقتور ۽ فوجي لحاظ کان مضبوط حڪمران طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن وٽ انتظامي ۽ فوجي ڍانچو موجود هو. |- | 5 | [[دارا اعظم|دارا اوّل]] | غير ملڪي حڪمران | [[اخيميني سلطنت]] جو شهنشاهه | هندوش / سنڌو ماٿري | دارا اوّل اخيميني ايران جو شهنشاهه هو، جنهن سنڌو ماٿري جي ڪجهه حصن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ انهن علائقن کي اخيميني انتظامي نظام جو حصو بڻايو. |- | 6 | [[سڪندر اعظم]] | غير ملڪي فاتح | [[مقدونيائي سلطنت]] | سنڌو درياهه ۽ هيٺين سنڌ | سڪندر اعظم 326 ق.م ۾ سنڌو ماٿري ۾ داخل ٿيو ۽ هتان جي مختلف مقامي حڪمرانن سان جنگيون، معاهدا ۽ سياسي رابطا ڪيا. |- | 7 | [[سليوڪس اوّل نيڪيٽر]] | غير ملڪي حڪمران | [[سليوسي سلطنت]] | سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان جا سرحدي علائقا | سليوڪس اوّل سڪندر اعظم جي جانشينن مان هو، جنهن سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي سياسي دعويٰ ڪئي، پر بعد ۾ موريا سلطنت سان معاهدي ذريعي سرحدي بندوبست ٿيو. |- | 8 | [[چندرگپت موريا]] | سلطنتي حڪمران | [[موريا سلطنت]] | سنڌ سميت اتر هندستان | چندرگپت موريا اتر هندستان ۾ هڪ مضبوط مرڪزي سلطنت قائم ڪئي، جنهن جي سياسي اثر هيٺ سنڌ جا علائقا به آيا. |- | 9 | [[اشوڪ اعظم]] | سلطنتي حڪمران | موريا سلطنت | سنڌو ماٿري جا علائقا | اشوڪ اعظم موريا سلطنت جو مشهور شهنشاهه هو، جنهن بدھ مت جي سرپرستي ڪئي ۽ سلطنت جي مختلف علائقن ۾ اخلاقي، انتظامي ۽ مذهبي پاليسيون نافذ ڪيون. |- | 10 | [[سڪا]] / [[اسڪٿي]] | قبائلي / سلطنتي قوت | وچ ايشيائي قبيلائي حڪمران | سنڌ ۽ ڀرپاسي وارا علائقا | سڪا يا اسڪٿي وچ ايشيا مان آيل قبيلائي قوتون هيون، جن اتر اولهه هندستان ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ تي اثر وڌو. |- | 11 | [[پارٿين]] / [[پھلاوا]] | قبائلي / سلطنتي قوت | ايراني نسل جي سياسي قوت | سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان | پارتھين يا پھلاوا ايراني نسل سان لاڳاپيل حڪمران هئا، جن مختلف دورن ۾ سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي سياسي اثر قائم رکيو. |- | 12 | [[ڪوشان]] | سلطنتي قوت | وچ ايشيائي سلطنت | سنڌو ماٿري ۽ اتر اولهه هندستان | ڪوشان سلطنت واپار، سڪن، بدھ مت ۽ بين العلاقائي رابطن لاءِ مشهور هئي. ان جو اثر سنڌو ماٿري تائين پکڙيل هو. |- | 13 | [[اڇا ھن]] | قبائلي / حملي آور قوت | وچ ايشيائي خانه بدوش | سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جا علائقا | اڇا هن وچ ايشيا جا خانه بدوش حملي آور هئا، جن ڏکڻ ايشيا جي سياسي ڍانچي تي اثر وڌو ۽ سنڌ سميت ڪيترن علائقن ۾ سياسي بيچيني پيدا ڪئي. |} === راء گھراڻي جو دؤر=== {{Main|راءِ گهراڻو}} ''(تقريباً 478ع – 632ع)'' پنجين صدي عيسوي جي آخر ڌاري سنڌ ۾ مقامي حڪمراني جي هڪ نئين مرحلي جو آغاز ٿيو، جنهن کي تاريخ ۾ '''راءِ گهراڻي''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. راءِ گهراڻو سنڌ جو پهريون چڱيءَ طرح دستاويزي مقامي حڪمران گهراڻو سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ساساني، ڪوشاني ۽ ٻين خارجي سياسي اثرن جي خاتمي کان پوءِ سنڌ ۾ هڪ مضبوط ۽ خودمختيار رياست قائم ڪئي. هن گهراڻي جي گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] (الور) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. راءِ گهراڻي بابت بنيادي معلومات ''[[چچ نامو]]''، عرب مؤرخن جي بيانن ۽ بعد وارن تاريخي ماخذن مان ملي ٿي. انهن ذريعن موجب راءِ حڪمرانن جي اقتدار هيٺ سنڌ جي حدن ۾ موجوده سنڌ سان گڏ [[مڪران]]، [[سيوستان]] (سيهوڻ)، [[ملتان]] ۽ اتر اولهه وارا ڪجهه سرحدي علائقا پڻ شامل هئا. ان دور ۾ سنڌ ڏکڻ ايشيا، ايران ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ واپار جو اهم مرڪز هئي، جنهن سبب رياست کي اقتصادي استحڪام حاصل رهيو. راءِ گهراڻي جي دور ۾ انتظامي ڍانچي، فوجي تنظيم، زميني محصولن ۽ واپاري رستن تي خاص ڌيان ڏنو ويو. عرب مؤرخن جي بيانن موجب سنڌ هڪ خوشحال ۽ منظم سلطنت هئي، جتي زراعت، واپار ۽ دريائي آمدرفت معاشي زندگي جا اهم بنياد هئا. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ مختلف مذهبي برادرين، خاص طور ٻڌ ڌرم ۽ هندومت جي پوئلڳن، کي پنهنجن مذهبي معاملن ۾ خاصي آزادي حاصل هئي. 632ع ۾ [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] جي وفات کان پوءِ راءِ گهراڻي جو خاتمو ٿيو. ان کان پوءِ سندس درٻار جي برهمڻ وزير [[چچ]] اقتدار حاصل ڪري [[برهمڻ گهراڻو]] قائم ڪيو، جنهن سان سنڌ جي سياسي تاريخ جي هڪ نئين دور جي شروعات ٿي. ====راءِ گهراڻي جا حڪمران==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ راءِ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | ترتيب ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | اندازي مطابق دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راء ديواجي|راءِ ڏيوَاجي]] | تقريباً 489ع کان اڳ | راءِ گهراڻي جو باني حڪمران؛ سنڌ ۾ منظم سياسي اقتدار جو بنياد وڌائيندڙ |- | 2 | [[راء سھارس پھريون|راءِ ساهيرس اوّل]] | 489ع – 510ع | سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي استحڪام |- | 3 | [[راء سھاسي پھريون|راءِ ساهسي اوّل]] | 510ع – 524ع | امن، واپار ۽ فوجي تنظيم جي مضبوطي |- | 4 |[[راء سھارس ٻيون|راءِ ساهيرس ٻيو]] | 524ع – 600ع | راءِ گهراڻي جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ سياسي ۽ فوجي عروج جو دور |- | 5 | [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] | 600ع – 632ع | راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ برهمڻ گهراڻي جو آغاز ٿيو |} ==== راءِ سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي بناوت ==== {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ راءِ دور جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] (الور) |- | حڪومتي نوعيت | موروثي بادشاهت |- | اهم علائقا | سنڌ، سيوستان، ملتان، مڪران ۽ سرحدي علائقا |- | معيشت | زراعت، دريائي واپار، زميني محصول |- | فوج | منظم مقامي فوج ۽ سرحدي دفاعي نظام |- | مذهب | هندومت ۽ ٻڌ ڌرم جي گڏيل موجودگي |- | واپار | هندستان، ايران ۽ وچ ايشيا سان واپاري رابطا |- | جانشين رياست | [[برهمڻ گهراڻو]] |} ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻي کي سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هڪ عبوري ۽ بنيادي اهميت وارو دور سمجهيو وڃي ٿو. هي دور هڪ طرف قديم هند-ايراني ۽ ڪوشاني سياسي روايتن جي پڄاڻي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ٻي طرف سنڌ جي مقامي رياستي سڃاڻپ جي مضبوط ٿيڻ جو آغاز پڻ سمجهيو وڃي ٿو. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم سياسي وحدت طور سامهون آئي، جنهن جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي تي بعد ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] ۽ پوءِ عرب دور جي حڪمراني جا ڪيترائي عنصر قائم رهيا. ===برهمڻ گهراڻي جو دور=== {{Main|برهمڻ گهراڻو}} ''(632ع – 712ع)'' [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي خاتمي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون سياسي دور شروع ٿيو، جيڪو '''برهمڻ گهراڻي''' يا '''چچ گهراڻي''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هن گهراڻي جو بنياد [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] وڌو، جيڪو اصل ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار ۾ هڪ برهمڻ وزير ۽ منتظم هو. راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ چچ اقتدار حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ هڪ نئين مقامي بادشاهت قائم ڪئي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> برهمڻ گهراڻي جو گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] (الور) رهيو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. عرب، فارسي ۽ مقامي تاريخي ماخذن موجب هن دور ۾ سنڌ جون حدون اتر ۾ [[ملتان]] تائين، اولهه ۾ [[مڪران]] تائين ۽ ڏکڻ ۾ [[رڻ ڪڇ]] جي علائقن تائين پکڙيل هيون.<ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref><ref>{{cite book |last=Dani |first=A. H. |title=History of Pakistan, Volume I |publisher=Oxford University Press}}</ref> برهمڻ گهراڻي جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم ۽ خوشحال رياست طور موجود هئي، جتي زراعت، دريائي واپار، بندرگاهي سرگرميون ۽ زميني محصول رياست جي آمدني جا اهم ذريعا هئا. [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[سيوستان]] ۽ [[برهمڻ آباد]] جهڙا شهر واپار ۽ انتظام جا اهم مرڪز هئا. عرب مؤرخن جي بيانن موجب سنڌ هندستان، ايران، عربستان ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ واپاري رابطن جو اهم دروازو هئي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ==== چچ برهمڻ جو اقتدار ==== [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] اصل ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار جو اعليٰ عملدار هو. ''چچ نامي'' موجب راءِ ساهسي جي وفات کان پوءِ چچ راڻي سوهندي سان شادي ڪئي ۽ اقتدار سنڀاليو. بعد ۾ هن مخالف دعويدارن کي شڪست ڏئي پنهنجي حڪومت کي مستحڪم ڪيو. چچ سنڌ جي سرحدن کي وڌايو ۽ ڪيترن ئي سرحدي علائقن تي سياسي اثر قائم ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref> تاريخي روايتن موجب چچ نه رڳو سنڌ جي مرڪزي علائقن تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو، پر مڪران، سيوستان ۽ اترين علائقن ۾ پڻ مهمون هلائيون. سندس دور ۾ سنڌ هڪ مضبوط مقامي بادشاهت طور اڀري آئي، جنهن جو سياسي اثر سنڌو ماٿريءَ جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> ==== برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] | 632ع – 671ع | برهمڻ گهراڻي جو باني؛ راءِ گهراڻي کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ کي سياسي طور متحد ڪيو |- | 2 | [[راجا چندر|راجا چندر]] | 671ع – 679ع | چچ جو ڀاءُ؛ حڪومت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل برقرار رکيو |- | 3 | [[راجا ڏاهر|راجا ڏاهر]] | 679ع – 712ع | برهمڻ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ عرب حملي خلاف مزاحمت لاءِ مشهور |} <ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ==== راجا ڏاهر جو دور ==== [[راجا ڏاهر]] برهمڻ گهراڻي جو آخري ۽ سڀ کان مشهور حڪمران هو. هن پنهنجي والد [[راجا چچ]] ۽ چاچي [[راجا چندر]] کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. سندس دور ۾ سنڌ سياسي طور مضبوط رياست هئي، پر ساڳئي وقت عرب خلافت سان لاڳاپا ڇڪتاڻ جو شڪار ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> 711ع–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻي ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجن سنڌ تي حملو ڪيو. عرب فوجن پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان ۽ ٻين علائقن ڏانهن وڌيون. آخرڪار [[اروڙ]] جي ويجهو ٿيل جنگ ۾ راجا ڏاهر مارجي ويو، جنهن سان برهمڻ گهراڻي جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ اموي خلافت جي سياسي اثر هيٺ اچي وئي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ برهمڻ گهراڻي جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] |- | حڪومتي نظام | موروثي بادشاهت |- | حڪمران گهراڻو | برهمڻ (چچ) گهراڻو |- | اهم شهر | اروڙ، ديبل، نيرون ڪوٽ، برهمڻ آباد، سيوستان |- | اهم معاشي بنياد | زراعت، دريائي واپار، بندرگاهون، محصول |- | مذهبي صورتحال | هندومت، ٻڌ ڌرم ۽ مقامي مذهبي روايتون |- | واپاري رابطا | ايران، عربستان، مڪران، هندستان |- | خاتمو | 712ع ۾ اموي خلافت جي فتح کان پوءِ |} ==== تاريخي اهميت ==== برهمڻ گهراڻي جو دور سنڌ جي تاريخ ۾ قديم ۽ اوائلي اسلامي دور جي وچ واري اهم عبوري مرحلي طور ڏٺو وڃي ٿو. هن دور ۾ سنڌ هڪ مضبوط مقامي رياست جي صورت ۾ موجود هئي، جنهن جا سياسي، فوجي ۽ واپاري رابطا ايران، عربستان ۽ هندستان سان قائم هئا. [[چچ نامو]]، جيڪو هن دور بابت بنيادي تاريخي ماخذن مان هڪ آهي، سنڌ جي سياسي ڍانچي، حڪمرانن، فوجي مهمن ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite book |title=Chach Nama |publisher=Brill}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> 712ع ۾ برهمڻ گهراڻي جي خاتمي سان سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون باب شروع ٿيو، جنهن سان عرب-اسلامي سياسي ۽ ثقافتي اثرن جو دور آغاز ٿيو. ان ڪري برهمڻ گهراڻي کي قديم سنڌ جي آخري وڏي مقامي بادشاهت طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. === عربن جو دور === {{Main|سنڌ تي عربن جي فتح|سنڌ ۾ عرب دور}} ''(712ع کان 11هين صدي عيسوي تائين)'' سنڌ ۾ عربن جو دور 8هين صدي عيسويءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح کان شروع ٿيو ۽ پوءِ اموي، عباسي ۽ هباري حڪمراني جي مرحلن مان گذريو. هن دور ۾ سنڌ پهرين خلافت جي صوبي طور هلي، پوءِ عباسي خلافت جي ڪمزور ٿيڻ سان مقامي عرب نسل جي [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت هيٺ آئي. سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرڪز [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]]، [[منصوره]] ۽ [[ملتان]] هئا. هن دور ۾ سنڌ عرب دنيا، ايران، مڪران، هندستان ۽ هند (महासागर) جي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍجي وئي. [[فائل:ManuscriptAbbasid.jpg|thumb|کاٻو|عباسي دور ۾ لکيل هڪ دستاويز]] [[فائل:Arabsumf1.png|thumb|220px|کاٻو|عربن پاران پاڪستان ۽ هندوستان جي علائقن ۾ ڪيل حڪومت]] [[فائل:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|اموين پاران فتح ڪيل سنڌ: {{legend|#a1584e|[[محمد]] جي وقت ڪيل فتحون 622–632}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده|راشديا خلافت]] دوران ڪيل فتحون ، 632–661}} {{legend|#fad07d|[[خلافت اموي]] دوران فتحون 661–750}}]] ==== فتح کان اڳ اسلامي رابطا ==== سنڌ ۾ اسلام جي شروعات صرف فوجي فتح سان نه ٿي، پر عرب واپارين، ملاحن ۽ ساحلي رابطن وسيلي اسلام سنڌ جي سامونڊي علائقن تائين اڳ ئي پهچي چڪو هو. [[ديبل]] ۽ ٻين بندرگاهن وسيلي سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، بصره ۽ هند महासागर جي ٻين ساحلي علائقن سان لاڳاپيل هئا. جديد مؤرخن موجب سنڌ ۾ اسلام جي اوائلي موجودگيءَ کي ساحلي واپار، ملاح برادرين ۽ عرب-سنڌي تجارتي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref>Richard Eaton, ''The Rise of Islam and the Bengal Frontier''</ref><ref>Romila Thapar, ''Early India''</ref><ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ديبل جي بندرگاهه سان لاڳاپيل باوراجن يا ملاحن بابت ڪجهه روايتن ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي احتياط سان ڏسي ٿي. مؤرخن جي راءِ ۾ ڪجهه ملاحن ۽ واپاري حلقن اسلام قبول ڪيو، پر “گهڻي ڀاڱي سمورن” جي اسلام قبول ڪرڻ واري روايت کي پڪ سان ثابت ٿيل تاريخي حقيقت نٿو چئي سگهجي.<ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ==== محمد بن قاسم جي فتح ==== 711ع ۾ [[اموي خلافت]] جي نوجوان سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] سنڌ تي فوجي مهم شروع ڪئي. هن مهم جو تعلق اموي خلافت جي اوڀر واري سرحدي پاليسي، مڪران ۽ سنڌ جي سياسي حالتن، ديبل جي بندرگاهه ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن سان هو. محمد بن قاسم پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، جتي منجنيقن جو استعمال روايتي ماخذن ۾ ذڪر هيٺ اچي ٿو. ان کان پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان، برهمڻ آباد، اروڙ ۽ آخرڪار ملتان تائين عرب فوجي پيش قدمي ٿي.<ref>Al-Baladhuri, ''Futūḥ al-Buldān''</ref><ref>''Chachnama''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Muhammad ibn Qasim”</ref> 712ع ۾ [[راجا ڏاهر]] عرب فوجن سان جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ خلافت جي سياسي اقتدار جو آغاز ٿيو. راجا ڏاهر کي عرب تاريخنويسيءَ ۾ اڪثر منفي يا غير مقبول حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، پر جديد مؤرخن اهڙن بيانن کي فاتحن جي سياسي بيانيي ۽ فتح نامن جي ادبي روايتن جي تناظر ۾ پڙهڻ تي زور ڏنو آهي.<ref name="Gier">Nicholas F. Gier, ''From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries'', Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion, Gonzaga University, May 2006.</ref><ref name="Naik">{{cite book |last=Naik |first=C.D. |title=Buddhism and Dalits: Social Philosophy and Traditions |year=2010 |publisher=Kalpaz Publications |location=Delhi |isbn=978-81-7835-792-8 |page=32}}</ref> فتح کان پوءِ سنڌو ماٿري جا اهم علائقا، خاص طور ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان، اسلامي حڪمراني هيٺ آيا. عرب جاگرافيائي ۽ تاريخي ماخذن ۾ سنڌ کي اڪثر “سند” سڏيو ويو، جڏهن ته ان کان اوڀر يا اڳتي وارن علائقن لاءِ “هند” جو نالو استعمال ڪيو ويو. ==== انتظامي ۽ شهري تبديليون ==== فتح کان پوءِ سنڌ کي خلافت جي هڪ سرحدي صوبي طور منظم ڪيو ويو. شروعاتي دور ۾ عرب گورنرن فوجي ڇانوڻين، محصولي نظام، امن امان، بندرگاهي واپار ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ديبل عرب سامونڊي واپار جو اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته ملتان اترين سنڌ ۽ پنجاب سان لاڳاپيل مذهبي، تجارتي ۽ فوجي مرڪز بڻيو. [[منصوره]] عرب دور جو سڀ کان اهم شهر بڻجي اڀريو. روايتن موجب اهو شهر برهمڻ آباد جي علائقي ۾ يا ان جي ويجهو آباد ٿيو ۽ بعد ۾ عباسي ۽ هباري دور ۾ سنڌ جي سياسي، علمي ۽ واپاري زندگي جو مرڪز بڻيو. منصوره مان ڪيترائي عالم، شاعر، فقيه، قاضي ۽ رياضي دان پيدا ٿيا، جن ۾ [[ابو مشعر السندي]]، [[ابو عطا سنڌي]]، ابو راجا سنڌي ۽ [[سند بن علي]] جهڙا نالا ذڪر هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite web |author=Seidensticker, Tilman |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/abu-ata-al-sindi-COM_26286 |title=Abū ʿAṭāʾ al-Sindī – Brill Reference |publisher=Brill Reference |accessdate=2012-08-03}}</ref> [[ابو راجا سنڌي]] ۽ [[سند بن علي]] ابتدائي اسلامي دور ۾ “السندي” نسبت سان سڃاتل شخصيتون آهن. عرب تذڪرن موجب انهن جو تعلق سنڌ سان ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ اهي اسلامي علمي، ادبي يا انتظامي حلقن سان وابسته رهيا، پر سندن حياتي بابت تفصيلي ۽ متفقه سوانحي ڄاڻ محدود آهي. ==== عرب دور جي سياسي مرحلن جو خلاصو ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرحلا ! style="background:#99CCFF;" | مرحلو ! style="background:#99CCFF;" | لڳ ڀڳ عرصو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم مرڪز ! style="background:#99CCFF;" | نمايان خصوصيت |- | اموي دور | 712ع – 750ع | خلافت جو صوبو | ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد، ملتان | محمد بن قاسم جي فتح، عرب فوجي ۽ انتظامي نظام جو قيام |- | عباسي دور | 750ع – 9هين صدي | عباسي خلافت جو صوبو | منصوره، ملتان، ديبل | گورنرن جي مقرري، قبائلي ڇڪتاڻ، منصوره جي اهميت |- | هباري دور | 9هين صدي – 11هين صدي | نيم خودمختيار عرب امارت | منصوره | خلافت جي رسمي اطاعت، عملي خودمختياري، مقامي عرب حڪومت |- | غزنوي مداخلت | 11هين صدي | غزنوي اثر | منصوره، ملتان | محمود غزنوي جا حملا ۽ هباري طاقت جو خاتمو |} ==== اموي دور جا گورنر ==== اموي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ گورنرن جي مقرري عراق جي والي ۽ خلافت جي مرڪزي اختيار سان لاڳاپيل هئي. شروعاتي گورنرن جو ڪم فوجي قبضو برقرار رکڻ، محصول گڏ ڪرڻ، مقامي بغاوتن کي روڪڻ ۽ سنڌ کي خلافت جي اوڀر واري سرحدي نظام ۾ شامل ڪرڻ هو. هي فهرست روايتي تاريخي ماخذن ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ ڏنل نالن تي ٻڌل آهي؛ مختلف ماخذن ۾ ڪن گورنرن جي نالن، ترتيب ۽ دورن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ اموي دور جا گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت / ڪردار ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[محمد بن قاسم]] | 712ع – 715ع | اموي سپهه سالار ۽ پهريون عرب گورنر | سنڌ فتح ڪئي، ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان کي عرب اقتدار هيٺ آندو ۽ اسلامي حڪمراني جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[يزيد بن ابي ڪبشه]] | 715ع | اموي گورنر | محمد بن قاسم کان پوءِ مختصر عرصي لاءِ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو. |- | 3 | [[حبيب بن مھلب]] | 715ع – 717ع | اموي گورنر | فوجي ۽ مالي انتظام سنڀاليو ۽ شروعاتي عرب انتظام کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 4 | [[عمر بن مسلم باھلي]] | 717ع – 724ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي سرحدي علائقن ۾ عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. |- | 5 | [[بلال بن احوز تميمي]] | 724ع ۾ ڪجهه ڏينهن | خاص فوجي ذميواري | حبيب بن مهلب جي جيل مان ڀڄي وڃڻ کان پوءِ کيس گرفتار ڪرڻ لاءِ سنڌ موڪليو ويو. |- | 6 | [[جنيد بن عبدالرحمان]] | 724ع – 729ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي اوڀر وارن علائقن ۾ فوجي واڌارن لاءِ مشهور. |- | 7 | [[تميم بن زيد عتبي]] | 729ع – 730ع | اموي گورنر | روايتن ۾ سخاوت جي ڪري مشهور ڄاڻايو ويو آهي. |- | 8 | [[حڪم بن عوانا ڪلبي]] | 730ع – 738ع | اموي گورنر | سياسي بيچيني ۽ سرحدي دفاع جي دور ۾ مقرر ٿيو. |- | 9 | [[عمرو بن محمد بن قاسم]] | 738ع – 743ع | اموي گورنر | باغين ۽ سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون. |- | 10 | [[يزيد بن عرار]] | 743ع – 744ع | اموي گورنر | سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون ۽ اموي اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 11 | [[منصور بن جمھور ڪلبي]] | 744ع – 750ع | اموي دور جو آخري اثرائتو حاڪم | اموي گورنر کان حڪومت کسي حاڪم ٿيو. عباسي انقلاب کان پوءِ عباسي خلافت سان ٽڪراءُ ۾ آيو؛ ان کان پوءِ سنڌ ۾ عباسي گورنرن جو دور شروع ٿيو. |} ==== اموي دور جي تاريخي اهميت ==== اموي دور سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ بنيادي تبديلي جو دور هو. هن دور ۾ سنڌ پہلی ڀيرو اسلامي خلافت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي، عرب فوجي ڇانوڻيون قائم ٿيون، بندرگاهن ۽ واپاري رستن کي نئين اهميت ملي، ۽ عربي ٻولي، اسلامي قانون، محصولي انتظام ۽ خلافت سان لاڳاپيل ادارياتي اثر سنڌ ۾ داخل ٿيا. ساڳئي وقت مقامي سماج، ٻڌ ڌرم، هندومت، جٽ، ميد، واپاري طبقن ۽ عرب حڪمرانن جي وچ ۾ لاڳاپا هڪجهڙا نه هئا، پر مختلف علائقن ۾ مختلف سياسي ۽ سماجي صورتون اختيار ڪندا رهيا. ==== عباسي دور ==== ''(750ع کان 9هين صدي عيسوي تائين)'' 750ع ۾ [[عباسي خلافت]] جي قيام سان سنڌ پڻ اموي اقتدار کان نڪري عباسي خلافت جو صوبو بڻجي وئي. عباسي دور ۾ سنڌ جي سياسي مرڪز طور [[منصوره]] جي اهميت وڌي وئي، جيڪو اسلامي دنيا جي اوڀرئين سرحد تي واقع هڪ اهم انتظامي، واپاري ۽ علمي شهر بڻجي اڀريو. عباسي دور ۾ سنڌ بغداد سان سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي طور ڳنڍيل رهي، جيتوڻيڪ جغرافيائي فاصلي ۽ مقامي قبائلي حالتن سبب مرڪزي حڪومت جي گرفت وقت سان ڪمزور ٿيندي وئي. عباسي دور جي شروعاتي گورنرن کي سنڌ ۾ قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، مالي انتظام ۽ سرحدي دفاع جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. خاص طور عرب قبيلن جي يمني ۽ مضري (حجازي) ڌرين جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن ئي سياسي بحرانن جو سبب بڻيا. ان باوجود عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا جي واپاري ۽ علمي نيٽ ورڪن سان وڌيڪ مضبوط نموني ڳنڍجي وئي. ==== منصوره: عباسي سنڌ جو مرڪز ==== [[منصوره]] عباسي دور ۾ سنڌ جو سڀ کان اهم شهر بڻجي ويو. مؤرخ [[ابن حوقل]]، [[اصطخري]] ۽ [[المسعودي]] منصوره کي هڪ خوشحال، آباد ۽ واپاري مرڪز طور بيان ڪيو آهي. شهر ۾ مسجدون، بازارون، سرڪاري عمارتون ۽ رهائشي پاڙا موجود هئا، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واپار لاءِ اهو اهم مرڪز هو.<ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Masudi, ''Muruj al-Dhahab''</ref> ڪيترا محقق منصوره کي پاڪستان جي سرزمين تي پهرين مڪمل اسلامي منصوبابنديءَ سان آباد ٿيل شهرن مان هڪ قرار ڏين ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== بنو عباس دور جا گورنر ==== عباسي خلافت جي قيام (750ع) کان پوءِ سنڌ اموي اقتدار مان نڪري عباسي خلافت جو اوڀرئين سرحدي صوبو بڻجي وئي. هن دور ۾ [[منصوره]] سنڌ جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. عباسي گورنرن کي قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، جاٽن ۽ ميدن جي مزاحمت، مالي انتظام ۽ خلافت جي مرڪزي پاليسين کي لاڳو ڪرڻ جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. نائين صدي عيسوي تائين عباسي اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ مقامي عرب اشرافيا طاقت حاصل ڪئي ۽ آخرڪار [[هباري خاندان]] نيم خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ ۾ عباسي دور جا عرب گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت (هجري/عيسوي) ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[موسي بن ڪعب تميمي]] | 124ھ–140ھ<br>(758ع تائين) | سنڌ جو پهريون عباسي گورنر. [[منصوره]] جي مرمت ڪرائي ۽ ان کي انتظامي مرڪز طور مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[عينيہ بن موسي]] | 140ھ | سندس دور ۾ خليفي [[ابو جعفر منصور]] سان اختلاف پيدا ٿيا ۽ مرڪزي حڪومت سندس ڪارڪردگيءَ کان ناراض رهي. |- | 3 | [[عمر بن حفص عتڪي]] | 140ھ–151ھ<br>(768ع تائين) | سندس دور ۾ شيعي اثرن جي واڌ ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو. |- | 4 | [[ھشام بن عمرو تغلبي]] | 151ھ–156ھ<br>(768/769ع–772/773ع) | محمد الاشتر ۽ سندس حامين خلاف مهم هلائي؛ عباسي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[معيد بن خليل تميمي]] | | سندس دور ۾ خليفي منصور وفات ڪئي ۽ [[المهدي بالله]] خلافت سنڀالي. |- | 6 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 159ھ لڳ ڀڳ | سندس دور ۾ گجرات جي سامونڊي پاسي کان حملي جو ذڪر ملي ٿو. |- | 7 | [[بسطام بن عمر]] | 159ھ–161ھ | سياسي اختلافن سبب عباسي خلافت طرفان معزول ڪيو ويو. |- | 8 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 161ھ | ٻيهر سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. |- | 9 | [[نصر بن محمد اشعث]] | 161ھ | مختصر عرصي لاءِ مقرر ٿيو، پر ساڳئي سال خليفي المهدي کيس هٽائي ڇڏيو. |- | 10 | [[محمد بن سليمان ھاشمي]] | 161ھ | لڳ ڀڳ ويهه ڏينهن حڪومت ڪئي؛ پوءِ ٻيهر انتظامي تبديليون آنديون ويون. |- | 11 | [[زبير بن عباس]] | 161ھ–162ھ | عباسي مرڪز جو نمائندو؛ هڪ سال کان پوءِ واپس گهرايو ويو. |- | 12 | [[مصباح بن عمرو تغلبي]] | 161ھ–163ھ | سندس دور ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني وڌي وئي. |- | 13 | [[ليث ظريف]] | 164ھ–170ھ<br>(782ع–787ع) | جاٽن جي بغاوت کي بصري کان آيل فوجي مدد سان ڪچليو ويو؛ وبائي صورتحال پڻ پيدا ٿي. |- | 14 | [[سالم يونسي]] | 170ھ–174ھ<br>(787ع–790/791ع) | هارون الرشيد طرفان مقرر ٿيو؛ اصل ۾ اسماعيل بن علي جو غلام هو. |- | 15 | [[اسحاق بن سليمان]] | 174ھ–175ھ | تقريباً هڪ سال حڪومت ڪرڻ بعد وفات ڪري ويو. |- | 16 | [[طيفور بن عبدالله]] | 175ھ | عرب قبيلن جي خونريز جهيڙن سبب معزول ڪيو ويو. |- | 17 | [[جابر بن اسعث طائي]] | مختصر عرصو | قبائلي تڪرارن کي ختم ڪرائڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 18 | [[سعيد بن مسلم]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ پنهنجي ڀاءُ [[ڪثير بن مسلم]] کي نائب مقرر ڪيو. |- | 19 | [[عيسي بن جعفر]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ [[محمد بن عدي]] کي نائب مقرر ڪيو، جنهن جي دور ۾ قبائلي اختلاف وڌيڪ وڌيا. |- | 20 | [[عبدالرحمان]] | مختصر عرصو | حالتن تي ضابطو آڻڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 21 | [[ايوب بن جعفر]] | مختصر عرصو | قبائلي ڇڪتاڻ ختم نه ڪري سگهيو؛ حجازي ۽ يمني عربن جا اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. |- | 22 | [[دائود بن يزيد]] | 220ھ تائين<br>(820ع لڳ ڀڳ) | عرب قبيلن جي اختلافن کي فوجي طاقت سان قابو ڪيو. |- | 23 | [[بشر بن دائود]] | 820ع کان پوءِ | مامون جي دور ۾ بغاوت جو الزام لڳو؛ بعد ۾ پنهنجي وفاداري ثابت ڪئي. |- | 24 | [[غسان بن عباد]] | 213ھ–216ھ | بشر بن دائود خلاف ڪارروائي ڪري کيس مامون جي درٻار ۾ پيش ڪيو. |- | 25 | [[موسي بن يحيٰ برمڪي]] | 221ھ تائين<br>(835ع) | ڪامياب عباسي گورنرن مان شمار ٿئي ٿو؛ سنڌ مان بغداد ويندڙ آمدني جو ذڪر ملي ٿو. |- | 26 | [[عمران بن موسي برمڪي]] | 221ھ–226ھ | جاٽن ۽ ميدن جي بغاوتن کي ڪچليو؛ بعد ۾ هباري عربن هٿان قتل ٿيو. |- | 27 | [[عنبسا بن اسحاق]] | 226ھ–240ھ | [[ديبل]] ۾ تعميراتي ۽ انتظامي سڌارا آندا. |- | 28 | [[هارون بن ابي خالد مروزي]] | 240ھ تائين<br>(854ع/855ع) | سنڌ ۾ عباسي اقتدار جو آخري نمايان نمائندو؛ سندس دور کان پوءِ [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت جو آغاز ٿيو. |} ===== عباسي دور جي مجموعي اهميت ===== {| class="wikitable" |+ سنڌ تي عباسي دور جا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | انتظام | منصوره سنڌ جو مستقل سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو. |- | معيشت | بغداد، بصره ۽ عربي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن سان لاڳاپا مضبوط ٿيا. |- | سماج | عرب، مقامي سنڌي ۽ نو مسلم آباديءَ جو گڏيل سماجي ڍانچو وجود ۾ آيو. |- | مذهب | اسلامي ادارن، مسجدن ۽ علمي مرڪزن ۾ واڌ ٿي. |- | سياست | مرڪزي عباسي طاقت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ مقامي عرب اشرافيا مضبوط ٿي. |- | تاريخي اهميت | هباري خاندان جي اڀار ۽ سنڌ جي نيم خودمختيار اسلامي رياست جي قيام لاءِ بنياد فراهم ٿيو. |} ==== سنڌ ۾ علمي ۽ ثقافتي ترقي ==== عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي علمي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترائي سنڌي عالم، شاعر، رياضي دان، محدث ۽ فقيه اسلامي دنيا جي مختلف مرڪزن تائين پهتا. عربي ماخذن ۾ "السندي" نسبت رکندڙ ڪيترن عالمن جو ذڪر ملي ٿو. [[ابو عطا السندي]] ابتدائي عربي شاعريءَ ۾ مشهور نالو آهي، جڏهن ته [[ابو مشعر السندي]] حديث ۽ علمي حلقن سان لاڳاپيل شخصيت طور سڃاتو وڃي ٿو. اهڙي طرح [[سند بن علي]] رياضي ۽ فلڪيات جي ميدان ۾ عباسي دور جي مشهور عالمن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Encyclopaedia of Islam</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> سنڌ مان بغداد، بصره ۽ ٻين اسلامي مرڪزن تائين علمي رابطن جي موجودگي ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿي ته سنڌ صرف هڪ سرحدي صوبو نه رهي، پر اسلامي علمي تمدن جو سرگرم حصو بڻجي وئي هئي. ==== واپار ۽ بحري رابطا ==== عرب دور ۾ [[ديبل]]، [[لاهري بندر]] ۽ سنڌ جي ٻين سامونڊي مرڪزن جي اهميت وڌي. سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، فارس، اوڀر آفريقا، سري لنڪا، ملائي دنيا ۽ چين تائين واپار ڪندا هئا. [[ابن حوقل]] ۽ [[اصطخري]] سنڌ جي بندرگاهن کي هند महासागर جي اهم واپاري مرڪزن مان شمار ڪيو آهي. سنڌ مان اناج، ڪپهه، ڪپڙو، نير، مصالحا، قيمتي ڪاٺ، جانور ۽ ٻيون شيون برآمد ٿينديون هيون، جڏهن ته عرب دنيا مان ڌاتو، خوشبو، ڪپڙا ۽ ٻيون تجارتي شيون درآمد ٿينديون هيون.<ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref> . ==== هباري خاندان جو دور ==== ''(تقريباً 854ع کان 1025ع تائين)'' نائين صدي عيسويءَ ۾، جڏهن [[عباسي خلافت]] جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي عرب قبيلن ۽ اشرافيه جو اثر وڌيو، تڏهن [[هباري خاندان]] سنڌ ۾ هڪ نيم خودمختيار عرب حڪومت قائم ڪئي. هباري حڪمرانن عباسي خليفي جي رسمي بالادستي برقرار رکي؛ خطبن ۽ سڪن تي خليفي جو نالو جاري رکندا رهيا، پر عملي طور انتظامي، فوجي ۽ مالي اختيار سندن پنهنجي هٿن ۾ هئا. ان ڪري تاريخدان هباري رياست کي عباسي دنيا سان وابسته هڪ خودمختيار يا نيم خودمختيار عرب امارت طور بيان ڪن ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref><ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري حڪومت جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز [[منصوره]] (المنصوره) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم گاديءَ وارو شهر، علمي مرڪز ۽ واپاري شهر بڻجي ويو. نائين صدي عيسويءَ دوران [[عمر بن عبدالعزيز ھباري]] مقامي عرب سردارن مان طاقت حاصل ڪري سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو. ڪجهه جديد محققن موجب هن عباسي خليفي کان سنڌ جي واڳ پنهنجي حوالي ڪرڻ جي درخواست ڪئي، جيڪا ان وقت جي سياسي حالتن سبب قبول ڪئي وئي، ۽ اهڙيءَ طرح هباري اقتدار کي قانوني جواز حاصل ٿيو.<ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ واپار، علم ۽ ثقافتي رابطن جو اهم مرڪز بڻجي وئي. [[ديبل]] [[عربي سمنڊ]] جي هڪ اهم بندرگاهه طور ترقي ڪئي، جتان سنڌي ۽ عربي واپاري ۽ ملاح [[بصره]]، [[عمان]]، [[يمن]]، اوڀر آفريقا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي سامونڊي واپاري مرڪزن تائين سفر ڪندا هئا. هن سامونڊي واپار سنڌ کي [[هندي وڏي سمنڊ]] جي واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان مقامي معيشت ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref>{{cite book|last=Bose|first=Sugata|title=A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire|year=2006|publisher=Harvard University Press|pages=198–201}}</ref> هباري حڪمرانن جي دور ۾ منصوره اسلامي علم، فقه، حديث، نجوم ۽ رياضي جي مطالعي جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. سنڌ مان ڪيترائي عالم ۽ اديب اسلامي دنيا جي مختلف علمي مرڪزن سان لاڳاپيل رهيا. هن دور ۾ عربي ۽ مقامي سنڌي ثقافتن جي وچ ۾ رابطن ۾ واڌ آئي، جنهن سان سنڌ ۾ هڪ منفرد اسلامي-سنڌي تمدني ماحول وجود ۾ آيو.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== هباري حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ هباري خاندان جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گادي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيت |- | [[عمر بن عبدالعزيز هباري]] | تقريباً 854ع – 914ع | منصوره | هباري اقتدار جو باني؛ عباسي خلافت جي رسمي اطاعت سان عملي خودمختياري حاصل ڪئي. |- | [[عبدالله بن عمر هباري]] | 10هين صدي | منصوره | علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو دور؛ ڪجهه روايتن موجب قرآن جو سنڌي ترجمو هن دور سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. |- | [[عمر بن عبدالله ھباري]] | 11هين صدي جي شروعات | منصوره | هباري دور جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ اسماعيلي اثر وڌيا. |} ==== قرآن جو سنڌي ترجمو ==== سنڌ جي اسلامي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ مشهور روايت موجب هباري دور ۾ هڪ مقامي هندو حڪمران جي درخواست تي قرآن پاڪ جو سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو تيار ڪيو ويو. جيڪڏهن اها روايت درست مڃجي ته اهو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ ۾ قرآن جي سڀ کان پراڻن ترجمن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. البت مؤرخن ۾ ان واقعي جي تفصيل ۽ نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جو خاتمو ==== 11هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سلطان محمود غزنوي]] ملتان ۽ سنڌ تي فوجي مهمون هلائيون. مختلف تاريخي ماخذن موجب 1024ع کان 1026ع جي وچ واري عرصي ۾ منصوره تي غزنوي اثر قائم ٿيو ۽ هباري خاندان جي سياسي طاقت ختم ٿي وئي. ان سان سنڌ ۾ تقريباً ٽن صدين تي پکڙيل عرب حڪمراني جو باب بند ٿيو ۽ سنڌ غزنوي سياسي دائري جو حصو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, “Mahmud of Ghazni”</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جي تاريخي اهميت ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ عرب دور جا ڊگهي مدي وارا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبي ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | مذهب | اسلام جو مستقل قيام ۽ مسلم آباديءَ جي شروعات |- | ٻولي | عربي لفظن ۽ اسلامي اصطلاحن جو سنڌي ٻوليءَ ۾ دخول |- | شهرسازي | منصوره جهڙن اسلامي شهرن جو قيام |- | واپار | عرب دنيا، اوڀر آفريقا ۽ هند महासागर سان واپاري رابطن ۾ واڌ |- | علم | سنڌي عالمن جو اسلامي علمي دنيا سان ڳانڍاپو |- | انتظام | اسلامي مالياتي، عدالتي ۽ انتظامي ادارن جو تعارف |- | ثقافت | سنڌي ۽ عربي ثقافتي عنصرن جي ميلاپ سان نئين سماجي روايتن جو جنم |} ===عربن کان پوء=== [[محمود غزنوي]] (998ع–1030ع) جي دور ۾ سنڌ تي اسماعيلي حڪمران خاندانن جي حڪومت هئي. محمود غزنوي، جيڪو سني عقيدي جو وڏو حامي هو، 1025ع ۾ [[ملتان]] ۽ [[اوچ]] تي حملو ڪري اتان جي اسماعيلي حڪمران کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ هن 1026ع ۾ بکر ۽ سيوستان (سيوهڻ) تي قبضي لاءِ پڻ فوج موڪلي. [[سومنات]] جي فتح کان پوءِ هن ڪڇ جي ريگستان مان گذرندي هباري خاندان جي گاديءَ واري هنڌ منصوره جو گهيرو ڪيو ۽ شهر کي ڦري لٽي باهه ڏئي ساڙي ڇڏيو.<ref name="Masumi32-37">{{cite book |last=معصوم بکري |first=مير |title=تاريخ معصومي |location=بمبئي |year=1938 |pages=32–37 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> غزنوين کان پوءِ جڏهن غوري اقتدار ۾ آيا ته [[معزالدين غوري]] پنهنجي غلام [[ناصرالدين قباچه]] کي ملتان ۽ اوچ جو حاڪم مقرر ڪيو (1206ع–1228ع). معزالدين جي وفات کان پوءِ ناصرالدين قباچه عملي طور خودمختيار حڪمران بڻجي ويو ۽ سيوستان ۽ ديبل تي به قبضو ڪري ورتائين. هن سنڌ جي سامونڊي علائقن وارن تقريباً سڀني شهرن کي پنهنجي حڪومت هيٺ آندو. سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندڙ ستن راجائن قباچه جي بالادستي تسليم ڪئي ۽ کيس خراج ڏيڻ لڳا.<ref name="MubarakAliQubacha78-79">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |pages=78–79 }}</ref><ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—120-121 }}</ref> قباچه جي دورِ حڪومت ۾ سنڌ تي هڪ وڏي آفت نازل ٿي. [[جلال الدين خوارزم شاهه]] (1220ع–1231ع)، جيڪو [[چنگيز خان]] کان لڳاتار شڪستن کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو، پاڻ ته منگولن هٿان شڪست کاڌل، پنهنجي ملڪ جي تباهي ڏٺل ۽ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاريندڙ شخص هو، پر سنڌ لاءِ به مصيبت بڻجي آيو. پناهه ۽ امن جي تلاش ڪرڻ بدران هن سنڌ جي شهرن ۽ ڳوٺن تي حملا شروع ڪيا. هن شهرن تي قبضو ڪيو، ماڻهن کي قتل ڪرايو، ديهاتن کي ڦريو، ڳوٺن ۽ شهرن کي باهيون ڏنيون. ٿوري ئي عرصي، يعني 1221ع کان 1223ع تائين، هن سنڌ جي وڏي حصي کي تباهي ۽ برباديءَ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.<ref name="MubarakAliQubacha82">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |page=82 }}</ref></ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> === سومرن جو دور === {{Main|سومرن جي سنڌ تي حڪومت}} تقريباً 11هين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[حباري خاندان]] جي زوال ۽ [[غزنوي سلطنت]] جي سنڌ ۾ مداخلت کان پوءِ سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو، جيڪو تاريخ ۾ '''سومرن جي دور''' جي نالي سان مشهور آهي. سومرا گهراڻو اسلامي دور کان پوءِ سنڌ ۾ اُڀرندڙ پهريون وڏو مقامي حڪمران خاندان هو، جنهن ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جي وسيع علائقن تي حڪومت قائم ڪئي. سندن حڪمراني لڳ ڀڳ ٽي صديون جاري رهي ۽ ان کي سنڌ جي مقامي سياسي خودمختياري جي بحاليءَ جي علامت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf|title=The Soomras of Sindh|publisher=University of Karachi}}</ref> سومرن جي ابتدا ۽ نسب بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه روايتي بيانن موجب سومرا عرب نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته جديد محققن جي اڪثريت کين سنڌ جي مقامي قبيلائي ۽ سماجي ڍانچي سان ڳنڍي ٿي. سومرن جي اوائلي تاريخ بابت دستاويزي مواد محدود هجڻ ڪري سندن شروعاتي حڪمرانن ۽ حڪومتي ارتقا بابت ڪيترائي سوال اڃا تائين علمي بحث جو موضوع آهن. خاص طور تي [[خفيف سومرو]] جي شخصيت بابت اهو واضح ناهي ته هو حباري دور جو آخري حڪمران هو يا سومرا اقتدار جو ابتدائي نمائندو.<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind</ref> حباري اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ ۽ [[محمود غزنوي]] جي [[منصوره]] تي حملي کان پوءِ سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن گڏجي هڪ نئين سياسي قوت طور اُڀريا. روايتي بيانن موجب 1025ع ڌاري ماتلي تعلقي جي ٿري نالي علائقي ۾ مقامي سردارن جي هڪ گڏجاڻي ٿي، جنهن ۾ سومرا سردار کي ڏکڻ سنڌ جو حڪمران تسليم ڪيو ويو. ان واقعي کي سنڌ ۾ مقامي اقتدار جي بحاليءَ جي شروعات تصور ڪيو ويندو آهي.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref> سومرا دور رڳو هڪ حڪمران خاندان جي تاريخ نه پر سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن جي سياسي اتحاد جي تاريخ پڻ آهي. ان دور ۾ [[سما]]، [[سهتا]]، [[ابڙا]]، [[سوڍا]]، [[چنا]]، [[پنھور]]، [[پھوڙ]]، [[گجر]]، [[ڀٽي]]، [[جاڙيجا]]، [[ٿھيم]]، [[ڳاها]]، [[جوڻيجا]]، [[راجپر]] ۽ ٻين قبيلن سنڌ جي سياسي ۽ فوجي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي قبيله [[ميرپور ماٺو]] کان وٺي ڪڇ ۽ ڀوڄ تائين مختلف علائقن ۾ آباد هئا ۽ مقامي خودمختياري برقرار رکندي سومرا حڪمرانن کي فوجي ۽ مالي سهڪار فراهم ڪندا هئا. سومرا دور ۾ [[محمد طور]]، [[ٺٽو]]، [[ڌرڪ]] ۽ ٻين شهرن کي سياسي اهميت حاصل رهي. سنڌ جي زرعي معيشت، دريائي واپار ۽ مقامي ثقافت کي پڻ هن دور ۾ استحڪام حاصل ٿيو. ان دور جي لوڪ روايتن ۽ رزميه داستانن، خاص طور [[دودو چنيسر]] جي ڪهاڻي، سومرا حڪمرانن کي سنڌي قومي يادگيريءَ جو اهم حصو بڻائي ڇڏيو. تاريخي ذريعن موجب سومرا حڪمرانن گهڻو ڪري مقامي خودمختياري برقرار رکي، جيتوڻيڪ وقت بوقت غزنوي، غوري ۽ دهلي سلطنتن جي سياسي اثر هيٺ به رهيا. 14هين صديءَ جي شروعات تائين سندن اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو ۽ آخرڪار [[ھمير سومرو]] جي دور کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو.<ref>Baloch, N. A., Soomran-jo-Daur</ref><ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ==== سومرا گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | سومرا گهراڻي جا حڪمران |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | تعلق / جانشيني ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سومرو (امير)|سومرو سردار]] | تقريباً 1053ع کان | باني حڪمران | ڏکڻ سنڌ ۾ سومرا اقتدار جو بنياد وڌو؛ گادي [[محمد طور]] ۾ قائم ڪئي. |- | 2 | [[ڀونگر سومرو|ڀونگر بن سومرو]] | وفات 1068ع (461ھ) | سومرو سردار جو پٽ | ابتدائي سومرا حڪومت کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[دودو سومرو|دودو اول]] | تقريباً 1068ع–1098ع | ڀونگر جو جانشين | لاڙ کان [[نصرپور]] تائين اقتدار وڌايو. |- | 4 | [[تاراٻائي]] | 491ھ کان پوءِ | سنگھار جي سرپرست | نابالغ وارث جي نالي ۾ حڪومت هلائي. |- | 5 | [[سنگھار سومرو]] | تقريباً 1120ع تائين | دودو خاندان | سندس وفات کان پوءِ جانشيني جو مسئلو پيدا ٿيو. |- | 6 | [[راڻي ھمو ٻائي]] | | سنگھار جي زال | گادي [[ڌرڪ]] منتقل ڪئي. |- | 7 | [[خفيف سومرو]] | وفات 536ھ | هِمو ٻائي جو ڀاءُ | اقتدار جي منتقلي واري مرحلي جو حڪمران. |- | 8 | [[عمر سومرو پھريون]] | تقريباً 40 سال | جانشين | وفات 576ھ. |- | 9 | [[دودو سومرو ٻيون]] | وفات 590ھ | دودو خاندان | خانداني اقتدار جي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 10 | [[ڀونگر سومرو ٻيون]] | 33 سال | دودو اول جي نسل مان | وفات 623ھ. |- | 11 | [[خيرو سومرو]] | 16 سال | جانشين | سومرا اقتدار کي برقرار رکيو. |- | 12 | [[محمد طور سومرو]] | 15 سال | جانشين | محمد طور سان منسوب روايتون ملن ٿيون. |- | 13 | [[خيرو بن محمد]] | 15 سال | محمد طور جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 14 | [[دودو سومرو ٽيون]] | 14 سال | خيرو جو پٽ | سومرا خاندان جي وچئين دور جو حڪمران. |- | 15 | [[طائي سومرو]] | 14 سال | دودو ٽيون جو پٽ | اقتدار جي وراثتي تسلسل جو حصو. |- | 16 | [[چنيسر سومرو]] | 18 سال | طائي جو پٽ | ليلان-چنيسر جي مشهور لوڪ روايت سان لاڳاپيل. |- | 17 | [[ڀونگر سومرو ٽيون]] | 15 سال | چنيسر جو پٽ | پيءُ کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. |- | 18 | [[خفيف سومرو ٻيون]] | 18 سال | ڀونگر ٽيون جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 19 | [[دودو سومرو چوٿون]] | 25 سال | خفيف ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي آخري مضبوط مرحلي جو حڪمران. |- | 20 | [[عمر سومرو ٻيون]] | 35 سال | دودو چوٿون جو پٽ | ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪئي. |- | 21 | [[ڀونگر سومرو چوٿون]] | 10 سال | عمر ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي زوال واري دور جو حڪمران. |- | 22 | [[ھمير سومرو]] | وفات 1403ع / 843ھ | آخري حڪمران | سومرا خاندان جو آخري حڪمران؛ ان کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جو حڪمران بڻيو. |} === سمن جو دور === {{Main|سمن جي سنڌ تي حڪومت}} [[فائل:View of Makli by Usman Ghani.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] جو هڪ نظارو]] چوڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سومرا خاندان]] جي زوال کان پوءِ [[سما گھراڻو|سمن خاندان]] سنڌ جي غالب سياسي قوت طور اُڀريو ۽ تقريباً 1351ع کان 1524ع تائين سنڌ جي وڏن حصن تي حڪومت ڪئي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref> سمن جو تعلق [[سما]] قبيلائي گروهه سان هو، جيڪو سنڌ، ڪڇ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ اثرائتو هو. [[ڄام انڙ]] (ڄام انڙ فيروزالدين) کي سمن اقتدار جي شروعاتي اهم حڪمرانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو، جنهن [[دهلي سلطنت]] جي اثر کي چئلينج ڪندي سنڌ ۾ مقامي اقتدار کي مستحڪم بڻايو ۽ خودمختيار حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref> سمن حڪمرانن مقامي سياسي ادارن کي مضبوط ڪندي سنڌ ۾ هڪ نسبتاً مستحڪم حڪومت قائم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ زراعت، واپار، دستڪاري ۽ شهري زندگيءَ کي ترقي حاصل ٿي. سندن دور ۾ سنڌ عربي سمنڊ وسيلي [[فارس]]، [[عرب دنيا]]، اوڀر آفريقا، [[گجرات]] ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان واپاري رابطن جو اهم مرڪز رهي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire''</ref> هن واپاري سرگرميءَ جي نتيجي ۾ سنڌ جي بندرگاهن، خاص طور [[ٺٽو]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن سامونڊي مرڪزن، کي وڏي اقتصادي اهميت حاصل ٿي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ سياسي، تجارتي، علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز بڻجي اُڀريو. وقت سان گڏ ٺٽو قديم [[ديبل]] جي جاءِ تي سنڌ جو سڀ کان اهم واپاري شهر بڻجي ويو. سمن حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ [[سنڌي ادب]]، فن تعمير، موسيقي ۽ ٻين فنون لطيفه کي نمايان ترقي حاصل ٿي. هن دور جي مشهور شخصيتن ۾ [[قاضي قاضن]]، [[دريا خان]] ۽ [[مخدوم بلاول]] شامل آهن، جن سنڌ جي علمي، سياسي ۽ روحاني زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>Nabi Bakhsh Baloch, ''History of Sindhi Literature''</ref> سمن سلطنت پنهنجي عروج تي [[ڄام نظام الدين ثاني]] (ڄام نندو) جي دورِ حڪومت (1461ع–1509ع) ۾ پهتي، جنهن کي سمن دور جو سنهري زمانو سڏيو وڃي ٿو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Dawn, "Jam Nizamuddin II: The Sultan of the Samma Dynasty"</ref> سندس دور ۾ سياسي استحڪام، زرعي خوشحالي، واپار، فن تعمير ۽ ثقافتي سرگرمين کي غيرمعمولي ترقي ملي. وطن سان وابستگي، عوامي ڀلائي ۽ تعميري منصوبن کي هٿي ڏني وئي، جنهن سبب سمن حڪمراني سنڌ جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ مستحڪم مقامي حڪومتن مان هڪ طور سڃاتي وڃي ٿي. هن دور جو سڀ کان مشهور يادگار [[مڪلي]] جو قبرستان آهي، جتي سمن حڪمرانن، اميرن، عالمن ۽ صوفين جا مقبرا موجود آهن. مڪلي جي تاريخي يادگارن کي سندن فن تعمير، سنگتراشي ۽ ثقافتي اهميت سبب [[يونيسڪو]] 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>UNESCO World Heritage Centre, Makli, Thatta</ref> مڪلي ۽ ٺٽو گڏجي سمن دور جي سياسي طاقت، ثقافتي عظمت ۽ فني مهارت جا نمايان نشان بڻيا. سمن سلطنت جي آخري دور ۾ اندروني سياسي اختلافن ۽ جانشيني جي تڪرارن سبب مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو. جيتوڻيڪ ٺٽو هڪ وڏو ۽ خوشحال شهر هو، پر حڪومت وٽ اهڙي مضبوط فوج موجود نه هئي، جيڪا [[ارغون]] ۽ [[ترخان]] حڪمرانن جي وڌندڙ فوجي دٻاءَ جو مقابلو ڪري سگهي. نتيجي طور ڪيترائي سما امير ۽ حڪمران جنگين ۾ مارجي ويا ۽ آخرڪار [[ڄام فيروز]] جي دور ۾ ٺٽو [[ارغون|ارغونن]] جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان سان سمن حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ارغون دور جو آغاز ٿيو.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia of Islam, "Samma Dynasty"</ref> ==== سمن گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سمن خاندان جا حڪمران (1339ع–1527ع) ! style="background:#99CCFF; width:6%;" | نمبر ! style="background:#99CCFF; width:28%;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF; width:18%;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF; width:48%;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ڄام انڙ]] | 1339ع–1352ع | سمن اقتدار جو باني حڪمران؛ دهلي سلطنت جي اثر کان نجات حاصل ڪري سنڌ ۾ سما حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[ڄام جوڻو]] | 1352ع–1367ع | رياست کي مستحڪم ڪيو ۽ سما اقتدار کي سنڌ جي مختلف علائقن تائين وڌايو. |- | 3 | [[ڄام بابينو]] | 1367ع–1379ع | سمن سلطنت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 4 | [[ڄام تماچي]] | 1379ع–1389ع | سنڌي لوڪ ادب ۾ نوري ڄام تماچي جي داستان سبب مشهور؛ سندس دور کي ثقافتي اهميت حاصل آهي. |- | 5 | [[ڄام صلاح الدين]] | 1389ع–1391ع | مختصر عرصي تائين حڪومت ڪئي ۽ اندروني سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 6 | [[ڄام نظام الدين ڀمڀرو]] | 1391ع–1398ع | سمن سلطنت جي سياسي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 7 | [[ڄام علي شير]] | 1398ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ جانشيني جي تڪرارن واري دور سان لاڳاپيل. |- | 8 | [[ڄام ڪرن]] | 1398ع | مختصر مدت لاءِ اقتدار سنڀاليو؛ سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 9 | [[ڄام فتح خان]] | 1398ع–1414ع | سمن اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪيو ۽ رياست جي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪيو. |- | 10 | [[ڄام جوڻو ٻيون]] | 1414ع–1442ع | ڊگهي حڪمراني دوران سنڌ ۾ سياسي استحڪام برقرار رهيو. |- | 11 | [[ڄام مبارڪ]] | 1442ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو. |- | 12 | [[ڄام سڪندر شاهه]] | 1442ع–1444ع | جانشيني جي دور ۾ اقتدار سنڀاليو. |- | 13 | [[ڄام راءِ ڏنو]] | 1444ع–1453ع | سلطنت جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي کي برقرار رکيو. |- | 14 | [[ڄام سنجر]] | 1453ع–1461ع | ڄام نندي جي اقتدار لاءِ سياسي بنياد فراهم ڪيا. |- | 15 | [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين سمو (ڄام نندو)]] | 1461ع–1508ع | سمن سلطنت جو سڀ کان مشهور ۽ طاقتور حڪمران. سندس دور کي سمن راڄ جو سنهري دور سڏيو وڃي ٿو. [[ٺٽو]] علم، واپار ۽ ثقافت جو وڏو مرڪز بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جي تعميراتي ترقي عروج تي پهتي. |- | 16 | [[ڄام فيروز]] | 1508ع–1527ع | سمن خاندان جو آخري حڪمران. سندس دور ۾ ارغونن سان جنگيون ٿيون ۽ آخرڪار سمن سلطنت جو خاتمو ٿيو. |} سمن خاندان سنڌ جي وچئين دور جي سڀ کان اهم مقامي مسلمان سلطنتن مان هڪ هو، جنهن تقريباً ٻه صديون سنڌ تي حڪومت ڪئي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، علمي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جو عظيم قبرستان هن دور جي فن تعمير ۽ ثقافتي ورثي جي نمايان علامت طور اڄ به موجود آهي. === ارغون ۽ ترخان دور === {{Main|ارغون خاندان|ترخان خاندان}} [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ ارغون ۽ ترخان دور جا مقبرا]] [[سمن خاندان]] جي زوال کان پوءِ سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ تي [[ارغون خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي. 1519ع کان 1521ع جي وچ ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي فوجي مهمون هلائي سمن اقتدار جو خاتمو ڪيو ۽ هيٺين سنڌ تي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Nabi Bakhsh Khan Baloch, ''History of Sindh''</ref> ارغون حڪمران اصل ۾ وچ ايشيا جي ترڪ-مغل نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ [[قنڌار]] مان سنڌ ڏانهن منتقل ٿيا هئا. سندن اقتدار سان سنڌ ۾ هڪ نئين سياسي دور جو آغاز ٿيو، جنهن دوران سنڌ جا لاڳاپا وچ ايشيا، قنڌار ۽ مغل دنيا سان وڌيڪ مضبوط ٿيا. [[شاھ بيگ ارغون]] 1522ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس پٽ [[شاھ حسين ارغون]] اقتدار سنڀاليو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> شاهه حسين کي ارغون دور جو سڀ کان بااثر حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. سندس حڪومت دوران سنڌ ۾ نسبي سياسي استحڪام قائم رهيو ۽ [[ٺٽو]] هڪ اهم تجارتي مرڪز طور ترقي ڪندو رهيو. هن ئي دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهه]] [[همايون]] شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ سنڌ پهتو ۽ ڪجهه عرصو سنڌ جي مختلف علائقن ۾ رهيو. تاريخي ذريعن موجب همايون ۽ شاهه حسين ارغون جي لاڳاپن ۾ سياسي بي اعتمادي موجود رهي، جنهن سبب همايون کي سنڌ ۾ گهڻيون ڏکيائون پيش آيون.<ref>Ghulam Muhammad Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref> شاهه حسين ارغون 1555ع ۾ وفات ڪئي. سندس ڪو سڌو وارث موجود نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس اڪيلو پٽ اڳ ئي وفات ڪري چڪو هو. سندس حڪومت جي آخري دور ۾ سنڌ عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي. [[بکر]] کان [[سيوهڻ]] تائين مٿيون سنڌ [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جي قبضي هيٺ هئي، جڏهن ته هيٺين سنڌ تي شاهه حسين جو سڌو اقتدار برقرار هو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> شاهه حسين جي وفات کان پوءِ [[مرزا عيسيٰ ترخان]] اقتدار حاصل ڪيو، جيڪو اڳ ۾ شاهه بيگ ارغون سان گڏ سنڌ آيو هو. جيتوڻيڪ ڪجهه روايتن موجب مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ سنڌ جي ورهاست بابت هڪ سمجھوتو موجود هو، پر شاهه حسين جي وفات کان پوءِ مرزا عيسيٰ سڄي سنڌ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان وقت ملڪ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني پيدا ٿي وئي ۽ مقامي سردارن [[سيوهڻ]] تي قبضو ڪري ورتو. مرزا عيسيٰ فوجي طاقت سان اڳتي وڌي سيوهڻ تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ پوءِ اتر طرف [[بکر]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, Journal of Sindh Historical Society, pp. 71–72</ref> انهيءَ سياسي تڪرار دوران مرزا عيسيٰ ترخان [[پورچوگال]] جي نوآبادياتي قوت کان فوجي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن [[باسين]] (Bassein) ۾ موجود پورچوگالي گورنر ڏانهن سفير موڪلي فوجي امداد گهري ۽ بدلي ۾ مالي معاوضي ۽ واپاري سهولتن جو واعدو ڪيو. پورچوگالي حڪومت [[پيڊرو باريٽو رولن]] (Pedro Barreto Rolim) جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 700 سپاهي موڪليا، جيڪي جهازن ذريعي ٺٽي پهتا.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> بهرحال، ان وقت تائين مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ صلح ٿي چڪي هئي، جنهن سبب پورچوگالي فوج جي ضرورت ختم ٿي وئي. جڏهن پورچوگالي ڪمانڊر پنهنجي مهم جي خرچن جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو ته ٺٽي جي انتظاميا طرفان کيس اطمينان بخش جواب نه مليو. نتيجي طور پورچوگالي فوجن ٺٽي تي حملو ڪيو، جنهن دوران شهر کي وڏي تباهي ۽ نقصان پهتو. هي واقعو سنڌ جي تاريخ ۾ يورپي سامونڊي طاقتن جي ابتدائي فوجي مداخلتن مان هڪ اهم مثال شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> ترخان خاندان بعد ۾ ارغونن جي جانشين طور سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو. ترخان دور ۾ [[ٺٽو]] پنهنجي سياسي ۽ واپاري اهميت برقرار رکي، جڏهن ته [[مڪلي]] ۾ ڪيترائي شاندار مقبرا ۽ يادگار تعمير ڪيا ويا، جيڪي اڄ به سنڌ جي اسلامي فن تعمير جي اهم ترين ورثن مان شمار ٿين ٿا.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Historical Monuments at Makli, Thatta</ref> آخرڪار 1592ع ۾ [[مغل سلطنت]] جي شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جنهن سان ارغون ۽ ترخان دور جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ مغل سلطنت جو صوبو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> ==== ارغون گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون خاندان جا حڪمران، سنڌ ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[شاھ بيگ ارغون]] | 1520ع – 1524ع | [[ٺٽو]] / [[بکر]] | باني حڪمران | [[سما گھراڻو|سمن سلطنت]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز]] کي شڪست ڏئي سنڌ ۾ ارغون اقتدار قائم ڪيو؛ سنڌ ۾ ارغون خاندان جو باني حڪمران شمار ٿئي ٿو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> |- | 2 | [[شاھ حسين ارغون]] | 1524ع – 1554ع | [[ٺٽو]] | آخري ارغون حڪمران | ارغون خاندان جو سڀ کان اهم ۽ ڊگهي عرصي تائين حڪمراني ڪندڙ حڪمران هو. سندس دور ۾ [[همايون]] سنڌ آيو. حڪومت جي آخري مرحلي ۾ سنڌ عملي طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهائجي وئي.<ref>G. M. Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref><ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون دور سان لاڳاپيل اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور جا اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | علائقو ! style="background:#99CCFF;" | ارغون حڪمران سان تعلق ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[فاضل ڪوڪلتاش]] | ارغون امير | مٿيون سنڌ | [[شاھ بيگ ارغون]] جو ويجهو ساٿي | شاهه بيگ ارغون جو اهم فوجي امير ۽ اعتماد وارو ساٿي هو. |- | 2 | [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] | علائقائي حاڪم / امير | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ مٿيون سنڌ | [[فاضل ڪوڪلتاش]] جو پٽ | شاهه حسين ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو عملي حڪمران رهيو؛ بکر ۽ سيوهڻ جي علائقن ۾ سندس اثر نمايان هو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور کان پوءِ ترخان اقتدار جو آغاز ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گهراڻو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[مرزا عيسيٰ ترخان]] | 1554ع – 1567ع | [[ترخان خاندان]] | ارغون اقتدار کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي | [[شاھ حسين ارغون]] جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ ۾ ترخان خاندان جي حڪومت قائم ڪئي.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh</ref> |} جديد تاريخي تحقيق ۽ مستند ماخذن مطابق سنڌ ۾ ارغون خاندان جا اصل خودمختيار حڪمران فقط ٻه هئا: [[شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[شاھ حسين ارغون]]. 1554ع کان پوءِ اقتدار [[ترخان خاندان]] ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کي ڪيترائي مؤرخ ارغون دور جي جانشين شاخ تصور ڪن ٿا، پر سياسي لحاظ کان اهو الڳ حڪمران گهراڻو شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Arghun dynasty</ref><ref>Tarkhan dynasty</ref> . === مغلن جو دور === {{Main|ٺٽو صوبو|مغل سلطنت}} 1524ع ۾، توڙي جو مغل شهنشاهت جو دارومدار ارغون ۽ ترخان فوجين تي هو، تنهن باوجود سنڌ جي ڪجهه بادشاهن انهن جو استقبال ڪيو. اڳتي ايندڙ وقت ۾ سنڌي مغلن جي اثر هيٺ رهيا. [[فائل:Shah Jahan Mosque Thatta.jpg|thumb|کاٻو|[[شاھجھان مسجد، ٺٽو]]، جيڪا مغل دور جي اهم تعميري يادگارن مان هڪ آهي]] [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|مغل دور ۾ [[مڪلي]] سنڌ جو اهم علمي ۽ ثقافتي مرڪز رهيو]] 1592ع ۾ [[اڪبر اعظم]] جي فوجن ارغون ۽ ترخان حڪمرانن کي شڪست ڏئي سنڌ کي [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ مغلن جي انتظامي نظام جو حصو بڻجي وئي.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> شروعاتي طور سنڌ کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي ماتحت رکيو ويو، پر بعد ۾ [[ٺٽو]] کي مرڪز بڻائي الڳ انتظامي وحدت قائم ڪئي وئي، جيڪا تاريخ ۾ ''ٺٽو صوبو'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref>Thatta Subah, Mughal Province</ref><ref>Irfan Habib, ''Atlas of the Mughal Empire''</ref> مغل دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، بندرگاهي ۽ صنعتي شهرن مان هڪ بڻجي ويو. هتي ڪپڙي جي صنعت، خاص طور سنڌي سوٽي ڪپڙي ۽ ريشمي شين جي پيداوار، وڏي پيماني تي ٿيندي هئي. ٺٽي جا واپاري رابطا [[فارس]]، [[عربستان]]، [[عمان]]، اوڀر آفريقا ۽ يورپي واپاري ڪمپنين سان قائم هئا.<ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref><ref>Thatta, Mughal Trade Networks</ref> مغل دور ۾ سنڌ جي زرعي آمدني، واپاري محصولن ۽ سامونڊي تجارت سلطنت لاءِ اهم اقتصادي حيثيت رکي ٿي. [[شاھجھان]] جي دور ۾ سنڌ خاص ترقي حاصل ڪئي. ٺٽي ۾ شاندار [[شاھجھان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] تعمير ڪئي وئي، جيڪا مغل فن تعمير جو هڪ اهم شاهڪار سمجهي وڃي ٿي.<ref>UNESCO – Shah Jahan Mosque, Thatta</ref><ref>Catherine Asher, ''Architecture of Mughal India''</ref> ان دور ۾ ٺٽو علم، ادب، تصوف ۽ اسلامي تعليم جو پڻ اهم مرڪز بڻيو، جتي ڪيترائي عالم، صوفي ۽ مؤرخ سرگرم رهيا. سترهين صديءَ دوران مغل حڪمرانن سنڌ تي ''صوبيدارن'' يا ''نوابن'' جي ذريعي حڪومت ڪئي. انهن جو بنيادي ڪم انتظامي ڪنٽرول، ماليات جي وصولي، فوجي تحفظ ۽ سامونڊي واپار جي نگراني هو.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Mughals''</ref><ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire''</ref> وقت سان گڏ مغل مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي طاقتور خاندانن، خاص طور [[ڪلھوڙا خاندان]]، جو اثر وڌڻ لڳو. ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين مغل اقتدار عملي طور ڪمزور ٿي ويو ۽ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جهڙن مقامي حڪمرانن سنڌ ۾ خودمختيار اقتدار قائم ڪرڻ شروع ڪيو. آخرڪار 1737ع–1740ع جي وچ ۾ مغل سياسي ڪنٽرول تقريباً ختم ٿي ويو ۽ سنڌ تي [[ڪلھوڙا خاندان]] جي مستقل حڪومت قائم ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== مغل دور جي اهم صوبيدارن ۽ نوابن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ (ٺٽو صوبو) جا اهم مغل صوبيدار / نواب ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | عهدو ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | مغل ماتحت حڪمران | 1592ع–1593ع | مغلن اڳيان شڪست بعد اڪبر اعظم جي ماتحت رهيو؛ ارغون-ترخان اقتدار جي خاتمي ۽ مغل دور جي شروعات سان لاڳاپيل.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 2 | [[مرزا رستم صفوي]] | صوبيدار | 1593ع | سنڌ ۾ مغل انتظامي نظام جي شروعاتي عملدرآمد سان لاڳاپيل پهرين اهم مقررين مان هڪ.<ref>Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 3 | [[امير خان اول]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1629ع–1647ع | [[شاھجھان]] جي دور جو مشهور مغل گورنر؛ سندس دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام ۽ اقتصادي سرگرمين ۾ واڌ ٿي. |- | 4 | [[دولت خان مائي]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1635ع–1640ع | مغل انتظاميا جو اهم امير؛ بعد ۾ قنڌار جو گورنر پڻ مقرر ٿيو. |- | 5 | [[خواجه ڪمگار غيـرت خان]] | صوبيدار | 1640ع–1641ع | شاهجهاني دور ۾ ٺٽي جي انتظامي نگراني سنڀالي.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 6 | [[شاد خان]] | صوبيدار | 1641ع–1642ع | مغل صوبائي انتظام جي تسلسل کي برقرار رکيو.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 7 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | مغل ماتحت نواب / صوبيدار | 1701ع–1719ع | [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ''نواب'' جو لقب حاصل ڪيو؛ بعد ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |} مغل دور ۾ سنڌ کي گهڻو ڪري ''ٺٽو صوبو'' سڏيو ويندو هو. مغلن جي سياسي اقتدار سان گڏ سنڌ ۾ واپار، تعمير، سڪن جي ضرب، بندرگاهي سرگرمين ۽ اسلامي علمي ادارن کي ترقي ملي، جڏهن ته [[ٺٽو]]، [[سيوهڻ]]، [[بکر]] ۽ [[لاھري بندر]] اهم انتظامي ۽ تجارتي مرڪز بڻيا.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Thatta Subah</ref> === ڪلهوڙن جو دور === {{Main|ڪلهوڙا خاندان}} [[فائل:Tomb of Mian Yar Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي مقبري جو منظر]] [[فائل:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جو مقبرو]] مغل سلطنت جي زوال پذير دور ۾ سنڌ اندر مقامي سياسي قوتن جو اثر وڌڻ لڳو ۽ انهيءَ پسمنظر ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] سنڌ جي حڪمران گهراڻي طور اُڀريو. ڪلهوڙن جو تعلق هڪ مذهبي ۽ صوفي روايت سان وابسته خاندان سان هو، جنهن جو سياسي عروج [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ شروع ٿيو. 1701ع ۾ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ميان يار محمد کي ''خدايار خان'' جو لقب ڏنو ويو ۽ کيس مٿئين سنڌ جو انتظام سونپيو ويو، جنهن سان سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي باقاعده شروعات ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>Sarah F. D. Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> ڪلهوڙن تدريجي طور سنڌ جي مختلف علائقن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آندو ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ تقريباً سڄي سنڌ هڪ مرڪزي حڪومت هيٺ متحد ٿي وئي. 1736ع ۾ مغل درٻار عملي طور ڪلهوڙن جي خودمختيار حيثيت کي تسليم ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ هڪ نيم آزاد رياست جي صورت اختيار ڪئي.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> بهرحال، سنڌ کي [[نادر شاھ افشار]] ۽ پوءِ [[احمد شاھ دراني]] جي حملي آورن سان به واسطو پيو، جنهن سبب ڪلهوڙا حڪمرانن کي وقت بوقت فارسي ۽ افغاني بالادستي قبول ڪرڻي پئي.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] (1757ع–1772ع) کي عام طور ڪلهوڙا خاندان جو سڀ کان طاقتور ۽ ڪامياب حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. هن سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ڪيو، فوجي نظام کي منظم ڪيو ۽ 1768ع ڌاري [[حيدرآباد]] شهر جو بنياد رکيو، جيڪو بعد ۾ سنڌ جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> سندس دور ۾ سنڌ جي سرحدن، واپار، آبپاشي نظام ۽ ثقافتي سرگرمين کي به ترقي حاصل ٿي. ڪلهوڙا دور ۾ [[سنڌي ٻولي]]، تصوف، شاعري ۽ فن تعمير کي خاص هٿي ملي، ۽ [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي]] جهڙيون عظيم شخصيتون انهيءَ دور سان وابسته آهن.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> ارڙهين صديءَ جي آخري حصي ۾ ڪلهوڙا حڪومت اندروني سياسي تڪرارن، دراني مداخلتن ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] سردارن جي وڌندڙ طاقت سبب ڪمزور ٿيڻ لڳي. آخرڪار 1783ع ۾ [[هلاني جي جنگ]] ۾ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني جو آغاز ٿيو ۽ ڪلهوڙا سياسي اقتدار جو خاتمو ٿي ويو.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== ڪلهوڙا خاندان جي حڪمرانن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪلهوڙا خاندان جا حڪمران (1701ع–1783ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | 1701ع – 1719ع | [[خداآباد]] | ڪلهوڙا اقتدار جو باني حڪمران؛ مغلن طرفان ''خدايار خان'' جو لقب حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪومت جا بنياد وڌا.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref> |- | 2 | [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] | 1719ع – 1753ع | [[خداآباد]] | سنڌ کي وڏي حد تائين متحد ڪيو؛ 1736ع ۾ مغل درٻار طرفان خودمختيار حيثيت تسليم ڪئي وئي.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 3 | [[ميان مرادياب ڪلهوڙو]] | 1753ع – 1757ع | [[خداآباد]] | نور محمد جو پٽ؛ اندروني اختلافن سبب اقتدار وڃائي ويٺو.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 4 | [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] | 1757ع – 1772ع | [[خداآباد]] / [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙن جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ [[حيدرآباد]] جو بنياد وڌو ۽ سنڌ ۾ استحڪام آندو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref> |- | 5 | [[ميان سرفراز ڪلهوڙو]] | 1772ع – 1775ع | [[حيدرآباد]] | غلام شاھ جو جانشين؛ سندس دور ۾ ٽالپرن جو سياسي اثر وڌڻ لڳو.<ref>Mian Sarfraz Kalhoro</ref> |- | 6 | [[ميان غلام نبي ڪلهوڙو]] | 1775ع – 1776ع | [[حيدرآباد]] | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ اندروني سياسي بحرانن جو شڪار ٿيو.<ref>Tomb of Mian Ghulam Nabi Kalhoro</ref> |- | 7 | [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] | 1776ع – 1783ع | [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙا خاندان جو آخري مؤثر حڪمران؛ [[هلاني جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ اقتدار ختم ٿي ويو.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> |} ==== تاريخي اهميت ==== ڪلهوڙا دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي مسلم حڪمراني، سياسي اتحاد، آبپاشي نظام جي توسيع، سنڌي ثقافت جي واڌ ويجهه ۽ شهري ترقيءَ جي لحاظ کان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. [[خدا آباد]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙا شهر ڪلهوڙن جي دور ۾ سياسي مرڪزن طور اُڀريا، جڏهن ته سنڌي ادب، تصوف ۽ فن تعمير کي به غيرمعمولي فروغ حاصل ٿيو. ڪيترائي مؤرخ ڪلهوڙا دور کي مغل اقتدار ۽ ٽالپر حڪمراني جي وچ واري عبوري پر اهم قومي دور طور بيان ڪن ٿا.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> === ٽالپر دور === {{Main|ٽالپر دور}} [[فائل:PK Hyderabad asv2020-02 img03 Talpur Tombs.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ٽالپر ميرن جا مقبرا]]، [[حيدرآباد]]]] [[فائل:Faiz Mahal Khairpur Miras.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[فيض محل]]، [[خيرپور]] ۾ واقع ٽالپر دور جو شاهي محلات]] 1783ع ۾ [[هالاڻي جي جنگ]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان]] [[ڪلهوڙا خاندان]] کي شڪست ڏئي سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو. ٽالپرن جو تعلق [[بلوچ]] قبيلائي پسمنظر سان هو، ۽ سندن مختلف شاخون اڳ ئي سنڌ ۾ آباد ٿي چڪيون هيون. ڪلهوڙا دور ۾ ٽالپر سردار فوجي ۽ انتظامي عهدن تي فائز رهيا، پر [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] ۽ ٽالپر سردارن جي وچ ۾ وڌندڙ تڪرارن، خاص طور [[مير بهرام خان ٽالپر]] ۽ سندس پٽ [[مير صوبدار خان]] جي قتل، سياسي صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ٽالپر قوتن کي منظم ڪري ڪلهوڙا اقتدار جو خاتمو آندو ۽ سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ٽالپرن سنڌ کي مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايو. [[حيدرآباد]] ۾ شاهداداڻي شاخ، [[خيرپور]] ۾ سهراباڻي شاخ، ۽ [[ميرپورخاص]] ۾ ماڻڪاڻي شاخ حڪمران بڻيون. باوجود ان جي، حيدرآباد وارا مير سياسي طور سڀ کان وڌيڪ طاقتور سمجهيا ويندا هئا. مير فتح علي خان پنهنجي ڀائرن [[مير غلام علي خان]]، [[مير ڪرم علي خان]] ۽ [[مير مراد علي خان]] سان گڏيل حڪمراني جو هڪ منفرد نظام قائم ڪيو، جنهن سبب اهي “'''چار يار'''” يا “'''چهارياري'''” جي نالي سان مشهور ٿيا.<ref>Mir Fateh Ali Khan Talpur</ref><ref>Mir Karam Ali Khan Talpur's Tomb Complex Hyderabad</ref> ٽالپر دور ۾ سنڌ جي واپار، سفارتڪاري ۽ بين الاقوامي لاڳاپن ۾ نئون مرحلو شروع ٿيو. 1808ع، 1809ع ۽ 1820ع دوران [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا سفارتي مشن سنڌ آيا، جن جو مقصد واپاري لاڳاپن جي بحالي ۽ افغانستان، ايران ۽ فرانس جي سياسي اثرن کي روڪڻ هو.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> ميرن ۽ برطانوي حڪومت جي وچ ۾ ڪيترائي معاهدا ٿيا، پر وقت سان گڏ برطانوي مداخلت وڌندي وئي. آخرڪار 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] ۾ [[چارلس نيپيئر]] جي اڳواڻي هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ کي برطانوي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ٽالپر دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي حڪمراني، فوجي تنظيم، سفارتي لاڳاپن، فن تعمير ۽ ثقافتي سرپرستي جي لحاظ کان اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ [[حيدرآباد]]، [[خيرپور]] ۽ [[ميرپورخاص]] سياسي مرڪزن طور ترقي ڪئي، جڏهن ته ڪيترائي مقبرا، قلعا ۽ محلات پڻ تعمير ڪيا ويا، جن مان [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[فيض محل]] ۽ [[ٽالپر ميرن جا مقبرا]] نمايان آهن. ==== حيدرآباد جي ٽالپر ميرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | حيدرآباد جي شاهداداڻي ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير فتح علي خان ٽالپر]] | 1783ع – 1801ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر خاندان جو باني حڪمران؛ ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي سنڌ تي اقتدار قائم ڪيو. |- | 2 | [[مير غلام علي خان ٽالپر]] | 1801ع – 1811ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سفارتي لاڳاپن جي شروعات سندس دور ۾ ٿي.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> |- | 3 | [[مير ڪرم علي خان ٽالپر]] | 1811ع – 1828ع | [[حيدرآباد]] | ادب، شاعري ۽ ثقافتي سرگرمين جي سرپرستي ڪئي. |- | 4 | [[مير مراد علي خان ٽالپر]] | 1828ع – 1833ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر حڪمراني جي گڏيل نظام کي جاري رکيو. |- | 5 | [[مير نور محمد خان ٽالپر]] | 1833ع – 1840ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سياسي اثر جي وڌندڙ دور ۾ حڪمران رهيو. |- | 6 | [[مير نصير خان ٽالپر]] | 1840ع – 1843ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپرن جو آخري حيدرآبادي حڪمران؛ 1843ع ۾ برطانوي فتح کان پوءِ اقتدار ختم ٿيو. |} ==== خيرپور جي سهراباڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-size:120%; font-weight:bold;" | خيرپور رياست جي سهراباڻي ٽالپر حڪمرانن جي فهرست (1783ع–1947ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير سهراب خان ٽالپر]] | 1783ع – 1830ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست ۽ سهراباڻي ٽالپر شاخ جو باني حڪمران. مٿئين سنڌ ۾ ٽالپر اقتدار کي منظم ڪيو. |- | 2 | [[مير رستم علي خان ٽالپر]] | 1830ع – 1842ع | [[خيرپور]] | مير سهراب خان جو جانشين. سندس دور ۾ برطانوي اثر وڌڻ لڳو ۽ اندروني جانشيني جا تڪرار پيدا ٿيا. |- | 3 | [[مير علي مراد خان ٽالپر]] | 1842ع – 1894ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو سڀ کان مشهور مير. برطانوي حڪومت سان معاهدا ڪيا؛ 1857ع جي بغاوت دوران برطانوي حڪومت جي مدد ڪئي. |- | 4 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر]] | 1894ع – 1909ع | [[خيرپور]] | مير علي مراد خان جو جانشين. سندس دور ۾ خيرپور رياست ۾ انتظامي سڌارا جاري رهيا. |- | 5 | [[مير امام بخش خان ٽالپر]] | 1909ع – 1921ع | [[خيرپور]] | تعليم جي واڌاري لاءِ مشهور. سندس دور ۾ رياست اندر ڪيترائي تعليمي ادارا قائم ٿيا. |- | 6 | [[مير علي نواز خان ٽالپر]] | 1921ع – 1935ع | [[خيرپور]] | جديد انتظامي ۽ ترقياتي منصوبن کي هٿي ڏني. خيرپور رياست جي سياسي حيثيت کي مستحڪم رکيو. |- | 7 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر ٻيون]] | 1935ع – 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو حڪمران رهيو، پر صحت جي مسئلن سبب حڪومت گهڻو ڪري ريجنسي ڪائونسل وسيلي هلندي رهي. |- | 8 | [[مير جارج علي مراد خان ٽالپر]] | 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست جو آخري خودمختيار مير. سندس دور ۾ خيرپور 3 آڪٽوبر 1947ع تي [[پاڪستان]] سان الحاق ڪيو. |} خيرپور رياست 1783ع ۾ قائم ٿي ۽ 1843ع ۾ سنڌ جي ٻين ٽالپر رياستن جي برطانوي فتح باوجود پنهنجي نيم خودمختيار حيثيت برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهي. 3 آڪٽوبر 1947ع تي خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو، جڏهن ته 1955ع ۾ ون يونٽ نظام تحت ان جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪئي وئي. ==== ميرپورخاص جي ماڻڪاڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ميرپورخاص جا ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم نوٽ |- | 1 | [[مير ٺارو خان ٽالپر]] | 1783ع – 1806ع | [[ميرپورخاص]] | ماڻڪاڻي شاخ جو باني حڪمران.<ref>List of monarchs of Sindh</ref> |- | 2 | [[مير علي مراد ٽالپر]] | 1806ع – 1829ع | [[ميرپورخاص]] | [[ميرپورخاص]] شهر کي ترقي ڏني.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |- | 3 | [[مير شير محمد خان ٽالپر]] | 1829ع – 1843ع | [[ميرپورخاص]] | “'''شيرِ سنڌ'''” جي لقب سان مشهور؛ برطانوي فوجن خلاف مزاحمت جاري رکي.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |} === برٽش دور === '''پاڪستان ٺاهڻ ۾ سنڌ جو ڪردار:'''سنڌ جي مسلمان ليڊرن جي ڪوشش سان اپريل يا مئي 1938ع ۾ سنڌ جي صوبائي مسلم ليگ جو قيام عمل ۾ آيو. 10، 11 ۽ 12 آڪٽوبر 1938ع تي سنڌ مسلم ليگ پاران، ڪراچيءَ ۾ مسلم ليگ جي هڪ وڏي ڪانفرنس سڏائي ويئي، جنهن جي صدارت قائداعظم مرحوم ڪئي. هن ڪانفرس جي موقعي تي گڏيل هندستان جي سمورن مسلم ليڊرن شرڪت ڪئي. ان ڪانفرنس کي پوءِ ”ڪراچي ڪانفرنس“ جي نالي سان سڏيو ويو. ڪانفرنس ۾ [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] مرحوم ٺهراءُ پيش ڪيو، جنهن ۾ واضح طور مطالبو ڪيو ويو، ته جن صوبن ۾ مسلمانن جي اڪثريت آهي، اتي مسلمانن جي حڪومت بنائي وڃي، ته جيئن ٻئي قومون جدا جدا ۽ آزاد آزاد حڪومتون قائم ڪري سگهن. ان موقعي تي قائداعظم مرحوم تقرير ڪندي چيو: ”مون کي يقين آهي، ته سنڌ جو صوبو، [[هندستان]] جي مسلمانن لاءِ هڪ نمونو ٿيندو، ڇاڪاڻ ته هتي جي مسلمانن وڏي بيداري جو ثبوت ڏنو آهي.“ ان کان پوءِ سنڌ جي مسلمانن پاڪستان جي تحريڪ ۾ وڏي جوش، جذبي ۽ ولولي سان حصو ورتو. سڄي هندستان ۾ پهريون ڀيرو [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائيءَ اسيمبلي]]ءَ سن 1943ع ۾ پاڪستان جي قيام جي ٺهراءُ پاس ڪيو، جيڪو محترم. [[جي ايم سيد|جي ايم.سيد]] پيس ڪيو. ٻئي ڪنهن به صوبي جي اسيمبليءَ اهڙو ٺهراءُ نه اڳ ئي پاس ڪيو هو، ۽ نه پوءِ ئي ڪا اسيمبلي پاس ڪري سگهي.<ref>آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌي شاعري ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛آڪٽوبر نومبر، ڊسمبر 1985ع</ref> === برطانوي دور === {{Main|سنڌ تي برطانوي راڄ}} 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جنرل [[سر چارلس نيپئر]] جي قيادت هيٺ، [[ٽالپر دور|ٽالپر حڪومت]] کي شڪست ڏئي سنڌ تي قبضو ڪيو.<ref>Charles Napier, ''Conquest of Sindh''</ref><ref>A. W. Hughes, ''A Gazetteer of the Province of Sind''</ref> قبضي کان پوءِ سنڌ کي برطانوي انتظام هيٺ آندو ويو ۽ شروعاتي طور الڳ انتظامي يونٽ طور هلايو ويو، پر 1847ع ۾ ان کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] ۾ ضم ڪيو ويو. ايندڙ لڳ ڀڳ نو ڏهاڪن تائين سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي. هن دور ۾ ريلوي، آبپاشي، بندرگاهن، عدالتي نظام ۽ جديد بيوروڪريسي جو بنياد وڌو ويو، پر ساڳئي وقت نوآبادياتي مالياتي پاليسين ۽ زمينداري ڍانچي سبب مقامي آباديءَ کي مختلف معاشي ۽ سياسي مسئلن کي به منهن ڏيڻو پيو.<ref>Sarah Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> سنڌ جي مسلمان، هندو، واپاري ۽ زميندار حلقن طرفان ڊگهي سياسي جدوجهد کان پوءِ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري 1 اپريل 1936ع تي هڪ الڳ صوبو بڻايو ويو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> ==== بمبئي پريزيڊنسي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جا انتظامي مرحلا |- ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | انتظامي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | 1843ع – 1847ع | برطانوي فوجي ۽ ڪمشنري انتظام | سنڌ تي قبضي کان پوءِ سر چارلس نيپئر جي سربراهي ۾ الڳ انتظامي يونٽ طور حڪومت ڪئي وئي. |- | 1847ع – 1936ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] | سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي ۽ بمبئي جي گورنرن جي ماتحت انتظام هلندو رهيو. |- | 1936ع – 1947ع | الڳ صوبو | [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي الڳ صوبو بڻايو ويو. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي دوران گورنر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل برطانوي منتظم ۽ گورنر (1843ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دور (مدت) ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ لاءِ مختصر ڪردار |- | 1 | [[چارلس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | سنڌ جو فوجي ۽ سول منتظم | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ تي برطانوي قبضو مستحڪم ڪيو؛ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو ۽ جديد نوآبادياتي انتظام جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[سر جارج آرٿر]] | 1847ع – 1852ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو گورنر | سنڌ جي برطانوي انتظام کي بمبئي پريزيڊنسي جي نظام سان وڌيڪ مربوط ڪيو. |- | 3 | [[لارڊ ايلفنسٽن]] | 1853ع – 1860ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | عدالتي، مالي ۽ روينيو سڌارن وسيلي سنڌ کي نوآبادياتي انتظامي ڍانچي سان وڌيڪ ڳنڍيو. |- | 4 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | سنڌ جو ڪمشنر | سنڌ ۾ ريلوي، ٽيليگراف، تعليم ۽ جديد شهري انتظام جي شروعات ڪندڙ اهم برطانوي منتظم. |- | 5 | [[سر سيمور فٽزجيرالڊ]] | 1867ع – 1872ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | انتظامي توسيع ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪيو. |- | 6 | [[سر رچرڊ ٽيمپل]] | 1877ع – 1880ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | ڏڪار جي دور ۾ امدادي ۽ مالياتي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 7 | [[لارڊ ري]] | 1885ع – 1890ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | تعليم، مڪاني خوداختياري ۽ ميونسپل ادارن جي ترقيءَ جي حمايت ڪئي. |- | 8 | [[لارڊ ليمينگٽن]] | 1903ع – 1907ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | قانوني ۽ ميونسپل ادارن جي واڌ ويجهه لاءِ قدم کنيا. |- | 9 | [[سر جارج لائيڊ]] | 1918ع – 1923ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | پهرين عالمي جنگ کان پوءِ سياسي تحريڪن ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪئي. |- | 10 | [[سر فريڊرڪ سائيڪس]] | 1928ع – 1933ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | سنڌ جي علحده صوبي واري مطالبي تي ٿيندڙ آئيني بحثن دوران انتظام سنڀاليو. |- | 11 | [[سر ليزلي ولسن]] | 1923ع – 1928ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | آئيني سڌارن ۽ سنڌ جي سياسي تحريڪن واري دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 12 | [[سر جان بيومونٽ]] | 1933ع – 1936ع | بمبئي هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس / عبوري انتظامي ڪردار | سنڌ جي بمبئي کان علحدگي واري آئيني عمل سان لاڳاپيل دور ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي ۾ شموليت بعد سنڌ جا ڪمشنر ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي ڪمشنر (1843ع–1936ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ خدمت ! style="background:#99CCFF;" | عهدي جي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | پهريون ڪمشنر | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ ۾ برطانوي انتظام جو بنياد وڌو، فوجي ۽ سول حڪومت کي منظم ڪيو ۽ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو. |- | 2 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | ڪمشنر | سنڌ جي جديد انتظامي ڍانچي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو؛ رستن، تعليم، ميونسپل ادارن، مواصلات ۽ واپار جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. |- | 3 | [[وليم لوئس ميري ويدر]] | 1860ع – 1867ع | ڪمشنر | ڪراچي جي بندرگاهه جي ترقي، سرحدي امن امان ۽ مواصلاتي نظام جي بهتري لاءِ ڪم ڪيو. |- | 4 | [[سر وليم ميري ويدر]] | 1867ع – 1877ع | ڪمشنر | ريلوي، واپار ۽ انتظامي ادارن جي توسيع سان سنڌ جي معاشي ترقيءَ ۾ حصو ورتو. |- | 5 | [[سر جيمس فرگوسن]] | 1877ع – 1880ع | ڪمشنر | زمينداري ۽ روينيو نظام ۾ سڌارا آندا ۽ آبپاشي منصوبن کي هٿي ڏني. |- | 6 | [[جيمس گائلز]] | 1880ع – 1887ع | ڪمشنر | شهري انتظام، ميونسپل ادارن ۽ مقامي حڪومتن جي ڪارڪردگي کي مضبوط ڪيو. |- | 7 | [[چارلس پرچاس]] | 1887ع – 1891ع | ڪمشنر | واپار، مواصلات ۽ بندرگاهي سرگرمين جي واڌاري تي ڌيان ڏنو. |- | 8 | [[اي. ڊبليو. هيوز]] | 1891ع – 1897ع | ڪمشنر | زرعي ترقي، آبپاشي ۽ سنڌ بابت تاريخي ۽ انتظامي مطالعي ۾ نمايان خدمتون سرانجام ڏنيون. |- | 9 | [[ايڇ. ايم. جيمس]] | 1897ع – 1901ع | ڪمشنر | روينيو رڪارڊ، زمينن جي سروي ۽ مردم شماريءَ جي عمل کي وڌيڪ منظم بڻايو. |- | 10 | [[اي. ايڇ. ايس. ڪيلي]] | 1901ع – 1906ع | ڪمشنر | تعليم، مقامي ادارن ۽ انتظامي رابطن جي توسيع لاءِ قدم کنيا. |- | 11 | [[سي. اي. فيرگوسن]] | 1906ع – 1911ع | ڪمشنر | سياسي بيداريءَ جي شروعاتي دور ۾ انتظامي استحڪام برقرار رکيو. |- | 12 | [[ايڇ. اي. ايل. هيلي]] | 1911ع – 1916ع | ڪمشنر | پهرين عالمي جنگ دوران سنڌ جي سول انتظام ۽ امن امان جي نگراني ڪئي. |- | 13 | [[اي. ڊبليو. پي. ڪيري]] | 1916ع – 1921ع | ڪمشنر | خلافت تحريڪ ۽ ٻين سياسي تحريڪن واري دور ۾ انتظامي ذميواريون سنڀاليون. |- | 14 | [[ايڇ. ٽي. سورلي]] | 1921ع – 1925ع | ڪمشنر | مقامي نمائندگي، تعليمي ترقي ۽ سياسي سڌارن جي دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 15 | [[اي. ايل. ايڇ. ايٽڪن]] | 1925ع – 1930ع | ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي کان علحدگيءَ بابت آئيني بحثن واري مرحلي ۾ انتظامي ذميواريون نڀايون. |- | 16 | [[ايڇ. ٽي. ليمبرٽ]] | 1930ع – 1936ع | آخري ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان علحدگي ۽ 1 اپريل 1936ع تي الڳ صوبي جي قيام تائين انتظام سنڀاليو. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪمشنر دور جون اهم خصوصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ترقيون |- | انتظام | جديد ضلعي، روينيو ۽ عدالتي نظام جو قيام |- | آمدورفت | ريلوي، سڙڪن ۽ ڪراچي بندرگاهه جي توسيع |- | آبپاشي | ڪئنالن ۽ زرعي آبادڪاريءَ جي منصوبن جي شروعات |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ تعليمي ادارن جو قيام |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي شعور ۽ آئيني جدوجهد |} 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ جو انتظام بنيادي طور "ڪمشنر سنڌ" جي عهدي هيٺ هلندو رهيو،م ۽ سندن آفيس ڪراچيءَ ۾ ھئي. جڏهن ته بمبئي پريزيڊنسي جا گورنر سڄي پريزيڊنسي (جنھن ۾ بمبئي ، گجرات ۽ سنڌ جا علائقا شامل ھيا) جا اعليٰ انتظامي سربراهه هوندا هئا ۽ انھن جي آفيس بمبئي شھر ۾ واقع ھئي. ==== سنڌ جي الڳ صوبي جا برطانوي گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي گورنر (1936ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[سر لينسلٽ گراهم]] | 1936ع – 1941ع | سنڌ جو پهريون گورنر؛ الڳ صوبي جي انتظامي ڍانچي ۽ صوبائي اسيمبلي جي قيام جي نگراني ڪئي. |- | 2 | [[سر هيو ڊائو]] | 1941ع – 1946ع | ٻي عالمي جنگ دوران سنڌ جو انتظام سنڀاليو؛ جنگي ۽ معاشي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 3 | [[سر فرانسس موڊي]] | 1946ع – 14 آگسٽ 1947ع | برطانوي دور جو آخري گورنر؛ پاڪستان جي قيام تائين سنڌ جي انتظام جو ذميوار رهيو. |} ==== برطانوي دور جون نمايان خاصيتون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور ۾ سنڌ ۾ اهم تبديليون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اهم ترقيون |- | آمدورفت | ريلوي لائينن، سڙڪن ۽ بندرگاهن جي تعمير |- | آبپاشي | [[سکر بئراج]] سميت جديد آبپاشي منصوبن جو آغاز |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ سرڪاري تعليمي نظام جو قيام |- | انتظام | جديد عدالتي، روينيو ۽ سول سروس نظام جو نفاذ |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي تحريڪ ۽ 1936ع ۾ صوبائي حيثيت جو حصول |} === برطانوي دور جي وزيراعظمن (پريميئرن) جي فهرست === 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي، تنهن ڪري ان عرصي دوران سنڌ ۾ وزيراعظم (Premier) يا وزيراعليٰ (Chief Minister) جو ڪو الڳ عهدو موجود نه هو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935]] تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿيڻ کان پوءِ 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو چونڊيل وزارت قائم ٿي، جنهن جي سربراهه کي ''پريميئر آف سنڌ'' چيو ويندو هو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي سنڌ جا پريميئر (1937ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | سياسي وابستگي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[الله بخش سومرو]] | 1 اپريل 1937ع – 18 اپريل 1938ع | [[سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي]] | سنڌ جي پهرين چونڊيل وزارت جو سربراهه. صوبائي خودمختياري جي شروعاتي مرحلي ۾ انتظامي ڍانچي کي مستحڪم بڻايو ۽ بين المذاهب هم آهنگيءَ کي فروغ ڏنو. |- | 2 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 18 اپريل 1938ع – 23 مارچ 1940ع | آزاد اتحاد / بعد ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[الله بخش سومرو]] | 23 مارچ 1940ع – 14 آڪٽوبر 1942ع | آزاد اتحاد | برطانوي پاليسين تي تنقيد ڪئي؛ هندستان جي ورهاڱي ۽ فرقيواريت جي مخالفت ڪئي؛ آخرڪار گورنر طرفان برطرف ڪيو ويو. |- | 4 | [[علي محمد راشد]] | 14 آڪٽوبر 1942ع – 7 جنوري 1944ع | مسلم ليگ حامي اتحاد | ٻي عالمي جنگ جي دور ۾ سنڌ جو انتظام سنڀاليو ۽ سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 7 جنوري 1944ع – 26 اپريل 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | [[پاڪستان تحريڪ]] دوران مسلم ليگ جي سياسي اثر کي مضبوط ڪيو ۽ سنڌ اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حمايت واري قرارداد جي حمايت ڪئي. |- | 6 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 26 اپريل 1947ع – 14 آگسٽ 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | برطانوي دور جو آخري پريميئر؛ پاڪستان جي قيام کان اڳ انتظامي منتقلي ۽ نئين رياستي ڍانچي جي تيارين جي نگراني ڪئي. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جي سنڌي وزارتن جون نمايان خاصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان پيش رفت |- | صوبائي خودمختياري | 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو ذميوار ۽ چونڊيل حڪومت جو قيام |- | قانون سازي | سنڌ اسيمبليءَ وسيلي مقامي قانون سازي ۽ انتظامي پاليسين جي شروعات |- | سياست | مسلم ليگ، سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي ۽ آزاد گروپن جي وچ ۾ سياسي مقابلو |- | پاڪستان تحريڪ | سنڌ اسيمبلي هندستان جي پهرين صوبائي اسيمبلي هئي جنهن پاڪستان جي حمايت ۾ قرارداد منظور ڪئي |- | انتظام | بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور مستقل انتظامي ادارن جي ترقي |} 1937ع کان 1947ع تائين سنڌ جي حڪومت جي سربراهه لاءِ سرڪاري اصطلاح ''پرميئر آف سنڌ'' (پريميئر آف سنڌ) استعمال ٿيندو هو. "وزيراعليٰ" (چيف منسٽر) جو اصطلاح پاڪستان جي قيام کان پوءِ وڌيڪ عام ٿيو. ===پاڪستان جي قيام بعد=== ====ون يونٽ کان اڳ جو دؤر==== ==== ون يونٽ وارو دور==== ==== ون يونٽ کان پوء وارو دور==== ====1988ع کان پوءِ جو نئون دؤر==== == سنڌ جي جاگرافي، آبھوا ۽ قدرتي وسيلا== {{Main|سنڌ جي جاگرافي}} ===جاگرافي=== [[فائل:Sindh 2.jpg|220px|thumb|کاٻو|سنڌ]] سنڌ پاڪستان جي چئن صوبن مان رقبي جي لحاظ کان ٽيون وڏو صوبو آهي، جنهن جو ڪل رقبو لڳ ڀڳ 54,407.2 چورس ميل آهي. هي صوبو هيٺين سنڌو طاس (لوئر انڊس بيسن) جو اهم حصو آهي ۽ جغرافيائي طور 23°40′ کان 28°30′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 66°40′ کان 71°05′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. سنڌ اتر کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 540 ڪلوميٽر ڊگهي ۽ اوڀر کان اولهه طرف سراسري طور تقريباً 281 ڪلوميٽر ويڪري آهي، جڏهن ته ان جي وڌ ۾ وڌ ويڪر لڳ ڀڳ 250 ڪلوميٽر آهي. [[فائل:Sindh-Map.PNG|thumb|220px|کاٻو|سنڌ جو نقشو]] ==== طبعي بناوت ==== جغرافيائي بناوت جي لحاظ کان سنڌ جو گهڻو حصو هموار ميداني علائقو آهي. صوبي جي اولهه پاسي ڪوهستاني خطو واقع آهي، جتي ڪيرٿر جبلن جو بنجر سلسلو موجود آهي، جڏهن ته اوڀر طرف بهاولپور جي سرحدن کان وٺي رن آف ڪڇ تائين ريتيلي پٽي پکڙيل آهي. انهن ٻنهي علائقن جي وچ ۾ سنڌو ماٿري واقع آهي، جيڪا ڏکڻ اولھه طرف وڃي ڊيلٽائي علائقي ۾ ختم ٿئي ٿي. هي علائقو زرخيز اليويل مٽيءَ سبب زراعت لاءِ نهايت موزون آهي. صوبي جي وچئين حصي ۾ سکر بئراج ذريعي مستقل پاڻيءَ جي فراهمي موجود آهي، جيڪا سنڌ کي زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل معاشي سرگرمين لاءِ وڏي صلاحيت فراهم ڪري ٿي<ref name="گدواڻي"></ref>. طبعي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ جا اوڀر وارا ريگستاني علائقا [[راجپوتانا]] سان ۽ اولهه وارا جابلو علائقا بلوچستان سان ملن آهن. جڏهن ته “سنڌ” جو بنيادي تصور انهيءَ زرخيز ميداني علائقي سان جڙيل آهي، جيڪو سنڌو درياهه جي وهڪري سان وجود ۾ آيو آهي. سنڌ جو موجوده جغرافيائي علائقو تقريباً 23°35′ کان 27°30′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 66°42′ کان 71°10′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي<ref name="گدواڻي"></ref>. انگريزن جي شروعاتي دور ۾ سنڌ کي “ننڍو مصر” سڏيو ويو، ڇاڪاڻ ته سنڌو ۽ نيل درياهن جي هيٺانهين ماٿرين ۾ نمايان جغرافيائي مشابهت موجود آهي. ٻنهي علائقن ۾ ٽن مکيه طبعي حصن، جابلو، ڪچو ميداني علائقو ۽ ريگستان، ساڳي ترتيب سان نظر اچن ٿا. ٻنهي ماٿرين جي زرخيزي برسات بدران سالياني ٻوڏ تي دارومدار رکي ٿي، ۽ ٻنهي علائقن ۾ نباتات ۽ حيوانات ۾ به نمايان هڪجهڙائي ملي ٿي<ref name="گدواڻي"></ref>. سنڌ کي عام طور پنج مکيه طبعي ڀاڱن ۾ ورهايو وڃي ٿو<ref name="گدواڻي"></ref>: *[[سرو، (سنڌ)|سرو]]، *[[سنڌ جو وچولو|وچولو]]، *[[لاڙ(سنڌ)|لاڙ]]، *[[سنڌ جو ڪوهستان|ڪوهستان]] ۽ *[[سنڌ جا رڻپٽ|ريگستان]]. تفصيلي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ ۾ جابلو، ٽاڪراڻي، پڪي، ڪچي، ڪلراٺي، چيڪي، وارياسي ۽ بياباني زمين جا سڀئي قسم موجود آهن. اهڙيءَ ريت سنڌ جي آبهوا ٿڌي کان معتدل ۽ گرم تائين مختلف صورتن ۾ ملي ٿي، جنهن سبب هتي نباتاتي تنوع تمام گهڻو آهي ۽ دنيا جي ڪيترن علائقن جا وڻ ٻوٽا سنڌ جي مختلف حصن ۾ پوکڻ جي صلاحيت رکن ٿا<ref name="گدواڻي">{{cite journal |last=گدواڻي |first=منو تولارام |title=سنڌيت |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1962 |language=sd}}</ref>. ==== سنڌ جا ريگستان ==== سنڌ جي زمين جو وڏو حصو ريگستاني نوعيت جو آهي. صوبي جي اوڀر سرحد تي ٿرپارڪر واقع آهي، جتي وڏا ريتيلا ٽڪرا موجود آهن. هي ريگستان راجستان ريگستان جي تسلسل طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ ان جو ڪل رقبو لڳ ڀڳ 13,100 چورس ميل آهي. سنڌو ماٿريءَ جي اوڀر پاسي ٿر جو وسيع ريگستان واقع آهي، جيڪو هندستان جي راجپوتانا علائقي تائين پکڙيل آهي. هي ريگستان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ميلن تائين لڳاتار وارياسي علائقو آهي، جيڪو ڏکڻ طرف ڪڇ جي رڻ تائين وڃي ٿو. ٿر ۽ سنڌو ڪچي جي وچ ۾ حدون ڪجهه علائقن ۾ واضح آهن، جڏهن ته اتر طرف وارياسي ڀٽون ڪچي جي ميداني علائقن اندر گهڻي حد تائين داخل ٿين ٿيون. موسمي تبديليون، خاص طور ڏکڻ اولهه واري چوماسي جي شدت، انهن حدن کي وقت بوقت تبديل ڪنديون رهن ٿيون. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#E75480; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ريگستان |- style="background:#F7A8C4; text-align:center;" ! نمبر ! ريگستان جو نالو ! ايراضي ! جغرافيائي هنڌ (ضلعا / تعلقا) ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[ٿر ريگستان]] | تقريباً 200,000 چورس ڪلوميٽر (مجموعي ٿر؛ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 15٪) | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] | [[ڏکڻ ايشيا]] جو وڏو ريگستان، سنڌ جي اوڀر حصي ۾ واقع آهي، زراعت، مالداري ۽ ثقافتي لحاظ کان اهم علائقو آهي۔ |- | 2 | [[نارا ريگستان]] | تقريباً 23,000 چورس ڪلوميٽر | [[خيرپور ضلعو]]، [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[نارا ڪئنال]] ڀرسان علائقا) | ٿر ريگستان جو اتر-اولهه طرف وڌايل حصو، نارا ڪئنال سبب هتي انساني آبادين ۽ مالداري موجود آهي۔ |- | 3 | [[اڇڙو ٿر]] | ٿر ريگستان جو حصو (مخصوص ايراضي واضح ناهي) | [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[کپرو تعلقو]]) | اڇي واري ۽ لوڻياٺ زمين سبب “اڇرو ٿر” سڏجي ٿو، ٿر جو منفرد قدرتي خطو آهي۔ |} {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! ريگستان جو نالو ! ايراضي ! جغرافيائي هنڌ (ضلعا / تعلقا) ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[ٿر ريگستان]] (ٿر ڊيزرٽ) | تقريباً 200,000 چورس ڪلوميٽر (مجموعي ٿر؛ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 15٪) | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] [[ڏکڻ ايشيا]] جو وڏو ريگستان، سنڌ جي اوڀر حصي ۾ واقع آهي، زراعت، مالداري ۽ ثقافتي لحاظ کان اهم علائقو آهي۔ 2 [[نارا ريگستان]] (نارا ڊيزرٽ) تقريباً 23,000 چورس ڪلوميٽر [[خيرپور ضلعو]]، [[ساگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[نارا ڪئنال]] ڀرسان علائقا) ٿر ريگستان جو اتر-اولهه طرف وڌايل حصو، نارا ڪئنال سبب هتي انساني آبادين ۽ مالداري موجود آهي۔ - 3 [[اڇڙو ٿر]] (وائيٽ ڊيزرٽ) ٿر ريگستان جو حصو (مخصوص ايراضي واضح ناهي) [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[کپرو تعلقو]]) اڇي واري ۽ لوڻياٺ زمين سبب “اڇرو ٿر” سڏجي ٿو، ٿر جو منفرد قدرتي خطو آهي۔ } ==== سنڌ جا جبل ==== سنڌ ۾ اهم جابلو يا پھاڙي سلسلا عام طور ٽن قسمن ۾ بيان ڪيا وڃن ٿا: (1) [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو سلسلو، (2) [[ڪارونجهر]] (ننگرپارڪر) جون ٽڪريون/سلسلو، ۽ (3) [[گنجو ٽڪر]] (حيدرآباد) وارو پٿريلو سلسلو/ريج، جڏهن ته سنڌ ۾ ٻيا پٿريلا اُڀار (outcrops) به ملن ٿا، پر سڀني کي “مڪمل جبلن جا سلسلا” قرار ڏيڻ تي ماخذن ۾ يڪسانيت ناهي<ref name=" وڪي"> {{Cite news |title= Wikipedia English|url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_ }}</ref><ref name=" برٽنيڪا"> {{Cite news |title= Wikipedia English|url=Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Sind }}</ref>. ==== کيرٿر جبلن جو سلسلو ==== [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو سلسلو (کيرٿر رينج) سنڌ جو سڀ کان وڏو جبلِي نظام آهي، جيڪو سنڌ–بلوچستان سرحد سان گڏ اتر کان ڏکڻ طرف پکڙيل آهي<ref name=" وڪي"></ref>. ڪيترا عام حوالا هن سلسلي جي ڊگھائي لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽر بيان ڪن ٿا<ref name=" وڪي"></ref>. هن سلسلي ۾ سنڌ اندر اهم جبلِي علائقا خاص طور دادو ۽ ڀرپاسي جي پهاڙي پٽي (ڪوھستان) ۾ ايندا آهن<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. ===== اهم چوٽيون ۽ اوچايون ===== ڪيرٿر جي بلند ترين چوٽي طور ڪيترن حوالن ۾ زرڊڪ چوٽي (زَرڊَڪ پِيڪ) لڳ ڀڳ 2,134 ميٽر ڄاڻايل آهي<ref name=" وڪي"></ref>. سنڌ اندر ڪيرٿر سان وابسته هڪ مشهور بلند مقام [[گورک هل]] آهي، جنهن کي علمي مطالعي ۾ لڳ ڀڳ 5,688 فُٽ (تقريباً 1,734 ميٽر) اوچو بيان ڪيو ويو آهي<ref name="pakbs"></ref>. ===== اهم لنگهه ===== سنڌ جي تاريخي آمدرفت ۾ [[لڪي لنگھ|لڪي پاس]] (لڪ پاس) کي کيرٿر واري پهاڙي پٽي جو اهم قدرتي لنگهه سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" وڪي"></ref>. ==== ڪارونجهر ==== [[ڪارونجهر]] ڏکڻ اوڀر سنڌ ۾ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ننگرپارڪر]] ڀرسان واقع هڪ اهم ٽڪريلو سلسلو آهي<ref name=" وڪي"></ref>. هن علائقي بابت ڪيترن عوامي ۽ دستاويزي حوالن ۾ ڊگھائي لڳ ڀڳ 19 ڪلوميٽر ۽ وڌ ۾ وڌ اوچائي لڳ ڀڳ 305 ميٽر بيان ٿيل ملي ٿي<ref name="اٽلس">{{Cite news|title=https://ejatlas.org/conflict/karoonjhar-mountains-a-potential-granite-mine-by-al-sami-group }}</ref>. ڪارونجهر کي سنڌ جي گرينائيٽ، پٿريلي بناوٽ ۽ قدرتي منظرنامي جي ڪري به سڃاتو وڃي ٿو<ref name="اٽلس"></ref>. ==== گنجو ٽڪر ==== [[گنجو ٽڪر]] حيدرآباد وارو پٿريلو سلسلو/ريج آهي. گنجو ٽڪر [[حيدرآباد]] جي جغرافيائي سڃاڻپ ۾ ذڪر ٿيندڙ هڪ پٿريلو ريج يا ٽڪريلو علائقو آهي، جنهن کي حيدرآباد جي مقامي زميني بناوٽ سان جوڙيو وڃي ٿو<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. هي علائقو کيرٿر جهڙي ڊگهي جبلِي قطار نه، پر [[سنڌو درياھ]] جي ڀرسان پٿريلي اُڀارن جي صورت ۾ سڃاتو وڃي ٿو<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. === ميداني علائقا === سنڌ جو وڏو حصو [[سنڌو درياھ]] جي آندل زرخيز لٽ سان ٺهيل ميداني علائقن تي مشتمل آهي. سنڌو ماٿري صوبي جو بنيادي زرعي ۽ آبادي وارو خطو آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين پکڙيل آهي. هي علائقو زرخيز اليويل مٽي، آبپاشي نظام ۽ زرعي پيداوار جي ڪري سنڌ جي معاشي زندگيءَ جو مرڪز رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي"></ref>. سنڌو ماٿريءَ ۽ اولهه وارن جبلستاني علائقن جي وچ ۾ هڪ سوڙهو ميداني خطو واقع آهي، جنهن کي مقامي طور [[ڪاڇو]] چيو وڃي ٿو. ڪاڇو جبلن مان وهندڙ نين ۽ نالن جي آندل لٽ سان ٺهيل آهي، جنهن جي مٽي [[سنڌو درياھ]] جي لٽ کان مختلف آهي. هي علائقو قدرتي طور خشڪ، گهٽ زرخيزي وارو ۽ گهٽ آباديءَ وارو آهي، جنهن سبب اهو تاريخي طور سنڌ جي مکيه ميداني علائقن کان جدا سڃاتو ويو آهي<ref name="autogenerated1"></ref>. ڪاڇي جي اولهه طرف ڪوهستاني ٽڪرن جو سلسلو [[منڇر ڍنڍ]] تائين نسبتاً مسلسل نظر اچي ٿو، جڏهن ته منڇر کان ڏکڻ طرف جبل ٽٽل صورت ۾ موجود آهن ۽ انهن جي وچ ۾ هموار ميداني علائقا ملن ٿا. ڏکڻ طرف ويندي هي علائقو آهستي آهستي ويڪر ۾ وڌي ٿو ۽ واضح اولهه سرحد ختم ٿيندي نظر اچي ٿي. هن پاسي [[حب درياهه]] کان اڳتي لس جو ميدان واقع آهي، جيڪو عربي سمنڊ جي ڪناري کان لڳ ڀڳ ساٺ ميل اتر طرف پکڙيل آهي. لس جو ميدان پورالي ندي ۽ ٻين ننڍين نين جي آندل لٽ سان ٺهيل آهي ۽ جغرافيائي لحاظ کان ڪاڇي سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيتوڻيڪ سياسي طور گهڻو ڪري سنڌ کان ڌار رهيو آهي<ref name="autogenerated1"></ref>. === ٻيلا === سنڌ جي نباتاتي تنوع تي ان جي مختلف زميني بناوتن، آبهوا ۽ آبپاشي نظام جو گهرو اثر آهي. سنڌ ۾ دريائي، سامونڊي، آبپاشي ۽ قدرتي ٻيلن جا مختلف قسم ملن ٿا. صوبي ۾ جابلو، ٽاڪراڻي، پڪي، ڪچي، ڪلراٺي، چيڪي، وارياسي ۽ بياباني زمين جا سڀئي قسم موجود آهن. اهڙيءَ ريت سنڌ جي آبهوا ٿڌي کان معتدل ۽ گرم تائين مختلف صورتن ۾ ملي ٿي، جنهن سبب هتي نباتاتي تنوع تمام گهڻو آهي ۽ دنيا جي ڪيترن علائقن جا وڻ ٻوٽا سنڌ جي مختلف حصن ۾ پوکڻ جي صلاحيت رکن ٿا<ref name="autogenerated1"></ref>. ==== سامونڊي پٽي ==== سنڌ جو ساحلي علائقو ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهي، جيڪو اوڀر ۾ [[سر ڪريڪ]] (ڀارت سان سرحد) کان وٺي اولهه ۾ [[حب درياهه]] (بلوچستان سان سرحد) تائين پکڙيل آهي. هي ساحلي پٽي لڳ ڀڳ 350 ڪلوميٽر ڊگهي آهي ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لڳل آهي. سامونڊي علائقو بنيادي طور ٻن حصن ۾ ورهايل آهي: [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ ڪريڪ علائقو، ۽ [[ڪراچي]] جو ساحلي حصو<ref name=" ايڪانومي"></ref>. ==== ٻيٽ ==== سنڌ جي سامونڊي پٽي ۽ سنڌو ڊيلٽا واري علائقي ۾ ڪيترائي قدرتي ٻيٽ موجود آهن، جيڪي سامونڊي حياتيات، مڇيگيري، آبي پکين ۽ مينگروو ٻيلن جي لحاظ کان وڏي اهميت رکن ٿا. سنڌ جي ساحلي ٻيٽن جو وڏو حصو سنڌو ڊيلٽا ۽ ڪريڪ نظام سان لاڳاپيل آهي<ref name=" ايڪانومي"></ref>. === قدرتي وسيلا === قدرتي وسيلن جي حوالي سان سنڌ معدنيات سان مالا مال صوبو آهي. هتي ڪوئلي جا وڏا ذخيرا خاص طور تي [[ٿرپارڪر]] ۽ [[لاکهرا]] علائقن ۾ موجود آهن، جن مان ٿر جو ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ حڪومت طرفان ڪڍيو پيو وڃي. ان کان علاوه لوهه، چونا پٿر ۽ لوڻ جا ذخيرا پڻ ملن ٿا. جپسم وڏي مقدار ۾ ماري پور ۽ نئن گج جي ڪنارن تي، ڀاڳي ٿورو جبل ڀرسان ملي ٿي. سنڌ ۾ تيل، گئس ۽ پيٽروليم جا وسيع ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي سڄي ملڪ جي توانائي ضرورتن لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ٿر ريگستان ۾ نفيس واري، چائنا ڪلي ۽ گرينائيٽ پٿر پڻ ملن ٿا<ref name=" ايڪانومي"></ref>. === سنڌ جي آبهوا === {{Main|سنڌ جي آبهوا}} سنڌ جي آبهوا بنيادي طور تي خشڪ ۽ انتهائي درجا حرارت واري آهي، جنهن ۾ گرمي ۽ ٿڌ ٻنهي جون شدت واريون حالتون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. برسات غير يقيني ۽ گهٽ مقدار ۾ ٿئي ٿي، جڏهن ته گرمي جو دور گهڻو ڊگهو هوندو آهي. سامونڊي ڪناري سان لڳ علائقن ۾ آبهوا نسبتاً گهميل رهي ٿي، ڇاڪاڻ ⁠تہ اهي علائقا عربي سمنڊ مان ايندڙ سامونڊي هيرن جي اثر هيٺ آهن. اهي هيرون عام طور سال جا لڳ ڀڳ چار مهينا لڳنديون آهن ۽ انهن جي ڪري ساحلي ۽ ويجهن اندرين علائقن ۾ ٿڌڪار ۽ نمي پيدا ٿئي ٿي. ڏکڻ اولهه وارو چوماسو جون کان سيپٽمبر تائين سنڌ مٿان گذري ٿو، پر اڪثر حالتن ۾ ان مان گھڻي برسات نٿي پوي. [[چوماسو|چوماسي]] جا ڪڪر گهڻو ڪري تپيل زمين مٿان گذرڻ دوران ٻاڦ بڻجي وڃن ٿا، جنهن سبب مينهن جي مقدار تمام محدود رهي ٿي. البت، چوماسي جي موجودگي هوا جي گرمي گهٽائي ٿي ۽ ڪجهه وقت لاءِ ٿڌاڻ پيدا ٿئي ٿي، خاص ڪري ڏکڻ سنڌ ۽ ٿر جي ڏاکڻي حصن ۾، جتي اها گرم ريگستاني هوا جي جاءِ وٺي ٿي. سنڌوءَ جي ميداني علائقي ۾ [[سامونڊي هير]] جو اثر اتر طرف محدود آهي ۽ عام طور حيدرآباد کان اڳتي پڊعيدن تائين پهچي ٿو. ان کان اتر طرف، خاص طور لڪي ٽڪرين جي ڏکڻي ڇيڙي کان اڳتي، سامونڊي هير جو اثر تقريباً ختم ٿي وڃي ٿو. اهڙا علائقا مٿين سنڌ جي سخت آبهوا هيٺ اچن ٿا، جتي گرمي جو دور ست مهينا يا ان کان وڌيڪ رهي ٿو. مٿين سنڌ ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. اپريل کان پوءِ راتيون به ٻوسٽ واريون ٿين ٿيون ۽ گرمي پد گهڻو ڪري پرهه کان اڳ به 100°F کان هيٺ نٿو لهي. مئي ۽ جون جي مهينن ۾ ڇانوَ ۾ گرمي پد 120°F کان 125°F تائين پهچي سگهي ٿو. هي علائقو انتهائي خشڪ هوندو آهي ۽ گرم، خشڪ هوائون (لُڪ) عام آهن. برسات جيڪڏهن پوي به ٿي ته اها اڪثر ٿوري وقت لاءِ ۽ تيز وسڪاري جي صورت ۾ ٿئي ٿي. آبهوا جي بنياد تي سنڌ کي مقامي طور ٽي حصا سمجهيو وڃي ٿو: سرو (مٿين سنڌ)، وچولو (وچ سنڌ)، ۽ لاڙ (هيٺين سنڌ). غير مقامي ورهاست ۾ سنڌ کي عام طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهايو ويندو آهي، ۽ سياسي ۽ انتظامي ورڇ به گهڻو ڪري انهيءَ بنياد تي رهي آهي. آبهوا جي هن تفاوت جي باوجود، سنڌ جي نباتات ۾ وڏو بنيادي فرق نظر نٿو اچي. سنڌ جي قدرتي نباتات خشڪ، گهٽ برساتي، وارياسي ۽ [[ڪلراٺي زمين]] سان هم آهنگ آهي. هتي اهڙا وڻ ۽ ٻوٽا گهڻا آهن، جن ۾ پن تمام ٿورا هوندا آهن يا بلڪل نه هوندا آهن. ڪنڊيدار وڻڪار، جهڙوڪ [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]] ۽ ٻير، سنڌ جي گهڻن علائقن ۾ عام آهي. ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ نباتات نسبتاً گهڻي ۽ وڌيڪ ورڇيل آهي، جڏهن ته ٽاڪرو ۽ وارياسي علائقن ۾ ساڳي نباتات گهٽ مقدار ۾ ملي ٿي. ٻٻر جهڙا وڻ ٽاڪرن ۾ وڌيڪ بندرا ۽ ننڍا ٿين ٿا. وارياسي علائقن جا مخصوص بي⁠پن ٻوٽا، جهڙوڪ [[کپ]] ۽ [[ڦوڳ]]، ڪڏهن ڪڏهن زرعي ۽ آبپاشي علائقن ۾ به واريءَ جي ٽڪرن تي ملي وڃن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته نباتات جو تعلق بنيادي طور زمين جي بناوت ۽ پاڻي جي دستيابي سان آهي. ====موسمياتي کاتو==== ====سنڌ جون موسمون==== ====سنڌ جو چوماسو==== === قدرتي وسيلا === قدرتي وسيلن جي حوالي سان سنڌ معدنيات سان مالا مال صوبو آهي. هتي ڪوئلي جا وڏا ذخيرا خاص طور تي [[ٿرپارڪر]] ۽ [[لاکهرا]] علائقن ۾ موجود آهن، جن مان ٿر جو ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ حڪومت طرفان ڪڍيو پيو وڃي. ان کان علاوه لوهه، چونا پٿر ۽ لوڻ جا ذخيرا پڻ ملن ٿا. جپسم وڏي مقدار ۾ ماري پور ۽ نئن گج جي ڪنارن تي، ڀاڳي ٿورو جبل ڀرسان ملي ٿي. سنڌ ۾ تيل، گئس ۽ پيٽروليم جا وسيع ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي سڄي ملڪ جي توانائي ضرورتن لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ٿر ريگستان ۾ نفيس واري، چائنا ڪلي ۽ گرينائيٽ پٿر پڻ ملن ٿا<ref name=" ايڪانومي"></ref>. == زرعي معيشت == سنڌ جي زرعي معيشت صوبي جي تاريخي، سماجي ۽ معاشي ڍانچي جو بنيادي حصو آهي. [[سنڌو درياهه]] جي آبپاشي نظام، زرخيز ميداني علائقن، موسمي تنوع ۽ ساحلي توڙي ريگستاني جاگرافي سبب سنڌ پاڪستان جي اهم زرعي صوبن مان شمار ٿئي ٿو. صوبي ۾ خريف ۽ ربيع ٻئي زرعي موسمون موجود آهن، جن ۾ ڪپهه، چانور، ڪمند، ڪڻڪ، جوئر، ٻاجهري، مڪئي، دالون، تيلدار فصل، ميوا، ڀاڄيون، مصالحا ۽ چارا پوکيا وڃن ٿا. زراعت سان گڏ مالداري، پولٽري، ماهيگيري، ٻيلن ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ پڻ سنڌ جي ڳوٺاڻي معيشت ۽ روزگار جا اهم ذيلي شعبا آهن.<ref name="kharif2020">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020}}</ref> پاڪستان جي قومي معيشت ۾ زراعت جو حصو وقت سان گهٽجندو ويو آهي. 1949ع ۾ پاڪستان جي مجموعي قومي پيداوار ۾ زراعت جو حصو لڳ ڀڳ 53 سيڪڙو هو، جيڪو 2017–18ع تائين 20 سيڪڙو کان هيٺ اچي ويو. سنڌ ۾ به زراعت جو حصو مجموعي صوبائي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 17 سيڪڙو رهيو آهي.<ref name="ايڪانومي" /> ان جي باوجود زراعت سنڌ جي خوراڪي تحفظ، ڳوٺاڻي روزگار، خام مال جي فراهمي ۽ زرعي بنيادن واري صنعت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. === زرعي ڍانچي ۾ تبديلي === زرعي شعبي جي اندروني بناوت ۾ وقت سان نمايان تبديلي آئي آهي. 1949–50ع ۾ وڏن فصلن جو حصو 52 سيڪڙو، ننڍن فصلن جو 12.5 سيڪڙو، مال مويشي جو 34.4 سيڪڙو ۽ ٻيلن ۽ ماهيگيري جو 1.2 سيڪڙو هو. 2015–16ع تائين وڏن فصلن جو حصو گهٽجي 26.2 سيڪڙو ٿيو، ننڍا فصل 11.1 سيڪڙو رهيا، جڏهن ته مال مويشي جو حصو وڌي 58.3 سيڪڙو ۽ ٻيلن ۽ ماهيگيري جو حصو 4.4 سيڪڙو ٿي ويو.<ref name="ايڪانومي" /> هي تبديلي ظاهر ڪري ٿي ته سنڌ جي زرعي معيشت صرف فصلن تائين محدود نه رهي، پر مالداري، پولٽري، ماهيگيري ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن ڏانهن به وڌي آهي. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ زرعي شعبي جي اندروني بناوت ۾ تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | وڏا فصل ! style="background:#99CCFF;" | ننڍا فصل ! style="background:#99CCFF;" | مال مويشي ! style="background:#99CCFF;" | ٻيلا ۽ ماهيگيري |- | 1949–50ع | 52% | 12.5% | 34.4% | 1.2% |- | 2015–16ع | 26.2% | 11.1% | 58.3% | 4.4% |} === زرعي پيداوار ۽ رجحان === 1980–81ع کان 2010–11ع تائين زرعي پيداوار جي سراسري واڌ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 3.6 سيڪڙو رهي، جڏهن ته سنڌ ۾ اها واڌ 4.4 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي. ان عرصي دوران سنڌ ۾ زرعي واڌ جو وڏو حصو نقدآور فصلن، خاص طور تي ڪپهه، چانورن ۽ ڪمند، سان لاڳاپيل رهيو. بهرحال، خوراڪ جي پيداوار ۾ واڌ قومي سطح جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي؛ سنڌ چاليهن سالن ۾ خوراڪ جي پيداوار کي ٻيڻو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي، جڏهن ته قومي سطح تي خوراڪ جي پيداوار ٽن ڀيرا کان وڌيڪ وڌي.<ref name="ايڪانومي" /> في هيڪٽر پيداوار ۾ پڻ ڊگهي عرصي دوران اضافو ٿيو. 1957–58ع کان 1995–96ع تائين في هيڪٽر پيداوار 811 ڪلوگرام مان وڌي 2,119 ڪلوگرام تائين پهتي. 1995–96ع کان 2010–11ع تائين پيداوار ۾ واڌ جي رفتار سست رهي، جنهن جا سبب پوکيل ايراضي ۾ محدود واڌ، پاڻي جي کوٽ، برسات جي غير يقيني صورتحال، زرعي انپُٽس جي وڌندڙ قيمتن ۽ زمين جي معيار سان لاڳاپيل هئا.<ref name="ايڪانومي" /> === سبز انقلاب، قرض ۽ سرمايو === 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سبز انقلاب تحت ڪڻڪ ۽ چانورن جون اعليٰ پيداوار ڏيندڙ جنسون، ڪيميائي ڀاڻ، زرعي دوائون، آبپاشي جي توسيع ۽ مشيني زراعت متعارف ٿي. ان دور ۾ پاڪستان ۾ خوراڪ جي پيداوار ۾ ٽي ڀيرا واڌ آئي ۽ زرعي شعبي مجموعي معاشي واڌ کي هٿي ڏني. تنهن هوندي به سبز انقلاب جا فائدا سڀني آبادگارن تائين هڪجهڙي نموني نه پهتا، ڇاڪاڻ⁠تہ وڏن زميندارن کي جديد ٻج، قرض، ڀاڻ ۽ مشينري تائين ننڍن آبادگارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رسائي حاصل هئي.<ref name="ايڪانومي" /> زرعي سرمائي ۽ قرضن جي اهميت به وقت سان وڌي. 2000–01ع ۾ پاڪستان ۾ زرعي شعبي لاءِ مجموعي قرضن جي رقم لڳ ڀڳ 45 ارب رپيا هئي، جيڪا 2015–16ع تائين وڌي 600 ارب رپين تائين پهچي وئي. سنڌ ۾ زرعي قرضن جي ورڇ پنجاب جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي، جنهن کي انتظامي، ادارتي ۽ زميني ملڪيت جي ڍانچي سان لاڳاپيل سببن سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="ايڪانومي" /> === آبپاشي، برسات ۽ موسمي حالتون === سنڌ جي زراعت جو وڏو دارومدار سنڌو درياهه ۽ ان جي آبپاشي نظام تي آهي. 2020ع جي خريف موسم دوران سنڌ ۾ مجموعي طور 28.724 ملين ايڪڙ فوٽ پاڻي استعمال ٿيو، جيڪو 2019ع جي ڀيٽ ۾ 3.81 سيڪڙو وڌيڪ هو. ان مان [[سکر بئراج]] جو حصو 14.305 ملين ايڪڙ فوٽ، [[گڊو بئراج]] جو 5.988 ملين ايڪڙ فوٽ ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] جو 8.431 ملين ايڪڙ فوٽ هو.<ref name="kharif-water">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 1.1}}</ref> 2020ع جي خريف موسم دوران سنڌ ۾ سراسري برسات 302.72 ملي ميٽر رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2019ع جي 183.19 ملي ميٽر جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 65.2 سيڪڙو وڌيڪ هئي. ساڳئي موسم ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد 39.53 °C ۽ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 27.15 °C رهيو.<ref name="kharif-rain">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Tables 2.2, 2.4–2.5}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ خريف 2020ع: آبپاشي ۽ موسمي انگ اکر ! style="background:#99CCFF;" | عنصر ! style="background:#99CCFF;" | انگ ! style="background:#99CCFF;" | وضاحت |- | ڪل استعمال ٿيل پاڻي | 28.724 MAF | گڊو، سکر ۽ ڪوٽڙي بئراجن مان |- | سکر بئراج | 14.305 MAF | سڀ کان وڏو حصو |- | گڊو بئراج | 5.988 MAF | مٿئين سنڌ لاءِ اهم |- | ڪوٽڙي بئراج | 8.431 MAF | هيٺين سنڌ لاءِ اهم |- | سراسري برسات | 302.72 ملي ميٽر | 2019ع کان 65.2% وڌيڪ |- | وڌ ۾ وڌ سراسري گرمي پد | 39.53 °C | خريف موسم |- | گهٽ ۾ گهٽ سراسري گرمي پد | 27.15 °C | خريف موسم |} === اهم فصل === سنڌ پاڪستان جي وڏن زرعي پيداوار ڪندڙ صوبن مان هڪ آهي. صوبي مان پاڪستان جي چانورن جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو، ڪمند جو 28 سيڪڙو، ڪپهه جو 20 سيڪڙو ۽ ڪڻڪ جو 12 سيڪڙو حاصل ٿئي ٿو. ملڪ جي 30 کان 50 سيڪڙو ڀاڄين ۽ 12 کان 50 سيڪڙو ميون جي پيداوار به سنڌ مان اچي ٿي. بصر، مرچ ۽ ٽماٽن جي پيداوار ۾ پڻ سنڌ جو حصو نمايان آهي.<ref name="pakalmanac">{{cite web |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-economic-activity/ |title=Economic Activity; Sindh Province |publisher=Pakistan Almanac |access-date=29 May 2026}}</ref> 2020ع جي خريف موسم ۾ سنڌ جا ٽي وڏا فصل ڪپهه، چانور ۽ ڪمند هئا. ڪپهه 474,818 هيڪٽرن تي پوکي وئي ۽ 1,861,785 ڳٺا پيدا ٿيا. چانورن جي پوکيل ايراضي 708,983 هيڪٽر ۽ پيداوار 2,416,068 ٽن رهي، جڏهن ته ڪمند 279,694 هيڪٽرن تي پوکيو ويو ۽ 18,335,533 ٽن پيداوار رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="kharif-major">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 6.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ خريف 2020ع ۾ سنڌ جا وڏا فصل ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | پوکيل ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | اهم ضلعو |- | [[ڪپھ]] | 474,818 هيڪٽر | 1,861,785 ڳٺا | [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]]؛ 487,679 ڳٺا |- | [[چانور]] | 708,983 هيڪٽر | 2,416,068 ٽن | [[بدين ضلعو|بدين]]؛ 387,067 ٽن |- | [[ڪمند]] | 279,694 هيڪٽر | 18,335,533 ٽن | [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]؛ 4,073,839 ٽن |} <ref name="kharif-district-major">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 6.2}}</ref> ڪپهه سنڌ جو اهم صنعتي فصل آهي، جيڪو ٽيڪسٽائيل، ڪپهه جي جننگ ۽ برآمداتي صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪري ٿو. 1947ع ۾ سنڌ جو قومي ڪپهه پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 33 سيڪڙو هو، جيڪو 2005–06ع تائين گهٽجي 20 سيڪڙو ٿيو. هن گهٽتائي جا سبب پاڻي جي کوٽ ۽ آبادگارن جو وڌيڪ منافعي وارن فصلن ڏانهن رجحان ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="ايڪانومي" /> چانور سنڌ جي اهم خوراڪي ۽ برآمدي فصلن مان آهي. سنڌ ۾ چانورن جي پوک، پيداوار ۽ في ايڪڙ پيداوار ۾ گذريل ڏهاڪن دوران واڌ ڏٺي وئي آهي. بدين، لاڙڪاڻو، جيڪب آباد، ڪشمور ۽ قمبر شهدادڪوٽ چانورن جا اهم پيداوار وارا علائقا آهن.<ref name="kharif-district-major" /> === اناج، دالون ۽ تيلدار فصل === چانورن کان علاوه سنڌ ۾ جوئر، ٻاجهري ۽ مڪئي پڻ پوکيا وڃن ٿا. خريف 2020ع ۾ جوئر جي پوکيل ايراضي 10,605 هيڪٽر ۽ پيداوار 9,876 ٽن هئي. ٻاجهري 83,070 هيڪٽرن تي پوکي وئي ۽ 43,158 ٽن پيداوار حاصل ٿي. مڪئي جي پوکيل ايراضي 4,159 هيڪٽر ۽ پيداوار 4,215 ٽن رهي. تر جي پوکيل ايراضي 12,984 هيڪٽر ۽ پيداوار 5,876 ٽن هئي.<ref name="kharif-minor">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ ننڍا اناجي ۽ تيلدار فصل، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | [[جوئر]] | 10,605 هيڪٽر | 9,876 ٽن | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]؛ 3,694 ٽن |- | [[ٻاجھري]] | 83,070 هيڪٽر | 43,158 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]؛ 41,052 ٽن |- | [[مڪئي]] | 4,159 هيڪٽر | 4,215 ٽن | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]]؛ 1,225 ٽن |- | [[تر]] | 12,984 هيڪٽر | 5,876 ٽن | [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]]؛ 2,124 ٽن |} <ref name="kharif-minor" /> سنڌ ۾ دالين جي پوک خوراڪي پروٽين، زرعي تنوع ۽ زمين جي زرخيزي لاءِ اهم آهي. خريف 2020ع ۾ مڱ جي پوکيل ايراضي 7,388 هيڪٽر ۽ پيداوار 3,004 ٽن، ماش جي ايراضي 23 هيڪٽر ۽ پيداوار 13 ٽن، ارهر جي ايراضي 79 هيڪٽر ۽ پيداوار 31 ٽن، جڏهن ته ٻين خريف دالين جي ايراضي 20,070 هيڪٽر ۽ پيداوار 9,023 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي. ٿرپارڪر دالين جي پيداوار ۾ نمايان ضلعو رهيو.<ref name="kharif-pulses">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.2}}</ref> === باغباني: ميوا، ڀاڄيون ۽ مصالحا === سنڌ باغباني جي لحاظ کان پاڪستان جو اهم علائقو آهي. انب، ڪيلا، کارڪون، امرود، چيڪو، پپيتو، هنداڻو ۽ گرما صوبي جا نمايان ميوا آهن. پاڪستان ۾ پيدا ٿيندڙ انب جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو ۽ کجور جي قومي پيداوار جو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو سنڌ مان حاصل ٿئي ٿو.<ref name="ايڪانومي" /> خريف 2020ع ۾ سنڌ ۾ انب جي پيداوار 386,973 ٽن، ڪيلي جي پيداوار 123,263 ٽن، کارڪن جي پيداوار 219,925 ٽن ۽ امرود جي پيداوار 55,205 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي. ميرپورخاص انب، خيرپور کارڪن، ٺٽو ڪيلي ۽ لاڙڪاڻو امرود جي پيداوار ۾ نمايان ضلعو رهيو.<ref name="kharif-fruits">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Tables 7.4–7.6}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ سنڌ جا اهم ميوا، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | ميوو ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | [[انب]] | 386,973 ٽن | [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] |- | [[ڪيلا]] | 123,263 ٽن | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] |- | [[کارڪون]] | 219,925 ٽن | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] |- | [[امرود]] | 55,205 ٽن | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] |} سنڌ ۾ ڀاڄين جي پوک هيٺ ايراضي 1950ع واري ڏهاڪي کان وڌندي 2014–15ع ۾ لڳ ڀڳ 51,769 هيڪٽر تائين پهتي، جڏهن ته ڪل پيداوار 356,879 ٽن تائين وڌي. خريف 2020ع ۾ ڀينڊي جي پيداوار 22,678 ٽن، ميھن جي 14,184 ٽن، واڱڻن جي 8,478 ٽن ۽ ڪريلن جي 3,137 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="ايڪانومي" /><ref name="kharif-veg">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.3}}</ref> سنڌ ڳاڙهي مرچ جي پيداوار لاءِ خاص شهرت رکي ٿي. خريف 2020ع ۾ ڳاڙهي مرچ جي پوکيل ايراضي 16,726 هيڪٽر ۽ پيداوار 52,484 ٽن هئي. عمرڪوٽ 15,755 ٽن پيداوار سان سڀ کان وڏو مرچ پيدا ڪندڙ ضلعو رهيو، جڏهن ته ميرپورخاص، بدين ۽ ٺٽو پڻ اهم مرچ پيدا ڪندڙ علائقا هئا.<ref name="kharif-spices">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.7}}</ref> === ٻج ۽ زرعي انپُٽس === معياري ٻج سنڌ جي زرعي پيداوار، خوراڪي تحفظ ۽ زرعي معيشت لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. سنڌ ۾ ڪپهه، چانور، سورج مُکي، گوار، مڱ ڦري، ارنڊي ۽ ٻين فصلن جا ٻج پيدا ۽ استعمال ڪيا وڃن ٿا. تصديق ٿيل ٻجن بابت انگ اکر سنڌ حڪومت جي زراعت کاتي ۽ وفاقي سيڊ سرٽيفڪيشن ۽ رجسٽريشن کاتي طرفان مرتب ڪيا ويندا آهن.<ref name="kharif2020" /> 2020ع ۾ ڪپهه جي پوک لاءِ 640,000 هيڪٽر هدف مقرر ڪيو ويو، جنهن لاءِ 9,600 ميٽرڪ ٽن تصديق ٿيل ٻج گهربل هو، جڏهن ته 2,999.83 ميٽرڪ ٽن دستياب هو. چانورن جي پوک لاءِ 770,000 هيڪٽر هدف مقرر ٿيو، جنهن لاءِ 7,700 ميٽرڪ ٽن تصديق ٿيل ٻج گهربل هو، جڏهن ته 6,642.90 ميٽرڪ ٽن دستياب هو.<ref name="kharif-seed-req">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 5.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ اهم ٻج ۽ تيلدار فصل، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | ٻج / فصل ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | مڱ ڦري | 576 هيڪٽر | 1,227 ٽن | [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] |- | ارنڊي | 1,831 هيڪٽر | 1,202 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |- | گوار ٻج | 103,827 هيڪٽر | 75,111 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |- | سورج مُکي | 39,856 هيڪٽر | 41,023 ٽن | [[بدين ضلعو|بدين]] |} <ref name="kharif-seeds">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.9}}</ref> گوار ٻج سنڌ جي اهم صنعتي فصلن مان آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان گوار گم پيدا ٿئي ٿي، جيڪا خوراڪ، تيل، ڪاغذ، ڪپڙي ۽ ٻين صنعتن ۾ استعمال ٿيندي آهي. سورج مُکي ۽ ارنڊي پڻ خوراڪي تيل ۽ صنعتي استعمال لاءِ اهم فصل آهن.<ref name="kharif-seeds" /> === مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيري === مالداري سنڌ جي زرعي معيشت جو اهم ذيلي شعبو آهي. ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون، اٺ ۽ ڪڪڙ ڳوٺاڻي معيشت، کير، گوشت، انڊن ۽ روزگار جي فراهمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. خريف 2020ع دوران سنڌ ۾ جانورن جي خوراڪ لاءِ جوئر، ٻاجهري، مڪئي، گوار ۽ ٻين چارن وارن فصلن جي وڏي پيماني تي پوک ڪئي وئي.<ref name="kharif2020" /> خريف 2020ع ۾ جوئر چاري جي پوکيل ايراضي 19,000 هيڪٽر ۽ پيداوار 277,446 ٽن، ٻاجهري چاري جي ايراضي 10,715 هيڪٽر ۽ پيداوار 127,505 ٽن، مڪئي چاري جي پيداوار 157,267 ٽن، گوار چاري جي پيداوار 15,802 ٽن ۽ ٻين چارن جي پيداوار 76,740 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="kharif-fodder">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020}}</ref> سنڌ جي ماهيگيري پڻ صوبي جي معيشت ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. صوبي وٽ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي ۽ مينگروو ٻيلن جو ماحولياتي نظام موجود آهي. سنڌ پاڪستان جي ڪل مڇي برآمدات جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو حصو فراهم ڪري ٿو. پاڪستان جي سامونڊي مڇي وسيلن جو 71 سيڪڙو، تازي پاڻي جي مڇي وسيلن جو 65 سيڪڙو ۽ نيم کارن پاڻي جي مڇي وسيلن جو 100 سيڪڙو سنڌ ۾ موجود آهي.<ref name="sezmc-fish">{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === ٻيلا ۽ زمين جي ملڪيت === سنڌ ۾ ٻيلن جي ايراضي پاڻي جي گهٽ وهڪري، غيرقانوني ڪاٽ، زمينن تي قبضي ۽ ڪمزور انتظام سبب گهٽجندي وئي آهي. ٻيلن جي گهٽتائي نه رڳو ماحولياتي توازن تي اثرانداز ٿئي ٿي، پر دريائي ۽ ساحلي ماحول، مالداري، مڇيگيري ۽ مقامي آبادي جي گذر سفر تي پڻ اثر وجهي ٿي.<ref name="ايڪانومي" /> سنڌ ۾ زمين جي ملڪيت جو ڍانچو تاريخي طور غير برابر رهيو آهي. 1959ع ۾ مٿين 8 سيڪڙو زميندارن وٽ زرعي زمين جو لڳ ڀڳ 54 سيڪڙو حصو هو، جيڪو 1972ع تائين گهٽجي 32 سيڪڙو ٿيو. ان دور ۾ وچولي درجي جي آبادگارن جي حصي ۾ واڌ آئي، جڏهن ته ننڍن آبادگارن جو حصو گهٽ ٿيو. بهرحال، زمين جي ورهاست جا انگ گهڻو ڪري خانداني ورڇ سبب اصل زرعي ڍانچي کي مڪمل طور ظاهر نٿا ڪن.<ref name="ايڪانومي" /> === سنڌ ۾ پوکجندڙ فصل === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ سنڌ ۾ پوکجندڙ اهم فصل ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | موسم ! style="background:#99CCFF;" | قسم ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | پوک جو وقت ! style="background:#99CCFF;" | ڪٽائي جو وقت ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 || خريف || وڏو فصل || [[ڪپھ]] || اپريل–مئي || آڪٽوبر–ڊسمبر || ٽيڪسٽائيل ۽ جننگ صنعت جو بنياد |- | 2 || خريف || وڏو فصل || [[چانور]] || جون–جولاءِ || آڪٽوبر–نومبر || خوراڪي ۽ برآمدي فصل |- | 3 || خريف || وڏو فصل || [[ڪمند]] || فيبروري–مارچ / سيپٽمبر || نومبر–مارچ || کنڊ صنعت جو بنيادي خام مال |- | 4 || خريف || اناج || [[جوئر]] || جون–جولاءِ || سيپٽمبر–آڪٽوبر || اناج ۽ چاري ٻنهي لاءِ |- | 5 || خريف || اناج || [[ٻاجھري]] || جون–جولاءِ || سيپٽمبر || خشڪ ۽ برساتي علائقن لاءِ موزون |- | 6 || خريف || اناج || [[مڪئي]] || جولاءِ || آڪٽوبر || خوراڪ ۽ جانورن جي چاري لاءِ |- | 7 || خريف || دال || [[مڱ]] || جولاءِ || سيپٽمبر || ٿوري پاڻي ۾ پوکجندڙ فصل |- | 8 || خريف || دال || [[ماش]] || جولاءِ || سيپٽمبر || زمين جي زرخيزي لاءِ مددگار |- | 9 || خريف || تيلدار || [[تر]] || جولاءِ || سيپٽمبر || روايتي تيلدار فصل |- | 10 || خريف || تيلدار || [[سورج مُکي]] || فيبروري / جولاءِ || مئي / آڪٽوبر || خوراڪي تيل لاءِ اهم |- | 11 || ربيع || وڏو فصل || [[ڪڻڪ]] || نومبر || مارچ–اپريل || سنڌ جو بنيادي خوراڪي فصل |- | 12 || ربيع || اناج || [[جَو]] || نومبر || مارچ || خشڪ علائقن لاءِ موزون |- | 13 || ربيع || دال || [[چڻا]] || آڪٽوبر || مارچ || نيم آبپاشي ۽ برساتي علائقا |- | 14 || ربيع || تيلدار || [[سرنھن]] || آڪٽوبر || فيبروري || روايتي تيلدار فصل |- | 15 || ربيع || تيلدار || [[ڪينولا]] || آڪٽوبر || مارچ || جديد تيلدار فصل |- | 16 || ساليانو || ميوو || [[انب]] || باغ لڳائڻ: جولاءِ–آگسٽ || مئي–جولاءِ || ميرپورخاص اهم مرڪز |- | 17 || ساليانو || ميوو || [[کجور]] || باغ لڳائڻ: آگسٽ || آگسٽ–سيپٽمبر || خيرپور اهم مرڪز |- | 18 || ساليانو || ميوو || [[ڪيلو]] || سڄو سال || سڄو سال || ٺٽو ۽ هيٺين سنڌ ۾ اهم |- | 19 || ساليانو || ڀاڄي || [[بصر]] || آڪٽوبر || مارچ–اپريل || ملڪ گير فراهمي لاءِ اهم |- | 20 || ساليانو || ڀاڄي || [[ٽماٽو]] || آگسٽ / جنوري || نومبر / اپريل || تازو استعمال ۽ پروسيسنگ لاءِ |- | 21 || ساليانو || چارُو || [[برسيم]] || آڪٽوبر || مارچ || کير ڏيندڙ مال لاءِ اهم |} === زرعي ادارا === سنڌ ۾ زرعي پاليسي، تحقيق، آبپاشي، ٻج، خوراڪ جي تحفظ، مالداري، ماهيگيري ۽ ڳوٺاڻي ترقي سان لاڳاپيل ڪيترائي سرڪاري، تحقيقي ۽ غير سرڪاري ادارا ڪم ڪن ٿا. انهن ادارن جو ڪردار زرعي رٿابندي، تحقيق، آبادگارن جي رهنمائي، پاڻي جي ورڇ، ٻجن جي فراهمي، خوراڪ جي تحفظ ۽ پائيدار زراعت جي واڌاري سان لاڳاپيل آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%;" ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | ادارو ! style="background:#99CCFF;" | بنيادي مقصد ! style="background:#99CCFF;" | عملي ڪردار |- | 1 | [[سنڌ زرعي کاتو]] | زرعي پاليسي ۽ آبادگارن جي مدد | فصلن، باغباني، زرعي توسيع، ٻجن ۽ زرعي خدمتن جو مرڪزي سرڪاري ادارو |- | 2 | [[سنڌ آبپاشي کاتو]] | زرعي پاڻي جي فراهمي | واهن، بندن، بئراجن ۽ آبپاشي نظام جي سنڀال |- | 3 | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊوڄام]] | زرعي تعليم ۽ تحقيق | زراعت، باغباني، جانورن ۽ فوڊ ٽيڪنالاجي ۾ تعليم ۽ تحقيق |- | 4 | [[سنڌ زرعي تحقيقاتي ادارو]] | فصلن تي سائنسي تحقيق | نون ٻجن، پيداوار، زرعي ٽيڪنالاجي ۽ موسمي اثرن تي تحقيق |- | 5 | [[نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ آف ايگريڪلچر]] | جديد زرعي تحقيق | ايٽمي ٽيڪنالاجي ذريعي فصلن ۽ ٻجن جي بهتري |- | 6 | [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]] | تصديق ٿيل ٻج جي فراهمي | آبادگارن کي معياري ۽ منظور ٿيل ٻج مهيا ڪرڻ |- | 7 | [[سنڌ فوڊ ڊپارٽمينٽ]] | خوراڪ جو تحفظ | ڪڻڪ ۽ بنيادي غذائي شين جي خريد، ذخيرو ۽ ورڇ |- | 8 | [[سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]] | مالداري ۽ مڇي صنعت جي ترقي | جانورن، کير، گوشت، پولٽري ۽ ماهيگيري جي بهتري |- | 9 | [[سنڌ آبادگار بورڊ]] | آبادگارن جي نمائندگي | زرعي حقن، پاڻي جي ورڇ ۽ پاليسين بابت آبادگارن جو آواز |- | 10 | [[سنڌ رورل سپورٽ آرگنائيزيشن]] | ڳوٺاڻي ترقي | ننڍن آبادگارن، ڪميونٽي زراعت ۽ آمدني وڌائڻ جا منصوبا |- | 11 | [[فوڊ اينڊ ايگريڪلچر آرگنائيزيشن]] | خوراڪ ۽ زرعي پاليسي | خوراڪ، زراعت ۽ موسمي تبديلي بابت فني سهڪار |} ==آبپاشي نظام== سنڌ جو آبپاشي نظام تاريخي طور روايتي طريقن جهڙوڪ کوهن، نهرن، تلائن، ٽيوب ويلن ۽ قدرتي نالن تي ٻڌل رهيو آهي. جديد دور ۾ بئراجن جي تعمير سان آبپاشي نظام کي نئين سر منظم ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي پيماني تي زرعي زمين کي پاڻي فراهم ٿيڻ لڳو. سنڌ ۾ بئراجن جي ذريعي ڪُل لڳ ڀڳ 13.5 ملين ايڪڙ زمين آبپاشي هيٺ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. سکر بئراج 1932ع ۾ تعمير ٿيو، جيڪو ست نهرن وسيلي لڳ ڀڳ 7.63 ملين ايڪڙ زمين کي سيراب ڪري ٿو. انهن نهرن ۾ نارتھ ويسٽرن ڪينال، دادو ڪينال، [[خيرپور فيڊر ويسٽ]]، [[روهڙي ڪينال]]، [[خيرپور فيڊر ايسٽ]] ۽ [[نارا ڪينال]] شامل آهن. [[ڪوٽڙي بئراج]] 1955ع ۾ تعمير ڪيو ويو، جيڪو [[ڪلري باغار فيڊر]]، [[لوئر پنياري فيڊر]] ۽ [[ڦليلي نئين]] وسيلي لڳ ڀڳ 3.0 ملين ايڪڙ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. [[گڊو بئراج]] 1962ع ۾ مڪمل ٿيو، جيڪو بيگهاري [[سنڌ فيڊر]]، [[ڊيزرٽ پٽ فيڊر]]، [[گهوٽي فيڊر]] ۽ [[ريڻي ڪينال]] وسيلي پڻ لڳ ڀڳ 3.0 ملين ايڪڙ زمين کي آبپاشي فراهم ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ جو آبپاشي نظام دنيا جي سڀ کان وڏن واهن تي ٻڌل زرعي نظامن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ آبپاشي جون سهولتون [[سنڌ آبپاشي کاتو]] جي نگراني هيٺ [[درياهه سنڌ]] تي تعمير ڪيل ٽن وڏن بئراجن ــ [[سکر بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] ــ ذريعي فراهم ڪيون وڃن ٿيون. صوبي جي آبپاشي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تي پکڙيل آهي. سکر بئراج جو خاڪو 1919ع ۾ تيار ڪيو ويو، 1923ع ۾ ان جي تعمير شروع ٿي ۽ اپريل 1932ع ۾ مڪمل ٿيڻ کان پوءِ پهريون ڀيرو سنڌ ۾ منظم ۽ يقيني آبپاشي فراهم ڪئي وئي. سکر بئراج جي آبپاشي ڪمانڊ ايراضي لڳ ڀڳ 8.24 ملين ايڪڙ آهي ۽ ان مان ساڄي ڪپ تي ٽي ۽ کاٻي ڪپ تي چار وڏا واهه نڪرن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 105–106.</ref> سکر بئراج کان پوءِ ڏاکڻي سنڌ کي پاڻي جي يقيني فراهمي لاءِ 1955ع ۾ [[ڪوٽڙي بئراج]] تعمير ڪيو ويو، جنهن جي پاڻي گذارڻ جي گنجائش 875,000 ڪيوسڪ آهي ۽ اهو 30 لک ايڪڙن کان وڌيڪ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. بعد ۾ سنڌ جي اترئين حصي ۾ [[گڊو بئراج]] جو بنياد 2 فيبروري 1957ع تي رکيو ويو ۽ 1962ع ۾ مڪمل ٿيو. گڊو بئراج جي گنجائش 12 لک ڪيوسڪ في سيڪنڊ آهي ۽ اهو سنڌ ۽ بلوچستان جي 25 لک ايڪڙن کان وڌيڪ زرعي زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. سنڌ جا آبپاشي نظام دائمي (Perennial) ۽ غير دائمي (Non-Perennial) واهن تي مشتمل آهن، جيڪي انهن ٽنهي بئراجن مان نڪرن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 106–107.</ref> سنڌ جي آبپاشي نيٽ ورڪ ۾ مجموعي طور 14 مکيه واهه، 109 شاخون (Branches)، 509 ڊسٽريبيوٽريون ۽ 902 مائنر واهه شامل آهن، جيڪي 1991ع جي پاڻي ٺاهه موجب پنهنجو حصو حاصل ڪري صوبي جي 13 ملين ايڪڙن کان وڌيڪ زرخيز زمين کي سيراب ڪن ٿا. گڊو بئراج مان گهوٽڪي فيڊر، ڊيزرٽ پيٽ فيڊر ۽ بيگاري سنڌ فيڊر نڪرن ٿا، جڏهن ته سکر بئراج مان [[روهڙي ڪينال]]، [[خيرپور ايسٽ ڪينال]]، [[خيرپور ويسٽ ڪينال]]، [[ايسٽرن نارا ڪينال]]، [[نارتھ ويسٽ ڪينال]]، [[رائيس ڪينال]] ۽ [[دادو ڪينال]] نڪرن ٿا. ڪوٽڙي بئراج مان [[اڪرم واهه]]، [[ڦليلي ڪينال]]، [[پنياري ڪينال]] ۽ [[ڪلري بگهار فيڊر]] آبپاشي جون خدمتون سرانجام ڏين ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', p. 107.</ref> سنڌ آبپاشي کاتو آبڪلاڻي پاڻي جي نيڪال لاءِ پڻ ذميوار آهي. ان مقصد لاءِ [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (LBOD) ۽ [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (RBOD) جهڙا وڏا نيڪالي منصوبا قائم ڪيا ويا آهن. ايل بي او ڊي جو مقصد درياهه سنڌ جي کاٻي ڪپ وارن علائقن مان کارو پاڻي ۽ سيم جي پاڻي کي عربي سمنڊ تائين پهچائڻ آهي، جڏهن ته آر بي او ڊي منصوبو سنڌ ۽ بلوچستان جي نيڪالي واري پاڻي کي غارو کاري تائين منتقل ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو. اهي منصوبا زميني پاڻي جي سطح کي ڪنٽرول ڪرڻ، سيم ۽ ٿور کي گهٽائڻ ۽ زرعي زمينن جي بحالي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 107–108.</ref> سنڌ ۾ آبپاشي جي بهتري لاءِ مختلف دورن ۾ ڪيترائي وڏا منصوبا شروع ڪيا ويا آهن، جن ۾ واهن ۽ شاخن جي ڪنڪريٽ لائيننگ، [[چوٽياريون ڊيم]]، [[ڪينجهر ڍنڍ]] نظام جي بهتري، ننڍن ڊيمن جي تعمير ۽ آبپاشي سڌارن جو پروگرام شامل آهن. [[سنڌ ايريگيشن ۽ ڊرينيج اٿارٽي]] (SIDA) جي قيام کان پوءِ پاڻي جي انتظام، آبادگارن جي شموليت ۽ آبپاشي سڌارن کي هٿي ملي. عالمي بئنڪ جي سهڪار سان سنڌ [[واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پراجيڪٽ]] (WSIP) پڻ شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد بئراجن، واهن، نيڪالي نظام، ٻوڏن جي انتظام ۽ سنڌو ڊيلٽا جي بحالي بابت ڊگهي مدي وارا سڌارا آڻڻ آهي.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 109–113.</ref> 2010ع جي تباهه ڪندڙ ٻوڏ کان پوءِ سنڌ آبپاشي کاتي واهن، بندن ۽ ريگيوليٽرن جي بحالي لاءِ هنگامي منصوبا شروع ڪيا. ان مقصد لاءِ 18.5 ارب رپين جو پروگرام تيار ڪيو ويو، جنهن تحت بندن، واهن ۽ آبپاشي ڍانچي جي مرمت ۽ بحالي جا ڪم ڪيا ويا. مستقبل جي منصوبابندي ۾ پاڻي بچائيندڙ آبپاشي طريقا جهڙوڪ ڊرپ ۽ اسپرنڪلر آبپاشي، برساتي پاڻي جي ذخيرن جي تعمير، ننڍن بندن جي واڌ ۽ واهن جي وڌيڪ لائيننگ شامل آهي، ته جيئن سنڌ جي زرعي معيشت کي پائيدار بنيادن تي مضبوط بڻائي سگهجي.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 114–116.</ref> ===پاڻيءَ بابت بين الصوبائي تڪرار ۽ معاهدا=== 1945ع ۾ سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ پاڻيءَ بابت هڪ معاهدو طئي ٿيو، پر اهو گورنر جنرل جي منظوري حاصل نه ڪري سگهيو. 1960ع ۾ پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ عالمي بئنڪ جي سهڪار سان [[سنڌ طاس معاهدو]] (Indus Waters Treaty) طئي ٿيو، جنهن تحت ٽن اوڀر وارن دريائن (راوي، بياس ۽ ستلج) جو پاڻي ڀارت کي، ۽ ٽن اولهه وارن دريائن (سنڌو، جهلم ۽ چناب) جو پاڻي پاڪستان کي ڏنو ويو. هن معاهدي جي ڳالهين ۾ سنڌ جي سڌي نمائندگي شامل نه هئي<ref name=" ايڪانومي "/>. 1991ع ۾ [[پاڻي جي ورڇ بابت نئون واٽر اڪارڊ، 1991|پاڻي ورڇ بابت نئون واٽر اڪارڊ]] طئي ٿيو، جنهن تحت پاڻيءَ جي ورڇ لاءِ هي تناسب مقرر ڪيو ويو: [[پنجاب]] 37 سيڪڙو، سنڌ 37 سيڪڙو، [[بلوچستان]] 12 سيڪڙو ۽ [[خيبر پختونخواهه]] 14 سيڪڙو. ان ئي سال [[انڊس ريور سسٽم اٿارٽي]] (IRSA) قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد صوبن وچ ۾ پاڻيءَ جي ورڇ جو انتظام سنڀالڻ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ڪوٽڙي کان هيٺ وهڪري جون ضرورتون=== 2005ع ۾ ڪيل ٻن مطالعي موجب، [[ڪوٽڙي بئراج]] کان هيٺ ماحولياتي توازن برقرار رکڻ لاءِ سڄي سال گهٽ ۾ گهٽ 5,000 ڪيوسڪ پاڻيءَ جي وهڪري ۽ پنجن سالن ۾ مجموعي طور 25 ملين ايڪڙ فوٽ (MAF) پاڻي جي ضرورت ڄاڻائي وئي. بهرحال، صوبن جي وچ ۾ اختلاف سبب انهن سفارشن تي عملي اڳڀرائي نه ٿي سگهي آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===نون ڊيمن بابت صوبائي موقف=== پاڻيءَ جي کوٽ ۽ ورڇ بابت خدشن سبب سنڌ سميت ٻين صوبن نون ڊيمن جي تعمير بابت اعتراض ظاهر ڪيا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي دوران مختلف ڪاميٽيون جوڙيون ويون، پر هن مسئلي تي مڪمل اتفاق راءِ اڃا تائين حاصل نه ٿي سگهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (LBOD)=== [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين منصوبو]] 1970ع واري ڏهاڪي ۾ وفاقي حڪومت ۽ سنڌ حڪومت طرفان [[عالمي بئنڪ]] جي سهڪار سان شروع ڪيو ويو. هن منصوبي جو مقصد نوابشاهه، [[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] ضلعن جي ٻن ملين هيڪٽرن کان وڌيڪ زمين مان نيڪال ٿيندڙ پاڻي کي [[عربي سمنڊ]] ڏانهن منتقل ڪرڻ هو. منصوبي کي مختلف فني ۽ انتظامي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ سار سنڀال بابت ادارتي غير وضاحت، مالي کوٽ، [[سنڌ ۾ سمنڊ جي چارج|سمنڊ جي چاڙهه]]، نيڪال جو پوئتي وهڪرو، [[صنعتي نيڪال]] ۽ ساحلي مٽيءَ جي کاري ٿيڻ جا مسئلا شامل آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. ===رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (RBOD)=== [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين منصوبو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]]، [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر-شهدادڪوٽ]]، دادو ضلعو|دادو]] ۽ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ضلعن لاءِ تجويز ڪيو ويو، جنهن کي ٽن مرحلن ۾ ورهايو ويو. بهرحال، هي منصوبو اڃا تائين مڪمل نه ٿي سگهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ادارياتي سڌارا ۽ جديد منصوبا=== 1996ع ۾ وفاقي حڪومت هر صوبي ۾ صوبائي آبپاشي ۽ نيڪال اٿارٽيز قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 1997ع ۾ [[خودمختيار آبپاشي نظام]] متعارف ڪرايو ويو، جنهن تحت صوبائي آبپاشي کاتن کي PIDA ۾ تبديل ڪيو ويو، ايريا واٽر بورڊ (AWBs) ٺاهيا ويا ۽ آبادگارن کي فارمر آرگنائيزيشنز (FOs) ۾ منظم ڪيو ويو. [[سنڌ ايريگيشن اينڊ ڊرينيج اٿارٽي]] (SIDA) 1998ع ۾ قائم ڪئي وئي<ref name=" ايڪانومي "/>. 2006ع ۾ عالمي بئنڪ جي سهڪار سان سنڌ ۾ [[واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پروجيڪٽ، سنڌ|واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پروجيڪٽ]] لاڳو ڪيو ويو، جنهن جو مقصد زرعي پيداوار وڌائڻ، آبادگارن جي آمدني ۾ اضافو آڻڻ ۽ آبپاشي نظام جي ڊگهي مدي واري پائيداري کي بهتر بڻائڻ هو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ڪئنال ۽ وڏا واھ === سنڌ جي زرعي نظام جو بنياد آبپاشيءَ جي هڪ وسيع نيٽ ورڪ تي قائم آهي، جيڪو [[گڊو بئراج]]، [[سکر بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] مان نڪرندڙ واهن، شاخن ۽ ننڍن واهن تي مشتمل آهي. اهي واهه ۽ شاخون گهڻو ڪري مٽيءَ مان ٺهيل هجڻ سبب پاڻي جي رِسڻ (سيپيج)، زمين جي سم ۽ ڪلر (واٽرلاگنگ ۽ سيلنٽي) ۽ پاڻي جي ضايع ٿيڻ جا مسئلا پيدا ڪندا رهيا آهن، جنهن جو سڀ کان وڌيڪ اثر واهن جي پڇاڙيءَ وارن آبادگارن تي پوندو آهي. انهن مسئلن جي حل لاءِ سنڌ حڪومت ۽ وفاقي حڪومت جي سهڪار سان "سنڌ صوبي ۾ شاخن ۽ ننڍن واهن جي ڪنڪريٽ لائيننگ" جو منصوبو شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد آبپاشي پاڻي جي نقصان کي گهٽائڻ، سم ۽ ڪلر جي مسئلن تي ضابطو آڻڻ ۽ زرعي زمينن تائين پاڻي جي فراهمي کي بهتر بڻائڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=28 May 2026}}</ref> هن منصوبي لاءِ 13,828.322 ملين رپين جو پي سي-ون (PC-I) تيار ڪيو ويو، جنهن تحت 109 چونڊيل شاخن ۽ ننڍن واهن جي تقريباً 860 ميل ڊگهي حصي جي لائيننگ منظور ڪئي وئي. منصوبي جي نتيجي ۾ آبپاشي نظام جي ڪارڪردگي ۾ نمايان بهتري آئي. 56 مڪمل ٿيل واهن ۽ شاخن جي ڪمانڊ ايراضي 629,137 ايڪڙن مان وڌي 786,827 ايڪڙن تائين پهتي، جنهن سان 157,690 ايڪڙ اضافي زرعي زمين کي آبپاشي جون سهولتون حاصل ٿيون. ساڳئي طرح 109 چونڊيل واهن ۽ شاخن جي مجموعي ڪمانڊ ايراضي 1,438,405 ايڪڙن مان وڌي 1,747,764 ايڪڙن تائين پهتي، جنهن سان 309,359 ايڪڙ اضافي زمين زرعي استعمال هيٺ آئي. هي منصوبو سنڌ جي زرعي ترقي، پاڻي جي بچت ۽ واهن جي پڇاڙيءَ وارن آبادگارن تائين پاڻي جي بهتر رسائي لاءِ هڪ اهم قدم طور شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=28 May 2026}}</ref> ===ڍنڍون ۽ ڍورن جي فھرست=== ===برساتي نئين فھرست=== ===حفاظتي بندن جي فھرست=== === شاخن ۽ فيڊرن جي فھرست=== === ڪورن جو فھرست=== * ڪور ڏاتو === ڊيمن جي فھرست=== # [[حب ڊيم]] # [[چوٽياري ڊيم]] ===ڪلهوڙا دور جو آبپاشي نظام=== ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ جي آبپاشي نظام کي منظم ۽ وسيع بنيادن تي ترقي ڏني وئي. تاريخي ماخذن موجب، سنڌ ۾ واهن جي منظم کوٽائي جو بنياد ميان نور محمد ڪلهوڙي وڌو، جنهن سنڌو نديءَ جي ساڄي ۽ کاٻي ڪنارن تي واهن جي ذريعي زراعت کي فروغ ڏنو. 1719ع کان پوءِ خاص طور تي سنڌ جي اترين علائقن ۾ نوان واهه کوٽايا ويا، جن جو مقصد زرعي زمينن کي پاڻي فراهم ڪرڻ هو. هن دور ۾ “[[گھاڙ واھ]]” جون ٽي اهم شاخون وجود ۾ آيون، جيڪي علائقي جي آبپاشي نظام جو اهم حصو بڻيون. “[[نور واھ]]” ميان نور محمد ڪلهوڙي جي نالي سان منسوب ڪيو ويو، جڏهن ته “[[شاھ جي ڪڙ]]” سندس وزير شاهه بهاري جي نگرانيءَ ۾ کوٽايو ويو. چانڊڪي پرڳڻي ۾ پڻ ڪيترائي ننڍا وڏا واهه کوٽايا ويا، جن سان مقامي آباديءَ جي زرعي ضرورتن کي پورو ڪيو ويو. ميان نور محمد جي دور ۾ “[[ڪور ڏاتو|ڏاتي جي ڪور]]” پڻ کوٽايو ويو، جيڪو پنهنجي وقت جي دولتمند شخص ڏاتي کهڙي جي ڪوششن سان وجود ۾ آيو. اتر سنڌ ۾ “[[بيگاري واھ]]” جي مکيه شاخ “[[نور واھ]]” به ڪلهوڙا دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ هئي. نوشهري ڊويزن ۾ “[[نصرت واھ]]” [[ نصرت خان چانڊيو|نصرت خان چانڊئي]] جي سرپرستيءَ ۾ کوٽايو ويو. ان کان علاوه “[[مراد واھ]]”، “[[باگ واھ]]” ۽ “[[فيروز واھ]]” پڻ ڪلهوڙا دور ۾ کوٽايا ويا، جيڪي [[مراد ڪلھوڙو|مراد ڪلهوڙي]]، [[باگو سيال|باگي سيال]] ۽ [[فيروز ويراڙ]] جهڙن اهم درٻاري شخصيتن سان منسوب آهن. اهي واهه “[[نصرت واھ]]” سان ڳنڍيل هئا، جيڪو بعد ۾ هاڻوڪي [[روهڙي ڪئنال]] جي اهم شاخن مان هڪ بڻيو. ڪلهوڙا حڪمرانن واهن جي کوٽائي، مرمت ۽ صفائيءَ تي خاص ڌيان ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال موجب سنڌ جي خوشحالي ۽ سرڪاري ڍلن جي بروقت وصولي جو دارومدار مؤثر آبپاشي نظام تي هو. ان منظم انتظام سبب ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ زرعي لحاظ کان وڌيڪ آباد ۽ سرسبز رهي، ۽ رياستي خزاني جي حالت پڻ مضبوط رهي. حيدرآباد ضلعي ۾ واقع “[[سرفراز واھ]]” به هن دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ هو، جيڪو [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو|ميان سرفراز خان ڪلهوڙي]] کوٽايو هو<ref>سنڌ جا قديم سڪا سنڌ ۾ ڪلهوڙا دور جا سڪا (قسط 2) -- عبداللہ ورياهه؛ رسالو:مهراڻ؛ 1991جلد 1 ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ==صنعت == سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ صنعتي ۽ معاشي طور ترقي يافته صوبو آهي. صوبي جي معيشت ۾ صنعت، واپار، توانائي، زراعت، بندرگاهي خدمتون ۽ برآمداتي سرگرميون اهم حيثيت رکن ٿيون. [[ڪراچي]] ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ واپاري مرڪز هجڻ سبب سنڌ جي صنعتي ترقي ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> [[ڪراچي]] پاڪستان جو سڀ کان وڏو شهر، سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ ملڪ جو مالي مرڪز آهي. شهر ۾ وڏين بئنڪن، مالي ادارن، ڪاروباري ڪمپنين ۽ صنعتي ادارن جا هيڊڪوارٽر قائم آهن. [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ ڪراچي ۾ واقع آهي، جيڪا ملڪ جي سڀ کان وڏي ۽ فعال اسٽاڪ مارڪيٽ آهي. ڪراچي جي سامونڊي حيثيت ۽ جديد انفراسٽرڪچر ان کي پاڪستان جي اهم واپاري مرڪزن مان هڪ بڻائي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون === صوبي ۾ صنعتڪاري کي هٿي ڏيڻ لاءِ مختلف صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون قائم ڪيا ويا آهن. [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد]]، [[ڪوٽڙي]]، [[نوري آباد]]، [[شهيد بينظيرآباد]] ۽ [[سکر]] اهم صنعتي مرڪز آهن. [[بن قاسم صنعتي پارڪ]]، [[ڪورنگي صنعتي پارڪ]]، [[پورٽ قاسم صنعتي علائقو]] ۽ [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] (KEPZ) سنڌ جي اهم صنعتي ۽ برآمداتي علائقن ۾ شمار ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === انساني وسيلا ۽ انفراسٽرڪچر === سنڌ پاڪستان جي مزدور قوت جو تقريباً اڌ حصو مهيا ڪري ٿي. صوبي ۾ تربيت يافته، تعليم يافته ۽ بين الاقوامي معيارن سان مطابقت رکندڙ افرادي قوت موجود آهي. جديد ٽيليڪميونيڪيشن نظام، سڙڪن ۽ ريلوي جو وسيع ڄار، هوائي اڏا ۽ بندرگاهون سنڌ جي صنعتي ۽ واپاري ترقي لاءِ بنيادي سهولتون فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ===صنعتي پيداوار=== سنڌ پاڪستان جي پيداواري معيشت جو اهم مرڪز آهي ۽ تيزيءَ سان ملڪي ۽ غير ملڪي سيڙپڪاري لاءِ هڪ پرڪشش منزل طور اڀري رهيو آهي. صوبي کي [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] جهڙين اهم سامونڊي بندرگاهن تائين سڌي رسائي حاصل آهي، جيڪا ان کي بين الاقوامي واپار ۽ برآمدات لاءِ هڪ حڪمتِ عملي واري حيثيت فراهم ڪري ٿي. سنڌ جو صنعتي بنياد وسيع ۽ متنوع آهي، جنهن ۾ ٽيڪسٽائيل، دواسازي، گاڏين جي صنعت، صارفين جي شين جي پيداوار ۽ ٻين پيداواري شعبن جون صنعتون شامل آهن. جديد انفراسٽرڪچر، سيڙپڪارن لاءِ ترغيبي پاليسيون، ڪاروبار دوست ضابطا ۽ ماهر افرادي قوت صوبي جي پيداواري شعبي جي ترقي کي هٿي ڏين ٿا. انهن سببن جي ڪري سنڌ نه رڳو پاڪستان جي معاشي مرڪز طور سڃاتي وڃي ٿي، پر عالمي واپار سان ڳانڍاپي، صنعتي توسيع ۽ منافعي بخش سيڙپڪاري لاءِ پڻ هڪ اهم مرڪز بڻجي چڪي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Manufacturing Sector (Driving Growth in Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ====اسٽيل جي صنعت==== ====ڪپڙي جي صنعت==== ڪپڙي جي صنعت سنڌ جي پيداواري شعبي جو بنيادي ستون سمجهي وڃي ٿي ۽ صوبي جي صنعتي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. هي صنعت سنڌ جي تاريخي ڪاريگري، فني مهارت ۽ ڪپهه سميت خام مال جي وافر دستيابي مان فائدو حاصل ڪري ٿي، جنهن سبب پيداوار جي اعليٰ سطح برقرار رکڻ ۾ مدد ملي ٿي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] تائين آسان رسائي، جديد صنعتي انفراسٽرڪچر ۽ سيڙپڪارن لاءِ فراهم ڪيل ترغيبي سهولتون سنڌ کي ڪپڙي جي صنعت لاءِ هڪ پرڪشش مرڪز بڻائين ٿيون. صوبي ۾ قائم ٽيڪسٽائيل ڪارخانا نه رڳو ملڪي ضرورتون پوريون ڪن ٿا پر برآمدات ذريعي پاڪستان جي معيشت ۾ پڻ نمايان حصو وجهن ٿا. ڪپڙي جي شعبي ۾ جدت، معيار ۽ مهارت جي روايت سنڌ جي صنعتي ترقي ۽ معاشي واڌ ويجهه کي مسلسل هٿي ڏئي رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Textile Industry (Excellence in Innovation and Craftsmanship) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ====آٽو موبائيل جي صنعت==== ====سافٽويئر صنعت==== ====تعميري صنعت==== ====ڪيميائي صنعت==== ====دوائن جي صنعت==== ====سيمنٽ جي صنعت==== ====پلاسٽڪ جي صنعت==== ====چمڙي جي صنعت==== ===ھنري صنعت=== ===صنعتي زون=== ===زرعي صنعت=== سنڌ زرعي پيداوار جي لحاظ کان پاڪستان جي اهم صوبن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي زرعي پيداوار ۾ تقريباً 23 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي. صوبي ۾ ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، ميوا ۽ ڀاڄيون وڏي پيماني تي پيدا ٿين ٿيون، جن جي بنياد تي ٽيڪسٽائيل، کنڊ، خوراڪ جي پروسيسنگ ۽ زرعي شين جي برآمد سان لاڳاپيل صنعتون قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ====سارين جا ڪارخانا==== ====ڪپھ جا ڪارخانا==== ====ڀاڻ جي صنعت==== ==== کنڊ جي صنعت==== ====کاڌ خوراڪ واري صنعت==== === مڇيگيري === سنڌ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي رکي ٿو، جنهن سان گڏ گهاٽن [[مينگروو ٻيلن]] جو وسيع سلسلو موجود آهي. اهي مينگروو ٻيل نه رڳو سامونڊي ماحولياتي نظام جي حفاظت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، پر مختلف آبي جيوت لاءِ قدرتي افزائشي مرڪز پڻ آهن. سنڌ پاڪستان جي ماهيگيري واري معيشت جو مرڪزي صوبو آهي، جتان ملڪ جي ڪل مڇيءَ جي برآمدات جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو حصو حاصل ٿئي ٿو. ان کان علاوه پاڪستان جي سامونڊي مڇيءَ جي وسيلن جو تقريباً 71 سيڪڙو، تازي پاڻيءَ جي مڇيءَ جي وسيلن جو 65 سيڪڙو ۽ کارن يا نيم کارن پاڻيءَ (brackish water) جي مڇيءَ جي وسيلن جو 100 سيڪڙو حصو سنڌ ۾ موجود آهي. اهي وسيلا صوبي ۾ ماهيگيري، آبي زراعت، خوراڪ جي صنعت ۽ برآمداتي واپار جي ترقي لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company (SEZMC) |access-date=29 May 2026}}</ref> ===ننڊي صنعت=== ==واپار == ===زرعي جنسن جو واپار=== ====واپاري ادارن جي فھرست==== ====درآمد ۽ برآمد==== ====آبي بندرگاھون==== سنڌ وٽ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي موجود آهي، جيڪا سامونڊي واپار، ماهيگيري، آبي زراعت ۽ ساحلي سياحت لاءِ اهم اهميت رکي ٿي. صوبي ۾ ٻه وڏيون هر موسم ۾ فعال بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، موجود آهن. انهن بندرگاهن ۾ ڪنٽينر ٽرمينل، تيل ٽرمينل، ڪيميائي سامان جا ٽرمينل، بلڪ ڪارگو سهولتون، جهازن جي مرمت جا مرڪز ۽ انجنيئرنگ سهولتون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ====خشڪي وارا بندر==== ===سرمائي جي سيڙپ=== ==بئنڪاري نظام== == انفارميشن ٽيڪنالاجي == معلوماتي ٽيڪنالاجي (آءِ ٽي) جو شعبو سنڌ ۾ تيزي سان ترقي ڪري رهيو آهي ۽ صوبو ٽيڪنالاجي، جدت ۽ ڊجيٽل معيشت جي هڪ اڀرندڙ مرڪز طور سڃاتو وڃي ٿو. [[ڪراچي]]، جيڪو سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ معاشي مرڪز آهي، آءِ ٽي ڪمپنين، ٽيڪنالاجي پارڪن، ڪاروباري انڪيوبيٽرن ۽ نون شروعاتي ادارن (اسٽارٽ اپس) لاءِ اهم مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. صوبي جي يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليمي ادارن مان هر سال وڏي تعداد ۾ ماهر ۽ تربيت يافته انساني وسيلا فراهم ٿين ٿا، جيڪي آءِ ٽي صنعت جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ڪاروبار دوست پاليسيون، سيڙپڪاري لاءِ ترغيبي سهولتون، تيز رفتار انٽرنيٽ، جديد ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪ ۽ ڊجيٽل انفراسٽرڪچر سنڌ کي ٽيڪنالاجي بنياد تي ڪاروبار قائم ڪرڻ لاءِ سازگار ماحول مهيا ڪن ٿا. آءِ ٽي شعبي جي توسيع نه رڳو روزگار جا نوان موقعا پيدا ڪري رهي آهي، پر صوبائي معيشت کي علم، جدت ۽ ٽيڪنالاجي تي ٻڌل ترقي ڏانهن پڻ اڳتي وڌائي رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Information & Technology (A Rising Hub for Innovation) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ==معدنيات ۽ قدرتي وسيلا== سنڌ قدرتي معدني وسيلن سان مالا مال آهي. صوبي ۾ ڪوئلو، گرينائيٽ، سليڪا واري، جپسم، چن جو پٿر، لوڻ ۽ ٻين معدنيات جا اهم ذخيرا موجود آهن. اهي وسيلا سيمينٽ، تعميراتي مواد، توانائي ۽ ٻين صنعتن لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ===کاڻون=== ==== سنڌ جي کاڻن جي فھرست==== ===گيس=== === سنڌ جي گيس وارن ھنڌن جي فھرست=== ===تيل=== === سنڌي جي تيل وارن ھنڌن جي فھرست=== ===گرينائيٽ=== === سنڌ ۾ معدنياتي تلاش=== ==توانائي == سنڌ پاڪستان جي توانائي پيداوار ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. صوبي ۾ تيل، قدرتي گئس، ڪوئلو، هوا ۽ شمسي توانائي جا وسيع ذخيرا موجود آهن. سنڌ پاڪستان جي تيل جي پيداوار جو تقريباً 56 سيڪڙو ۽ قدرتي گئس جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 71 سيڪڙو حصو پيدا ڪري ٿي. [[ٿر ڪوئلو]] دنيا جي وڏن ڪوئلي جي ذخيرن مان هڪ آهي، جتي اندازاً 185 ارب ٽن ڪوئلو موجود آهي. ان کان علاوه سنڌ جو هوائي ڪوريڊور لڳ ڀڳ 50,000 ميگاواٽ بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو، جڏهن ته صوبي ۾ شمسي توانائي جي پيداوار لاءِ پڻ سازگار حالتون موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> توانائي جو شعبو سنڌ جي معاشي ترقي ۽ صنعتي واڌ ويجهه جو هڪ اهم محرڪ آهي. صوبو قدرتي وسيلن سان مالا مال آهي، جن ۾ [[ٿر ڪوئلو|ٿر جي ڪوئلي]] جا وسيع ذخيرا، سامونڊي پٽي سان گڏ موجود هوائي ڪوريڊور ۽ شمسي توانائي جي پيداوار لاءِ سازگار حالتون شامل آهن. اهي وسيلا سنڌ کي روايتي ۽ قابلِ تجديد ٻنهي قسمن جي توانائي جي پيداوار لاءِ هڪ منفرد حيثيت عطا ڪن ٿا. صوبي ۾ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي گهرن سان گڏ هوا ۽ سج مان توانائي حاصل ڪرڻ جا منصوبا پڻ تيزي سان ترقي ڪري رهيا آهن. انفراسٽرڪچر ۾ بهتري، ڪاروبار دوست پاليسيون، ضابطن ۾ سهولت ۽ سيڙپڪاري لاءِ ترغيبي قدمن توانائي جي شعبي جي ترقي جا نوان امڪان پيدا ڪيا آهن. توانائي جي شعبي جي واڌ نه رڳو اقتصادي سرگرمين کي هٿي ڏئي ٿي، پر پائيدار ترقي، ماحول دوست توانائي جي فروغ ۽ علائقائي توانائي جي تحفظ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Energy (Powering the Future of Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> سنڌ پاڪستان جي توانائي واري شعبي ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو ۽ مستقبل جي علائقائي توانائي مرڪز طور ڏٺو وڃي ٿو. صوبي جي [[ٿر ڪوئلو|ٿر واري علائقي]] ۾ اندازاً 185 ارب ٽن ڪوئلي جا ذخيرا موجود آهن، جيڪي دنيا جي سڀ کان وڏن ڪوئلي جي ذخيرن مان شمار ڪيا وڃن ٿا. ان کان علاوه پاڪستان جي تقريباً 60 سيڪڙو تيل جا کوهه ۽ 44 سيڪڙو گئس جا ميدان سنڌ ۾ واقع آهن. صوبو ملڪ جي روزاني تيل جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 56 سيڪڙو ۽ قدرتي گئس جي پيداوار جو 55 سيڪڙو حصو مهيا ڪري ٿو. روايتي توانائي جي وسيلن کان علاوه سنڌ قابلِ تجديد توانائي جي ميدان ۾ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو. صوبي جي سامونڊي علائقي ۾ تقريباً 60 ڪلوميٽر ويڪرو ۽ 180 ڪلوميٽر ڊگهو هوائي ڪوريڊور موجود آهي، جيڪو هوائي توانائي جي پيداوار لاءِ انتهائي سازگار سمجھيو وڃي ٿو. اهي وسيلا سنڌ کي پاڪستان جي توانائي جي تحفظ، صنعتي ترقي ۽ پائيدار معاشي واڌ ويجهه لاءِ هڪ اهم بنياد فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company (SEZMC) |access-date=29 May 2026}}</ref> ===ڪراچي اليڪٽرڪ=== ====حيسڪو==== ===سيپڪو=== ===بجلي جي پيداوار=== ===قابل تجديد توانائي=== ===ايل اين جي=== ====سي اين جي==== ===پيٽرول جي ترسيل جو نظام=== === سنڌ جو ڪوئلو=== === سنڌ جي معدنيات جي فھرست=== === سنڌ جي معدنياتي ادارن جي فھرست=== # [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] ==خدمتن وارا شعبا== ====صحت جو پيشو==== ====قانون جو پيشوئ==== ====تدريسي پيشو==== ====انجينئرنگ ۽ فني شعبو==== ====ٽرانسپورٽ==== ===پوليس=== == سنڌ جي نباتات ۽ حياتيات == ===وڻ ۽ ٻوٽا=== سنڌ جنهن نباتاتي علائقي جو ڀاڱو آهي، تنهن ۾ ذري گهٽ سڄو پنجاب، الهندو راجپوتانا، ڪاٺياواڙ ۽ ڪڇ اچي وڃن ٿا، ۽ جيتوڻيڪ هندستان جي ٻين علائقن ۾ ٿيندڙ ٻوٽا هت به ٿيندا آهن، پر گهڻي نسبت اولهه وارن ملڪن، مڪران، ايراني نار جي گرم ڀاڱن، عراق ۽، جيئن اڳيئي چيو اٿئون، مصر سان اٿس، جتان جي آبهوا ساڳي آهي. ====سنڌ جا عام وڻن==== {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ صوبي ۾ موجود اهم وڻن جي فهرست ! نمبر ! عام نالو ! بوٽنيڪل نالو ! مختصر تعارف / حيثيت |- | 1 | [[ڪنڊي|ڪَنڊي]] | ''Prosopis cineraria'' | ريگستاني علائقن جو اهم مقامي وڻ؛ ڇانوَ، ايندھن ۽ چارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. |- | 2 | [[ٻٻر]] (بابُل) | ''Acacia nilotica'' | دريائي ۽ ميداني علائقن ۾ عام؛ ڪاٺ ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 3 | [[آسري]] | ''Tamarix aphylla'' | لوڻياتي ۽ خشڪ زمينن ۾ وڌندڙ؛ هوا روڪڻ لاءِ اهم. |- | 4 | [[ڪرڙ]] | ''Capparis decidua'' | ٿر ۽ خشڪ علائقن جو مقامي وڻ؛ چارن ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 5 | [[خوشبودار ٻٻر]] | ''Acacia farnesiana'' | خوشبودار گلن سبب سڃاتل؛ دوائن ۽ خوشبوءَ ۾ استعمال. |- | 6 | [[ٻانھن]] | ''Populus euphratica'' | سنڌو درياهه جي ڪنارن تي وڌندڙ؛ دريائي نظام لاءِ اهم. |- | 7 | [[ديوي (وڻ)]] / (ولائتي ڪَنڊي) | ''Prosopis juliflora'' | غير ملڪي وڻ؛ تيزي سان وڌندڙ، پر ماحولياتي نقصانڪار پڻ. |- | 8 | [[سراھ|سِراهه]] | ''Albizia lebbeck'' | ڇانوَ ۽ ڪاٺ لاءِ مشهور؛ شھرن ۾ لڳايو ويندو آهي. |- | 9 | [[نم]] | ''Azadirachta indica'' | دوائن ۾ تمام اهم؛ جراثيم ڪُش خاصيتون. |- | 10 | [[ٻير]] | ''Ziziphus mauritiana'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ غذائي ۽ معاشي اهميت. |- | 11 | [[ڄمون (وڻ)|ڄمون]] | ''Syzygium cumini'' | ڦر ۽ دوائن ۾ استعمال؛ شگر لاءِ فائديمند. |- | 12 | [[گدامڙي (وڻ)|گدامڙي]] | ''Tamarindus indica'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ کاڌي ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 13 | [[سھانجڻو]] | ''Moringa oleifera'' | غذائيت سان ڀرپور؛ پن ۽ ڦريون استعمال ٿين ٿيون. |- | 14 | [[اڇو تمر]] | ''Avicennia marina'' | سنڌ جي ساحلي علائقن جو اهم وڻ؛ سامونڊي ڪٽاوَ کان بچاءُ. |- | 15 | [[بڙ]] | ''Ficus benghalensis'' | وڏو ڇانوَ ڏيندڙ وڻ؛ سماجي ۽ مذهبي اهميت. |- | 16 | [[پپل]] | ''Ficus religiosa'' | مذهبي لحاظ کان اهم؛ آڪسيجن فراهمي ۾ نمايان. |- | 17 | [[ڄار (وڻ)|ڄار]] | ''Salvadora oleoides'' | خشڪ علائقن جو وڻ؛ ايندھن ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 18 | [[مسواڪ]] | ''Salvadora persica'' | ڏندن جي صفائي لاءِ مشهور؛ دوائن ۾ استعمال. |- | 19 | [[ليسڙو]] (گيدوڙو) | ''Cordia myxa'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ ڳوٺاڻن علائقن ۾ عام. |- | 20 | [[انب (وڻ)|انب]] | ''Mangifera indica'' | قومي ڦر؛ باغباني ۽ معيشت لاءِ اهم. |- | | | | |- | | | | |- | | | | |+ | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- |} ===حيوان === علم حيوانات جي جن ماھرن پھريائين سنڌ جي جانورن تي تحقيق ڪئي، سي آھن برنس (Burnes) 1830ع، گرفٿ (Griffith) 18399ع، ھيوم ۽ ڊي (Hume and Day) 1872ع، بلان فورڊ (Blanford) 1971ع کان 1977ع، بٽلر (Butler) 1879ع، مري (Murray) 1884ع، اوٽس (Oates) 1889ع، ايٽڪن (Aitken) 19077ع، ٽائيسھرسٽ (Ticehurst) 1917ع کان 1920ع ۽ ايٽس (Eates) 1920 کان 1954ع، منٽن (Minton) 19622ع ۾ سنڌ ۽ لسٻيلي جي جانورن جي ڏسڻي (Key) ٺاھي. صديقي 18699ع ۾ جانورن جي لسٽ ٺاھي تيار ڪئي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> محي الدين (71-1964ع) سنڌ جي مڇين، نانگن، پکين، ڪڪڙن، ٻڪرين، ڍڳين ۽ مينھن جي پروٽوزوان (Protozoan) ۽ ھيلمينٿي (Helminthic) فاعلن تي ڪم ڪندي نيون جنسون ۽ ڪي نوان مفعول دريافت ڪيا آھن. مجيب سنڌ جي دريائي مڇين ۽ سامونڊي مڇين جي ھيلمينٿڪ فاعلن تي ڪم پئي ڪيو آھي ۽ ڪي نيون جنسون ۽ قسم دريافت ڪيا آھن. ترمذي سنڌ جي سامونڊي ڪپر واري پٽي ۾ ڪرسٽيشيا (Crustacea) تي پئي ڪم ڪيو آھي. فصلن کي نقصان پھچائيندڙ جيتن جڻين تي بھ چڱو ڪم ڪيو آھي. جيتوڻيڪ انھن ۾ اھي جيت ۽ چچڙ شامل نھ آھن، جن جو انسانن ۽ جانورن جي بيمارين سان واسطو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === ڪرنگھي وارا جانور (vertebrates) === پنڊپھڻ (Fossils): بلئنفورڊ ۽ فيڊن پھريون ڀيرو منڇر مان سنھ 76-1874ع ۾ [[پنڊپھڻ]] جمع ڪيا. ٽيھ سال پوءِ پلگرم ۽ ان سان گڏ ڪم ڪندڙن [[ڀڳو ٺوڙهو|ڀڳي ٽوڙھي]] ويجھو تمام گھڻا پنڊپھڻ لڌا. پلگرم (1934ع) ھيٺين منڇر جي ٽن ڀاڱن کي ڪامليل (ميلوٽيشن)، چنجي (ٽارٽونيشن) ۽ ڍوڪ پٺاڻ (لوئر پلايوسين) وارين منزلن جي برابر سمجھيو ۽ ساڳئي وقت مٿئين [[منڇر ڍنڍ|منڇر]] کي سوالڪ واري بولڊر ڪانگھلومريٽ منزل (مڊل پلئسٽوسين) جي برابر تسليم ڪيو. سنڌ ۾ ھڪ گوشت کائيندڙ، اٺ سونڊ وارا، ٽي کُرن وارا، يارھن ٻڌي تعداد ۾ کُرن وارا ۽ ٽي سُرڻن يا رڙھندڙ جانورن جا ’پنڊپھڻ‘ سڃاتا ويا آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === جيئرا قسم (Living Forms) === کير ڌارائيندڙ ٿڻن وارا جانور. جيترو ڌيان پکين تي ڏنو ويو آھي، اوترو کير ڌارائيندڙ يعني ٿڻن وارن جانورن تي نہ ڏنو ويو آھي. ٿڻن وارن جانورن جا ڪل 73 قسم آھن، جيڪي سنڌ ۾ رھن ٿا. انھن ۾ 20 گوشت کائيندڙ، 20 چمڙا، 4 جيت کائيندڙ، 15 ڪئا ۽ نوريئڙا وغيرھ، 9 کُرن وارا، 4 ويل ۽ ڊالفن ۽ ھڪ ڇِلر شامل آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref><br> '''گوشت خور جانور''': ڏسڻ ۾ ائين ٿو اچي تھ چيتو ڪنھن وقت سنڌوءَ جي ڪڇي ۾ ۽ روھڙيءَ طرف رھندو ھو. روھڙي ۾ ھن جو زور ڏسڻ ۾ اچي ٿو. سنڌ ۾ چيتا سن 1886ع تائين ماريا ويا. ٻين گوشت کائيندڙن ۾ پلنگ (Panther) جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ۾ ڪافي تعداد ۾ پکڙيل ھو، سو ھاڻي رڳو کيرٿر جبلن ۾ محدود آھي. اھو خصوصًا ھلڪي رنگ جو آھي ۽ سندس بج ھندستاني پلنگ کان ڊگھا آھن. لڌڙو جيڪو لاڙڪاڻي ۽ ميرپور ساڪري ۾ ملندو ھو، سو گھڻي قدر گھٽجي ويو آھي. جھنگ ٻلو، سنڌ جي عام جھنگلي ٻلي، بُجُر ٻلو (Caracal Lynx) جيڪا ھاڻي ٿر ۾ اڻ لڀ ٿيندي وڃي؛ مشڪ ٻلو (Civet Cat) جيڪو ڳوٺن جي چوڌاري ملندو آھي، اھي سڀ سنڌ جي جھنگلن جا ٻلا آھن. ڳور پٽ جيڪو قبرن کوٽڻ ۽ مئل ماڻھن تي تڳڻ لاءِ مشھور آھي، سو بہ سنڌ ۾ ٿئي ٿو. چراخ ۽ لڌڙو جنھن جي پٺيان سدائين کلن جا واپاري ھوندا آھن، سي آھستي آھستي اڻلڀ ٿيندا وڃن. بگھڙ، گدڙ، لومڙ ۽ نور وغيره ٻيا گوشت کائيندڙ جانور آھن. '''چمڙا''': سنڌ ۾ چمڙن جا 13 قسم آھن، جن ۾ ھڪ ميوو کائيندڙ چمڙن جو (Fruit Bat)، ٻہ ڪُئي – پُڇ چمڙن جا، ٻہ قبائي (Tomb bat) چمڙن جا ۽ چار ڄامڙن چمڙن جا قسم شامل آھن. '''جيت کائيندڙ''': جيت کائڻ وارا جانور سنڌ ۾ تمام گھٽ آھن، جن ۾ ھڪ مسڪ شُرو (Musk Shrew) ۽ ٽن قسمن جا ڄاھا شامل آھن. '''روڊنيشا''': (Rodentia):ھن قسم ۾ ھڪ قسم جو سيھڙ، جيڪو خاص ڪري پٽاٽي جي فصل کي کائيندو آھي. نوريئڙو ۽ پنڌرھن قسم جي ڪُئن جا، جن ۾ ننڍي پُڇ وارا توڙي بجر پڇ وارا، ۽ ٿلھي منھن وارا وڏا ڪئا شامل آھن. '''سيٽيشيا''': (Cetacea):ھن ۾ سنڌو درياءَ توڙي گنگا ندي واري ٻلھڻ جا ٻئي قسم سامونڊي آھن، جيڪي سنڌوءَ جي ڊيلٽا ۾ ملندا آھن. پار پوائز (Porpoise) خاص مٺي پاڻيءَ جو جانور آھي ۽ انڌو ٿيندو آھي، ڇو جو ان جون اکيون پوري طرح تيار نہ ٿينديون آھن. ھيءُ سنڌو درياءَ ۾ ملندو آھي. ھن ٻلھڻ جو تيل مھاڻا سنڌن جي سور لاءِ ۽ مشعلن ٻارڻ جي ڪم آڻيندا آھن. ھن کي پڪڙڻ لاءِ مھاڻا خاص سيکاريل لڌڙا استعمال ڪندا آھن. بِلُويل جيڪو وڏي ۾ وڏو کير ڌارائيندڙ جانور تسليم ڪيو وڃي ٿو، سو بہ سنڌ جي سامونڊي ڪنارن کان پرتي ڏٺو ويو آھي ۽ ڀٽ ميٽ تي پڻ پڪڙيو ويو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === گاھ کائيندڙ (Herbivora) === گاھ کائيندڙ جانورن ۾ شامل آھن: ھرڻ، ڪارو ھرڻ، غزال ھرڻ وغيرھ. ڦاڙھو اڃا تائين سنڌ جي دريائي ٻيلن ۾ ڪافي عام آهي (ٽوٽل اندازًا 370 ڦاڙھا). ڪارو ھرڻ جيڪو ھن سڄي اپٻيٽ جي اصلوڪن ھرڻن جو ھڪ قسم آھي، سو تمام سھڻو ٿيندو آھي، ۽ پاڪستان ۾ ھي نسل ختم ٿيڻ تي آھي. سنڌ ۾ ھن نسل جا ھرڻ باقي ڪي ٿورا وڃي کيرٿر جبل ۾ بچيا آھن. ھرڻ، جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ۾ ھر ھنڌ ھوندو ھو، سو بہ ھاڻي تمام گھٽ آھي ۽ ٿورڙي تعداد ۾ اڃا تائين کيرٿر ۾ آھن. چنڪارا ھرڻ ۽ ڪاري ھرڻ جي آھستي آھستي گم ٿيڻ جي ڪري بنان ڪنھن شڪ شبھي جي اھو چئي سگھجي ٿو تہ ايشيائي چيتو پڻ انھن جي ڪري ختم ٿي ويو. سنڌ گھر آھي سره جو، جيڪو اڄ ڪلھ کيرٿر جبل ۾ ڪافي تعداد ۾ ملي ٿو. (سرھن جو اندازًا تعداد 1200) گڍ دادو ۾ ڪافي تعداد ۾ ملي ٿو، پر ان کي تحفظ ڏيڻ ضروري آھي. جيئن سڱن وارو ھرڻ، جيڪو سنڌ ۾ مري (Murray) سن 1884ع ۾ ڏٺو ھو، سو اڄ ڪلھ آھي ئي ڪونہ، ۽ سانڀر وانگر ختم ٿي ويو آھي. سوئر جيڪو سنڌ ۾ عام آھي، سو ڏينھون ڏينھن دريائي ٻيلن ۾ وڌندو رھي ٿو ۽ فصلن لاءِ مصيبت آھي. گورخر جيڪو ڪڇ جي رڻ ۾ تمام ٿوري تعداد ۾ وڃي بچيو آھي (اندازًا 20 يا 30) سو اڻلڀ ٿيڻ وارو آھي.<br> '''ڇلر''' (Pholidota): ڇلو مرون لاڙ ۾ ٿئي ٿو، پر آھستي آھستي گھٽبو پيو وڃي ۽ ھاڻي اڻلڀ ٿيندڙ جانورن جي فھرست ۾ شامل آھي. سنڌ ۾ مم ۽ ڀولڙي جو ڪوبہ قسم نہ ٿيندو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === پکي === سنڌ جي پکين ۾ مخصوص خاصيتون آھن، جيڪي جاگرافيائي بيھڪ ۽ طبعي حالتن جي ڪري ٿيون آھن. سنڌو ماٿري ھڪ ’رڻ‘ وسيلي ھندستان کان ڌار ٿيل آھي، جنھن ڪري ھندستان جا مشھور پکي ھتي ڪين ٿين. ٻئي طرف سنڌ ۽ بلوچستان، ٻين علائقن جھڙوڪ ڏکڻ يورپ، اتر اوڀر آفريڪا، عرب ۽ ايران جي پکين لاءِ کليل آھن. سنڌ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻون، ۽ ان طرف پکين جي لڏي اچڻ جي رستن جي موافقت ڪري سنڌ پکين لاءِ سياري جو گھر آھي. ھيوم (Hume) پنھنجي ڪتاب اسٽري فيدرس (1873ع) ۾ پکين جا 2500 قسم ڄاڻايا آھن، جن جون 25 جنسون آھن. ائٽڪن (سن 1872ع) ڪل 400 جنسون ٻڌايون ۽ ساڳئي وقت ايٽس (Eates). سورلي جي سنڌگزيٽيئر ۾ 426 جنسون ڄاڻايون، جن مان 177 مڪاني ۽ باقي لڏي ايندڙ يا سانگي پکي آھن. سنڌ جي پکين جو تفصيلي بيان ھن مقالي جي دائري کان ٻاھر آھي. مختصر طور سنڌ ۾ ٽن قسمن جا ’پيڻ‘، 2 پيٽيئر (Cormorant)، 6 ٻگھ ۽ ڪانئرا، ھڪ لاکي ڄاڃي، 11 سانھ، 26 ھنجھ ۽ بدڪون، 17 سرڻيون، عقاب ۽ ڳجھون، 6 ڪونجون، 5 تتر ۽ ڀؤنتريا، 6 ٻاٽيڀڙ، 5 باز، ٽٽيھر، پلوور (Plover)، ڦوليارو، چيھو، ڪينو، ٽرن (Tern)، بي ايٽر (Bee eater)، ڪاٺ ڪٽو، ڪنگري، سانھڙو، چنڊول، سينڊ مارٽن (Sand Martin)، وھيو، بلبل، کٽياڻي، شرائيڪ (Shrike)، ٿريش (Thrush)، سينڊ پائپر (Sand Piper) وغيره قسم طور عام ملن ٿا. ڏاڙھي واري ڳجھ کيرٿر جي مٿانھن پٽن ۾ ملي ٿي. سنڌ ۾ جيڪي 6 ٻاٽيڀڙ ملن ٿا، تن مان سواءِ ڳٽو (Largepin Tailed) ۽ امپريل (Imperial) جي سڀ مڪاني آھن. چڪور (Chukor) سنڌ جي مٿانھن پٽن جو تتر آھي. ھندستاني تلور جيڪا اڳ ٿر ۾ عام ھئي، سا ناياب آھي. ھوبارا تلور (Houbara Bustard) بہ ناياب ٿيندي وڃي. فلوريڪن (Florican) جا سن 1875ع تائين عام ھئي، سا بھ ناپيد آھي. سفيد ھنجھھ پڻ منڇر ۾ ملي ٿو. ڪومب بدڪ بہ سنڌ جي ڏکڻن اوڀر ۾ ملي ٿي. ننڍڙو ھنجھ ۽ آڙي پڻ ٿورن حصن ۾ ملن ٿا. بيڪل آڙي (Baikal of Cluckingteal) پڻ سنڌ ۾ ڪڏھن ڪڏھن اچي ٿي. گولڊن آئي (Golden Eye) ۽ چيڪلو صرف ٻن جڳھين، اوڀر ناري ۽ منڇر ۾ ملن ٿا. ڀؤنتريو ھڪ موسمي پکي آھي، جيڪو حب ندي جي آسپاس رھي ٿو. باقي عام ڀؤنتريو (Rain Quail) ڪچي جي علائقن ۾ رھي ٿو. ’مور‘ حيدرآباد ۾ ٿرپارڪر ضلعي ۾ ملي ٿو. واديءَ مھراڻ ٻگھن، سانھھ، ڪانئرن، ڪينو، پيڻ، اگريٽس (Egrets) جي جنت آھي. ھنن جي آنن لاھڻ جون جايون تباه ٿي چڪيون آھن، ۽ ان سان گڏ شڪارين جي ڪري ڪيترا پکي منتشر ٿي ويا آھن. صرف 15 قسمن مان 6 نظر اچن ٿا. اھي سڀ پکي ڌٻڻ وارن ٻوٽن ۾ ئي گذارو ڪن ٿا.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === رڙھندڙ جانور يا سرڻا === سرڻا سنڌ ۾ عام طور ملن ٿا. آبھوا جي موافق ھئڻ ڪري ڪيترا ئي قسم، خصوصًا سانڊا ملن ٿا. ڇو تھ اھي پيلياآرڪٽڪ تائين محدود آھن. واڳون جيڪي ڪنھن زماني ۾ سنڌو درياءَ ۽ ڪن پراڻن ڦاٽن ۾ ھوندا ھئا، سي بہ کلن جي واپارين ڪري ناپيد آھن. ڌٻڻ وارا واڳون (Marsh crocodile) جيڪي ڪنھن وقت ۾ سنڌو درياءَ، ڍنڍن ۽ ڦاٽن ۾ ڏٺا ويندا ھئا، سي پڻ گھڻي ڀاڱي ختم ٿي ويا آھن، سواءِ ھاليجي ڍنڍ جي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> سنڌ جي ڍنڍن ۽ تلائن ۾ مٺي پاڻي جي ڪڇئن (Turtle) جا چار نرم کلن وارا قسم ملن ٿا. اھي ۽ ساڳئي وقت سائي رنگ جي سامونڊي ڪُمين جا قسم پڻ اقتصادي حيثيت رکن ٿا. ڇاڪاڻ تہ ولايت ۾ کاڌي طور استعمال ۾ اچن ٿا ۽ سندن کلون ڳھن ۽ ھار سينگار جي بہ ڪم اچن ٿيون. سڪي جا ٻن قسمن جا ڪڇئون ۽ مٺي پاڻيءَ جا چئن قسمن جا ڪڇئون ملن ٿا. سانڊن ۾ 11 قسم ڪرڙي (چچين) جا، ھڪيو بليفريس (Eublepharis) اٺ اگامڊس (Agamids)، ٻھ مانٽر (Monitors) يعني ڳوھون، پنج خاص قسم جا سانڊا ۽ ڏھھ اسڪنڪس (Skinks). سنڌ ۾ ڪوبھ شيميلان (Chameleon) ڪون ٿئي. ٿلھي پڇ واري ڪرڙي جو قصو دلچسپ آھي. اھا سنڌ جي خطرناڪ ”ھڻ کڻ“ آھي، جيتوڻيڪ اھا نقصانڪار ناھي. ’ڳوھن‘ جا ٽي قسم سنڌ ۾ ملن ٿا، جيڪي کلن جي واپارين جي ڪري ناياب ٿيندا وڃن. سنڌ ۾ ماڻھو انھن جي کلن مان طنبورا ۽ دھل ٺاھيندا آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز، ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> نانگن جي 43 قسمن مان 21 زھر کان خالي آھن. زھريلي قسمن ۾ چئن قسمن جا ڏند پويان وريل آھن ۽ باقي قسمن جا ڏند اڳيان وريل آھن، جن ۾ زھر ڀريل رھي ٿو. ڏند اڳيان وريل 18 قسمن مان 13 سامونڊي، 2 پِيَڻ، ھڪ واسينگ ۽ ٻھ کَپر آھن. انھيءَ سلسلي ۾ ھندستاني پيڻ جا ٿر ۾ ملي ٿي، سا قابلِ ذڪر آھي. عام چوڻي مطابق اھا پيڻ رات جو سمھڻ مھل ماڻھو جي ڇاتيءَ تي چڙھي، سندس وات ۾ زھر وجھي ھلي ويندي آھي. اھو ماڻھو گلي ۾ سخت سور جي باعث صبح کان اڳ ۾ ئي ختم ٿي ويندو آھي. پيڻ خطرناڪ بلائن مان ھڪ آھي، جا ڏنگي ٿي. جيئن تھ زھر، انسان جي تنتي سرشتي تي اثر انداز ٿئي ٿو، ۽ ماڻھو جي ساه کڻڻ واري نليءَ کي نقصان ٿو رسائي، تنھنڪري ڏنگيل ماڻھو ساه جي گھٽ سبب مري وڃي ٿو. کپر جو زھر، دل ۽ رت تي اثر انداز ٿئي ٿو ۽ رت جي بيجا زبان (جسم جي اندران ۽ ٻاھران) ٿيڻ ڪري موت واقع ٿئي ٿو.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === مڇيون === سنڌ جو سامونڊي ڪنارو، جنھن تي مڇي مري ٿي، سو 120 ميل تائين پکڙيل آھي، جنھن ۾ ڪيتريون کاريون ۽ ڍوريون آھن. درياءَ جو ڇوڙ ڦرندو رھي ٿو. پراڻا واه جھڙوڪ پراڻي ڦليلي، گھارو ۽ بگھاڙ اڄ بھ موجود آھن. سال 1819ع واري زلزلي درياءَ جي ڇوڙ ۾ ڪافي ڦيرڦار آندي. ڊي (Day) 224 مڇين جا قسم ڄاڻايا آھن، جن مان 160 سامونڊي ۽ 64 مٺي پاڻي جون آھن. صوفي (1957ع) ڪينجھر ڍنڍ مان 33 قسمن جون مڇيون ظاھر ڪيون آھن، جن ۾ 14 قسم پسنديده غذا جي اھميت رکن ٿا. سامونڊي مڇين جي خاص قسمن ۾ ڀوريون ۽ ڪاريون پاپليٽ، سرمائي سالمان (Salmon)، سول (Sole)، سارڊين (Sardine) ۽ بمبئي ڊڪ (Bombay duck) مشھور آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> پلو جيتوڻيڪ سامونڊي آھي، پر آنن لاھڻ لاءِ سنڌو درياءَ جو رخ ڪري ٿو. ھن جي سمنڊ مان لڏپلاڻ فيبروري ۽ مارچ ڌاري ٿئي ٿي. اھا مڇي ذائقيدار ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ تمام گھڻا ڪنڊا ٿيندا آھن. پاڻيءَ جي قلت ۽ بئراجن جي ٺھڻ سان پلي جي افزائش تي تمام گھڻو اثر پيو آھي. ان لاءِ ڪو وقتائتو قدم کڻڻ گھرجي تھ جيئن ھن لذيذ مڇيءَ کي بچائي سگھجي. سنڌ جي 64 ڍنڍن، ڍورن ۽ تلائن ۾ ملندڙ مڇين مان ڪُرڙو، موراکي، ٿيلھي، کڳو، سينگاري، ڄرڪو ۽ گندڻ تمام شوق سان کاڌيون وڃن ٿيون. وڏيون ڍنڍون جھڙوڪ ڪينجھر، منڇر ھڏيرو ۽ ھاليجي، مڇين سان ڀرپور آھن. منڇر ڍنڍ جي گھٽجندڙ ايراضي افسوسناڪ آھي، ۽ ان لاءِ ڪو تڪڙو قدم کڻجي. ان جي سڪڻ ڪري پاڪستان ۾ پروٽين جو عظيم ذريعو ناپيد ٿي ويندو. ان سان گڏوگڏ اھي ڍنڍون، لکين لاڏائو پکين جو مندائتو گھر آھن. (Amphibia) ڏيڏرن جا ٽي قسم آھن ۽ ان کان سواٰءِ ٽوڊ (Toad) جا ٻھ قسم سنڌ ۾ ملن ٿا. جانور، انسان ذات جي وايومنڊل جو ھڪ حصو آھن ۽ انسان وانگر ارتقا جو نتيجو آھ.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> == آبادي ۽ انگ اکر== سنڌ جي آبادي برطانوي دور ۾ 1891ع ۾ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 2.9 ملين هئي، جڏهن سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو هئي<ref name="ايڪانومي">The Economy Of Modern Sindh Opportunities Lost & Lessons for Future A detailed book Review by Research & Training Wing PRODUCED BY: RESEARCH & TRAINING WING PLANNING & DEVELOPMENT DEPARTMENT GOVERNMENT OF SINDH , page 5</ref>. 1911ع ۾ سنڌ جي آبادي 3.5 ملين ۽ 1941ع ۾ 4.5 ملين تائين پهتي، جيڪا واڌ معاشي بهتري ۽ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هئي. 1936ع ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري الڳ صوبو بڻايو ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. برطانوي دور جي آخر تائين سنڌ ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادريون، جهڙوڪ مسلمان، هندو، عيسائي، يهودي، پارسي ۽ بهايي، گڏجي رهنديون هيون. ورهاڱي کان اڳ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آبادي لڳ ڀڳ 70٪ هئي، جيڪا ورهاڱي کان پوءِ اردو ڳالهائيندڙ لڳ ڀڳ 15 لک مهاجرن جي آمد سبب گهٽجي 58٪ تائين آئي<ref name=" ايڪانومي"/>. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ملڪ ۾ ڇهه قومي مردم شماريون ٿيون آهن. 2017ع جي مردم شماري موجب پاڪستان جي ڪل آبادي 207,774,520 هئي، جنهن سان پاڪستان دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ بڻيو. 1998ع کان 2017ع تائين پاڪستان جي سالياني سراسري آبادي واڌ جي شرح 2.4٪ رهي. 2017ع ۾ سنڌ جي ڪل آبادي 47,886,051 هئي. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي وڌڻ جا اهم سبب بين الصوبائي لڏپلاڻ ۽ ڳوٺن مان شهرن ڏانهن منتقلي رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي واڌ جي شرح 1961–1972ع دوران 4.63٪ هئي، جيڪا 1998–2017ع ۾ گهٽجي 2.4٪ ٿي وئي. سنڌ ۾ آباديءَ جي ڪثافت 1981ع ۾ 135 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا 2017ع ۾ وڌي 339 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر ٿي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. 2017ع ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 24.9 ملين مرد ۽ 23 ملين عورتون هيون. سنڌ ۾ صنفي تناسب (Sex Ratio) 108.58 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. ڳوٺاڻن علائقن ۾: 107.8 ۽ شهري علائقن ۾: 109.31<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ 52.02٪ آبادي شهري ۽ 47.98٪ ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي، جنهن سبب سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي وارو صوبو آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع جي مردم شماري موجب: انحصاري آبادي: 38.3٪ ڪم ڪندڙ آبادي: 61.7٪ <ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع ۾ عورتن جي ليبر فورس ۾ شرڪت صرف 3٪ هئي، جڏهن ته مردن جي شرڪت 58.8٪ هئي<ref name=" ايڪانومي"/>. تيز شهري واڌ سبب سنڌ ۾ ثانوي ۽ نيم شهري مرڪز جهڙوڪ نوابشاهه (نوشهرو فيروز)، گهوتڪي، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ڄامشورو ترقي ڪري رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آباديءَ جي تيز واڌ شهريڪاري، معاشي دٻاءُ، وسيلن جي کوٽ ۽ انفراسٽرڪچر تي بار وڌايو آهي. 2017ع تائين سنڌ جي آبادي واڌ جي شرح پاڪستان جي قومي شرح سان برابر ٿي چڪي آهي. {{Main|سنڌ جي مردم نگاري}} آباديءَ جو مطالعو- مردم نگاري، (Demography )علم آبادي- آبادي اڀياس- مردم نگاري- ماڻهن جي آدمشماري جو اڀياس، جنهن ۾ هنڌ، گهاٽائي، عمر، پکيڙ، جنس، نسل، ڌنڌو ۽ ٻيا شمارياتي انگ اکر ڏنل هجن. <ref>{{Citation |title=Demography {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title --> |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |accessdate=2016-12-15 |archive-date=2023-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015021439/http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |dead-url=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جي ضلعي آباديءَ موجب مردم شماري (2023ع)''' |- style="background:#6FA8DC; color:black;" ! درجو ! ضلعو ! آبادي ! حصو (%) |- style="background:#EAF3FF;" | 1 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] || align="right"|3,921,742 || align="center"|7.04 |- | 2 || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو]] || align="right"|3,822,325 || align="center"|6.86 |- | 3 || [[ڪورنگي ضلعو]] || align="right"|3,128,971 || align="center"|5.62 |- | 4 || [[ڪراچي اولهه ضلعو]] || align="right"|2,679,380 || align="center"|4.81 |- | 5 || [[خيرپور ضلعو]] || align="right"|2,597,535 || align="center"|4.66 |- | 6 || [[حيدرآباد ضلعو]] || align="right"|2,432,540 || align="center"|4.37 |- | 7 || [[ملير ضلعو]] || align="right"|2,432,248 || align="center"|4.37 |- | 8 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] || align="right"|2,329,764 || align="center"|4.17 |- | 9 || [[سانگهڙ ضلعو]] || align="right"|2,308,465 || align="center"|4.14 |- | 10 || [[ڪياماڙي ضلعو]] || align="right"|2,068,451 || align="center"|3.71 |- | 11 || [[بدين ضلعو]] || align="right"|1,947,081 || align="center"|3.50 |- | 12 || [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] || align="right"|1,845,102 || align="center"|3.31 |- | 13 || [[ٿرپارڪر ضلعو]] || align="right"|1,778,407 || align="center"|3.19 |- | 14 || [[نوشھروفيروز ضلعو]] || align="right"|1,777,082 || align="center"|3.19 |- | 15 || [[گهوٽڪي ضلعو]] || align="right"|1,772,609 || align="center"|3.18 |- | 16 || [[دادو ضلعو]] || align="right"|1,742,320 || align="center"|3.13 |- | 17 || [[ميرپورخاص ضلعو]] || align="right"|1,681,386 || align="center"|3.02 |- | 18 || [[سکر ضلعو]] || align="right"|1,639,897 || align="center"|2.94 |- | 19 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,514,869 || align="center"|2.72 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || align="right"|1,784,453 || align="center"|3.20 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو]] || align="right"|1,386,330 || align="center"|2.49 |- | 22 || [[ڪشمور ضلعو]] || align="right"|1,233,957 || align="center"|2.22 |- | 23 || [[عمرڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,159,831 || align="center"|2.08 |- | 24 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || align="right"|1,174,097 || align="center"|2.11 |- | 25 || [[ڄامشورو ضلعو]] || align="right"|1,117,308 || align="center"|2.01 |- | 26 || [[ٺٽو ضلعو]] || align="right"|1,083,191 || align="center"|1.95 |- | 27 || [[ٽنڊو الھيار ضلعو]] || align="right"|922,012 || align="center"|1.66 |- | 28 || [[مٽياري ضلعو]] || align="right"|849,383 || align="center"|1.53 |- | 29 || [[سجاول ضلعو]] || align="right"|839,292 || align="center"|1.51 |- | 30 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] || align="right"|726,119 || align="center"|1.30 |- style="background:#FFD966; font-size:110%;" ! colspan="2"|[[سنڌ]] ! align="right"|55,696,147 ! 100% |} {| class="wikitable" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ بابت اهم انگ اکر (2023ع)''' |- style="background:#93C47D;" ! اشاريه ! قدر |- | style="background:#D9EAD3;" | ڪل آبادي | style="background:#D9EAD3;" | '''55,696,147''' |- | style="background:#D9EAD3;" | ايراضي | style="background:#D9EAD3;" | '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | آباديءَ جي ڪثافت | style="background:#D9EAD3;" | '''395.2 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | سالياني آبادي واڌ (2017ع–2023ع) | style="background:#D9EAD3;" | '''2.6٪''' |- | style="background:#D9EAD3;" | پاڪستان جي ڪل آبادي ۾ حصو | style="background:#D9EAD3;" | '''23٪''' |- | style="background:#FFF2CC;" | سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ضلعو | style="background:#FFF2CC;" | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] (3,921,742) |- | style="background:#F4CCCC;" | سڀ کان گهٽ آبادي وارو ضلعو | style="background:#F4CCCC;" | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] (726,119) |} <small>'''ذريعو:''' [https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/8__sindh/ Citypopulation.de]، [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2023ع مردم شماري.</small> === جنس موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ جنس موجب آبادي (2023ع) |label1=مرد |value1=52.1 |color1=#3366CC |label2=عورتون |value2=47.9 |color2=#DC3912 |label3=خواجه سرا |value3=0.01 |color3=#AAAAAA }} === عمر وارا مکيه گروهه === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ عمر وارا مکيه گروهه (2023ع) |label1=0–14 سال |value1=41.8 |color1=#3366CC |label2=15–64 سال |value2=55.2 |color2=#DC3912 |label3=65 سال يا وڌيڪ |value3=3.0 |color3=#FF9900 }} === شهري ۽ ٻهراڙي آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي آبادي (2023ع) |label1=شهري |value1=54 |color1=#FF9900 |label2=ٻهراڙي |value2=46 |color2=#109618 }} === خواندگي (10 سال ۽ وڌيڪ عمر) === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ خواندگي (2023ع) |label1=پڙهيل لکيل |value1=57.5 |color1=#3366CC |label2=اڻ پڙهيل |value2=42.5 |color2=#DC3912 }} === مادري ٻولي موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ مادري ٻوليون (2023ع) |label1=سنڌي |value1=60.1 |color1=#FF9900 |label2=اردو |value2=22.3 |color2=#3366CC |label3=پشتو |value3=5.3 |color3=#109618 |label4=پنجابي |value4=4.1 |color4=#DC3912 |label5=بلوچي |value5=2.2 |color5=#990099 |label6=سرائڪي |value6=1.6 |color6=#0099C6 |label7=هندڪو |value7=1.5 |color7=#DD4477 |label8=براهوي |value8=0.5 |color8=#66AA00 |label9=ميواٽي |value9=0.1 |color9=#B82E2E |label10=ڪوهستاني |value10=0.03 |color10=#316395 |label11=ٻيون ٻوليون |value11=2.3 |color11=#AAAAAA }} ==سياسي نظام== ===صوبائي حڪومتي نظام=== === سنڌ جا گورنر=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ گورنري ! تقرري جو اختيار ! اهم نوٽ / خدمتون |- | 1 | [[سر غلام حسين هدایت‌الله]] | 14 آگسٽ 1947 – 4 آڪٽوبر 1948 | گورنر جنرل پاڪستان | پاڪستان کان پوءِ سنڌ جو پهريون گورنر؛ آئين ساز اسيمبلي جو ميمبر. |- | 2 | [[شيخ دين محمد]] | 4 آڪٽوبر 1948 – 7 آڪٽوبر 1949 | گورنر جنرل پاڪستان | ابتدائي صوبائي انتظام جو تسلسل. |- | 3 | [[ميان امين‌الدين]] | 7 آڪٽوبر 1949 – 1 مئي 1953 | گورنر جنرل پاڪستان | ڪراچي وفاقي گادي بڻجڻ واري دور ۾ خدمتون. |- | 4 | [[جارج باڪسينڊل ڪانسٽينٽائن]] | 2 مئي 1953 – 12 آگسٽ 1953 | گورنر جنرل پاڪستان | قائم مقام گورنر. |- | 5 | [[حبيب ابراهيم رحيمٽوولا]] | 12 آگسٽ 1953 – 23 جون 1954 | گورنر جنرل پاڪستان | سفارتي ۽ انتظامي پسمنظر. |- | 6 | [[سيد محمد علي رشدي]] | 24 جون 1954 – 14 آڪٽوبر 1955 | گورنر جنرل پاڪستان | ون يونٽ کان اڳ آخري گورنر سنڌ. |- | colspan="5" | '''ون يونٽ دور: سنڌ صوبي جو وجود ختم''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | 7 | [[رخمان گل]] | 1 جولاءِ 1970 – 20 ڊسمبر 1971 | صدر پاڪستان | ون يونٽ ٽٽڻ کان پوءِ پهريون گورنر. |- | 8 | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | 24 ڊسمبر 1971 – 20 اپريل 1972 | صدر پاڪستان | عبوري انتظامي دور. |- | 9 | [[بيگم رعنا لياقت علي خان]] | 15 فيبروري 1973 – 28 فيبروري 1976 | صدر پاڪستان | سنڌ جي پهرين عورت گورنر. |- | 10 | [[ليفتيننٽ جنرل جميل الدين حسن]] | 1 مارچ 1976 – 5 جولاءِ 1977 | صدر پاڪستان | سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 24 مارچ 1985) |- | 11 | [[ليفٽيننٽ جنرل جهان داد خان]] | 7 اپريل 1984 – 4 جنوري 1987 | صدر پاڪستان | فوجي حڪمرانيءَ جو دور. |- | 12 | [[اشرف وزير تباني]] | 5 جنوري 1987 – 23 جون 1988 | صدر پاڪستان | سول انتظام ڏانهن واپسي. |- | 13 | [[جنرل رحيم الدين خان]] | 24 جون 1988 – 12 سيپٽمبر 1988 | صدر پاڪستان | مختصر عبوري دور. |- | 14 | [[جسٽس قديرالدين احمد]] | 12 سيپٽمبر 1988 – 18 اپريل 1989 | صدر پاڪستان | عبوري ۽ آئيني بندوبست. |- | 15 | [[فخرالدين جي ابراهيم]] | 19 اپريل 1989 – 6 آگسٽ 1990 | صدر پاڪستان | آئيني بحرانن ۾ اهم ڪردار. |- | 16 | [[محمود هارون]] | 6 آگسٽ 1990 – 18 جولاءِ 1993 | صدر پاڪستان | جمهوري دور ۾ گورنري. |- | 17 | [[حڪيم محمد سعيد]] | 19 جولاءِ 1993 – 23 جنوري 1994 | صدر پاڪستان | امن ۽ سماجي خدمتون. |- | 18 | [[ڪمال‌الدين اظفر]] | 22 مئي 1995 – 16 مارچ 1997 | صدر پاڪستان | سياسي هم آهنگي. |- | 19 | [[ليفٽيننٽ جنرل معين الدين حيدر]] | 17 مارچ 1997 – 17 جون 1999 | صدر پاڪستان | شهري انتظامي سڌارا. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (12 آڪٽوبر 1999 – 23 مارچ 2002) |- | 20 | [[ڊاڪٽر عشرت العباد خان]] | 27 ڊسمبر 2002 – 9 فيبروري 2015 | صدر پاڪستان | سنڌ جو سڀ کان ڊگهو عرصو رهندڙ گورنر. |- | 21 | [[محمد زبير]] | 2 فيبروري 2017 – 3 آگسٽ 2018 | صدر پاڪستان | سول سياسي پسمنظر. |- | 22 | [[عمران اسماعيل]] | 27 آگسٽ 2018 – 17 آگسٽ 2021 | صدر پاڪستان | وفاقي–صوبائي ڇڪتاڻ جو دور. |- | 23 | [[ڪامران ٽسوري]] | 10 آڪٽوبر 2022 – موجوده | صدر پاڪستان | موجوده گورنر سنڌ. |} ===سنڌ اسيمبلي=== === سنڌ جا وزير اعليَ=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ اقتدار ! سياسي وابستگي ! اهم نوٽس / خدمتون (مختصر) |- | 1 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 16 آگسٽ 1947 – 28 اپريل 1948 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | سنڌ جو پهريون وزيراعليٰ (پاڪستان کان پوءِ). |- | 2 | [[پير الاهي بخش]] | 4 مئي 1948 – 4 فيبروري 1949 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | شروعاتي صوبائي انتظام جي سرواڻي. |- | 3 | [[يوسف هارون]] | 18 فيبروري 1949 – 7 مئي 1950 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن جي اڳواڻي. |- | 4 | [[قاضي فضل الله]] | 8 مئي 1950 – 24 مارچ 1951 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | مختصر دور. |- | 5 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 24 مارچ 1951 – 29 ڊسمبر 1951 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | ٻيو دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ / سڌي انتظام''' (29 ڊسمبر 1951 – 22 مئي 1953) |- | 6 | [[پيرزادو عبدالستار]] | 22 مئي 1953 – 8 نومبر 1954 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | گورنر راڄ کان پوءِ چونڊيل حڪومت. |- | 7 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 9 نومبر 1954 – 13 آڪٽوبر 1955 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | ٽيون دور؛ ون يونٽ کان اڳ آخري CM. |- | colspan="5" | '''ون يونٽ دور (سنڌ صوبي جو ڌار ادارتي ڍانچو ختم)''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | colspan="5" | '''مارشل لا / عبوري انتظام''' (1 جولاءِ 1970 – 1 مئي 1972) |- | 8 | [[ممتاز علي ڀٽو]] | 1 مئي 1972 – 20 ڊسمبر 1973 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ون يونٽ کان پوءِ صوبي جي بحالي واري دور ۾ حڪومت. |- | 9 | [[غلام مصطفى جتوئي]] | 20 ڊسمبر 1973 – 5 جولاءِ 1977 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 1973ع جي آئين واري دور ۾ حڪومت. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 6 اپريل 1985) |- | 10 | [[غوث علي شاهه]] | 6 اپريل 1985 – 6 اپريل 1988 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | 1985ع کان پوءِ صوبائي حڪومت. |- | 11 | [[اختر علي غلام قاضي]] | 11 اپريل 1988 – 24 جون 1988 | آزاد / غير وابسته | مختصر چونڊيل دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ''' (24 جون 1988 – 2 ڊسمبر 1988) |- | 12 | [[قائم علي شاهه]] | 2 ڊسمبر 1988 – 25 فيبروري 1990 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل حڪومت. |- | 13 | [[آفتاب شعبان ميراني]] | 25 فيبروري 1990 – 6 آگسٽ 1990 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | مختصر دور. |- | 14 | [[ڄام صادق علي]] | 6 آگسٽ 1990 – 5 مارچ 1992 | [[اسلامي جمهوري اتحاد]] | امن امان/سياسي بحران وارو دور. |- | 15 | [[مظفر حسين شاهه]] | 6 مارچ 1992 – 19 جولاءِ 1993 | [[اسلامي جمهوري اتحاد]] | مختصر سياسي دور. |- | 16 | [[سيد علي مدد شاهه]] | 19 جولاءِ 1993 – 21 آڪٽوبر 1993 | نگران | نگران وزيراعليٰ. |- | 17 | [[عبدالله شاهه]] | 21 آڪٽوبر 1993 – 6 نومبر 1996 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل دور. |- | 18 | [[ممتاز علي ڀٽو]] | 6 نومبر 1996 – 22 فيبروري 1997 | نگران | نگران دور. |- | 19 | [[لياقت علي جتوئي]] | 22 فيبروري 1997 – 30 آڪٽوبر 1998 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] | چونڊيل دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ''' (30 آڪٽوبر 1998 – 17 جون 1999) |- | colspan="5" | '''1999–2002: وفاقي/فوجي دور (صوبائي سياسي ڍانچو معطل)''' |- | 20 | [[علي محمد مهر]] | 17 ڊسمبر 2002 – 9 جون 2004 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | 2002ع کان پوءِ حڪومت. |- | 21 | [[ارباب غلام رحيم]] | 9 جون 2004 – 19 نومبر 2007 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | صوبائي حڪومت. |- | 22 | [[عبدالقادر هاليپوٽو]] | 19 نومبر 2007 – 6 اپريل 2008 | نگران | نگران دور. |- | 23 | [[قائم علي شاهه]] | 6 اپريل 2008 – 21 مارچ 2013 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل حڪومت. |- | 24 | [[زاهد قربان علوي]] | 21 مارچ 2013 – 30 مئي 2013 | نگران | نگران دور. |- | 25 | [[قائم علي شاهه]] | 30 مئي 2013 – 29 جولاءِ 2016 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٽيون دور. |- | 26 | [[مراد علي شاهه]] | 29 جولاءِ 2016 – 28 مئي 2018 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | پهريون دور. |- | 27 | [[فضل الرحمان]] | 2 جون 2018 – 18 آگسٽ 2018 | نگران | نگران دور. |- | 28 | [[مراد علي شاهه]] | 18 آگسٽ 2018 – 14 آگسٽ 2023 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٻيون دور. |- | 29 | [[مقبول باقر]] | 14 آگسٽ 2023 – 27 فيبروري 2024 | نگران | نگران وزيراعليٰ. |- | 30 | [[مراد علي شاهه]] | 27 فيبروري 2024 – موجوده | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٽيون دور (هاڻوڪو). |} === سنڌ اسيمبلي جا اسپيڪر=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ اسپيڪرشپ ! نوٽ / اهم وضاحت |- | 1 | [[سيد ميران محمد شاهه]] | 26 فيبروري 1938 – 3 مئي 1948 | سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر؛ آزاديءَ کان پوءِ به عهدو سنڀاليو. |- | 2 | [[آغا بدرالدين خان دراني]] | 8 مارچ 1949 – 29 ڊسمبر 1951 | آزاديءَ بعد شروعاتي پارلياماني دور جو اسپيڪر. |- | 3 | [[مير غلام علي ٽالپر]] | 14 سيپٽمبر 1953 – 21 مارچ 1955 | ون يونٽ کان اڳ وارو دور. |- | 4 | [[پير قربان علي شاهه]] | 26 مارچ 1955 – 14 آڪٽوبر 1955 | ون يونٽ لاڳو ٿيڻ کان اڳ آخري اسپيڪر. |- | colspan="4" | '''ون يونٽ دور – سنڌ اسيمبلي معطل''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | 5 | [[غلام رسول خان کيهر]] | 2 مئي 1972 – 3 مارچ 1977 | ون يونٽ ٽٽڻ کان پوءِ پهريون چونڊيل اسپيڪر. |- | 6 | [[آغا صدرالدين خان دراني]] | 13 مارچ 1977 – 4 جولاءِ 1977 | مختصر سياسي دور. |- | colspan="4" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 1985) |- | 7 | [[عبدالله حسين هارون]] | 6 اپريل 1985 – 13 مارچ 1986 | غير جماعتي چونڊن کان پوءِ اسپيڪر. |- | 8 | [[سيد مظفر حسين شاه]] | 6 اپريل 1986 – 1 ڊسمبر 1988 | اسيمبلي جي ٻيهر بحاليءَ وارو دور. |- | 9 | [[سيد عبدالله شاهه]] | 1 ڊسمبر 1988 – 5 نومبر 1990 | جمهوري دور جو اسپيڪر. |- | 10 | [[عبدالرزاق خان]] | 5 نومبر 1990 – 19 آڪٽوبر 1993 | سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 11 | [[غلام بخت خان مهر]] | 19 آڪٽوبر 1993 – 22 فيبروري 1997 | چونڊيل اسيمبلي جو اسپيڪر. |- | 12 | [[نواب مرزا (وڪيل)]] | 22 فيبروري 1997 – 26 آڪٽوبر 1998 | نواز شريف دور ۾ اسپيڪر. |- | colspan="4" | '''گورنر راڄ / اسيمبلي معطل''' (1998 – 2002) |- | 13 | [[سيد مظفر حسين شاه]] | 14 ڊسمبر 2002 – جنوري 2008 | ٻيهر اسپيڪرشپ؛ ڊگهو پارلياماني دور. |- | 14 | [[نثار احمد کهڙو]] | 18 فيبروري 2008 – 30 مئي 2013 | جمهوري تسلسل ۽ آئيني دور. |- | 15 | [[آغا سراج خان دراني]] | 30 مئي 2013 – 25 فيبروري 2024 | سنڌ جو سڀ کان ڊگهو عرصو رهندڙ اسپيڪر. |- | 16 | [[سيد اويس قادر شاهه]] | 25 فيبروري 2024 – موجوده | موجوده اسپيڪر سنڌ صوبائي اسيمبلي. |} === وفاق سان تعلق=== === عدالتي نظام=== === مڪاني حڪومتي نظام=== ====ميٽروپوليٽن ڪارپوريشنون==== ====ميونسيپل ڪارپوريشنون==== ====ترقياتي اٿارٽيون==== ===صوبائي اليڪشن ڪميشن=== ===قومي اسيمبلي جا تڪ=== ===صوبائي اسيمبلي جا تڪ=== === سياسي تنظيمون ==== ====غير سرڪاري تنظيمون==== == انتظامي ورھاست== ===ڊويزنون=== ===ضلعا=== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; text-align:center;" | سنڌ جا ضلعا |- style="background:#6FA8DC; text-align:center;" ! نقشو ! ترتيب ! ضلعو ! ضلعي جو صدر مقام ! ايراضي (چورس ڪلوميٽر) ! آبادي (2017ع) ! آبادي جي گهاٽائي<br>(ماڻهو في چورس ڪلوميٽر) |- | rowspan="30" | [[فائل:Sindh Districts.svg|400px|سنڌ جا ضلعا]] | 1 | [[بدين ضلعو|بدين]] | [[بدين]] | 6,470 | 1,804,516 | 279 |- | 2 | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] | [[مٺي]] | 19,808 | 1,649,661 | 83 |- | 3 | [[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊو الهيار]] | [[ٽنڊو الهيار]] | 1,573 | 836,887 | 532 |- | 4 | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] | [[ٽنڊو محمد خان]] | 1,814 | 677,228 | 373 |- | 5 | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] | [[ٺٽو]] | 7,705 | 979,817 | 127 |- | 6 | [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] | [[جيڪب آباد]] | 2,771 | 1,006,297 | 363 |- | 7 | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] | [[ڪوٽڙي]] | 11,250 | 993,142 | 88 |- | 8 | [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 1,022 | 2,201,079 | 2,155 |- | 9 | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | [[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] | 15,925 | 2,405,523 | 151 |- | 10 | [[دادو ضلعو|دادو]] | [[دادو، پاڪستان|دادو]] | 8,034 | 1,550,266 | 193 |- | 11 | [[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]] | [[سانگھڙ]] | 10,259 | 2,057,057 | 200 |- | 12 | [[سجاول ضلعو|سجاول]] | [[سجاول]] | 8,699 | 781,967 | 90 |- | 13 | [[سکر ضلعو|سکر]] | [[سکر]] | 5,216 | 1,487,903 | 285 |- | 14 | [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] | [[شڪارپور، پاڪستان|شڪارپور]] | 2,577 | 1,231,481 | 478 |- | 15 | [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد]] | [[نوابشاهه]] | 4,618 | 1,612,847 | 349 |- | 16 | [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] | [[عمرڪوٽ]] | 5,503 | 1,073,146 | 195 |- | 17 | [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] | [[قمبر]] | 5,599 | 1,341,042 | 240 |- | 18 | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] | [[ڪراچي]] | 165 | 2,909,921 | 17,625 |- style="background:#FFF2CC;" | 19 | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] | [[ڪراچي]] | 85 | 1,791,751 | 21,079 |- style="background:#FFF2CC;" | 20 | [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] | [[ڪراچي]] | 62 | 2,972,639 | 48,336 |- style="background:#FFF2CC;" | 21 | [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] | [[ڪراچي]] | 630 | 3,914,757 | 6,212 |- | 22 | [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] | [[ڪنڌڪوٽ]] | 2,551 | 1,089,169 | 427 |- style="background:#FFF2CC;" | 23 | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] | [[ڪورنگي]] | 95 | 2,457,019 | 25,918 |- style="background:#F4CCCC;" | 24 | [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] | [[ڪياماڙي]] | — | — | — |- | 25 | [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] | [[ميرپور ماٿيلو]] | 6,506 | 1,647,239 | 253 |- | 26 | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] | [[لاڙڪاڻو]] | 1,906 | 1,524,391 | 800 |- | 27 | [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] | [[مٽياري]] | 1,459 | 769,349 | 527 |- style="background:#FFF2CC;" | 28 | [[ملير ضلعو|ملير]] | [[ملير]] | 2,635 | 2,008,901 | 762 |- | 29 | [[ميرپور خاص ضلعو|ميرپور خاص]] | [[ميرپور خاص]] | 3,319 | 1,505,876 | 454 |- | 30 | [[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهرو فيروز]] | [[نوشهرو فيروز]] | 2,027 | 1,612,373 | 369 |} === سنڌ جا وڏا شھر=== {{Main|سنڌ جا شهر}} {| class="wikitable" style="width: 70%; font-size: 85%; border: #999 solid 1px; text-align: lcenter; margin-bottom: 0; margin: 1em auto 1em auto" |- ! colspan="5" style="text-align:center; background:YellowGreen;"| '''مُک شهرن جي فهرست''' |- ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| درجو ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| شهر ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| ضعا ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| آبادي ! rowspan=11 width:150| <br/>[[فائل:Mohenjodaro - view of the stupa mound.JPG|border|90px]]<br/>[[موهن جو دڙو]]<br/> |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 1 ||align=right | '''[[ڪراچي]]''' ||align=right | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|اوڀر ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي اولهه ضلعو|اولهه ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڏکڻ ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي مرڪزي ضلعو|مرڪزي ڪراچيl]]<br/>[[ملير ضلعو|ملير]]<br/>[[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] || 14,910,352 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 2 ||align=right | '''[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]''' ||align=right | [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] || 1,732,693 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 3 ||align=right | '''[[سکر]]''' ||align=right | [[سکر ضلعو|سکر]] || 1,400,000 |- |- | colspan="5" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"| '''ذريعو: [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|پاڪستاني آدمشاري، 2017ع]]<ref name=census>{{cite web |url=http://www.pbscensus.gov.pk |title=Pakistan Bureau of Statistics - 6th Population and Housing Census |website=www.pbscensus.gov.pk}}</ref>''' |- | colspan="5" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"| '''هن ۾ ضلعن جي صرف شهري آبادي ڏيکاريل آهي.''' |} == ثقافت ۽ تھذيب == ===سنڌيت=== سنڌيت هڪ وسيع، گهڻ-تہذيبي ۽ جذب ڪندڙ سماجي-ثقافتي تصور آهي، جنهن صديون گذرڻ سان مختلف تهذيبن ۽ سڀيتائن جا اثر پنهنجي اندر جذب ڪيا آهن. سنڌ جي سرزمين تي ايراني، يوناني، سٿين، هڻ، شاڪ، عربي ۽ ترڪي اثر موجود رهيا آهن، جڏهن ته ويجهي تاريخ ۾ آيل اسلام پڻ مقامي تهذيبي عنصرن سان ملي سنڌي تهذيب جو حصو بڻجي ويو. نتيجي طور سنڌ ۾ هڪ اهڙو سماجي ۽ فڪري ڍانچو تشڪيل ٿيو، جيڪو پنهنجي نوعيت ۾ ٻين علائقن کان الڳ سڃاڻپ رکي ٿو. سنڌ ۾ اسلام جو اظهار خاص طور [[تصوف]] جي صورت ۾ ٿيو، جيڪو مقامي فڪري روايتن، خاص طور [[ويدانت]]، سان فڪري ۽ روحاني لاڳاپو رکي ٿو. ان سنگم سبب سنڌي سماج ۾ مذهبي رواداري، عدم تشدد ۽ گڏيل عقيدت جا رويا مضبوط رهيا آهن. انهيءَ پس منظر ۾ سنڌي اسلام کي صوفين ۽ سنتن سان ڳنڍيل، انسان دوست ۽ سماجي هم آهنگيءَ جو مظہر سمجهيو وڃي ٿو. سنڌي روايت ۾ ڪيترائي اهڙا مثال ملن ٿا، جتي هڪ ئي روحاني شخصيت کي مختلف مذهبي سڃاڻپن سان ياد ڪيو ويو آهي. مثال طور، هندو برادري [[اڏيرو لعل]] کي مڃي ٿي، جڏهن ته مسلمان ساڳئي شخصيت کي شيخ طاهر جي نالي سان سڃاڻن ٿا. اهڙيءَ ريت هندو روايت ۾ لالو جئسراج ۽ مسلمان روايت ۾ [[منگهوپير]] ساڳئي روحاني مرڪز سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا، جنهن جي زيارت اڄ به جاري آهي. ڪجهه روايتن موجب، منگهوپير، لال شهباز قلندر ۽ ملتان جي غوث بهاءُالحق والدين جلال سرخ پاڻ ۾ روحاني ساٿي هئا، ۽ انهن سان لاڳاپيل “چوياري” جي روايت سيوهڻ سان وابسته سمجهي وڃي ٿي. جيتوڻيڪ اهڙيون روايتون تاريخي تنقيد جي دائري ۾ اچن ٿيون، پر اهي سنڌي سماج ۾ هندو ۽ مسلمان روحاني روايتن جي گڏيل قبوليت کي ظاهر ڪن ٿيون. انهيءَ تسلسل ۾، راجا ڀرتري ۽ لال شهباز قلندر جهڙيون شخصيتون مختلف مذهبي برادرين ۾ احترام سان ياد ڪيون وڃن ٿيون. اهڙيءَ ريت ستين جو آستان (روهڙي) پڻ سنڌي سماج ۾ مذهبي فرق کان مٿانهون ٿي گڏيل عقيدت جو مرڪز رهيو آهي. اهي سڀ عنصر سنڌي تهذيب کي هڪ منفرد رنگ ۽ سڃاڻپ ڏين ٿا. اگرچه صوفي روايتن جو جنم ٻين علائقن ۾ به ٿيو، پر سنڌ جي سماجي ۽ فڪري ماحول انهن روايتن کي خاص قوت ۽ قبوليت بخشي. نتيجي طور، صوفيانه سوچ سنڌ ۾ پختگي اختيار ڪئي. ساڳئي وقت، ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم پڻ سنڌ ۾ داخل ٿيا، پر مقامي تهذيبي ڍانچي ۾ مڪمل طور پنهنجو الڳ وجود قائم نه ڪري سگهيا ۽ وقت سان گڏ سنڌيت جي وسيع دائري ۾ ضم ٿي ويا. ڀڳتي ڪال دوران به سک پنٿ سنڌ ۾ پنهنجو الڳ “اڪالي روپ” قائم نه ڪري سگهيو، جيڪو سنڌي تهذيب جي جذب ڪندڙ صلاحيت کي ظاهر ڪري ٿو<ref name="autogenerated1"/>. ===لباس=== ===ڪلاسيڪل موسيقي=== ===لوڪ ورثا=== ==قديم آثار== سنڌ تاريخي لحاظ کان ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين تهذيبن جو مرڪز رهي آهي. هتي موجود آثارِ قديمه انساني آبادڪاريءَ جي شروعاتي دور، سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب، بدھ ۽ هندو دور، عرب-اسلامي حڪمراني، ۽ وچئين دور جي سياسي ۽ مذهبي ارتقا کي واضح ڪن ٿا. موهن جو دڙو جهڙا عالمي اهميت وارا شهر، بانڀور ۽ منصوره جهڙا ابتدائي اسلامي مرڪز، برهمڻ آباد جهڙا قديم هندو-بدھ شهر، مڪلي جهڙو عظيم قبرستان، ۽ ٿرپارڪر جا جين مندر سنڌ جي گهڻ تهذيبي تاريخ جا زنده شاهد آهن. ===سنڌ ۾ واقع قديم آثارن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! ماڳ جو نالو ! هنڌ / علائقو / ضلعو ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[موهن جو دڙو]] | [[ڏوڪري]] ڀرسان، [[سنڌو درياهه]] جو ساڄو ڪنارو، [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو عالمي شهرت يافته شهر (2600–1900 ق.م)، [[يونيسڪو عالمي ورثو]]. |- | 2 | [[ڀنڀور]] | ڀنڀور، [[گهارو]] [[کاري]]ءَ ڀرسان، [[ٺٽو ضلعو]] | قديم بندرگاهه؛ [[محمد بن قاسم]] جي دور سان منسوب ابتدائي اسلامي شهر. |- | 3 | [[برهمڻ آباد]] | برهمڻ آباد–[[منصوره، سنڌ|منصوره]] علائقو، مرڪزي سنڌ (سانگهڙ/نوابشاهه پٽي) | قديم هندو-ٻڌ شهري مرڪز؛ پوءِ عرب دور ۾ منصوره جي قيام سان لاڳاپيل. |- | 4 | [[منصوره]] | برهمڻ آباد ڀرسان، [[سانگھڙ ضلعو]] مرڪزي سنڌ | سنڌ جي پهرين اسلامي گادي؛ عرب دور جو اهم شهر. |- | 5 | [[چانھون جو دڙو]] | [[نوابشاھ]] ڀرسان، [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] | سنڌو تهذيب جو اهم صنعتي ۽ دستڪاري مرڪز. |- | 6 | [[آمري]] | [[منڇر ڍنڍ]] ڀرسان، [[مانجهند]]، [[ڄامشورو ضلعو]] | سنڌو تهذيب کان اڳ واري (ھڙاپا جي شروعاتي) ثقافت جو ماڳ. |- | 7 | [[ڪوٽ ڏيجي]] | ڪوٽ ڏيجي، 25 ڪلوميٽر [[خيرپور]] کان، [[خيرپور ضلعو]] | قبل از سنڌو تهذيب قلعو ۽ دڙو؛ شهري ارتقا جا شروعاتي ثبوت. |- | 8 | [[لکڻ جو دڙو]] | [[روهڙي]]–[[سکر]] ڀرسان، [[سکر ضلعو]] | وڏو قديم دڙوئ؛ سنڌو تهذيب سان لاڳاپيل. |- | 9 | [[جھڪر جو دڙو]] | [[موهن جو دڙو]] علائقو، [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | جهڪر ثقافت؛ سنڌو تهذيب کان پوءِ جو دور. |- | 10 | [[ڪاهو جو دڙو]] | [[ٺٽو]]/[[بدين]] علائقو، ڏکڻ سنڌ | ٻڌ دور جو دڙو؛ [[اسٽوپا]] ۽ مذهبي ڍانچا. |- | 11 | [[مڪلي قبرستان]] | [[مڪلي]] ٽڪري، [[ٺٽو]] شهر ڀرسان، [[ ٺٽو ضلعو]] | دنيا جو وڏو اسلامي قبرستان (14هين–18هين صدي)، [[يونيسڪو عالمي ورثو]]. |- | 12 | [[چوڪنڊي قبرستان]] | ڪراچي کان اوڀر، قومي شاهراهه ڀرسان، [[ملير ضلعو]] | پٿر تي نقاشي ٿيل اسلامي دور جا مقبرا. |- | 13 | [[ڀوڏيسر جا مندر]] | ڀوڏيسر، [[ننگرپارڪر]] ڀرسان، [[ ٿرپارڪر ضلعو]] | [[جين مت|جين]] دور جا مندر؛ ماربل جي نفيس تعمير. |- | 14 | [[نگرپارڪر جا جين مندر]] | [[ڪارونجھر جبل|ڪارونجهر]] جبلن جو علائقو، [[ٿرپارڪر ضلعو]] | 14هين–15هين صدي جا جين مذهبي ماڳ. |- | 15 | [[سرج جي ٽڪري]] | [[روهڙي]] ٽڪريون، [[سکر ضلعو]] | قديم رهائشي ۽ مذهبي ماڳن جو مجموعو. |- | 16 | [[پير شاھ جڙيو]] | [[ڪيٽي بندر]] ڀرسان، [[سنڌو ڊيلٽا]]، [[ٺٽو ضلعو]] | قديم بندرگاهه ۽ واپاري مرڪز سان لاڳاپيل ماڳ. |} ==ٻوليون== ===سنڌي ٻولي=== سنڌي ٻولي ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين، زندهه ۽ مسلسل ارتقا ڪندڙ ٻولين مان هڪ آهي. هي ٻولي بنيادي طور تي سنڌ جي تاريخي خطي سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته سنڌي ڳالهائيندڙ برادريون [[هندستان]]، وچ اوڀر، يورپ ۽ اتر آمريڪا تائين پکڙيل آهن. لسانياتي لحاظ کان سنڌي ٻولي هند-آريائي ٻولين جي اتر-اولهه شاخ سان تعلق رکي ٿي ۽ ان جو رشتو سڌو سنئون پراڪرتي ۽ اپڀرنس مرحلن سان جڙيل آهي. سنڌي ٻولي جي ارتقا جو سلسلو قديم [[انڊو يورپي ٻوليون|هند-يورپي لساني خاندان]] تائين پهچي ٿو. آثار قديمه، لساني شواهد ۽ تاريخي متن اهو ظاهر ڪن ٿا ته سنڌي ٻوليءَ جا ابتدائي روپ ويدڪ ۽ بعد ۾ پراڪرتي ٻولين سان رابطي ۾ رهيا. عرب دور (اٺين صدي عيسوي) ۾ سنڌي ٻولي اسلامي دنيا سان رابطو قائم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ عربي ۽ فارسي لفظن جو وڏو ذخيرو سنڌي ۾ شامل ٿيو. هي رابطو سنڌي ٻوليءَ کي نه صرف لغوي طور مالا مال بڻايو، پر فڪري، فقهي ۽ ادبي ميدانن ۾ به وسعت عطا ڪئي. سنڌي ٻولي جي هڪ نمايان خصوصيت ان جو گهڻ رخي رسم الخط آهي. موجوده دور ۾ پاڪستان ۾ سنڌي ٻولي بنيادي طور عربي-فارسي بنياد واري سنڌي رسم الخط ۾ لکي وڃي ٿي، جيڪو اضافي نقطن ۽ اکرن سان مقامي آوازيات کي مڪمل نموني ظاهر ڪري ٿو. جڏهن ته هندستان ۾ سنڌي ٻولي ديوناگري ۽ ڪڏهن ڪڏهن خدابادي رسم الخط ۾ به لکي وڃي ٿي. هي گهڻ رسم الخط هجڻ سنڌي ٻوليءَ کي لسانياتي مطالعي جي لحاظ کان خاص اهميت عطا ڪري ٿو. سنڌي ٻولي [[آوازيات]] جي حوالي سان ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان امير ٻولين مان هڪ آهي. سنڌي ۾ ٻهراڙي ۽ شهري لهجن سميت ڪيترائي صوتي فرق موجود آهن، جن ۾ امپلاسيو (implosive) آواز خاص طور تي نمايان آهن، جيڪي گهڻين هند-آريائي ٻولين ۾ ناياب آهن. صرفيات جي لحاظ کان سنڌي ٻولي اسم، فعل، صفت ۽ ضمير جي پيچيده پر منظم نظام تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ جنس، عدد ۽ حالت جا واضح اصول ملن ٿا. سنڌي ٻولي جو نحوي ڍانچو بنيادي طور فاعل–مفعول–فعل (SOV) ترتيب تي ٻڌل آهي، جيڪو ان کي ٻين هند-آريائي ٻولين جهڙوڪ [[اردو]] ۽ [[هندي]] سان ويجهو رکي ٿو. بهرحال، سنڌي ٻوليءَ ۾ جملن جي لچڪدار جوڙجڪ ۽ معاون فعلن جو وسيع استعمال ان کي اظهار جي لحاظ کان گهڻو وسيع بڻائي ٿو. سنڌي ٻولي جو لغوي ذخيرو مختلف تہذيبن جي گڏيل ورثي جو نتيجو آهي. ان ۾ سنسڪرتي، پراڪرتي، عربي، فارسي، ترڪي ۽ جديد دور ۾ انگريزي اثرات نمايان نظر اچن ٿا. هي گڏيل لغوي ورثو سنڌي ٻوليءَ کي نه صرف مقامي پر بين الاقوامي فڪري وهڪرن سان به ڳنڍي ٿو. سنڌي ٻوليءَ جي ادبي تاريخ انتهائي قديم ۽ وسيع آهي. صوفي شاعري، لوڪ ادب، داستانوي روايتون ۽ جديد نثر سنڌي ادب جا اهم ستون آهن. خاص طور تي صوفي شاعرن سنڌي ٻوليءَ کي فڪري اوچائي عطا ڪئي ۽ ان کي روحانيت، انسان دوستي ۽ سماجي انصاف جو ذريعو بڻايو. جديد دور ۾ ناول، افسانو، تنقيد ۽ صحافت سنڌي ادب کي نون رخن ڏانهن وڌايو آهي. اڄ سنڌي ٻولي [[سنڌ]] جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ تعليمي، عدالتي ۽ انتظامي نظام ۾ استعمال ٿئي ٿي. جديد دور ۾ ڊجيٽل ميڊيا، يونيڪوڊ معيار ۽ آن لائين مواد جي واڌ ويجهه سنڌي ٻوليءَ کي عالمي سطح تي وڌيڪ رسائي ڏني آهي. ٻوليءَ جي معياري بڻائڻ، اصطلاحي ترقي ۽ تعليمي پاليسين ۾ انضمام لاءِ مختلف علمي ۽ سرڪاري ادارا ڪم ڪري رهيا آهن. سنڌي ٻولي صرف رابطي جو ذريعو نه پر هڪ تاريخي شعور، فڪري ورثي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مظبوط مظھر آهي. ان جي لسانياتي بناوت، ادبي روايت ۽ تاريخي تسلسل سنڌي ٻوليءَ کي ڏکڻ ايشيا جي اهم ترين ٻولين مان هڪ بڻائين ٿا، جيڪا ماضي، حال ۽ مستقبل کي هڪ ئي وهڪري ۾ جوڙي ٿي. ===اردو ٻولي=== ===بلوچي ٻولي=== ===سرائيڪي ٻولي=== ===سنڌ ۾ ڳالھايون ويندڙ ٻيون ٻوليون=== ===سنڌي ٻولي اٿارٽي=== سنڌي ٻولي اٿارٽي هڪ خودمختيار ادارو آهي، جيڪو سنڌ حڪومت جي ثقافت ۽ سياحت کاتي جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ ڪم ڪري رهيو آهي. اٿارٽيءَ جو هڪ بورڊ آف گورنرس آهي، جيڪو اٿارٽيءَ جي ڪم ڪار جي نگراني ڪرڻ سان گڏ، اٿارٽيءَ جي مقصدن لاءِ پاليسيون جوڙيندو رهندو آهي. هن اداري جو پهريون بورڊ آف گورنرس، سنڌ جي نامياري عالم ۽اسڪالر ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي سربراهيءَ ۾ جوڙيو ويو هو. اٿارٽيءَ جي قيام واري وقت کان وٺي، مختلف عالم اديب هن اداري جا چيئرمئن مقرر ڪيا ويا، جن وقت بوقت پنهنجي علمي ۽ ادبي قابليت ۽ استعداد سان سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ ترويج لاءِ ڪم ڪيو<ref>[https://web.archive.org/web/20250101000000/http://sl.sindhila.org/ سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو — Web Archive]. سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو (Sindhi Language Authority) سرڪاري ويب سائيٽ. رسائي تاريخ: 7 جنوري 2026.</ref> ===موئن جو دڙو=== ===ڀنڀور=== ===ڪوٽ ڏيجي وارا آثار=== ===ڪاڻو جو دڙو=== ===ننگر پارڪر وارو جين مندر=== ===رني ڪوٽ=== ===برھمڻ آباد جا آثار=== ===بکر ۽ اروڙ وارا قلعا=== ===حيدرآباد وارا قلعا=== ===عمرڪوٽ وارو قلعو=== ===عجائب گھر=== ==مذھب== ===سنڌ ۾ عيسائيت=== اهو چوڻ غلط آهي ته عيسائيت پهريون ڀيرو سنڌ ۾ انگريزن متعارف ڪرائي. حقيقت ۾ عيسائيت سنڌ ۾ ان کان گهڻو اڳ پهتي هئي، جڏهن اها اڃا برطانيا تائين به نه پهتي هئي. اسان جي موجوده عيسوي دور جي پهرين صديءَ ۾، حضرت عيسيٰؑ جي اصحابين مان هڪ، سينٽ ٿامس، هندستان آيو ۽ ٽيڪسيلا (راولپنڊي جي ويجهو) جي بادشاهه گونڊوفرس کي عيسائيت قبول ڪرائي، جيڪو ان وقت سنڌو ماٿريءَ جو حڪمران هو. اهڙي طرح، سنڌ وٽ هڪ عيسائي بادشاهه موجود هو، ان کان گهڻو اڳ، جڏهن برطانيا وٽ اهڙو ڪو بادشاهه نه هو. ان کان پوءِ، جڏهن عراق، ايران ۽ ٻين پاڙيسري ملڪن ۾ وڌيڪ کان وڌيڪ ماڻهن عيسائيت اختيار ڪئي، ته اهي واپاري رستن ذريعي سنڌو ماٿريءَ ڏانهن سفر ڪرڻ لڳا، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ عيسائين جي هڪ برادري وجود ۾ آئي. ان بابت ڪي اشارا ۽ ثبوت موجود آهن، پر پوءِ ايندڙ حملي آورن انهن ڪتبن ۽ يادگارن کي تباهه ڪري ڇڏيو، جيڪي عيسائيت جي هن ابتدائي دور بابت وڌيڪ ڄاڻ فراهم ڪري سگهيا پئي<ref>Did the British Introduce · Christianity into Sind By Rev. Achilles Meersman, O.F.M.; SINDH OBSERVER Selection from the Jouunal of Sindh Historical Society; page 99; Edited by: Dr.Mubarak Ali; </ref>. بعد ۾ عيسائي ٻيهر سنڌ ڏانهن موٽي آيا. هي عمل ڪڏهن ٿيو، ان بابت پڪ سان ڪجهه چئي نٿو سگهجي. ايترو ضرور معلوم آهي ته عيسائين لاءِ مذهبي عبادتون ڪرائڻ خاطر وقت بوقت ڪنهن پادريءَ جو سنڌ اچڻ ضروري هوندو هو. اهو سلسلو گهٽ ۾ گهٽ انگريزن جي آمد کان ڪجهه سال اڳ تائين جاري رهيو. اهڙيءَ طرح اسان پڙهون ٿا ته گهٽ ۾ گهٽ 1810ع تائين آگسٽيني آرڊر سان تعلق رکندڙ هڪ ڪئٿولڪ پادري هن مقصد لاءِ ڪراچي ايندو رهيو. ان کان پوءِ 1840ع ۾ حيدرآباد ۾ هڪ پادري مقرر ڪيو ويو، ۽ ان وقت کان وٺي سنڌ ۾ عيسائين جي مستقل موجودگي رهي آهي، جن جون پنهنجون گرجا گهر ۽ باقاعده مذهبي عبادتون ٿينديون رهيون آهن. انهن عيسائين سنڌ جي ترقيءَ ۾ خاص طور تعليم جي ميدان ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جيڪو هنن تقريباً هڪ صدي اڳ شروع ڪيو<ref>Did the British Introduce · Christianity into Sind By Rev. Achilles Meersman, O.F.M.; SINDH OBSERVER Selection from the Jouunal of Sindh Historical Society; page 99 & 100; Edited by: Dr.Mubarak Ali; </ref>. === اسلام جو ڦهلاء === محمد بن قاسم جي سنڌ فتح ڪرڻ کان بعد هتي اسلام جي پرچار شروع ٿي وئي. [[اسلامي حڪومت]] ۾ سنڌ واسين سان سهڻو ورتاء ڪيو ويو.. هندن کي پنهنجي مذهب مطابق هلڻ جي مڪمل آزادي هئي. ساڻن هر قسم جون رعايتون ڏنيون ويون. جنهن ڪري ماڻهو مسلمانن کان متاثر ٿيندي [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳا. حضرت [[عمر بن عبدالعزيز]] پنهنجي عهد [[خلافت]] ۾ هندو سردارن ڏانهن اسلام جي دعوت موڪلي، جنهن تي ڪيترائي هندو راجا مسلمان ٿيا. انهن ۾ [[راجا ڏاهر]] جو پٽ [[راجا جيسيه]] به شامل هو.<ref>جنت السنڌ </ref> ==تعليم== تعليم جو شعبو سنڌ جي سماجي ۽ معاشي ترقي جو هڪ بنيادي جزو آهي ۽ صوبو اعليٰ تعليم، فني تربيت ۽ مهارتن جي ترقي لاءِ هڪ اهم مرڪز طور اڀري رهيو آهي. وڌندڙ آبادي، تعليم حاصل ڪرڻ جي خواهش ۽ ماهر افرادي قوت جي طلب سبب صوبي ۾ تعليمي ادارن، فني تربيت مرڪزن ۽ ڊجيٽل سکيا جي پليٽفارمن جي قيام لاءِ وسيع موقعا موجود آهن. سنڌ حڪومت تعليمي سڌارن کي ترجيح ڏني آهي، جنهن تحت تعليمي انفراسٽرڪچر جي بهتري، ڊجيٽل خواندگي جي واڌاري ۽ استادن جي تربيت لاءِ مختلف قدم کنيا ويا آهن. [[ڪراچي]] سميت صوبي جا وڏا شهري مرڪز ڪيترين ئي نامور يونيورسٽين، تحقيقي ادارن ۽ اعليٰ تعليمي مرڪزن جو گهر آهن، جتان هر سال وڏي تعداد ۾ ماهر گريجوئيٽ ۽ پيشاور افرادي قوت تيار ٿئي ٿي. روايتي تعليم کان وٺي اعليٰ تعليم، فني ۽ پيشاورانه تربيت تائين موجود موقعا سنڌ کي علم، تحقيق ۽ انساني وسيلن جي ترقي لاءِ هڪ اهم مرڪز بڻائين ٿا، جيڪو صوبي جي ڊگهي مدي واري معاشي ۽ سماجي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Education (Building the Future of Knowledge and Skills) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> سنڌ ۾ تعليم جو نظام مختلف وهڪرن تي مشتمل آهي، جنهن ۾ سرڪاري، نجي، ديني، فني، غير رسمي ۽ اعليٰ تعليم شامل آهي. سنڌ پاڪستان جو پهريون صوبو هو جنهن 18هين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ فري اينڊ ڪمپلسري ايجوڪيشن ايڪٽ 2013 نافذ ڪيو، جنهن تحت بنيادي تعليم کي قانوني حق تسليم ڪيو ويو. تعليم بابت قومي ۽ صوبائي سطح تي تاريخي طور تي پاليسيون ۽ منصوبا جوڙيا ويا آهن، پر ان جي باوجود تعليم جي ميدان ۾ وڏا چئلينج برقرار آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سن 2015 تائين سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 12.7 ملين ٻار اسڪول وڃڻ جي عمر ۾ هئا، جن مان 6.6 ملين (53٪) ٻار اسڪول کان ٻاهر هئا. سرڪاري تعليم بابت ڄاڻ ۽ تجزيو گهڻو ڪري حڪومت جي شايع ڪيل انگن اکرن تي ٻڌل آهي، جيڪي صوبي ۾ تعليم جي موجوده صورتحال کي واضح ڪن ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ سرڪاري تعليم جي ڍانچي ۾ سڀ کان وڏو حصو پرائمري تعليم جو آهي. صوبي ۾ ڪُل 45,447 اسڪول آهن، جن مان لڳ ڀڳ 90٪ پرائمري سطح جا آهن. پرائمري تعليم ۾ داخلا سڀ کان وڌيڪ آهي، ۽ 2015–16 ۾ ايڊجسٽڊ نيٽ انرولمينٽ ريٽ 77٪ هو، جڏهن ته 23٪ ٻار اسڪول کان ٻاهر هئا. 1970–71 کان 2015–16 تائين پرائمري ادارن جو تعداد 310٪ وڌيو، جڏهن ته داخلا ۾ 192٪ واڌ ٿي. سنڌ ملڪ جي ڪُل پرائمري داخلا جو لڳ ڀڳ 22٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. پرائمري کان پوءِ وچولي (مڊل) تعليم ۾ داخلا نمايان گهٽجي وڃي ٿي. 2015–16 ۾ وچولي سطح جو ايڊجسٽڊ نيٽ انرولمينٽ ريٽ 49٪ هو. صوبي ۾ لڳ ڀڳ 41,131 پرائمري اسڪولن جي مقابلي ۾ صرف 2,329 وچولي اسڪول موجود آهن، جنهن سبب پرائمري کان پوءِ شاگردن جي منتقلي ۾ وڏي رڪاوٽ سامهون اچي ٿي. 1970–71 کان 2015–16 تائين وچولي تعليم ۾ ادارن جو تعداد 327٪ ۽ داخلا 1686٪ وڌي، جڏهن ته سنڌ ملڪ جي وچولي تعليم ۾ داخلا جو 15٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ثانوي تعليم (ميٽرڪ) ۾ ادارن جو تعداد 1970–71 کان 2015–16 تائين 205٪ وڌيو، جڏهن ته داخلا ۾ 66٪ واڌ ٿي. سنڌ ملڪ جي ثانوي تعليم جي داخلا جو 17٪ حصو رکي ٿي. ڪاليجن جي سطح تي ادارن ۾ 109٪ ۽ داخلا ۾ 509٪ واڌ ٿي، جڏهن ته اعليٰ ثانوي تعليم ۾ سنڌ جو قومي حصو 27٪ آهي. يونيورسٽي تعليم ۾ نمايان واڌ ڏسڻ ۾ آئي آهي. 1970–71 کان 2015–16 تائين سنڌ ۾ يونيورسٽين جو تعداد 2 کان وڌي 17 ٿيو، جيڪا 750٪ واڌ آهي، جڏهن ته داخلا ۾ 4247٪ اضافو ٿيو. اعليٰ تعليم ۾ داخلا خاص طور سن 2000 کان پوءِ تيزيءَ سان وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سرڪاري اسڪولن ۾ سکيا جي معيار بابت انگ اکر ٻڌائن ٿا ته سنڌ ۾ 9,499 هڪ ڪمري وارا اسڪول ۽ 18,293 هڪ استاد وارا اسڪول موجود آهن، جتي هڪ استاد کي ڪيترن درجن يا جماعتن کي پڙهائڻو پوي ٿو. بنيادي سهولتن جي کوٽ پڻ نمايان آهي: لڳ ڀڳ 50٪ اسڪولن ۾ پيئڻ جو پاڻي ناهي، 46٪ ۾ ٽوائلٽ، 41٪ ۾ بائونڊري وال، ۽ 63٪ ۾ بجلي موجود ناهي<ref name=" ايڪانومي"/>. شاگرد-استاد تناسب ۾ به علائقائي فرق موجود آهي. ڳوٺاڻن علائقن ۾ اهو تناسب 1:30 آهي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ 1:20 آهي. ڪجهھ ضلعن جهڙوڪ گھوٽڪي ۾ اهو تناسب 1:37 تائين پهچي ٿو. نجي تعليم ۾ تيزي سان واڌ ٿي آهي. ملڪ جي ڪُل داخلا جو لڳ ڀڳ 40٪ نجي اسڪولن ۾ آهي، يعني هر ٽن مان هڪ ٻار نجي اسڪول ۾ پڙهي ٿو. نجي اسڪولن ۾ داخلا شهري علائقن ۾ ڳوٺاڻن علائقن کان وڌيڪ آهي، ۽ گهٽ آمدني وارا گهراڻا به نجي اسڪولن کي ترجيح ڏين ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. غير رسمي بنيادي تعليم ۽ بالغ خواندگي لاءِ ڊائريڪٽوريٽ آف لٽريسي اينڊ نان فارمل ايجوڪيشن سن 2002 ۾ قائم ڪئي وئي، پر هن شعبي لاءِ مڪمل پاليسي ۽ نئون نصاب موجود ناهي. فني ۽ ووڪيشنل تعليم ۾ ادارن جو تعداد 1970–71 کان 2015–16 تائين 1446٪ ۽ داخلا 1484٪ وڌي. سنڌ ملڪ جي فني ۽ ووڪيشنل ادارن جو 16٪ ۽ داخلا جو 25٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ديني مدرسن جو وڏو حصو رياستي ضابطن کان ٻاهر آهي. ڪيترائي والدين پنهنجن ٻارن کي مدرسن ۾ موڪلين ٿا، جتي تعليم، رهائش ۽ خوراڪ مفت مهيا ڪئي وڃي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. تعليمي پاليسين جي حوالي سان، پاڪستان ۾ 1947 کان وٺي ڪيترائي قومي تعليمي منصوبا ۽ پاليسيون جوڙيون ويون آهن، جن ۾ يونيورسل پرائمري ايجوڪيشن جا هدف بار بار مقرر ۽ تبديل ڪيا ويا. بهرحال، پاليسي عملدرآمد هميشه هڪ وڏو چئلينج رهيو آهي. تعليمي بجيٽ ۾ لڳ ڀڳ 88٪ خرچ بار بار ٿيندڙ (ريڪرنٽ) خرچن تي آهي، جڏهن ته ترقياتي خرچن لاءِ محدود وسيلا بچن ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. ===سنڌ جون سرڪاري (گورنمينٽ) يونيورسٽيون=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! يونيورسٽي ! ضلعو / ڪراچي جو ضلعو ! شهر / ٽائون ! حيثيت ! نوعيت / شعبو |- | 1 | [[اَروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊيزائن اينڊ هيريٽيج]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | آرٽ / آرڪيٽيڪچر / هيريٽيج |- | 2 | [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | عام (عورتن لاءِ) |- | 3 | [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | بزنس / آءِ ٽي |- | 4 | [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[حيدرآباد]] | سرڪاري | عام |- | 5 | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[ٽنڊو ڄام]] | سرڪاري | زراعت ۽ لاڳاپيل سائنسز |- | 6 | [[يونيورسٽي آف سنڌ]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | عام |- | 7 | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 8 | [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 9 | [[شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي آف آرٽس، ڊيزائن اينڊ هيريٽيجز]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | آرٽ / ڊيزائن |- | 10 | [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪِل ڊولپمينٽ]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[خيرپور]] | سرڪاري | انجنيئرنگ / مهارتن جي تربيت |- | 11 | [[گمبٽ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[گمبٽ]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 12 | [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[خيرپور]] | سرڪاري | عام |- | 13 | [[قائدِ عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 14 | [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | طبي (عورتن لاءِ) |- | 15 | [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي شهيد بينظير آباد]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | عام |- | 16 | [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[سڪرنڊ]] | سرڪاري | ويٽرنري / اينيمل سائنسز |- | 17 | [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | [[لاڙڪاڻو]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 18 | [[شيخ اياز يونيورسٽي]] | [[شڪارپور ضلعو]] | [[شڪارپور]] | سرڪاري | عام |- | 19 | [[يونيورسٽي آف صوفيزم اينڊ ماڊرن سائنسز]] | [[مٽياري ضلعو]] | [[ڀِٽ شاهه]] | سرڪاري | عام / صوفي اڀياس |- | 20 | [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي لياڙي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |- | 21 | [[دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | انجنيئرنگ / ٽيڪنالاجي |- | 22 | [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[صدر]] | سرڪاري | طب ۽ صحت سائنسز |- | 23 | [[فيڊرل اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[گلشن ٽائون]] | سرڪاري (وفاقي) | عام |- | 24 | [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | بزنس / پبلڪ پاليسي |- | 25 | [[جناح سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 26 | [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[گلشن ٽائون]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 27 | [[سنڌ مدرسۃ الاسلام يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |- | 28 | [[يونيورسٽي آف ڪراچي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |} === سنڌ جون خانگي يونيورسٽيون === ===سنڌ جون خانگي (پرائيويٽ) يونيورسٽيون=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! يونيورسٽي ! ضلعو / ڪراچي جو ضلعو ! شهر / ٽائون ! حيثيت ! نوعيت / شعبو |- | 1 | [[يونيورسٽي آف ماڊرن سائنسز]] | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] | [[ٽنڊو محمد خان]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 2 | [[ابنِ سينا يونيورسٽي]] | [[ميرپورخاص ضلعو]] | [[ميرپورخاص]] | خانگي | عام / صحت |- | 3 | [[يونيورسٽي آف آرٽ اينڊ ڪلچر، ڄامشورو]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | خانگي | آرٽ / ميڊيا |- | 4 | [[اسرا يونيورسٽي]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[حيدرآباد]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 5 | [[آغا خان يونيورسٽي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | طب ۽ صحت سائنسز |- | 6 | [[ال غزالي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / اسلامي اڀياس |- | 7 | [[ال ڪوثر يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / اسلامي اڀياس |- | 8 | [[باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | طبي سائنسز |- | 9 | [[ڪاميڪس انسٽيٽيوٽ آف بزنس اينڊ اي مرجنگ سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / آءِ ٽي |- | 10 | [[دادابهاءِ انسٽيٽيوٽ آف هائير ايڊيوڪيشن]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 11 | [[ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 12 | [[ايمان انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ / آءِ ٽي |- | 13 | [[گرين وِچ يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 14 | [[حبيب يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | لبرل آرٽس / انجنيئرنگ |- | 15 | [[همدرد يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 16 | [[هينڊس انسٽيٽيوٽ آف ڊيولپمينٽ اسٽڊيز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | ترقيات / پبلڪ هيلٿ |- | 17 | [[اِلما يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / ميڊيا / آءِ ٽي |- | 18 | [[انڊس يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 19 | [[انڊس ويلِي اسڪول آف آرٽ اينڊ آرڪيٽيڪچر]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[ڪلفٽن]] | خانگي | آرٽ / آرڪيٽيڪچر |- | 20 | [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ سائنسز |- | 21 | [[اقراء يونيورسٽي]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 22 | [[جناح يونيورسٽي فار وومين]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام (عورتن لاءِ) |- | 23 | [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي ڪورنگي ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 24 | [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي اينڊ انٽرپرينيوئرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪنالاجي |- | 25 | [[ڪراچي اسڪول فار بزنس اينڊ ليڊرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | بزنس / ليڊرشپ |- | 26 | [[ڪي اي ايس بي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / آءِ ٽي |- | 27 | [[ملير يونيورسٽي آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | سائنس / ٽيڪنالاجي |- | 28 | [[ميٽروپوليٽن يونيورسٽي ڪراچي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 29 | [[ملينيم انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي اينڊ انٽرپرينيوئرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪنالاجي / بزنس |- | 30 | [[محمد علي جناح يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / آءِ ٽي / بزنس |- | 31 | [[نذير حسين يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 32 | [[نيوپورٽس انسٽيٽيوٽ آف ڪميونيڪيشنز اينڊ اڪنامڪس]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ميڊيا / بزنس |- | 33 | [[سيفي برهاني يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (ڪميونٽي) | عام |- | 34 | [[سليم حبيب يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ڪمپيوٽنگ / انجنيئرنگ |- | 35 | [[شهيد بينظير ڀٽو سٽي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 36 | [[شهيد بينظير ڀٽو ديوان يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / صحت |- | 37 | [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 38 | [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | قانون |- | 39 | [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ / آءِ ٽي |- | 40 | [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ايلائيڊ هيلٿ |- | 41 | [[سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ |- | 42 | [[سهيل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | صحت سائنسز |- | 43 | [[ٽيڪسٽائل انسٽيٽيوٽ آف پاڪستان]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪسٽائل انجنيئرنگ |- | 44 | [[يو آءِ ٽي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / آءِ ٽي |- | 45 | [[ضياءُالدين يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | طب ۽ صحت سائنسز |} === اسڪول جا ڄار=== ===تحقيقي ادارا=== ===سنڌي ادبي بورڊ=== ===سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ=== === سنڌ جا فني ادارا=== ===سنڌ جا زرعي تحقيقاتي ادارا=== ===سنڌ جا تعليمي بورڊ=== ==صحت== سنڌ ۾ صحت سان لاڳاپيل اهم اشاريَ عالمي ۽ قومي هدفن جي ڀيٽ ۾ پوئتي نظر اچن ٿا. 2015ع ۾ [[سنڌ ۾ ٻارڙن جي موت جي شرح]] 1,000 زنده ڄمڻ تي 82 هئي، جڏهن ته [[ملينيم ڊولپمينٽ گول]] (MDG) جو هدف 52 هو. ساڳئي سال، [[ماءُ جي موت جي شرح]] (Maternal Mortality Ratio) 100,000 زنده ڄمڻ تي 214 هئي، جيڪا قومي سراسري 178 کان وڌيڪ ۽ پائيدار ترقي جي هدفن (SDGs) جي مقرر ڪيل حد 70 کان ڪافي مٿي هئي. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي موت جي شرح سنڌ ۾ 1,000 ڄمڻ تي 105 رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته SDG جو هدف 25 ۽ MDG جو 40 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. صحت جي سهولتن جي لحاظ کان، سنڌ ۾ في 1,000 آبادي تي ڊاڪٽرن جو انگ 0.59، نرسن ۽ دائين جو 2.8، ۽ اسپتالن جو 1.7 هو. مڪمل حفاظتي ٽيڪنڪاري (Full Immunization) جي شرح رڳو 35 سيڪڙو هئي، جڏهن ته خانداني منصوبه بندي لاءِ ضد حمل طريقن جي استعمال جي شرح 2014ع ۾ 29 سيڪڙو هئي، جيڪا MDG جي هدف 55 کان گهڻو گهٽ هئي. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن لاءِ مليريا جي علاج ۾ ACT استعمال جي شرح 15.9 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. ===سرڪاري صحت جو ڍانچو === سنڌ ۾ صحت جي سرڪاري نظام ۾ بنيادي، ثانوي ۽ ثالثي سطحن تي سهولتون موجود آهن. 2005–06ع کان 2015–16ع تائين صحت تي خرچ PKR 8.2 ارب مان وڌي PKR 48.4 ارب تائين پهتو، جيڪو لڳ ڀڳ 490 سيڪڙو اضافو هو. جڏهن ته 1970–71ع ۾ صحت جو ڪل بجيٽ PKR 53.425 ملين هو، جيڪو 2015–16ع ۾ وڌي PKR 66,503.90 ملين تائين پهتو<ref name=" ايڪانومي"/>. اسپتالن جي استعمال جي شرح سنڌ ۾ 22 سيڪڙو هئي، جيڪا قومي سطح تي 29 سيڪڙو سان ڀيٽ ۾ گهٽ هئي. 1970ع ۾ سنڌ ۾ رڳو 2 تدريسي اسپتالون هيون، جن ۾ 1,775 بسترا موجود هئا؛ 2015ع تائين اهي وڌي 7 ٿي ويون، جن ۾ 6,017 بسترا هئا. اهڙي طرح، اسپتالن ۽ بسترن ۾ نمايان اضافو ٿيو. ڊسپينسرين جو انگ 1970ع ۾ 44 مان وڌي 2015ع ۾ 865 ٿيو، جڏهن ته رورل هيلٿ سينٽرز 19 مان وڌي 129 ٿي ويا. ٽي بي ڪلينڪن جو انگ 9 مان وڌي 187 ٿيو. بنيادي صحت يونٽ، جيڪي 1985ع ۾ 33 هئا، 2015ع ۾ 798 تائين پهچي ويا. ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪزن جو انگ 2000ع ۾ 36 هو، جيڪو 2015ع ۾ 94 ٿي ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===صحت جي انساني وسيلا=== 2011ع کان 2016ع تائين آبادي في ڊاڪٽر جو تناسب 3,017 مان وڌي 3,159 ٿيو، جڏهن ته آبادي في نرس جو تناسب 11,413 مان وڌي 12,441 ٿيو. ساڳئي عرصي دوران، آبادي في بستر جو تناسب 1,406 مان وڌي 1,455 ٿيو. سرڪاري شعبي ۾ ڊاڪٽرن جو انگ 1975ع ۾ 926 هو، جيڪو 2015ع ۾ وڌي 7,990 ٿيو. نرسن جو انگ 415 مان وڌي 1,630 ٿيو، جڏهن ته ليڊي هيلٿ وزيٽر ٽيڪنيشن 107 مان وڌي 786 ٿي ويا. صحت ٽيڪنيشنن جو انگ 1975ع ۾ 95 هو، جيڪو 2000ع تائين وڌي 1,369 ٿيو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===نجي شعبو ۽ خيراتي ادارا=== سنڌ ۾ صحت جون گهڻيون سهولتون سرڪاري شعبي ۾ آهن، جڏهن ته شهري علائقن ۾ نجي صحت جون سهولتون پڻ موجود آهن، جيڪي عام طور مهانگيون آهن. سرڪاري نظام جي ڪمزورين سبب نجي صحت جو شعبو استعمال ڪيو وڃي ٿو. ان خال کي ڀرڻ لاءِ خيراتي ادارا ۽ غير سرڪاري تنظيمون، جهڙوڪ ايڌي، امان فائونڊيشن، SIUT، انڊس هيلٿ ۽ LRBT، صحت جون خدمتون فراهم ڪري رهيون آهن. بهرحال، انهن خدمتن کي ڊگهي مدي وارا ۽ پائيدار حل نه سمجهيو وڃي ٿو. صوبي ۾ نجي ميڊيڪل ڪاليجن جو انگ وڌيو آهي، پر تعليم ۽ تربيت جي معيار بابت خدشا برقرار آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. ===ڍانچي وارا مسئلا ۽ رسائي جون رڪاوٽون=== سرڪاري صحت جي سهولتن جي گهٽ استعمال جا اهم سبب صحت مرڪزن تائين رسائي، سهولتن جي کوٽ، دوائن جي اڻهوند ۽ عملي جو غير مناسب رويو آهن. سنڌ ۾ 25 سيڪڙو ماڻهن صحت مرڪزن جي دوري کي گهڻو پري هجڻ سبب استعمال کان پاسو ڪيو، جڏهن ته پنجاب ۾ اهو انگ 30 سيڪڙو هو. دوائن جي کوٽ بابت شڪايتون سنڌ ۾ 12 سيڪڙو ۽ پنجاب ۾ 15 سيڪڙو رڪارڊ ڪيون ويون. بنيادي صحت مرڪزن جي گهٽ استعمال سبب ثالثي سطح جي اسپتالن تي وڌيڪ بار پوي ٿو، جنهن سان انهن جي صلاحيت متاثر ٿئي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ===هيلٿ ورڪرز، عورتن جو ڪردار ۽ روڪٿام=== ليڊي هيلٿ ورڪرز پروگرام 1994ع ۾ شروع ٿيو، جنهن جو مقصد ڳوٺاڻين عورتن کي صحت، حمل، ولادت، ٻار جي سنڀال ۽ ڄمڻ جي وقفي بابت آگاهي مهيا ڪرڻ هو. 2014ع ۾ 15–49 ورهين جي عورتن مان 52.3 سيڪڙو کي گذريل ٽن مهينن دوران ليڊي هيلٿ ورڪرز جو دورو ٿيو، جڏهن ته MDG جو هدف 100 سيڪڙو هو. هن پروگرام جي ڪوريج 20 کان 43 سيڪڙو جي وچ ۾ رهي آهي. عورتن جي تعليم ۽ بااختياري کي خانداني منصوبه بندي ۽ ٻارن جي صحت سان سڌي طرح لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===بيمارين جي روڪٿام ۽ خاص علائقا=== سنڌ ۾ تپ دق (TB) جي سڃاڻپ جي شرح سراسري طور 57 سيڪڙو آهي، جيڪا قومي سراسري کان بهتر آهي. 2008–09ع کان 2011–12ع دوران هيپاٽائٽس ڪنٽرول پروگرام تحت 4.572 ملين ماڻهن کي ٽيڪا لڳايا ويا، جن مان 0.75 ملين ٻار هئا، ۽ لڳ ڀڳ 93,664 مريضن جو علاج ڪيو ويو. ان عرصي ۾ 43 خصوصي يونٽ قائم ڪيا ويا ۽ 2,800 صحت عملي کي تربيت ڏني وئي<ref name=" اڪانامي"/>. 2007ع ۾ [[پبلڪ-پرائيويٽ هيلٿ انيشيئيٽو]] (PPHI) شروع ٿيو، جيڪو 21 ضلعن ۾ 1,135 صحت مرڪزن کي منظم ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ٿر ضلعو سنڌ جو سڀ کان وڌيڪ صحت جي دٻاءَ هيٺ علائقو قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي پاڻيءَ جي کوٽ، خوراڪ جي گهٽتائي، خراب صفائي، بيمارين جي آگاهي جي کوٽ ۽ غذائي قلت جا مسئلا موجود آهن. پاڻيءَ جي کوٽ کي بنيادي سبب سمجهيو وڃي ٿو، جنهن سان ڊائريا، مليريا، ساھ جي بيمارين ۽ غذائي کوٽ ۾ اضافو ٿئي ٿو. غذائي بحران کان پوءِ، عالمي ادارن جهڙوڪ WHO، WFP ۽ UNICEF مداخلت ڪئي، جنهن سان DHQ مٺي ۾ غذائي بحالي مرڪز قائم ٿيو، جتي داخل ٿيل ٻارن مان اڪثريت صحتياب ٿي. بهرحال، انتهائي متاثر علائقن ۾ غذائي سپليمنٽس جي ضرورت تي زور ڏنو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ====سنڌ جي اسپتالن جي فھرست==== ==== سنڌ جي ميڊيڪل يونيورسٽين جي فھرست==== ====سنڌ جي ميڊيڪل ڪاليجن جي فھرست==== ==== سنڌ جي ذھني مريضن جي ادارن جي فھرست==== ===سنڌ جو صحت کاتو=== ===سنڌ جا بنيادي صحت مرڪز=== === صحت جو قانوني شعبو=== === سنڌ جو پوليو پروگرام=== ==محنت ۽ روزگار== ليبر فورس سروي 2014–15 مطابق، پاڪستان ۾ ڪُل ليبر فورس جو اندازو 57.42 ملين ماڻهن تي ٻڌل هو، جڏهن ته سنڌ ۾ ليبر فورس 13.65 ملين هئي. 1990ع کان 2014ع تائين پاڪستان ۾ [[ليبر فورس ۾ شرڪت جي شرح]] (Labour Force Participation Rate) رڳو معمولي طور وڌي 43.2 سيڪڙو مان 45.2 سيڪڙو تائين پهتي، جڏهن ته هن عرصي دوران سراسري شرح لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو رهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ملڪ جي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ آبادي جو وڏو حصو معاشي سرگرمين ۾ شامل نه رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===عورتن جي محنتي شرڪت ۽ صنفي فرق=== پاڪستان ۽ سنڌ ۾ محنتي مارڪيٽ ۾ عورتن جي شرڪت گهٽ هجڻ کي مجموعي طور گهٽ ليبر فورس شرڪت جو اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ شهري علائقن ۾ عورتن جي محنتي شرڪت لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ اها شرح 28.8 سيڪڙو هئي. ڳوٺاڻين عورتن جو وڏو حصو خانداني زراعت ۾ بغير اجرت ڪم ڪري ٿو، جنهن جو معاشي پيداوار ۾ حصو محدود رهي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ کي پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري صوبو هجڻ باوجود عورتن جي روزگار جي گهٽ شرح سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي، جڏهن ته وقت سان گڏ مجموعي طور عورتن جي روزگار ۾ واڌ جو رجحان پڻ ڏٺو ويو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===بيروزگاري، گهٽ روزگاري ۽ نوجوان آبادي=== سنڌ ۾ گذريل لڳ ڀڳ 25 سالن دوران بيروزگاري جي شرح لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو رهي آهي. نوجوانن، خاص طور 15 کان 25 ورهين جي عمر واري گروهه ۾ بيروزگاري جي شرح سڀ کان وڌيڪ آهي، جيڪا شهري علائقن ۾ ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿي<ref name=" ايڪانومي "/>. هن عمر واري گروهه جو وڏو حصو يا ته خاندان تي دارومدار رکي ٿو يا جزوقتي ڪم ڪري ٿو، جيڪو سرڪاري بيروزگاري جي انگن ۾ مڪمل طور ظاهر نٿو ٿئي. [[گهٽ روزگاري]] (Underemployment) پڻ نمايان آهي، جتي 15 کان 44 ورهين جي آبادي جو وڏو حصو جزوقتي ڪم يا تازو تعليم مڪمل ڪندڙن تي مشتمل آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. شعبي وار روزگار ۽ پيشورانه ڍانچي ۾ تبديلي گذريل ڏهن کان پندرهن سالن دوران پاڪستان ۽ سنڌ ۾ پيشورانه ڍانچي ۾ تبديلي آئي آهي. ماهرن، مينيجرن، ٽيڪنيشنن ۽ لاڳاپيل پيشاورن جو حصو 6 سيڪڙو مان وڌي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٿيو آهي. سنڌ ۾ غير زرعي شعبي، خاص طور صنعتي ۽ خدمتي (Tertiary) سرگرمين ۾ روزگار نمايان طور وڌيو آهي. ان جي نتيجي ۾ زراعت ۾ روزگار جو حصو لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو مان گهٽجي 40 سيڪڙو تائين اچي ويو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===غير رسمي معيشت ۽ شعبي وار ورڇ=== پاڪستان ۾ غير رسمي شعبو ڪُل روزگار جو لڳ ڀڳ ٽي چوٿين حصو مهيا ڪري ٿو. سنڌ ۾ غير رسمي شعبي ۾ روزگار 17 سالن دوران 55.2 سيڪڙو مان وڌي 66.4 سيڪڙو تائين پهتو، جنهن سبب دستاويزي کوٽ ۽ سرڪاري آمدني ۾ نقصان جو خدشو وڌيو. 2015ع تائين سنڌ ۾ ٽئين نمبر تي وڏو روزگار مهيا ڪندڙ شعبو هول سيل ۽ پرچون واپار ۽ هوٽلن جو شعبو هو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 15.8 سيڪڙو ماڻهو ڪم ڪندا هئا. هي شرح 1990ع کان 2015ع تائين لڳ ڀڳ ساڳي رهي، جيتوڻيڪ عملي طور هن شعبي ۾ واڌ ڏٺي وئي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===لڏپلاڻ، اجرتون ۽ پورھئي جي عدم مساوات=== سنڌ ملڪ اندر ڳوٺاڻن کان شهري علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ۾ ٻئي نمبر تي آهي، جتي 2015ع ۾ لڳ ڀڳ 32 سيڪڙو آبادي صوبي اندر لڏي آئي. اجرتن جي حوالي سان، گذريل پنجن سالن دوران مينيجرن، ٽيڪنيڪل ماهرن ۽ ڪلارڪي عملي جي اجرتن ۾ 50 سيڪڙو کان وڌيڪ واڌ ٿي، جڏهن ته وڪري، خدمتن، ماهر زراعت، ٻيلن، مشين هلائيندڙن ۽ گهٽ پڙهيل عملي جي اجرتن ۾ واڌ 30 سيڪڙو کان گهٽ رهي. حقيقي اجرتن جي واڌ کي غربت گهٽائڻ سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===جبري پورھيو ۽ قانوني صورتحال=== جبري پورهيو پاڪستان جي مختلف صوبن ۾ موجود آهي، جڏهن ته سنڌ ۾ ان جو ڪيس وڌيڪ نمايان قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي جاگيرداري نظام جو اثر ڳوٺاڻن علائقن ۾ مضبوط رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. زمين کان محروم هاري ۽ سندن خاندان، خاص طور عورتون، سماجي ۽ معاشي استحصال جو شڪار ٿين ٿيون. سنڌ اسيمبلي 2015ع ۾ بندهه محنت خلاف خاص قانون منظور ڪيو، پر ان جي عملدرآمد بابت چئلينجز برقرار آهن. تعليم، مهارتون ۽ روزگار سان لاڳاپيل رجحان نوجوان بيروزگاري گهٽائڻ لاءِ تعليمي نصاب کي روزگار ڏيندڙن جي ضرورتن سان هم آهنگ ڪرڻ جي ڳالهه ڪئي وئي آهي، ته جيئن مارڪيٽ لاءِ قابلِ استعمال مهارتون پيدا ٿين<ref name=" ايڪانومي "/>. ان سان گڏ، عورتن جي محنتي شرڪت بابت جامع حڪمتِ عملي ۽ صنفي لحاظ کان مخصوص پروگرامنگ جي کوٽ کي نمايان ڪيو ويو آهي. سرڪاري شعبي ۾ عورتن جي ڪوٽا 5 سيڪڙو مان وڌائي 15 سيڪڙو ڪرڻ جهڙن قدمن جي امڪاني اثرن بابت به محدود شمارياتي جائزو موجود آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===سنڌ جون ٽريڊ يونين تنظيمون=== ===سنڌ جي ليبر قانونن جي فھرست=== ===سنڌ جون ايمپلائير تنظيمون=== === سنڌ جي سوشل سيڪيورٽي ادارن جي فھرست=== ==غربت ۽ عدم مساوات== سنڌ کي پاڪستان جي غريب ترين صوبن مان هڪ قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي لڳ ڀڳ هر ڏهن مان چار ماڻهو ملٽي ڊائيمينشنل پوورٽي انڊيڪس (MPI) تحت محروميءَ جو شڪار آهن. پاڪستان جي اٺن ملينيم ڊولپمينٽ گولز مان غربت گهٽائڻ اهو واحد هدف هو، جنهن ۾ ڪجهه حد تائين ڪاميابي حاصل ٿي، پر رفتار سست رهي. 1960ع کان 2000ع تائين شهري غربت ۾ گهٽتائي ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هئي، جڏهن ته 1980ع واري ڏهاڪي ۾ تيز معاشي واڌ سبب غربت ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي. غربت جي ماپ جا طريقا وقت سان گڏ تبديل ٿيا آهن، ڇو ته انساني ضرورتن جا نمونا به بدلجندا رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. عالمي بينڪ ۽ گڏيل قومن جي ترقياتي اداري (UNDP) غربت جي اهڙي لڪير متعارف ڪرائي آهي، جيڪا بنيادي خوراڪ (ڪيلوري) ۽ بنيادي سهولتن جي قيمت تي ٻڌل آهي ۽ مهانگائي کي به حساب ۾ آڻي ٿي. انهن اندازن موجب، 2013ع ۾ پاڪستان جي لڳ ڀڳ 29.5 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا 2017–18ع ۾ گهٽجي 24.3 سيڪڙو تائين پهتي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===سنڌ ۾ غربت جي سطح ۽ علائقائي تفاوت=== اندازن موجب سنڌ جي لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ رهي ٿي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ شديد غربت جي شرح گهڻي وڌيڪ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. گذريل ڏهاڪي دوران سنڌ ۾ غربت جي هيڊ ڪائونٽ ريشو لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو مان گهٽجي 43 سيڪڙو تائين آيو آهي، پر ان جي باوجود عدم مساوات هڪ وڏو چئلينج بڻيل آهي. جني (Gini) ڪوئفشنٽ سنڌ ۾ غريب ۽ غير غريب آبادي وچ ۾ وڏي فرق جي نشاندهي ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. صوبي جي ڏاکڻين ضلعن، خاص طور ٿرپارڪر، سجاول ۽ عمرڪوٽ ۾ غربت جي شرح انتهائي بلند رهي آهي، جڏهن ته ڪراچي ۽ حيدرآباد نسبتاً بهتر صورتحال رکن ٿا. انهن علائقن ۾ تعليم ۽ صحت جهڙين بنيادي خدمتن جي گهٽ فراهمي کي انساني ترقي جي گهٽ سطح سان ڳنڍيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===انساني ترقي (HDI) ۽ صوبائي ڀيٽ=== انساني ترقياتي انڊيڪس (HDI) جي حوالي سان سنڌ جي ڪارڪردگي پنجاب جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي. سنڌ جو HDI لڳ ڀڳ 0.64 رڪارڊ ڪيو ويو آهي، جڏهن ته پنجاب جو HDI لڳ ڀڳ 0.73 آهي. رپورٽن موجب، 2001ع کان 2014ع تائين سنڌ ۾ HDI جي واڌ جي رفتار گهٽ رهي، جنهن جا سبب قانون ۽ امن جي صورتحال، ڪمزور حڪمراني ۽ وسيلا ورڇ جي ترجيحن سان لاڳاپيل بيان ڪيا ويا آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. ===آمدني ۽ واپرائڻ ۾ عدم مساوات=== پاڪستان ۾ آمدني جي عدم مساوات نمايان رهي آهي. 2013ع ۾ ملڪ جي مٿين 20 سيڪڙو آبادي ڪُل آمدني جو لڳ ڀڳ 40.3 سيڪڙو حاصل ڪيو، جڏهن ته هيٺين 20 سيڪڙو آبادي جو حصو رڳو 9.3 سيڪڙو هو. آمدني جي ورڇ وقت سان گڏ بدلجندي رهي آهي، ۽ 1969–70ع ۾ جني انڊيڪس ۽ آمدني جي فرق نسبتاً گهٽ سطح تي رهيا، جيتوڻيڪ ان دور ۾ معاشي واڌ تيز هئي. سنڌ ۾ آمدني جي ورڇ پنجاب جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف رهي آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو آبادي مٿين 20 سيڪڙو آمدني واري گروهه ۾ شامل آهي، جڏهن ته پنجاب ۾ اهو حصو 50 سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. ان جي ابتڙ، سنڌ ۾ هيٺين 20 سيڪڙو گروهه جو حصو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو آهي، جيڪو ملڪ جي ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محرومي ڏيکاري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===واپرائڻ جا نمونا ۽ شهري-ڳوٺاڻو فرق=== 2011–12ع ۾ سنڌ ۾ واپرائڻ جي عدم مساوات پنهنجي بلند ترين سطح تي پهتي، جتي مٿين 20 سيڪڙو آبادي ڪُل واپرائڻ جو لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو خرچ ڪيو، جڏهن ته هيٺين 20 سيڪڙو آبادي جو حصو لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو رهيو<ref name=" ايڪانومي "/>. هڪ اهم مشاهدو اهو به آهي ته سنڌ جي هيٺين آمدني وارن طبقن جو واپرائڻ ڪڏهن ڪڏهن سندن آمدني کان وڌيڪ رهيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي روزمره ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ قرض تي ڀاڙين ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. شهري علائقن ۾، جتي رهائش ۽ بنيادي ضرورتن جي قيمت وڌيڪ آهي، آمدني ۽ واپرائڻ وچ ۾ فرق ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===في فرد آمدني ۽ علائقائي فرق=== 2011–12ع ۾ سنڌ جي في فرد سالياني آمدني جو اندازو لڳ ڀڳ 119,724 رپيا لڳايو ويو، جيڪو قومي سراسري ۽ پنجاب جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هو. ان جو وڏو سبب ڪراچي جي معاشي حيثيت آهي، ڇو ته اهو ملڪ جو وڏو واپاري ۽ بندرگاهي مرڪز آهي. ڪراچي جي في فرد آمدني قومي سراسري جي ڀيٽ ۾ ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ بيان ڪئي وئي آهي. البت، مختلف سرڪاري ۽ نيم سرڪاري ذريعن ۾ في فرد آمدني جي انگن ۾ فرق پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===گهريلو جوڙجڪ، پاڻي ۽ وسيلن تائين رسائي=== سنڌ ۾ سراسري طور هڪ گهر ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ماڻهو رهن ٿا، جڏهن ته آمدني حاصل ڪندڙ فردن جو تعداد عام طور ٻن جي لڳ ڀڳ آهي. وڌيڪ انحصار ڪندڙن ۽ گهٽ آمدني سبب غربت جا اشاري وڌيل رهن ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. ملڪ جي تازي سروي موجب پاڪستان جي رڳو چوٿين آبادي کي نلڪي جو پاڻي ميسر آهي. سنڌ جي شهري علائقن ۾ لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو آبادي کي نلڪي جو پاڻي حاصل آهي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ 63 سيڪڙو آبادي هٿ پمپن تان پاڻي حاصل ڪري ٿي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===زرعي شعبي ۽ سماجي خرچن سان لاڳاپيل رجحان=== زرعي شعبي سان لاڳاپيل گروهن ۾ غربت جي شرح ٻين پيشاورانه گروهن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رهي آهي، ۽ 1980ع کان 2005ع تائين هن شعبي ۾ غربت هيڊ ڪائونٽ ريشو وڌيو. پاڪستان ۽ سنڌ ۾ سماجي شعبي، جهڙوڪ تعليم، صحت ۽ پاڻي و صفائي تي سرڪاري خرچن جا انگ موجود آهن، پر انهن خرچن جي اثرن بابت مختلف تجزيا ڪيا ويا آهن. مجموعي طور، سنڌ ۾ غربت ۽ عدم مساوات جا اشاري علائقائي تفاوت، آمدني جي غيربرابري ۽ انساني ترقي جي گهٽ سطح کي ظاهر ڪن ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. ==آمدورفت جا ذريعا== ===سنڌ جي قومي شاھراھن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور روڊن جي فھرست=== ===سنڌ جون ريلوي نظام=== === سنڌ جي ريلوي اسٽيشنن فھرست=== === سنڌ جي سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جي فھرست=== === سنڌ جي نجي شعبي واري روڊ ٽرانسپورٽ جي فھرست=== === سنڌ جا ٽرانسپورٽ وارا سرڪاري ادارا=== ===سنڌ جون ايئرلائينز=== ===سنڌ جا آبي رستا=== ===سنڌ جي ھوائي اڏن جي فھرست ا=== === سنڌ ۾ گاڏين جي رجسٽريشن=== ===سنڌ ۾ ٻيڙين جي رجسٽريشن=== === سنڌ ۾ ھلندڙ ٽرينن جي فھرست=== === سنڌ ۾ مال جي ٽرانسپورٽ=== ==سياحت== سنڌ پنهنجي ثقافتي، تاريخي ۽ قدرتي ورثي جي ڪري پاڪستان جي اهم سياحتي علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ موجود [[موئن جو دڙو]]، جيڪو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳن ۾ شامل آهي، قديم [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي شاندار تاريخ جو عڪاس آهي. ان کان علاوه [[ڪراچي]] جا سامونڊي ڪنارا، روايتي بازارون، تاريخي عمارتون ۽ تفريحي مرڪز ملڪي توڙي غير ملڪي سياحن لاءِ خاص دلچسپي جو باعث آهن. سنڌ ۾ [[لال شهباز قلندر]] جي سالياني عرس سميت ڪيترائي ثقافتي ۽ مذهبي ميلا پڻ منعقد ٿين ٿا، جيڪي صوبي جي ثقافتي سڃاڻپ ۽ روايتن کي اجاگر ڪن ٿا. تاريخي ماڳن، ثقافتي ورثي، سامونڊي علائقن ۽ ماحولياتي سياحت جي وڌندڙ اهميت سبب سنڌ ۾ هوٽلن، تفريحي مرڪزن، ماحول دوست رهائشگاهن ۽ ثقافتي سياحتي خدمتن جي ترقي جا وسيع امڪان موجود آهن. حڪومت سياحتي انفراسٽرڪچر جي بهتري، سياحت سان لاڳاپيل خدمتن جي سهولت ۽ سيڙپڪاري جي حوصلا افزائي لاءِ مختلف قدم کنيا آهن، جنهن سان سياحت جو شعبو صوبي جي معاشي ترقي ۽ ثقافتي ورثي جي تحفظ لاءِ هڪ اهم وسيلو بڻجي رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Tourism (Unveiling the Cultural and Historical Riches of Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ===سنڌ جي تاريخي ماڳن جي فھرست=== ===سنڌ جي تفريحي ماڳن جي فھرست=== ===سنڌ جا سامونڊي بيچ=== ===سنڌ جي تفريحي ريزارٽن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور ھوٽلن جي فھرست=== === سنڌ جي ريسٽ ھائوسن جي فھرست=== ===سنڌ جي سرڪٽ ھائوسن جي فھرست=== === سنڌ جي ثقافتي مرڪزن جي فھرست=== === سنڌ جي شڪارگاھن جي فھرست=== === سنڌ جي واٽر پارڪن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور مسجدن جي فھرست=== === سنڌ جي شاھي محلن جي فھرست=== ==رانديون== ===ڪرڪيٽ=== ===فٽ بال=== ===باڪسنگ=== ===ھاڪي=== ===ملھ=== ===والي بال=== ===سنوڪر=== ===ٻيون رانديون=== ===سنڌ جي راندين واري اسٽيڊيمن جي فھرست=== ===سنڌ جا راندين جا ڪامپليڪس=== === سنڌ گيمز === === سنڌ جي راندين جون صوبائي ٽيمون === ===سنڌ جي رانديگرن جي فھرست=== ==سنڌ جا کاڌا == ===سنڌ جا روايتي کاڌا=== ===سنڌ جون مٺايون=== ===سنڌ جا مشروب=== === سنڌ ۾ پلي جا ڊش=== === سنڌ جي کاڌن جي فھرست=== ==فوجي ڇانوڻيون== === سنڌ جي فوجي ڇانوڻين جي فھرست=== #ڪراچي جي صدر ڇانوڻي #ٻولھڙي ايئر بيس ۽ ڇانوڻي #فيصل ايئر بيس ڇانوڻي #ڪورنگي واري ڇانوڻي #پنوعاقل فوجي ڇانوڻي #حيدرآباد صدر ڇانوڻي === سنڌ جون منسوخ ٿيل فوجي ڇانوڻيون=== #سکر جي صدر ڇانوڻي #شڪارپور جي صدر ڇانوڻي == نشرياتي ادارا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن== ==مشھور شخصيتون== ===سياستدانن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر 1 !! نالو 1 !! پارٽي 1 ! نمبر 2 !! نالو 2 !! پارٽي 2 ! نمبر 3 !! نالو 3 !! پارٽي 3 |- | 1 || [[محمد علي جناح]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 2 || [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 3 || [[بي نظير ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 4 || [[جي. ايم سيد]] ||[[جيئي سنڌ تحريڪ]] | 5 || [[رسول بخش پليجو]] ||[[سنڌ عوامي تحريڪ]] | 6 || [[حيدر بخش جتوئي]] ||[[سنڌ جاري ڪميٽي]] |- | 7 || [[پير علي محمد راشدي]] ||[[مسلم ليگ]] | 8 || [[خانبھادر الله بخش سومرو]] ||[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | 9 || [[محمد ايوب کھڙو]] ||[[مسلم ليگ]] |- | 10 || [[سر عبدالله هارون]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 11 || [[پير الاھي بخش]] ||[[مسلم ليگ]] | 12 || [[مير رسول بخش ٽالپر]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 13 || [[علامه شاھ احمد نوراني]] ||[[جمعيت علماء پاڪستان (نوراني گروپ)]] | 14 || [[سر غلام حسين ھدايت الله]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 15 || [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | 16 || [[مولانا عبيدالله سنڌي]] ||[[جمعيت علماء ھندئ]] | 17 || [[آصف علي زرداري]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 18 || [[بلاول ڀٽو]] || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 19 || [[مير مرتضي ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي (شھيد ڀٽو)]] | 20 || [[ممتاز علي ڀٽو]] ||[[نواز ليگ]] | 21 || [[عبدالواحد آريسر]] ||[[جيئي سنڌ محاذ]] |- | 22 || [[فاضل راھو]] ||[[نيشنل عوامي پارٽي]] | 23 || [[شھيد نذير عباسي]] ||[[ڊيموڪريٽڪ اسٽوڊنٽس فيڊريشن]] | 24 || [[مولانا جان محمد عباسي]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] |- | 25 || [[مولانا جان محمد ڀٽو]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 26 || [[پروفيسر غفور احمد]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 27 || [[الطاف حسين]] ||[[متحده قومي موومينٽ]] |- | 28 || [[بشير خان قريشي]] ||[[جيئي سنڌ متحده محاذ]] | 29 || [[غلام مصطفي جتوئي]] ||[[نيشنل پيپلز پارٽي]] | 30 || [[محمد خان جوڻيجو]] ||[[ مسلم ليگ]] |- | 31 || [[پير پاڳارو]] ||[[مسلم ليگ]] | 32 || [[پير صبغت الله پاڳارو]] ||[[حر جماعت]] | 33 || [[عظيم طارق]] ||[[مھاجر قومي موومينٽ]] |- | 34 || [[قائم علي شاھ]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 35 || [[ارباب رحيم]] ||[[مسلم ليگ فنڪشنل]] | 36 || [[اياز لطيف پليجو]] ||[[سنڌ عوامي تحريڪ]] |- | 37 || || | 38 || || | 39 || || |- | 40 || || | 41 || || | 42 || || |- | 43 || || | 44 || || | 45 || || |- | 46 || || | 47 || || | 48 || || |- | 49 || || | 50 || || | 51 || || |- | 52 || || | 53 || || | 54 || || |- | 55 || || | 56 || || | 57 || || |- | 58 || || | 59 || || | 60 || || |- | 61 || || | 62 || || | 63 || || |- | 64 || || | 65 || || | 66 || || |- | 67 || || | 68 || || | 69 || || |- | 70 || || | 71 || || | 72 || || |- | 73 || || | 74 || || | 75 || || |- | 76 || || | 77 || || | 78 || || |- | 79 || || | 80 || || | 81 || || |- | 82 || || | 83 || || | 84 || || |- | 85 || || | 86 || || | 87 || || |- | 88 || || | 89 || || | 90 || || |- | 91 || || | 92 || || | 93 || || |- | 94 || || | 95 || || | 96 || || |- | 97 || || | 98 || || | 99 || || |- | 100 || || |} ===مؤرخن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر !! نالو !! سرگرميءَ جا سال !! نمايان تصنيف |- | 1 || [[جي ايم سيد]] || 1940–1990 || سنڌوءَ جي ساڃاهه (ٻه جلد) |- | 2 || [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]] || 1930– || قديم سنڌ؛ سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |- | 3 || || || |- | 4 || || || |- | 5 || || || |- | 6 || || || |- | 7 || || || |- | 8 || || || |- | 9 || || || |- | 10 || || || |- | 11 || || || |- | 12 || || || |- | 13 || || || |- | 14 || || || |- | 15 || || || |} ===سائنسدانن جي فھرست=== ===اديبن جي فھرست=== ===ڳائڻن جي فھرست=== ===اداڪارن جي فھرست=== === موسيقارن جي فھرست=== === عالمن جي فھرست=== ===رانديگرن جي فھرست=== === تعليمي ماھرن جي فھرست=== == وڌيڪ ڏسو == {{div col}} * [[سنڌ (سلجھائپ)]] * [[حڪومت سنڌ]] * [[سنڌ جا شهر]] * [[سنڌ صوبو (1936-55)]] * [[سنڌ ڊويزن]] * [[سنڌوديش]] * [[سنڌو درياھ]] * [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]] * [[سنڌو رياست]] * [[سنڌي ماڻھن جي فهرست|سنڌي ماڻهن جي فهرست]] * [[سنڌ ۾ صوفي ازم]] * [[منصوره]] * [[موهن جو دڙو]] * [[سنڌ جي مقبرن تي چٽسالي]] * [[ديبل]] * [[سنڌ ۾ جبلن تي قديم نقش نگاري]] * [[سنڌو لکت]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌباد ناکئا]] * [[مهاجر صوبو]] * [[ميرپور خاص جو برهما]] * [[سنڌي لباس]] * [[سنڌ جا ضلعا]]{{div col end}} {{portal bar|جاگرافي|ايشيا|ڏکڻ ايشيا|پاڪستان|سنڌ|ڪراچي}} == ويب لنڪون== * [https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ انڊيا جو امپيريل گزيٽيئر سڀئي جلد ريسرچ لاء ھتان پڙھي سگھجن ٿا == خارجي ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Sindh}} * [https://web.archive.org/web/20121119234920/http://www.transport.gos.pk/ سنڌ ٽرانسپورٽ کاتو] * [http://www.sindh.gov.pk حڪومت سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531075317/http://www.sindh.gov.pk/ |date=2013-05-31 }} * [http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ سنڌ بابت معلومات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120405093443/http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ |date=2012-04-05 }} * [https://web.archive.org/web/20091126053250/http://www.lgdsindh.com.pk/districts1.htm سنڌ جي ضلعن جا نقشا] * {{dmoz|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh}} * [http://www.worldstatesmen.org/Pakistan_states.html#Sind ورلڊ اسٽيٽمين – پاڪستان – صوبو : سنڌ] {{سنڌ جي تاريخ}} {{سنڌ}} {{پاڪستان جا صوبا}} {{باب السلام}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا صوبا]] [[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ست ھزار ق.م جون قائمون]] [[زمرو:ست ھزار ق.م جون گھڻ آباديءَ واريون جڳھون]] c9mwgtq5gfgt8l8lfqw8mg0z6pvoqq0 384095 384091 2026-06-10T19:44:55Z Intisar Ali 8681 384095 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون}} {{Infobox settlement | name = سنڌ | native_name = {{hlist|{{resize|{{lang|sd|{{Naskh|سنڌ}}}}}}|{{lang|ur|{{nq|سندھ}}}}}} | etymology = <br />''سنڌو'' ([[سنڌو درياهه]]) مان نڪتل، جنهن جي لفظي معنيٰ "درياهه" آهي | type = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Jinnah Mausoleum.JPG | caption1 = [[مزارِ قائد]] | image2 = Rohri.jpg | caption2 = [[ايوب پل]] | image3 = Karachi sky line.jpg | caption3 = [[ڪراچي جو افق]] | image4 = Ranikot fort 2 (asad aman).jpg | caption4 = [[رني ڪوٽ قلعو]] | image5 = Other side of Moenjodaro by Usman Ghani.jpg | caption5 = [[موهن جو دڙو]] | image6 = | image7 = Shah jahan mosque -Thatta 7(asad aman).jpg | caption7 = [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] }} | image_flag = Flag of Sindh.svg | image_seal = Coat of arms of Sindh Province.svg | nicknames = {{hlist|''مهراڻ'' (دروازو)|''باب الاسلام'' (اسلام جو دروازو)}} | image_map = Sindh in Pakistan (claims hatched).svg | map_caption = پاڪستان ۾ سنڌ جو مقام | coor_pinpoint = | coordinates = {{coord|26|21|N|68|51|E|region:PK|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = [[انڊين گورنمينٽ ايڪٽ، 1935ع|{{Start date and age|1936|4|1|df=y}}]] (موجوده شڪل) | established_title1 = اڳ ۾ | established_date1 = [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو | seat_type = [[پاڪستان جي گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|گاديءَ جو هنڌ]]<br />{{nobold|[[سنڌ جا شهر آبادي موجب|۽ سڀ کان وڏو شهر]]}} | seat = [[ڪراچي]] | parts_type = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | parts_style = coll,para | parts = [[سنڌ جون ڊويزنون|06]] | p1 = [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]<br />[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]<br />[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]<br />[[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]<br />[[سکر ڊويزن|سکر]]<br />[[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاري موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|انساني ترقياتي اشاري (HDI)]] (2021ع) | blank2_info_sec1 = 0.517 {{increase}}<ref name="GlobalDataLab">{{cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/PAK/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&colour_scales=global|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=Globaldatalab.org|access-date=5 June 2022}}</ref><br />{{color|#FF0000|گهٽ}} | blank3_name_sec1 = [[پاڪستان ۾ تعليم|شرح خواندگي]] (2023ع) <ref>{{cite web | url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_province.pdf | title=Sindh Achieves Highest Literacy Growth Rate Among All Provinces | date=9 June 2025 }}</ref> | blank3_info_sec1 = {{bulleted list|'''ڪل:'''<br />(57.54%) |'''مرد:'''<br />(64.23%) |'''عورتون:'''<br />(50.21%)}} | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank_info_sec2 = 75 | blank1_name_sec2 = [[صوبائي اسيمبلي سنڌ|صوبائي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank1_info_sec2 = 168<ref>{{cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|access-date=24 July 2009|archive-date=14 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214183543/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|url-status=dead}}</ref> | blank2_name_sec2 = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | blank2_info_sec2 = 6 | blank3_name_sec2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعا]] | blank3_info_sec2 = 30 | blank4_name_sec2 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقا]] | blank4_info_sec2 = 138 | blank5_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]] | blank5_info_sec2 = 1108<ref>{{cite web|url=http://www.lgdsindh.com.pk/|title=LgdSindh - News Blog|website=LgdSindh|access-date=5 September 2006|archive-date=16 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616174048/http://www.lgdsindh.com.pk/|url-status=dead}}</ref> | government_footnotes = | government_type = [[وفاقي رياست|وفاقي]] پارلياماني حڪومت | governing_body = [[حڪومت سنڌ]] | leader_party = | leader_title = [[سنڌ جو گورنر|گورنر]] | leader_name = [[نھال ھاشمي]] ([[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پي ايم ايل-ن]]) | leader_title1 = [[سنڌ جو وزيراعليٰ|وزيراعليٰ]] | leader_name1 = [[سيد مراد علي شاهہ|سيد مراد علي شاھ]] ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|پي پي پي]]) | leader_title2 = [[سنڌ جو چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = سيد آصف حيدر شاهه | leader_title3 = [[مقننہ]] | leader_name3 = [[ سنڌ اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]] | leader_title4 = [[پاڪستان جون هاء ڪورٽون|هاءِ ڪورٽ]] | leader_name4 = [[سنڌ هاء ڪورٽ]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 140,914 | area_rank = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]] | elevation_footnotes = | elevation_m = 173 | population_footnotes = <ref name="2023 Census">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Sindh.pdf |title = Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 (Sindh province) |date= 5 August 2023 |website = Pakistan Bureau of Statistics (www.pbs.gov.pk) |access-date = 25 November 2023}}</ref> | population_total = 55,696,147 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] | population_rank = [[پاڪستان جي آبادي|ٻيون]] | population_density_km2 = 395 | population_demonym = سنڌي | population_note = | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +05:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] | website = [http://www.sindh.gov.pk sindh.gov.pk] | footnotes = | official_name = سنڌ صوبو | translit_lang1_info1 = | blank_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank_info_sec1 = {{Hlist|[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]|[[اردو]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{efn| *سنڌي واحد سرڪاري ٻولي آهي جيڪا صوبائي سطح تي تسليم ٿيل ۽ ضابطي هيٺ آهي۔ *اردو ۽ انگريزي جي سرڪاري حيثيت [[پاڪستان جو آئين|قومي آئين]] ۾ تسليم ٿيل آهي۔}}}} | demographics1_info1 = $86 billion ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g}} | demographics_type1 = جي ڊي پي (نالي ماتر) | demographics1_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics1_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics1_info2 = $1,997 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) | demographics_type2 = جي ڊي پي (خريداري قوت برابري) | demographics2_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics2_info1 = $345 ارب ڊالر ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g|سنڌ جو قومي معيشت ۾ حصو 23.7٪، يا 2022ع ۾ 345 ارب آمريڪي ڊالر (PPP) ۽ 86 ارب آمريڪي ڊالر (نالي ماتر) هو.<ref name=kp>{{Cite web|url=https://kpbos.gov.pk/assets/docs/reports/NTL-PolicyBrief-Aug-1.pdf|title= GDP OF KHYBER PUKHTUNKHWA'S DISTRICTS|website=kpbos.gov.pk}}</ref><ref name="imf.org">{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=564,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIEPCH,&sy=2020&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title=Report for Selected Countries and Subjects }}</ref>}} | demographics2_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics2_info2 = $7,209 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) }} '''سنڌ''' ({{lang-en|'''Sindh'''}}، [[اردو]]: {{Nastaliq|'''سندھ'''}})، [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان هڪ صوبو آهي، جيڪو ملڪ جي ڏاکڻي اوڀر طرف واقع آهي. سنڌ، [[سنڌي ماڻھو|سنڌي قوم]] جو تاريخي وطن آهي، جنهن کي عام طور واديءَ مهراڻ پڻ چيو ويندو آهي. ايراضي جي لحاظ کان سنڌ ٽيون نمبر وڏو صوبو، ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] کان پوءِ آبادي جي لحاظ کان ٻيون نمبر وڏو صوبو آهي. اولهه طرف سنڌ جا حدون [[بلوچستان]]، اتر طرف [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اوڀر طرف [[هندوستان]] جي [[راجستان]] ۽ [[گجرات]] سان لڳن ٿيون. سنڌ جي ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهي. سنڌ جي سر زمين گهڻو ڪري [[سنڌو درياھ]] جي وهڪري سبب آباد آهي، جڏهن ان جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ٿر|ٿر رڻپٽ]] واقع آهي جيڪو انڊيا جي رياست گجرات ۽ [[رڻ ڪڇ]] [[ريگستان]] سان ملي وڃي ٿو. سنڌ جي اولھ ۾ [[کيرٿر|کيرٿر جبل]] واقع آهي. سنڌ جي [[آبهوا]] [[اونھارو|اونهاري]] جو سخت گرم ۽ [[سيارو|سياري]] جو سخت ٿڌي رهندي آهي. سنڌ صوبي جي [[گادي جو هنڌ]] [[ڪراچي]] [[پاڪستان]] جو سڀ کان وڏو واپاري مرڪز آهي. ڪراچي پاڪستان جو ٻيو سڀ کان وڏو صنعتي شهر آهي جيڪو صوبي جي گادي جو هنڌ پڻ آهي جتي لاتعداد ملڪي ۽ بين الاقوامي بينڪن جو سسٽم موجود آهي، پاڪستان جا ٻه اهم [[بندرگاھ]] [[پورٽ قاسم]] ۽ [[ڪراچي بندرگاھ]] پڻ سنڌ ۾ آهن. باقي سنڌ [[زراعت]] واري [[صنعت]] تي مشتمل آهي، جيڪي لاتعداد [[ميوو|ميوا]]، [[ڀاڄي|ڀاڄيون]]، ۽ [[فصل]] پيدا ڪري ٿي جيڪي سموري ملڪ استعمال ۾ ڪيا وڃن ٿا.<ref name="The Nation, 2014">{{cite news|last1=Staff reporter|title=Sindh must exploit potential for fruit production|url=http://nation.com.pk/business/09-Mar-2014/sindh-must-exploit-potential-for-fruit-production|accessdate=29 May 2015|agency=The Nation|publisher=The Nation, 2014|date=9 March 2014}}</ref><ref name="SALU Press">{{cite web|url=https://www.academia.edu/1934949/Dates_in_Sindh_Facts_and_Figures|title=Dates in Sindh|last2=Saud|first2=Adila A.|date=|website=|publisher=SALU Press|last1=Markhand, PhD|first1=Ghulam Sarwar|accessdate=29 May 2015}}</ref><ref name="Dawn News,2007">{{cite news|last1=Editorial|title=How to grow Bananas|url=http://www.dawn.com/news/264225/how-to-grow-bananas|accessdate=29 May 2015|agency=Dawn News,|publisher=Dawn News, 2007|date=3 September 2007}}</ref> سنڌ صوبو پاڪستان جي [[دوا ساز صنعت]] جو پڻ مرڪز آهي. سنڌ پنهنجي مختلف [[ثقافت]] جي ڪري مشهور آهي، جنهن تي گهڻو تڻو اثر [[تصوف|صوفي ازم]] جو آهي، ڪيتريون ئي اهم [[صوفي]] [[مزار|مزارون]] سڄي سنڌ ۾ موجود آهن جيڪي لاتعداد عقيدتمند کي پنهنجي طرف ڇڪن ٿيون. سنڌ پاڪستان جو اڪيلو صوبو آهي جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ [[هندو]] رهن ٿا<ref name="tharparkar.gos.pk">[http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88 Tharparkar District Official Website – District Profile – Demography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321200415/http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88|date=March 21, 2012}}</ref> ان کان علاوه [[ڪراچي]] به پاڪستان جو واحد شهر آهي جتي جدا جدا قومون آباد آهن جن ۾ [[مھاجر]] (جيڪي 1947ع ۾ [[انڊيا]] مان هجرت ڪري آيا هئا)<ref name=":0">{{Cite journal|last=KHALIDI|first=OMAR|date=1998-01-01|title=FROM TORRENT TO TRICKLE: INDIAN MUSLIM MIGRATION TO PAKISTAN, 1947—97|jstor=20837002|journal=Islamic Studies|volume=37|issue=3|pages=339–352}}</ref> برمي، ملباري، بنگالي، وغيره جنهن جي نتيجي ۾ ڪراچي ۾ ڪيترائي ڀيرا نسلي جهيڙا پڻ ٿيا آهن.<ref name=Minahan>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World |volume=3 |year=2002 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-32111-5 |pages=1277–78}}</ref> سنڌ ۾ [[يونيسڪو]](UNESCO) طرفان ٻه مقام عالمي ورثو قرار ڏئي پنهنجي نگرانيءَ ۾ آندا ويا آهن جنهن ۾ هڪ [[مڪلي|مڪلي جون ٽڪريون]] ([[ٺٽو]]) ۽ ٻيو [[موهن جو دڙو]] ([[لاڙڪاڻو]]) شامل آهن.<ref>{{cite web|title=Properties inscribed on the World Heritage List (Pakistan)|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/pk|website=UNESCO|publisher=UNESCO|accessdate=14 July 2016}}</ref> انگريزن اگسٽ 1935 ۾ گورنمنٽ آف انڊيا ايڪٽ پاس ڪيو. جنهن موجب برما ۽ عدن کي انڊيا مان ٽوڙي واپس پراڻي فتح ڪيل ملڪ/ڪالوني جي جدا حيثيت ۾ بحال ڪيائون. جڏهن ته سنڌ ۽ بلوچستان کي فتح ڪيل جدا ملڪ واري حيثيت ۾ بحال نه ڪيائون. سنڌ کي انڊيا جي هڪ صوبي جي حيثيت ۾ بحال ڪيائون. جڏهن ته بلوچستان کي قلات شاهي رياست طور انڊيا ۾ شامل رکيائون. == نالي جي معني == سنڌ تي [[سنڌوندي]]ءَ تان نالو پيو آهي. [[سنسڪرت]] ۾ ”سنڌو“ معنيٰ [[سمنڊ]] يا [[درياھ|وڏو درياءُ]] آهي،{{sfn|Phiroze Vasunia|2013|p=6}} اڳي [[ڪابل ندي]]، گومتي (گومال) وغيره سنڌونديءَ جون ڀرتي ڪندڙ شاخون هونديون هيون، تنهنڪري سنڌو رواجي ندين کان تمام گهڻو وڏي هوندي هئي ۽ سمنڊ سان ڪلهو پئي هڻندي هئي. انهيءَ سبب [[آريا|آڳاٽن آرين]] اهو نالو رکيس. اڄ به سنڌونديءَ جو پيٽ [[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ديري اسماعيل]] کان وٺي [[ڪالاباغ]] تائين ايڏو وڏو آهي، جو ڪا ٻيڙي وچ سير ۾ هوندي، ته نڪي اورينءَ ڀر نڪي پرينءَ ڀر کان ڏسڻ ۾ ايندي.<ref>ڪتاب: [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html قديم سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180518034947/http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book46/Book_page2.html |date=2018-05-18 }} از ڀيرومل مهرچند آڏواڻي؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ|سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو]]</ref> اڳي سنڌ کي [[انگريزي ٻولي|انگريزي ٻوليءَ]] ۾ '''Sind''' ڪري لکيو ويندو هو، پر 1988ع تي [[سنڌ اسيمبلي]] پاران پيش ڪيل هڪ بل ذريعي ان کي '''Sindh''' ڪوٺيو ويو. 325 قبل مسيع ۾ [[يوناني|يونانين]] جڏهن [[سڪندر اعظم]] جي اڳواڻي ۾ سنڌ فتح ڪئي، ان وقت سنڌ کي انهن '''انڊُوس''' جو نالو ڏنو، جنهن مان بعد ۾ لفظ '''انڊس''' جنم ورتو. آڳاٽي ايرانين پاران [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي اوڀر طرف سموري علائقي کي هند چيو ويندو هو. جڏهن 17هين صدي تي انگريز برصغير ۾ آيا ته هن سموري [[ڏکڻ ايشيا]] کي سنڌ جو نالو ڏئي ان کي [[انڊيا]] ڪوٺيو. پاڪستان جي نالي ۾ [[س]] جو لفظ پڻ سنڌ مان کنيل آهي.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever?}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref>پروفيسر منگهارام ملڪاڻي ”سنڌ“ لفظ کي صاف طور دراوڙي الاصل قرار ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته آرين اهو لفظ دراوڙن کان اڌارو ورتو. هو لکي ٿو ته: {{quote|”بمبئي جي ڀارت وگيانيءَ (Indologist) پادري هيرس جي سَنَد موجب سندونديءَ کي اهو نالو آرين کان آڳاٽن رهاڪن دراوڙن ڏنو هو. جن جي ٻوليءَ ۾ ’سند‘ يا ’سِندو‘ لفظ جي معنيٰ هئي ندي يا درياءُ. آرين ان اکر کي ڦيرائي ”سنڌ“ يا ”سنڌو“ ڪيو، جنهن پٺيان سمورو ملڪ جنهن مان اُها ندي لنگهي ٿي، تنهن تي ’سنڌ‘ ديس جو نالو پئجي ويو......“<ref>{ملڪاڻي، منگهارام، پروفيسر، ”سنڌ، هندستان جو دروازو ۽ ان جي ادبي قدامت“ (مضمون)، ٽماهي ”مهراڻ“، جلد 11، نمبر- 3، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع، ص. 125}</ref>|}}يورپي لوڪن ”سنڌ“ لفظ جي بنياد متعلق اِها دعويٰ ڪئي ته اهو لفظ سنڪرت ٻوليءَ جو آهي، جنهن جو بنياد ”سڌ“ (sidh) ۽ ان جي معنيٰ نَهر يا نَدي آهي<ref>{williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.}</ref>ايڊورڊ ٿارنٽن (1844ع) ”سِنڌ“ يا ”سِنڌو“ لفظ کي سنسڪرت بنياد جو قرار ڏئي ٿو. هو لکي ٿو ته: "Sind or Sindh sanscrit for sea or collection of water......."<ref>{) Thornton, edward, op. cit. p. 199}</ref>مونيئروليمز ”سنڌو“ لفظ جي معنيٰ نهر،ندي ۽ سنڌ جا ماڻهو ڏنا آهن<ref>{williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.}</ref>اليگزينڊر ڪننگهام، سنڌ لفظ جي بنياد متعلق لکي ٿو ته: ”يونان وارن هن علائقي کي سِنڊو (Sindo) ۽ عربن سَدُو (Sadu) لکيو آهي. جيڪي هن علائقي جي سنسڪرتي نالي سِنڌو (Sindhu) ڏانهن اشارو ڪن ٿا. هن ٻوليءَ ۾ هتان جي رهاڪن کي سئنڌاوا (Saindhava) يا سئنڌو، (Saindhu) چيو ويو آهي ۽ عام مشهور اُچار به اهو آهي.“<ref>{ڪننگهام اليگزنڊر، ”سنڌ- هند جي قديم جاگرافي“، سنڌي ترجمو: عطامحمد ڀنڀرو، ڄام شورو/ حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 2007ع، ص. 266.}</ref>اليگزينڊر ڪننگهام واري ڳالهه کي ”انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا“ جا مرتبين تسليم ڪندي نقل ڪيو آهي. ڪاڪو ڀيرومل ان انسائيڪلو پيڊيا جي حوالي سان ڪننگهام واري ڳالهه ورجائيندي لکي ٿو ته: ”سنسڪرت ۾ ان کي ”سَئندَو (Saindhava) چوندا هئا، جنهن جي معنيٰ سنڌو ڪناري تي رهندڙ لوڪ......“<ref>{آڏواڻي، مهرچند، ڀيرومل، ”قديم سنڌ“، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، ڇاپو ٻيو 1980ع، ص.46}</ref>”رگويد واري زماني ۾ سنڌو ماٿر جي قديم لوڪن (رهواسين) کي سَئندو (Saindhava) جي نالي سان سڏيندا هئا، جنهن جي مراد هئي- سنڌو ڪناري يا سنڌوماٿر ۾ رهندڙ لوڪ آرين، يا هنن لوڪن (سنڌو ماٿر جي اصلوڪن رهاڪن) کي انهيءَ نالي (سَئنڌو/ سئندوئي) سڏيائون. هونئن به ته سنڌي ويا ڪرڻ جي اصولن موجب ’سنڌو‘ لفظ جي صفتي صورت ’سِئنڌوئي/ سئنڌو ئي ٿيندي. اها صورت (سئنڌو ئي)، اڳتي هلي پهرين ’سنڌ ئي‘ بڻي هوندي ۽ پوءِ ’سنڌي‘ بڻجي وئي ۽ وچ واري سُر [اَو]کي [اُ] سُر ۾ تبديل ڪيو ويو......... اهڙي طرح ’سنڌ ئي‘ جا اڳتي هلي ’سِنڌي‘ بنجي وئي آهي........“<ref>{الانا، غلام علي، ڊاڪٽر، ”سنڌي ٻوليءَ جو بڻ بنياد“، ڪراچي، سنڌيڪا اڪيڊمي، نئون ڇاپو 2004ع، ص. 127.}</ref><ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>”جڏهن به سنسڪرت مان نَوَن لفظن ٺاهڻ لاءِ ڪنهن ڌاتوءَ سان اڳياڙيون ۽ پڇاڙيون ڳنڍيون وينديون هيون ته ان عمل کي سڏيندا ئي هئا ”سَنڌي“، جو پوءِ ڦري ”سنڌي“ اچارجڻ لڳو ۽ اڄ خود يورپي ماهرن ان لفظ ”سَندي“ (Sandhi)کي هڪ ٽيڪنيڪل لفظ تور انگريزي ۽ ٻين ٻولين ۾ استعمال ڪرڻ شروع ڪيو آهي. ان لفظ ۾ ڪافي وقت اندر ( اِ ) حرف علت جو ( اَ ) حرف علت ۾ مٽجڻ ڪا وڏي ڳالهه ڪانهي. خود اسان وٽ ان جون ڪي صورتون انهي طريقي سان بدلجي چڪيون آهن. هن لفظ جو ڌاتو آهي سُڌ> سِد (سنسڪرت- سيند) = وهڻ، ڳنڍڻ، ڳنڻ، ڌڪ هڻڻ، آباد ٿيڻ، محدود ٿيڻ وغيره. جنهن مان سنڌ، سنڌو، سِڌو، سِنڌ، حرف علتِ (اِ) سان موجود آهن. ته ٻئي پاسي سَنڌڻ، سَند، سنداڻ، سَنڌ وغيره موجود آهن.......<ref>{ميمڻ سراج، ”سنڌي ٻولي“، حيدرآباد، سنڌ لئنگويج اٿارٽي، ٻيو ڇاپو 2009ع، ص. 63، 64.}</ref> <ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>.“دين محمد ڪلهوڙو، سنڌ لفظ کي دراوڙي ٻوليءَ جو آريائي روپ قرار ڏئي ٿو. هو لکي ٿو ته: ”منهنجي اڀياس ۽ سمجهه موجب: سنڌو/سنڌ لفظ جو بنياد سنسڪرت جو لفظ ”ند“ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ’طرف‘ ۽ ’س‘ ان جي اڳياڙي (Prefix) آهي. ’ند‘ جي اڳيان ’س‘ ۽ پٺيان ’و‘ اضافي صورتن ملائڻ سان لفظ ٺهيو- ’سنڌو‘ جنهن جي معنيٰ نڪري ٿي- سامهون وارو درياءُ. جڏهن قديم آريا درياء ڏيئي سنڌ ۾ گهڙيا هئا، تڏهن هنن درياءَ جي ٻنهي ڪنارن تي آباد دراوڙن لوڪن کي ’سنڌي‘ ۽ سندن ملڪ کي ’سنڌ‘ سڏيو، ڇاڪاڻ ته دراوڙن جو هي ملڪ هنن آرين کي سامهون واري طرف کان ٿي نظر آيو. اهڙي ريت هيءُ درياء منهنجي نظر ۾ قديم آرين جي آمد کان پوءِ ”سنڌو“ جي نالي سان مشهور ٿيو.“<ref>{سولنگي، محمد عرس ’اظهر‘، ”دادو ضلعو- هڪ اڀياس“ واڌارا، سڌارا، تصحيح ۽ مقدمو: دين محمد ڪلهوڙو، ڄام شورو، سنڌي ادبي بورڊ، 2013ع، ص ٽ.}</ref>ايڊون برائنٽ ۽ ايڊون فرانسيس برائنٽ ’سنڌ‘ لفظ کي جديد دراوڙي نه بلڪ قديم دراوڙي (Proto- Dravidian) زبان جو لفظ قرار ڏنو آهي.<ref>{Bryant, edwin and francis bryant, Edwin, "the quest for the origin of vedic-culture, the indo- Aryan migration debate", Newyork, Oxford university press, 2001, p. 320}</ref><ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>هندستان جي ڪرناٽڪ رياست جي دراوڙي قبيلن جي ڪلاسيڪي موسيقيءَ ۾ هڪ راڳ جو نالو ”سنڌ ڀيروي“ (Sindh Bhairavi) آهي. جيڪو اساوري ٺاٺ سُر سان تعلق رکي ٿو. دراوڙي ٻولي ”تامل“ جي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ طبي علاج جو سائنسي طريقو ”سنڌا“ (Sidha) جي نالي سان مروج آهي، ان جا خالق قديم دراوڙ (قديم سنڌين جا ابا ڏاڏا) هئا ۽ اهو طريقو سنڌ ڌرتيءَ تي ڄميو ۽ عروج تي پهتو. آرين کان پوءِ هندستان جا دراوڙ قبيلا ڏورانهين علائقن ۾ رهڻ جي باوجود پنهنجي اصل ماتر ڀوميءَ جي سِڪَ کي ساهه ۾ هنڊائڻ لاءِ ان طريقي تي ”سنڌ“ نالو رکيائون.<ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref> ==== سنڌ بابت محققن ۽ مورخن جي راءِ ==== سنڌ جي سرزمين قديم زماني کان علم، فن، حڪمت ۽ فڪري روايتن جو اهم مرڪز رهي آهي. تاريخي ذريعن موجب هتي اهڙا عالم، فقيهه ۽ مفڪر پيدا ٿيا، جن جي علمي حيثيت ۽ فڪري اثرات پري پري تائين تسليم ڪيا ويا. سنڌ جي علمي عظمت بابت ڪيترن معروف محققن ۽ مورخن پنهنجا خيال قلمبند ڪيا آهن<ref name=" گرامي"/>. [[ابن صبعيه]] (Abu Sabeeya) پنهنجي تحريرن ۾ لکي ٿو ته سنڌ وارن وٽ علم ۽ حڪمت جو وڏو ذخيرو موجود هو، ۽ اهو به بيان ڪري ٿو ته يونان ۾ موجود علم جو وڏو حصو سنڌ مان منتقل ٿيو. [[ابو معشر]] سنڌ جي علمي حيثيت بابت لکي ٿو ته حڪمت، فلسفي ۽ علم سان سنڌين جي رغبت کي دنيا جي ٻين قومن به تسليم ڪيو آهي، ۽ علم جي طلب ۾ سنڌين کي نمايان مقام حاصل رهيو آهي<ref name=" گرامي"/>. تاريخي ڪتاب [[اخبار الحڪماءِ]] ۾ بيان ٿيل آهي ته دنيا جي قومن ۾ سنڌ علم ۽ حڪمت جو سرچشمو رهي آهي ۽ عدل ۽ سياست جي پهرين مرڪزن مان هڪ سمجهي ويندي هئي. ان ڪتاب موجب، جغرافيائي دوري سبب سنڌ جا ڪيترائي علمي ڪتاب ٻين علائقن تائين محدود مقدار ۾ پهتا، تنهن هوندي به جيڪي علمي آثار دستياب ٿيا، سي وڏي اهميت جا حامل هئا<ref name=" گرامي"/>. اسلامي روايتن موجب حضرت عليؓ به سنڌ جي سرزمين کي علم ۽ برڪت واري زمين قرار ڏنو آهي، جتان علم ۽ عرفان جو ظهور ٿيو. انهن بيانن مان سنڌ جي علمي ۽ فڪري حيثيت جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو<ref name=" گرامي">مولانا گرامي صاحب سه ماھي مھراڻ 2- 1975 ص نمبر 210</ref>. تاريخي حوالن موجب، پرتگالين جي سنڌ تي ڪاهه کان پوءِ مڪلي ۽ ٺٽي جهڙن علمي مرڪزن ۾ موجود ڪيترائي ڪتب خانا (لائبريريون) ۽ درسگاهون (مدرسا) تباهه ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ جي علمي ورثي کي وڏو نقصان رسيو<ref name=" دادا">ڪتاب؛ سنڌ جي عالمن جا سونھري ڪارناما، ليکڪ؛ دادا سنڌي</ref>. تاريخي ۽ تحقيقي لکتن موجب، موجوده بلوچستان جي سرزمين قديم زماني ۾ سنڌ جي وسيع جغرافيائي ۽ تهذيبي دائري سان ڳنڍيل رهي آهي. ڪجهه محققن جو خيال آهي ته بلوچستان جا ابتدائي رهاڪو سنڌي نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته بلوچ قبيلن جي آمد بعد جي تاريخي دورن ۾ ٿي. ڊاڪٽر الهه رکيو ٻُٽ لکي ٿو ته بلوچ قبيلا بلوچستان جا اصلوڪا رهاڪو نه هئا، پر انهن جي مڪران ۽ بلوچستان ۾ آمد چوٿين صدي عيسوي کان شروع ٿي. هن جي مطابق، بلوچ قبيلن کان اڳ هن خطي ۾ دراوڙ، عرب، ايراني، بروهي، راجپوت ۽ جت وڏي انگ ۾ آباد هئا<ref> ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref>. مير رحيم داد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ ۾ بيان ڪري ٿو ته سنڌ ماٿري ۾ بلوچن جي موجودگي کي ٽالپر دور کان اڳ تسليم ڪرڻ تاريخي طور درست ناهي، ۽ سندس خيال موجب بلوچستان تاريخي طور سنڌ جو حصو رهيو آهي.ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579 ساڳئي محقق هڪ ٻي جڳهه تي لکي ٿو ته بلوچستان ۽ خراسان، اقليم سنڌ جا صوبا رهيا آهن<ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع </ref>. بلوچن جي نسلي ۽ جغرافيائي پس منظر بابت احمد يار بلوچ لکي ٿو ته بلوچن جي آمد بلوچستان ۾ مرحليوار ٿي ۽ انهن جي هجرت قديم مسڪن حلب ۽ شام مان تقريبن چوٿين صدي عيسوي ۾ شروع ٿي.ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38 صادق علي بلوچ مطابق، زابلستان بلوچن جو قديم وطن هو، جنهن مان پوءِ اهي مختلف علائقن ڏانهن منتقل ٿيا<ref> تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref>. موسيٰ خان جلال زئي تاريخ بلوچستان ۾ بيان ڪري ٿو ته جڏهن بلوچ قوم ڪرمان مان مڪران طرف لڏي آئي، تڏهن انهن جو سردار جلال خان هو، جيڪو هن مهاجرت جي اڳواڻي ڪري رهيو هو.تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16 يورپي محقق پيڪولين لکي ٿو ته گهڻا بلوچ پاڻ کي عرب نسل سان ڳنڍين ٿا ۽ حلب (شام) کي پنهنجو ابتدائي وطن قرار ڏين ٿا<ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري </ref>. ڪامران اعظم جنجوعه لکي ٿو ته بلوچ قوم قديم دور ۾ عربستان، دجله ۽ فرات جي وادين، حلب جي علائقن ۽ ايراني سرحدن ڀرسان آباد هئي. هن وڌيڪ بيان ڪيو آهي ته هڪ روايت موجب، جڏهن بلوچ حلب مان لڏپلاڻ ڪري ڪرمان پهتا، ته اهي 44 گروهن ۾ ورهايل هئا، جن مان اعلمش رومي وڏو سردار هو<ref> ڪتاب بگٽي قبيلا ص نمبر 48ساڳيو ڪتاب ص نمبر 55</ref>. تاريخي بيانن موجب، موجوده بلوچستان جو علائقو اڳ ڪيچ مڪران، لسٻيلا، قلات، ۽ سيوي (سبي) جهڙن نالن سان سڃاتو ويندو هو. مهر ڳڙهه جي تهذيب، جيڪا لڳ ڀڳ 9 هزار سال پراڻي آهي، پڻ هن ئي خطي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ڪجهه محققن موجب، لسٻيلي جا حڪمران سما (سماٽ) هئا، جڏهن ته قلات جا حڪمران بروهي هئا، جن کي دراوڙي نسل سان وابسته ڪيو وڃي ٿو. بروهي قوم بابت اهو به لکيو ويو آهي ته انهن جو بلوچن سان نسلي ۽ لساني تعلق ناهي . پاڪستان جي قيام کان پوءِ، 1964ع ۾ مرڪزي حڪومت طرفان سنڌ جا ڪجهه علائقا—جهڙوڪ جهٽ پٽ، نصيرآباد، اوستو، جعفرآباد، جهل مگسي، ڊيرا الهيار ۽ مراد جمالي—انتظامي طور بلوچستان ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{Citation |title=گريٽر بلوچستان ۽ تاريخي حقيقتون! {{!}} Affair - افيئر<!-- Bot generated title --> |url=http://affairnews.com/2015/07/%DA%AF%D8%B1%D9%8A%D9%BD%D8%B1-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DB%BD-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%AA%D9%88%D9%86/ |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2020-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018185800/http://affairnews.com/2015/07/%da%af%d8%b1%d9%8a%d9%bd%d8%b1-%d8%a8%d9%84%d9%88%da%86%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%db%bd-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae%d9%8a-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%aa%d9%88%d9%86/ |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> <ref>ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579</ref><ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع</ref><ref>ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38</ref><ref>تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref><ref>تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16</ref><ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري</ref> == تاريخ == {{Main|سنڌ جي تاريخ}} ===قبل از تاريخي دور === (تقريباً 7000 ق.م. کان 3000 ق.م.) سنڌو ماٿر واري علائقي (Greater Indus Region) ۾ انساني آبادي جا سڀ کان پراڻا آثار تقريباً 7000 قبل مسيح جا ملن ٿا، خاص طور تي [[مھرڳڙھ]] مان. جيڪو جيڪو اڄ بلوچستان ۾ واقع آهي، قديم دور ۾ سنڌو ماٿر جي تهذيبي دائري ۾ شامل هو، ۽ سنڌ جي تهذيبي اثرن جو اولين مرڪز سمجهيو وڃي ٿو<ref>UNESCO World Heritage Centre – Mehrgarh (Tentative List)</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I, Oxford University Press</ref>. ===سنڌو تهذيب جو دور === (تقريباً 3000 ق.م. کان 1700 ق.م.) تقريباً 3000 ق.م. ۾ سنڌو تهذيب پنهنجي پختي شهري شڪل اختيار ڪئي، جنهن جا وڏا مرڪز موهن جو دڙو ۽ هڙاپا هئا<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, Ancient Cities of the Indus Valley Civilization, Oxford, 1998</ref><ref>Britannica, entry: Indus Valley Civilization</ref>. [[فائل:IVC Map.png|thumb|150px|کاٻو|[[وادي سنڌ جي تهذيب|سنڌو تهذيب]] جا نمايان شهر]] [[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|100px|کاٻو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل ڪنگ پريسٽ جو مجسمو]] [[فائل:Mohenjodaro Sindh.jpeg|thumb|[[موهن جو دڙو|موهن دڙي]] جا آثار]] سنڌو تهذيب جي آبادي بابت جديد آثار قديمه جي تحقيق موجب مجموعي آبادي 4 کان 5 لک جي وچ ۾ هئي، جيڪا ان دور لاءِ انتهائي وڏي هئي<ref>Possehl, Gregory L., The Indus Civilization, Chapter on Demography</ref><ref>Wright, Rita P., The Ancient Indus, Cambridge University Press, 2010</ref>. سنڌو تهذيب جا شهر: گرڊ سسٽم تحت رٿيل؛ ڍڪيل نيڪالي نظام؛ پڪين سرن جا گهر؛ ۽ عوامي غسل خانن تي مشتمل هئا<ref>Marshall, Sir John, Mohenjo-daro and the Indus Civilization, 1931</ref><ref>UNESCO – Mohenjo-daro World Heritage Site</ref>. سنڌو تهذيب پنهنجي عظمت ۾ قديم مصري ۽ ميسوپوٽيميا تهذيبن جي برابر هئي. موهن جو دڙو، هڙاپا ۽ [[ڪوٽڏجي|ڪوٽ ڏيجي]] جهڙا شهر اعليٰ شهري منصوبابندي، پڪين سرن جي عمارتن، ڍڪيل نيڪالي نظام، عوامي غسل خانن ۽ منظم رستن جي شاهدي ڏين ٿا. [[بلوچستان]] خشڪ هجڻ ڪري اتي جي رهواسين کي مشڪلاتون پيدا ٿيون، جتان ڪيترائي ماڻهو ڪوٽ ڏجي جي علائقن طرف ھجرت ڪري آيا. پنهنجي دور ۾ ڪوٽ ڏجي وارو علائقو شهري علائقن جو مثال هو<ref>Britannica, entry: Kot Diji Culture</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I (OUP)</ref><ref>Wright, Rita P., The Ancient Indus, Cambridge University Press</ref><ref>Possehl, Gregory L., The Indus Civilization, AltaMira Press</ref>. ان کان سواءِ [[موهن جو دڙو]] ۽ [[هڙاپا]] پڻ انساني زندگي لاءِ شهڪار شهر هئا. هتي ماڻهو کي [[فنون لطيفہ]] تي عبور حاصل هو، ۽ هنن پنهنجي [[سنڌو لکت| لکت]] جو نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ تائين مڪمل طور پڙهي نه سگهيو آهي<ref>Parpola, Asko, Deciphering the Indus Script</ref><ref>Britannica, entry: Indus Script</ref>. اتي موجود ترتيب سان جوڙهيل شهر، پڪين سرن سان عام ماڻهن جا گھر، رستا، عوامي غسل خانا، ۽ ڍڪيل نيڪالي جو نظام ان شهر جي عظمت جو داستان آهي<ref>{{cite web |url= http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moanjodaro|author= |date= |work= The United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) website |publisher= |accessdate=September 6, 2014}}</ref><ref>Suhail Zaheer Lari, ''An Illustrated History of Sindh'' (1994, Karachi) p. 16, 17</ref>. هي تهذيب تقريباً 1700 ق.م. ۾ اوچتي تباهي جو شڪار ٿي، جنهن جا امڪاني سبب قدرتي آفتون يا زلزلا سمجهيا وڃن ٿا<ref>Edwin Bryant (2001). The Quest for the Origins of Vedic Culture. pp. 159–60.</ref>. ===ابتدائي تاريخي ۽ ويدڪ دور=== (1700 ق.م. کان 600 ق.م.) قديم شهر رورڪا، جنهن کي هاڻ روهڙي يا اروڙ چيو وڃي ٿو، [[سئوويرا بادشاهت]](Sauvīra) جي گادي جو هنڌ هو. سئوويرا هڪ قدرتي-تاريخي بادشاهت هئي<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind, p.63</ref><ref>Raychaudhuri, Political History of Ancient India</ref>. جنهن جو ذڪر شروعاتي ٻڌ ڌرم جي ادب ۾ مُک واپاري مرڪز طور ٿيل آهي<ref>Derryl N. MacLean (1989)، [https://books.google.com/books?id=xxAVAAAAIAAJ&pg=PA63 ''Religion and Society in Arab Sind''], ص.63</ref>. رگويد واري زماني ۾ سنڌ کي سپت سنڌو سڏيو ويندو هو. “سپت سنڌو” مان مراد سنڌو ۽ ان سان لاڳاپيل اهم نديون هيون. ان مان مکيه نديون شتدرو ([[ستلج]])، پرشڻي ([[راوي]])، اسڪني ([[چناب]])، وتستا ([[جهلم]])، ارجڪئا ([[بياس ندي|بياس]])، ۽ [[سنڌوندي|سنڌو ندي]] وهندڙ هيون. ھڪ لفظ سوما کي ندي سمجھي سپت سنڌو جو مطلب ست نديون سمجھيو ويو پر علمن ان کي علائقي جو نالو يا ڏند ڪٿائي ندي سمجھن ٿا. [[مھاڀارت]] ۾ سنڌ جو ذڪر [[هندوستان جا نالا|ڀارت ورشا]] جي حصي طور ملي ٿو. ===اڪئمني (فارسي) دور=== (600 ق.م. کان 400 ق.م.) سنڌ 519 ق.م. ۾ فارسي اڪئمنيڊ شهنشاهت جو باقاعده حصو بڻجي. دارا اعظم (اول) سنڌ فتح ڪري ان کي پنهنجي سلطنت جي ھندش جي نالي سان 29هين ساتراپي (ولايت) قرار ڏنو. فارسي دور ۾ سنڌ مان فوجي ڀرتيون ڪيون ويون، ۽ سنڌي سپاهي ايراني لشڪر جو حصو بڻجي يونان خلاف ٿيندڙ فارسي–يوناني جنگين ۾ شامل ٿيا<ref>Briant, Pierre, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Herodotus, Book III, Satrapy List</ref><ref name = " سيلاني "/>. اعظم (اول) جي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ فارسي منتظمين، فوجي ۽ واپاري اچڻ لڳا، جنهن سبب ايراني اثر وڌي ويو. بعد وارن ايراني ۽ مقامي روايتن ۾ بهمن بن اسفنديار سان منسوب ڪجهه شهرن جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تاريخي تحقيق موجب اهي بيان اسطوري آهن ۽ اڪئمنيڊ دور سان سڌي طرح ثابت ناهن<ref>Behistun Inscription</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Briant, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Herodotus, Histories, Book III</ref><ref>Bosworth, The Persian Empire</ref><ref>Yarshater, Iranian National History</ref><ref>Encyclopaedia Iranica – Bahman</ref>. فردوسي جي شاهنامي جهڙين ايراني رزميه روايتن موجب، هند، سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جا ڪجهه راجا ايران جي بالادستي مڃيندا ۽ خراج ادا ڪندا هئا؛ بهرحال، جديد تاريخي تحقيق موجب اهي بيان ڪنھن تاريخي دستاويز جو نه پر ادبي ۽ رزميه روايتن جو حصو آهن. ايراني اڪئمنيڊ سلطنت جي اوڀر وارن علائقن، جن ۾ سنڌ (ھندش) پڻ شامل هئي، جا نالا اسان تائين يوناني مؤرخن، خاص طور هيروڊوٽس، وسيلي پهتا آهن. انهن علائقن ۾ ساڪا، ماڪا (مڪران)، ستگيدائي، گنداروئي (گندھارا)، داديڪائي ۽ پڪٽائي جهڙا قبيلائي ۽ علائقائي نالا شامل هئا. دارا اعظم (اول) جي دور ۾ سنڌ مان پڻ سپاهي ايراني فوج ۾ ڀرتي ڪيا ويا. بعد ۾، جڏهن خشايارشا يونان خلاف مهم هلائي، تڏهن ايراني لشڪر ۾ هندستاني ۽ سنڌي سپاهي به شامل هئا؛ ڀيرومل مهرچند آڏواڻي مطابق ايرانين جنگ ۾ ھاٿين جو پڻ استعمال ڪيو<ref name="سيلاني "> [ ڪتاب: سنڌ گهمندڙ سيلاني، سنڌي ادبي بورڊ] </ref>. 400 بهرحال، جديد تاريخي ذريعن موجب انهن جنگين ۾ سنڌي هاٿين جي استعمال بابت ڪو مستند ثبوت موجود ناهي<ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Cambridge History of Iran, Vol. II</ref><ref>Pierre Briant, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Achaemenid Empire”</ref><ref>Herodotus, Histories, Book III & VII</ref>. ===يوناني ۽ سلوقي دور=== (400 ق.م. کان 305 ق.م.) 327 کان 325 قبل مسيح جي وچ ۾ يوناني فاتح سڪندر اعظم سنڌو وادي ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن ۾ داخل ٿيو<ref>Arrian, Anabasis of Alexander, Books IV–VI </ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Alexander the Great”</ref>. سڪندر جي وفات کان پوءِ سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان ڪجهه عرصي لاءِ سلوقي سلطنت جي سياسي اثر هيٺ رهيا <ref>Cambridge History of Iran</ref> <ref>Britannica, “Seleucid Empire”</ref>. ===موريا سلطنت جو دور=== (305 ق.م. کان 185 ق.م.) 305 قبل مسيح ۾ چندر گپت موريا، سلوقس نيڪيٽر سان معاهدي کان پوءِ، سنڌ کي موريا شهنشاهت ۾ شامل ڪيو<ref>Britannica, “Chandragupta Maurya”</ref><ref>Justin, Epitome of Pompeius Trogus</ref><ref>Strabo, Geography</ref>. موريا دور، خاص طور اشوڪا جي حڪومت دوران، سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ٻڌ ڌرم کي وڏي هٿي ملي ۽ ان جي تبليغ ٿي<ref>Romila Thapar, Ashoka and the Decline of the Mauryas</ref><ref>Ashokan Rock Edicts</ref>. 185 قبل مسيح ۾ موريا حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو جڏهن ان جي آخري حڪمران برهدرتھ کي پُشيمتر سنگا هٿان قتل ڪيو ويو ۽ سنگا شهنشاهت قائم ٿي<ref>Encyclopaedia Britannica, “Sunga dynasty”</ref><ref>Romila Thapar, The Mauryas Revisited</ref><ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref>. ===هند-يوناني ۽ باختري دور=== (185 ق.م. کان 130 ق.م.) مورين جي زوال کان پوءِ اتر اولهه هندستان ۾ يوناني اثر ٻيهر وڌيو. هن دور ۾ ڊيمٽرس اول جي قيادت هيٺ يوناني–باختري حڪمرانن تقريباً 200–180 قبل مسيح جي وچ ۾ گندھارا، پنجاب ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو. سنڌ بابت، خاص طور اترين حصن ۾، هند–يوناني اثر جا آثار ملن ٿا؛ بهرحال، سڄي سنڌ تي سندن سڌي ۽ مستقل حڪومت بابت جديد تحقيق ۾ اختلاف موجود آهي<ref>Dani, History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Bopearachchi, Monnaies Gréco-Bactriennes</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Demetrius I”</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Indo-Greek Kingdoms”</ref><ref>A. K. Narain, The Indo-Greeks</ref>. ميناندر (ميلندا) جهڙا حڪمران به هن دور ۾ ٿيا. ===سڪوتي (اندو-سٿين) دور=== (2 صدي ق.م.) ٻي صدي قبل مسيح ۾ هند–يوناني علائقن ۾ ساڪا (سڪوتي) قبيلن جي حڪمراني قائم ٿي، جنهن سان هند–يوناني اقتدار جو خاتمو ٿيو. ساڪا حڪمرانن سنڌ، پنجاب، راجستان ۽ اولهه هندستان جي وسيع علائقن تي حڪومت ڪئي، ۽ جديد تاريخنويسي ۾ هن دور کي اندس–سڪوتي (Indo-Scythian) دور سڏيو وڃي ٿو<ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Indo-Scythian”</ref><ref>A. K. Narain, The Indo-Greeks</ref>. ===ڪوشان سلطنت=== (1 صدي عيسوي کان 3 صدي عيسوي) پهرين صدي عيسوي ۾ سنڌ [[ڪوشان ايمپائر]] جي قبضي هيٺ آئي. سنڌ, گندھارا ۽ اتر هندستان تي انھن جي حڪومت قائم ٿي<ref>Encyclopaedia Britannica, “Kushan Dynasty”</ref><ref>Cambridge History of India</ref>. [[ڪنشڪ]] جي حڪمراني دوران ٻڌ ڌرم کي وڏي سرپرستي ملي ۽ ڪيترائي مذهبي مرڪز قائم ڪيا ويا. هن دور ۾ ڪجهه قبيلن، جن ۾ آهير پڻ شامل هئا<ref name="Beames1970">{{cite book|author=John Beames|title=A comparative grammar of the modern Aryan languages of India: to wit, Hindi, Panjabi, Sindhi, Gujarati, Marathi, Oriya and Bengali |url=https://books.google.com/books?id=wIddAAAAIAAJ|accessdate=22 March 2011|year=1970|publisher=Munshiram Manoharlal}}</ref>، سنڌ ۾ موجود هئا. ٽين صدي عيسوي جي وچ ڌاري ڪوشان سلطنت جي زوال کان پوءِ سنڌ ساساني شهنشاهت جي سياسي اثر هيٺ اچي وئي<ref>which began about 127 CE. "Falk 2001, pp. 121–136", Falk (2001), pp. 121–136, Falk, Harry (2004), ص. 167–176 and Hill (2009), ص. 29, 33, 368–371.</ref> ===ساساني (فارسي) دور=== (3 صدي عيسوي) ڪوشان سلطنت جي زوال کان پوءِ، ٽين صدي عيسوي جي وچ ڌاري سنڌ ساساني شهنشاهت جي سياسي بالادستي هيٺ اچي وئي. ساساني حڪمرانن سنڌ کي سڌي صوبي بدران اوڀر سرحدي علائقي طور سنڀاليو، جتي مقامي حڪمران برقرار رهيا پر فارسي اقتدار کي خراج ادا ڪندا هئا. سنڌ هن دور ۾ ايران ۽ هندستان جي وچ ۾ واپاري دروازي جي حيثيت رکي ٿي. پنجين صدي عيسوي ۾ هيفتالي حملن سبب ساساني اثر ڪمزور ٿيو، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ مقامي گهراڻن جي حڪمراني جو آغاز ٿيو<ref>Encyclopaedia Iranica</ref><ref>Romila Thapar, Early India</ref><ref>. O. Skjærvø, Sasanian Coins in the Indus Region</ref><ref>Dani, History of Pakistan</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, Hephthalites</ref>. ===گپتا گھراڻي جو دؤر=== (4 صدي عيسوي کان 478ع تائين) ساساني اثر جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ سنڌ ڪجهه عرصي لاءِ گپتا سلطنت جي سياسي اثر هيٺ آئي. پنجين صدي عيسوي جي آخر ۾ هيفتالي (سفيد هڻ) قبيلن جي حملن سبب گپتا اقتدار اتر اولهه هندستان مان ختم ٿيڻ لڳو. ان کان پوءِ سنڌ ۾ مقامي حڪمرانن جو دور شروع ٿيو، جيڪو روايتي طور راءِ گهراڻي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. ڪجهه وقت لاءِ اتر هندستان جي حڪمران شهنشاهه هرشاوردن جو سنڌ تي سياسي اثر پڻ ذڪر هيٺ اچي ٿو، پر سڌي صوبائي حڪومت جا پڪا ثبوت موجود ناهن<ref>Romila Thapar, Early India</ref><ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref>. ==== قديم سنڌ جون مشهور سياسي شخصيتون ==== قديم سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ مقامي حڪمرانن، ايراني ۽ مقدونيائي فاتحن، موريا شهنشاهن ۽ وچ ايشيائي قبيلائي سلطنتن جو اهم ڪردار رهيو. رائي گهراڻي کان اڳ سنڌو ماٿري مختلف دورن ۾ مقامي راجائن، اخيميني، مقدونيائي، سليوسي، موريا، سڪا، پارتھين، ڪوشان ۽ اڇن هنن جي سياسي اثر هيٺ رهي. انهن حڪمرانن ۽ قبيلائي قوتن جو ذڪر گهڻو ڪري يوناني، ايراني، هندستاني ۽ بعد وارن تاريخي ذريعن ۾ ملي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ رائي گهراڻي کان اڳ سنڌ سان لاڳاپيل قديم حڪمران ۽ سياسي قوتون ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | شخصيت / قوت ! style="background:#99CCFF;" | درجو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي سڃاڻپ ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ سان لاڳاپو ! style="background:#99CCFF;" | مختصر تعارف |- | 1 | [[ميوسيڪانس|راجا ميوسيڪانس]] (Musicanus) | مقامي حڪمران | سنڌو ماٿري جو راجا | هيٺين سنڌ / سنڌو درياهه جو علائقو | يوناني ذريعن موجب ميوسيڪانس سنڌو ماٿري جو هڪ خودمختيار مقامي حڪمران هو، جنهن سڪندر اعظم جي آمد وقت پنهنجي سياسي حيثيت برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 2 | [[راجا سامبس]] (Sambus) | مقامي حڪمران | اتر سنڌ جو سردار | اتر سنڌ | سامبس قديم سنڌ جو هڪ مقامي حڪمران يا سردار هو، جنهن جو ذڪر مقدونيائي لشڪر جي سنڌ ۾ اچڻ واري دور سان لاڳاپيل بيانن ۾ ملي ٿو. |- | 3 | [[راجا آڪسيڪانس|راجا آڪسِي ڪانس]] (Oxycanus) | مقامي حڪمران | سنڌو ڪناري جو حڪمران | سنڌو درياهه جو علائقو | آڪسيڪانس سنڌو درياهه جي ڀرپاسي آباد علائقي جو مقامي حڪمران هو، جنهن بابت يوناني تاريخدانن سڪندر اعظم جي سنڌي مهم جي حوالي سان ذڪر ڪيو آهي. |- | 4 | [[سوفيٿس]] يا سوفيٽس | مقامي حڪمران | منظم مقامي رياست جو حڪمران | قديم سنڌ / اتر اولهه هندستاني علائقو | سوفيٿس کي قديم ذريعن ۾ هڪ منظم، طاقتور ۽ فوجي لحاظ کان مضبوط حڪمران طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن وٽ انتظامي ۽ فوجي ڍانچو موجود هو. |- | 5 | [[دارا اعظم|دارا اوّل]] | غير ملڪي حڪمران | [[اخيميني سلطنت]] جو شهنشاهه | هندوش / سنڌو ماٿري | دارا اوّل اخيميني ايران جو شهنشاهه هو، جنهن سنڌو ماٿري جي ڪجهه حصن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ انهن علائقن کي اخيميني انتظامي نظام جو حصو بڻايو. |- | 6 | [[سڪندر اعظم]] | غير ملڪي فاتح | [[مقدونيائي سلطنت]] | سنڌو درياهه ۽ هيٺين سنڌ | سڪندر اعظم 326 ق.م ۾ سنڌو ماٿري ۾ داخل ٿيو ۽ هتان جي مختلف مقامي حڪمرانن سان جنگيون، معاهدا ۽ سياسي رابطا ڪيا. |- | 7 | [[سليوڪس اوّل نيڪيٽر]] | غير ملڪي حڪمران | [[سليوسي سلطنت]] | سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان جا سرحدي علائقا | سليوڪس اوّل سڪندر اعظم جي جانشينن مان هو، جنهن سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي سياسي دعويٰ ڪئي، پر بعد ۾ موريا سلطنت سان معاهدي ذريعي سرحدي بندوبست ٿيو. |- | 8 | [[چندرگپت موريا]] | سلطنتي حڪمران | [[موريا سلطنت]] | سنڌ سميت اتر هندستان | چندرگپت موريا اتر هندستان ۾ هڪ مضبوط مرڪزي سلطنت قائم ڪئي، جنهن جي سياسي اثر هيٺ سنڌ جا علائقا به آيا. |- | 9 | [[اشوڪ اعظم]] | سلطنتي حڪمران | موريا سلطنت | سنڌو ماٿري جا علائقا | اشوڪ اعظم موريا سلطنت جو مشهور شهنشاهه هو، جنهن بدھ مت جي سرپرستي ڪئي ۽ سلطنت جي مختلف علائقن ۾ اخلاقي، انتظامي ۽ مذهبي پاليسيون نافذ ڪيون. |- | 10 | [[سڪا]] / [[اسڪٿي]] | قبائلي / سلطنتي قوت | وچ ايشيائي قبيلائي حڪمران | سنڌ ۽ ڀرپاسي وارا علائقا | سڪا يا اسڪٿي وچ ايشيا مان آيل قبيلائي قوتون هيون، جن اتر اولهه هندستان ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ تي اثر وڌو. |- | 11 | [[پارٿين]] / [[پھلاوا]] | قبائلي / سلطنتي قوت | ايراني نسل جي سياسي قوت | سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان | پارتھين يا پھلاوا ايراني نسل سان لاڳاپيل حڪمران هئا، جن مختلف دورن ۾ سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي سياسي اثر قائم رکيو. |- | 12 | [[ڪوشان]] | سلطنتي قوت | وچ ايشيائي سلطنت | سنڌو ماٿري ۽ اتر اولهه هندستان | ڪوشان سلطنت واپار، سڪن، بدھ مت ۽ بين العلاقائي رابطن لاءِ مشهور هئي. ان جو اثر سنڌو ماٿري تائين پکڙيل هو. |- | 13 | [[اڇا ھن]] | قبائلي / حملي آور قوت | وچ ايشيائي خانه بدوش | سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جا علائقا | اڇا هن وچ ايشيا جا خانه بدوش حملي آور هئا، جن ڏکڻ ايشيا جي سياسي ڍانچي تي اثر وڌو ۽ سنڌ سميت ڪيترن علائقن ۾ سياسي بيچيني پيدا ڪئي. |} === راء گھراڻي جو دؤر=== {{Main|راءِ گهراڻو}} ''(تقريباً 478ع – 632ع)'' پنجين صدي عيسوي جي آخر ڌاري سنڌ ۾ مقامي حڪمراني جي هڪ نئين مرحلي جو آغاز ٿيو، جنهن کي تاريخ ۾ '''راءِ گهراڻي''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. راءِ گهراڻو سنڌ جو پهريون چڱيءَ طرح دستاويزي مقامي حڪمران گهراڻو سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ساساني، ڪوشاني ۽ ٻين خارجي سياسي اثرن جي خاتمي کان پوءِ سنڌ ۾ هڪ مضبوط ۽ خودمختيار رياست قائم ڪئي. هن گهراڻي جي گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] (الور) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. راءِ گهراڻي بابت بنيادي معلومات ''[[چچ نامو]]''، عرب مؤرخن جي بيانن ۽ بعد وارن تاريخي ماخذن مان ملي ٿي. انهن ذريعن موجب راءِ حڪمرانن جي اقتدار هيٺ سنڌ جي حدن ۾ موجوده سنڌ سان گڏ [[مڪران]]، [[سيوستان]] (سيهوڻ)، [[ملتان]] ۽ اتر اولهه وارا ڪجهه سرحدي علائقا پڻ شامل هئا. ان دور ۾ سنڌ ڏکڻ ايشيا، ايران ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ واپار جو اهم مرڪز هئي، جنهن سبب رياست کي اقتصادي استحڪام حاصل رهيو. راءِ گهراڻي جي دور ۾ انتظامي ڍانچي، فوجي تنظيم، زميني محصولن ۽ واپاري رستن تي خاص ڌيان ڏنو ويو. عرب مؤرخن جي بيانن موجب سنڌ هڪ خوشحال ۽ منظم سلطنت هئي، جتي زراعت، واپار ۽ دريائي آمدرفت معاشي زندگي جا اهم بنياد هئا. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ مختلف مذهبي برادرين، خاص طور ٻڌ ڌرم ۽ هندومت جي پوئلڳن، کي پنهنجن مذهبي معاملن ۾ خاصي آزادي حاصل هئي. 632ع ۾ [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] جي وفات کان پوءِ راءِ گهراڻي جو خاتمو ٿيو. ان کان پوءِ سندس درٻار جي برهمڻ وزير [[چچ]] اقتدار حاصل ڪري [[برهمڻ گهراڻو]] قائم ڪيو، جنهن سان سنڌ جي سياسي تاريخ جي هڪ نئين دور جي شروعات ٿي. ====راءِ گهراڻي جا حڪمران==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ راءِ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | ترتيب ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | اندازي مطابق دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راء ديواجي|راءِ ڏيوَاجي]] | تقريباً 489ع کان اڳ | راءِ گهراڻي جو باني حڪمران؛ سنڌ ۾ منظم سياسي اقتدار جو بنياد وڌائيندڙ |- | 2 | [[راء سھارس پھريون|راءِ ساهيرس اوّل]] | 489ع – 510ع | سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي استحڪام |- | 3 | [[راء سھاسي پھريون|راءِ ساهسي اوّل]] | 510ع – 524ع | امن، واپار ۽ فوجي تنظيم جي مضبوطي |- | 4 |[[راء سھارس ٻيون|راءِ ساهيرس ٻيو]] | 524ع – 600ع | راءِ گهراڻي جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ سياسي ۽ فوجي عروج جو دور |- | 5 | [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] | 600ع – 632ع | راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ برهمڻ گهراڻي جو آغاز ٿيو |} ==== راءِ سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي بناوت ==== {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ راءِ دور جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] (الور) |- | حڪومتي نوعيت | موروثي بادشاهت |- | اهم علائقا | سنڌ، سيوستان، ملتان، مڪران ۽ سرحدي علائقا |- | معيشت | زراعت، دريائي واپار، زميني محصول |- | فوج | منظم مقامي فوج ۽ سرحدي دفاعي نظام |- | مذهب | هندومت ۽ ٻڌ ڌرم جي گڏيل موجودگي |- | واپار | هندستان، ايران ۽ وچ ايشيا سان واپاري رابطا |- | جانشين رياست | [[برهمڻ گهراڻو]] |} ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻي کي سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هڪ عبوري ۽ بنيادي اهميت وارو دور سمجهيو وڃي ٿو. هي دور هڪ طرف قديم هند-ايراني ۽ ڪوشاني سياسي روايتن جي پڄاڻي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ٻي طرف سنڌ جي مقامي رياستي سڃاڻپ جي مضبوط ٿيڻ جو آغاز پڻ سمجهيو وڃي ٿو. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم سياسي وحدت طور سامهون آئي، جنهن جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي تي بعد ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] ۽ پوءِ عرب دور جي حڪمراني جا ڪيترائي عنصر قائم رهيا. ===برهمڻ گهراڻي جو دور=== {{Main|برهمڻ گهراڻو}} ''(632ع – 712ع)'' [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي خاتمي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون سياسي دور شروع ٿيو، جيڪو '''برهمڻ گهراڻي''' يا '''چچ گهراڻي''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هن گهراڻي جو بنياد [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] وڌو، جيڪو اصل ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار ۾ هڪ برهمڻ وزير ۽ منتظم هو. راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ چچ اقتدار حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ هڪ نئين مقامي بادشاهت قائم ڪئي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> برهمڻ گهراڻي جو گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] (الور) رهيو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. عرب، فارسي ۽ مقامي تاريخي ماخذن موجب هن دور ۾ سنڌ جون حدون اتر ۾ [[ملتان]] تائين، اولهه ۾ [[مڪران]] تائين ۽ ڏکڻ ۾ [[رڻ ڪڇ]] جي علائقن تائين پکڙيل هيون.<ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref><ref>{{cite book |last=Dani |first=A. H. |title=History of Pakistan, Volume I |publisher=Oxford University Press}}</ref> برهمڻ گهراڻي جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم ۽ خوشحال رياست طور موجود هئي، جتي زراعت، دريائي واپار، بندرگاهي سرگرميون ۽ زميني محصول رياست جي آمدني جا اهم ذريعا هئا. [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[سيوستان]] ۽ [[برهمڻ آباد]] جهڙا شهر واپار ۽ انتظام جا اهم مرڪز هئا. عرب مؤرخن جي بيانن موجب سنڌ هندستان، ايران، عربستان ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ واپاري رابطن جو اهم دروازو هئي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ==== چچ برهمڻ جو اقتدار ==== [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] اصل ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار جو اعليٰ عملدار هو. ''چچ نامي'' موجب راءِ ساهسي جي وفات کان پوءِ چچ راڻي سوهندي سان شادي ڪئي ۽ اقتدار سنڀاليو. بعد ۾ هن مخالف دعويدارن کي شڪست ڏئي پنهنجي حڪومت کي مستحڪم ڪيو. چچ سنڌ جي سرحدن کي وڌايو ۽ ڪيترن ئي سرحدي علائقن تي سياسي اثر قائم ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref> تاريخي روايتن موجب چچ نه رڳو سنڌ جي مرڪزي علائقن تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو، پر مڪران، سيوستان ۽ اترين علائقن ۾ پڻ مهمون هلائيون. سندس دور ۾ سنڌ هڪ مضبوط مقامي بادشاهت طور اڀري آئي، جنهن جو سياسي اثر سنڌو ماٿريءَ جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> ==== برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] | 632ع – 671ع | برهمڻ گهراڻي جو باني؛ راءِ گهراڻي کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ کي سياسي طور متحد ڪيو |- | 2 | [[راجا چندر|راجا چندر]] | 671ع – 679ع | چچ جو ڀاءُ؛ حڪومت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل برقرار رکيو |- | 3 | [[راجا ڏاهر|راجا ڏاهر]] | 679ع – 712ع | برهمڻ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ عرب حملي خلاف مزاحمت لاءِ مشهور |} <ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ==== راجا ڏاهر جو دور ==== [[راجا ڏاهر]] برهمڻ گهراڻي جو آخري ۽ سڀ کان مشهور حڪمران هو. هن پنهنجي والد [[راجا چچ]] ۽ چاچي [[راجا چندر]] کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. سندس دور ۾ سنڌ سياسي طور مضبوط رياست هئي، پر ساڳئي وقت عرب خلافت سان لاڳاپا ڇڪتاڻ جو شڪار ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> 711ع–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻي ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجن سنڌ تي حملو ڪيو. عرب فوجن پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان ۽ ٻين علائقن ڏانهن وڌيون. آخرڪار [[اروڙ]] جي ويجهو ٿيل جنگ ۾ راجا ڏاهر مارجي ويو، جنهن سان برهمڻ گهراڻي جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ اموي خلافت جي سياسي اثر هيٺ اچي وئي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ برهمڻ گهراڻي جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] |- | حڪومتي نظام | موروثي بادشاهت |- | حڪمران گهراڻو | برهمڻ (چچ) گهراڻو |- | اهم شهر | اروڙ، ديبل، نيرون ڪوٽ، برهمڻ آباد، سيوستان |- | اهم معاشي بنياد | زراعت، دريائي واپار، بندرگاهون، محصول |- | مذهبي صورتحال | هندومت، ٻڌ ڌرم ۽ مقامي مذهبي روايتون |- | واپاري رابطا | ايران، عربستان، مڪران، هندستان |- | خاتمو | 712ع ۾ اموي خلافت جي فتح کان پوءِ |} ==== تاريخي اهميت ==== برهمڻ گهراڻي جو دور سنڌ جي تاريخ ۾ قديم ۽ اوائلي اسلامي دور جي وچ واري اهم عبوري مرحلي طور ڏٺو وڃي ٿو. هن دور ۾ سنڌ هڪ مضبوط مقامي رياست جي صورت ۾ موجود هئي، جنهن جا سياسي، فوجي ۽ واپاري رابطا ايران، عربستان ۽ هندستان سان قائم هئا. [[چچ نامو]]، جيڪو هن دور بابت بنيادي تاريخي ماخذن مان هڪ آهي، سنڌ جي سياسي ڍانچي، حڪمرانن، فوجي مهمن ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite book |title=Chach Nama |publisher=Brill}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> 712ع ۾ برهمڻ گهراڻي جي خاتمي سان سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون باب شروع ٿيو، جنهن سان عرب-اسلامي سياسي ۽ ثقافتي اثرن جو دور آغاز ٿيو. ان ڪري برهمڻ گهراڻي کي قديم سنڌ جي آخري وڏي مقامي بادشاهت طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. === عربن جو دور === {{Main|سنڌ تي عربن جي فتح|سنڌ ۾ عرب دور}} ''(712ع کان 11هين صدي عيسوي تائين)'' سنڌ ۾ عربن جو دور 8هين صدي عيسويءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح کان شروع ٿيو ۽ پوءِ اموي، عباسي ۽ هباري حڪمراني جي مرحلن مان گذريو. هن دور ۾ سنڌ پهرين خلافت جي صوبي طور هلي، پوءِ عباسي خلافت جي ڪمزور ٿيڻ سان مقامي عرب نسل جي [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت هيٺ آئي. سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرڪز [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]]، [[منصوره]] ۽ [[ملتان]] هئا. هن دور ۾ سنڌ عرب دنيا، ايران، مڪران، هندستان ۽ هند (महासागर) جي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍجي وئي. [[فائل:ManuscriptAbbasid.jpg|thumb|کاٻو|عباسي دور ۾ لکيل هڪ دستاويز]] [[فائل:Arabsumf1.png|thumb|220px|کاٻو|عربن پاران پاڪستان ۽ هندوستان جي علائقن ۾ ڪيل حڪومت]] [[فائل:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|اموين پاران فتح ڪيل سنڌ: {{legend|#a1584e|[[محمد]] جي وقت ڪيل فتحون 622–632}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده|راشديا خلافت]] دوران ڪيل فتحون ، 632–661}} {{legend|#fad07d|[[خلافت اموي]] دوران فتحون 661–750}}]] ==== فتح کان اڳ اسلامي رابطا ==== سنڌ ۾ اسلام جي شروعات صرف فوجي فتح سان نه ٿي، پر عرب واپارين، ملاحن ۽ ساحلي رابطن وسيلي اسلام سنڌ جي سامونڊي علائقن تائين اڳ ئي پهچي چڪو هو. [[ديبل]] ۽ ٻين بندرگاهن وسيلي سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، بصره ۽ هند महासागर جي ٻين ساحلي علائقن سان لاڳاپيل هئا. جديد مؤرخن موجب سنڌ ۾ اسلام جي اوائلي موجودگيءَ کي ساحلي واپار، ملاح برادرين ۽ عرب-سنڌي تجارتي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref>Richard Eaton, ''The Rise of Islam and the Bengal Frontier''</ref><ref>Romila Thapar, ''Early India''</ref><ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ديبل جي بندرگاهه سان لاڳاپيل باوراجن يا ملاحن بابت ڪجهه روايتن ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي احتياط سان ڏسي ٿي. مؤرخن جي راءِ ۾ ڪجهه ملاحن ۽ واپاري حلقن اسلام قبول ڪيو، پر “گهڻي ڀاڱي سمورن” جي اسلام قبول ڪرڻ واري روايت کي پڪ سان ثابت ٿيل تاريخي حقيقت نٿو چئي سگهجي.<ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ==== محمد بن قاسم جي فتح ==== 711ع ۾ [[اموي خلافت]] جي نوجوان سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] سنڌ تي فوجي مهم شروع ڪئي. هن مهم جو تعلق اموي خلافت جي اوڀر واري سرحدي پاليسي، مڪران ۽ سنڌ جي سياسي حالتن، ديبل جي بندرگاهه ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن سان هو. محمد بن قاسم پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، جتي منجنيقن جو استعمال روايتي ماخذن ۾ ذڪر هيٺ اچي ٿو. ان کان پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان، برهمڻ آباد، اروڙ ۽ آخرڪار ملتان تائين عرب فوجي پيش قدمي ٿي.<ref>Al-Baladhuri, ''Futūḥ al-Buldān''</ref><ref>''Chachnama''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Muhammad ibn Qasim”</ref> 712ع ۾ [[راجا ڏاهر]] عرب فوجن سان جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ خلافت جي سياسي اقتدار جو آغاز ٿيو. راجا ڏاهر کي عرب تاريخنويسيءَ ۾ اڪثر منفي يا غير مقبول حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، پر جديد مؤرخن اهڙن بيانن کي فاتحن جي سياسي بيانيي ۽ فتح نامن جي ادبي روايتن جي تناظر ۾ پڙهڻ تي زور ڏنو آهي.<ref name="Gier">Nicholas F. Gier, ''From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries'', Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion, Gonzaga University, May 2006.</ref><ref name="Naik">{{cite book |last=Naik |first=C.D. |title=Buddhism and Dalits: Social Philosophy and Traditions |year=2010 |publisher=Kalpaz Publications |location=Delhi |isbn=978-81-7835-792-8 |page=32}}</ref> فتح کان پوءِ سنڌو ماٿري جا اهم علائقا، خاص طور ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان، اسلامي حڪمراني هيٺ آيا. عرب جاگرافيائي ۽ تاريخي ماخذن ۾ سنڌ کي اڪثر “سند” سڏيو ويو، جڏهن ته ان کان اوڀر يا اڳتي وارن علائقن لاءِ “هند” جو نالو استعمال ڪيو ويو. ==== انتظامي ۽ شهري تبديليون ==== فتح کان پوءِ سنڌ کي خلافت جي هڪ سرحدي صوبي طور منظم ڪيو ويو. شروعاتي دور ۾ عرب گورنرن فوجي ڇانوڻين، محصولي نظام، امن امان، بندرگاهي واپار ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ديبل عرب سامونڊي واپار جو اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته ملتان اترين سنڌ ۽ پنجاب سان لاڳاپيل مذهبي، تجارتي ۽ فوجي مرڪز بڻيو. [[منصوره]] عرب دور جو سڀ کان اهم شهر بڻجي اڀريو. روايتن موجب اهو شهر برهمڻ آباد جي علائقي ۾ يا ان جي ويجهو آباد ٿيو ۽ بعد ۾ عباسي ۽ هباري دور ۾ سنڌ جي سياسي، علمي ۽ واپاري زندگي جو مرڪز بڻيو. منصوره مان ڪيترائي عالم، شاعر، فقيه، قاضي ۽ رياضي دان پيدا ٿيا، جن ۾ [[ابو مشعر السندي]]، [[ابو عطا سنڌي]]، ابو راجا سنڌي ۽ [[سند بن علي]] جهڙا نالا ذڪر هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite web |author=Seidensticker, Tilman |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/abu-ata-al-sindi-COM_26286 |title=Abū ʿAṭāʾ al-Sindī – Brill Reference |publisher=Brill Reference |accessdate=2012-08-03}}</ref> [[ابو راجا سنڌي]] ۽ [[سند بن علي]] ابتدائي اسلامي دور ۾ “السندي” نسبت سان سڃاتل شخصيتون آهن. عرب تذڪرن موجب انهن جو تعلق سنڌ سان ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ اهي اسلامي علمي، ادبي يا انتظامي حلقن سان وابسته رهيا، پر سندن حياتي بابت تفصيلي ۽ متفقه سوانحي ڄاڻ محدود آهي. ==== عرب دور جي سياسي مرحلن جو خلاصو ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرحلا ! style="background:#99CCFF;" | مرحلو ! style="background:#99CCFF;" | لڳ ڀڳ عرصو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم مرڪز ! style="background:#99CCFF;" | نمايان خصوصيت |- | اموي دور | 712ع – 750ع | خلافت جو صوبو | ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد، ملتان | محمد بن قاسم جي فتح، عرب فوجي ۽ انتظامي نظام جو قيام |- | عباسي دور | 750ع – 9هين صدي | عباسي خلافت جو صوبو | منصوره، ملتان، ديبل | گورنرن جي مقرري، قبائلي ڇڪتاڻ، منصوره جي اهميت |- | هباري دور | 9هين صدي – 11هين صدي | نيم خودمختيار عرب امارت | منصوره | خلافت جي رسمي اطاعت، عملي خودمختياري، مقامي عرب حڪومت |- | غزنوي مداخلت | 11هين صدي | غزنوي اثر | منصوره، ملتان | محمود غزنوي جا حملا ۽ هباري طاقت جو خاتمو |} ==== اموي دور جا گورنر ==== اموي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ گورنرن جي مقرري عراق جي والي ۽ خلافت جي مرڪزي اختيار سان لاڳاپيل هئي. شروعاتي گورنرن جو ڪم فوجي قبضو برقرار رکڻ، محصول گڏ ڪرڻ، مقامي بغاوتن کي روڪڻ ۽ سنڌ کي خلافت جي اوڀر واري سرحدي نظام ۾ شامل ڪرڻ هو. هي فهرست روايتي تاريخي ماخذن ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ ڏنل نالن تي ٻڌل آهي؛ مختلف ماخذن ۾ ڪن گورنرن جي نالن، ترتيب ۽ دورن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ اموي دور جا گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت / ڪردار ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[محمد بن قاسم]] | 712ع – 715ع | اموي سپهه سالار ۽ پهريون عرب گورنر | سنڌ فتح ڪئي، ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان کي عرب اقتدار هيٺ آندو ۽ اسلامي حڪمراني جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[يزيد بن ابي ڪبشه]] | 715ع | اموي گورنر | محمد بن قاسم کان پوءِ مختصر عرصي لاءِ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو. |- | 3 | [[حبيب بن مھلب]] | 715ع – 717ع | اموي گورنر | فوجي ۽ مالي انتظام سنڀاليو ۽ شروعاتي عرب انتظام کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 4 | [[عمر بن مسلم باھلي]] | 717ع – 724ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي سرحدي علائقن ۾ عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. |- | 5 | [[بلال بن احوز تميمي]] | 724ع ۾ ڪجهه ڏينهن | خاص فوجي ذميواري | حبيب بن مهلب جي جيل مان ڀڄي وڃڻ کان پوءِ کيس گرفتار ڪرڻ لاءِ سنڌ موڪليو ويو. |- | 6 | [[جنيد بن عبدالرحمان]] | 724ع – 729ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي اوڀر وارن علائقن ۾ فوجي واڌارن لاءِ مشهور. |- | 7 | [[تميم بن زيد عتبي]] | 729ع – 730ع | اموي گورنر | روايتن ۾ سخاوت جي ڪري مشهور ڄاڻايو ويو آهي. |- | 8 | [[حڪم بن عوانا ڪلبي]] | 730ع – 738ع | اموي گورنر | سياسي بيچيني ۽ سرحدي دفاع جي دور ۾ مقرر ٿيو. |- | 9 | [[عمرو بن محمد بن قاسم]] | 738ع – 743ع | اموي گورنر | باغين ۽ سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون. |- | 10 | [[يزيد بن عرار]] | 743ع – 744ع | اموي گورنر | سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون ۽ اموي اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 11 | [[منصور بن جمھور ڪلبي]] | 744ع – 750ع | اموي دور جو آخري اثرائتو حاڪم | اموي گورنر کان حڪومت کسي حاڪم ٿيو. عباسي انقلاب کان پوءِ عباسي خلافت سان ٽڪراءُ ۾ آيو؛ ان کان پوءِ سنڌ ۾ عباسي گورنرن جو دور شروع ٿيو. |} ==== اموي دور جي تاريخي اهميت ==== اموي دور سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ بنيادي تبديلي جو دور هو. هن دور ۾ سنڌ پہلی ڀيرو اسلامي خلافت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي، عرب فوجي ڇانوڻيون قائم ٿيون، بندرگاهن ۽ واپاري رستن کي نئين اهميت ملي، ۽ عربي ٻولي، اسلامي قانون، محصولي انتظام ۽ خلافت سان لاڳاپيل ادارياتي اثر سنڌ ۾ داخل ٿيا. ساڳئي وقت مقامي سماج، ٻڌ ڌرم، هندومت، جٽ، ميد، واپاري طبقن ۽ عرب حڪمرانن جي وچ ۾ لاڳاپا هڪجهڙا نه هئا، پر مختلف علائقن ۾ مختلف سياسي ۽ سماجي صورتون اختيار ڪندا رهيا. ==== عباسي دور ==== ''(750ع کان 9هين صدي عيسوي تائين)'' 750ع ۾ [[عباسي خلافت]] جي قيام سان سنڌ پڻ اموي اقتدار کان نڪري عباسي خلافت جو صوبو بڻجي وئي. عباسي دور ۾ سنڌ جي سياسي مرڪز طور [[منصوره]] جي اهميت وڌي وئي، جيڪو اسلامي دنيا جي اوڀرئين سرحد تي واقع هڪ اهم انتظامي، واپاري ۽ علمي شهر بڻجي اڀريو. عباسي دور ۾ سنڌ بغداد سان سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي طور ڳنڍيل رهي، جيتوڻيڪ جغرافيائي فاصلي ۽ مقامي قبائلي حالتن سبب مرڪزي حڪومت جي گرفت وقت سان ڪمزور ٿيندي وئي. عباسي دور جي شروعاتي گورنرن کي سنڌ ۾ قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، مالي انتظام ۽ سرحدي دفاع جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. خاص طور عرب قبيلن جي يمني ۽ مضري (حجازي) ڌرين جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن ئي سياسي بحرانن جو سبب بڻيا. ان باوجود عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا جي واپاري ۽ علمي نيٽ ورڪن سان وڌيڪ مضبوط نموني ڳنڍجي وئي. ==== منصوره: عباسي سنڌ جو مرڪز ==== [[منصوره]] عباسي دور ۾ سنڌ جو سڀ کان اهم شهر بڻجي ويو. مؤرخ [[ابن حوقل]]، [[اصطخري]] ۽ [[المسعودي]] منصوره کي هڪ خوشحال، آباد ۽ واپاري مرڪز طور بيان ڪيو آهي. شهر ۾ مسجدون، بازارون، سرڪاري عمارتون ۽ رهائشي پاڙا موجود هئا، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واپار لاءِ اهو اهم مرڪز هو.<ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Masudi, ''Muruj al-Dhahab''</ref> ڪيترا محقق منصوره کي پاڪستان جي سرزمين تي پهرين مڪمل اسلامي منصوبابنديءَ سان آباد ٿيل شهرن مان هڪ قرار ڏين ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== بنو عباس دور جا گورنر ==== عباسي خلافت جي قيام (750ع) کان پوءِ سنڌ اموي اقتدار مان نڪري عباسي خلافت جو اوڀرئين سرحدي صوبو بڻجي وئي. هن دور ۾ [[منصوره]] سنڌ جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. عباسي گورنرن کي قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، جاٽن ۽ ميدن جي مزاحمت، مالي انتظام ۽ خلافت جي مرڪزي پاليسين کي لاڳو ڪرڻ جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. نائين صدي عيسوي تائين عباسي اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ مقامي عرب اشرافيا طاقت حاصل ڪئي ۽ آخرڪار [[هباري خاندان]] نيم خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ ۾ عباسي دور جا عرب گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت (هجري/عيسوي) ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[موسي بن ڪعب تميمي]] | 124ھ–140ھ<br>(758ع تائين) | سنڌ جو پهريون عباسي گورنر. [[منصوره]] جي مرمت ڪرائي ۽ ان کي انتظامي مرڪز طور مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[عينيہ بن موسي]] | 140ھ | سندس دور ۾ خليفي [[ابو جعفر منصور]] سان اختلاف پيدا ٿيا ۽ مرڪزي حڪومت سندس ڪارڪردگيءَ کان ناراض رهي. |- | 3 | [[عمر بن حفص عتڪي]] | 140ھ–151ھ<br>(768ع تائين) | سندس دور ۾ شيعي اثرن جي واڌ ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو. |- | 4 | [[ھشام بن عمرو تغلبي]] | 151ھ–156ھ<br>(768/769ع–772/773ع) | محمد الاشتر ۽ سندس حامين خلاف مهم هلائي؛ عباسي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[معيد بن خليل تميمي]] | | سندس دور ۾ خليفي منصور وفات ڪئي ۽ [[المهدي بالله]] خلافت سنڀالي. |- | 6 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 159ھ لڳ ڀڳ | سندس دور ۾ گجرات جي سامونڊي پاسي کان حملي جو ذڪر ملي ٿو. |- | 7 | [[بسطام بن عمر]] | 159ھ–161ھ | سياسي اختلافن سبب عباسي خلافت طرفان معزول ڪيو ويو. |- | 8 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 161ھ | ٻيهر سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. |- | 9 | [[نصر بن محمد اشعث]] | 161ھ | مختصر عرصي لاءِ مقرر ٿيو، پر ساڳئي سال خليفي المهدي کيس هٽائي ڇڏيو. |- | 10 | [[محمد بن سليمان ھاشمي]] | 161ھ | لڳ ڀڳ ويهه ڏينهن حڪومت ڪئي؛ پوءِ ٻيهر انتظامي تبديليون آنديون ويون. |- | 11 | [[زبير بن عباس]] | 161ھ–162ھ | عباسي مرڪز جو نمائندو؛ هڪ سال کان پوءِ واپس گهرايو ويو. |- | 12 | [[مصباح بن عمرو تغلبي]] | 161ھ–163ھ | سندس دور ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني وڌي وئي. |- | 13 | [[ليث ظريف]] | 164ھ–170ھ<br>(782ع–787ع) | جاٽن جي بغاوت کي بصري کان آيل فوجي مدد سان ڪچليو ويو؛ وبائي صورتحال پڻ پيدا ٿي. |- | 14 | [[سالم يونسي]] | 170ھ–174ھ<br>(787ع–790/791ع) | هارون الرشيد طرفان مقرر ٿيو؛ اصل ۾ اسماعيل بن علي جو غلام هو. |- | 15 | [[اسحاق بن سليمان]] | 174ھ–175ھ | تقريباً هڪ سال حڪومت ڪرڻ بعد وفات ڪري ويو. |- | 16 | [[طيفور بن عبدالله]] | 175ھ | عرب قبيلن جي خونريز جهيڙن سبب معزول ڪيو ويو. |- | 17 | [[جابر بن اسعث طائي]] | مختصر عرصو | قبائلي تڪرارن کي ختم ڪرائڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 18 | [[سعيد بن مسلم]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ پنهنجي ڀاءُ [[ڪثير بن مسلم]] کي نائب مقرر ڪيو. |- | 19 | [[عيسي بن جعفر]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ [[محمد بن عدي]] کي نائب مقرر ڪيو، جنهن جي دور ۾ قبائلي اختلاف وڌيڪ وڌيا. |- | 20 | [[عبدالرحمان]] | مختصر عرصو | حالتن تي ضابطو آڻڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 21 | [[ايوب بن جعفر]] | مختصر عرصو | قبائلي ڇڪتاڻ ختم نه ڪري سگهيو؛ حجازي ۽ يمني عربن جا اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. |- | 22 | [[دائود بن يزيد]] | 220ھ تائين<br>(820ع لڳ ڀڳ) | عرب قبيلن جي اختلافن کي فوجي طاقت سان قابو ڪيو. |- | 23 | [[بشر بن دائود]] | 820ع کان پوءِ | مامون جي دور ۾ بغاوت جو الزام لڳو؛ بعد ۾ پنهنجي وفاداري ثابت ڪئي. |- | 24 | [[غسان بن عباد]] | 213ھ–216ھ | بشر بن دائود خلاف ڪارروائي ڪري کيس مامون جي درٻار ۾ پيش ڪيو. |- | 25 | [[موسي بن يحيٰ برمڪي]] | 221ھ تائين<br>(835ع) | ڪامياب عباسي گورنرن مان شمار ٿئي ٿو؛ سنڌ مان بغداد ويندڙ آمدني جو ذڪر ملي ٿو. |- | 26 | [[عمران بن موسي برمڪي]] | 221ھ–226ھ | جاٽن ۽ ميدن جي بغاوتن کي ڪچليو؛ بعد ۾ هباري عربن هٿان قتل ٿيو. |- | 27 | [[عنبسا بن اسحاق]] | 226ھ–240ھ | [[ديبل]] ۾ تعميراتي ۽ انتظامي سڌارا آندا. |- | 28 | [[هارون بن ابي خالد مروزي]] | 240ھ تائين<br>(854ع/855ع) | سنڌ ۾ عباسي اقتدار جو آخري نمايان نمائندو؛ سندس دور کان پوءِ [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت جو آغاز ٿيو. |} ===== عباسي دور جي مجموعي اهميت ===== {| class="wikitable" |+ سنڌ تي عباسي دور جا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | انتظام | منصوره سنڌ جو مستقل سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو. |- | معيشت | بغداد، بصره ۽ عربي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن سان لاڳاپا مضبوط ٿيا. |- | سماج | عرب، مقامي سنڌي ۽ نو مسلم آباديءَ جو گڏيل سماجي ڍانچو وجود ۾ آيو. |- | مذهب | اسلامي ادارن، مسجدن ۽ علمي مرڪزن ۾ واڌ ٿي. |- | سياست | مرڪزي عباسي طاقت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ مقامي عرب اشرافيا مضبوط ٿي. |- | تاريخي اهميت | هباري خاندان جي اڀار ۽ سنڌ جي نيم خودمختيار اسلامي رياست جي قيام لاءِ بنياد فراهم ٿيو. |} ==== سنڌ ۾ علمي ۽ ثقافتي ترقي ==== عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي علمي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترائي سنڌي عالم، شاعر، رياضي دان، محدث ۽ فقيه اسلامي دنيا جي مختلف مرڪزن تائين پهتا. عربي ماخذن ۾ "السندي" نسبت رکندڙ ڪيترن عالمن جو ذڪر ملي ٿو. [[ابو عطا السندي]] ابتدائي عربي شاعريءَ ۾ مشهور نالو آهي، جڏهن ته [[ابو مشعر السندي]] حديث ۽ علمي حلقن سان لاڳاپيل شخصيت طور سڃاتو وڃي ٿو. اهڙي طرح [[سند بن علي]] رياضي ۽ فلڪيات جي ميدان ۾ عباسي دور جي مشهور عالمن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Encyclopaedia of Islam</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> سنڌ مان بغداد، بصره ۽ ٻين اسلامي مرڪزن تائين علمي رابطن جي موجودگي ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿي ته سنڌ صرف هڪ سرحدي صوبو نه رهي، پر اسلامي علمي تمدن جو سرگرم حصو بڻجي وئي هئي. ==== واپار ۽ بحري رابطا ==== عرب دور ۾ [[ديبل]]، [[لاهري بندر]] ۽ سنڌ جي ٻين سامونڊي مرڪزن جي اهميت وڌي. سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، فارس، اوڀر آفريقا، سري لنڪا، ملائي دنيا ۽ چين تائين واپار ڪندا هئا. [[ابن حوقل]] ۽ [[اصطخري]] سنڌ جي بندرگاهن کي هند महासागर جي اهم واپاري مرڪزن مان شمار ڪيو آهي. سنڌ مان اناج، ڪپهه، ڪپڙو، نير، مصالحا، قيمتي ڪاٺ، جانور ۽ ٻيون شيون برآمد ٿينديون هيون، جڏهن ته عرب دنيا مان ڌاتو، خوشبو، ڪپڙا ۽ ٻيون تجارتي شيون درآمد ٿينديون هيون.<ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref> . ==== هباري خاندان جو دور ==== ''(تقريباً 854ع کان 1025ع تائين)'' نائين صدي عيسويءَ ۾، جڏهن [[عباسي خلافت]] جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي عرب قبيلن ۽ اشرافيه جو اثر وڌيو، تڏهن [[هباري خاندان]] سنڌ ۾ هڪ نيم خودمختيار عرب حڪومت قائم ڪئي. هباري حڪمرانن عباسي خليفي جي رسمي بالادستي برقرار رکي؛ خطبن ۽ سڪن تي خليفي جو نالو جاري رکندا رهيا، پر عملي طور انتظامي، فوجي ۽ مالي اختيار سندن پنهنجي هٿن ۾ هئا. ان ڪري تاريخدان هباري رياست کي عباسي دنيا سان وابسته هڪ خودمختيار يا نيم خودمختيار عرب امارت طور بيان ڪن ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref><ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري حڪومت جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز [[منصوره]] (المنصوره) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم گاديءَ وارو شهر، علمي مرڪز ۽ واپاري شهر بڻجي ويو. نائين صدي عيسويءَ دوران [[عمر بن عبدالعزيز ھباري]] مقامي عرب سردارن مان طاقت حاصل ڪري سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو. ڪجهه جديد محققن موجب هن عباسي خليفي کان سنڌ جي واڳ پنهنجي حوالي ڪرڻ جي درخواست ڪئي، جيڪا ان وقت جي سياسي حالتن سبب قبول ڪئي وئي، ۽ اهڙيءَ طرح هباري اقتدار کي قانوني جواز حاصل ٿيو.<ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ واپار، علم ۽ ثقافتي رابطن جو اهم مرڪز بڻجي وئي. [[ديبل]] [[عربي سمنڊ]] جي هڪ اهم بندرگاهه طور ترقي ڪئي، جتان سنڌي ۽ عربي واپاري ۽ ملاح [[بصره]]، [[عمان]]، [[يمن]]، اوڀر آفريقا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي سامونڊي واپاري مرڪزن تائين سفر ڪندا هئا. هن سامونڊي واپار سنڌ کي [[هندي وڏي سمنڊ]] جي واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان مقامي معيشت ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref>{{cite book|last=Bose|first=Sugata|title=A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire|year=2006|publisher=Harvard University Press|pages=198–201}}</ref> هباري حڪمرانن جي دور ۾ منصوره اسلامي علم، فقه، حديث، نجوم ۽ رياضي جي مطالعي جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. سنڌ مان ڪيترائي عالم ۽ اديب اسلامي دنيا جي مختلف علمي مرڪزن سان لاڳاپيل رهيا. هن دور ۾ عربي ۽ مقامي سنڌي ثقافتن جي وچ ۾ رابطن ۾ واڌ آئي، جنهن سان سنڌ ۾ هڪ منفرد اسلامي-سنڌي تمدني ماحول وجود ۾ آيو.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== هباري حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ هباري خاندان جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گادي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيت |- | [[عمر بن عبدالعزيز هباري]] | تقريباً 854ع – 914ع | منصوره | هباري اقتدار جو باني؛ عباسي خلافت جي رسمي اطاعت سان عملي خودمختياري حاصل ڪئي. |- | [[عبدالله بن عمر هباري]] | 10هين صدي | منصوره | علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو دور؛ ڪجهه روايتن موجب قرآن جو سنڌي ترجمو هن دور سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. |- | [[عمر بن عبدالله ھباري]] | 11هين صدي جي شروعات | منصوره | هباري دور جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ اسماعيلي اثر وڌيا. |} ==== قرآن جو سنڌي ترجمو ==== سنڌ جي اسلامي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ مشهور روايت موجب هباري دور ۾ هڪ مقامي هندو حڪمران جي درخواست تي قرآن پاڪ جو سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو تيار ڪيو ويو. جيڪڏهن اها روايت درست مڃجي ته اهو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ ۾ قرآن جي سڀ کان پراڻن ترجمن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. البت مؤرخن ۾ ان واقعي جي تفصيل ۽ نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جو خاتمو ==== 11هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سلطان محمود غزنوي]] ملتان ۽ سنڌ تي فوجي مهمون هلائيون. مختلف تاريخي ماخذن موجب 1024ع کان 1026ع جي وچ واري عرصي ۾ منصوره تي غزنوي اثر قائم ٿيو ۽ هباري خاندان جي سياسي طاقت ختم ٿي وئي. ان سان سنڌ ۾ تقريباً ٽن صدين تي پکڙيل عرب حڪمراني جو باب بند ٿيو ۽ سنڌ غزنوي سياسي دائري جو حصو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, “Mahmud of Ghazni”</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جي تاريخي اهميت ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ عرب دور جا ڊگهي مدي وارا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبي ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | مذهب | اسلام جو مستقل قيام ۽ مسلم آباديءَ جي شروعات |- | ٻولي | عربي لفظن ۽ اسلامي اصطلاحن جو سنڌي ٻوليءَ ۾ دخول |- | شهرسازي | منصوره جهڙن اسلامي شهرن جو قيام |- | واپار | عرب دنيا، اوڀر آفريقا ۽ هند महासागर سان واپاري رابطن ۾ واڌ |- | علم | سنڌي عالمن جو اسلامي علمي دنيا سان ڳانڍاپو |- | انتظام | اسلامي مالياتي، عدالتي ۽ انتظامي ادارن جو تعارف |- | ثقافت | سنڌي ۽ عربي ثقافتي عنصرن جي ميلاپ سان نئين سماجي روايتن جو جنم |} ===عربن کان پوء=== [[محمود غزنوي]] (998ع–1030ع) جي دور ۾ سنڌ تي اسماعيلي حڪمران خاندانن جي حڪومت هئي. محمود غزنوي، جيڪو سني عقيدي جو وڏو حامي هو، 1025ع ۾ [[ملتان]] ۽ [[اوچ]] تي حملو ڪري اتان جي اسماعيلي حڪمران کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ هن 1026ع ۾ بکر ۽ سيوستان (سيوهڻ) تي قبضي لاءِ پڻ فوج موڪلي. [[سومنات]] جي فتح کان پوءِ هن ڪڇ جي ريگستان مان گذرندي هباري خاندان جي گاديءَ واري هنڌ منصوره جو گهيرو ڪيو ۽ شهر کي ڦري لٽي باهه ڏئي ساڙي ڇڏيو.<ref name="Masumi32-37">{{cite book |last=معصوم بکري |first=مير |title=تاريخ معصومي |location=بمبئي |year=1938 |pages=32–37 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> غزنوين کان پوءِ جڏهن غوري اقتدار ۾ آيا ته [[معزالدين غوري]] پنهنجي غلام [[ناصرالدين قباچه]] کي ملتان ۽ اوچ جو حاڪم مقرر ڪيو (1206ع–1228ع). معزالدين جي وفات کان پوءِ ناصرالدين قباچه عملي طور خودمختيار حڪمران بڻجي ويو ۽ سيوستان ۽ ديبل تي به قبضو ڪري ورتائين. هن سنڌ جي سامونڊي علائقن وارن تقريباً سڀني شهرن کي پنهنجي حڪومت هيٺ آندو. سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندڙ ستن راجائن قباچه جي بالادستي تسليم ڪئي ۽ کيس خراج ڏيڻ لڳا.<ref name="MubarakAliQubacha78-79">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |pages=78–79 }}</ref><ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—120-121 }}</ref> قباچه جي دورِ حڪومت ۾ سنڌ تي هڪ وڏي آفت نازل ٿي. [[جلال الدين خوارزم شاهه]] (1220ع–1231ع)، جيڪو [[چنگيز خان]] کان لڳاتار شڪستن کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو، پاڻ ته منگولن هٿان شڪست کاڌل، پنهنجي ملڪ جي تباهي ڏٺل ۽ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاريندڙ شخص هو، پر سنڌ لاءِ به مصيبت بڻجي آيو. پناهه ۽ امن جي تلاش ڪرڻ بدران هن سنڌ جي شهرن ۽ ڳوٺن تي حملا شروع ڪيا. هن شهرن تي قبضو ڪيو، ماڻهن کي قتل ڪرايو، ديهاتن کي ڦريو، ڳوٺن ۽ شهرن کي باهيون ڏنيون. ٿوري ئي عرصي، يعني 1221ع کان 1223ع تائين، هن سنڌ جي وڏي حصي کي تباهي ۽ برباديءَ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.<ref name="MubarakAliQubacha82">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |page=82 }}</ref></ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> === سومرن جو دور === {{Main|سومرن جي سنڌ تي حڪومت}} تقريباً 11هين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[حباري خاندان]] جي زوال ۽ [[غزنوي سلطنت]] جي سنڌ ۾ مداخلت کان پوءِ سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو، جيڪو تاريخ ۾ '''سومرن جي دور''' جي نالي سان مشهور آهي. سومرا گهراڻو اسلامي دور کان پوءِ سنڌ ۾ اُڀرندڙ پهريون وڏو مقامي حڪمران خاندان هو، جنهن ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جي وسيع علائقن تي حڪومت قائم ڪئي. سندن حڪمراني لڳ ڀڳ ٽي صديون جاري رهي ۽ ان کي سنڌ جي مقامي سياسي خودمختياري جي بحاليءَ جي علامت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf|title=The Soomras of Sindh|publisher=University of Karachi}}</ref> سومرن جي ابتدا ۽ نسب بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه روايتي بيانن موجب سومرا عرب نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته جديد محققن جي اڪثريت کين سنڌ جي مقامي قبيلائي ۽ سماجي ڍانچي سان ڳنڍي ٿي. سومرن جي اوائلي تاريخ بابت دستاويزي مواد محدود هجڻ ڪري سندن شروعاتي حڪمرانن ۽ حڪومتي ارتقا بابت ڪيترائي سوال اڃا تائين علمي بحث جو موضوع آهن. خاص طور تي [[خفيف سومرو]] جي شخصيت بابت اهو واضح ناهي ته هو حباري دور جو آخري حڪمران هو يا سومرا اقتدار جو ابتدائي نمائندو.<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind</ref> حباري اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ ۽ [[محمود غزنوي]] جي [[منصوره]] تي حملي کان پوءِ سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن گڏجي هڪ نئين سياسي قوت طور اُڀريا. روايتي بيانن موجب 1025ع ڌاري ماتلي تعلقي جي ٿري نالي علائقي ۾ مقامي سردارن جي هڪ گڏجاڻي ٿي، جنهن ۾ سومرا سردار کي ڏکڻ سنڌ جو حڪمران تسليم ڪيو ويو. ان واقعي کي سنڌ ۾ مقامي اقتدار جي بحاليءَ جي شروعات تصور ڪيو ويندو آهي.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref> سومرا دور رڳو هڪ حڪمران خاندان جي تاريخ نه پر سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن جي سياسي اتحاد جي تاريخ پڻ آهي. ان دور ۾ [[سما]]، [[سهتا]]، [[ابڙا]]، [[سوڍا]]، [[چنا]]، [[پنھور]]، [[پھوڙ]]، [[گجر]]، [[ڀٽي]]، [[جاڙيجا]]، [[ٿھيم]]، [[ڳاها]]، [[جوڻيجا]]، [[راجپر]] ۽ ٻين قبيلن سنڌ جي سياسي ۽ فوجي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي قبيله [[ميرپور ماٺو]] کان وٺي ڪڇ ۽ ڀوڄ تائين مختلف علائقن ۾ آباد هئا ۽ مقامي خودمختياري برقرار رکندي سومرا حڪمرانن کي فوجي ۽ مالي سهڪار فراهم ڪندا هئا. سومرا دور ۾ [[محمد طور]]، [[ٺٽو]]، [[ڌرڪ]] ۽ ٻين شهرن کي سياسي اهميت حاصل رهي. سنڌ جي زرعي معيشت، دريائي واپار ۽ مقامي ثقافت کي پڻ هن دور ۾ استحڪام حاصل ٿيو. ان دور جي لوڪ روايتن ۽ رزميه داستانن، خاص طور [[دودو چنيسر]] جي ڪهاڻي، سومرا حڪمرانن کي سنڌي قومي يادگيريءَ جو اهم حصو بڻائي ڇڏيو. تاريخي ذريعن موجب سومرا حڪمرانن گهڻو ڪري مقامي خودمختياري برقرار رکي، جيتوڻيڪ وقت بوقت غزنوي، غوري ۽ دهلي سلطنتن جي سياسي اثر هيٺ به رهيا. 14هين صديءَ جي شروعات تائين سندن اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو ۽ آخرڪار [[ھمير سومرو]] جي دور کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو.<ref>Baloch, N. A., Soomran-jo-Daur</ref><ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ==== سومرا گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | سومرا گهراڻي جا حڪمران |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | تعلق / جانشيني ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سومرو (امير)|سومرو سردار]] | تقريباً 1053ع کان | باني حڪمران | ڏکڻ سنڌ ۾ سومرا اقتدار جو بنياد وڌو؛ گادي [[محمد طور]] ۾ قائم ڪئي. |- | 2 | [[ڀونگر سومرو|ڀونگر بن سومرو]] | وفات 1068ع (461ھ) | سومرو سردار جو پٽ | ابتدائي سومرا حڪومت کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[دودو سومرو|دودو اول]] | تقريباً 1068ع–1098ع | ڀونگر جو جانشين | لاڙ کان [[نصرپور]] تائين اقتدار وڌايو. |- | 4 | [[تاراٻائي]] | 491ھ کان پوءِ | سنگھار جي سرپرست | نابالغ وارث جي نالي ۾ حڪومت هلائي. |- | 5 | [[سنگھار سومرو]] | تقريباً 1120ع تائين | دودو خاندان | سندس وفات کان پوءِ جانشيني جو مسئلو پيدا ٿيو. |- | 6 | [[راڻي ھمو ٻائي]] | | سنگھار جي زال | گادي [[ڌرڪ]] منتقل ڪئي. |- | 7 | [[خفيف سومرو]] | وفات 536ھ | هِمو ٻائي جو ڀاءُ | اقتدار جي منتقلي واري مرحلي جو حڪمران. |- | 8 | [[عمر سومرو پھريون]] | تقريباً 40 سال | جانشين | وفات 576ھ. |- | 9 | [[دودو سومرو ٻيون]] | وفات 590ھ | دودو خاندان | خانداني اقتدار جي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 10 | [[ڀونگر سومرو ٻيون]] | 33 سال | دودو اول جي نسل مان | وفات 623ھ. |- | 11 | [[خيرو سومرو]] | 16 سال | جانشين | سومرا اقتدار کي برقرار رکيو. |- | 12 | [[محمد طور سومرو]] | 15 سال | جانشين | محمد طور سان منسوب روايتون ملن ٿيون. |- | 13 | [[خيرو بن محمد]] | 15 سال | محمد طور جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 14 | [[دودو سومرو ٽيون]] | 14 سال | خيرو جو پٽ | سومرا خاندان جي وچئين دور جو حڪمران. |- | 15 | [[طائي سومرو]] | 14 سال | دودو ٽيون جو پٽ | اقتدار جي وراثتي تسلسل جو حصو. |- | 16 | [[چنيسر سومرو]] | 18 سال | طائي جو پٽ | ليلان-چنيسر جي مشهور لوڪ روايت سان لاڳاپيل. |- | 17 | [[ڀونگر سومرو ٽيون]] | 15 سال | چنيسر جو پٽ | پيءُ کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. |- | 18 | [[خفيف سومرو ٻيون]] | 18 سال | ڀونگر ٽيون جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 19 | [[دودو سومرو چوٿون]] | 25 سال | خفيف ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي آخري مضبوط مرحلي جو حڪمران. |- | 20 | [[عمر سومرو ٻيون]] | 35 سال | دودو چوٿون جو پٽ | ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪئي. |- | 21 | [[ڀونگر سومرو چوٿون]] | 10 سال | عمر ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي زوال واري دور جو حڪمران. |- | 22 | [[ھمير سومرو]] | وفات 1403ع / 843ھ | آخري حڪمران | سومرا خاندان جو آخري حڪمران؛ ان کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جو حڪمران بڻيو. |} === سمن جو دور === {{Main|سمن جي سنڌ تي حڪومت}} [[فائل:View of Makli by Usman Ghani.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] جو هڪ نظارو]] چوڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سومرا خاندان]] جي زوال کان پوءِ [[سما گھراڻو|سمن خاندان]] سنڌ جي غالب سياسي قوت طور اُڀريو ۽ تقريباً 1351ع کان 1524ع تائين سنڌ جي وڏن حصن تي حڪومت ڪئي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref> سمن جو تعلق [[سما]] قبيلائي گروهه سان هو، جيڪو سنڌ، ڪڇ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ اثرائتو هو. [[ڄام انڙ]] (ڄام انڙ فيروزالدين) کي سمن اقتدار جي شروعاتي اهم حڪمرانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو، جنهن [[دهلي سلطنت]] جي اثر کي چئلينج ڪندي سنڌ ۾ مقامي اقتدار کي مستحڪم بڻايو ۽ خودمختيار حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref> سمن حڪمرانن مقامي سياسي ادارن کي مضبوط ڪندي سنڌ ۾ هڪ نسبتاً مستحڪم حڪومت قائم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ زراعت، واپار، دستڪاري ۽ شهري زندگيءَ کي ترقي حاصل ٿي. سندن دور ۾ سنڌ عربي سمنڊ وسيلي [[فارس]]، [[عرب دنيا]]، اوڀر آفريقا، [[گجرات]] ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان واپاري رابطن جو اهم مرڪز رهي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire''</ref> هن واپاري سرگرميءَ جي نتيجي ۾ سنڌ جي بندرگاهن، خاص طور [[ٺٽو]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن سامونڊي مرڪزن، کي وڏي اقتصادي اهميت حاصل ٿي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ سياسي، تجارتي، علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز بڻجي اُڀريو. وقت سان گڏ ٺٽو قديم [[ديبل]] جي جاءِ تي سنڌ جو سڀ کان اهم واپاري شهر بڻجي ويو. سمن حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ [[سنڌي ادب]]، فن تعمير، موسيقي ۽ ٻين فنون لطيفه کي نمايان ترقي حاصل ٿي. هن دور جي مشهور شخصيتن ۾ [[قاضي قاضن]]، [[دريا خان]] ۽ [[مخدوم بلاول]] شامل آهن، جن سنڌ جي علمي، سياسي ۽ روحاني زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>Nabi Bakhsh Baloch, ''History of Sindhi Literature''</ref> سمن سلطنت پنهنجي عروج تي [[ڄام نظام الدين ثاني]] (ڄام نندو) جي دورِ حڪومت (1461ع–1509ع) ۾ پهتي، جنهن کي سمن دور جو سنهري زمانو سڏيو وڃي ٿو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Dawn, "Jam Nizamuddin II: The Sultan of the Samma Dynasty"</ref> سندس دور ۾ سياسي استحڪام، زرعي خوشحالي، واپار، فن تعمير ۽ ثقافتي سرگرمين کي غيرمعمولي ترقي ملي. وطن سان وابستگي، عوامي ڀلائي ۽ تعميري منصوبن کي هٿي ڏني وئي، جنهن سبب سمن حڪمراني سنڌ جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ مستحڪم مقامي حڪومتن مان هڪ طور سڃاتي وڃي ٿي. هن دور جو سڀ کان مشهور يادگار [[مڪلي]] جو قبرستان آهي، جتي سمن حڪمرانن، اميرن، عالمن ۽ صوفين جا مقبرا موجود آهن. مڪلي جي تاريخي يادگارن کي سندن فن تعمير، سنگتراشي ۽ ثقافتي اهميت سبب [[يونيسڪو]] 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>UNESCO World Heritage Centre, Makli, Thatta</ref> مڪلي ۽ ٺٽو گڏجي سمن دور جي سياسي طاقت، ثقافتي عظمت ۽ فني مهارت جا نمايان نشان بڻيا. سمن سلطنت جي آخري دور ۾ اندروني سياسي اختلافن ۽ جانشيني جي تڪرارن سبب مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو. جيتوڻيڪ ٺٽو هڪ وڏو ۽ خوشحال شهر هو، پر حڪومت وٽ اهڙي مضبوط فوج موجود نه هئي، جيڪا [[ارغون]] ۽ [[ترخان]] حڪمرانن جي وڌندڙ فوجي دٻاءَ جو مقابلو ڪري سگهي. نتيجي طور ڪيترائي سما امير ۽ حڪمران جنگين ۾ مارجي ويا ۽ آخرڪار [[ڄام فيروز]] جي دور ۾ ٺٽو [[ارغون|ارغونن]] جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان سان سمن حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ارغون دور جو آغاز ٿيو.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia of Islam, "Samma Dynasty"</ref> ==== سمن گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سمن خاندان جا حڪمران (1339ع–1527ع) ! style="background:#99CCFF; width:6%;" | نمبر ! style="background:#99CCFF; width:28%;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF; width:18%;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF; width:48%;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ڄام انڙ]] | 1339ع–1352ع | سمن اقتدار جو باني حڪمران؛ دهلي سلطنت جي اثر کان نجات حاصل ڪري سنڌ ۾ سما حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[ڄام جوڻو]] | 1352ع–1367ع | رياست کي مستحڪم ڪيو ۽ سما اقتدار کي سنڌ جي مختلف علائقن تائين وڌايو. |- | 3 | [[ڄام بابينو]] | 1367ع–1379ع | سمن سلطنت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 4 | [[ڄام تماچي]] | 1379ع–1389ع | سنڌي لوڪ ادب ۾ نوري ڄام تماچي جي داستان سبب مشهور؛ سندس دور کي ثقافتي اهميت حاصل آهي. |- | 5 | [[ڄام صلاح الدين]] | 1389ع–1391ع | مختصر عرصي تائين حڪومت ڪئي ۽ اندروني سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 6 | [[ڄام نظام الدين ڀمڀرو]] | 1391ع–1398ع | سمن سلطنت جي سياسي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 7 | [[ڄام علي شير]] | 1398ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ جانشيني جي تڪرارن واري دور سان لاڳاپيل. |- | 8 | [[ڄام ڪرن]] | 1398ع | مختصر مدت لاءِ اقتدار سنڀاليو؛ سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 9 | [[ڄام فتح خان]] | 1398ع–1414ع | سمن اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪيو ۽ رياست جي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪيو. |- | 10 | [[ڄام جوڻو ٻيون]] | 1414ع–1442ع | ڊگهي حڪمراني دوران سنڌ ۾ سياسي استحڪام برقرار رهيو. |- | 11 | [[ڄام مبارڪ]] | 1442ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو. |- | 12 | [[ڄام سڪندر شاهه]] | 1442ع–1444ع | جانشيني جي دور ۾ اقتدار سنڀاليو. |- | 13 | [[ڄام راءِ ڏنو]] | 1444ع–1453ع | سلطنت جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي کي برقرار رکيو. |- | 14 | [[ڄام سنجر]] | 1453ع–1461ع | ڄام نندي جي اقتدار لاءِ سياسي بنياد فراهم ڪيا. |- | 15 | [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين سمو (ڄام نندو)]] | 1461ع–1508ع | سمن سلطنت جو سڀ کان مشهور ۽ طاقتور حڪمران. سندس دور کي سمن راڄ جو سنهري دور سڏيو وڃي ٿو. [[ٺٽو]] علم، واپار ۽ ثقافت جو وڏو مرڪز بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جي تعميراتي ترقي عروج تي پهتي. |- | 16 | [[ڄام فيروز]] | 1508ع–1527ع | سمن خاندان جو آخري حڪمران. سندس دور ۾ ارغونن سان جنگيون ٿيون ۽ آخرڪار سمن سلطنت جو خاتمو ٿيو. |} سمن خاندان سنڌ جي وچئين دور جي سڀ کان اهم مقامي مسلمان سلطنتن مان هڪ هو، جنهن تقريباً ٻه صديون سنڌ تي حڪومت ڪئي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، علمي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جو عظيم قبرستان هن دور جي فن تعمير ۽ ثقافتي ورثي جي نمايان علامت طور اڄ به موجود آهي. === ارغون ۽ ترخان دور === {{Main|ارغون خاندان|ترخان خاندان}} [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ ارغون ۽ ترخان دور جا مقبرا]] [[سمن خاندان]] جي زوال کان پوءِ سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ تي [[ارغون خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي. 1519ع کان 1521ع جي وچ ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي فوجي مهمون هلائي سمن اقتدار جو خاتمو ڪيو ۽ هيٺين سنڌ تي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Nabi Bakhsh Khan Baloch, ''History of Sindh''</ref> ارغون حڪمران اصل ۾ وچ ايشيا جي ترڪ-مغل نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ [[قنڌار]] مان سنڌ ڏانهن منتقل ٿيا هئا. سندن اقتدار سان سنڌ ۾ هڪ نئين سياسي دور جو آغاز ٿيو، جنهن دوران سنڌ جا لاڳاپا وچ ايشيا، قنڌار ۽ مغل دنيا سان وڌيڪ مضبوط ٿيا. [[شاھ بيگ ارغون]] 1522ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس پٽ [[شاھ حسين ارغون]] اقتدار سنڀاليو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> شاهه حسين کي ارغون دور جو سڀ کان بااثر حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. سندس حڪومت دوران سنڌ ۾ نسبي سياسي استحڪام قائم رهيو ۽ [[ٺٽو]] هڪ اهم تجارتي مرڪز طور ترقي ڪندو رهيو. هن ئي دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهه]] [[همايون]] شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ سنڌ پهتو ۽ ڪجهه عرصو سنڌ جي مختلف علائقن ۾ رهيو. تاريخي ذريعن موجب همايون ۽ شاهه حسين ارغون جي لاڳاپن ۾ سياسي بي اعتمادي موجود رهي، جنهن سبب همايون کي سنڌ ۾ گهڻيون ڏکيائون پيش آيون.<ref>Ghulam Muhammad Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref> شاهه حسين ارغون 1555ع ۾ وفات ڪئي. سندس ڪو سڌو وارث موجود نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس اڪيلو پٽ اڳ ئي وفات ڪري چڪو هو. سندس حڪومت جي آخري دور ۾ سنڌ عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي. [[بکر]] کان [[سيوهڻ]] تائين مٿيون سنڌ [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جي قبضي هيٺ هئي، جڏهن ته هيٺين سنڌ تي شاهه حسين جو سڌو اقتدار برقرار هو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ارغونن کان پوءِ ترخان اقتدار ۾ آيا، جن جي دور ۾ سنڌ ٻن حصن ۾ ورهائجي وئي. هيٺين سنڌ، جنهن جي گادي [[ٺٽو]] هئي، عيسيٰ خان ترخان (1555ع–1566ع) جي حڪمراني هيٺ هئي، جڏهن⁠تہ مٿين سنڌ، جنهن جي گادي [[بکر]] هئي، سلطان محمود خان (1555ع–1574ع) جي قبضي هيٺ هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. سلطان محمود خان، هندستان جي مغل شهنشاهن جي اثر کي متوازن رکڻ لاءِ، [[صفوي سلطنت|ايران جي صفوي بادشاهن]] سان سٺا لاڳاپا قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن قيمتي تحفن سان گڏ ڪيترائي سفارتي وفد ايران ڏانهن موڪليا، ۽ بدلي ۾ کيس پڻ صفوي بادشاهه طرفان قيمتي تحفا حاصل ٿيا.<ref>{{cite book |title=تحفة الڪرام |page=196 }}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> شاهه حسين جي وفات کان پوءِ [[مرزا عيسيٰ ترخان]] اقتدار حاصل ڪيو، جيڪو اڳ ۾ شاهه بيگ ارغون سان گڏ سنڌ آيو هو. جيتوڻيڪ ڪجهه روايتن موجب مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ سنڌ جي ورهاست بابت هڪ سمجھوتو موجود هو، پر شاهه حسين جي وفات کان پوءِ مرزا عيسيٰ سڄي سنڌ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان وقت ملڪ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني پيدا ٿي وئي ۽ مقامي سردارن [[سيوهڻ]] تي قبضو ڪري ورتو. مرزا عيسيٰ فوجي طاقت سان اڳتي وڌي سيوهڻ تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ پوءِ اتر طرف [[بکر]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, Journal of Sindh Historical Society, pp. 71–72</ref> انهيءَ سياسي تڪرار دوران مرزا عيسيٰ ترخان [[پورچوگال]] جي نوآبادياتي قوت کان فوجي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن [[باسين]] (Bassein) ۾ موجود پورچوگالي گورنر ڏانهن سفير موڪلي فوجي امداد گهري ۽ بدلي ۾ مالي معاوضي ۽ واپاري سهولتن جو واعدو ڪيو. پورچوگالي حڪومت [[پيڊرو باريٽو رولن]] (Pedro Barreto Rolim) جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 700 سپاهي موڪليا، جيڪي جهازن ذريعي ٺٽي پهتا.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> بهرحال، ان وقت تائين مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ صلح ٿي چڪي هئي، جنهن سبب پورچوگالي فوج جي ضرورت ختم ٿي وئي. جڏهن پورچوگالي ڪمانڊر پنهنجي مهم جي خرچن جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو ته ٺٽي جي انتظاميا طرفان کيس اطمينان بخش جواب نه مليو. نتيجي طور پورچوگالي فوجن ٺٽي تي حملو ڪيو، جنهن دوران شهر کي وڏي تباهي ۽ نقصان پهتو. هي واقعو سنڌ جي تاريخ ۾ يورپي سامونڊي طاقتن جي ابتدائي فوجي مداخلتن مان هڪ اهم مثال شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> ترخان خاندان بعد ۾ ارغونن جي جانشين طور سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو. ترخان دور ۾ [[ٺٽو]] پنهنجي سياسي ۽ واپاري اهميت برقرار رکي، جڏهن ته [[مڪلي]] ۾ ڪيترائي شاندار مقبرا ۽ يادگار تعمير ڪيا ويا، جيڪي اڄ به سنڌ جي اسلامي فن تعمير جي اهم ترين ورثن مان شمار ٿين ٿا.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Historical Monuments at Makli, Thatta</ref> آخرڪار 1592ع ۾ [[مغل سلطنت]] جي شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جنهن سان ارغون ۽ ترخان دور جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ مغل سلطنت جو صوبو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> ==== ارغون گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون خاندان جا حڪمران، سنڌ ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[شاھ بيگ ارغون]] | 1520ع – 1524ع | [[ٺٽو]] / [[بکر]] | باني حڪمران | [[سما گھراڻو|سمن سلطنت]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز]] کي شڪست ڏئي سنڌ ۾ ارغون اقتدار قائم ڪيو؛ سنڌ ۾ ارغون خاندان جو باني حڪمران شمار ٿئي ٿو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> |- | 2 | [[شاھ حسين ارغون]] | 1524ع – 1554ع | [[ٺٽو]] | آخري ارغون حڪمران | ارغون خاندان جو سڀ کان اهم ۽ ڊگهي عرصي تائين حڪمراني ڪندڙ حڪمران هو. سندس دور ۾ [[همايون]] سنڌ آيو. حڪومت جي آخري مرحلي ۾ سنڌ عملي طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهائجي وئي.<ref>G. M. Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref><ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون دور سان لاڳاپيل اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور جا اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | علائقو ! style="background:#99CCFF;" | ارغون حڪمران سان تعلق ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[فاضل ڪوڪلتاش]] | ارغون امير | مٿيون سنڌ | [[شاھ بيگ ارغون]] جو ويجهو ساٿي | شاهه بيگ ارغون جو اهم فوجي امير ۽ اعتماد وارو ساٿي هو. |- | 2 | [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] | علائقائي حاڪم / امير | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ مٿيون سنڌ | [[فاضل ڪوڪلتاش]] جو پٽ | شاهه حسين ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو عملي حڪمران رهيو؛ بکر ۽ سيوهڻ جي علائقن ۾ سندس اثر نمايان هو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور کان پوءِ ترخان اقتدار جو آغاز ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گهراڻو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[مرزا عيسيٰ ترخان]] | 1554ع – 1567ع | [[ترخان خاندان]] | ارغون اقتدار کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي | [[شاھ حسين ارغون]] جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ ۾ ترخان خاندان جي حڪومت قائم ڪئي.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh</ref> |} جديد تاريخي تحقيق ۽ مستند ماخذن مطابق سنڌ ۾ ارغون خاندان جا اصل خودمختيار حڪمران فقط ٻه هئا: [[شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[شاھ حسين ارغون]]. 1554ع کان پوءِ اقتدار [[ترخان خاندان]] ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کي ڪيترائي مؤرخ ارغون دور جي جانشين شاخ تصور ڪن ٿا، پر سياسي لحاظ کان اهو الڳ حڪمران گهراڻو شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Arghun dynasty</ref><ref>Tarkhan dynasty</ref> . === مغلن جو دور === {{Main|ٺٽو صوبو|مغل سلطنت}} 1524ع ۾، توڙي جو مغل شهنشاهت جو دارومدار ارغون ۽ ترخان فوجين تي هو، تنهن باوجود سنڌ جي ڪجهه بادشاهن انهن جو استقبال ڪيو. اڳتي ايندڙ وقت ۾ سنڌي مغلن جي اثر هيٺ رهيا. [[فائل:Shah Jahan Mosque Thatta.jpg|thumb|کاٻو|[[شاھجھان مسجد، ٺٽو]]، جيڪا مغل دور جي اهم تعميري يادگارن مان هڪ آهي]] [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|مغل دور ۾ [[مڪلي]] سنڌ جو اهم علمي ۽ ثقافتي مرڪز رهيو]] 1592ع ۾ [[اڪبر اعظم]] جي فوجن ارغون ۽ ترخان حڪمرانن کي شڪست ڏئي سنڌ کي [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ مغلن جي انتظامي نظام جو حصو بڻجي وئي.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> شروعاتي طور سنڌ کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي ماتحت رکيو ويو، پر بعد ۾ [[ٺٽو]] کي مرڪز بڻائي الڳ انتظامي وحدت قائم ڪئي وئي، جيڪا تاريخ ۾ ''ٺٽو صوبو'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref>Thatta Subah, Mughal Province</ref><ref>Irfan Habib, ''Atlas of the Mughal Empire''</ref> مغل دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، بندرگاهي ۽ صنعتي شهرن مان هڪ بڻجي ويو. هتي ڪپڙي جي صنعت، خاص طور سنڌي سوٽي ڪپڙي ۽ ريشمي شين جي پيداوار، وڏي پيماني تي ٿيندي هئي. ٺٽي جا واپاري رابطا [[فارس]]، [[عربستان]]، [[عمان]]، اوڀر آفريقا ۽ يورپي واپاري ڪمپنين سان قائم هئا.<ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref><ref>Thatta, Mughal Trade Networks</ref> مغل دور ۾ سنڌ جي زرعي آمدني، واپاري محصولن ۽ سامونڊي تجارت سلطنت لاءِ اهم اقتصادي حيثيت رکي ٿي. [[شاھجھان]] جي دور ۾ سنڌ خاص ترقي حاصل ڪئي. ٺٽي ۾ شاندار [[شاھجھان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] تعمير ڪئي وئي، جيڪا مغل فن تعمير جو هڪ اهم شاهڪار سمجهي وڃي ٿي.<ref>UNESCO – Shah Jahan Mosque, Thatta</ref><ref>Catherine Asher, ''Architecture of Mughal India''</ref> ان دور ۾ ٺٽو علم، ادب، تصوف ۽ اسلامي تعليم جو پڻ اهم مرڪز بڻيو، جتي ڪيترائي عالم، صوفي ۽ مؤرخ سرگرم رهيا. سترهين صديءَ دوران مغل حڪمرانن سنڌ تي ''صوبيدارن'' يا ''نوابن'' جي ذريعي حڪومت ڪئي. انهن جو بنيادي ڪم انتظامي ڪنٽرول، ماليات جي وصولي، فوجي تحفظ ۽ سامونڊي واپار جي نگراني هو.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Mughals''</ref><ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire''</ref> وقت سان گڏ مغل مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي طاقتور خاندانن، خاص طور [[ڪلھوڙا خاندان]]، جو اثر وڌڻ لڳو. ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين مغل اقتدار عملي طور ڪمزور ٿي ويو ۽ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جهڙن مقامي حڪمرانن سنڌ ۾ خودمختيار اقتدار قائم ڪرڻ شروع ڪيو. آخرڪار 1737ع–1740ع جي وچ ۾ مغل سياسي ڪنٽرول تقريباً ختم ٿي ويو ۽ سنڌ تي [[ڪلھوڙا خاندان]] جي مستقل حڪومت قائم ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== مغل دور جي اهم صوبيدارن ۽ نوابن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ (ٺٽو صوبو) جا اهم مغل صوبيدار / نواب ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | عهدو ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | مغل ماتحت حڪمران | 1592ع–1593ع | مغلن اڳيان شڪست بعد اڪبر اعظم جي ماتحت رهيو؛ ارغون-ترخان اقتدار جي خاتمي ۽ مغل دور جي شروعات سان لاڳاپيل.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 2 | [[مرزا رستم صفوي]] | صوبيدار | 1593ع | سنڌ ۾ مغل انتظامي نظام جي شروعاتي عملدرآمد سان لاڳاپيل پهرين اهم مقررين مان هڪ.<ref>Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 3 | [[امير خان اول]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1629ع–1647ع | [[شاھجھان]] جي دور جو مشهور مغل گورنر؛ سندس دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام ۽ اقتصادي سرگرمين ۾ واڌ ٿي. |- | 4 | [[دولت خان مائي]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1635ع–1640ع | مغل انتظاميا جو اهم امير؛ بعد ۾ قنڌار جو گورنر پڻ مقرر ٿيو. |- | 5 | [[خواجه ڪمگار غيـرت خان]] | صوبيدار | 1640ع–1641ع | شاهجهاني دور ۾ ٺٽي جي انتظامي نگراني سنڀالي.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 6 | [[شاد خان]] | صوبيدار | 1641ع–1642ع | مغل صوبائي انتظام جي تسلسل کي برقرار رکيو.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 7 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | مغل ماتحت نواب / صوبيدار | 1701ع–1719ع | [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ''نواب'' جو لقب حاصل ڪيو؛ بعد ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |} مغل دور ۾ سنڌ کي گهڻو ڪري ''ٺٽو صوبو'' سڏيو ويندو هو. مغلن جي سياسي اقتدار سان گڏ سنڌ ۾ واپار، تعمير، سڪن جي ضرب، بندرگاهي سرگرمين ۽ اسلامي علمي ادارن کي ترقي ملي، جڏهن ته [[ٺٽو]]، [[سيوهڻ]]، [[بکر]] ۽ [[لاھري بندر]] اهم انتظامي ۽ تجارتي مرڪز بڻيا.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Thatta Subah</ref> === ڪلهوڙن جو دور === {{Main|ڪلهوڙا خاندان}} [[فائل:Tomb of Mian Yar Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي مقبري جو منظر]] [[فائل:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جو مقبرو]] مغل سلطنت جي زوال پذير دور ۾ سنڌ اندر مقامي سياسي قوتن جو اثر وڌڻ لڳو ۽ انهيءَ پسمنظر ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] سنڌ جي حڪمران گهراڻي طور اُڀريو. ڪلهوڙن جو تعلق هڪ مذهبي ۽ صوفي روايت سان وابسته خاندان سان هو، جنهن جو سياسي عروج [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ شروع ٿيو. 1701ع ۾ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ميان يار محمد کي ''خدايار خان'' جو لقب ڏنو ويو ۽ کيس مٿئين سنڌ جو انتظام سونپيو ويو، جنهن سان سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي باقاعده شروعات ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>Sarah F. D. Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> ڪلهوڙن تدريجي طور سنڌ جي مختلف علائقن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آندو ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ تقريباً سڄي سنڌ هڪ مرڪزي حڪومت هيٺ متحد ٿي وئي. 1736ع ۾ مغل درٻار عملي طور ڪلهوڙن جي خودمختيار حيثيت کي تسليم ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ هڪ نيم آزاد رياست جي صورت اختيار ڪئي.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> بهرحال، سنڌ کي [[نادر شاھ افشار]] ۽ پوءِ [[احمد شاھ دراني]] جي حملي آورن سان به واسطو پيو، جنهن سبب ڪلهوڙا حڪمرانن کي وقت بوقت فارسي ۽ افغاني بالادستي قبول ڪرڻي پئي.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] (1757ع–1772ع) کي عام طور ڪلهوڙا خاندان جو سڀ کان طاقتور ۽ ڪامياب حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. هن سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ڪيو، فوجي نظام کي منظم ڪيو ۽ 1768ع ڌاري [[حيدرآباد]] شهر جو بنياد رکيو، جيڪو بعد ۾ سنڌ جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> سندس دور ۾ سنڌ جي سرحدن، واپار، آبپاشي نظام ۽ ثقافتي سرگرمين کي به ترقي حاصل ٿي. ڪلهوڙا دور ۾ [[سنڌي ٻولي]]، تصوف، شاعري ۽ فن تعمير کي خاص هٿي ملي، ۽ [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي]] جهڙيون عظيم شخصيتون انهيءَ دور سان وابسته آهن.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> ارڙهين صديءَ جي آخري حصي ۾ ڪلهوڙا حڪومت اندروني سياسي تڪرارن، دراني مداخلتن ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] سردارن جي وڌندڙ طاقت سبب ڪمزور ٿيڻ لڳي. آخرڪار 1783ع ۾ [[هلاني جي جنگ]] ۾ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني جو آغاز ٿيو ۽ ڪلهوڙا سياسي اقتدار جو خاتمو ٿي ويو.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== ڪلهوڙا خاندان جي حڪمرانن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪلهوڙا خاندان جا حڪمران (1701ع–1783ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | 1701ع – 1719ع | [[خداآباد]] | ڪلهوڙا اقتدار جو باني حڪمران؛ مغلن طرفان ''خدايار خان'' جو لقب حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪومت جا بنياد وڌا.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref> |- | 2 | [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] | 1719ع – 1753ع | [[خداآباد]] | سنڌ کي وڏي حد تائين متحد ڪيو؛ 1736ع ۾ مغل درٻار طرفان خودمختيار حيثيت تسليم ڪئي وئي.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 3 | [[ميان مرادياب ڪلهوڙو]] | 1753ع – 1757ع | [[خداآباد]] | نور محمد جو پٽ؛ اندروني اختلافن سبب اقتدار وڃائي ويٺو.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 4 | [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] | 1757ع – 1772ع | [[خداآباد]] / [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙن جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ [[حيدرآباد]] جو بنياد وڌو ۽ سنڌ ۾ استحڪام آندو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref> |- | 5 | [[ميان سرفراز ڪلهوڙو]] | 1772ع – 1775ع | [[حيدرآباد]] | غلام شاھ جو جانشين؛ سندس دور ۾ ٽالپرن جو سياسي اثر وڌڻ لڳو.<ref>Mian Sarfraz Kalhoro</ref> |- | 6 | [[ميان غلام نبي ڪلهوڙو]] | 1775ع – 1776ع | [[حيدرآباد]] | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ اندروني سياسي بحرانن جو شڪار ٿيو.<ref>Tomb of Mian Ghulam Nabi Kalhoro</ref> |- | 7 | [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] | 1776ع – 1783ع | [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙا خاندان جو آخري مؤثر حڪمران؛ [[هلاني جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ اقتدار ختم ٿي ويو.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> |} ==== تاريخي اهميت ==== ڪلهوڙا دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي مسلم حڪمراني، سياسي اتحاد، آبپاشي نظام جي توسيع، سنڌي ثقافت جي واڌ ويجهه ۽ شهري ترقيءَ جي لحاظ کان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. [[خدا آباد]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙا شهر ڪلهوڙن جي دور ۾ سياسي مرڪزن طور اُڀريا، جڏهن ته سنڌي ادب، تصوف ۽ فن تعمير کي به غيرمعمولي فروغ حاصل ٿيو. ڪيترائي مؤرخ ڪلهوڙا دور کي مغل اقتدار ۽ ٽالپر حڪمراني جي وچ واري عبوري پر اهم قومي دور طور بيان ڪن ٿا.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> === ٽالپر دور === {{Main|ٽالپر دور}} [[فائل:PK Hyderabad asv2020-02 img03 Talpur Tombs.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ٽالپر ميرن جا مقبرا]]، [[حيدرآباد]]]] [[فائل:Faiz Mahal Khairpur Miras.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[فيض محل]]، [[خيرپور]] ۾ واقع ٽالپر دور جو شاهي محلات]] 1783ع ۾ [[هالاڻي جي جنگ]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان]] [[ڪلهوڙا خاندان]] کي شڪست ڏئي سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو. ٽالپرن جو تعلق [[بلوچ]] قبيلائي پسمنظر سان هو، ۽ سندن مختلف شاخون اڳ ئي سنڌ ۾ آباد ٿي چڪيون هيون. ڪلهوڙا دور ۾ ٽالپر سردار فوجي ۽ انتظامي عهدن تي فائز رهيا، پر [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] ۽ ٽالپر سردارن جي وچ ۾ وڌندڙ تڪرارن، خاص طور [[مير بهرام خان ٽالپر]] ۽ سندس پٽ [[مير صوبدار خان]] جي قتل، سياسي صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ٽالپر قوتن کي منظم ڪري ڪلهوڙا اقتدار جو خاتمو آندو ۽ سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ٽالپرن سنڌ کي مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايو. [[حيدرآباد]] ۾ شاهداداڻي شاخ، [[خيرپور]] ۾ سهراباڻي شاخ، ۽ [[ميرپورخاص]] ۾ ماڻڪاڻي شاخ حڪمران بڻيون. باوجود ان جي، حيدرآباد وارا مير سياسي طور سڀ کان وڌيڪ طاقتور سمجهيا ويندا هئا. مير فتح علي خان پنهنجي ڀائرن [[مير غلام علي خان]]، [[مير ڪرم علي خان]] ۽ [[مير مراد علي خان]] سان گڏيل حڪمراني جو هڪ منفرد نظام قائم ڪيو، جنهن سبب اهي “'''چار يار'''” يا “'''چهارياري'''” جي نالي سان مشهور ٿيا.<ref>Mir Fateh Ali Khan Talpur</ref><ref>Mir Karam Ali Khan Talpur's Tomb Complex Hyderabad</ref> ٽالپر دور ۾ سنڌ جي واپار، سفارتڪاري ۽ بين الاقوامي لاڳاپن ۾ نئون مرحلو شروع ٿيو. 1808ع، 1809ع ۽ 1820ع دوران [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا سفارتي مشن سنڌ آيا، جن جو مقصد واپاري لاڳاپن جي بحالي ۽ افغانستان، ايران ۽ فرانس جي سياسي اثرن کي روڪڻ هو.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> ميرن ۽ برطانوي حڪومت جي وچ ۾ ڪيترائي معاهدا ٿيا، پر وقت سان گڏ برطانوي مداخلت وڌندي وئي. آخرڪار 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] ۾ [[چارلس نيپيئر]] جي اڳواڻي هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ کي برطانوي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ٽالپر دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي حڪمراني، فوجي تنظيم، سفارتي لاڳاپن، فن تعمير ۽ ثقافتي سرپرستي جي لحاظ کان اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ [[حيدرآباد]]، [[خيرپور]] ۽ [[ميرپورخاص]] سياسي مرڪزن طور ترقي ڪئي، جڏهن ته ڪيترائي مقبرا، قلعا ۽ محلات پڻ تعمير ڪيا ويا، جن مان [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[فيض محل]] ۽ [[ٽالپر ميرن جا مقبرا]] نمايان آهن. ==== حيدرآباد جي ٽالپر ميرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | حيدرآباد جي شاهداداڻي ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير فتح علي خان ٽالپر]] | 1783ع – 1801ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر خاندان جو باني حڪمران؛ ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي سنڌ تي اقتدار قائم ڪيو. |- | 2 | [[مير غلام علي خان ٽالپر]] | 1801ع – 1811ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سفارتي لاڳاپن جي شروعات سندس دور ۾ ٿي.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> |- | 3 | [[مير ڪرم علي خان ٽالپر]] | 1811ع – 1828ع | [[حيدرآباد]] | ادب، شاعري ۽ ثقافتي سرگرمين جي سرپرستي ڪئي. |- | 4 | [[مير مراد علي خان ٽالپر]] | 1828ع – 1833ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر حڪمراني جي گڏيل نظام کي جاري رکيو. |- | 5 | [[مير نور محمد خان ٽالپر]] | 1833ع – 1840ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سياسي اثر جي وڌندڙ دور ۾ حڪمران رهيو. |- | 6 | [[مير نصير خان ٽالپر]] | 1840ع – 1843ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپرن جو آخري حيدرآبادي حڪمران؛ 1843ع ۾ برطانوي فتح کان پوءِ اقتدار ختم ٿيو. |} ==== خيرپور جي سهراباڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-size:120%; font-weight:bold;" | خيرپور رياست جي سهراباڻي ٽالپر حڪمرانن جي فهرست (1783ع–1947ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير سهراب خان ٽالپر]] | 1783ع – 1830ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست ۽ سهراباڻي ٽالپر شاخ جو باني حڪمران. مٿئين سنڌ ۾ ٽالپر اقتدار کي منظم ڪيو. |- | 2 | [[مير رستم علي خان ٽالپر]] | 1830ع – 1842ع | [[خيرپور]] | مير سهراب خان جو جانشين. سندس دور ۾ برطانوي اثر وڌڻ لڳو ۽ اندروني جانشيني جا تڪرار پيدا ٿيا. |- | 3 | [[مير علي مراد خان ٽالپر]] | 1842ع – 1894ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو سڀ کان مشهور مير. برطانوي حڪومت سان معاهدا ڪيا؛ 1857ع جي بغاوت دوران برطانوي حڪومت جي مدد ڪئي. |- | 4 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر]] | 1894ع – 1909ع | [[خيرپور]] | مير علي مراد خان جو جانشين. سندس دور ۾ خيرپور رياست ۾ انتظامي سڌارا جاري رهيا. |- | 5 | [[مير امام بخش خان ٽالپر]] | 1909ع – 1921ع | [[خيرپور]] | تعليم جي واڌاري لاءِ مشهور. سندس دور ۾ رياست اندر ڪيترائي تعليمي ادارا قائم ٿيا. |- | 6 | [[مير علي نواز خان ٽالپر]] | 1921ع – 1935ع | [[خيرپور]] | جديد انتظامي ۽ ترقياتي منصوبن کي هٿي ڏني. خيرپور رياست جي سياسي حيثيت کي مستحڪم رکيو. |- | 7 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر ٻيون]] | 1935ع – 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو حڪمران رهيو، پر صحت جي مسئلن سبب حڪومت گهڻو ڪري ريجنسي ڪائونسل وسيلي هلندي رهي. |- | 8 | [[مير جارج علي مراد خان ٽالپر]] | 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست جو آخري خودمختيار مير. سندس دور ۾ خيرپور 3 آڪٽوبر 1947ع تي [[پاڪستان]] سان الحاق ڪيو. |} خيرپور رياست 1783ع ۾ قائم ٿي ۽ 1843ع ۾ سنڌ جي ٻين ٽالپر رياستن جي برطانوي فتح باوجود پنهنجي نيم خودمختيار حيثيت برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهي. 3 آڪٽوبر 1947ع تي خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو، جڏهن ته 1955ع ۾ ون يونٽ نظام تحت ان جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪئي وئي. ==== ميرپورخاص جي ماڻڪاڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ميرپورخاص جا ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم نوٽ |- | 1 | [[مير ٺارو خان ٽالپر]] | 1783ع – 1806ع | [[ميرپورخاص]] | ماڻڪاڻي شاخ جو باني حڪمران.<ref>List of monarchs of Sindh</ref> |- | 2 | [[مير علي مراد ٽالپر]] | 1806ع – 1829ع | [[ميرپورخاص]] | [[ميرپورخاص]] شهر کي ترقي ڏني.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |- | 3 | [[مير شير محمد خان ٽالپر]] | 1829ع – 1843ع | [[ميرپورخاص]] | “'''شيرِ سنڌ'''” جي لقب سان مشهور؛ برطانوي فوجن خلاف مزاحمت جاري رکي.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |} === برٽش دور === '''پاڪستان ٺاهڻ ۾ سنڌ جو ڪردار:'''سنڌ جي مسلمان ليڊرن جي ڪوشش سان اپريل يا مئي 1938ع ۾ سنڌ جي صوبائي مسلم ليگ جو قيام عمل ۾ آيو. 10، 11 ۽ 12 آڪٽوبر 1938ع تي سنڌ مسلم ليگ پاران، ڪراچيءَ ۾ مسلم ليگ جي هڪ وڏي ڪانفرنس سڏائي ويئي، جنهن جي صدارت قائداعظم مرحوم ڪئي. هن ڪانفرس جي موقعي تي گڏيل هندستان جي سمورن مسلم ليڊرن شرڪت ڪئي. ان ڪانفرنس کي پوءِ ”ڪراچي ڪانفرنس“ جي نالي سان سڏيو ويو. ڪانفرنس ۾ [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] مرحوم ٺهراءُ پيش ڪيو، جنهن ۾ واضح طور مطالبو ڪيو ويو، ته جن صوبن ۾ مسلمانن جي اڪثريت آهي، اتي مسلمانن جي حڪومت بنائي وڃي، ته جيئن ٻئي قومون جدا جدا ۽ آزاد آزاد حڪومتون قائم ڪري سگهن. ان موقعي تي قائداعظم مرحوم تقرير ڪندي چيو: ”مون کي يقين آهي، ته سنڌ جو صوبو، [[هندستان]] جي مسلمانن لاءِ هڪ نمونو ٿيندو، ڇاڪاڻ ته هتي جي مسلمانن وڏي بيداري جو ثبوت ڏنو آهي.“ ان کان پوءِ سنڌ جي مسلمانن پاڪستان جي تحريڪ ۾ وڏي جوش، جذبي ۽ ولولي سان حصو ورتو. سڄي هندستان ۾ پهريون ڀيرو [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائيءَ اسيمبلي]]ءَ سن 1943ع ۾ پاڪستان جي قيام جي ٺهراءُ پاس ڪيو، جيڪو محترم. [[جي ايم سيد|جي ايم.سيد]] پيس ڪيو. ٻئي ڪنهن به صوبي جي اسيمبليءَ اهڙو ٺهراءُ نه اڳ ئي پاس ڪيو هو، ۽ نه پوءِ ئي ڪا اسيمبلي پاس ڪري سگهي.<ref>آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌي شاعري ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛آڪٽوبر نومبر، ڊسمبر 1985ع</ref> === برطانوي دور === {{Main|سنڌ تي برطانوي راڄ}} 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جنرل [[سر چارلس نيپئر]] جي قيادت هيٺ، [[ٽالپر دور|ٽالپر حڪومت]] کي شڪست ڏئي سنڌ تي قبضو ڪيو.<ref>Charles Napier, ''Conquest of Sindh''</ref><ref>A. W. Hughes, ''A Gazetteer of the Province of Sind''</ref> قبضي کان پوءِ سنڌ کي برطانوي انتظام هيٺ آندو ويو ۽ شروعاتي طور الڳ انتظامي يونٽ طور هلايو ويو، پر 1847ع ۾ ان کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] ۾ ضم ڪيو ويو. ايندڙ لڳ ڀڳ نو ڏهاڪن تائين سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي. هن دور ۾ ريلوي، آبپاشي، بندرگاهن، عدالتي نظام ۽ جديد بيوروڪريسي جو بنياد وڌو ويو، پر ساڳئي وقت نوآبادياتي مالياتي پاليسين ۽ زمينداري ڍانچي سبب مقامي آباديءَ کي مختلف معاشي ۽ سياسي مسئلن کي به منهن ڏيڻو پيو.<ref>Sarah Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> سنڌ جي مسلمان، هندو، واپاري ۽ زميندار حلقن طرفان ڊگهي سياسي جدوجهد کان پوءِ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري 1 اپريل 1936ع تي هڪ الڳ صوبو بڻايو ويو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> ==== بمبئي پريزيڊنسي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جا انتظامي مرحلا |- ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | انتظامي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | 1843ع – 1847ع | برطانوي فوجي ۽ ڪمشنري انتظام | سنڌ تي قبضي کان پوءِ سر چارلس نيپئر جي سربراهي ۾ الڳ انتظامي يونٽ طور حڪومت ڪئي وئي. |- | 1847ع – 1936ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] | سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي ۽ بمبئي جي گورنرن جي ماتحت انتظام هلندو رهيو. |- | 1936ع – 1947ع | الڳ صوبو | [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي الڳ صوبو بڻايو ويو. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي دوران گورنر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل برطانوي منتظم ۽ گورنر (1843ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دور (مدت) ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ لاءِ مختصر ڪردار |- | 1 | [[چارلس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | سنڌ جو فوجي ۽ سول منتظم | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ تي برطانوي قبضو مستحڪم ڪيو؛ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو ۽ جديد نوآبادياتي انتظام جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[سر جارج آرٿر]] | 1847ع – 1852ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو گورنر | سنڌ جي برطانوي انتظام کي بمبئي پريزيڊنسي جي نظام سان وڌيڪ مربوط ڪيو. |- | 3 | [[لارڊ ايلفنسٽن]] | 1853ع – 1860ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | عدالتي، مالي ۽ روينيو سڌارن وسيلي سنڌ کي نوآبادياتي انتظامي ڍانچي سان وڌيڪ ڳنڍيو. |- | 4 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | سنڌ جو ڪمشنر | سنڌ ۾ ريلوي، ٽيليگراف، تعليم ۽ جديد شهري انتظام جي شروعات ڪندڙ اهم برطانوي منتظم. |- | 5 | [[سر سيمور فٽزجيرالڊ]] | 1867ع – 1872ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | انتظامي توسيع ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪيو. |- | 6 | [[سر رچرڊ ٽيمپل]] | 1877ع – 1880ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | ڏڪار جي دور ۾ امدادي ۽ مالياتي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 7 | [[لارڊ ري]] | 1885ع – 1890ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | تعليم، مڪاني خوداختياري ۽ ميونسپل ادارن جي ترقيءَ جي حمايت ڪئي. |- | 8 | [[لارڊ ليمينگٽن]] | 1903ع – 1907ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | قانوني ۽ ميونسپل ادارن جي واڌ ويجهه لاءِ قدم کنيا. |- | 9 | [[سر جارج لائيڊ]] | 1918ع – 1923ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | پهرين عالمي جنگ کان پوءِ سياسي تحريڪن ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪئي. |- | 10 | [[سر فريڊرڪ سائيڪس]] | 1928ع – 1933ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | سنڌ جي علحده صوبي واري مطالبي تي ٿيندڙ آئيني بحثن دوران انتظام سنڀاليو. |- | 11 | [[سر ليزلي ولسن]] | 1923ع – 1928ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | آئيني سڌارن ۽ سنڌ جي سياسي تحريڪن واري دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 12 | [[سر جان بيومونٽ]] | 1933ع – 1936ع | بمبئي هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس / عبوري انتظامي ڪردار | سنڌ جي بمبئي کان علحدگي واري آئيني عمل سان لاڳاپيل دور ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي ۾ شموليت بعد سنڌ جا ڪمشنر ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي ڪمشنر (1843ع–1936ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ خدمت ! style="background:#99CCFF;" | عهدي جي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | پهريون ڪمشنر | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ ۾ برطانوي انتظام جو بنياد وڌو، فوجي ۽ سول حڪومت کي منظم ڪيو ۽ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو. |- | 2 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | ڪمشنر | سنڌ جي جديد انتظامي ڍانچي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو؛ رستن، تعليم، ميونسپل ادارن، مواصلات ۽ واپار جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. |- | 3 | [[وليم لوئس ميري ويدر]] | 1860ع – 1867ع | ڪمشنر | ڪراچي جي بندرگاهه جي ترقي، سرحدي امن امان ۽ مواصلاتي نظام جي بهتري لاءِ ڪم ڪيو. |- | 4 | [[سر وليم ميري ويدر]] | 1867ع – 1877ع | ڪمشنر | ريلوي، واپار ۽ انتظامي ادارن جي توسيع سان سنڌ جي معاشي ترقيءَ ۾ حصو ورتو. |- | 5 | [[سر جيمس فرگوسن]] | 1877ع – 1880ع | ڪمشنر | زمينداري ۽ روينيو نظام ۾ سڌارا آندا ۽ آبپاشي منصوبن کي هٿي ڏني. |- | 6 | [[جيمس گائلز]] | 1880ع – 1887ع | ڪمشنر | شهري انتظام، ميونسپل ادارن ۽ مقامي حڪومتن جي ڪارڪردگي کي مضبوط ڪيو. |- | 7 | [[چارلس پرچاس]] | 1887ع – 1891ع | ڪمشنر | واپار، مواصلات ۽ بندرگاهي سرگرمين جي واڌاري تي ڌيان ڏنو. |- | 8 | [[اي. ڊبليو. هيوز]] | 1891ع – 1897ع | ڪمشنر | زرعي ترقي، آبپاشي ۽ سنڌ بابت تاريخي ۽ انتظامي مطالعي ۾ نمايان خدمتون سرانجام ڏنيون. |- | 9 | [[ايڇ. ايم. جيمس]] | 1897ع – 1901ع | ڪمشنر | روينيو رڪارڊ، زمينن جي سروي ۽ مردم شماريءَ جي عمل کي وڌيڪ منظم بڻايو. |- | 10 | [[اي. ايڇ. ايس. ڪيلي]] | 1901ع – 1906ع | ڪمشنر | تعليم، مقامي ادارن ۽ انتظامي رابطن جي توسيع لاءِ قدم کنيا. |- | 11 | [[سي. اي. فيرگوسن]] | 1906ع – 1911ع | ڪمشنر | سياسي بيداريءَ جي شروعاتي دور ۾ انتظامي استحڪام برقرار رکيو. |- | 12 | [[ايڇ. اي. ايل. هيلي]] | 1911ع – 1916ع | ڪمشنر | پهرين عالمي جنگ دوران سنڌ جي سول انتظام ۽ امن امان جي نگراني ڪئي. |- | 13 | [[اي. ڊبليو. پي. ڪيري]] | 1916ع – 1921ع | ڪمشنر | خلافت تحريڪ ۽ ٻين سياسي تحريڪن واري دور ۾ انتظامي ذميواريون سنڀاليون. |- | 14 | [[ايڇ. ٽي. سورلي]] | 1921ع – 1925ع | ڪمشنر | مقامي نمائندگي، تعليمي ترقي ۽ سياسي سڌارن جي دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 15 | [[اي. ايل. ايڇ. ايٽڪن]] | 1925ع – 1930ع | ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي کان علحدگيءَ بابت آئيني بحثن واري مرحلي ۾ انتظامي ذميواريون نڀايون. |- | 16 | [[ايڇ. ٽي. ليمبرٽ]] | 1930ع – 1936ع | آخري ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان علحدگي ۽ 1 اپريل 1936ع تي الڳ صوبي جي قيام تائين انتظام سنڀاليو. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪمشنر دور جون اهم خصوصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ترقيون |- | انتظام | جديد ضلعي، روينيو ۽ عدالتي نظام جو قيام |- | آمدورفت | ريلوي، سڙڪن ۽ ڪراچي بندرگاهه جي توسيع |- | آبپاشي | ڪئنالن ۽ زرعي آبادڪاريءَ جي منصوبن جي شروعات |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ تعليمي ادارن جو قيام |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي شعور ۽ آئيني جدوجهد |} 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ جو انتظام بنيادي طور "ڪمشنر سنڌ" جي عهدي هيٺ هلندو رهيو،م ۽ سندن آفيس ڪراچيءَ ۾ ھئي. جڏهن ته بمبئي پريزيڊنسي جا گورنر سڄي پريزيڊنسي (جنھن ۾ بمبئي ، گجرات ۽ سنڌ جا علائقا شامل ھيا) جا اعليٰ انتظامي سربراهه هوندا هئا ۽ انھن جي آفيس بمبئي شھر ۾ واقع ھئي. ==== سنڌ جي الڳ صوبي جا برطانوي گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي گورنر (1936ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[سر لينسلٽ گراهم]] | 1936ع – 1941ع | سنڌ جو پهريون گورنر؛ الڳ صوبي جي انتظامي ڍانچي ۽ صوبائي اسيمبلي جي قيام جي نگراني ڪئي. |- | 2 | [[سر هيو ڊائو]] | 1941ع – 1946ع | ٻي عالمي جنگ دوران سنڌ جو انتظام سنڀاليو؛ جنگي ۽ معاشي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 3 | [[سر فرانسس موڊي]] | 1946ع – 14 آگسٽ 1947ع | برطانوي دور جو آخري گورنر؛ پاڪستان جي قيام تائين سنڌ جي انتظام جو ذميوار رهيو. |} ==== برطانوي دور جون نمايان خاصيتون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور ۾ سنڌ ۾ اهم تبديليون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اهم ترقيون |- | آمدورفت | ريلوي لائينن، سڙڪن ۽ بندرگاهن جي تعمير |- | آبپاشي | [[سکر بئراج]] سميت جديد آبپاشي منصوبن جو آغاز |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ سرڪاري تعليمي نظام جو قيام |- | انتظام | جديد عدالتي، روينيو ۽ سول سروس نظام جو نفاذ |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي تحريڪ ۽ 1936ع ۾ صوبائي حيثيت جو حصول |} === برطانوي دور جي وزيراعظمن (پريميئرن) جي فهرست === 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي، تنهن ڪري ان عرصي دوران سنڌ ۾ وزيراعظم (Premier) يا وزيراعليٰ (Chief Minister) جو ڪو الڳ عهدو موجود نه هو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935]] تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿيڻ کان پوءِ 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو چونڊيل وزارت قائم ٿي، جنهن جي سربراهه کي ''پريميئر آف سنڌ'' چيو ويندو هو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي سنڌ جا پريميئر (1937ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | سياسي وابستگي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[الله بخش سومرو]] | 1 اپريل 1937ع – 18 اپريل 1938ع | [[سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي]] | سنڌ جي پهرين چونڊيل وزارت جو سربراهه. صوبائي خودمختياري جي شروعاتي مرحلي ۾ انتظامي ڍانچي کي مستحڪم بڻايو ۽ بين المذاهب هم آهنگيءَ کي فروغ ڏنو. |- | 2 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 18 اپريل 1938ع – 23 مارچ 1940ع | آزاد اتحاد / بعد ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[الله بخش سومرو]] | 23 مارچ 1940ع – 14 آڪٽوبر 1942ع | آزاد اتحاد | برطانوي پاليسين تي تنقيد ڪئي؛ هندستان جي ورهاڱي ۽ فرقيواريت جي مخالفت ڪئي؛ آخرڪار گورنر طرفان برطرف ڪيو ويو. |- | 4 | [[علي محمد راشد]] | 14 آڪٽوبر 1942ع – 7 جنوري 1944ع | مسلم ليگ حامي اتحاد | ٻي عالمي جنگ جي دور ۾ سنڌ جو انتظام سنڀاليو ۽ سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 7 جنوري 1944ع – 26 اپريل 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | [[پاڪستان تحريڪ]] دوران مسلم ليگ جي سياسي اثر کي مضبوط ڪيو ۽ سنڌ اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حمايت واري قرارداد جي حمايت ڪئي. |- | 6 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 26 اپريل 1947ع – 14 آگسٽ 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | برطانوي دور جو آخري پريميئر؛ پاڪستان جي قيام کان اڳ انتظامي منتقلي ۽ نئين رياستي ڍانچي جي تيارين جي نگراني ڪئي. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جي سنڌي وزارتن جون نمايان خاصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان پيش رفت |- | صوبائي خودمختياري | 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو ذميوار ۽ چونڊيل حڪومت جو قيام |- | قانون سازي | سنڌ اسيمبليءَ وسيلي مقامي قانون سازي ۽ انتظامي پاليسين جي شروعات |- | سياست | مسلم ليگ، سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي ۽ آزاد گروپن جي وچ ۾ سياسي مقابلو |- | پاڪستان تحريڪ | سنڌ اسيمبلي هندستان جي پهرين صوبائي اسيمبلي هئي جنهن پاڪستان جي حمايت ۾ قرارداد منظور ڪئي |- | انتظام | بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور مستقل انتظامي ادارن جي ترقي |} 1937ع کان 1947ع تائين سنڌ جي حڪومت جي سربراهه لاءِ سرڪاري اصطلاح ''پرميئر آف سنڌ'' (پريميئر آف سنڌ) استعمال ٿيندو هو. "وزيراعليٰ" (چيف منسٽر) جو اصطلاح پاڪستان جي قيام کان پوءِ وڌيڪ عام ٿيو. ===پاڪستان جي قيام بعد=== ====ون يونٽ کان اڳ جو دؤر==== ==== ون يونٽ وارو دور==== ==== ون يونٽ کان پوء وارو دور==== ====1988ع کان پوءِ جو نئون دؤر==== == سنڌ جي جاگرافي، آبھوا ۽ قدرتي وسيلا== {{Main|سنڌ جي جاگرافي}} ===جاگرافي=== [[فائل:Sindh 2.jpg|220px|thumb|کاٻو|سنڌ]] سنڌ پاڪستان جي چئن صوبن مان رقبي جي لحاظ کان ٽيون وڏو صوبو آهي، جنهن جو ڪل رقبو لڳ ڀڳ 54,407.2 چورس ميل آهي. هي صوبو هيٺين سنڌو طاس (لوئر انڊس بيسن) جو اهم حصو آهي ۽ جغرافيائي طور 23°40′ کان 28°30′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 66°40′ کان 71°05′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. سنڌ اتر کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 540 ڪلوميٽر ڊگهي ۽ اوڀر کان اولهه طرف سراسري طور تقريباً 281 ڪلوميٽر ويڪري آهي، جڏهن ته ان جي وڌ ۾ وڌ ويڪر لڳ ڀڳ 250 ڪلوميٽر آهي. [[فائل:Sindh-Map.PNG|thumb|220px|کاٻو|سنڌ جو نقشو]] ==== طبعي بناوت ==== جغرافيائي بناوت جي لحاظ کان سنڌ جو گهڻو حصو هموار ميداني علائقو آهي. صوبي جي اولهه پاسي ڪوهستاني خطو واقع آهي، جتي ڪيرٿر جبلن جو بنجر سلسلو موجود آهي، جڏهن ته اوڀر طرف بهاولپور جي سرحدن کان وٺي رن آف ڪڇ تائين ريتيلي پٽي پکڙيل آهي. انهن ٻنهي علائقن جي وچ ۾ سنڌو ماٿري واقع آهي، جيڪا ڏکڻ اولھه طرف وڃي ڊيلٽائي علائقي ۾ ختم ٿئي ٿي. هي علائقو زرخيز اليويل مٽيءَ سبب زراعت لاءِ نهايت موزون آهي. صوبي جي وچئين حصي ۾ سکر بئراج ذريعي مستقل پاڻيءَ جي فراهمي موجود آهي، جيڪا سنڌ کي زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل معاشي سرگرمين لاءِ وڏي صلاحيت فراهم ڪري ٿي<ref name="گدواڻي"></ref>. طبعي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ جا اوڀر وارا ريگستاني علائقا [[راجپوتانا]] سان ۽ اولهه وارا جابلو علائقا بلوچستان سان ملن آهن. جڏهن ته “سنڌ” جو بنيادي تصور انهيءَ زرخيز ميداني علائقي سان جڙيل آهي، جيڪو سنڌو درياهه جي وهڪري سان وجود ۾ آيو آهي. سنڌ جو موجوده جغرافيائي علائقو تقريباً 23°35′ کان 27°30′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 66°42′ کان 71°10′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي<ref name="گدواڻي"></ref>. انگريزن جي شروعاتي دور ۾ سنڌ کي “ننڍو مصر” سڏيو ويو، ڇاڪاڻ ته سنڌو ۽ نيل درياهن جي هيٺانهين ماٿرين ۾ نمايان جغرافيائي مشابهت موجود آهي. ٻنهي علائقن ۾ ٽن مکيه طبعي حصن، جابلو، ڪچو ميداني علائقو ۽ ريگستان، ساڳي ترتيب سان نظر اچن ٿا. ٻنهي ماٿرين جي زرخيزي برسات بدران سالياني ٻوڏ تي دارومدار رکي ٿي، ۽ ٻنهي علائقن ۾ نباتات ۽ حيوانات ۾ به نمايان هڪجهڙائي ملي ٿي<ref name="گدواڻي"></ref>. سنڌ کي عام طور پنج مکيه طبعي ڀاڱن ۾ ورهايو وڃي ٿو<ref name="گدواڻي"></ref>: *[[سرو، (سنڌ)|سرو]]، *[[سنڌ جو وچولو|وچولو]]، *[[لاڙ(سنڌ)|لاڙ]]، *[[سنڌ جو ڪوهستان|ڪوهستان]] ۽ *[[سنڌ جا رڻپٽ|ريگستان]]. تفصيلي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ ۾ جابلو، ٽاڪراڻي، پڪي، ڪچي، ڪلراٺي، چيڪي، وارياسي ۽ بياباني زمين جا سڀئي قسم موجود آهن. اهڙيءَ ريت سنڌ جي آبهوا ٿڌي کان معتدل ۽ گرم تائين مختلف صورتن ۾ ملي ٿي، جنهن سبب هتي نباتاتي تنوع تمام گهڻو آهي ۽ دنيا جي ڪيترن علائقن جا وڻ ٻوٽا سنڌ جي مختلف حصن ۾ پوکڻ جي صلاحيت رکن ٿا<ref name="گدواڻي">{{cite journal |last=گدواڻي |first=منو تولارام |title=سنڌيت |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1962 |language=sd}}</ref>. ==== سنڌ جا ريگستان ==== سنڌ جي زمين جو وڏو حصو ريگستاني نوعيت جو آهي. صوبي جي اوڀر سرحد تي ٿرپارڪر واقع آهي، جتي وڏا ريتيلا ٽڪرا موجود آهن. هي ريگستان راجستان ريگستان جي تسلسل طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ ان جو ڪل رقبو لڳ ڀڳ 13,100 چورس ميل آهي. سنڌو ماٿريءَ جي اوڀر پاسي ٿر جو وسيع ريگستان واقع آهي، جيڪو هندستان جي راجپوتانا علائقي تائين پکڙيل آهي. هي ريگستان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ميلن تائين لڳاتار وارياسي علائقو آهي، جيڪو ڏکڻ طرف ڪڇ جي رڻ تائين وڃي ٿو. ٿر ۽ سنڌو ڪچي جي وچ ۾ حدون ڪجهه علائقن ۾ واضح آهن، جڏهن ته اتر طرف وارياسي ڀٽون ڪچي جي ميداني علائقن اندر گهڻي حد تائين داخل ٿين ٿيون. موسمي تبديليون، خاص طور ڏکڻ اولهه واري چوماسي جي شدت، انهن حدن کي وقت بوقت تبديل ڪنديون رهن ٿيون. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#E75480; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ريگستان |- style="background:#F7A8C4; text-align:center;" ! نمبر ! ريگستان جو نالو ! ايراضي ! جغرافيائي هنڌ (ضلعا / تعلقا) ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[ٿر ريگستان]] | تقريباً 200,000 چورس ڪلوميٽر (مجموعي ٿر؛ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 15٪) | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] | [[ڏکڻ ايشيا]] جو وڏو ريگستان، سنڌ جي اوڀر حصي ۾ واقع آهي، زراعت، مالداري ۽ ثقافتي لحاظ کان اهم علائقو آهي۔ |- | 2 | [[نارا ريگستان]] | تقريباً 23,000 چورس ڪلوميٽر | [[خيرپور ضلعو]]، [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[نارا ڪئنال]] ڀرسان علائقا) | ٿر ريگستان جو اتر-اولهه طرف وڌايل حصو، نارا ڪئنال سبب هتي انساني آبادين ۽ مالداري موجود آهي۔ |- | 3 | [[اڇڙو ٿر]] | ٿر ريگستان جو حصو (مخصوص ايراضي واضح ناهي) | [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[کپرو تعلقو]]) | اڇي واري ۽ لوڻياٺ زمين سبب “اڇرو ٿر” سڏجي ٿو، ٿر جو منفرد قدرتي خطو آهي۔ |} {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! ريگستان جو نالو ! ايراضي ! جغرافيائي هنڌ (ضلعا / تعلقا) ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[ٿر ريگستان]] (ٿر ڊيزرٽ) | تقريباً 200,000 چورس ڪلوميٽر (مجموعي ٿر؛ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 15٪) | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] [[ڏکڻ ايشيا]] جو وڏو ريگستان، سنڌ جي اوڀر حصي ۾ واقع آهي، زراعت، مالداري ۽ ثقافتي لحاظ کان اهم علائقو آهي۔ 2 [[نارا ريگستان]] (نارا ڊيزرٽ) تقريباً 23,000 چورس ڪلوميٽر [[خيرپور ضلعو]]، [[ساگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[نارا ڪئنال]] ڀرسان علائقا) ٿر ريگستان جو اتر-اولهه طرف وڌايل حصو، نارا ڪئنال سبب هتي انساني آبادين ۽ مالداري موجود آهي۔ - 3 [[اڇڙو ٿر]] (وائيٽ ڊيزرٽ) ٿر ريگستان جو حصو (مخصوص ايراضي واضح ناهي) [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[کپرو تعلقو]]) اڇي واري ۽ لوڻياٺ زمين سبب “اڇرو ٿر” سڏجي ٿو، ٿر جو منفرد قدرتي خطو آهي۔ } ==== سنڌ جا جبل ==== سنڌ ۾ اهم جابلو يا پھاڙي سلسلا عام طور ٽن قسمن ۾ بيان ڪيا وڃن ٿا: (1) [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو سلسلو، (2) [[ڪارونجهر]] (ننگرپارڪر) جون ٽڪريون/سلسلو، ۽ (3) [[گنجو ٽڪر]] (حيدرآباد) وارو پٿريلو سلسلو/ريج، جڏهن ته سنڌ ۾ ٻيا پٿريلا اُڀار (outcrops) به ملن ٿا، پر سڀني کي “مڪمل جبلن جا سلسلا” قرار ڏيڻ تي ماخذن ۾ يڪسانيت ناهي<ref name=" وڪي"> {{Cite news |title= Wikipedia English|url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_ }}</ref><ref name=" برٽنيڪا"> {{Cite news |title= Wikipedia English|url=Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Sind }}</ref>. ==== کيرٿر جبلن جو سلسلو ==== [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو سلسلو (کيرٿر رينج) سنڌ جو سڀ کان وڏو جبلِي نظام آهي، جيڪو سنڌ–بلوچستان سرحد سان گڏ اتر کان ڏکڻ طرف پکڙيل آهي<ref name=" وڪي"></ref>. ڪيترا عام حوالا هن سلسلي جي ڊگھائي لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽر بيان ڪن ٿا<ref name=" وڪي"></ref>. هن سلسلي ۾ سنڌ اندر اهم جبلِي علائقا خاص طور دادو ۽ ڀرپاسي جي پهاڙي پٽي (ڪوھستان) ۾ ايندا آهن<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. ===== اهم چوٽيون ۽ اوچايون ===== ڪيرٿر جي بلند ترين چوٽي طور ڪيترن حوالن ۾ زرڊڪ چوٽي (زَرڊَڪ پِيڪ) لڳ ڀڳ 2,134 ميٽر ڄاڻايل آهي<ref name=" وڪي"></ref>. سنڌ اندر ڪيرٿر سان وابسته هڪ مشهور بلند مقام [[گورک هل]] آهي، جنهن کي علمي مطالعي ۾ لڳ ڀڳ 5,688 فُٽ (تقريباً 1,734 ميٽر) اوچو بيان ڪيو ويو آهي<ref name="pakbs"></ref>. ===== اهم لنگهه ===== سنڌ جي تاريخي آمدرفت ۾ [[لڪي لنگھ|لڪي پاس]] (لڪ پاس) کي کيرٿر واري پهاڙي پٽي جو اهم قدرتي لنگهه سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" وڪي"></ref>. ==== ڪارونجهر ==== [[ڪارونجهر]] ڏکڻ اوڀر سنڌ ۾ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ننگرپارڪر]] ڀرسان واقع هڪ اهم ٽڪريلو سلسلو آهي<ref name=" وڪي"></ref>. هن علائقي بابت ڪيترن عوامي ۽ دستاويزي حوالن ۾ ڊگھائي لڳ ڀڳ 19 ڪلوميٽر ۽ وڌ ۾ وڌ اوچائي لڳ ڀڳ 305 ميٽر بيان ٿيل ملي ٿي<ref name="اٽلس">{{Cite news|title=https://ejatlas.org/conflict/karoonjhar-mountains-a-potential-granite-mine-by-al-sami-group }}</ref>. ڪارونجهر کي سنڌ جي گرينائيٽ، پٿريلي بناوٽ ۽ قدرتي منظرنامي جي ڪري به سڃاتو وڃي ٿو<ref name="اٽلس"></ref>. ==== گنجو ٽڪر ==== [[گنجو ٽڪر]] حيدرآباد وارو پٿريلو سلسلو/ريج آهي. گنجو ٽڪر [[حيدرآباد]] جي جغرافيائي سڃاڻپ ۾ ذڪر ٿيندڙ هڪ پٿريلو ريج يا ٽڪريلو علائقو آهي، جنهن کي حيدرآباد جي مقامي زميني بناوٽ سان جوڙيو وڃي ٿو<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. هي علائقو کيرٿر جهڙي ڊگهي جبلِي قطار نه، پر [[سنڌو درياھ]] جي ڀرسان پٿريلي اُڀارن جي صورت ۾ سڃاتو وڃي ٿو<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. === ميداني علائقا === سنڌ جو وڏو حصو [[سنڌو درياھ]] جي آندل زرخيز لٽ سان ٺهيل ميداني علائقن تي مشتمل آهي. سنڌو ماٿري صوبي جو بنيادي زرعي ۽ آبادي وارو خطو آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين پکڙيل آهي. هي علائقو زرخيز اليويل مٽي، آبپاشي نظام ۽ زرعي پيداوار جي ڪري سنڌ جي معاشي زندگيءَ جو مرڪز رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي"></ref>. سنڌو ماٿريءَ ۽ اولهه وارن جبلستاني علائقن جي وچ ۾ هڪ سوڙهو ميداني خطو واقع آهي، جنهن کي مقامي طور [[ڪاڇو]] چيو وڃي ٿو. ڪاڇو جبلن مان وهندڙ نين ۽ نالن جي آندل لٽ سان ٺهيل آهي، جنهن جي مٽي [[سنڌو درياھ]] جي لٽ کان مختلف آهي. هي علائقو قدرتي طور خشڪ، گهٽ زرخيزي وارو ۽ گهٽ آباديءَ وارو آهي، جنهن سبب اهو تاريخي طور سنڌ جي مکيه ميداني علائقن کان جدا سڃاتو ويو آهي<ref name="autogenerated1"></ref>. ڪاڇي جي اولهه طرف ڪوهستاني ٽڪرن جو سلسلو [[منڇر ڍنڍ]] تائين نسبتاً مسلسل نظر اچي ٿو، جڏهن ته منڇر کان ڏکڻ طرف جبل ٽٽل صورت ۾ موجود آهن ۽ انهن جي وچ ۾ هموار ميداني علائقا ملن ٿا. ڏکڻ طرف ويندي هي علائقو آهستي آهستي ويڪر ۾ وڌي ٿو ۽ واضح اولهه سرحد ختم ٿيندي نظر اچي ٿي. هن پاسي [[حب درياهه]] کان اڳتي لس جو ميدان واقع آهي، جيڪو عربي سمنڊ جي ڪناري کان لڳ ڀڳ ساٺ ميل اتر طرف پکڙيل آهي. لس جو ميدان پورالي ندي ۽ ٻين ننڍين نين جي آندل لٽ سان ٺهيل آهي ۽ جغرافيائي لحاظ کان ڪاڇي سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيتوڻيڪ سياسي طور گهڻو ڪري سنڌ کان ڌار رهيو آهي<ref name="autogenerated1"></ref>. === ٻيلا === سنڌ جي نباتاتي تنوع تي ان جي مختلف زميني بناوتن، آبهوا ۽ آبپاشي نظام جو گهرو اثر آهي. سنڌ ۾ دريائي، سامونڊي، آبپاشي ۽ قدرتي ٻيلن جا مختلف قسم ملن ٿا. صوبي ۾ جابلو، ٽاڪراڻي، پڪي، ڪچي، ڪلراٺي، چيڪي، وارياسي ۽ بياباني زمين جا سڀئي قسم موجود آهن. اهڙيءَ ريت سنڌ جي آبهوا ٿڌي کان معتدل ۽ گرم تائين مختلف صورتن ۾ ملي ٿي، جنهن سبب هتي نباتاتي تنوع تمام گهڻو آهي ۽ دنيا جي ڪيترن علائقن جا وڻ ٻوٽا سنڌ جي مختلف حصن ۾ پوکڻ جي صلاحيت رکن ٿا<ref name="autogenerated1"></ref>. ==== سامونڊي پٽي ==== سنڌ جو ساحلي علائقو ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهي، جيڪو اوڀر ۾ [[سر ڪريڪ]] (ڀارت سان سرحد) کان وٺي اولهه ۾ [[حب درياهه]] (بلوچستان سان سرحد) تائين پکڙيل آهي. هي ساحلي پٽي لڳ ڀڳ 350 ڪلوميٽر ڊگهي آهي ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لڳل آهي. سامونڊي علائقو بنيادي طور ٻن حصن ۾ ورهايل آهي: [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ ڪريڪ علائقو، ۽ [[ڪراچي]] جو ساحلي حصو<ref name=" ايڪانومي"></ref>. ==== ٻيٽ ==== سنڌ جي سامونڊي پٽي ۽ سنڌو ڊيلٽا واري علائقي ۾ ڪيترائي قدرتي ٻيٽ موجود آهن، جيڪي سامونڊي حياتيات، مڇيگيري، آبي پکين ۽ مينگروو ٻيلن جي لحاظ کان وڏي اهميت رکن ٿا. سنڌ جي ساحلي ٻيٽن جو وڏو حصو سنڌو ڊيلٽا ۽ ڪريڪ نظام سان لاڳاپيل آهي<ref name=" ايڪانومي"></ref>. === قدرتي وسيلا === قدرتي وسيلن جي حوالي سان سنڌ معدنيات سان مالا مال صوبو آهي. هتي ڪوئلي جا وڏا ذخيرا خاص طور تي [[ٿرپارڪر]] ۽ [[لاکهرا]] علائقن ۾ موجود آهن، جن مان ٿر جو ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ حڪومت طرفان ڪڍيو پيو وڃي. ان کان علاوه لوهه، چونا پٿر ۽ لوڻ جا ذخيرا پڻ ملن ٿا. جپسم وڏي مقدار ۾ ماري پور ۽ نئن گج جي ڪنارن تي، ڀاڳي ٿورو جبل ڀرسان ملي ٿي. سنڌ ۾ تيل، گئس ۽ پيٽروليم جا وسيع ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي سڄي ملڪ جي توانائي ضرورتن لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ٿر ريگستان ۾ نفيس واري، چائنا ڪلي ۽ گرينائيٽ پٿر پڻ ملن ٿا<ref name=" ايڪانومي"></ref>. === سنڌ جي آبهوا === {{Main|سنڌ جي آبهوا}} سنڌ جي آبهوا بنيادي طور تي خشڪ ۽ انتهائي درجا حرارت واري آهي، جنهن ۾ گرمي ۽ ٿڌ ٻنهي جون شدت واريون حالتون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. برسات غير يقيني ۽ گهٽ مقدار ۾ ٿئي ٿي، جڏهن ته گرمي جو دور گهڻو ڊگهو هوندو آهي. سامونڊي ڪناري سان لڳ علائقن ۾ آبهوا نسبتاً گهميل رهي ٿي، ڇاڪاڻ ⁠تہ اهي علائقا عربي سمنڊ مان ايندڙ سامونڊي هيرن جي اثر هيٺ آهن. اهي هيرون عام طور سال جا لڳ ڀڳ چار مهينا لڳنديون آهن ۽ انهن جي ڪري ساحلي ۽ ويجهن اندرين علائقن ۾ ٿڌڪار ۽ نمي پيدا ٿئي ٿي. ڏکڻ اولهه وارو چوماسو جون کان سيپٽمبر تائين سنڌ مٿان گذري ٿو، پر اڪثر حالتن ۾ ان مان گھڻي برسات نٿي پوي. [[چوماسو|چوماسي]] جا ڪڪر گهڻو ڪري تپيل زمين مٿان گذرڻ دوران ٻاڦ بڻجي وڃن ٿا، جنهن سبب مينهن جي مقدار تمام محدود رهي ٿي. البت، چوماسي جي موجودگي هوا جي گرمي گهٽائي ٿي ۽ ڪجهه وقت لاءِ ٿڌاڻ پيدا ٿئي ٿي، خاص ڪري ڏکڻ سنڌ ۽ ٿر جي ڏاکڻي حصن ۾، جتي اها گرم ريگستاني هوا جي جاءِ وٺي ٿي. سنڌوءَ جي ميداني علائقي ۾ [[سامونڊي هير]] جو اثر اتر طرف محدود آهي ۽ عام طور حيدرآباد کان اڳتي پڊعيدن تائين پهچي ٿو. ان کان اتر طرف، خاص طور لڪي ٽڪرين جي ڏکڻي ڇيڙي کان اڳتي، سامونڊي هير جو اثر تقريباً ختم ٿي وڃي ٿو. اهڙا علائقا مٿين سنڌ جي سخت آبهوا هيٺ اچن ٿا، جتي گرمي جو دور ست مهينا يا ان کان وڌيڪ رهي ٿو. مٿين سنڌ ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. اپريل کان پوءِ راتيون به ٻوسٽ واريون ٿين ٿيون ۽ گرمي پد گهڻو ڪري پرهه کان اڳ به 100°F کان هيٺ نٿو لهي. مئي ۽ جون جي مهينن ۾ ڇانوَ ۾ گرمي پد 120°F کان 125°F تائين پهچي سگهي ٿو. هي علائقو انتهائي خشڪ هوندو آهي ۽ گرم، خشڪ هوائون (لُڪ) عام آهن. برسات جيڪڏهن پوي به ٿي ته اها اڪثر ٿوري وقت لاءِ ۽ تيز وسڪاري جي صورت ۾ ٿئي ٿي. آبهوا جي بنياد تي سنڌ کي مقامي طور ٽي حصا سمجهيو وڃي ٿو: سرو (مٿين سنڌ)، وچولو (وچ سنڌ)، ۽ لاڙ (هيٺين سنڌ). غير مقامي ورهاست ۾ سنڌ کي عام طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهايو ويندو آهي، ۽ سياسي ۽ انتظامي ورڇ به گهڻو ڪري انهيءَ بنياد تي رهي آهي. آبهوا جي هن تفاوت جي باوجود، سنڌ جي نباتات ۾ وڏو بنيادي فرق نظر نٿو اچي. سنڌ جي قدرتي نباتات خشڪ، گهٽ برساتي، وارياسي ۽ [[ڪلراٺي زمين]] سان هم آهنگ آهي. هتي اهڙا وڻ ۽ ٻوٽا گهڻا آهن، جن ۾ پن تمام ٿورا هوندا آهن يا بلڪل نه هوندا آهن. ڪنڊيدار وڻڪار، جهڙوڪ [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]] ۽ ٻير، سنڌ جي گهڻن علائقن ۾ عام آهي. ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ نباتات نسبتاً گهڻي ۽ وڌيڪ ورڇيل آهي، جڏهن ته ٽاڪرو ۽ وارياسي علائقن ۾ ساڳي نباتات گهٽ مقدار ۾ ملي ٿي. ٻٻر جهڙا وڻ ٽاڪرن ۾ وڌيڪ بندرا ۽ ننڍا ٿين ٿا. وارياسي علائقن جا مخصوص بي⁠پن ٻوٽا، جهڙوڪ [[کپ]] ۽ [[ڦوڳ]]، ڪڏهن ڪڏهن زرعي ۽ آبپاشي علائقن ۾ به واريءَ جي ٽڪرن تي ملي وڃن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته نباتات جو تعلق بنيادي طور زمين جي بناوت ۽ پاڻي جي دستيابي سان آهي. ====موسمياتي کاتو==== ====سنڌ جون موسمون==== ====سنڌ جو چوماسو==== === قدرتي وسيلا === قدرتي وسيلن جي حوالي سان سنڌ معدنيات سان مالا مال صوبو آهي. هتي ڪوئلي جا وڏا ذخيرا خاص طور تي [[ٿرپارڪر]] ۽ [[لاکهرا]] علائقن ۾ موجود آهن، جن مان ٿر جو ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ حڪومت طرفان ڪڍيو پيو وڃي. ان کان علاوه لوهه، چونا پٿر ۽ لوڻ جا ذخيرا پڻ ملن ٿا. جپسم وڏي مقدار ۾ ماري پور ۽ نئن گج جي ڪنارن تي، ڀاڳي ٿورو جبل ڀرسان ملي ٿي. سنڌ ۾ تيل، گئس ۽ پيٽروليم جا وسيع ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي سڄي ملڪ جي توانائي ضرورتن لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ٿر ريگستان ۾ نفيس واري، چائنا ڪلي ۽ گرينائيٽ پٿر پڻ ملن ٿا<ref name=" ايڪانومي"></ref>. == زرعي معيشت == سنڌ جي زرعي معيشت صوبي جي تاريخي، سماجي ۽ معاشي ڍانچي جو بنيادي حصو آهي. [[سنڌو درياهه]] جي آبپاشي نظام، زرخيز ميداني علائقن، موسمي تنوع ۽ ساحلي توڙي ريگستاني جاگرافي سبب سنڌ پاڪستان جي اهم زرعي صوبن مان شمار ٿئي ٿو. صوبي ۾ خريف ۽ ربيع ٻئي زرعي موسمون موجود آهن، جن ۾ ڪپهه، چانور، ڪمند، ڪڻڪ، جوئر، ٻاجهري، مڪئي، دالون، تيلدار فصل، ميوا، ڀاڄيون، مصالحا ۽ چارا پوکيا وڃن ٿا. زراعت سان گڏ مالداري، پولٽري، ماهيگيري، ٻيلن ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ پڻ سنڌ جي ڳوٺاڻي معيشت ۽ روزگار جا اهم ذيلي شعبا آهن.<ref name="kharif2020">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020}}</ref> پاڪستان جي قومي معيشت ۾ زراعت جو حصو وقت سان گهٽجندو ويو آهي. 1949ع ۾ پاڪستان جي مجموعي قومي پيداوار ۾ زراعت جو حصو لڳ ڀڳ 53 سيڪڙو هو، جيڪو 2017–18ع تائين 20 سيڪڙو کان هيٺ اچي ويو. سنڌ ۾ به زراعت جو حصو مجموعي صوبائي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 17 سيڪڙو رهيو آهي.<ref name="ايڪانومي" /> ان جي باوجود زراعت سنڌ جي خوراڪي تحفظ، ڳوٺاڻي روزگار، خام مال جي فراهمي ۽ زرعي بنيادن واري صنعت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. === زرعي ڍانچي ۾ تبديلي === زرعي شعبي جي اندروني بناوت ۾ وقت سان نمايان تبديلي آئي آهي. 1949–50ع ۾ وڏن فصلن جو حصو 52 سيڪڙو، ننڍن فصلن جو 12.5 سيڪڙو، مال مويشي جو 34.4 سيڪڙو ۽ ٻيلن ۽ ماهيگيري جو 1.2 سيڪڙو هو. 2015–16ع تائين وڏن فصلن جو حصو گهٽجي 26.2 سيڪڙو ٿيو، ننڍا فصل 11.1 سيڪڙو رهيا، جڏهن ته مال مويشي جو حصو وڌي 58.3 سيڪڙو ۽ ٻيلن ۽ ماهيگيري جو حصو 4.4 سيڪڙو ٿي ويو.<ref name="ايڪانومي" /> هي تبديلي ظاهر ڪري ٿي ته سنڌ جي زرعي معيشت صرف فصلن تائين محدود نه رهي، پر مالداري، پولٽري، ماهيگيري ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن ڏانهن به وڌي آهي. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ زرعي شعبي جي اندروني بناوت ۾ تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | وڏا فصل ! style="background:#99CCFF;" | ننڍا فصل ! style="background:#99CCFF;" | مال مويشي ! style="background:#99CCFF;" | ٻيلا ۽ ماهيگيري |- | 1949–50ع | 52% | 12.5% | 34.4% | 1.2% |- | 2015–16ع | 26.2% | 11.1% | 58.3% | 4.4% |} === زرعي پيداوار ۽ رجحان === 1980–81ع کان 2010–11ع تائين زرعي پيداوار جي سراسري واڌ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 3.6 سيڪڙو رهي، جڏهن ته سنڌ ۾ اها واڌ 4.4 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي. ان عرصي دوران سنڌ ۾ زرعي واڌ جو وڏو حصو نقدآور فصلن، خاص طور تي ڪپهه، چانورن ۽ ڪمند، سان لاڳاپيل رهيو. بهرحال، خوراڪ جي پيداوار ۾ واڌ قومي سطح جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي؛ سنڌ چاليهن سالن ۾ خوراڪ جي پيداوار کي ٻيڻو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي، جڏهن ته قومي سطح تي خوراڪ جي پيداوار ٽن ڀيرا کان وڌيڪ وڌي.<ref name="ايڪانومي" /> في هيڪٽر پيداوار ۾ پڻ ڊگهي عرصي دوران اضافو ٿيو. 1957–58ع کان 1995–96ع تائين في هيڪٽر پيداوار 811 ڪلوگرام مان وڌي 2,119 ڪلوگرام تائين پهتي. 1995–96ع کان 2010–11ع تائين پيداوار ۾ واڌ جي رفتار سست رهي، جنهن جا سبب پوکيل ايراضي ۾ محدود واڌ، پاڻي جي کوٽ، برسات جي غير يقيني صورتحال، زرعي انپُٽس جي وڌندڙ قيمتن ۽ زمين جي معيار سان لاڳاپيل هئا.<ref name="ايڪانومي" /> === سبز انقلاب، قرض ۽ سرمايو === 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سبز انقلاب تحت ڪڻڪ ۽ چانورن جون اعليٰ پيداوار ڏيندڙ جنسون، ڪيميائي ڀاڻ، زرعي دوائون، آبپاشي جي توسيع ۽ مشيني زراعت متعارف ٿي. ان دور ۾ پاڪستان ۾ خوراڪ جي پيداوار ۾ ٽي ڀيرا واڌ آئي ۽ زرعي شعبي مجموعي معاشي واڌ کي هٿي ڏني. تنهن هوندي به سبز انقلاب جا فائدا سڀني آبادگارن تائين هڪجهڙي نموني نه پهتا، ڇاڪاڻ⁠تہ وڏن زميندارن کي جديد ٻج، قرض، ڀاڻ ۽ مشينري تائين ننڍن آبادگارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رسائي حاصل هئي.<ref name="ايڪانومي" /> زرعي سرمائي ۽ قرضن جي اهميت به وقت سان وڌي. 2000–01ع ۾ پاڪستان ۾ زرعي شعبي لاءِ مجموعي قرضن جي رقم لڳ ڀڳ 45 ارب رپيا هئي، جيڪا 2015–16ع تائين وڌي 600 ارب رپين تائين پهچي وئي. سنڌ ۾ زرعي قرضن جي ورڇ پنجاب جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي، جنهن کي انتظامي، ادارتي ۽ زميني ملڪيت جي ڍانچي سان لاڳاپيل سببن سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="ايڪانومي" /> === آبپاشي، برسات ۽ موسمي حالتون === سنڌ جي زراعت جو وڏو دارومدار سنڌو درياهه ۽ ان جي آبپاشي نظام تي آهي. 2020ع جي خريف موسم دوران سنڌ ۾ مجموعي طور 28.724 ملين ايڪڙ فوٽ پاڻي استعمال ٿيو، جيڪو 2019ع جي ڀيٽ ۾ 3.81 سيڪڙو وڌيڪ هو. ان مان [[سکر بئراج]] جو حصو 14.305 ملين ايڪڙ فوٽ، [[گڊو بئراج]] جو 5.988 ملين ايڪڙ فوٽ ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] جو 8.431 ملين ايڪڙ فوٽ هو.<ref name="kharif-water">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 1.1}}</ref> 2020ع جي خريف موسم دوران سنڌ ۾ سراسري برسات 302.72 ملي ميٽر رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2019ع جي 183.19 ملي ميٽر جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 65.2 سيڪڙو وڌيڪ هئي. ساڳئي موسم ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد 39.53 °C ۽ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 27.15 °C رهيو.<ref name="kharif-rain">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Tables 2.2, 2.4–2.5}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ خريف 2020ع: آبپاشي ۽ موسمي انگ اکر ! style="background:#99CCFF;" | عنصر ! style="background:#99CCFF;" | انگ ! style="background:#99CCFF;" | وضاحت |- | ڪل استعمال ٿيل پاڻي | 28.724 MAF | گڊو، سکر ۽ ڪوٽڙي بئراجن مان |- | سکر بئراج | 14.305 MAF | سڀ کان وڏو حصو |- | گڊو بئراج | 5.988 MAF | مٿئين سنڌ لاءِ اهم |- | ڪوٽڙي بئراج | 8.431 MAF | هيٺين سنڌ لاءِ اهم |- | سراسري برسات | 302.72 ملي ميٽر | 2019ع کان 65.2% وڌيڪ |- | وڌ ۾ وڌ سراسري گرمي پد | 39.53 °C | خريف موسم |- | گهٽ ۾ گهٽ سراسري گرمي پد | 27.15 °C | خريف موسم |} === اهم فصل === سنڌ پاڪستان جي وڏن زرعي پيداوار ڪندڙ صوبن مان هڪ آهي. صوبي مان پاڪستان جي چانورن جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو، ڪمند جو 28 سيڪڙو، ڪپهه جو 20 سيڪڙو ۽ ڪڻڪ جو 12 سيڪڙو حاصل ٿئي ٿو. ملڪ جي 30 کان 50 سيڪڙو ڀاڄين ۽ 12 کان 50 سيڪڙو ميون جي پيداوار به سنڌ مان اچي ٿي. بصر، مرچ ۽ ٽماٽن جي پيداوار ۾ پڻ سنڌ جو حصو نمايان آهي.<ref name="pakalmanac">{{cite web |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-economic-activity/ |title=Economic Activity; Sindh Province |publisher=Pakistan Almanac |access-date=29 May 2026}}</ref> 2020ع جي خريف موسم ۾ سنڌ جا ٽي وڏا فصل ڪپهه، چانور ۽ ڪمند هئا. ڪپهه 474,818 هيڪٽرن تي پوکي وئي ۽ 1,861,785 ڳٺا پيدا ٿيا. چانورن جي پوکيل ايراضي 708,983 هيڪٽر ۽ پيداوار 2,416,068 ٽن رهي، جڏهن ته ڪمند 279,694 هيڪٽرن تي پوکيو ويو ۽ 18,335,533 ٽن پيداوار رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="kharif-major">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 6.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ خريف 2020ع ۾ سنڌ جا وڏا فصل ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | پوکيل ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | اهم ضلعو |- | [[ڪپھ]] | 474,818 هيڪٽر | 1,861,785 ڳٺا | [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]]؛ 487,679 ڳٺا |- | [[چانور]] | 708,983 هيڪٽر | 2,416,068 ٽن | [[بدين ضلعو|بدين]]؛ 387,067 ٽن |- | [[ڪمند]] | 279,694 هيڪٽر | 18,335,533 ٽن | [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]؛ 4,073,839 ٽن |} <ref name="kharif-district-major">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 6.2}}</ref> ڪپهه سنڌ جو اهم صنعتي فصل آهي، جيڪو ٽيڪسٽائيل، ڪپهه جي جننگ ۽ برآمداتي صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪري ٿو. 1947ع ۾ سنڌ جو قومي ڪپهه پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 33 سيڪڙو هو، جيڪو 2005–06ع تائين گهٽجي 20 سيڪڙو ٿيو. هن گهٽتائي جا سبب پاڻي جي کوٽ ۽ آبادگارن جو وڌيڪ منافعي وارن فصلن ڏانهن رجحان ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="ايڪانومي" /> چانور سنڌ جي اهم خوراڪي ۽ برآمدي فصلن مان آهي. سنڌ ۾ چانورن جي پوک، پيداوار ۽ في ايڪڙ پيداوار ۾ گذريل ڏهاڪن دوران واڌ ڏٺي وئي آهي. بدين، لاڙڪاڻو، جيڪب آباد، ڪشمور ۽ قمبر شهدادڪوٽ چانورن جا اهم پيداوار وارا علائقا آهن.<ref name="kharif-district-major" /> === اناج، دالون ۽ تيلدار فصل === چانورن کان علاوه سنڌ ۾ جوئر، ٻاجهري ۽ مڪئي پڻ پوکيا وڃن ٿا. خريف 2020ع ۾ جوئر جي پوکيل ايراضي 10,605 هيڪٽر ۽ پيداوار 9,876 ٽن هئي. ٻاجهري 83,070 هيڪٽرن تي پوکي وئي ۽ 43,158 ٽن پيداوار حاصل ٿي. مڪئي جي پوکيل ايراضي 4,159 هيڪٽر ۽ پيداوار 4,215 ٽن رهي. تر جي پوکيل ايراضي 12,984 هيڪٽر ۽ پيداوار 5,876 ٽن هئي.<ref name="kharif-minor">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ ننڍا اناجي ۽ تيلدار فصل، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | [[جوئر]] | 10,605 هيڪٽر | 9,876 ٽن | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]؛ 3,694 ٽن |- | [[ٻاجھري]] | 83,070 هيڪٽر | 43,158 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]؛ 41,052 ٽن |- | [[مڪئي]] | 4,159 هيڪٽر | 4,215 ٽن | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]]؛ 1,225 ٽن |- | [[تر]] | 12,984 هيڪٽر | 5,876 ٽن | [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]]؛ 2,124 ٽن |} <ref name="kharif-minor" /> سنڌ ۾ دالين جي پوک خوراڪي پروٽين، زرعي تنوع ۽ زمين جي زرخيزي لاءِ اهم آهي. خريف 2020ع ۾ مڱ جي پوکيل ايراضي 7,388 هيڪٽر ۽ پيداوار 3,004 ٽن، ماش جي ايراضي 23 هيڪٽر ۽ پيداوار 13 ٽن، ارهر جي ايراضي 79 هيڪٽر ۽ پيداوار 31 ٽن، جڏهن ته ٻين خريف دالين جي ايراضي 20,070 هيڪٽر ۽ پيداوار 9,023 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي. ٿرپارڪر دالين جي پيداوار ۾ نمايان ضلعو رهيو.<ref name="kharif-pulses">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.2}}</ref> === باغباني: ميوا، ڀاڄيون ۽ مصالحا === سنڌ باغباني جي لحاظ کان پاڪستان جو اهم علائقو آهي. انب، ڪيلا، کارڪون، امرود، چيڪو، پپيتو، هنداڻو ۽ گرما صوبي جا نمايان ميوا آهن. پاڪستان ۾ پيدا ٿيندڙ انب جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو ۽ کجور جي قومي پيداوار جو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو سنڌ مان حاصل ٿئي ٿو.<ref name="ايڪانومي" /> خريف 2020ع ۾ سنڌ ۾ انب جي پيداوار 386,973 ٽن، ڪيلي جي پيداوار 123,263 ٽن، کارڪن جي پيداوار 219,925 ٽن ۽ امرود جي پيداوار 55,205 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي. ميرپورخاص انب، خيرپور کارڪن، ٺٽو ڪيلي ۽ لاڙڪاڻو امرود جي پيداوار ۾ نمايان ضلعو رهيو.<ref name="kharif-fruits">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Tables 7.4–7.6}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ سنڌ جا اهم ميوا، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | ميوو ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | [[انب]] | 386,973 ٽن | [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] |- | [[ڪيلا]] | 123,263 ٽن | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] |- | [[کارڪون]] | 219,925 ٽن | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] |- | [[امرود]] | 55,205 ٽن | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] |} سنڌ ۾ ڀاڄين جي پوک هيٺ ايراضي 1950ع واري ڏهاڪي کان وڌندي 2014–15ع ۾ لڳ ڀڳ 51,769 هيڪٽر تائين پهتي، جڏهن ته ڪل پيداوار 356,879 ٽن تائين وڌي. خريف 2020ع ۾ ڀينڊي جي پيداوار 22,678 ٽن، ميھن جي 14,184 ٽن، واڱڻن جي 8,478 ٽن ۽ ڪريلن جي 3,137 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="ايڪانومي" /><ref name="kharif-veg">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.3}}</ref> سنڌ ڳاڙهي مرچ جي پيداوار لاءِ خاص شهرت رکي ٿي. خريف 2020ع ۾ ڳاڙهي مرچ جي پوکيل ايراضي 16,726 هيڪٽر ۽ پيداوار 52,484 ٽن هئي. عمرڪوٽ 15,755 ٽن پيداوار سان سڀ کان وڏو مرچ پيدا ڪندڙ ضلعو رهيو، جڏهن ته ميرپورخاص، بدين ۽ ٺٽو پڻ اهم مرچ پيدا ڪندڙ علائقا هئا.<ref name="kharif-spices">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.7}}</ref> === ٻج ۽ زرعي انپُٽس === معياري ٻج سنڌ جي زرعي پيداوار، خوراڪي تحفظ ۽ زرعي معيشت لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. سنڌ ۾ ڪپهه، چانور، سورج مُکي، گوار، مڱ ڦري، ارنڊي ۽ ٻين فصلن جا ٻج پيدا ۽ استعمال ڪيا وڃن ٿا. تصديق ٿيل ٻجن بابت انگ اکر سنڌ حڪومت جي زراعت کاتي ۽ وفاقي سيڊ سرٽيفڪيشن ۽ رجسٽريشن کاتي طرفان مرتب ڪيا ويندا آهن.<ref name="kharif2020" /> 2020ع ۾ ڪپهه جي پوک لاءِ 640,000 هيڪٽر هدف مقرر ڪيو ويو، جنهن لاءِ 9,600 ميٽرڪ ٽن تصديق ٿيل ٻج گهربل هو، جڏهن ته 2,999.83 ميٽرڪ ٽن دستياب هو. چانورن جي پوک لاءِ 770,000 هيڪٽر هدف مقرر ٿيو، جنهن لاءِ 7,700 ميٽرڪ ٽن تصديق ٿيل ٻج گهربل هو، جڏهن ته 6,642.90 ميٽرڪ ٽن دستياب هو.<ref name="kharif-seed-req">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 5.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ اهم ٻج ۽ تيلدار فصل، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | ٻج / فصل ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | مڱ ڦري | 576 هيڪٽر | 1,227 ٽن | [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] |- | ارنڊي | 1,831 هيڪٽر | 1,202 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |- | گوار ٻج | 103,827 هيڪٽر | 75,111 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |- | سورج مُکي | 39,856 هيڪٽر | 41,023 ٽن | [[بدين ضلعو|بدين]] |} <ref name="kharif-seeds">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.9}}</ref> گوار ٻج سنڌ جي اهم صنعتي فصلن مان آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان گوار گم پيدا ٿئي ٿي، جيڪا خوراڪ، تيل، ڪاغذ، ڪپڙي ۽ ٻين صنعتن ۾ استعمال ٿيندي آهي. سورج مُکي ۽ ارنڊي پڻ خوراڪي تيل ۽ صنعتي استعمال لاءِ اهم فصل آهن.<ref name="kharif-seeds" /> === مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيري === مالداري سنڌ جي زرعي معيشت جو اهم ذيلي شعبو آهي. ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون، اٺ ۽ ڪڪڙ ڳوٺاڻي معيشت، کير، گوشت، انڊن ۽ روزگار جي فراهمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. خريف 2020ع دوران سنڌ ۾ جانورن جي خوراڪ لاءِ جوئر، ٻاجهري، مڪئي، گوار ۽ ٻين چارن وارن فصلن جي وڏي پيماني تي پوک ڪئي وئي.<ref name="kharif2020" /> خريف 2020ع ۾ جوئر چاري جي پوکيل ايراضي 19,000 هيڪٽر ۽ پيداوار 277,446 ٽن، ٻاجهري چاري جي ايراضي 10,715 هيڪٽر ۽ پيداوار 127,505 ٽن، مڪئي چاري جي پيداوار 157,267 ٽن، گوار چاري جي پيداوار 15,802 ٽن ۽ ٻين چارن جي پيداوار 76,740 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="kharif-fodder">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020}}</ref> سنڌ جي ماهيگيري پڻ صوبي جي معيشت ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. صوبي وٽ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي ۽ مينگروو ٻيلن جو ماحولياتي نظام موجود آهي. سنڌ پاڪستان جي ڪل مڇي برآمدات جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو حصو فراهم ڪري ٿو. پاڪستان جي سامونڊي مڇي وسيلن جو 71 سيڪڙو، تازي پاڻي جي مڇي وسيلن جو 65 سيڪڙو ۽ نيم کارن پاڻي جي مڇي وسيلن جو 100 سيڪڙو سنڌ ۾ موجود آهي.<ref name="sezmc-fish">{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === ٻيلا ۽ زمين جي ملڪيت === سنڌ ۾ ٻيلن جي ايراضي پاڻي جي گهٽ وهڪري، غيرقانوني ڪاٽ، زمينن تي قبضي ۽ ڪمزور انتظام سبب گهٽجندي وئي آهي. ٻيلن جي گهٽتائي نه رڳو ماحولياتي توازن تي اثرانداز ٿئي ٿي، پر دريائي ۽ ساحلي ماحول، مالداري، مڇيگيري ۽ مقامي آبادي جي گذر سفر تي پڻ اثر وجهي ٿي.<ref name="ايڪانومي" /> سنڌ ۾ زمين جي ملڪيت جو ڍانچو تاريخي طور غير برابر رهيو آهي. 1959ع ۾ مٿين 8 سيڪڙو زميندارن وٽ زرعي زمين جو لڳ ڀڳ 54 سيڪڙو حصو هو، جيڪو 1972ع تائين گهٽجي 32 سيڪڙو ٿيو. ان دور ۾ وچولي درجي جي آبادگارن جي حصي ۾ واڌ آئي، جڏهن ته ننڍن آبادگارن جو حصو گهٽ ٿيو. بهرحال، زمين جي ورهاست جا انگ گهڻو ڪري خانداني ورڇ سبب اصل زرعي ڍانچي کي مڪمل طور ظاهر نٿا ڪن.<ref name="ايڪانومي" /> === سنڌ ۾ پوکجندڙ فصل === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ سنڌ ۾ پوکجندڙ اهم فصل ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | موسم ! style="background:#99CCFF;" | قسم ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | پوک جو وقت ! style="background:#99CCFF;" | ڪٽائي جو وقت ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 || خريف || وڏو فصل || [[ڪپھ]] || اپريل–مئي || آڪٽوبر–ڊسمبر || ٽيڪسٽائيل ۽ جننگ صنعت جو بنياد |- | 2 || خريف || وڏو فصل || [[چانور]] || جون–جولاءِ || آڪٽوبر–نومبر || خوراڪي ۽ برآمدي فصل |- | 3 || خريف || وڏو فصل || [[ڪمند]] || فيبروري–مارچ / سيپٽمبر || نومبر–مارچ || کنڊ صنعت جو بنيادي خام مال |- | 4 || خريف || اناج || [[جوئر]] || جون–جولاءِ || سيپٽمبر–آڪٽوبر || اناج ۽ چاري ٻنهي لاءِ |- | 5 || خريف || اناج || [[ٻاجھري]] || جون–جولاءِ || سيپٽمبر || خشڪ ۽ برساتي علائقن لاءِ موزون |- | 6 || خريف || اناج || [[مڪئي]] || جولاءِ || آڪٽوبر || خوراڪ ۽ جانورن جي چاري لاءِ |- | 7 || خريف || دال || [[مڱ]] || جولاءِ || سيپٽمبر || ٿوري پاڻي ۾ پوکجندڙ فصل |- | 8 || خريف || دال || [[ماش]] || جولاءِ || سيپٽمبر || زمين جي زرخيزي لاءِ مددگار |- | 9 || خريف || تيلدار || [[تر]] || جولاءِ || سيپٽمبر || روايتي تيلدار فصل |- | 10 || خريف || تيلدار || [[سورج مُکي]] || فيبروري / جولاءِ || مئي / آڪٽوبر || خوراڪي تيل لاءِ اهم |- | 11 || ربيع || وڏو فصل || [[ڪڻڪ]] || نومبر || مارچ–اپريل || سنڌ جو بنيادي خوراڪي فصل |- | 12 || ربيع || اناج || [[جَو]] || نومبر || مارچ || خشڪ علائقن لاءِ موزون |- | 13 || ربيع || دال || [[چڻا]] || آڪٽوبر || مارچ || نيم آبپاشي ۽ برساتي علائقا |- | 14 || ربيع || تيلدار || [[سرنھن]] || آڪٽوبر || فيبروري || روايتي تيلدار فصل |- | 15 || ربيع || تيلدار || [[ڪينولا]] || آڪٽوبر || مارچ || جديد تيلدار فصل |- | 16 || ساليانو || ميوو || [[انب]] || باغ لڳائڻ: جولاءِ–آگسٽ || مئي–جولاءِ || ميرپورخاص اهم مرڪز |- | 17 || ساليانو || ميوو || [[کجور]] || باغ لڳائڻ: آگسٽ || آگسٽ–سيپٽمبر || خيرپور اهم مرڪز |- | 18 || ساليانو || ميوو || [[ڪيلو]] || سڄو سال || سڄو سال || ٺٽو ۽ هيٺين سنڌ ۾ اهم |- | 19 || ساليانو || ڀاڄي || [[بصر]] || آڪٽوبر || مارچ–اپريل || ملڪ گير فراهمي لاءِ اهم |- | 20 || ساليانو || ڀاڄي || [[ٽماٽو]] || آگسٽ / جنوري || نومبر / اپريل || تازو استعمال ۽ پروسيسنگ لاءِ |- | 21 || ساليانو || چارُو || [[برسيم]] || آڪٽوبر || مارچ || کير ڏيندڙ مال لاءِ اهم |} === زرعي ادارا === سنڌ ۾ زرعي پاليسي، تحقيق، آبپاشي، ٻج، خوراڪ جي تحفظ، مالداري، ماهيگيري ۽ ڳوٺاڻي ترقي سان لاڳاپيل ڪيترائي سرڪاري، تحقيقي ۽ غير سرڪاري ادارا ڪم ڪن ٿا. انهن ادارن جو ڪردار زرعي رٿابندي، تحقيق، آبادگارن جي رهنمائي، پاڻي جي ورڇ، ٻجن جي فراهمي، خوراڪ جي تحفظ ۽ پائيدار زراعت جي واڌاري سان لاڳاپيل آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%;" ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | ادارو ! style="background:#99CCFF;" | بنيادي مقصد ! style="background:#99CCFF;" | عملي ڪردار |- | 1 | [[سنڌ زرعي کاتو]] | زرعي پاليسي ۽ آبادگارن جي مدد | فصلن، باغباني، زرعي توسيع، ٻجن ۽ زرعي خدمتن جو مرڪزي سرڪاري ادارو |- | 2 | [[سنڌ آبپاشي کاتو]] | زرعي پاڻي جي فراهمي | واهن، بندن، بئراجن ۽ آبپاشي نظام جي سنڀال |- | 3 | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊوڄام]] | زرعي تعليم ۽ تحقيق | زراعت، باغباني، جانورن ۽ فوڊ ٽيڪنالاجي ۾ تعليم ۽ تحقيق |- | 4 | [[سنڌ زرعي تحقيقاتي ادارو]] | فصلن تي سائنسي تحقيق | نون ٻجن، پيداوار، زرعي ٽيڪنالاجي ۽ موسمي اثرن تي تحقيق |- | 5 | [[نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ آف ايگريڪلچر]] | جديد زرعي تحقيق | ايٽمي ٽيڪنالاجي ذريعي فصلن ۽ ٻجن جي بهتري |- | 6 | [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]] | تصديق ٿيل ٻج جي فراهمي | آبادگارن کي معياري ۽ منظور ٿيل ٻج مهيا ڪرڻ |- | 7 | [[سنڌ فوڊ ڊپارٽمينٽ]] | خوراڪ جو تحفظ | ڪڻڪ ۽ بنيادي غذائي شين جي خريد، ذخيرو ۽ ورڇ |- | 8 | [[سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]] | مالداري ۽ مڇي صنعت جي ترقي | جانورن، کير، گوشت، پولٽري ۽ ماهيگيري جي بهتري |- | 9 | [[سنڌ آبادگار بورڊ]] | آبادگارن جي نمائندگي | زرعي حقن، پاڻي جي ورڇ ۽ پاليسين بابت آبادگارن جو آواز |- | 10 | [[سنڌ رورل سپورٽ آرگنائيزيشن]] | ڳوٺاڻي ترقي | ننڍن آبادگارن، ڪميونٽي زراعت ۽ آمدني وڌائڻ جا منصوبا |- | 11 | [[فوڊ اينڊ ايگريڪلچر آرگنائيزيشن]] | خوراڪ ۽ زرعي پاليسي | خوراڪ، زراعت ۽ موسمي تبديلي بابت فني سهڪار |} ==آبپاشي نظام== سنڌ جو آبپاشي نظام تاريخي طور روايتي طريقن جهڙوڪ کوهن، نهرن، تلائن، ٽيوب ويلن ۽ قدرتي نالن تي ٻڌل رهيو آهي. جديد دور ۾ بئراجن جي تعمير سان آبپاشي نظام کي نئين سر منظم ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي پيماني تي زرعي زمين کي پاڻي فراهم ٿيڻ لڳو. سنڌ ۾ بئراجن جي ذريعي ڪُل لڳ ڀڳ 13.5 ملين ايڪڙ زمين آبپاشي هيٺ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. سکر بئراج 1932ع ۾ تعمير ٿيو، جيڪو ست نهرن وسيلي لڳ ڀڳ 7.63 ملين ايڪڙ زمين کي سيراب ڪري ٿو. انهن نهرن ۾ نارتھ ويسٽرن ڪينال، دادو ڪينال، [[خيرپور فيڊر ويسٽ]]، [[روهڙي ڪينال]]، [[خيرپور فيڊر ايسٽ]] ۽ [[نارا ڪينال]] شامل آهن. [[ڪوٽڙي بئراج]] 1955ع ۾ تعمير ڪيو ويو، جيڪو [[ڪلري باغار فيڊر]]، [[لوئر پنياري فيڊر]] ۽ [[ڦليلي نئين]] وسيلي لڳ ڀڳ 3.0 ملين ايڪڙ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. [[گڊو بئراج]] 1962ع ۾ مڪمل ٿيو، جيڪو بيگهاري [[سنڌ فيڊر]]، [[ڊيزرٽ پٽ فيڊر]]، [[گهوٽي فيڊر]] ۽ [[ريڻي ڪينال]] وسيلي پڻ لڳ ڀڳ 3.0 ملين ايڪڙ زمين کي آبپاشي فراهم ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ جو آبپاشي نظام دنيا جي سڀ کان وڏن واهن تي ٻڌل زرعي نظامن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ آبپاشي جون سهولتون [[سنڌ آبپاشي کاتو]] جي نگراني هيٺ [[درياهه سنڌ]] تي تعمير ڪيل ٽن وڏن بئراجن ــ [[سکر بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] ــ ذريعي فراهم ڪيون وڃن ٿيون. صوبي جي آبپاشي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تي پکڙيل آهي. سکر بئراج جو خاڪو 1919ع ۾ تيار ڪيو ويو، 1923ع ۾ ان جي تعمير شروع ٿي ۽ اپريل 1932ع ۾ مڪمل ٿيڻ کان پوءِ پهريون ڀيرو سنڌ ۾ منظم ۽ يقيني آبپاشي فراهم ڪئي وئي. سکر بئراج جي آبپاشي ڪمانڊ ايراضي لڳ ڀڳ 8.24 ملين ايڪڙ آهي ۽ ان مان ساڄي ڪپ تي ٽي ۽ کاٻي ڪپ تي چار وڏا واهه نڪرن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 105–106.</ref> سکر بئراج کان پوءِ ڏاکڻي سنڌ کي پاڻي جي يقيني فراهمي لاءِ 1955ع ۾ [[ڪوٽڙي بئراج]] تعمير ڪيو ويو، جنهن جي پاڻي گذارڻ جي گنجائش 875,000 ڪيوسڪ آهي ۽ اهو 30 لک ايڪڙن کان وڌيڪ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. بعد ۾ سنڌ جي اترئين حصي ۾ [[گڊو بئراج]] جو بنياد 2 فيبروري 1957ع تي رکيو ويو ۽ 1962ع ۾ مڪمل ٿيو. گڊو بئراج جي گنجائش 12 لک ڪيوسڪ في سيڪنڊ آهي ۽ اهو سنڌ ۽ بلوچستان جي 25 لک ايڪڙن کان وڌيڪ زرعي زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. سنڌ جا آبپاشي نظام دائمي (Perennial) ۽ غير دائمي (Non-Perennial) واهن تي مشتمل آهن، جيڪي انهن ٽنهي بئراجن مان نڪرن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 106–107.</ref> سنڌ جي آبپاشي نيٽ ورڪ ۾ مجموعي طور 14 مکيه واهه، 109 شاخون (Branches)، 509 ڊسٽريبيوٽريون ۽ 902 مائنر واهه شامل آهن، جيڪي 1991ع جي پاڻي ٺاهه موجب پنهنجو حصو حاصل ڪري صوبي جي 13 ملين ايڪڙن کان وڌيڪ زرخيز زمين کي سيراب ڪن ٿا. گڊو بئراج مان گهوٽڪي فيڊر، ڊيزرٽ پيٽ فيڊر ۽ بيگاري سنڌ فيڊر نڪرن ٿا، جڏهن ته سکر بئراج مان [[روهڙي ڪينال]]، [[خيرپور ايسٽ ڪينال]]، [[خيرپور ويسٽ ڪينال]]، [[ايسٽرن نارا ڪينال]]، [[نارتھ ويسٽ ڪينال]]، [[رائيس ڪينال]] ۽ [[دادو ڪينال]] نڪرن ٿا. ڪوٽڙي بئراج مان [[اڪرم واهه]]، [[ڦليلي ڪينال]]، [[پنياري ڪينال]] ۽ [[ڪلري بگهار فيڊر]] آبپاشي جون خدمتون سرانجام ڏين ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', p. 107.</ref> سنڌ آبپاشي کاتو آبڪلاڻي پاڻي جي نيڪال لاءِ پڻ ذميوار آهي. ان مقصد لاءِ [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (LBOD) ۽ [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (RBOD) جهڙا وڏا نيڪالي منصوبا قائم ڪيا ويا آهن. ايل بي او ڊي جو مقصد درياهه سنڌ جي کاٻي ڪپ وارن علائقن مان کارو پاڻي ۽ سيم جي پاڻي کي عربي سمنڊ تائين پهچائڻ آهي، جڏهن ته آر بي او ڊي منصوبو سنڌ ۽ بلوچستان جي نيڪالي واري پاڻي کي غارو کاري تائين منتقل ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو. اهي منصوبا زميني پاڻي جي سطح کي ڪنٽرول ڪرڻ، سيم ۽ ٿور کي گهٽائڻ ۽ زرعي زمينن جي بحالي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 107–108.</ref> سنڌ ۾ آبپاشي جي بهتري لاءِ مختلف دورن ۾ ڪيترائي وڏا منصوبا شروع ڪيا ويا آهن، جن ۾ واهن ۽ شاخن جي ڪنڪريٽ لائيننگ، [[چوٽياريون ڊيم]]، [[ڪينجهر ڍنڍ]] نظام جي بهتري، ننڍن ڊيمن جي تعمير ۽ آبپاشي سڌارن جو پروگرام شامل آهن. [[سنڌ ايريگيشن ۽ ڊرينيج اٿارٽي]] (SIDA) جي قيام کان پوءِ پاڻي جي انتظام، آبادگارن جي شموليت ۽ آبپاشي سڌارن کي هٿي ملي. عالمي بئنڪ جي سهڪار سان سنڌ [[واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پراجيڪٽ]] (WSIP) پڻ شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد بئراجن، واهن، نيڪالي نظام، ٻوڏن جي انتظام ۽ سنڌو ڊيلٽا جي بحالي بابت ڊگهي مدي وارا سڌارا آڻڻ آهي.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 109–113.</ref> 2010ع جي تباهه ڪندڙ ٻوڏ کان پوءِ سنڌ آبپاشي کاتي واهن، بندن ۽ ريگيوليٽرن جي بحالي لاءِ هنگامي منصوبا شروع ڪيا. ان مقصد لاءِ 18.5 ارب رپين جو پروگرام تيار ڪيو ويو، جنهن تحت بندن، واهن ۽ آبپاشي ڍانچي جي مرمت ۽ بحالي جا ڪم ڪيا ويا. مستقبل جي منصوبابندي ۾ پاڻي بچائيندڙ آبپاشي طريقا جهڙوڪ ڊرپ ۽ اسپرنڪلر آبپاشي، برساتي پاڻي جي ذخيرن جي تعمير، ننڍن بندن جي واڌ ۽ واهن جي وڌيڪ لائيننگ شامل آهي، ته جيئن سنڌ جي زرعي معيشت کي پائيدار بنيادن تي مضبوط بڻائي سگهجي.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 114–116.</ref> ===پاڻيءَ بابت بين الصوبائي تڪرار ۽ معاهدا=== 1945ع ۾ سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ پاڻيءَ بابت هڪ معاهدو طئي ٿيو، پر اهو گورنر جنرل جي منظوري حاصل نه ڪري سگهيو. 1960ع ۾ پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ عالمي بئنڪ جي سهڪار سان [[سنڌ طاس معاهدو]] (Indus Waters Treaty) طئي ٿيو، جنهن تحت ٽن اوڀر وارن دريائن (راوي، بياس ۽ ستلج) جو پاڻي ڀارت کي، ۽ ٽن اولهه وارن دريائن (سنڌو، جهلم ۽ چناب) جو پاڻي پاڪستان کي ڏنو ويو. هن معاهدي جي ڳالهين ۾ سنڌ جي سڌي نمائندگي شامل نه هئي<ref name=" ايڪانومي "/>. 1991ع ۾ [[پاڻي جي ورڇ بابت نئون واٽر اڪارڊ، 1991|پاڻي ورڇ بابت نئون واٽر اڪارڊ]] طئي ٿيو، جنهن تحت پاڻيءَ جي ورڇ لاءِ هي تناسب مقرر ڪيو ويو: [[پنجاب]] 37 سيڪڙو، سنڌ 37 سيڪڙو، [[بلوچستان]] 12 سيڪڙو ۽ [[خيبر پختونخواهه]] 14 سيڪڙو. ان ئي سال [[انڊس ريور سسٽم اٿارٽي]] (IRSA) قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد صوبن وچ ۾ پاڻيءَ جي ورڇ جو انتظام سنڀالڻ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ڪوٽڙي کان هيٺ وهڪري جون ضرورتون=== 2005ع ۾ ڪيل ٻن مطالعي موجب، [[ڪوٽڙي بئراج]] کان هيٺ ماحولياتي توازن برقرار رکڻ لاءِ سڄي سال گهٽ ۾ گهٽ 5,000 ڪيوسڪ پاڻيءَ جي وهڪري ۽ پنجن سالن ۾ مجموعي طور 25 ملين ايڪڙ فوٽ (MAF) پاڻي جي ضرورت ڄاڻائي وئي. بهرحال، صوبن جي وچ ۾ اختلاف سبب انهن سفارشن تي عملي اڳڀرائي نه ٿي سگهي آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===نون ڊيمن بابت صوبائي موقف=== پاڻيءَ جي کوٽ ۽ ورڇ بابت خدشن سبب سنڌ سميت ٻين صوبن نون ڊيمن جي تعمير بابت اعتراض ظاهر ڪيا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي دوران مختلف ڪاميٽيون جوڙيون ويون، پر هن مسئلي تي مڪمل اتفاق راءِ اڃا تائين حاصل نه ٿي سگهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (LBOD)=== [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين منصوبو]] 1970ع واري ڏهاڪي ۾ وفاقي حڪومت ۽ سنڌ حڪومت طرفان [[عالمي بئنڪ]] جي سهڪار سان شروع ڪيو ويو. هن منصوبي جو مقصد نوابشاهه، [[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] ضلعن جي ٻن ملين هيڪٽرن کان وڌيڪ زمين مان نيڪال ٿيندڙ پاڻي کي [[عربي سمنڊ]] ڏانهن منتقل ڪرڻ هو. منصوبي کي مختلف فني ۽ انتظامي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ سار سنڀال بابت ادارتي غير وضاحت، مالي کوٽ، [[سنڌ ۾ سمنڊ جي چارج|سمنڊ جي چاڙهه]]، نيڪال جو پوئتي وهڪرو، [[صنعتي نيڪال]] ۽ ساحلي مٽيءَ جي کاري ٿيڻ جا مسئلا شامل آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. ===رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (RBOD)=== [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين منصوبو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]]، [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر-شهدادڪوٽ]]، دادو ضلعو|دادو]] ۽ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ضلعن لاءِ تجويز ڪيو ويو، جنهن کي ٽن مرحلن ۾ ورهايو ويو. بهرحال، هي منصوبو اڃا تائين مڪمل نه ٿي سگهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ادارياتي سڌارا ۽ جديد منصوبا=== 1996ع ۾ وفاقي حڪومت هر صوبي ۾ صوبائي آبپاشي ۽ نيڪال اٿارٽيز قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 1997ع ۾ [[خودمختيار آبپاشي نظام]] متعارف ڪرايو ويو، جنهن تحت صوبائي آبپاشي کاتن کي PIDA ۾ تبديل ڪيو ويو، ايريا واٽر بورڊ (AWBs) ٺاهيا ويا ۽ آبادگارن کي فارمر آرگنائيزيشنز (FOs) ۾ منظم ڪيو ويو. [[سنڌ ايريگيشن اينڊ ڊرينيج اٿارٽي]] (SIDA) 1998ع ۾ قائم ڪئي وئي<ref name=" ايڪانومي "/>. 2006ع ۾ عالمي بئنڪ جي سهڪار سان سنڌ ۾ [[واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پروجيڪٽ، سنڌ|واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پروجيڪٽ]] لاڳو ڪيو ويو، جنهن جو مقصد زرعي پيداوار وڌائڻ، آبادگارن جي آمدني ۾ اضافو آڻڻ ۽ آبپاشي نظام جي ڊگهي مدي واري پائيداري کي بهتر بڻائڻ هو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ڪئنال ۽ وڏا واھ === سنڌ جي زرعي نظام جو بنياد آبپاشيءَ جي هڪ وسيع نيٽ ورڪ تي قائم آهي، جيڪو [[گڊو بئراج]]، [[سکر بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] مان نڪرندڙ واهن، شاخن ۽ ننڍن واهن تي مشتمل آهي. اهي واهه ۽ شاخون گهڻو ڪري مٽيءَ مان ٺهيل هجڻ سبب پاڻي جي رِسڻ (سيپيج)، زمين جي سم ۽ ڪلر (واٽرلاگنگ ۽ سيلنٽي) ۽ پاڻي جي ضايع ٿيڻ جا مسئلا پيدا ڪندا رهيا آهن، جنهن جو سڀ کان وڌيڪ اثر واهن جي پڇاڙيءَ وارن آبادگارن تي پوندو آهي. انهن مسئلن جي حل لاءِ سنڌ حڪومت ۽ وفاقي حڪومت جي سهڪار سان "سنڌ صوبي ۾ شاخن ۽ ننڍن واهن جي ڪنڪريٽ لائيننگ" جو منصوبو شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد آبپاشي پاڻي جي نقصان کي گهٽائڻ، سم ۽ ڪلر جي مسئلن تي ضابطو آڻڻ ۽ زرعي زمينن تائين پاڻي جي فراهمي کي بهتر بڻائڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=28 May 2026}}</ref> هن منصوبي لاءِ 13,828.322 ملين رپين جو پي سي-ون (PC-I) تيار ڪيو ويو، جنهن تحت 109 چونڊيل شاخن ۽ ننڍن واهن جي تقريباً 860 ميل ڊگهي حصي جي لائيننگ منظور ڪئي وئي. منصوبي جي نتيجي ۾ آبپاشي نظام جي ڪارڪردگي ۾ نمايان بهتري آئي. 56 مڪمل ٿيل واهن ۽ شاخن جي ڪمانڊ ايراضي 629,137 ايڪڙن مان وڌي 786,827 ايڪڙن تائين پهتي، جنهن سان 157,690 ايڪڙ اضافي زرعي زمين کي آبپاشي جون سهولتون حاصل ٿيون. ساڳئي طرح 109 چونڊيل واهن ۽ شاخن جي مجموعي ڪمانڊ ايراضي 1,438,405 ايڪڙن مان وڌي 1,747,764 ايڪڙن تائين پهتي، جنهن سان 309,359 ايڪڙ اضافي زمين زرعي استعمال هيٺ آئي. هي منصوبو سنڌ جي زرعي ترقي، پاڻي جي بچت ۽ واهن جي پڇاڙيءَ وارن آبادگارن تائين پاڻي جي بهتر رسائي لاءِ هڪ اهم قدم طور شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=28 May 2026}}</ref> ===ڍنڍون ۽ ڍورن جي فھرست=== ===برساتي نئين فھرست=== ===حفاظتي بندن جي فھرست=== === شاخن ۽ فيڊرن جي فھرست=== === ڪورن جو فھرست=== * ڪور ڏاتو === ڊيمن جي فھرست=== # [[حب ڊيم]] # [[چوٽياري ڊيم]] ===ڪلهوڙا دور جو آبپاشي نظام=== ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ جي آبپاشي نظام کي منظم ۽ وسيع بنيادن تي ترقي ڏني وئي. تاريخي ماخذن موجب، سنڌ ۾ واهن جي منظم کوٽائي جو بنياد ميان نور محمد ڪلهوڙي وڌو، جنهن سنڌو نديءَ جي ساڄي ۽ کاٻي ڪنارن تي واهن جي ذريعي زراعت کي فروغ ڏنو. 1719ع کان پوءِ خاص طور تي سنڌ جي اترين علائقن ۾ نوان واهه کوٽايا ويا، جن جو مقصد زرعي زمينن کي پاڻي فراهم ڪرڻ هو. هن دور ۾ “[[گھاڙ واھ]]” جون ٽي اهم شاخون وجود ۾ آيون، جيڪي علائقي جي آبپاشي نظام جو اهم حصو بڻيون. “[[نور واھ]]” ميان نور محمد ڪلهوڙي جي نالي سان منسوب ڪيو ويو، جڏهن ته “[[شاھ جي ڪڙ]]” سندس وزير شاهه بهاري جي نگرانيءَ ۾ کوٽايو ويو. چانڊڪي پرڳڻي ۾ پڻ ڪيترائي ننڍا وڏا واهه کوٽايا ويا، جن سان مقامي آباديءَ جي زرعي ضرورتن کي پورو ڪيو ويو. ميان نور محمد جي دور ۾ “[[ڪور ڏاتو|ڏاتي جي ڪور]]” پڻ کوٽايو ويو، جيڪو پنهنجي وقت جي دولتمند شخص ڏاتي کهڙي جي ڪوششن سان وجود ۾ آيو. اتر سنڌ ۾ “[[بيگاري واھ]]” جي مکيه شاخ “[[نور واھ]]” به ڪلهوڙا دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ هئي. نوشهري ڊويزن ۾ “[[نصرت واھ]]” [[ نصرت خان چانڊيو|نصرت خان چانڊئي]] جي سرپرستيءَ ۾ کوٽايو ويو. ان کان علاوه “[[مراد واھ]]”، “[[باگ واھ]]” ۽ “[[فيروز واھ]]” پڻ ڪلهوڙا دور ۾ کوٽايا ويا، جيڪي [[مراد ڪلھوڙو|مراد ڪلهوڙي]]، [[باگو سيال|باگي سيال]] ۽ [[فيروز ويراڙ]] جهڙن اهم درٻاري شخصيتن سان منسوب آهن. اهي واهه “[[نصرت واھ]]” سان ڳنڍيل هئا، جيڪو بعد ۾ هاڻوڪي [[روهڙي ڪئنال]] جي اهم شاخن مان هڪ بڻيو. ڪلهوڙا حڪمرانن واهن جي کوٽائي، مرمت ۽ صفائيءَ تي خاص ڌيان ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال موجب سنڌ جي خوشحالي ۽ سرڪاري ڍلن جي بروقت وصولي جو دارومدار مؤثر آبپاشي نظام تي هو. ان منظم انتظام سبب ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ زرعي لحاظ کان وڌيڪ آباد ۽ سرسبز رهي، ۽ رياستي خزاني جي حالت پڻ مضبوط رهي. حيدرآباد ضلعي ۾ واقع “[[سرفراز واھ]]” به هن دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ هو، جيڪو [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو|ميان سرفراز خان ڪلهوڙي]] کوٽايو هو<ref>سنڌ جا قديم سڪا سنڌ ۾ ڪلهوڙا دور جا سڪا (قسط 2) -- عبداللہ ورياهه؛ رسالو:مهراڻ؛ 1991جلد 1 ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ==صنعت == سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ صنعتي ۽ معاشي طور ترقي يافته صوبو آهي. صوبي جي معيشت ۾ صنعت، واپار، توانائي، زراعت، بندرگاهي خدمتون ۽ برآمداتي سرگرميون اهم حيثيت رکن ٿيون. [[ڪراچي]] ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ واپاري مرڪز هجڻ سبب سنڌ جي صنعتي ترقي ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> [[ڪراچي]] پاڪستان جو سڀ کان وڏو شهر، سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ ملڪ جو مالي مرڪز آهي. شهر ۾ وڏين بئنڪن، مالي ادارن، ڪاروباري ڪمپنين ۽ صنعتي ادارن جا هيڊڪوارٽر قائم آهن. [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ ڪراچي ۾ واقع آهي، جيڪا ملڪ جي سڀ کان وڏي ۽ فعال اسٽاڪ مارڪيٽ آهي. ڪراچي جي سامونڊي حيثيت ۽ جديد انفراسٽرڪچر ان کي پاڪستان جي اهم واپاري مرڪزن مان هڪ بڻائي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون === صوبي ۾ صنعتڪاري کي هٿي ڏيڻ لاءِ مختلف صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون قائم ڪيا ويا آهن. [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد]]، [[ڪوٽڙي]]، [[نوري آباد]]، [[شهيد بينظيرآباد]] ۽ [[سکر]] اهم صنعتي مرڪز آهن. [[بن قاسم صنعتي پارڪ]]، [[ڪورنگي صنعتي پارڪ]]، [[پورٽ قاسم صنعتي علائقو]] ۽ [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] (KEPZ) سنڌ جي اهم صنعتي ۽ برآمداتي علائقن ۾ شمار ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === انساني وسيلا ۽ انفراسٽرڪچر === سنڌ پاڪستان جي مزدور قوت جو تقريباً اڌ حصو مهيا ڪري ٿي. صوبي ۾ تربيت يافته، تعليم يافته ۽ بين الاقوامي معيارن سان مطابقت رکندڙ افرادي قوت موجود آهي. جديد ٽيليڪميونيڪيشن نظام، سڙڪن ۽ ريلوي جو وسيع ڄار، هوائي اڏا ۽ بندرگاهون سنڌ جي صنعتي ۽ واپاري ترقي لاءِ بنيادي سهولتون فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ===صنعتي پيداوار=== سنڌ پاڪستان جي پيداواري معيشت جو اهم مرڪز آهي ۽ تيزيءَ سان ملڪي ۽ غير ملڪي سيڙپڪاري لاءِ هڪ پرڪشش منزل طور اڀري رهيو آهي. صوبي کي [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] جهڙين اهم سامونڊي بندرگاهن تائين سڌي رسائي حاصل آهي، جيڪا ان کي بين الاقوامي واپار ۽ برآمدات لاءِ هڪ حڪمتِ عملي واري حيثيت فراهم ڪري ٿي. سنڌ جو صنعتي بنياد وسيع ۽ متنوع آهي، جنهن ۾ ٽيڪسٽائيل، دواسازي، گاڏين جي صنعت، صارفين جي شين جي پيداوار ۽ ٻين پيداواري شعبن جون صنعتون شامل آهن. جديد انفراسٽرڪچر، سيڙپڪارن لاءِ ترغيبي پاليسيون، ڪاروبار دوست ضابطا ۽ ماهر افرادي قوت صوبي جي پيداواري شعبي جي ترقي کي هٿي ڏين ٿا. انهن سببن جي ڪري سنڌ نه رڳو پاڪستان جي معاشي مرڪز طور سڃاتي وڃي ٿي، پر عالمي واپار سان ڳانڍاپي، صنعتي توسيع ۽ منافعي بخش سيڙپڪاري لاءِ پڻ هڪ اهم مرڪز بڻجي چڪي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Manufacturing Sector (Driving Growth in Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ====اسٽيل جي صنعت==== ====ڪپڙي جي صنعت==== ڪپڙي جي صنعت سنڌ جي پيداواري شعبي جو بنيادي ستون سمجهي وڃي ٿي ۽ صوبي جي صنعتي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. هي صنعت سنڌ جي تاريخي ڪاريگري، فني مهارت ۽ ڪپهه سميت خام مال جي وافر دستيابي مان فائدو حاصل ڪري ٿي، جنهن سبب پيداوار جي اعليٰ سطح برقرار رکڻ ۾ مدد ملي ٿي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] تائين آسان رسائي، جديد صنعتي انفراسٽرڪچر ۽ سيڙپڪارن لاءِ فراهم ڪيل ترغيبي سهولتون سنڌ کي ڪپڙي جي صنعت لاءِ هڪ پرڪشش مرڪز بڻائين ٿيون. صوبي ۾ قائم ٽيڪسٽائيل ڪارخانا نه رڳو ملڪي ضرورتون پوريون ڪن ٿا پر برآمدات ذريعي پاڪستان جي معيشت ۾ پڻ نمايان حصو وجهن ٿا. ڪپڙي جي شعبي ۾ جدت، معيار ۽ مهارت جي روايت سنڌ جي صنعتي ترقي ۽ معاشي واڌ ويجهه کي مسلسل هٿي ڏئي رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Textile Industry (Excellence in Innovation and Craftsmanship) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ====آٽو موبائيل جي صنعت==== ====سافٽويئر صنعت==== ====تعميري صنعت==== ====ڪيميائي صنعت==== ====دوائن جي صنعت==== ====سيمنٽ جي صنعت==== ====پلاسٽڪ جي صنعت==== ====چمڙي جي صنعت==== ===ھنري صنعت=== ===صنعتي زون=== ===زرعي صنعت=== سنڌ زرعي پيداوار جي لحاظ کان پاڪستان جي اهم صوبن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي زرعي پيداوار ۾ تقريباً 23 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي. صوبي ۾ ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، ميوا ۽ ڀاڄيون وڏي پيماني تي پيدا ٿين ٿيون، جن جي بنياد تي ٽيڪسٽائيل، کنڊ، خوراڪ جي پروسيسنگ ۽ زرعي شين جي برآمد سان لاڳاپيل صنعتون قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ====سارين جا ڪارخانا==== ====ڪپھ جا ڪارخانا==== ====ڀاڻ جي صنعت==== ==== کنڊ جي صنعت==== ====کاڌ خوراڪ واري صنعت==== === مڇيگيري === سنڌ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي رکي ٿو، جنهن سان گڏ گهاٽن [[مينگروو ٻيلن]] جو وسيع سلسلو موجود آهي. اهي مينگروو ٻيل نه رڳو سامونڊي ماحولياتي نظام جي حفاظت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، پر مختلف آبي جيوت لاءِ قدرتي افزائشي مرڪز پڻ آهن. سنڌ پاڪستان جي ماهيگيري واري معيشت جو مرڪزي صوبو آهي، جتان ملڪ جي ڪل مڇيءَ جي برآمدات جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو حصو حاصل ٿئي ٿو. ان کان علاوه پاڪستان جي سامونڊي مڇيءَ جي وسيلن جو تقريباً 71 سيڪڙو، تازي پاڻيءَ جي مڇيءَ جي وسيلن جو 65 سيڪڙو ۽ کارن يا نيم کارن پاڻيءَ (brackish water) جي مڇيءَ جي وسيلن جو 100 سيڪڙو حصو سنڌ ۾ موجود آهي. اهي وسيلا صوبي ۾ ماهيگيري، آبي زراعت، خوراڪ جي صنعت ۽ برآمداتي واپار جي ترقي لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company (SEZMC) |access-date=29 May 2026}}</ref> ===ننڊي صنعت=== ==واپار == ===زرعي جنسن جو واپار=== ====واپاري ادارن جي فھرست==== ====درآمد ۽ برآمد==== ====آبي بندرگاھون==== سنڌ وٽ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي موجود آهي، جيڪا سامونڊي واپار، ماهيگيري، آبي زراعت ۽ ساحلي سياحت لاءِ اهم اهميت رکي ٿي. صوبي ۾ ٻه وڏيون هر موسم ۾ فعال بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، موجود آهن. انهن بندرگاهن ۾ ڪنٽينر ٽرمينل، تيل ٽرمينل، ڪيميائي سامان جا ٽرمينل، بلڪ ڪارگو سهولتون، جهازن جي مرمت جا مرڪز ۽ انجنيئرنگ سهولتون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ====خشڪي وارا بندر==== ===سرمائي جي سيڙپ=== ==بئنڪاري نظام== == انفارميشن ٽيڪنالاجي == معلوماتي ٽيڪنالاجي (آءِ ٽي) جو شعبو سنڌ ۾ تيزي سان ترقي ڪري رهيو آهي ۽ صوبو ٽيڪنالاجي، جدت ۽ ڊجيٽل معيشت جي هڪ اڀرندڙ مرڪز طور سڃاتو وڃي ٿو. [[ڪراچي]]، جيڪو سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ معاشي مرڪز آهي، آءِ ٽي ڪمپنين، ٽيڪنالاجي پارڪن، ڪاروباري انڪيوبيٽرن ۽ نون شروعاتي ادارن (اسٽارٽ اپس) لاءِ اهم مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. صوبي جي يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليمي ادارن مان هر سال وڏي تعداد ۾ ماهر ۽ تربيت يافته انساني وسيلا فراهم ٿين ٿا، جيڪي آءِ ٽي صنعت جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ڪاروبار دوست پاليسيون، سيڙپڪاري لاءِ ترغيبي سهولتون، تيز رفتار انٽرنيٽ، جديد ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪ ۽ ڊجيٽل انفراسٽرڪچر سنڌ کي ٽيڪنالاجي بنياد تي ڪاروبار قائم ڪرڻ لاءِ سازگار ماحول مهيا ڪن ٿا. آءِ ٽي شعبي جي توسيع نه رڳو روزگار جا نوان موقعا پيدا ڪري رهي آهي، پر صوبائي معيشت کي علم، جدت ۽ ٽيڪنالاجي تي ٻڌل ترقي ڏانهن پڻ اڳتي وڌائي رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Information & Technology (A Rising Hub for Innovation) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ==معدنيات ۽ قدرتي وسيلا== سنڌ قدرتي معدني وسيلن سان مالا مال آهي. صوبي ۾ ڪوئلو، گرينائيٽ، سليڪا واري، جپسم، چن جو پٿر، لوڻ ۽ ٻين معدنيات جا اهم ذخيرا موجود آهن. اهي وسيلا سيمينٽ، تعميراتي مواد، توانائي ۽ ٻين صنعتن لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ===کاڻون=== ==== سنڌ جي کاڻن جي فھرست==== ===گيس=== === سنڌ جي گيس وارن ھنڌن جي فھرست=== ===تيل=== === سنڌي جي تيل وارن ھنڌن جي فھرست=== ===گرينائيٽ=== === سنڌ ۾ معدنياتي تلاش=== ==توانائي == سنڌ پاڪستان جي توانائي پيداوار ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. صوبي ۾ تيل، قدرتي گئس، ڪوئلو، هوا ۽ شمسي توانائي جا وسيع ذخيرا موجود آهن. سنڌ پاڪستان جي تيل جي پيداوار جو تقريباً 56 سيڪڙو ۽ قدرتي گئس جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 71 سيڪڙو حصو پيدا ڪري ٿي. [[ٿر ڪوئلو]] دنيا جي وڏن ڪوئلي جي ذخيرن مان هڪ آهي، جتي اندازاً 185 ارب ٽن ڪوئلو موجود آهي. ان کان علاوه سنڌ جو هوائي ڪوريڊور لڳ ڀڳ 50,000 ميگاواٽ بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو، جڏهن ته صوبي ۾ شمسي توانائي جي پيداوار لاءِ پڻ سازگار حالتون موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> توانائي جو شعبو سنڌ جي معاشي ترقي ۽ صنعتي واڌ ويجهه جو هڪ اهم محرڪ آهي. صوبو قدرتي وسيلن سان مالا مال آهي، جن ۾ [[ٿر ڪوئلو|ٿر جي ڪوئلي]] جا وسيع ذخيرا، سامونڊي پٽي سان گڏ موجود هوائي ڪوريڊور ۽ شمسي توانائي جي پيداوار لاءِ سازگار حالتون شامل آهن. اهي وسيلا سنڌ کي روايتي ۽ قابلِ تجديد ٻنهي قسمن جي توانائي جي پيداوار لاءِ هڪ منفرد حيثيت عطا ڪن ٿا. صوبي ۾ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي گهرن سان گڏ هوا ۽ سج مان توانائي حاصل ڪرڻ جا منصوبا پڻ تيزي سان ترقي ڪري رهيا آهن. انفراسٽرڪچر ۾ بهتري، ڪاروبار دوست پاليسيون، ضابطن ۾ سهولت ۽ سيڙپڪاري لاءِ ترغيبي قدمن توانائي جي شعبي جي ترقي جا نوان امڪان پيدا ڪيا آهن. توانائي جي شعبي جي واڌ نه رڳو اقتصادي سرگرمين کي هٿي ڏئي ٿي، پر پائيدار ترقي، ماحول دوست توانائي جي فروغ ۽ علائقائي توانائي جي تحفظ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Energy (Powering the Future of Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> سنڌ پاڪستان جي توانائي واري شعبي ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو ۽ مستقبل جي علائقائي توانائي مرڪز طور ڏٺو وڃي ٿو. صوبي جي [[ٿر ڪوئلو|ٿر واري علائقي]] ۾ اندازاً 185 ارب ٽن ڪوئلي جا ذخيرا موجود آهن، جيڪي دنيا جي سڀ کان وڏن ڪوئلي جي ذخيرن مان شمار ڪيا وڃن ٿا. ان کان علاوه پاڪستان جي تقريباً 60 سيڪڙو تيل جا کوهه ۽ 44 سيڪڙو گئس جا ميدان سنڌ ۾ واقع آهن. صوبو ملڪ جي روزاني تيل جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 56 سيڪڙو ۽ قدرتي گئس جي پيداوار جو 55 سيڪڙو حصو مهيا ڪري ٿو. روايتي توانائي جي وسيلن کان علاوه سنڌ قابلِ تجديد توانائي جي ميدان ۾ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو. صوبي جي سامونڊي علائقي ۾ تقريباً 60 ڪلوميٽر ويڪرو ۽ 180 ڪلوميٽر ڊگهو هوائي ڪوريڊور موجود آهي، جيڪو هوائي توانائي جي پيداوار لاءِ انتهائي سازگار سمجھيو وڃي ٿو. اهي وسيلا سنڌ کي پاڪستان جي توانائي جي تحفظ، صنعتي ترقي ۽ پائيدار معاشي واڌ ويجهه لاءِ هڪ اهم بنياد فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company (SEZMC) |access-date=29 May 2026}}</ref> ===ڪراچي اليڪٽرڪ=== ====حيسڪو==== ===سيپڪو=== ===بجلي جي پيداوار=== ===قابل تجديد توانائي=== ===ايل اين جي=== ====سي اين جي==== ===پيٽرول جي ترسيل جو نظام=== === سنڌ جو ڪوئلو=== === سنڌ جي معدنيات جي فھرست=== === سنڌ جي معدنياتي ادارن جي فھرست=== # [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] ==خدمتن وارا شعبا== ====صحت جو پيشو==== ====قانون جو پيشوئ==== ====تدريسي پيشو==== ====انجينئرنگ ۽ فني شعبو==== ====ٽرانسپورٽ==== ===پوليس=== == سنڌ جي نباتات ۽ حياتيات == ===وڻ ۽ ٻوٽا=== سنڌ جنهن نباتاتي علائقي جو ڀاڱو آهي، تنهن ۾ ذري گهٽ سڄو پنجاب، الهندو راجپوتانا، ڪاٺياواڙ ۽ ڪڇ اچي وڃن ٿا، ۽ جيتوڻيڪ هندستان جي ٻين علائقن ۾ ٿيندڙ ٻوٽا هت به ٿيندا آهن، پر گهڻي نسبت اولهه وارن ملڪن، مڪران، ايراني نار جي گرم ڀاڱن، عراق ۽، جيئن اڳيئي چيو اٿئون، مصر سان اٿس، جتان جي آبهوا ساڳي آهي. ====سنڌ جا عام وڻن==== {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ صوبي ۾ موجود اهم وڻن جي فهرست ! نمبر ! عام نالو ! بوٽنيڪل نالو ! مختصر تعارف / حيثيت |- | 1 | [[ڪنڊي|ڪَنڊي]] | ''Prosopis cineraria'' | ريگستاني علائقن جو اهم مقامي وڻ؛ ڇانوَ، ايندھن ۽ چارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. |- | 2 | [[ٻٻر]] (بابُل) | ''Acacia nilotica'' | دريائي ۽ ميداني علائقن ۾ عام؛ ڪاٺ ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 3 | [[آسري]] | ''Tamarix aphylla'' | لوڻياتي ۽ خشڪ زمينن ۾ وڌندڙ؛ هوا روڪڻ لاءِ اهم. |- | 4 | [[ڪرڙ]] | ''Capparis decidua'' | ٿر ۽ خشڪ علائقن جو مقامي وڻ؛ چارن ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 5 | [[خوشبودار ٻٻر]] | ''Acacia farnesiana'' | خوشبودار گلن سبب سڃاتل؛ دوائن ۽ خوشبوءَ ۾ استعمال. |- | 6 | [[ٻانھن]] | ''Populus euphratica'' | سنڌو درياهه جي ڪنارن تي وڌندڙ؛ دريائي نظام لاءِ اهم. |- | 7 | [[ديوي (وڻ)]] / (ولائتي ڪَنڊي) | ''Prosopis juliflora'' | غير ملڪي وڻ؛ تيزي سان وڌندڙ، پر ماحولياتي نقصانڪار پڻ. |- | 8 | [[سراھ|سِراهه]] | ''Albizia lebbeck'' | ڇانوَ ۽ ڪاٺ لاءِ مشهور؛ شھرن ۾ لڳايو ويندو آهي. |- | 9 | [[نم]] | ''Azadirachta indica'' | دوائن ۾ تمام اهم؛ جراثيم ڪُش خاصيتون. |- | 10 | [[ٻير]] | ''Ziziphus mauritiana'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ غذائي ۽ معاشي اهميت. |- | 11 | [[ڄمون (وڻ)|ڄمون]] | ''Syzygium cumini'' | ڦر ۽ دوائن ۾ استعمال؛ شگر لاءِ فائديمند. |- | 12 | [[گدامڙي (وڻ)|گدامڙي]] | ''Tamarindus indica'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ کاڌي ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 13 | [[سھانجڻو]] | ''Moringa oleifera'' | غذائيت سان ڀرپور؛ پن ۽ ڦريون استعمال ٿين ٿيون. |- | 14 | [[اڇو تمر]] | ''Avicennia marina'' | سنڌ جي ساحلي علائقن جو اهم وڻ؛ سامونڊي ڪٽاوَ کان بچاءُ. |- | 15 | [[بڙ]] | ''Ficus benghalensis'' | وڏو ڇانوَ ڏيندڙ وڻ؛ سماجي ۽ مذهبي اهميت. |- | 16 | [[پپل]] | ''Ficus religiosa'' | مذهبي لحاظ کان اهم؛ آڪسيجن فراهمي ۾ نمايان. |- | 17 | [[ڄار (وڻ)|ڄار]] | ''Salvadora oleoides'' | خشڪ علائقن جو وڻ؛ ايندھن ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 18 | [[مسواڪ]] | ''Salvadora persica'' | ڏندن جي صفائي لاءِ مشهور؛ دوائن ۾ استعمال. |- | 19 | [[ليسڙو]] (گيدوڙو) | ''Cordia myxa'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ ڳوٺاڻن علائقن ۾ عام. |- | 20 | [[انب (وڻ)|انب]] | ''Mangifera indica'' | قومي ڦر؛ باغباني ۽ معيشت لاءِ اهم. |- | | | | |- | | | | |- | | | | |+ | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- |} ===حيوان === علم حيوانات جي جن ماھرن پھريائين سنڌ جي جانورن تي تحقيق ڪئي، سي آھن برنس (Burnes) 1830ع، گرفٿ (Griffith) 18399ع، ھيوم ۽ ڊي (Hume and Day) 1872ع، بلان فورڊ (Blanford) 1971ع کان 1977ع، بٽلر (Butler) 1879ع، مري (Murray) 1884ع، اوٽس (Oates) 1889ع، ايٽڪن (Aitken) 19077ع، ٽائيسھرسٽ (Ticehurst) 1917ع کان 1920ع ۽ ايٽس (Eates) 1920 کان 1954ع، منٽن (Minton) 19622ع ۾ سنڌ ۽ لسٻيلي جي جانورن جي ڏسڻي (Key) ٺاھي. صديقي 18699ع ۾ جانورن جي لسٽ ٺاھي تيار ڪئي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> محي الدين (71-1964ع) سنڌ جي مڇين، نانگن، پکين، ڪڪڙن، ٻڪرين، ڍڳين ۽ مينھن جي پروٽوزوان (Protozoan) ۽ ھيلمينٿي (Helminthic) فاعلن تي ڪم ڪندي نيون جنسون ۽ ڪي نوان مفعول دريافت ڪيا آھن. مجيب سنڌ جي دريائي مڇين ۽ سامونڊي مڇين جي ھيلمينٿڪ فاعلن تي ڪم پئي ڪيو آھي ۽ ڪي نيون جنسون ۽ قسم دريافت ڪيا آھن. ترمذي سنڌ جي سامونڊي ڪپر واري پٽي ۾ ڪرسٽيشيا (Crustacea) تي پئي ڪم ڪيو آھي. فصلن کي نقصان پھچائيندڙ جيتن جڻين تي بھ چڱو ڪم ڪيو آھي. جيتوڻيڪ انھن ۾ اھي جيت ۽ چچڙ شامل نھ آھن، جن جو انسانن ۽ جانورن جي بيمارين سان واسطو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === ڪرنگھي وارا جانور (vertebrates) === پنڊپھڻ (Fossils): بلئنفورڊ ۽ فيڊن پھريون ڀيرو منڇر مان سنھ 76-1874ع ۾ [[پنڊپھڻ]] جمع ڪيا. ٽيھ سال پوءِ پلگرم ۽ ان سان گڏ ڪم ڪندڙن [[ڀڳو ٺوڙهو|ڀڳي ٽوڙھي]] ويجھو تمام گھڻا پنڊپھڻ لڌا. پلگرم (1934ع) ھيٺين منڇر جي ٽن ڀاڱن کي ڪامليل (ميلوٽيشن)، چنجي (ٽارٽونيشن) ۽ ڍوڪ پٺاڻ (لوئر پلايوسين) وارين منزلن جي برابر سمجھيو ۽ ساڳئي وقت مٿئين [[منڇر ڍنڍ|منڇر]] کي سوالڪ واري بولڊر ڪانگھلومريٽ منزل (مڊل پلئسٽوسين) جي برابر تسليم ڪيو. سنڌ ۾ ھڪ گوشت کائيندڙ، اٺ سونڊ وارا، ٽي کُرن وارا، يارھن ٻڌي تعداد ۾ کُرن وارا ۽ ٽي سُرڻن يا رڙھندڙ جانورن جا ’پنڊپھڻ‘ سڃاتا ويا آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === جيئرا قسم (Living Forms) === کير ڌارائيندڙ ٿڻن وارا جانور. جيترو ڌيان پکين تي ڏنو ويو آھي، اوترو کير ڌارائيندڙ يعني ٿڻن وارن جانورن تي نہ ڏنو ويو آھي. ٿڻن وارن جانورن جا ڪل 73 قسم آھن، جيڪي سنڌ ۾ رھن ٿا. انھن ۾ 20 گوشت کائيندڙ، 20 چمڙا، 4 جيت کائيندڙ، 15 ڪئا ۽ نوريئڙا وغيرھ، 9 کُرن وارا، 4 ويل ۽ ڊالفن ۽ ھڪ ڇِلر شامل آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref><br> '''گوشت خور جانور''': ڏسڻ ۾ ائين ٿو اچي تھ چيتو ڪنھن وقت سنڌوءَ جي ڪڇي ۾ ۽ روھڙيءَ طرف رھندو ھو. روھڙي ۾ ھن جو زور ڏسڻ ۾ اچي ٿو. سنڌ ۾ چيتا سن 1886ع تائين ماريا ويا. ٻين گوشت کائيندڙن ۾ پلنگ (Panther) جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ۾ ڪافي تعداد ۾ پکڙيل ھو، سو ھاڻي رڳو کيرٿر جبلن ۾ محدود آھي. اھو خصوصًا ھلڪي رنگ جو آھي ۽ سندس بج ھندستاني پلنگ کان ڊگھا آھن. لڌڙو جيڪو لاڙڪاڻي ۽ ميرپور ساڪري ۾ ملندو ھو، سو گھڻي قدر گھٽجي ويو آھي. جھنگ ٻلو، سنڌ جي عام جھنگلي ٻلي، بُجُر ٻلو (Caracal Lynx) جيڪا ھاڻي ٿر ۾ اڻ لڀ ٿيندي وڃي؛ مشڪ ٻلو (Civet Cat) جيڪو ڳوٺن جي چوڌاري ملندو آھي، اھي سڀ سنڌ جي جھنگلن جا ٻلا آھن. ڳور پٽ جيڪو قبرن کوٽڻ ۽ مئل ماڻھن تي تڳڻ لاءِ مشھور آھي، سو بہ سنڌ ۾ ٿئي ٿو. چراخ ۽ لڌڙو جنھن جي پٺيان سدائين کلن جا واپاري ھوندا آھن، سي آھستي آھستي اڻلڀ ٿيندا وڃن. بگھڙ، گدڙ، لومڙ ۽ نور وغيره ٻيا گوشت کائيندڙ جانور آھن. '''چمڙا''': سنڌ ۾ چمڙن جا 13 قسم آھن، جن ۾ ھڪ ميوو کائيندڙ چمڙن جو (Fruit Bat)، ٻہ ڪُئي – پُڇ چمڙن جا، ٻہ قبائي (Tomb bat) چمڙن جا ۽ چار ڄامڙن چمڙن جا قسم شامل آھن. '''جيت کائيندڙ''': جيت کائڻ وارا جانور سنڌ ۾ تمام گھٽ آھن، جن ۾ ھڪ مسڪ شُرو (Musk Shrew) ۽ ٽن قسمن جا ڄاھا شامل آھن. '''روڊنيشا''': (Rodentia):ھن قسم ۾ ھڪ قسم جو سيھڙ، جيڪو خاص ڪري پٽاٽي جي فصل کي کائيندو آھي. نوريئڙو ۽ پنڌرھن قسم جي ڪُئن جا، جن ۾ ننڍي پُڇ وارا توڙي بجر پڇ وارا، ۽ ٿلھي منھن وارا وڏا ڪئا شامل آھن. '''سيٽيشيا''': (Cetacea):ھن ۾ سنڌو درياءَ توڙي گنگا ندي واري ٻلھڻ جا ٻئي قسم سامونڊي آھن، جيڪي سنڌوءَ جي ڊيلٽا ۾ ملندا آھن. پار پوائز (Porpoise) خاص مٺي پاڻيءَ جو جانور آھي ۽ انڌو ٿيندو آھي، ڇو جو ان جون اکيون پوري طرح تيار نہ ٿينديون آھن. ھيءُ سنڌو درياءَ ۾ ملندو آھي. ھن ٻلھڻ جو تيل مھاڻا سنڌن جي سور لاءِ ۽ مشعلن ٻارڻ جي ڪم آڻيندا آھن. ھن کي پڪڙڻ لاءِ مھاڻا خاص سيکاريل لڌڙا استعمال ڪندا آھن. بِلُويل جيڪو وڏي ۾ وڏو کير ڌارائيندڙ جانور تسليم ڪيو وڃي ٿو، سو بہ سنڌ جي سامونڊي ڪنارن کان پرتي ڏٺو ويو آھي ۽ ڀٽ ميٽ تي پڻ پڪڙيو ويو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === گاھ کائيندڙ (Herbivora) === گاھ کائيندڙ جانورن ۾ شامل آھن: ھرڻ، ڪارو ھرڻ، غزال ھرڻ وغيرھ. ڦاڙھو اڃا تائين سنڌ جي دريائي ٻيلن ۾ ڪافي عام آهي (ٽوٽل اندازًا 370 ڦاڙھا). ڪارو ھرڻ جيڪو ھن سڄي اپٻيٽ جي اصلوڪن ھرڻن جو ھڪ قسم آھي، سو تمام سھڻو ٿيندو آھي، ۽ پاڪستان ۾ ھي نسل ختم ٿيڻ تي آھي. سنڌ ۾ ھن نسل جا ھرڻ باقي ڪي ٿورا وڃي کيرٿر جبل ۾ بچيا آھن. ھرڻ، جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ۾ ھر ھنڌ ھوندو ھو، سو بہ ھاڻي تمام گھٽ آھي ۽ ٿورڙي تعداد ۾ اڃا تائين کيرٿر ۾ آھن. چنڪارا ھرڻ ۽ ڪاري ھرڻ جي آھستي آھستي گم ٿيڻ جي ڪري بنان ڪنھن شڪ شبھي جي اھو چئي سگھجي ٿو تہ ايشيائي چيتو پڻ انھن جي ڪري ختم ٿي ويو. سنڌ گھر آھي سره جو، جيڪو اڄ ڪلھ کيرٿر جبل ۾ ڪافي تعداد ۾ ملي ٿو. (سرھن جو اندازًا تعداد 1200) گڍ دادو ۾ ڪافي تعداد ۾ ملي ٿو، پر ان کي تحفظ ڏيڻ ضروري آھي. جيئن سڱن وارو ھرڻ، جيڪو سنڌ ۾ مري (Murray) سن 1884ع ۾ ڏٺو ھو، سو اڄ ڪلھ آھي ئي ڪونہ، ۽ سانڀر وانگر ختم ٿي ويو آھي. سوئر جيڪو سنڌ ۾ عام آھي، سو ڏينھون ڏينھن دريائي ٻيلن ۾ وڌندو رھي ٿو ۽ فصلن لاءِ مصيبت آھي. گورخر جيڪو ڪڇ جي رڻ ۾ تمام ٿوري تعداد ۾ وڃي بچيو آھي (اندازًا 20 يا 30) سو اڻلڀ ٿيڻ وارو آھي.<br> '''ڇلر''' (Pholidota): ڇلو مرون لاڙ ۾ ٿئي ٿو، پر آھستي آھستي گھٽبو پيو وڃي ۽ ھاڻي اڻلڀ ٿيندڙ جانورن جي فھرست ۾ شامل آھي. سنڌ ۾ مم ۽ ڀولڙي جو ڪوبہ قسم نہ ٿيندو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === پکي === سنڌ جي پکين ۾ مخصوص خاصيتون آھن، جيڪي جاگرافيائي بيھڪ ۽ طبعي حالتن جي ڪري ٿيون آھن. سنڌو ماٿري ھڪ ’رڻ‘ وسيلي ھندستان کان ڌار ٿيل آھي، جنھن ڪري ھندستان جا مشھور پکي ھتي ڪين ٿين. ٻئي طرف سنڌ ۽ بلوچستان، ٻين علائقن جھڙوڪ ڏکڻ يورپ، اتر اوڀر آفريڪا، عرب ۽ ايران جي پکين لاءِ کليل آھن. سنڌ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻون، ۽ ان طرف پکين جي لڏي اچڻ جي رستن جي موافقت ڪري سنڌ پکين لاءِ سياري جو گھر آھي. ھيوم (Hume) پنھنجي ڪتاب اسٽري فيدرس (1873ع) ۾ پکين جا 2500 قسم ڄاڻايا آھن، جن جون 25 جنسون آھن. ائٽڪن (سن 1872ع) ڪل 400 جنسون ٻڌايون ۽ ساڳئي وقت ايٽس (Eates). سورلي جي سنڌگزيٽيئر ۾ 426 جنسون ڄاڻايون، جن مان 177 مڪاني ۽ باقي لڏي ايندڙ يا سانگي پکي آھن. سنڌ جي پکين جو تفصيلي بيان ھن مقالي جي دائري کان ٻاھر آھي. مختصر طور سنڌ ۾ ٽن قسمن جا ’پيڻ‘، 2 پيٽيئر (Cormorant)، 6 ٻگھ ۽ ڪانئرا، ھڪ لاکي ڄاڃي، 11 سانھ، 26 ھنجھ ۽ بدڪون، 17 سرڻيون، عقاب ۽ ڳجھون، 6 ڪونجون، 5 تتر ۽ ڀؤنتريا، 6 ٻاٽيڀڙ، 5 باز، ٽٽيھر، پلوور (Plover)، ڦوليارو، چيھو، ڪينو، ٽرن (Tern)، بي ايٽر (Bee eater)، ڪاٺ ڪٽو، ڪنگري، سانھڙو، چنڊول، سينڊ مارٽن (Sand Martin)، وھيو، بلبل، کٽياڻي، شرائيڪ (Shrike)، ٿريش (Thrush)، سينڊ پائپر (Sand Piper) وغيره قسم طور عام ملن ٿا. ڏاڙھي واري ڳجھ کيرٿر جي مٿانھن پٽن ۾ ملي ٿي. سنڌ ۾ جيڪي 6 ٻاٽيڀڙ ملن ٿا، تن مان سواءِ ڳٽو (Largepin Tailed) ۽ امپريل (Imperial) جي سڀ مڪاني آھن. چڪور (Chukor) سنڌ جي مٿانھن پٽن جو تتر آھي. ھندستاني تلور جيڪا اڳ ٿر ۾ عام ھئي، سا ناياب آھي. ھوبارا تلور (Houbara Bustard) بہ ناياب ٿيندي وڃي. فلوريڪن (Florican) جا سن 1875ع تائين عام ھئي، سا بھ ناپيد آھي. سفيد ھنجھھ پڻ منڇر ۾ ملي ٿو. ڪومب بدڪ بہ سنڌ جي ڏکڻن اوڀر ۾ ملي ٿي. ننڍڙو ھنجھ ۽ آڙي پڻ ٿورن حصن ۾ ملن ٿا. بيڪل آڙي (Baikal of Cluckingteal) پڻ سنڌ ۾ ڪڏھن ڪڏھن اچي ٿي. گولڊن آئي (Golden Eye) ۽ چيڪلو صرف ٻن جڳھين، اوڀر ناري ۽ منڇر ۾ ملن ٿا. ڀؤنتريو ھڪ موسمي پکي آھي، جيڪو حب ندي جي آسپاس رھي ٿو. باقي عام ڀؤنتريو (Rain Quail) ڪچي جي علائقن ۾ رھي ٿو. ’مور‘ حيدرآباد ۾ ٿرپارڪر ضلعي ۾ ملي ٿو. واديءَ مھراڻ ٻگھن، سانھھ، ڪانئرن، ڪينو، پيڻ، اگريٽس (Egrets) جي جنت آھي. ھنن جي آنن لاھڻ جون جايون تباه ٿي چڪيون آھن، ۽ ان سان گڏ شڪارين جي ڪري ڪيترا پکي منتشر ٿي ويا آھن. صرف 15 قسمن مان 6 نظر اچن ٿا. اھي سڀ پکي ڌٻڻ وارن ٻوٽن ۾ ئي گذارو ڪن ٿا.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === رڙھندڙ جانور يا سرڻا === سرڻا سنڌ ۾ عام طور ملن ٿا. آبھوا جي موافق ھئڻ ڪري ڪيترا ئي قسم، خصوصًا سانڊا ملن ٿا. ڇو تھ اھي پيلياآرڪٽڪ تائين محدود آھن. واڳون جيڪي ڪنھن زماني ۾ سنڌو درياءَ ۽ ڪن پراڻن ڦاٽن ۾ ھوندا ھئا، سي بہ کلن جي واپارين ڪري ناپيد آھن. ڌٻڻ وارا واڳون (Marsh crocodile) جيڪي ڪنھن وقت ۾ سنڌو درياءَ، ڍنڍن ۽ ڦاٽن ۾ ڏٺا ويندا ھئا، سي پڻ گھڻي ڀاڱي ختم ٿي ويا آھن، سواءِ ھاليجي ڍنڍ جي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> سنڌ جي ڍنڍن ۽ تلائن ۾ مٺي پاڻي جي ڪڇئن (Turtle) جا چار نرم کلن وارا قسم ملن ٿا. اھي ۽ ساڳئي وقت سائي رنگ جي سامونڊي ڪُمين جا قسم پڻ اقتصادي حيثيت رکن ٿا. ڇاڪاڻ تہ ولايت ۾ کاڌي طور استعمال ۾ اچن ٿا ۽ سندن کلون ڳھن ۽ ھار سينگار جي بہ ڪم اچن ٿيون. سڪي جا ٻن قسمن جا ڪڇئون ۽ مٺي پاڻيءَ جا چئن قسمن جا ڪڇئون ملن ٿا. سانڊن ۾ 11 قسم ڪرڙي (چچين) جا، ھڪيو بليفريس (Eublepharis) اٺ اگامڊس (Agamids)، ٻھ مانٽر (Monitors) يعني ڳوھون، پنج خاص قسم جا سانڊا ۽ ڏھھ اسڪنڪس (Skinks). سنڌ ۾ ڪوبھ شيميلان (Chameleon) ڪون ٿئي. ٿلھي پڇ واري ڪرڙي جو قصو دلچسپ آھي. اھا سنڌ جي خطرناڪ ”ھڻ کڻ“ آھي، جيتوڻيڪ اھا نقصانڪار ناھي. ’ڳوھن‘ جا ٽي قسم سنڌ ۾ ملن ٿا، جيڪي کلن جي واپارين جي ڪري ناياب ٿيندا وڃن. سنڌ ۾ ماڻھو انھن جي کلن مان طنبورا ۽ دھل ٺاھيندا آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز، ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> نانگن جي 43 قسمن مان 21 زھر کان خالي آھن. زھريلي قسمن ۾ چئن قسمن جا ڏند پويان وريل آھن ۽ باقي قسمن جا ڏند اڳيان وريل آھن، جن ۾ زھر ڀريل رھي ٿو. ڏند اڳيان وريل 18 قسمن مان 13 سامونڊي، 2 پِيَڻ، ھڪ واسينگ ۽ ٻھ کَپر آھن. انھيءَ سلسلي ۾ ھندستاني پيڻ جا ٿر ۾ ملي ٿي، سا قابلِ ذڪر آھي. عام چوڻي مطابق اھا پيڻ رات جو سمھڻ مھل ماڻھو جي ڇاتيءَ تي چڙھي، سندس وات ۾ زھر وجھي ھلي ويندي آھي. اھو ماڻھو گلي ۾ سخت سور جي باعث صبح کان اڳ ۾ ئي ختم ٿي ويندو آھي. پيڻ خطرناڪ بلائن مان ھڪ آھي، جا ڏنگي ٿي. جيئن تھ زھر، انسان جي تنتي سرشتي تي اثر انداز ٿئي ٿو، ۽ ماڻھو جي ساه کڻڻ واري نليءَ کي نقصان ٿو رسائي، تنھنڪري ڏنگيل ماڻھو ساه جي گھٽ سبب مري وڃي ٿو. کپر جو زھر، دل ۽ رت تي اثر انداز ٿئي ٿو ۽ رت جي بيجا زبان (جسم جي اندران ۽ ٻاھران) ٿيڻ ڪري موت واقع ٿئي ٿو.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === مڇيون === سنڌ جو سامونڊي ڪنارو، جنھن تي مڇي مري ٿي، سو 120 ميل تائين پکڙيل آھي، جنھن ۾ ڪيتريون کاريون ۽ ڍوريون آھن. درياءَ جو ڇوڙ ڦرندو رھي ٿو. پراڻا واه جھڙوڪ پراڻي ڦليلي، گھارو ۽ بگھاڙ اڄ بھ موجود آھن. سال 1819ع واري زلزلي درياءَ جي ڇوڙ ۾ ڪافي ڦيرڦار آندي. ڊي (Day) 224 مڇين جا قسم ڄاڻايا آھن، جن مان 160 سامونڊي ۽ 64 مٺي پاڻي جون آھن. صوفي (1957ع) ڪينجھر ڍنڍ مان 33 قسمن جون مڇيون ظاھر ڪيون آھن، جن ۾ 14 قسم پسنديده غذا جي اھميت رکن ٿا. سامونڊي مڇين جي خاص قسمن ۾ ڀوريون ۽ ڪاريون پاپليٽ، سرمائي سالمان (Salmon)، سول (Sole)، سارڊين (Sardine) ۽ بمبئي ڊڪ (Bombay duck) مشھور آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> پلو جيتوڻيڪ سامونڊي آھي، پر آنن لاھڻ لاءِ سنڌو درياءَ جو رخ ڪري ٿو. ھن جي سمنڊ مان لڏپلاڻ فيبروري ۽ مارچ ڌاري ٿئي ٿي. اھا مڇي ذائقيدار ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ تمام گھڻا ڪنڊا ٿيندا آھن. پاڻيءَ جي قلت ۽ بئراجن جي ٺھڻ سان پلي جي افزائش تي تمام گھڻو اثر پيو آھي. ان لاءِ ڪو وقتائتو قدم کڻڻ گھرجي تھ جيئن ھن لذيذ مڇيءَ کي بچائي سگھجي. سنڌ جي 64 ڍنڍن، ڍورن ۽ تلائن ۾ ملندڙ مڇين مان ڪُرڙو، موراکي، ٿيلھي، کڳو، سينگاري، ڄرڪو ۽ گندڻ تمام شوق سان کاڌيون وڃن ٿيون. وڏيون ڍنڍون جھڙوڪ ڪينجھر، منڇر ھڏيرو ۽ ھاليجي، مڇين سان ڀرپور آھن. منڇر ڍنڍ جي گھٽجندڙ ايراضي افسوسناڪ آھي، ۽ ان لاءِ ڪو تڪڙو قدم کڻجي. ان جي سڪڻ ڪري پاڪستان ۾ پروٽين جو عظيم ذريعو ناپيد ٿي ويندو. ان سان گڏوگڏ اھي ڍنڍون، لکين لاڏائو پکين جو مندائتو گھر آھن. (Amphibia) ڏيڏرن جا ٽي قسم آھن ۽ ان کان سواٰءِ ٽوڊ (Toad) جا ٻھ قسم سنڌ ۾ ملن ٿا. جانور، انسان ذات جي وايومنڊل جو ھڪ حصو آھن ۽ انسان وانگر ارتقا جو نتيجو آھ.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> == آبادي ۽ انگ اکر== سنڌ جي آبادي برطانوي دور ۾ 1891ع ۾ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 2.9 ملين هئي، جڏهن سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو هئي<ref name="ايڪانومي">The Economy Of Modern Sindh Opportunities Lost & Lessons for Future A detailed book Review by Research & Training Wing PRODUCED BY: RESEARCH & TRAINING WING PLANNING & DEVELOPMENT DEPARTMENT GOVERNMENT OF SINDH , page 5</ref>. 1911ع ۾ سنڌ جي آبادي 3.5 ملين ۽ 1941ع ۾ 4.5 ملين تائين پهتي، جيڪا واڌ معاشي بهتري ۽ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هئي. 1936ع ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري الڳ صوبو بڻايو ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. برطانوي دور جي آخر تائين سنڌ ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادريون، جهڙوڪ مسلمان، هندو، عيسائي، يهودي، پارسي ۽ بهايي، گڏجي رهنديون هيون. ورهاڱي کان اڳ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آبادي لڳ ڀڳ 70٪ هئي، جيڪا ورهاڱي کان پوءِ اردو ڳالهائيندڙ لڳ ڀڳ 15 لک مهاجرن جي آمد سبب گهٽجي 58٪ تائين آئي<ref name=" ايڪانومي"/>. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ملڪ ۾ ڇهه قومي مردم شماريون ٿيون آهن. 2017ع جي مردم شماري موجب پاڪستان جي ڪل آبادي 207,774,520 هئي، جنهن سان پاڪستان دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ بڻيو. 1998ع کان 2017ع تائين پاڪستان جي سالياني سراسري آبادي واڌ جي شرح 2.4٪ رهي. 2017ع ۾ سنڌ جي ڪل آبادي 47,886,051 هئي. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي وڌڻ جا اهم سبب بين الصوبائي لڏپلاڻ ۽ ڳوٺن مان شهرن ڏانهن منتقلي رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي واڌ جي شرح 1961–1972ع دوران 4.63٪ هئي، جيڪا 1998–2017ع ۾ گهٽجي 2.4٪ ٿي وئي. سنڌ ۾ آباديءَ جي ڪثافت 1981ع ۾ 135 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا 2017ع ۾ وڌي 339 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر ٿي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. 2017ع ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 24.9 ملين مرد ۽ 23 ملين عورتون هيون. سنڌ ۾ صنفي تناسب (Sex Ratio) 108.58 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. ڳوٺاڻن علائقن ۾: 107.8 ۽ شهري علائقن ۾: 109.31<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ 52.02٪ آبادي شهري ۽ 47.98٪ ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي، جنهن سبب سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي وارو صوبو آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع جي مردم شماري موجب: انحصاري آبادي: 38.3٪ ڪم ڪندڙ آبادي: 61.7٪ <ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع ۾ عورتن جي ليبر فورس ۾ شرڪت صرف 3٪ هئي، جڏهن ته مردن جي شرڪت 58.8٪ هئي<ref name=" ايڪانومي"/>. تيز شهري واڌ سبب سنڌ ۾ ثانوي ۽ نيم شهري مرڪز جهڙوڪ نوابشاهه (نوشهرو فيروز)، گهوتڪي، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ڄامشورو ترقي ڪري رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آباديءَ جي تيز واڌ شهريڪاري، معاشي دٻاءُ، وسيلن جي کوٽ ۽ انفراسٽرڪچر تي بار وڌايو آهي. 2017ع تائين سنڌ جي آبادي واڌ جي شرح پاڪستان جي قومي شرح سان برابر ٿي چڪي آهي. {{Main|سنڌ جي مردم نگاري}} آباديءَ جو مطالعو- مردم نگاري، (Demography )علم آبادي- آبادي اڀياس- مردم نگاري- ماڻهن جي آدمشماري جو اڀياس، جنهن ۾ هنڌ، گهاٽائي، عمر، پکيڙ، جنس، نسل، ڌنڌو ۽ ٻيا شمارياتي انگ اکر ڏنل هجن. <ref>{{Citation |title=Demography {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title --> |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |accessdate=2016-12-15 |archive-date=2023-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015021439/http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |dead-url=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جي ضلعي آباديءَ موجب مردم شماري (2023ع)''' |- style="background:#6FA8DC; color:black;" ! درجو ! ضلعو ! آبادي ! حصو (%) |- style="background:#EAF3FF;" | 1 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] || align="right"|3,921,742 || align="center"|7.04 |- | 2 || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو]] || align="right"|3,822,325 || align="center"|6.86 |- | 3 || [[ڪورنگي ضلعو]] || align="right"|3,128,971 || align="center"|5.62 |- | 4 || [[ڪراچي اولهه ضلعو]] || align="right"|2,679,380 || align="center"|4.81 |- | 5 || [[خيرپور ضلعو]] || align="right"|2,597,535 || align="center"|4.66 |- | 6 || [[حيدرآباد ضلعو]] || align="right"|2,432,540 || align="center"|4.37 |- | 7 || [[ملير ضلعو]] || align="right"|2,432,248 || align="center"|4.37 |- | 8 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] || align="right"|2,329,764 || align="center"|4.17 |- | 9 || [[سانگهڙ ضلعو]] || align="right"|2,308,465 || align="center"|4.14 |- | 10 || [[ڪياماڙي ضلعو]] || align="right"|2,068,451 || align="center"|3.71 |- | 11 || [[بدين ضلعو]] || align="right"|1,947,081 || align="center"|3.50 |- | 12 || [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] || align="right"|1,845,102 || align="center"|3.31 |- | 13 || [[ٿرپارڪر ضلعو]] || align="right"|1,778,407 || align="center"|3.19 |- | 14 || [[نوشھروفيروز ضلعو]] || align="right"|1,777,082 || align="center"|3.19 |- | 15 || [[گهوٽڪي ضلعو]] || align="right"|1,772,609 || align="center"|3.18 |- | 16 || [[دادو ضلعو]] || align="right"|1,742,320 || align="center"|3.13 |- | 17 || [[ميرپورخاص ضلعو]] || align="right"|1,681,386 || align="center"|3.02 |- | 18 || [[سکر ضلعو]] || align="right"|1,639,897 || align="center"|2.94 |- | 19 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,514,869 || align="center"|2.72 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || align="right"|1,784,453 || align="center"|3.20 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو]] || align="right"|1,386,330 || align="center"|2.49 |- | 22 || [[ڪشمور ضلعو]] || align="right"|1,233,957 || align="center"|2.22 |- | 23 || [[عمرڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,159,831 || align="center"|2.08 |- | 24 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || align="right"|1,174,097 || align="center"|2.11 |- | 25 || [[ڄامشورو ضلعو]] || align="right"|1,117,308 || align="center"|2.01 |- | 26 || [[ٺٽو ضلعو]] || align="right"|1,083,191 || align="center"|1.95 |- | 27 || [[ٽنڊو الھيار ضلعو]] || align="right"|922,012 || align="center"|1.66 |- | 28 || [[مٽياري ضلعو]] || align="right"|849,383 || align="center"|1.53 |- | 29 || [[سجاول ضلعو]] || align="right"|839,292 || align="center"|1.51 |- | 30 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] || align="right"|726,119 || align="center"|1.30 |- style="background:#FFD966; font-size:110%;" ! colspan="2"|[[سنڌ]] ! align="right"|55,696,147 ! 100% |} {| class="wikitable" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ بابت اهم انگ اکر (2023ع)''' |- style="background:#93C47D;" ! اشاريه ! قدر |- | style="background:#D9EAD3;" | ڪل آبادي | style="background:#D9EAD3;" | '''55,696,147''' |- | style="background:#D9EAD3;" | ايراضي | style="background:#D9EAD3;" | '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | آباديءَ جي ڪثافت | style="background:#D9EAD3;" | '''395.2 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | سالياني آبادي واڌ (2017ع–2023ع) | style="background:#D9EAD3;" | '''2.6٪''' |- | style="background:#D9EAD3;" | پاڪستان جي ڪل آبادي ۾ حصو | style="background:#D9EAD3;" | '''23٪''' |- | style="background:#FFF2CC;" | سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ضلعو | style="background:#FFF2CC;" | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] (3,921,742) |- | style="background:#F4CCCC;" | سڀ کان گهٽ آبادي وارو ضلعو | style="background:#F4CCCC;" | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] (726,119) |} <small>'''ذريعو:''' [https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/8__sindh/ Citypopulation.de]، [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2023ع مردم شماري.</small> === جنس موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ جنس موجب آبادي (2023ع) |label1=مرد |value1=52.1 |color1=#3366CC |label2=عورتون |value2=47.9 |color2=#DC3912 |label3=خواجه سرا |value3=0.01 |color3=#AAAAAA }} === عمر وارا مکيه گروهه === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ عمر وارا مکيه گروهه (2023ع) |label1=0–14 سال |value1=41.8 |color1=#3366CC |label2=15–64 سال |value2=55.2 |color2=#DC3912 |label3=65 سال يا وڌيڪ |value3=3.0 |color3=#FF9900 }} === شهري ۽ ٻهراڙي آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي آبادي (2023ع) |label1=شهري |value1=54 |color1=#FF9900 |label2=ٻهراڙي |value2=46 |color2=#109618 }} === خواندگي (10 سال ۽ وڌيڪ عمر) === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ خواندگي (2023ع) |label1=پڙهيل لکيل |value1=57.5 |color1=#3366CC |label2=اڻ پڙهيل |value2=42.5 |color2=#DC3912 }} === مادري ٻولي موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ مادري ٻوليون (2023ع) |label1=سنڌي |value1=60.1 |color1=#FF9900 |label2=اردو |value2=22.3 |color2=#3366CC |label3=پشتو |value3=5.3 |color3=#109618 |label4=پنجابي |value4=4.1 |color4=#DC3912 |label5=بلوچي |value5=2.2 |color5=#990099 |label6=سرائڪي |value6=1.6 |color6=#0099C6 |label7=هندڪو |value7=1.5 |color7=#DD4477 |label8=براهوي |value8=0.5 |color8=#66AA00 |label9=ميواٽي |value9=0.1 |color9=#B82E2E |label10=ڪوهستاني |value10=0.03 |color10=#316395 |label11=ٻيون ٻوليون |value11=2.3 |color11=#AAAAAA }} ==سياسي نظام== ===صوبائي حڪومتي نظام=== === سنڌ جا گورنر=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ گورنري ! تقرري جو اختيار ! اهم نوٽ / خدمتون |- | 1 | [[سر غلام حسين هدایت‌الله]] | 14 آگسٽ 1947 – 4 آڪٽوبر 1948 | گورنر جنرل پاڪستان | پاڪستان کان پوءِ سنڌ جو پهريون گورنر؛ آئين ساز اسيمبلي جو ميمبر. |- | 2 | [[شيخ دين محمد]] | 4 آڪٽوبر 1948 – 7 آڪٽوبر 1949 | گورنر جنرل پاڪستان | ابتدائي صوبائي انتظام جو تسلسل. |- | 3 | [[ميان امين‌الدين]] | 7 آڪٽوبر 1949 – 1 مئي 1953 | گورنر جنرل پاڪستان | ڪراچي وفاقي گادي بڻجڻ واري دور ۾ خدمتون. |- | 4 | [[جارج باڪسينڊل ڪانسٽينٽائن]] | 2 مئي 1953 – 12 آگسٽ 1953 | گورنر جنرل پاڪستان | قائم مقام گورنر. |- | 5 | [[حبيب ابراهيم رحيمٽوولا]] | 12 آگسٽ 1953 – 23 جون 1954 | گورنر جنرل پاڪستان | سفارتي ۽ انتظامي پسمنظر. |- | 6 | [[سيد محمد علي رشدي]] | 24 جون 1954 – 14 آڪٽوبر 1955 | گورنر جنرل پاڪستان | ون يونٽ کان اڳ آخري گورنر سنڌ. |- | colspan="5" | '''ون يونٽ دور: سنڌ صوبي جو وجود ختم''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | 7 | [[رخمان گل]] | 1 جولاءِ 1970 – 20 ڊسمبر 1971 | صدر پاڪستان | ون يونٽ ٽٽڻ کان پوءِ پهريون گورنر. |- | 8 | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | 24 ڊسمبر 1971 – 20 اپريل 1972 | صدر پاڪستان | عبوري انتظامي دور. |- | 9 | [[بيگم رعنا لياقت علي خان]] | 15 فيبروري 1973 – 28 فيبروري 1976 | صدر پاڪستان | سنڌ جي پهرين عورت گورنر. |- | 10 | [[ليفتيننٽ جنرل جميل الدين حسن]] | 1 مارچ 1976 – 5 جولاءِ 1977 | صدر پاڪستان | سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 24 مارچ 1985) |- | 11 | [[ليفٽيننٽ جنرل جهان داد خان]] | 7 اپريل 1984 – 4 جنوري 1987 | صدر پاڪستان | فوجي حڪمرانيءَ جو دور. |- | 12 | [[اشرف وزير تباني]] | 5 جنوري 1987 – 23 جون 1988 | صدر پاڪستان | سول انتظام ڏانهن واپسي. |- | 13 | [[جنرل رحيم الدين خان]] | 24 جون 1988 – 12 سيپٽمبر 1988 | صدر پاڪستان | مختصر عبوري دور. |- | 14 | [[جسٽس قديرالدين احمد]] | 12 سيپٽمبر 1988 – 18 اپريل 1989 | صدر پاڪستان | عبوري ۽ آئيني بندوبست. |- | 15 | [[فخرالدين جي ابراهيم]] | 19 اپريل 1989 – 6 آگسٽ 1990 | صدر پاڪستان | آئيني بحرانن ۾ اهم ڪردار. |- | 16 | [[محمود هارون]] | 6 آگسٽ 1990 – 18 جولاءِ 1993 | صدر پاڪستان | جمهوري دور ۾ گورنري. |- | 17 | [[حڪيم محمد سعيد]] | 19 جولاءِ 1993 – 23 جنوري 1994 | صدر پاڪستان | امن ۽ سماجي خدمتون. |- | 18 | [[ڪمال‌الدين اظفر]] | 22 مئي 1995 – 16 مارچ 1997 | صدر پاڪستان | سياسي هم آهنگي. |- | 19 | [[ليفٽيننٽ جنرل معين الدين حيدر]] | 17 مارچ 1997 – 17 جون 1999 | صدر پاڪستان | شهري انتظامي سڌارا. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (12 آڪٽوبر 1999 – 23 مارچ 2002) |- | 20 | [[ڊاڪٽر عشرت العباد خان]] | 27 ڊسمبر 2002 – 9 فيبروري 2015 | صدر پاڪستان | سنڌ جو سڀ کان ڊگهو عرصو رهندڙ گورنر. |- | 21 | [[محمد زبير]] | 2 فيبروري 2017 – 3 آگسٽ 2018 | صدر پاڪستان | سول سياسي پسمنظر. |- | 22 | [[عمران اسماعيل]] | 27 آگسٽ 2018 – 17 آگسٽ 2021 | صدر پاڪستان | وفاقي–صوبائي ڇڪتاڻ جو دور. |- | 23 | [[ڪامران ٽسوري]] | 10 آڪٽوبر 2022 – موجوده | صدر پاڪستان | موجوده گورنر سنڌ. |} ===سنڌ اسيمبلي=== === سنڌ جا وزير اعليَ=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ اقتدار ! سياسي وابستگي ! اهم نوٽس / خدمتون (مختصر) |- | 1 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 16 آگسٽ 1947 – 28 اپريل 1948 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | سنڌ جو پهريون وزيراعليٰ (پاڪستان کان پوءِ). |- | 2 | [[پير الاهي بخش]] | 4 مئي 1948 – 4 فيبروري 1949 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | شروعاتي صوبائي انتظام جي سرواڻي. |- | 3 | [[يوسف هارون]] | 18 فيبروري 1949 – 7 مئي 1950 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن جي اڳواڻي. |- | 4 | [[قاضي فضل الله]] | 8 مئي 1950 – 24 مارچ 1951 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | مختصر دور. |- | 5 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 24 مارچ 1951 – 29 ڊسمبر 1951 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | ٻيو دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ / سڌي انتظام''' (29 ڊسمبر 1951 – 22 مئي 1953) |- | 6 | [[پيرزادو عبدالستار]] | 22 مئي 1953 – 8 نومبر 1954 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | گورنر راڄ کان پوءِ چونڊيل حڪومت. |- | 7 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 9 نومبر 1954 – 13 آڪٽوبر 1955 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | ٽيون دور؛ ون يونٽ کان اڳ آخري CM. |- | colspan="5" | '''ون يونٽ دور (سنڌ صوبي جو ڌار ادارتي ڍانچو ختم)''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | colspan="5" | '''مارشل لا / عبوري انتظام''' (1 جولاءِ 1970 – 1 مئي 1972) |- | 8 | [[ممتاز علي ڀٽو]] | 1 مئي 1972 – 20 ڊسمبر 1973 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ون يونٽ کان پوءِ صوبي جي بحالي واري دور ۾ حڪومت. |- | 9 | [[غلام مصطفى جتوئي]] | 20 ڊسمبر 1973 – 5 جولاءِ 1977 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 1973ع جي آئين واري دور ۾ حڪومت. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 6 اپريل 1985) |- | 10 | [[غوث علي شاهه]] | 6 اپريل 1985 – 6 اپريل 1988 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | 1985ع کان پوءِ صوبائي حڪومت. |- | 11 | [[اختر علي غلام قاضي]] | 11 اپريل 1988 – 24 جون 1988 | آزاد / غير وابسته | مختصر چونڊيل دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ''' (24 جون 1988 – 2 ڊسمبر 1988) |- | 12 | [[قائم علي شاهه]] | 2 ڊسمبر 1988 – 25 فيبروري 1990 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل حڪومت. |- | 13 | [[آفتاب شعبان ميراني]] | 25 فيبروري 1990 – 6 آگسٽ 1990 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | مختصر دور. |- | 14 | [[ڄام صادق علي]] | 6 آگسٽ 1990 – 5 مارچ 1992 | [[اسلامي جمهوري اتحاد]] | امن امان/سياسي بحران وارو دور. |- | 15 | [[مظفر حسين شاهه]] | 6 مارچ 1992 – 19 جولاءِ 1993 | [[اسلامي جمهوري اتحاد]] | مختصر سياسي دور. |- | 16 | [[سيد علي مدد شاهه]] | 19 جولاءِ 1993 – 21 آڪٽوبر 1993 | نگران | نگران وزيراعليٰ. |- | 17 | [[عبدالله شاهه]] | 21 آڪٽوبر 1993 – 6 نومبر 1996 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل دور. |- | 18 | [[ممتاز علي ڀٽو]] | 6 نومبر 1996 – 22 فيبروري 1997 | نگران | نگران دور. |- | 19 | [[لياقت علي جتوئي]] | 22 فيبروري 1997 – 30 آڪٽوبر 1998 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] | چونڊيل دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ''' (30 آڪٽوبر 1998 – 17 جون 1999) |- | colspan="5" | '''1999–2002: وفاقي/فوجي دور (صوبائي سياسي ڍانچو معطل)''' |- | 20 | [[علي محمد مهر]] | 17 ڊسمبر 2002 – 9 جون 2004 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | 2002ع کان پوءِ حڪومت. |- | 21 | [[ارباب غلام رحيم]] | 9 جون 2004 – 19 نومبر 2007 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | صوبائي حڪومت. |- | 22 | [[عبدالقادر هاليپوٽو]] | 19 نومبر 2007 – 6 اپريل 2008 | نگران | نگران دور. |- | 23 | [[قائم علي شاهه]] | 6 اپريل 2008 – 21 مارچ 2013 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل حڪومت. |- | 24 | [[زاهد قربان علوي]] | 21 مارچ 2013 – 30 مئي 2013 | نگران | نگران دور. |- | 25 | [[قائم علي شاهه]] | 30 مئي 2013 – 29 جولاءِ 2016 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٽيون دور. |- | 26 | [[مراد علي شاهه]] | 29 جولاءِ 2016 – 28 مئي 2018 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | پهريون دور. |- | 27 | [[فضل الرحمان]] | 2 جون 2018 – 18 آگسٽ 2018 | نگران | نگران دور. |- | 28 | [[مراد علي شاهه]] | 18 آگسٽ 2018 – 14 آگسٽ 2023 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٻيون دور. |- | 29 | [[مقبول باقر]] | 14 آگسٽ 2023 – 27 فيبروري 2024 | نگران | نگران وزيراعليٰ. |- | 30 | [[مراد علي شاهه]] | 27 فيبروري 2024 – موجوده | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٽيون دور (هاڻوڪو). |} === سنڌ اسيمبلي جا اسپيڪر=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ اسپيڪرشپ ! نوٽ / اهم وضاحت |- | 1 | [[سيد ميران محمد شاهه]] | 26 فيبروري 1938 – 3 مئي 1948 | سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر؛ آزاديءَ کان پوءِ به عهدو سنڀاليو. |- | 2 | [[آغا بدرالدين خان دراني]] | 8 مارچ 1949 – 29 ڊسمبر 1951 | آزاديءَ بعد شروعاتي پارلياماني دور جو اسپيڪر. |- | 3 | [[مير غلام علي ٽالپر]] | 14 سيپٽمبر 1953 – 21 مارچ 1955 | ون يونٽ کان اڳ وارو دور. |- | 4 | [[پير قربان علي شاهه]] | 26 مارچ 1955 – 14 آڪٽوبر 1955 | ون يونٽ لاڳو ٿيڻ کان اڳ آخري اسپيڪر. |- | colspan="4" | '''ون يونٽ دور – سنڌ اسيمبلي معطل''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | 5 | [[غلام رسول خان کيهر]] | 2 مئي 1972 – 3 مارچ 1977 | ون يونٽ ٽٽڻ کان پوءِ پهريون چونڊيل اسپيڪر. |- | 6 | [[آغا صدرالدين خان دراني]] | 13 مارچ 1977 – 4 جولاءِ 1977 | مختصر سياسي دور. |- | colspan="4" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 1985) |- | 7 | [[عبدالله حسين هارون]] | 6 اپريل 1985 – 13 مارچ 1986 | غير جماعتي چونڊن کان پوءِ اسپيڪر. |- | 8 | [[سيد مظفر حسين شاه]] | 6 اپريل 1986 – 1 ڊسمبر 1988 | اسيمبلي جي ٻيهر بحاليءَ وارو دور. |- | 9 | [[سيد عبدالله شاهه]] | 1 ڊسمبر 1988 – 5 نومبر 1990 | جمهوري دور جو اسپيڪر. |- | 10 | [[عبدالرزاق خان]] | 5 نومبر 1990 – 19 آڪٽوبر 1993 | سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 11 | [[غلام بخت خان مهر]] | 19 آڪٽوبر 1993 – 22 فيبروري 1997 | چونڊيل اسيمبلي جو اسپيڪر. |- | 12 | [[نواب مرزا (وڪيل)]] | 22 فيبروري 1997 – 26 آڪٽوبر 1998 | نواز شريف دور ۾ اسپيڪر. |- | colspan="4" | '''گورنر راڄ / اسيمبلي معطل''' (1998 – 2002) |- | 13 | [[سيد مظفر حسين شاه]] | 14 ڊسمبر 2002 – جنوري 2008 | ٻيهر اسپيڪرشپ؛ ڊگهو پارلياماني دور. |- | 14 | [[نثار احمد کهڙو]] | 18 فيبروري 2008 – 30 مئي 2013 | جمهوري تسلسل ۽ آئيني دور. |- | 15 | [[آغا سراج خان دراني]] | 30 مئي 2013 – 25 فيبروري 2024 | سنڌ جو سڀ کان ڊگهو عرصو رهندڙ اسپيڪر. |- | 16 | [[سيد اويس قادر شاهه]] | 25 فيبروري 2024 – موجوده | موجوده اسپيڪر سنڌ صوبائي اسيمبلي. |} === وفاق سان تعلق=== === عدالتي نظام=== === مڪاني حڪومتي نظام=== ====ميٽروپوليٽن ڪارپوريشنون==== ====ميونسيپل ڪارپوريشنون==== ====ترقياتي اٿارٽيون==== ===صوبائي اليڪشن ڪميشن=== ===قومي اسيمبلي جا تڪ=== ===صوبائي اسيمبلي جا تڪ=== === سياسي تنظيمون ==== ====غير سرڪاري تنظيمون==== == انتظامي ورھاست== ===ڊويزنون=== ===ضلعا=== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; text-align:center;" | سنڌ جا ضلعا |- style="background:#6FA8DC; text-align:center;" ! نقشو ! ترتيب ! ضلعو ! ضلعي جو صدر مقام ! ايراضي (چورس ڪلوميٽر) ! آبادي (2017ع) ! آبادي جي گهاٽائي<br>(ماڻهو في چورس ڪلوميٽر) |- | rowspan="30" | [[فائل:Sindh Districts.svg|400px|سنڌ جا ضلعا]] | 1 | [[بدين ضلعو|بدين]] | [[بدين]] | 6,470 | 1,804,516 | 279 |- | 2 | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] | [[مٺي]] | 19,808 | 1,649,661 | 83 |- | 3 | [[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊو الهيار]] | [[ٽنڊو الهيار]] | 1,573 | 836,887 | 532 |- | 4 | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] | [[ٽنڊو محمد خان]] | 1,814 | 677,228 | 373 |- | 5 | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] | [[ٺٽو]] | 7,705 | 979,817 | 127 |- | 6 | [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] | [[جيڪب آباد]] | 2,771 | 1,006,297 | 363 |- | 7 | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] | [[ڪوٽڙي]] | 11,250 | 993,142 | 88 |- | 8 | [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 1,022 | 2,201,079 | 2,155 |- | 9 | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | [[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] | 15,925 | 2,405,523 | 151 |- | 10 | [[دادو ضلعو|دادو]] | [[دادو، پاڪستان|دادو]] | 8,034 | 1,550,266 | 193 |- | 11 | [[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]] | [[سانگھڙ]] | 10,259 | 2,057,057 | 200 |- | 12 | [[سجاول ضلعو|سجاول]] | [[سجاول]] | 8,699 | 781,967 | 90 |- | 13 | [[سکر ضلعو|سکر]] | [[سکر]] | 5,216 | 1,487,903 | 285 |- | 14 | [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] | [[شڪارپور، پاڪستان|شڪارپور]] | 2,577 | 1,231,481 | 478 |- | 15 | [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد]] | [[نوابشاهه]] | 4,618 | 1,612,847 | 349 |- | 16 | [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] | [[عمرڪوٽ]] | 5,503 | 1,073,146 | 195 |- | 17 | [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] | [[قمبر]] | 5,599 | 1,341,042 | 240 |- | 18 | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] | [[ڪراچي]] | 165 | 2,909,921 | 17,625 |- style="background:#FFF2CC;" | 19 | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] | [[ڪراچي]] | 85 | 1,791,751 | 21,079 |- style="background:#FFF2CC;" | 20 | [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] | [[ڪراچي]] | 62 | 2,972,639 | 48,336 |- style="background:#FFF2CC;" | 21 | [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] | [[ڪراچي]] | 630 | 3,914,757 | 6,212 |- | 22 | [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] | [[ڪنڌڪوٽ]] | 2,551 | 1,089,169 | 427 |- style="background:#FFF2CC;" | 23 | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] | [[ڪورنگي]] | 95 | 2,457,019 | 25,918 |- style="background:#F4CCCC;" | 24 | [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] | [[ڪياماڙي]] | — | — | — |- | 25 | [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] | [[ميرپور ماٿيلو]] | 6,506 | 1,647,239 | 253 |- | 26 | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] | [[لاڙڪاڻو]] | 1,906 | 1,524,391 | 800 |- | 27 | [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] | [[مٽياري]] | 1,459 | 769,349 | 527 |- style="background:#FFF2CC;" | 28 | [[ملير ضلعو|ملير]] | [[ملير]] | 2,635 | 2,008,901 | 762 |- | 29 | [[ميرپور خاص ضلعو|ميرپور خاص]] | [[ميرپور خاص]] | 3,319 | 1,505,876 | 454 |- | 30 | [[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهرو فيروز]] | [[نوشهرو فيروز]] | 2,027 | 1,612,373 | 369 |} === سنڌ جا وڏا شھر=== {{Main|سنڌ جا شهر}} {| class="wikitable" style="width: 70%; font-size: 85%; border: #999 solid 1px; text-align: lcenter; margin-bottom: 0; margin: 1em auto 1em auto" |- ! colspan="5" style="text-align:center; background:YellowGreen;"| '''مُک شهرن جي فهرست''' |- ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| درجو ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| شهر ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| ضعا ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| آبادي ! rowspan=11 width:150| <br/>[[فائل:Mohenjodaro - view of the stupa mound.JPG|border|90px]]<br/>[[موهن جو دڙو]]<br/> |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 1 ||align=right | '''[[ڪراچي]]''' ||align=right | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|اوڀر ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي اولهه ضلعو|اولهه ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڏکڻ ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي مرڪزي ضلعو|مرڪزي ڪراچيl]]<br/>[[ملير ضلعو|ملير]]<br/>[[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] || 14,910,352 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 2 ||align=right | '''[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]''' ||align=right | [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] || 1,732,693 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 3 ||align=right | '''[[سکر]]''' ||align=right | [[سکر ضلعو|سکر]] || 1,400,000 |- |- | colspan="5" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"| '''ذريعو: [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|پاڪستاني آدمشاري، 2017ع]]<ref name=census>{{cite web |url=http://www.pbscensus.gov.pk |title=Pakistan Bureau of Statistics - 6th Population and Housing Census |website=www.pbscensus.gov.pk}}</ref>''' |- | colspan="5" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"| '''هن ۾ ضلعن جي صرف شهري آبادي ڏيکاريل آهي.''' |} == ثقافت ۽ تھذيب == ===سنڌيت=== سنڌيت هڪ وسيع، گهڻ-تہذيبي ۽ جذب ڪندڙ سماجي-ثقافتي تصور آهي، جنهن صديون گذرڻ سان مختلف تهذيبن ۽ سڀيتائن جا اثر پنهنجي اندر جذب ڪيا آهن. سنڌ جي سرزمين تي ايراني، يوناني، سٿين، هڻ، شاڪ، عربي ۽ ترڪي اثر موجود رهيا آهن، جڏهن ته ويجهي تاريخ ۾ آيل اسلام پڻ مقامي تهذيبي عنصرن سان ملي سنڌي تهذيب جو حصو بڻجي ويو. نتيجي طور سنڌ ۾ هڪ اهڙو سماجي ۽ فڪري ڍانچو تشڪيل ٿيو، جيڪو پنهنجي نوعيت ۾ ٻين علائقن کان الڳ سڃاڻپ رکي ٿو. سنڌ ۾ اسلام جو اظهار خاص طور [[تصوف]] جي صورت ۾ ٿيو، جيڪو مقامي فڪري روايتن، خاص طور [[ويدانت]]، سان فڪري ۽ روحاني لاڳاپو رکي ٿو. ان سنگم سبب سنڌي سماج ۾ مذهبي رواداري، عدم تشدد ۽ گڏيل عقيدت جا رويا مضبوط رهيا آهن. انهيءَ پس منظر ۾ سنڌي اسلام کي صوفين ۽ سنتن سان ڳنڍيل، انسان دوست ۽ سماجي هم آهنگيءَ جو مظہر سمجهيو وڃي ٿو. سنڌي روايت ۾ ڪيترائي اهڙا مثال ملن ٿا، جتي هڪ ئي روحاني شخصيت کي مختلف مذهبي سڃاڻپن سان ياد ڪيو ويو آهي. مثال طور، هندو برادري [[اڏيرو لعل]] کي مڃي ٿي، جڏهن ته مسلمان ساڳئي شخصيت کي شيخ طاهر جي نالي سان سڃاڻن ٿا. اهڙيءَ ريت هندو روايت ۾ لالو جئسراج ۽ مسلمان روايت ۾ [[منگهوپير]] ساڳئي روحاني مرڪز سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا، جنهن جي زيارت اڄ به جاري آهي. ڪجهه روايتن موجب، منگهوپير، لال شهباز قلندر ۽ ملتان جي غوث بهاءُالحق والدين جلال سرخ پاڻ ۾ روحاني ساٿي هئا، ۽ انهن سان لاڳاپيل “چوياري” جي روايت سيوهڻ سان وابسته سمجهي وڃي ٿي. جيتوڻيڪ اهڙيون روايتون تاريخي تنقيد جي دائري ۾ اچن ٿيون، پر اهي سنڌي سماج ۾ هندو ۽ مسلمان روحاني روايتن جي گڏيل قبوليت کي ظاهر ڪن ٿيون. انهيءَ تسلسل ۾، راجا ڀرتري ۽ لال شهباز قلندر جهڙيون شخصيتون مختلف مذهبي برادرين ۾ احترام سان ياد ڪيون وڃن ٿيون. اهڙيءَ ريت ستين جو آستان (روهڙي) پڻ سنڌي سماج ۾ مذهبي فرق کان مٿانهون ٿي گڏيل عقيدت جو مرڪز رهيو آهي. اهي سڀ عنصر سنڌي تهذيب کي هڪ منفرد رنگ ۽ سڃاڻپ ڏين ٿا. اگرچه صوفي روايتن جو جنم ٻين علائقن ۾ به ٿيو، پر سنڌ جي سماجي ۽ فڪري ماحول انهن روايتن کي خاص قوت ۽ قبوليت بخشي. نتيجي طور، صوفيانه سوچ سنڌ ۾ پختگي اختيار ڪئي. ساڳئي وقت، ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم پڻ سنڌ ۾ داخل ٿيا، پر مقامي تهذيبي ڍانچي ۾ مڪمل طور پنهنجو الڳ وجود قائم نه ڪري سگهيا ۽ وقت سان گڏ سنڌيت جي وسيع دائري ۾ ضم ٿي ويا. ڀڳتي ڪال دوران به سک پنٿ سنڌ ۾ پنهنجو الڳ “اڪالي روپ” قائم نه ڪري سگهيو، جيڪو سنڌي تهذيب جي جذب ڪندڙ صلاحيت کي ظاهر ڪري ٿو<ref name="autogenerated1"/>. ===لباس=== ===ڪلاسيڪل موسيقي=== ===لوڪ ورثا=== ==قديم آثار== سنڌ تاريخي لحاظ کان ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين تهذيبن جو مرڪز رهي آهي. هتي موجود آثارِ قديمه انساني آبادڪاريءَ جي شروعاتي دور، سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب، بدھ ۽ هندو دور، عرب-اسلامي حڪمراني، ۽ وچئين دور جي سياسي ۽ مذهبي ارتقا کي واضح ڪن ٿا. موهن جو دڙو جهڙا عالمي اهميت وارا شهر، بانڀور ۽ منصوره جهڙا ابتدائي اسلامي مرڪز، برهمڻ آباد جهڙا قديم هندو-بدھ شهر، مڪلي جهڙو عظيم قبرستان، ۽ ٿرپارڪر جا جين مندر سنڌ جي گهڻ تهذيبي تاريخ جا زنده شاهد آهن. ===سنڌ ۾ واقع قديم آثارن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! ماڳ جو نالو ! هنڌ / علائقو / ضلعو ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[موهن جو دڙو]] | [[ڏوڪري]] ڀرسان، [[سنڌو درياهه]] جو ساڄو ڪنارو، [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو عالمي شهرت يافته شهر (2600–1900 ق.م)، [[يونيسڪو عالمي ورثو]]. |- | 2 | [[ڀنڀور]] | ڀنڀور، [[گهارو]] [[کاري]]ءَ ڀرسان، [[ٺٽو ضلعو]] | قديم بندرگاهه؛ [[محمد بن قاسم]] جي دور سان منسوب ابتدائي اسلامي شهر. |- | 3 | [[برهمڻ آباد]] | برهمڻ آباد–[[منصوره، سنڌ|منصوره]] علائقو، مرڪزي سنڌ (سانگهڙ/نوابشاهه پٽي) | قديم هندو-ٻڌ شهري مرڪز؛ پوءِ عرب دور ۾ منصوره جي قيام سان لاڳاپيل. |- | 4 | [[منصوره]] | برهمڻ آباد ڀرسان، [[سانگھڙ ضلعو]] مرڪزي سنڌ | سنڌ جي پهرين اسلامي گادي؛ عرب دور جو اهم شهر. |- | 5 | [[چانھون جو دڙو]] | [[نوابشاھ]] ڀرسان، [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] | سنڌو تهذيب جو اهم صنعتي ۽ دستڪاري مرڪز. |- | 6 | [[آمري]] | [[منڇر ڍنڍ]] ڀرسان، [[مانجهند]]، [[ڄامشورو ضلعو]] | سنڌو تهذيب کان اڳ واري (ھڙاپا جي شروعاتي) ثقافت جو ماڳ. |- | 7 | [[ڪوٽ ڏيجي]] | ڪوٽ ڏيجي، 25 ڪلوميٽر [[خيرپور]] کان، [[خيرپور ضلعو]] | قبل از سنڌو تهذيب قلعو ۽ دڙو؛ شهري ارتقا جا شروعاتي ثبوت. |- | 8 | [[لکڻ جو دڙو]] | [[روهڙي]]–[[سکر]] ڀرسان، [[سکر ضلعو]] | وڏو قديم دڙوئ؛ سنڌو تهذيب سان لاڳاپيل. |- | 9 | [[جھڪر جو دڙو]] | [[موهن جو دڙو]] علائقو، [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | جهڪر ثقافت؛ سنڌو تهذيب کان پوءِ جو دور. |- | 10 | [[ڪاهو جو دڙو]] | [[ٺٽو]]/[[بدين]] علائقو، ڏکڻ سنڌ | ٻڌ دور جو دڙو؛ [[اسٽوپا]] ۽ مذهبي ڍانچا. |- | 11 | [[مڪلي قبرستان]] | [[مڪلي]] ٽڪري، [[ٺٽو]] شهر ڀرسان، [[ ٺٽو ضلعو]] | دنيا جو وڏو اسلامي قبرستان (14هين–18هين صدي)، [[يونيسڪو عالمي ورثو]]. |- | 12 | [[چوڪنڊي قبرستان]] | ڪراچي کان اوڀر، قومي شاهراهه ڀرسان، [[ملير ضلعو]] | پٿر تي نقاشي ٿيل اسلامي دور جا مقبرا. |- | 13 | [[ڀوڏيسر جا مندر]] | ڀوڏيسر، [[ننگرپارڪر]] ڀرسان، [[ ٿرپارڪر ضلعو]] | [[جين مت|جين]] دور جا مندر؛ ماربل جي نفيس تعمير. |- | 14 | [[نگرپارڪر جا جين مندر]] | [[ڪارونجھر جبل|ڪارونجهر]] جبلن جو علائقو، [[ٿرپارڪر ضلعو]] | 14هين–15هين صدي جا جين مذهبي ماڳ. |- | 15 | [[سرج جي ٽڪري]] | [[روهڙي]] ٽڪريون، [[سکر ضلعو]] | قديم رهائشي ۽ مذهبي ماڳن جو مجموعو. |- | 16 | [[پير شاھ جڙيو]] | [[ڪيٽي بندر]] ڀرسان، [[سنڌو ڊيلٽا]]، [[ٺٽو ضلعو]] | قديم بندرگاهه ۽ واپاري مرڪز سان لاڳاپيل ماڳ. |} ==ٻوليون== ===سنڌي ٻولي=== سنڌي ٻولي ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين، زندهه ۽ مسلسل ارتقا ڪندڙ ٻولين مان هڪ آهي. هي ٻولي بنيادي طور تي سنڌ جي تاريخي خطي سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته سنڌي ڳالهائيندڙ برادريون [[هندستان]]، وچ اوڀر، يورپ ۽ اتر آمريڪا تائين پکڙيل آهن. لسانياتي لحاظ کان سنڌي ٻولي هند-آريائي ٻولين جي اتر-اولهه شاخ سان تعلق رکي ٿي ۽ ان جو رشتو سڌو سنئون پراڪرتي ۽ اپڀرنس مرحلن سان جڙيل آهي. سنڌي ٻولي جي ارتقا جو سلسلو قديم [[انڊو يورپي ٻوليون|هند-يورپي لساني خاندان]] تائين پهچي ٿو. آثار قديمه، لساني شواهد ۽ تاريخي متن اهو ظاهر ڪن ٿا ته سنڌي ٻوليءَ جا ابتدائي روپ ويدڪ ۽ بعد ۾ پراڪرتي ٻولين سان رابطي ۾ رهيا. عرب دور (اٺين صدي عيسوي) ۾ سنڌي ٻولي اسلامي دنيا سان رابطو قائم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ عربي ۽ فارسي لفظن جو وڏو ذخيرو سنڌي ۾ شامل ٿيو. هي رابطو سنڌي ٻوليءَ کي نه صرف لغوي طور مالا مال بڻايو، پر فڪري، فقهي ۽ ادبي ميدانن ۾ به وسعت عطا ڪئي. سنڌي ٻولي جي هڪ نمايان خصوصيت ان جو گهڻ رخي رسم الخط آهي. موجوده دور ۾ پاڪستان ۾ سنڌي ٻولي بنيادي طور عربي-فارسي بنياد واري سنڌي رسم الخط ۾ لکي وڃي ٿي، جيڪو اضافي نقطن ۽ اکرن سان مقامي آوازيات کي مڪمل نموني ظاهر ڪري ٿو. جڏهن ته هندستان ۾ سنڌي ٻولي ديوناگري ۽ ڪڏهن ڪڏهن خدابادي رسم الخط ۾ به لکي وڃي ٿي. هي گهڻ رسم الخط هجڻ سنڌي ٻوليءَ کي لسانياتي مطالعي جي لحاظ کان خاص اهميت عطا ڪري ٿو. سنڌي ٻولي [[آوازيات]] جي حوالي سان ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان امير ٻولين مان هڪ آهي. سنڌي ۾ ٻهراڙي ۽ شهري لهجن سميت ڪيترائي صوتي فرق موجود آهن، جن ۾ امپلاسيو (implosive) آواز خاص طور تي نمايان آهن، جيڪي گهڻين هند-آريائي ٻولين ۾ ناياب آهن. صرفيات جي لحاظ کان سنڌي ٻولي اسم، فعل، صفت ۽ ضمير جي پيچيده پر منظم نظام تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ جنس، عدد ۽ حالت جا واضح اصول ملن ٿا. سنڌي ٻولي جو نحوي ڍانچو بنيادي طور فاعل–مفعول–فعل (SOV) ترتيب تي ٻڌل آهي، جيڪو ان کي ٻين هند-آريائي ٻولين جهڙوڪ [[اردو]] ۽ [[هندي]] سان ويجهو رکي ٿو. بهرحال، سنڌي ٻوليءَ ۾ جملن جي لچڪدار جوڙجڪ ۽ معاون فعلن جو وسيع استعمال ان کي اظهار جي لحاظ کان گهڻو وسيع بڻائي ٿو. سنڌي ٻولي جو لغوي ذخيرو مختلف تہذيبن جي گڏيل ورثي جو نتيجو آهي. ان ۾ سنسڪرتي، پراڪرتي، عربي، فارسي، ترڪي ۽ جديد دور ۾ انگريزي اثرات نمايان نظر اچن ٿا. هي گڏيل لغوي ورثو سنڌي ٻوليءَ کي نه صرف مقامي پر بين الاقوامي فڪري وهڪرن سان به ڳنڍي ٿو. سنڌي ٻوليءَ جي ادبي تاريخ انتهائي قديم ۽ وسيع آهي. صوفي شاعري، لوڪ ادب، داستانوي روايتون ۽ جديد نثر سنڌي ادب جا اهم ستون آهن. خاص طور تي صوفي شاعرن سنڌي ٻوليءَ کي فڪري اوچائي عطا ڪئي ۽ ان کي روحانيت، انسان دوستي ۽ سماجي انصاف جو ذريعو بڻايو. جديد دور ۾ ناول، افسانو، تنقيد ۽ صحافت سنڌي ادب کي نون رخن ڏانهن وڌايو آهي. اڄ سنڌي ٻولي [[سنڌ]] جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ تعليمي، عدالتي ۽ انتظامي نظام ۾ استعمال ٿئي ٿي. جديد دور ۾ ڊجيٽل ميڊيا، يونيڪوڊ معيار ۽ آن لائين مواد جي واڌ ويجهه سنڌي ٻوليءَ کي عالمي سطح تي وڌيڪ رسائي ڏني آهي. ٻوليءَ جي معياري بڻائڻ، اصطلاحي ترقي ۽ تعليمي پاليسين ۾ انضمام لاءِ مختلف علمي ۽ سرڪاري ادارا ڪم ڪري رهيا آهن. سنڌي ٻولي صرف رابطي جو ذريعو نه پر هڪ تاريخي شعور، فڪري ورثي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مظبوط مظھر آهي. ان جي لسانياتي بناوت، ادبي روايت ۽ تاريخي تسلسل سنڌي ٻوليءَ کي ڏکڻ ايشيا جي اهم ترين ٻولين مان هڪ بڻائين ٿا، جيڪا ماضي، حال ۽ مستقبل کي هڪ ئي وهڪري ۾ جوڙي ٿي. ===اردو ٻولي=== ===بلوچي ٻولي=== ===سرائيڪي ٻولي=== ===سنڌ ۾ ڳالھايون ويندڙ ٻيون ٻوليون=== ===سنڌي ٻولي اٿارٽي=== سنڌي ٻولي اٿارٽي هڪ خودمختيار ادارو آهي، جيڪو سنڌ حڪومت جي ثقافت ۽ سياحت کاتي جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ ڪم ڪري رهيو آهي. اٿارٽيءَ جو هڪ بورڊ آف گورنرس آهي، جيڪو اٿارٽيءَ جي ڪم ڪار جي نگراني ڪرڻ سان گڏ، اٿارٽيءَ جي مقصدن لاءِ پاليسيون جوڙيندو رهندو آهي. هن اداري جو پهريون بورڊ آف گورنرس، سنڌ جي نامياري عالم ۽اسڪالر ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي سربراهيءَ ۾ جوڙيو ويو هو. اٿارٽيءَ جي قيام واري وقت کان وٺي، مختلف عالم اديب هن اداري جا چيئرمئن مقرر ڪيا ويا، جن وقت بوقت پنهنجي علمي ۽ ادبي قابليت ۽ استعداد سان سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ ترويج لاءِ ڪم ڪيو<ref>[https://web.archive.org/web/20250101000000/http://sl.sindhila.org/ سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو — Web Archive]. سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو (Sindhi Language Authority) سرڪاري ويب سائيٽ. رسائي تاريخ: 7 جنوري 2026.</ref> ===موئن جو دڙو=== ===ڀنڀور=== ===ڪوٽ ڏيجي وارا آثار=== ===ڪاڻو جو دڙو=== ===ننگر پارڪر وارو جين مندر=== ===رني ڪوٽ=== ===برھمڻ آباد جا آثار=== ===بکر ۽ اروڙ وارا قلعا=== ===حيدرآباد وارا قلعا=== ===عمرڪوٽ وارو قلعو=== ===عجائب گھر=== ==مذھب== ===سنڌ ۾ عيسائيت=== اهو چوڻ غلط آهي ته عيسائيت پهريون ڀيرو سنڌ ۾ انگريزن متعارف ڪرائي. حقيقت ۾ عيسائيت سنڌ ۾ ان کان گهڻو اڳ پهتي هئي، جڏهن اها اڃا برطانيا تائين به نه پهتي هئي. اسان جي موجوده عيسوي دور جي پهرين صديءَ ۾، حضرت عيسيٰؑ جي اصحابين مان هڪ، سينٽ ٿامس، هندستان آيو ۽ ٽيڪسيلا (راولپنڊي جي ويجهو) جي بادشاهه گونڊوفرس کي عيسائيت قبول ڪرائي، جيڪو ان وقت سنڌو ماٿريءَ جو حڪمران هو. اهڙي طرح، سنڌ وٽ هڪ عيسائي بادشاهه موجود هو، ان کان گهڻو اڳ، جڏهن برطانيا وٽ اهڙو ڪو بادشاهه نه هو. ان کان پوءِ، جڏهن عراق، ايران ۽ ٻين پاڙيسري ملڪن ۾ وڌيڪ کان وڌيڪ ماڻهن عيسائيت اختيار ڪئي، ته اهي واپاري رستن ذريعي سنڌو ماٿريءَ ڏانهن سفر ڪرڻ لڳا، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ عيسائين جي هڪ برادري وجود ۾ آئي. ان بابت ڪي اشارا ۽ ثبوت موجود آهن، پر پوءِ ايندڙ حملي آورن انهن ڪتبن ۽ يادگارن کي تباهه ڪري ڇڏيو، جيڪي عيسائيت جي هن ابتدائي دور بابت وڌيڪ ڄاڻ فراهم ڪري سگهيا پئي<ref>Did the British Introduce · Christianity into Sind By Rev. Achilles Meersman, O.F.M.; SINDH OBSERVER Selection from the Jouunal of Sindh Historical Society; page 99; Edited by: Dr.Mubarak Ali; </ref>. بعد ۾ عيسائي ٻيهر سنڌ ڏانهن موٽي آيا. هي عمل ڪڏهن ٿيو، ان بابت پڪ سان ڪجهه چئي نٿو سگهجي. ايترو ضرور معلوم آهي ته عيسائين لاءِ مذهبي عبادتون ڪرائڻ خاطر وقت بوقت ڪنهن پادريءَ جو سنڌ اچڻ ضروري هوندو هو. اهو سلسلو گهٽ ۾ گهٽ انگريزن جي آمد کان ڪجهه سال اڳ تائين جاري رهيو. اهڙيءَ طرح اسان پڙهون ٿا ته گهٽ ۾ گهٽ 1810ع تائين آگسٽيني آرڊر سان تعلق رکندڙ هڪ ڪئٿولڪ پادري هن مقصد لاءِ ڪراچي ايندو رهيو. ان کان پوءِ 1840ع ۾ حيدرآباد ۾ هڪ پادري مقرر ڪيو ويو، ۽ ان وقت کان وٺي سنڌ ۾ عيسائين جي مستقل موجودگي رهي آهي، جن جون پنهنجون گرجا گهر ۽ باقاعده مذهبي عبادتون ٿينديون رهيون آهن. انهن عيسائين سنڌ جي ترقيءَ ۾ خاص طور تعليم جي ميدان ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جيڪو هنن تقريباً هڪ صدي اڳ شروع ڪيو<ref>Did the British Introduce · Christianity into Sind By Rev. Achilles Meersman, O.F.M.; SINDH OBSERVER Selection from the Jouunal of Sindh Historical Society; page 99 & 100; Edited by: Dr.Mubarak Ali; </ref>. === اسلام جو ڦهلاء === محمد بن قاسم جي سنڌ فتح ڪرڻ کان بعد هتي اسلام جي پرچار شروع ٿي وئي. [[اسلامي حڪومت]] ۾ سنڌ واسين سان سهڻو ورتاء ڪيو ويو.. هندن کي پنهنجي مذهب مطابق هلڻ جي مڪمل آزادي هئي. ساڻن هر قسم جون رعايتون ڏنيون ويون. جنهن ڪري ماڻهو مسلمانن کان متاثر ٿيندي [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳا. حضرت [[عمر بن عبدالعزيز]] پنهنجي عهد [[خلافت]] ۾ هندو سردارن ڏانهن اسلام جي دعوت موڪلي، جنهن تي ڪيترائي هندو راجا مسلمان ٿيا. انهن ۾ [[راجا ڏاهر]] جو پٽ [[راجا جيسيه]] به شامل هو.<ref>جنت السنڌ </ref> ==تعليم== تعليم جو شعبو سنڌ جي سماجي ۽ معاشي ترقي جو هڪ بنيادي جزو آهي ۽ صوبو اعليٰ تعليم، فني تربيت ۽ مهارتن جي ترقي لاءِ هڪ اهم مرڪز طور اڀري رهيو آهي. وڌندڙ آبادي، تعليم حاصل ڪرڻ جي خواهش ۽ ماهر افرادي قوت جي طلب سبب صوبي ۾ تعليمي ادارن، فني تربيت مرڪزن ۽ ڊجيٽل سکيا جي پليٽفارمن جي قيام لاءِ وسيع موقعا موجود آهن. سنڌ حڪومت تعليمي سڌارن کي ترجيح ڏني آهي، جنهن تحت تعليمي انفراسٽرڪچر جي بهتري، ڊجيٽل خواندگي جي واڌاري ۽ استادن جي تربيت لاءِ مختلف قدم کنيا ويا آهن. [[ڪراچي]] سميت صوبي جا وڏا شهري مرڪز ڪيترين ئي نامور يونيورسٽين، تحقيقي ادارن ۽ اعليٰ تعليمي مرڪزن جو گهر آهن، جتان هر سال وڏي تعداد ۾ ماهر گريجوئيٽ ۽ پيشاور افرادي قوت تيار ٿئي ٿي. روايتي تعليم کان وٺي اعليٰ تعليم، فني ۽ پيشاورانه تربيت تائين موجود موقعا سنڌ کي علم، تحقيق ۽ انساني وسيلن جي ترقي لاءِ هڪ اهم مرڪز بڻائين ٿا، جيڪو صوبي جي ڊگهي مدي واري معاشي ۽ سماجي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Education (Building the Future of Knowledge and Skills) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> سنڌ ۾ تعليم جو نظام مختلف وهڪرن تي مشتمل آهي، جنهن ۾ سرڪاري، نجي، ديني، فني، غير رسمي ۽ اعليٰ تعليم شامل آهي. سنڌ پاڪستان جو پهريون صوبو هو جنهن 18هين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ فري اينڊ ڪمپلسري ايجوڪيشن ايڪٽ 2013 نافذ ڪيو، جنهن تحت بنيادي تعليم کي قانوني حق تسليم ڪيو ويو. تعليم بابت قومي ۽ صوبائي سطح تي تاريخي طور تي پاليسيون ۽ منصوبا جوڙيا ويا آهن، پر ان جي باوجود تعليم جي ميدان ۾ وڏا چئلينج برقرار آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سن 2015 تائين سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 12.7 ملين ٻار اسڪول وڃڻ جي عمر ۾ هئا، جن مان 6.6 ملين (53٪) ٻار اسڪول کان ٻاهر هئا. سرڪاري تعليم بابت ڄاڻ ۽ تجزيو گهڻو ڪري حڪومت جي شايع ڪيل انگن اکرن تي ٻڌل آهي، جيڪي صوبي ۾ تعليم جي موجوده صورتحال کي واضح ڪن ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ سرڪاري تعليم جي ڍانچي ۾ سڀ کان وڏو حصو پرائمري تعليم جو آهي. صوبي ۾ ڪُل 45,447 اسڪول آهن، جن مان لڳ ڀڳ 90٪ پرائمري سطح جا آهن. پرائمري تعليم ۾ داخلا سڀ کان وڌيڪ آهي، ۽ 2015–16 ۾ ايڊجسٽڊ نيٽ انرولمينٽ ريٽ 77٪ هو، جڏهن ته 23٪ ٻار اسڪول کان ٻاهر هئا. 1970–71 کان 2015–16 تائين پرائمري ادارن جو تعداد 310٪ وڌيو، جڏهن ته داخلا ۾ 192٪ واڌ ٿي. سنڌ ملڪ جي ڪُل پرائمري داخلا جو لڳ ڀڳ 22٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. پرائمري کان پوءِ وچولي (مڊل) تعليم ۾ داخلا نمايان گهٽجي وڃي ٿي. 2015–16 ۾ وچولي سطح جو ايڊجسٽڊ نيٽ انرولمينٽ ريٽ 49٪ هو. صوبي ۾ لڳ ڀڳ 41,131 پرائمري اسڪولن جي مقابلي ۾ صرف 2,329 وچولي اسڪول موجود آهن، جنهن سبب پرائمري کان پوءِ شاگردن جي منتقلي ۾ وڏي رڪاوٽ سامهون اچي ٿي. 1970–71 کان 2015–16 تائين وچولي تعليم ۾ ادارن جو تعداد 327٪ ۽ داخلا 1686٪ وڌي، جڏهن ته سنڌ ملڪ جي وچولي تعليم ۾ داخلا جو 15٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ثانوي تعليم (ميٽرڪ) ۾ ادارن جو تعداد 1970–71 کان 2015–16 تائين 205٪ وڌيو، جڏهن ته داخلا ۾ 66٪ واڌ ٿي. سنڌ ملڪ جي ثانوي تعليم جي داخلا جو 17٪ حصو رکي ٿي. ڪاليجن جي سطح تي ادارن ۾ 109٪ ۽ داخلا ۾ 509٪ واڌ ٿي، جڏهن ته اعليٰ ثانوي تعليم ۾ سنڌ جو قومي حصو 27٪ آهي. يونيورسٽي تعليم ۾ نمايان واڌ ڏسڻ ۾ آئي آهي. 1970–71 کان 2015–16 تائين سنڌ ۾ يونيورسٽين جو تعداد 2 کان وڌي 17 ٿيو، جيڪا 750٪ واڌ آهي، جڏهن ته داخلا ۾ 4247٪ اضافو ٿيو. اعليٰ تعليم ۾ داخلا خاص طور سن 2000 کان پوءِ تيزيءَ سان وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سرڪاري اسڪولن ۾ سکيا جي معيار بابت انگ اکر ٻڌائن ٿا ته سنڌ ۾ 9,499 هڪ ڪمري وارا اسڪول ۽ 18,293 هڪ استاد وارا اسڪول موجود آهن، جتي هڪ استاد کي ڪيترن درجن يا جماعتن کي پڙهائڻو پوي ٿو. بنيادي سهولتن جي کوٽ پڻ نمايان آهي: لڳ ڀڳ 50٪ اسڪولن ۾ پيئڻ جو پاڻي ناهي، 46٪ ۾ ٽوائلٽ، 41٪ ۾ بائونڊري وال، ۽ 63٪ ۾ بجلي موجود ناهي<ref name=" ايڪانومي"/>. شاگرد-استاد تناسب ۾ به علائقائي فرق موجود آهي. ڳوٺاڻن علائقن ۾ اهو تناسب 1:30 آهي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ 1:20 آهي. ڪجهھ ضلعن جهڙوڪ گھوٽڪي ۾ اهو تناسب 1:37 تائين پهچي ٿو. نجي تعليم ۾ تيزي سان واڌ ٿي آهي. ملڪ جي ڪُل داخلا جو لڳ ڀڳ 40٪ نجي اسڪولن ۾ آهي، يعني هر ٽن مان هڪ ٻار نجي اسڪول ۾ پڙهي ٿو. نجي اسڪولن ۾ داخلا شهري علائقن ۾ ڳوٺاڻن علائقن کان وڌيڪ آهي، ۽ گهٽ آمدني وارا گهراڻا به نجي اسڪولن کي ترجيح ڏين ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. غير رسمي بنيادي تعليم ۽ بالغ خواندگي لاءِ ڊائريڪٽوريٽ آف لٽريسي اينڊ نان فارمل ايجوڪيشن سن 2002 ۾ قائم ڪئي وئي، پر هن شعبي لاءِ مڪمل پاليسي ۽ نئون نصاب موجود ناهي. فني ۽ ووڪيشنل تعليم ۾ ادارن جو تعداد 1970–71 کان 2015–16 تائين 1446٪ ۽ داخلا 1484٪ وڌي. سنڌ ملڪ جي فني ۽ ووڪيشنل ادارن جو 16٪ ۽ داخلا جو 25٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ديني مدرسن جو وڏو حصو رياستي ضابطن کان ٻاهر آهي. ڪيترائي والدين پنهنجن ٻارن کي مدرسن ۾ موڪلين ٿا، جتي تعليم، رهائش ۽ خوراڪ مفت مهيا ڪئي وڃي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. تعليمي پاليسين جي حوالي سان، پاڪستان ۾ 1947 کان وٺي ڪيترائي قومي تعليمي منصوبا ۽ پاليسيون جوڙيون ويون آهن، جن ۾ يونيورسل پرائمري ايجوڪيشن جا هدف بار بار مقرر ۽ تبديل ڪيا ويا. بهرحال، پاليسي عملدرآمد هميشه هڪ وڏو چئلينج رهيو آهي. تعليمي بجيٽ ۾ لڳ ڀڳ 88٪ خرچ بار بار ٿيندڙ (ريڪرنٽ) خرچن تي آهي، جڏهن ته ترقياتي خرچن لاءِ محدود وسيلا بچن ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. ===سنڌ جون سرڪاري (گورنمينٽ) يونيورسٽيون=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! يونيورسٽي ! ضلعو / ڪراچي جو ضلعو ! شهر / ٽائون ! حيثيت ! نوعيت / شعبو |- | 1 | [[اَروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊيزائن اينڊ هيريٽيج]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | آرٽ / آرڪيٽيڪچر / هيريٽيج |- | 2 | [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | عام (عورتن لاءِ) |- | 3 | [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | بزنس / آءِ ٽي |- | 4 | [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[حيدرآباد]] | سرڪاري | عام |- | 5 | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[ٽنڊو ڄام]] | سرڪاري | زراعت ۽ لاڳاپيل سائنسز |- | 6 | [[يونيورسٽي آف سنڌ]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | عام |- | 7 | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 8 | [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 9 | [[شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي آف آرٽس، ڊيزائن اينڊ هيريٽيجز]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | آرٽ / ڊيزائن |- | 10 | [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪِل ڊولپمينٽ]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[خيرپور]] | سرڪاري | انجنيئرنگ / مهارتن جي تربيت |- | 11 | [[گمبٽ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[گمبٽ]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 12 | [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[خيرپور]] | سرڪاري | عام |- | 13 | [[قائدِ عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 14 | [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | طبي (عورتن لاءِ) |- | 15 | [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي شهيد بينظير آباد]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | عام |- | 16 | [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[سڪرنڊ]] | سرڪاري | ويٽرنري / اينيمل سائنسز |- | 17 | [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | [[لاڙڪاڻو]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 18 | [[شيخ اياز يونيورسٽي]] | [[شڪارپور ضلعو]] | [[شڪارپور]] | سرڪاري | عام |- | 19 | [[يونيورسٽي آف صوفيزم اينڊ ماڊرن سائنسز]] | [[مٽياري ضلعو]] | [[ڀِٽ شاهه]] | سرڪاري | عام / صوفي اڀياس |- | 20 | [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي لياڙي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |- | 21 | [[دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | انجنيئرنگ / ٽيڪنالاجي |- | 22 | [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[صدر]] | سرڪاري | طب ۽ صحت سائنسز |- | 23 | [[فيڊرل اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[گلشن ٽائون]] | سرڪاري (وفاقي) | عام |- | 24 | [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | بزنس / پبلڪ پاليسي |- | 25 | [[جناح سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 26 | [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[گلشن ٽائون]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 27 | [[سنڌ مدرسۃ الاسلام يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |- | 28 | [[يونيورسٽي آف ڪراچي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |} === سنڌ جون خانگي يونيورسٽيون === ===سنڌ جون خانگي (پرائيويٽ) يونيورسٽيون=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! يونيورسٽي ! ضلعو / ڪراچي جو ضلعو ! شهر / ٽائون ! حيثيت ! نوعيت / شعبو |- | 1 | [[يونيورسٽي آف ماڊرن سائنسز]] | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] | [[ٽنڊو محمد خان]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 2 | [[ابنِ سينا يونيورسٽي]] | [[ميرپورخاص ضلعو]] | [[ميرپورخاص]] | خانگي | عام / صحت |- | 3 | [[يونيورسٽي آف آرٽ اينڊ ڪلچر، ڄامشورو]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | خانگي | آرٽ / ميڊيا |- | 4 | [[اسرا يونيورسٽي]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[حيدرآباد]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 5 | [[آغا خان يونيورسٽي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | طب ۽ صحت سائنسز |- | 6 | [[ال غزالي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / اسلامي اڀياس |- | 7 | [[ال ڪوثر يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / اسلامي اڀياس |- | 8 | [[باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | طبي سائنسز |- | 9 | [[ڪاميڪس انسٽيٽيوٽ آف بزنس اينڊ اي مرجنگ سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / آءِ ٽي |- | 10 | [[دادابهاءِ انسٽيٽيوٽ آف هائير ايڊيوڪيشن]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 11 | [[ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 12 | [[ايمان انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ / آءِ ٽي |- | 13 | [[گرين وِچ يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 14 | [[حبيب يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | لبرل آرٽس / انجنيئرنگ |- | 15 | [[همدرد يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 16 | [[هينڊس انسٽيٽيوٽ آف ڊيولپمينٽ اسٽڊيز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | ترقيات / پبلڪ هيلٿ |- | 17 | [[اِلما يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / ميڊيا / آءِ ٽي |- | 18 | [[انڊس يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 19 | [[انڊس ويلِي اسڪول آف آرٽ اينڊ آرڪيٽيڪچر]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[ڪلفٽن]] | خانگي | آرٽ / آرڪيٽيڪچر |- | 20 | [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ سائنسز |- | 21 | [[اقراء يونيورسٽي]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 22 | [[جناح يونيورسٽي فار وومين]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام (عورتن لاءِ) |- | 23 | [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي ڪورنگي ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 24 | [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي اينڊ انٽرپرينيوئرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪنالاجي |- | 25 | [[ڪراچي اسڪول فار بزنس اينڊ ليڊرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | بزنس / ليڊرشپ |- | 26 | [[ڪي اي ايس بي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / آءِ ٽي |- | 27 | [[ملير يونيورسٽي آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | سائنس / ٽيڪنالاجي |- | 28 | [[ميٽروپوليٽن يونيورسٽي ڪراچي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 29 | [[ملينيم انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي اينڊ انٽرپرينيوئرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪنالاجي / بزنس |- | 30 | [[محمد علي جناح يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / آءِ ٽي / بزنس |- | 31 | [[نذير حسين يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 32 | [[نيوپورٽس انسٽيٽيوٽ آف ڪميونيڪيشنز اينڊ اڪنامڪس]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ميڊيا / بزنس |- | 33 | [[سيفي برهاني يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (ڪميونٽي) | عام |- | 34 | [[سليم حبيب يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ڪمپيوٽنگ / انجنيئرنگ |- | 35 | [[شهيد بينظير ڀٽو سٽي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 36 | [[شهيد بينظير ڀٽو ديوان يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / صحت |- | 37 | [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 38 | [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | قانون |- | 39 | [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ / آءِ ٽي |- | 40 | [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ايلائيڊ هيلٿ |- | 41 | [[سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ |- | 42 | [[سهيل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | صحت سائنسز |- | 43 | [[ٽيڪسٽائل انسٽيٽيوٽ آف پاڪستان]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪسٽائل انجنيئرنگ |- | 44 | [[يو آءِ ٽي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / آءِ ٽي |- | 45 | [[ضياءُالدين يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | طب ۽ صحت سائنسز |} === اسڪول جا ڄار=== ===تحقيقي ادارا=== ===سنڌي ادبي بورڊ=== ===سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ=== === سنڌ جا فني ادارا=== ===سنڌ جا زرعي تحقيقاتي ادارا=== ===سنڌ جا تعليمي بورڊ=== ==صحت== سنڌ ۾ صحت سان لاڳاپيل اهم اشاريَ عالمي ۽ قومي هدفن جي ڀيٽ ۾ پوئتي نظر اچن ٿا. 2015ع ۾ [[سنڌ ۾ ٻارڙن جي موت جي شرح]] 1,000 زنده ڄمڻ تي 82 هئي، جڏهن ته [[ملينيم ڊولپمينٽ گول]] (MDG) جو هدف 52 هو. ساڳئي سال، [[ماءُ جي موت جي شرح]] (Maternal Mortality Ratio) 100,000 زنده ڄمڻ تي 214 هئي، جيڪا قومي سراسري 178 کان وڌيڪ ۽ پائيدار ترقي جي هدفن (SDGs) جي مقرر ڪيل حد 70 کان ڪافي مٿي هئي. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي موت جي شرح سنڌ ۾ 1,000 ڄمڻ تي 105 رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته SDG جو هدف 25 ۽ MDG جو 40 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. صحت جي سهولتن جي لحاظ کان، سنڌ ۾ في 1,000 آبادي تي ڊاڪٽرن جو انگ 0.59، نرسن ۽ دائين جو 2.8، ۽ اسپتالن جو 1.7 هو. مڪمل حفاظتي ٽيڪنڪاري (Full Immunization) جي شرح رڳو 35 سيڪڙو هئي، جڏهن ته خانداني منصوبه بندي لاءِ ضد حمل طريقن جي استعمال جي شرح 2014ع ۾ 29 سيڪڙو هئي، جيڪا MDG جي هدف 55 کان گهڻو گهٽ هئي. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن لاءِ مليريا جي علاج ۾ ACT استعمال جي شرح 15.9 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. ===سرڪاري صحت جو ڍانچو === سنڌ ۾ صحت جي سرڪاري نظام ۾ بنيادي، ثانوي ۽ ثالثي سطحن تي سهولتون موجود آهن. 2005–06ع کان 2015–16ع تائين صحت تي خرچ PKR 8.2 ارب مان وڌي PKR 48.4 ارب تائين پهتو، جيڪو لڳ ڀڳ 490 سيڪڙو اضافو هو. جڏهن ته 1970–71ع ۾ صحت جو ڪل بجيٽ PKR 53.425 ملين هو، جيڪو 2015–16ع ۾ وڌي PKR 66,503.90 ملين تائين پهتو<ref name=" ايڪانومي"/>. اسپتالن جي استعمال جي شرح سنڌ ۾ 22 سيڪڙو هئي، جيڪا قومي سطح تي 29 سيڪڙو سان ڀيٽ ۾ گهٽ هئي. 1970ع ۾ سنڌ ۾ رڳو 2 تدريسي اسپتالون هيون، جن ۾ 1,775 بسترا موجود هئا؛ 2015ع تائين اهي وڌي 7 ٿي ويون، جن ۾ 6,017 بسترا هئا. اهڙي طرح، اسپتالن ۽ بسترن ۾ نمايان اضافو ٿيو. ڊسپينسرين جو انگ 1970ع ۾ 44 مان وڌي 2015ع ۾ 865 ٿيو، جڏهن ته رورل هيلٿ سينٽرز 19 مان وڌي 129 ٿي ويا. ٽي بي ڪلينڪن جو انگ 9 مان وڌي 187 ٿيو. بنيادي صحت يونٽ، جيڪي 1985ع ۾ 33 هئا، 2015ع ۾ 798 تائين پهچي ويا. ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪزن جو انگ 2000ع ۾ 36 هو، جيڪو 2015ع ۾ 94 ٿي ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===صحت جي انساني وسيلا=== 2011ع کان 2016ع تائين آبادي في ڊاڪٽر جو تناسب 3,017 مان وڌي 3,159 ٿيو، جڏهن ته آبادي في نرس جو تناسب 11,413 مان وڌي 12,441 ٿيو. ساڳئي عرصي دوران، آبادي في بستر جو تناسب 1,406 مان وڌي 1,455 ٿيو. سرڪاري شعبي ۾ ڊاڪٽرن جو انگ 1975ع ۾ 926 هو، جيڪو 2015ع ۾ وڌي 7,990 ٿيو. نرسن جو انگ 415 مان وڌي 1,630 ٿيو، جڏهن ته ليڊي هيلٿ وزيٽر ٽيڪنيشن 107 مان وڌي 786 ٿي ويا. صحت ٽيڪنيشنن جو انگ 1975ع ۾ 95 هو، جيڪو 2000ع تائين وڌي 1,369 ٿيو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===نجي شعبو ۽ خيراتي ادارا=== سنڌ ۾ صحت جون گهڻيون سهولتون سرڪاري شعبي ۾ آهن، جڏهن ته شهري علائقن ۾ نجي صحت جون سهولتون پڻ موجود آهن، جيڪي عام طور مهانگيون آهن. سرڪاري نظام جي ڪمزورين سبب نجي صحت جو شعبو استعمال ڪيو وڃي ٿو. ان خال کي ڀرڻ لاءِ خيراتي ادارا ۽ غير سرڪاري تنظيمون، جهڙوڪ ايڌي، امان فائونڊيشن، SIUT، انڊس هيلٿ ۽ LRBT، صحت جون خدمتون فراهم ڪري رهيون آهن. بهرحال، انهن خدمتن کي ڊگهي مدي وارا ۽ پائيدار حل نه سمجهيو وڃي ٿو. صوبي ۾ نجي ميڊيڪل ڪاليجن جو انگ وڌيو آهي، پر تعليم ۽ تربيت جي معيار بابت خدشا برقرار آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. ===ڍانچي وارا مسئلا ۽ رسائي جون رڪاوٽون=== سرڪاري صحت جي سهولتن جي گهٽ استعمال جا اهم سبب صحت مرڪزن تائين رسائي، سهولتن جي کوٽ، دوائن جي اڻهوند ۽ عملي جو غير مناسب رويو آهن. سنڌ ۾ 25 سيڪڙو ماڻهن صحت مرڪزن جي دوري کي گهڻو پري هجڻ سبب استعمال کان پاسو ڪيو، جڏهن ته پنجاب ۾ اهو انگ 30 سيڪڙو هو. دوائن جي کوٽ بابت شڪايتون سنڌ ۾ 12 سيڪڙو ۽ پنجاب ۾ 15 سيڪڙو رڪارڊ ڪيون ويون. بنيادي صحت مرڪزن جي گهٽ استعمال سبب ثالثي سطح جي اسپتالن تي وڌيڪ بار پوي ٿو، جنهن سان انهن جي صلاحيت متاثر ٿئي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ===هيلٿ ورڪرز، عورتن جو ڪردار ۽ روڪٿام=== ليڊي هيلٿ ورڪرز پروگرام 1994ع ۾ شروع ٿيو، جنهن جو مقصد ڳوٺاڻين عورتن کي صحت، حمل، ولادت، ٻار جي سنڀال ۽ ڄمڻ جي وقفي بابت آگاهي مهيا ڪرڻ هو. 2014ع ۾ 15–49 ورهين جي عورتن مان 52.3 سيڪڙو کي گذريل ٽن مهينن دوران ليڊي هيلٿ ورڪرز جو دورو ٿيو، جڏهن ته MDG جو هدف 100 سيڪڙو هو. هن پروگرام جي ڪوريج 20 کان 43 سيڪڙو جي وچ ۾ رهي آهي. عورتن جي تعليم ۽ بااختياري کي خانداني منصوبه بندي ۽ ٻارن جي صحت سان سڌي طرح لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===بيمارين جي روڪٿام ۽ خاص علائقا=== سنڌ ۾ تپ دق (TB) جي سڃاڻپ جي شرح سراسري طور 57 سيڪڙو آهي، جيڪا قومي سراسري کان بهتر آهي. 2008–09ع کان 2011–12ع دوران هيپاٽائٽس ڪنٽرول پروگرام تحت 4.572 ملين ماڻهن کي ٽيڪا لڳايا ويا، جن مان 0.75 ملين ٻار هئا، ۽ لڳ ڀڳ 93,664 مريضن جو علاج ڪيو ويو. ان عرصي ۾ 43 خصوصي يونٽ قائم ڪيا ويا ۽ 2,800 صحت عملي کي تربيت ڏني وئي<ref name=" اڪانامي"/>. 2007ع ۾ [[پبلڪ-پرائيويٽ هيلٿ انيشيئيٽو]] (PPHI) شروع ٿيو، جيڪو 21 ضلعن ۾ 1,135 صحت مرڪزن کي منظم ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ٿر ضلعو سنڌ جو سڀ کان وڌيڪ صحت جي دٻاءَ هيٺ علائقو قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي پاڻيءَ جي کوٽ، خوراڪ جي گهٽتائي، خراب صفائي، بيمارين جي آگاهي جي کوٽ ۽ غذائي قلت جا مسئلا موجود آهن. پاڻيءَ جي کوٽ کي بنيادي سبب سمجهيو وڃي ٿو، جنهن سان ڊائريا، مليريا، ساھ جي بيمارين ۽ غذائي کوٽ ۾ اضافو ٿئي ٿو. غذائي بحران کان پوءِ، عالمي ادارن جهڙوڪ WHO، WFP ۽ UNICEF مداخلت ڪئي، جنهن سان DHQ مٺي ۾ غذائي بحالي مرڪز قائم ٿيو، جتي داخل ٿيل ٻارن مان اڪثريت صحتياب ٿي. بهرحال، انتهائي متاثر علائقن ۾ غذائي سپليمنٽس جي ضرورت تي زور ڏنو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ====سنڌ جي اسپتالن جي فھرست==== ==== سنڌ جي ميڊيڪل يونيورسٽين جي فھرست==== ====سنڌ جي ميڊيڪل ڪاليجن جي فھرست==== ==== سنڌ جي ذھني مريضن جي ادارن جي فھرست==== ===سنڌ جو صحت کاتو=== ===سنڌ جا بنيادي صحت مرڪز=== === صحت جو قانوني شعبو=== === سنڌ جو پوليو پروگرام=== ==محنت ۽ روزگار== ليبر فورس سروي 2014–15 مطابق، پاڪستان ۾ ڪُل ليبر فورس جو اندازو 57.42 ملين ماڻهن تي ٻڌل هو، جڏهن ته سنڌ ۾ ليبر فورس 13.65 ملين هئي. 1990ع کان 2014ع تائين پاڪستان ۾ [[ليبر فورس ۾ شرڪت جي شرح]] (Labour Force Participation Rate) رڳو معمولي طور وڌي 43.2 سيڪڙو مان 45.2 سيڪڙو تائين پهتي، جڏهن ته هن عرصي دوران سراسري شرح لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو رهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ملڪ جي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ آبادي جو وڏو حصو معاشي سرگرمين ۾ شامل نه رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===عورتن جي محنتي شرڪت ۽ صنفي فرق=== پاڪستان ۽ سنڌ ۾ محنتي مارڪيٽ ۾ عورتن جي شرڪت گهٽ هجڻ کي مجموعي طور گهٽ ليبر فورس شرڪت جو اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ شهري علائقن ۾ عورتن جي محنتي شرڪت لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ اها شرح 28.8 سيڪڙو هئي. ڳوٺاڻين عورتن جو وڏو حصو خانداني زراعت ۾ بغير اجرت ڪم ڪري ٿو، جنهن جو معاشي پيداوار ۾ حصو محدود رهي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ کي پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري صوبو هجڻ باوجود عورتن جي روزگار جي گهٽ شرح سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي، جڏهن ته وقت سان گڏ مجموعي طور عورتن جي روزگار ۾ واڌ جو رجحان پڻ ڏٺو ويو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===بيروزگاري، گهٽ روزگاري ۽ نوجوان آبادي=== سنڌ ۾ گذريل لڳ ڀڳ 25 سالن دوران بيروزگاري جي شرح لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو رهي آهي. نوجوانن، خاص طور 15 کان 25 ورهين جي عمر واري گروهه ۾ بيروزگاري جي شرح سڀ کان وڌيڪ آهي، جيڪا شهري علائقن ۾ ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿي<ref name=" ايڪانومي "/>. هن عمر واري گروهه جو وڏو حصو يا ته خاندان تي دارومدار رکي ٿو يا جزوقتي ڪم ڪري ٿو، جيڪو سرڪاري بيروزگاري جي انگن ۾ مڪمل طور ظاهر نٿو ٿئي. [[گهٽ روزگاري]] (Underemployment) پڻ نمايان آهي، جتي 15 کان 44 ورهين جي آبادي جو وڏو حصو جزوقتي ڪم يا تازو تعليم مڪمل ڪندڙن تي مشتمل آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. شعبي وار روزگار ۽ پيشورانه ڍانچي ۾ تبديلي گذريل ڏهن کان پندرهن سالن دوران پاڪستان ۽ سنڌ ۾ پيشورانه ڍانچي ۾ تبديلي آئي آهي. ماهرن، مينيجرن، ٽيڪنيشنن ۽ لاڳاپيل پيشاورن جو حصو 6 سيڪڙو مان وڌي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٿيو آهي. سنڌ ۾ غير زرعي شعبي، خاص طور صنعتي ۽ خدمتي (Tertiary) سرگرمين ۾ روزگار نمايان طور وڌيو آهي. ان جي نتيجي ۾ زراعت ۾ روزگار جو حصو لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو مان گهٽجي 40 سيڪڙو تائين اچي ويو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===غير رسمي معيشت ۽ شعبي وار ورڇ=== پاڪستان ۾ غير رسمي شعبو ڪُل روزگار جو لڳ ڀڳ ٽي چوٿين حصو مهيا ڪري ٿو. سنڌ ۾ غير رسمي شعبي ۾ روزگار 17 سالن دوران 55.2 سيڪڙو مان وڌي 66.4 سيڪڙو تائين پهتو، جنهن سبب دستاويزي کوٽ ۽ سرڪاري آمدني ۾ نقصان جو خدشو وڌيو. 2015ع تائين سنڌ ۾ ٽئين نمبر تي وڏو روزگار مهيا ڪندڙ شعبو هول سيل ۽ پرچون واپار ۽ هوٽلن جو شعبو هو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 15.8 سيڪڙو ماڻهو ڪم ڪندا هئا. هي شرح 1990ع کان 2015ع تائين لڳ ڀڳ ساڳي رهي، جيتوڻيڪ عملي طور هن شعبي ۾ واڌ ڏٺي وئي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===لڏپلاڻ، اجرتون ۽ پورھئي جي عدم مساوات=== سنڌ ملڪ اندر ڳوٺاڻن کان شهري علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ۾ ٻئي نمبر تي آهي، جتي 2015ع ۾ لڳ ڀڳ 32 سيڪڙو آبادي صوبي اندر لڏي آئي. اجرتن جي حوالي سان، گذريل پنجن سالن دوران مينيجرن، ٽيڪنيڪل ماهرن ۽ ڪلارڪي عملي جي اجرتن ۾ 50 سيڪڙو کان وڌيڪ واڌ ٿي، جڏهن ته وڪري، خدمتن، ماهر زراعت، ٻيلن، مشين هلائيندڙن ۽ گهٽ پڙهيل عملي جي اجرتن ۾ واڌ 30 سيڪڙو کان گهٽ رهي. حقيقي اجرتن جي واڌ کي غربت گهٽائڻ سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===جبري پورھيو ۽ قانوني صورتحال=== جبري پورهيو پاڪستان جي مختلف صوبن ۾ موجود آهي، جڏهن ته سنڌ ۾ ان جو ڪيس وڌيڪ نمايان قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي جاگيرداري نظام جو اثر ڳوٺاڻن علائقن ۾ مضبوط رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. زمين کان محروم هاري ۽ سندن خاندان، خاص طور عورتون، سماجي ۽ معاشي استحصال جو شڪار ٿين ٿيون. سنڌ اسيمبلي 2015ع ۾ بندهه محنت خلاف خاص قانون منظور ڪيو، پر ان جي عملدرآمد بابت چئلينجز برقرار آهن. تعليم، مهارتون ۽ روزگار سان لاڳاپيل رجحان نوجوان بيروزگاري گهٽائڻ لاءِ تعليمي نصاب کي روزگار ڏيندڙن جي ضرورتن سان هم آهنگ ڪرڻ جي ڳالهه ڪئي وئي آهي، ته جيئن مارڪيٽ لاءِ قابلِ استعمال مهارتون پيدا ٿين<ref name=" ايڪانومي "/>. ان سان گڏ، عورتن جي محنتي شرڪت بابت جامع حڪمتِ عملي ۽ صنفي لحاظ کان مخصوص پروگرامنگ جي کوٽ کي نمايان ڪيو ويو آهي. سرڪاري شعبي ۾ عورتن جي ڪوٽا 5 سيڪڙو مان وڌائي 15 سيڪڙو ڪرڻ جهڙن قدمن جي امڪاني اثرن بابت به محدود شمارياتي جائزو موجود آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===سنڌ جون ٽريڊ يونين تنظيمون=== ===سنڌ جي ليبر قانونن جي فھرست=== ===سنڌ جون ايمپلائير تنظيمون=== === سنڌ جي سوشل سيڪيورٽي ادارن جي فھرست=== ==غربت ۽ عدم مساوات== سنڌ کي پاڪستان جي غريب ترين صوبن مان هڪ قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي لڳ ڀڳ هر ڏهن مان چار ماڻهو ملٽي ڊائيمينشنل پوورٽي انڊيڪس (MPI) تحت محروميءَ جو شڪار آهن. پاڪستان جي اٺن ملينيم ڊولپمينٽ گولز مان غربت گهٽائڻ اهو واحد هدف هو، جنهن ۾ ڪجهه حد تائين ڪاميابي حاصل ٿي، پر رفتار سست رهي. 1960ع کان 2000ع تائين شهري غربت ۾ گهٽتائي ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هئي، جڏهن ته 1980ع واري ڏهاڪي ۾ تيز معاشي واڌ سبب غربت ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي. غربت جي ماپ جا طريقا وقت سان گڏ تبديل ٿيا آهن، ڇو ته انساني ضرورتن جا نمونا به بدلجندا رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. عالمي بينڪ ۽ گڏيل قومن جي ترقياتي اداري (UNDP) غربت جي اهڙي لڪير متعارف ڪرائي آهي، جيڪا بنيادي خوراڪ (ڪيلوري) ۽ بنيادي سهولتن جي قيمت تي ٻڌل آهي ۽ مهانگائي کي به حساب ۾ آڻي ٿي. انهن اندازن موجب، 2013ع ۾ پاڪستان جي لڳ ڀڳ 29.5 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا 2017–18ع ۾ گهٽجي 24.3 سيڪڙو تائين پهتي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===سنڌ ۾ غربت جي سطح ۽ علائقائي تفاوت=== اندازن موجب سنڌ جي لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ رهي ٿي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ شديد غربت جي شرح گهڻي وڌيڪ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. گذريل ڏهاڪي دوران سنڌ ۾ غربت جي هيڊ ڪائونٽ ريشو لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو مان گهٽجي 43 سيڪڙو تائين آيو آهي، پر ان جي باوجود عدم مساوات هڪ وڏو چئلينج بڻيل آهي. جني (Gini) ڪوئفشنٽ سنڌ ۾ غريب ۽ غير غريب آبادي وچ ۾ وڏي فرق جي نشاندهي ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. صوبي جي ڏاکڻين ضلعن، خاص طور ٿرپارڪر، سجاول ۽ عمرڪوٽ ۾ غربت جي شرح انتهائي بلند رهي آهي، جڏهن ته ڪراچي ۽ حيدرآباد نسبتاً بهتر صورتحال رکن ٿا. انهن علائقن ۾ تعليم ۽ صحت جهڙين بنيادي خدمتن جي گهٽ فراهمي کي انساني ترقي جي گهٽ سطح سان ڳنڍيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===انساني ترقي (HDI) ۽ صوبائي ڀيٽ=== انساني ترقياتي انڊيڪس (HDI) جي حوالي سان سنڌ جي ڪارڪردگي پنجاب جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي. سنڌ جو HDI لڳ ڀڳ 0.64 رڪارڊ ڪيو ويو آهي، جڏهن ته پنجاب جو HDI لڳ ڀڳ 0.73 آهي. رپورٽن موجب، 2001ع کان 2014ع تائين سنڌ ۾ HDI جي واڌ جي رفتار گهٽ رهي، جنهن جا سبب قانون ۽ امن جي صورتحال، ڪمزور حڪمراني ۽ وسيلا ورڇ جي ترجيحن سان لاڳاپيل بيان ڪيا ويا آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. ===آمدني ۽ واپرائڻ ۾ عدم مساوات=== پاڪستان ۾ آمدني جي عدم مساوات نمايان رهي آهي. 2013ع ۾ ملڪ جي مٿين 20 سيڪڙو آبادي ڪُل آمدني جو لڳ ڀڳ 40.3 سيڪڙو حاصل ڪيو، جڏهن ته هيٺين 20 سيڪڙو آبادي جو حصو رڳو 9.3 سيڪڙو هو. آمدني جي ورڇ وقت سان گڏ بدلجندي رهي آهي، ۽ 1969–70ع ۾ جني انڊيڪس ۽ آمدني جي فرق نسبتاً گهٽ سطح تي رهيا، جيتوڻيڪ ان دور ۾ معاشي واڌ تيز هئي. سنڌ ۾ آمدني جي ورڇ پنجاب جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف رهي آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو آبادي مٿين 20 سيڪڙو آمدني واري گروهه ۾ شامل آهي، جڏهن ته پنجاب ۾ اهو حصو 50 سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. ان جي ابتڙ، سنڌ ۾ هيٺين 20 سيڪڙو گروهه جو حصو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو آهي، جيڪو ملڪ جي ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محرومي ڏيکاري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===واپرائڻ جا نمونا ۽ شهري-ڳوٺاڻو فرق=== 2011–12ع ۾ سنڌ ۾ واپرائڻ جي عدم مساوات پنهنجي بلند ترين سطح تي پهتي، جتي مٿين 20 سيڪڙو آبادي ڪُل واپرائڻ جو لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو خرچ ڪيو، جڏهن ته هيٺين 20 سيڪڙو آبادي جو حصو لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو رهيو<ref name=" ايڪانومي "/>. هڪ اهم مشاهدو اهو به آهي ته سنڌ جي هيٺين آمدني وارن طبقن جو واپرائڻ ڪڏهن ڪڏهن سندن آمدني کان وڌيڪ رهيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي روزمره ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ قرض تي ڀاڙين ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. شهري علائقن ۾، جتي رهائش ۽ بنيادي ضرورتن جي قيمت وڌيڪ آهي، آمدني ۽ واپرائڻ وچ ۾ فرق ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===في فرد آمدني ۽ علائقائي فرق=== 2011–12ع ۾ سنڌ جي في فرد سالياني آمدني جو اندازو لڳ ڀڳ 119,724 رپيا لڳايو ويو، جيڪو قومي سراسري ۽ پنجاب جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هو. ان جو وڏو سبب ڪراچي جي معاشي حيثيت آهي، ڇو ته اهو ملڪ جو وڏو واپاري ۽ بندرگاهي مرڪز آهي. ڪراچي جي في فرد آمدني قومي سراسري جي ڀيٽ ۾ ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ بيان ڪئي وئي آهي. البت، مختلف سرڪاري ۽ نيم سرڪاري ذريعن ۾ في فرد آمدني جي انگن ۾ فرق پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===گهريلو جوڙجڪ، پاڻي ۽ وسيلن تائين رسائي=== سنڌ ۾ سراسري طور هڪ گهر ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ماڻهو رهن ٿا، جڏهن ته آمدني حاصل ڪندڙ فردن جو تعداد عام طور ٻن جي لڳ ڀڳ آهي. وڌيڪ انحصار ڪندڙن ۽ گهٽ آمدني سبب غربت جا اشاري وڌيل رهن ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. ملڪ جي تازي سروي موجب پاڪستان جي رڳو چوٿين آبادي کي نلڪي جو پاڻي ميسر آهي. سنڌ جي شهري علائقن ۾ لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو آبادي کي نلڪي جو پاڻي حاصل آهي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ 63 سيڪڙو آبادي هٿ پمپن تان پاڻي حاصل ڪري ٿي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===زرعي شعبي ۽ سماجي خرچن سان لاڳاپيل رجحان=== زرعي شعبي سان لاڳاپيل گروهن ۾ غربت جي شرح ٻين پيشاورانه گروهن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رهي آهي، ۽ 1980ع کان 2005ع تائين هن شعبي ۾ غربت هيڊ ڪائونٽ ريشو وڌيو. پاڪستان ۽ سنڌ ۾ سماجي شعبي، جهڙوڪ تعليم، صحت ۽ پاڻي و صفائي تي سرڪاري خرچن جا انگ موجود آهن، پر انهن خرچن جي اثرن بابت مختلف تجزيا ڪيا ويا آهن. مجموعي طور، سنڌ ۾ غربت ۽ عدم مساوات جا اشاري علائقائي تفاوت، آمدني جي غيربرابري ۽ انساني ترقي جي گهٽ سطح کي ظاهر ڪن ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. ==آمدورفت جا ذريعا== ===سنڌ جي قومي شاھراھن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور روڊن جي فھرست=== ===سنڌ جون ريلوي نظام=== === سنڌ جي ريلوي اسٽيشنن فھرست=== === سنڌ جي سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جي فھرست=== === سنڌ جي نجي شعبي واري روڊ ٽرانسپورٽ جي فھرست=== === سنڌ جا ٽرانسپورٽ وارا سرڪاري ادارا=== ===سنڌ جون ايئرلائينز=== ===سنڌ جا آبي رستا=== ===سنڌ جي ھوائي اڏن جي فھرست ا=== === سنڌ ۾ گاڏين جي رجسٽريشن=== ===سنڌ ۾ ٻيڙين جي رجسٽريشن=== === سنڌ ۾ ھلندڙ ٽرينن جي فھرست=== === سنڌ ۾ مال جي ٽرانسپورٽ=== ==سياحت== سنڌ پنهنجي ثقافتي، تاريخي ۽ قدرتي ورثي جي ڪري پاڪستان جي اهم سياحتي علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ موجود [[موئن جو دڙو]]، جيڪو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳن ۾ شامل آهي، قديم [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي شاندار تاريخ جو عڪاس آهي. ان کان علاوه [[ڪراچي]] جا سامونڊي ڪنارا، روايتي بازارون، تاريخي عمارتون ۽ تفريحي مرڪز ملڪي توڙي غير ملڪي سياحن لاءِ خاص دلچسپي جو باعث آهن. سنڌ ۾ [[لال شهباز قلندر]] جي سالياني عرس سميت ڪيترائي ثقافتي ۽ مذهبي ميلا پڻ منعقد ٿين ٿا، جيڪي صوبي جي ثقافتي سڃاڻپ ۽ روايتن کي اجاگر ڪن ٿا. تاريخي ماڳن، ثقافتي ورثي، سامونڊي علائقن ۽ ماحولياتي سياحت جي وڌندڙ اهميت سبب سنڌ ۾ هوٽلن، تفريحي مرڪزن، ماحول دوست رهائشگاهن ۽ ثقافتي سياحتي خدمتن جي ترقي جا وسيع امڪان موجود آهن. حڪومت سياحتي انفراسٽرڪچر جي بهتري، سياحت سان لاڳاپيل خدمتن جي سهولت ۽ سيڙپڪاري جي حوصلا افزائي لاءِ مختلف قدم کنيا آهن، جنهن سان سياحت جو شعبو صوبي جي معاشي ترقي ۽ ثقافتي ورثي جي تحفظ لاءِ هڪ اهم وسيلو بڻجي رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Tourism (Unveiling the Cultural and Historical Riches of Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ===سنڌ جي تاريخي ماڳن جي فھرست=== ===سنڌ جي تفريحي ماڳن جي فھرست=== ===سنڌ جا سامونڊي بيچ=== ===سنڌ جي تفريحي ريزارٽن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور ھوٽلن جي فھرست=== === سنڌ جي ريسٽ ھائوسن جي فھرست=== ===سنڌ جي سرڪٽ ھائوسن جي فھرست=== === سنڌ جي ثقافتي مرڪزن جي فھرست=== === سنڌ جي شڪارگاھن جي فھرست=== === سنڌ جي واٽر پارڪن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور مسجدن جي فھرست=== === سنڌ جي شاھي محلن جي فھرست=== ==رانديون== ===ڪرڪيٽ=== ===فٽ بال=== ===باڪسنگ=== ===ھاڪي=== ===ملھ=== ===والي بال=== ===سنوڪر=== ===ٻيون رانديون=== ===سنڌ جي راندين واري اسٽيڊيمن جي فھرست=== ===سنڌ جا راندين جا ڪامپليڪس=== === سنڌ گيمز === === سنڌ جي راندين جون صوبائي ٽيمون === ===سنڌ جي رانديگرن جي فھرست=== ==سنڌ جا کاڌا == ===سنڌ جا روايتي کاڌا=== ===سنڌ جون مٺايون=== ===سنڌ جا مشروب=== === سنڌ ۾ پلي جا ڊش=== === سنڌ جي کاڌن جي فھرست=== ==فوجي ڇانوڻيون== === سنڌ جي فوجي ڇانوڻين جي فھرست=== #ڪراچي جي صدر ڇانوڻي #ٻولھڙي ايئر بيس ۽ ڇانوڻي #فيصل ايئر بيس ڇانوڻي #ڪورنگي واري ڇانوڻي #پنوعاقل فوجي ڇانوڻي #حيدرآباد صدر ڇانوڻي === سنڌ جون منسوخ ٿيل فوجي ڇانوڻيون=== #سکر جي صدر ڇانوڻي #شڪارپور جي صدر ڇانوڻي == نشرياتي ادارا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن== ==مشھور شخصيتون== ===سياستدانن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر 1 !! نالو 1 !! پارٽي 1 ! نمبر 2 !! نالو 2 !! پارٽي 2 ! نمبر 3 !! نالو 3 !! پارٽي 3 |- | 1 || [[محمد علي جناح]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 2 || [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 3 || [[بي نظير ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 4 || [[جي. ايم سيد]] ||[[جيئي سنڌ تحريڪ]] | 5 || [[رسول بخش پليجو]] ||[[سنڌ عوامي تحريڪ]] | 6 || [[حيدر بخش جتوئي]] ||[[سنڌ جاري ڪميٽي]] |- | 7 || [[پير علي محمد راشدي]] ||[[مسلم ليگ]] | 8 || [[خانبھادر الله بخش سومرو]] ||[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | 9 || [[محمد ايوب کھڙو]] ||[[مسلم ليگ]] |- | 10 || [[سر عبدالله هارون]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 11 || [[پير الاھي بخش]] ||[[مسلم ليگ]] | 12 || [[مير رسول بخش ٽالپر]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 13 || [[علامه شاھ احمد نوراني]] ||[[جمعيت علماء پاڪستان (نوراني گروپ)]] | 14 || [[سر غلام حسين ھدايت الله]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 15 || [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | 16 || [[مولانا عبيدالله سنڌي]] ||[[جمعيت علماء ھندئ]] | 17 || [[آصف علي زرداري]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 18 || [[بلاول ڀٽو]] || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 19 || [[مير مرتضي ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي (شھيد ڀٽو)]] | 20 || [[ممتاز علي ڀٽو]] ||[[نواز ليگ]] | 21 || [[عبدالواحد آريسر]] ||[[جيئي سنڌ محاذ]] |- | 22 || [[فاضل راھو]] ||[[نيشنل عوامي پارٽي]] | 23 || [[شھيد نذير عباسي]] ||[[ڊيموڪريٽڪ اسٽوڊنٽس فيڊريشن]] | 24 || [[مولانا جان محمد عباسي]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] |- | 25 || [[مولانا جان محمد ڀٽو]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 26 || [[پروفيسر غفور احمد]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 27 || [[الطاف حسين]] ||[[متحده قومي موومينٽ]] |- | 28 || [[بشير خان قريشي]] ||[[جيئي سنڌ متحده محاذ]] | 29 || [[غلام مصطفي جتوئي]] ||[[نيشنل پيپلز پارٽي]] | 30 || [[محمد خان جوڻيجو]] ||[[ مسلم ليگ]] |- | 31 || [[پير پاڳارو]] ||[[مسلم ليگ]] | 32 || [[پير صبغت الله پاڳارو]] ||[[حر جماعت]] | 33 || [[عظيم طارق]] ||[[مھاجر قومي موومينٽ]] |- | 34 || [[قائم علي شاھ]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 35 || [[ارباب رحيم]] ||[[مسلم ليگ فنڪشنل]] | 36 || [[اياز لطيف پليجو]] ||[[سنڌ عوامي تحريڪ]] |- | 37 || || | 38 || || | 39 || || |- | 40 || || | 41 || || | 42 || || |- | 43 || || | 44 || || | 45 || || |- | 46 || || | 47 || || | 48 || || |- | 49 || || | 50 || || | 51 || || |- | 52 || || | 53 || || | 54 || || |- | 55 || || | 56 || || | 57 || || |- | 58 || || | 59 || || | 60 || || |- | 61 || || | 62 || || | 63 || || |- | 64 || || | 65 || || | 66 || || |- | 67 || || | 68 || || | 69 || || |- | 70 || || | 71 || || | 72 || || |- | 73 || || | 74 || || | 75 || || |- | 76 || || | 77 || || | 78 || || |- | 79 || || | 80 || || | 81 || || |- | 82 || || | 83 || || | 84 || || |- | 85 || || | 86 || || | 87 || || |- | 88 || || | 89 || || | 90 || || |- | 91 || || | 92 || || | 93 || || |- | 94 || || | 95 || || | 96 || || |- | 97 || || | 98 || || | 99 || || |- | 100 || || |} ===مؤرخن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر !! نالو !! سرگرميءَ جا سال !! نمايان تصنيف |- | 1 || [[جي ايم سيد]] || 1940–1990 || سنڌوءَ جي ساڃاهه (ٻه جلد) |- | 2 || [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]] || 1930– || قديم سنڌ؛ سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |- | 3 || || || |- | 4 || || || |- | 5 || || || |- | 6 || || || |- | 7 || || || |- | 8 || || || |- | 9 || || || |- | 10 || || || |- | 11 || || || |- | 12 || || || |- | 13 || || || |- | 14 || || || |- | 15 || || || |} ===سائنسدانن جي فھرست=== ===اديبن جي فھرست=== ===ڳائڻن جي فھرست=== ===اداڪارن جي فھرست=== === موسيقارن جي فھرست=== === عالمن جي فھرست=== ===رانديگرن جي فھرست=== === تعليمي ماھرن جي فھرست=== == وڌيڪ ڏسو == {{div col}} * [[سنڌ (سلجھائپ)]] * [[حڪومت سنڌ]] * [[سنڌ جا شهر]] * [[سنڌ صوبو (1936-55)]] * [[سنڌ ڊويزن]] * [[سنڌوديش]] * [[سنڌو درياھ]] * [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]] * [[سنڌو رياست]] * [[سنڌي ماڻھن جي فهرست|سنڌي ماڻهن جي فهرست]] * [[سنڌ ۾ صوفي ازم]] * [[منصوره]] * [[موهن جو دڙو]] * [[سنڌ جي مقبرن تي چٽسالي]] * [[ديبل]] * [[سنڌ ۾ جبلن تي قديم نقش نگاري]] * [[سنڌو لکت]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌباد ناکئا]] * [[مهاجر صوبو]] * [[ميرپور خاص جو برهما]] * [[سنڌي لباس]] * [[سنڌ جا ضلعا]]{{div col end}} {{portal bar|جاگرافي|ايشيا|ڏکڻ ايشيا|پاڪستان|سنڌ|ڪراچي}} == ويب لنڪون== * [https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ انڊيا جو امپيريل گزيٽيئر سڀئي جلد ريسرچ لاء ھتان پڙھي سگھجن ٿا == خارجي ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Sindh}} * [https://web.archive.org/web/20121119234920/http://www.transport.gos.pk/ سنڌ ٽرانسپورٽ کاتو] * [http://www.sindh.gov.pk حڪومت سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531075317/http://www.sindh.gov.pk/ |date=2013-05-31 }} * [http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ سنڌ بابت معلومات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120405093443/http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ |date=2012-04-05 }} * [https://web.archive.org/web/20091126053250/http://www.lgdsindh.com.pk/districts1.htm سنڌ جي ضلعن جا نقشا] * {{dmoz|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh}} * [http://www.worldstatesmen.org/Pakistan_states.html#Sind ورلڊ اسٽيٽمين – پاڪستان – صوبو : سنڌ] {{سنڌ جي تاريخ}} {{سنڌ}} {{پاڪستان جا صوبا}} {{باب السلام}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا صوبا]] [[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ست ھزار ق.م جون قائمون]] [[زمرو:ست ھزار ق.م جون گھڻ آباديءَ واريون جڳھون]] 0z2k5yc6crxu4ktb5oi5zkmr2duju78 384097 384095 2026-06-10T19:49:30Z Intisar Ali 8681 384097 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون}} {{Infobox settlement | name = سنڌ | native_name = {{hlist|{{resize|{{lang|sd|{{Naskh|سنڌ}}}}}}|{{lang|ur|{{nq|سندھ}}}}}} | etymology = <br />''سنڌو'' ([[سنڌو درياهه]]) مان نڪتل، جنهن جي لفظي معنيٰ "درياهه" آهي | type = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Jinnah Mausoleum.JPG | caption1 = [[مزارِ قائد]] | image2 = Rohri.jpg | caption2 = [[ايوب پل]] | image3 = Karachi sky line.jpg | caption3 = [[ڪراچي جو افق]] | image4 = Ranikot fort 2 (asad aman).jpg | caption4 = [[رني ڪوٽ قلعو]] | image5 = Other side of Moenjodaro by Usman Ghani.jpg | caption5 = [[موهن جو دڙو]] | image6 = | image7 = Shah jahan mosque -Thatta 7(asad aman).jpg | caption7 = [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] }} | image_flag = Flag of Sindh.svg | image_seal = Coat of arms of Sindh Province.svg | nicknames = {{hlist|''مهراڻ'' (دروازو)|''باب الاسلام'' (اسلام جو دروازو)}} | image_map = Sindh in Pakistan (claims hatched).svg | map_caption = پاڪستان ۾ سنڌ جو مقام | coor_pinpoint = | coordinates = {{coord|26|21|N|68|51|E|region:PK|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = [[انڊين گورنمينٽ ايڪٽ، 1935ع|{{Start date and age|1936|4|1|df=y}}]] (موجوده شڪل) | established_title1 = اڳ ۾ | established_date1 = [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو | seat_type = [[پاڪستان جي گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|گاديءَ جو هنڌ]]<br />{{nobold|[[سنڌ جا شهر آبادي موجب|۽ سڀ کان وڏو شهر]]}} | seat = [[ڪراچي]] | parts_type = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | parts_style = coll,para | parts = [[سنڌ جون ڊويزنون|06]] | p1 = [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]<br />[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]<br />[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]<br />[[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]<br />[[سکر ڊويزن|سکر]]<br />[[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاري موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|انساني ترقياتي اشاري (HDI)]] (2021ع) | blank2_info_sec1 = 0.517 {{increase}}<ref name="GlobalDataLab">{{cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/PAK/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&colour_scales=global|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=Globaldatalab.org|access-date=5 June 2022}}</ref><br />{{color|#FF0000|گهٽ}} | blank3_name_sec1 = [[پاڪستان ۾ تعليم|شرح خواندگي]] (2023ع) <ref>{{cite web | url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_province.pdf | title=Sindh Achieves Highest Literacy Growth Rate Among All Provinces | date=9 June 2025 }}</ref> | blank3_info_sec1 = {{bulleted list|'''ڪل:'''<br />(57.54%) |'''مرد:'''<br />(64.23%) |'''عورتون:'''<br />(50.21%)}} | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank_info_sec2 = 75 | blank1_name_sec2 = [[صوبائي اسيمبلي سنڌ|صوبائي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank1_info_sec2 = 168<ref>{{cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|access-date=24 July 2009|archive-date=14 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214183543/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|url-status=dead}}</ref> | blank2_name_sec2 = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | blank2_info_sec2 = 6 | blank3_name_sec2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعا]] | blank3_info_sec2 = 30 | blank4_name_sec2 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقا]] | blank4_info_sec2 = 138 | blank5_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]] | blank5_info_sec2 = 1108<ref>{{cite web|url=http://www.lgdsindh.com.pk/|title=LgdSindh - News Blog|website=LgdSindh|access-date=5 September 2006|archive-date=16 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616174048/http://www.lgdsindh.com.pk/|url-status=dead}}</ref> | government_footnotes = | government_type = [[وفاقي رياست|وفاقي]] پارلياماني حڪومت | governing_body = [[حڪومت سنڌ]] | leader_party = | leader_title = [[سنڌ جو گورنر|گورنر]] | leader_name = [[نھال ھاشمي]] ([[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پي ايم ايل-ن]]) | leader_title1 = [[سنڌ جو وزيراعليٰ|وزيراعليٰ]] | leader_name1 = [[سيد مراد علي شاهہ|سيد مراد علي شاھ]] ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|پي پي پي]]) | leader_title2 = [[سنڌ جو چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = سيد آصف حيدر شاهه | leader_title3 = [[مقننہ]] | leader_name3 = [[ سنڌ اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]] | leader_title4 = [[پاڪستان جون هاء ڪورٽون|هاءِ ڪورٽ]] | leader_name4 = [[سنڌ هاء ڪورٽ]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 140,914 | area_rank = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]] | elevation_footnotes = | elevation_m = 173 | population_footnotes = <ref name="2023 Census">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Sindh.pdf |title = Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 (Sindh province) |date= 5 August 2023 |website = Pakistan Bureau of Statistics (www.pbs.gov.pk) |access-date = 25 November 2023}}</ref> | population_total = 55,696,147 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] | population_rank = [[پاڪستان جي آبادي|ٻيون]] | population_density_km2 = 395 | population_demonym = سنڌي | population_note = | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +05:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] | website = [http://www.sindh.gov.pk sindh.gov.pk] | footnotes = | official_name = سنڌ صوبو | translit_lang1_info1 = | blank_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank_info_sec1 = {{Hlist|[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]|[[اردو]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{efn| *سنڌي واحد سرڪاري ٻولي آهي جيڪا صوبائي سطح تي تسليم ٿيل ۽ ضابطي هيٺ آهي۔ *اردو ۽ انگريزي جي سرڪاري حيثيت [[پاڪستان جو آئين|قومي آئين]] ۾ تسليم ٿيل آهي۔}}}} | demographics1_info1 = $86 billion ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g}} | demographics_type1 = جي ڊي پي (نالي ماتر) | demographics1_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics1_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics1_info2 = $1,997 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) | demographics_type2 = جي ڊي پي (خريداري قوت برابري) | demographics2_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics2_info1 = $345 ارب ڊالر ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g|سنڌ جو قومي معيشت ۾ حصو 23.7٪، يا 2022ع ۾ 345 ارب آمريڪي ڊالر (PPP) ۽ 86 ارب آمريڪي ڊالر (نالي ماتر) هو.<ref name=kp>{{Cite web|url=https://kpbos.gov.pk/assets/docs/reports/NTL-PolicyBrief-Aug-1.pdf|title= GDP OF KHYBER PUKHTUNKHWA'S DISTRICTS|website=kpbos.gov.pk}}</ref><ref name="imf.org">{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=564,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIEPCH,&sy=2020&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title=Report for Selected Countries and Subjects }}</ref>}} | demographics2_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics2_info2 = $7,209 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) }} '''سنڌ''' ({{lang-en|'''Sindh'''}}، [[اردو]]: {{Nastaliq|'''سندھ'''}})، [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان هڪ صوبو آهي، جيڪو ملڪ جي ڏاکڻي اوڀر طرف واقع آهي. سنڌ، [[سنڌي ماڻھو|سنڌي قوم]] جو تاريخي وطن آهي، جنهن کي عام طور واديءَ مهراڻ پڻ چيو ويندو آهي. ايراضي جي لحاظ کان سنڌ ٽيون نمبر وڏو صوبو، ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] کان پوءِ آبادي جي لحاظ کان ٻيون نمبر وڏو صوبو آهي. اولهه طرف سنڌ جا حدون [[بلوچستان]]، اتر طرف [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اوڀر طرف [[هندوستان]] جي [[راجستان]] ۽ [[گجرات]] سان لڳن ٿيون. سنڌ جي ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهي. سنڌ جي سر زمين گهڻو ڪري [[سنڌو درياھ]] جي وهڪري سبب آباد آهي، جڏهن ان جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ٿر|ٿر رڻپٽ]] واقع آهي جيڪو انڊيا جي رياست گجرات ۽ [[رڻ ڪڇ]] [[ريگستان]] سان ملي وڃي ٿو. سنڌ جي اولھ ۾ [[کيرٿر|کيرٿر جبل]] واقع آهي. سنڌ جي [[آبهوا]] [[اونھارو|اونهاري]] جو سخت گرم ۽ [[سيارو|سياري]] جو سخت ٿڌي رهندي آهي. سنڌ صوبي جي [[گادي جو هنڌ]] [[ڪراچي]] [[پاڪستان]] جو سڀ کان وڏو واپاري مرڪز آهي. ڪراچي پاڪستان جو ٻيو سڀ کان وڏو صنعتي شهر آهي جيڪو صوبي جي گادي جو هنڌ پڻ آهي جتي لاتعداد ملڪي ۽ بين الاقوامي بينڪن جو سسٽم موجود آهي، پاڪستان جا ٻه اهم [[بندرگاھ]] [[پورٽ قاسم]] ۽ [[ڪراچي بندرگاھ]] پڻ سنڌ ۾ آهن. باقي سنڌ [[زراعت]] واري [[صنعت]] تي مشتمل آهي، جيڪي لاتعداد [[ميوو|ميوا]]، [[ڀاڄي|ڀاڄيون]]، ۽ [[فصل]] پيدا ڪري ٿي جيڪي سموري ملڪ استعمال ۾ ڪيا وڃن ٿا.<ref name="The Nation, 2014">{{cite news|last1=Staff reporter|title=Sindh must exploit potential for fruit production|url=http://nation.com.pk/business/09-Mar-2014/sindh-must-exploit-potential-for-fruit-production|accessdate=29 May 2015|agency=The Nation|publisher=The Nation, 2014|date=9 March 2014}}</ref><ref name="SALU Press">{{cite web|url=https://www.academia.edu/1934949/Dates_in_Sindh_Facts_and_Figures|title=Dates in Sindh|last2=Saud|first2=Adila A.|date=|website=|publisher=SALU Press|last1=Markhand, PhD|first1=Ghulam Sarwar|accessdate=29 May 2015}}</ref><ref name="Dawn News,2007">{{cite news|last1=Editorial|title=How to grow Bananas|url=http://www.dawn.com/news/264225/how-to-grow-bananas|accessdate=29 May 2015|agency=Dawn News,|publisher=Dawn News, 2007|date=3 September 2007}}</ref> سنڌ صوبو پاڪستان جي [[دوا ساز صنعت]] جو پڻ مرڪز آهي. سنڌ پنهنجي مختلف [[ثقافت]] جي ڪري مشهور آهي، جنهن تي گهڻو تڻو اثر [[تصوف|صوفي ازم]] جو آهي، ڪيتريون ئي اهم [[صوفي]] [[مزار|مزارون]] سڄي سنڌ ۾ موجود آهن جيڪي لاتعداد عقيدتمند کي پنهنجي طرف ڇڪن ٿيون. سنڌ پاڪستان جو اڪيلو صوبو آهي جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ [[هندو]] رهن ٿا<ref name="tharparkar.gos.pk">[http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88 Tharparkar District Official Website – District Profile – Demography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321200415/http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88|date=March 21, 2012}}</ref> ان کان علاوه [[ڪراچي]] به پاڪستان جو واحد شهر آهي جتي جدا جدا قومون آباد آهن جن ۾ [[مھاجر]] (جيڪي 1947ع ۾ [[انڊيا]] مان هجرت ڪري آيا هئا)<ref name=":0">{{Cite journal|last=KHALIDI|first=OMAR|date=1998-01-01|title=FROM TORRENT TO TRICKLE: INDIAN MUSLIM MIGRATION TO PAKISTAN, 1947—97|jstor=20837002|journal=Islamic Studies|volume=37|issue=3|pages=339–352}}</ref> برمي، ملباري، بنگالي، وغيره جنهن جي نتيجي ۾ ڪراچي ۾ ڪيترائي ڀيرا نسلي جهيڙا پڻ ٿيا آهن.<ref name=Minahan>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World |volume=3 |year=2002 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-32111-5 |pages=1277–78}}</ref> سنڌ ۾ [[يونيسڪو]](UNESCO) طرفان ٻه مقام عالمي ورثو قرار ڏئي پنهنجي نگرانيءَ ۾ آندا ويا آهن جنهن ۾ هڪ [[مڪلي|مڪلي جون ٽڪريون]] ([[ٺٽو]]) ۽ ٻيو [[موهن جو دڙو]] ([[لاڙڪاڻو]]) شامل آهن.<ref>{{cite web|title=Properties inscribed on the World Heritage List (Pakistan)|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/pk|website=UNESCO|publisher=UNESCO|accessdate=14 July 2016}}</ref> انگريزن اگسٽ 1935 ۾ گورنمنٽ آف انڊيا ايڪٽ پاس ڪيو. جنهن موجب برما ۽ عدن کي انڊيا مان ٽوڙي واپس پراڻي فتح ڪيل ملڪ/ڪالوني جي جدا حيثيت ۾ بحال ڪيائون. جڏهن ته سنڌ ۽ بلوچستان کي فتح ڪيل جدا ملڪ واري حيثيت ۾ بحال نه ڪيائون. سنڌ کي انڊيا جي هڪ صوبي جي حيثيت ۾ بحال ڪيائون. جڏهن ته بلوچستان کي قلات شاهي رياست طور انڊيا ۾ شامل رکيائون. == نالي جي معني == سنڌ تي [[سنڌوندي]]ءَ تان نالو پيو آهي. [[سنسڪرت]] ۾ ”سنڌو“ معنيٰ [[سمنڊ]] يا [[درياھ|وڏو درياءُ]] آهي،{{sfn|Phiroze Vasunia|2013|p=6}} اڳي [[ڪابل ندي]]، گومتي (گومال) وغيره سنڌونديءَ جون ڀرتي ڪندڙ شاخون هونديون هيون، تنهنڪري سنڌو رواجي ندين کان تمام گهڻو وڏي هوندي هئي ۽ سمنڊ سان ڪلهو پئي هڻندي هئي. انهيءَ سبب [[آريا|آڳاٽن آرين]] اهو نالو رکيس. اڄ به سنڌونديءَ جو پيٽ [[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ديري اسماعيل]] کان وٺي [[ڪالاباغ]] تائين ايڏو وڏو آهي، جو ڪا ٻيڙي وچ سير ۾ هوندي، ته نڪي اورينءَ ڀر نڪي پرينءَ ڀر کان ڏسڻ ۾ ايندي.<ref>ڪتاب: [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html قديم سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180518034947/http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book46/Book_page2.html |date=2018-05-18 }} از ڀيرومل مهرچند آڏواڻي؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ|سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو]]</ref> اڳي سنڌ کي [[انگريزي ٻولي|انگريزي ٻوليءَ]] ۾ '''Sind''' ڪري لکيو ويندو هو، پر 1988ع تي [[سنڌ اسيمبلي]] پاران پيش ڪيل هڪ بل ذريعي ان کي '''Sindh''' ڪوٺيو ويو. 325 قبل مسيع ۾ [[يوناني|يونانين]] جڏهن [[سڪندر اعظم]] جي اڳواڻي ۾ سنڌ فتح ڪئي، ان وقت سنڌ کي انهن '''انڊُوس''' جو نالو ڏنو، جنهن مان بعد ۾ لفظ '''انڊس''' جنم ورتو. آڳاٽي ايرانين پاران [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي اوڀر طرف سموري علائقي کي هند چيو ويندو هو. جڏهن 17هين صدي تي انگريز برصغير ۾ آيا ته هن سموري [[ڏکڻ ايشيا]] کي سنڌ جو نالو ڏئي ان کي [[انڊيا]] ڪوٺيو. پاڪستان جي نالي ۾ [[س]] جو لفظ پڻ سنڌ مان کنيل آهي.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever?}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref>پروفيسر منگهارام ملڪاڻي ”سنڌ“ لفظ کي صاف طور دراوڙي الاصل قرار ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته آرين اهو لفظ دراوڙن کان اڌارو ورتو. هو لکي ٿو ته: {{quote|”بمبئي جي ڀارت وگيانيءَ (Indologist) پادري هيرس جي سَنَد موجب سندونديءَ کي اهو نالو آرين کان آڳاٽن رهاڪن دراوڙن ڏنو هو. جن جي ٻوليءَ ۾ ’سند‘ يا ’سِندو‘ لفظ جي معنيٰ هئي ندي يا درياءُ. آرين ان اکر کي ڦيرائي ”سنڌ“ يا ”سنڌو“ ڪيو، جنهن پٺيان سمورو ملڪ جنهن مان اُها ندي لنگهي ٿي، تنهن تي ’سنڌ‘ ديس جو نالو پئجي ويو......“<ref>{ملڪاڻي، منگهارام، پروفيسر، ”سنڌ، هندستان جو دروازو ۽ ان جي ادبي قدامت“ (مضمون)، ٽماهي ”مهراڻ“، جلد 11، نمبر- 3، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع، ص. 125}</ref>|}}يورپي لوڪن ”سنڌ“ لفظ جي بنياد متعلق اِها دعويٰ ڪئي ته اهو لفظ سنڪرت ٻوليءَ جو آهي، جنهن جو بنياد ”سڌ“ (sidh) ۽ ان جي معنيٰ نَهر يا نَدي آهي<ref>{williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.}</ref>ايڊورڊ ٿارنٽن (1844ع) ”سِنڌ“ يا ”سِنڌو“ لفظ کي سنسڪرت بنياد جو قرار ڏئي ٿو. هو لکي ٿو ته: "Sind or Sindh sanscrit for sea or collection of water......."<ref>{) Thornton, edward, op. cit. p. 199}</ref>مونيئروليمز ”سنڌو“ لفظ جي معنيٰ نهر،ندي ۽ سنڌ جا ماڻهو ڏنا آهن<ref>{williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.}</ref>اليگزينڊر ڪننگهام، سنڌ لفظ جي بنياد متعلق لکي ٿو ته: ”يونان وارن هن علائقي کي سِنڊو (Sindo) ۽ عربن سَدُو (Sadu) لکيو آهي. جيڪي هن علائقي جي سنسڪرتي نالي سِنڌو (Sindhu) ڏانهن اشارو ڪن ٿا. هن ٻوليءَ ۾ هتان جي رهاڪن کي سئنڌاوا (Saindhava) يا سئنڌو، (Saindhu) چيو ويو آهي ۽ عام مشهور اُچار به اهو آهي.“<ref>{ڪننگهام اليگزنڊر، ”سنڌ- هند جي قديم جاگرافي“، سنڌي ترجمو: عطامحمد ڀنڀرو، ڄام شورو/ حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 2007ع، ص. 266.}</ref>اليگزينڊر ڪننگهام واري ڳالهه کي ”انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا“ جا مرتبين تسليم ڪندي نقل ڪيو آهي. ڪاڪو ڀيرومل ان انسائيڪلو پيڊيا جي حوالي سان ڪننگهام واري ڳالهه ورجائيندي لکي ٿو ته: ”سنسڪرت ۾ ان کي ”سَئندَو (Saindhava) چوندا هئا، جنهن جي معنيٰ سنڌو ڪناري تي رهندڙ لوڪ......“<ref>{آڏواڻي، مهرچند، ڀيرومل، ”قديم سنڌ“، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، ڇاپو ٻيو 1980ع، ص.46}</ref>”رگويد واري زماني ۾ سنڌو ماٿر جي قديم لوڪن (رهواسين) کي سَئندو (Saindhava) جي نالي سان سڏيندا هئا، جنهن جي مراد هئي- سنڌو ڪناري يا سنڌوماٿر ۾ رهندڙ لوڪ آرين، يا هنن لوڪن (سنڌو ماٿر جي اصلوڪن رهاڪن) کي انهيءَ نالي (سَئنڌو/ سئندوئي) سڏيائون. هونئن به ته سنڌي ويا ڪرڻ جي اصولن موجب ’سنڌو‘ لفظ جي صفتي صورت ’سِئنڌوئي/ سئنڌو ئي ٿيندي. اها صورت (سئنڌو ئي)، اڳتي هلي پهرين ’سنڌ ئي‘ بڻي هوندي ۽ پوءِ ’سنڌي‘ بڻجي وئي ۽ وچ واري سُر [اَو]کي [اُ] سُر ۾ تبديل ڪيو ويو......... اهڙي طرح ’سنڌ ئي‘ جا اڳتي هلي ’سِنڌي‘ بنجي وئي آهي........“<ref>{الانا، غلام علي، ڊاڪٽر، ”سنڌي ٻوليءَ جو بڻ بنياد“، ڪراچي، سنڌيڪا اڪيڊمي، نئون ڇاپو 2004ع، ص. 127.}</ref><ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>”جڏهن به سنسڪرت مان نَوَن لفظن ٺاهڻ لاءِ ڪنهن ڌاتوءَ سان اڳياڙيون ۽ پڇاڙيون ڳنڍيون وينديون هيون ته ان عمل کي سڏيندا ئي هئا ”سَنڌي“، جو پوءِ ڦري ”سنڌي“ اچارجڻ لڳو ۽ اڄ خود يورپي ماهرن ان لفظ ”سَندي“ (Sandhi)کي هڪ ٽيڪنيڪل لفظ تور انگريزي ۽ ٻين ٻولين ۾ استعمال ڪرڻ شروع ڪيو آهي. ان لفظ ۾ ڪافي وقت اندر ( اِ ) حرف علت جو ( اَ ) حرف علت ۾ مٽجڻ ڪا وڏي ڳالهه ڪانهي. خود اسان وٽ ان جون ڪي صورتون انهي طريقي سان بدلجي چڪيون آهن. هن لفظ جو ڌاتو آهي سُڌ> سِد (سنسڪرت- سيند) = وهڻ، ڳنڍڻ، ڳنڻ، ڌڪ هڻڻ، آباد ٿيڻ، محدود ٿيڻ وغيره. جنهن مان سنڌ، سنڌو، سِڌو، سِنڌ، حرف علتِ (اِ) سان موجود آهن. ته ٻئي پاسي سَنڌڻ، سَند، سنداڻ، سَنڌ وغيره موجود آهن.......<ref>{ميمڻ سراج، ”سنڌي ٻولي“، حيدرآباد، سنڌ لئنگويج اٿارٽي، ٻيو ڇاپو 2009ع، ص. 63، 64.}</ref> <ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>.“دين محمد ڪلهوڙو، سنڌ لفظ کي دراوڙي ٻوليءَ جو آريائي روپ قرار ڏئي ٿو. هو لکي ٿو ته: ”منهنجي اڀياس ۽ سمجهه موجب: سنڌو/سنڌ لفظ جو بنياد سنسڪرت جو لفظ ”ند“ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ’طرف‘ ۽ ’س‘ ان جي اڳياڙي (Prefix) آهي. ’ند‘ جي اڳيان ’س‘ ۽ پٺيان ’و‘ اضافي صورتن ملائڻ سان لفظ ٺهيو- ’سنڌو‘ جنهن جي معنيٰ نڪري ٿي- سامهون وارو درياءُ. جڏهن قديم آريا درياء ڏيئي سنڌ ۾ گهڙيا هئا، تڏهن هنن درياءَ جي ٻنهي ڪنارن تي آباد دراوڙن لوڪن کي ’سنڌي‘ ۽ سندن ملڪ کي ’سنڌ‘ سڏيو، ڇاڪاڻ ته دراوڙن جو هي ملڪ هنن آرين کي سامهون واري طرف کان ٿي نظر آيو. اهڙي ريت هيءُ درياء منهنجي نظر ۾ قديم آرين جي آمد کان پوءِ ”سنڌو“ جي نالي سان مشهور ٿيو.“<ref>{سولنگي، محمد عرس ’اظهر‘، ”دادو ضلعو- هڪ اڀياس“ واڌارا، سڌارا، تصحيح ۽ مقدمو: دين محمد ڪلهوڙو، ڄام شورو، سنڌي ادبي بورڊ، 2013ع، ص ٽ.}</ref>ايڊون برائنٽ ۽ ايڊون فرانسيس برائنٽ ’سنڌ‘ لفظ کي جديد دراوڙي نه بلڪ قديم دراوڙي (Proto- Dravidian) زبان جو لفظ قرار ڏنو آهي.<ref>{Bryant, edwin and francis bryant, Edwin, "the quest for the origin of vedic-culture, the indo- Aryan migration debate", Newyork, Oxford university press, 2001, p. 320}</ref><ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>هندستان جي ڪرناٽڪ رياست جي دراوڙي قبيلن جي ڪلاسيڪي موسيقيءَ ۾ هڪ راڳ جو نالو ”سنڌ ڀيروي“ (Sindh Bhairavi) آهي. جيڪو اساوري ٺاٺ سُر سان تعلق رکي ٿو. دراوڙي ٻولي ”تامل“ جي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ طبي علاج جو سائنسي طريقو ”سنڌا“ (Sidha) جي نالي سان مروج آهي، ان جا خالق قديم دراوڙ (قديم سنڌين جا ابا ڏاڏا) هئا ۽ اهو طريقو سنڌ ڌرتيءَ تي ڄميو ۽ عروج تي پهتو. آرين کان پوءِ هندستان جا دراوڙ قبيلا ڏورانهين علائقن ۾ رهڻ جي باوجود پنهنجي اصل ماتر ڀوميءَ جي سِڪَ کي ساهه ۾ هنڊائڻ لاءِ ان طريقي تي ”سنڌ“ نالو رکيائون.<ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref> ==== سنڌ بابت محققن ۽ مورخن جي راءِ ==== سنڌ جي سرزمين قديم زماني کان علم، فن، حڪمت ۽ فڪري روايتن جو اهم مرڪز رهي آهي. تاريخي ذريعن موجب هتي اهڙا عالم، فقيهه ۽ مفڪر پيدا ٿيا، جن جي علمي حيثيت ۽ فڪري اثرات پري پري تائين تسليم ڪيا ويا. سنڌ جي علمي عظمت بابت ڪيترن معروف محققن ۽ مورخن پنهنجا خيال قلمبند ڪيا آهن<ref name=" گرامي"/>. [[ابن صبعيه]] (Abu Sabeeya) پنهنجي تحريرن ۾ لکي ٿو ته سنڌ وارن وٽ علم ۽ حڪمت جو وڏو ذخيرو موجود هو، ۽ اهو به بيان ڪري ٿو ته يونان ۾ موجود علم جو وڏو حصو سنڌ مان منتقل ٿيو. [[ابو معشر]] سنڌ جي علمي حيثيت بابت لکي ٿو ته حڪمت، فلسفي ۽ علم سان سنڌين جي رغبت کي دنيا جي ٻين قومن به تسليم ڪيو آهي، ۽ علم جي طلب ۾ سنڌين کي نمايان مقام حاصل رهيو آهي<ref name=" گرامي"/>. تاريخي ڪتاب [[اخبار الحڪماءِ]] ۾ بيان ٿيل آهي ته دنيا جي قومن ۾ سنڌ علم ۽ حڪمت جو سرچشمو رهي آهي ۽ عدل ۽ سياست جي پهرين مرڪزن مان هڪ سمجهي ويندي هئي. ان ڪتاب موجب، جغرافيائي دوري سبب سنڌ جا ڪيترائي علمي ڪتاب ٻين علائقن تائين محدود مقدار ۾ پهتا، تنهن هوندي به جيڪي علمي آثار دستياب ٿيا، سي وڏي اهميت جا حامل هئا<ref name=" گرامي"/>. اسلامي روايتن موجب حضرت عليؓ به سنڌ جي سرزمين کي علم ۽ برڪت واري زمين قرار ڏنو آهي، جتان علم ۽ عرفان جو ظهور ٿيو. انهن بيانن مان سنڌ جي علمي ۽ فڪري حيثيت جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو<ref name=" گرامي">مولانا گرامي صاحب سه ماھي مھراڻ 2- 1975 ص نمبر 210</ref>. تاريخي حوالن موجب، پرتگالين جي سنڌ تي ڪاهه کان پوءِ مڪلي ۽ ٺٽي جهڙن علمي مرڪزن ۾ موجود ڪيترائي ڪتب خانا (لائبريريون) ۽ درسگاهون (مدرسا) تباهه ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ جي علمي ورثي کي وڏو نقصان رسيو<ref name=" دادا">ڪتاب؛ سنڌ جي عالمن جا سونھري ڪارناما، ليکڪ؛ دادا سنڌي</ref>. تاريخي ۽ تحقيقي لکتن موجب، موجوده بلوچستان جي سرزمين قديم زماني ۾ سنڌ جي وسيع جغرافيائي ۽ تهذيبي دائري سان ڳنڍيل رهي آهي. ڪجهه محققن جو خيال آهي ته بلوچستان جا ابتدائي رهاڪو سنڌي نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته بلوچ قبيلن جي آمد بعد جي تاريخي دورن ۾ ٿي. ڊاڪٽر الهه رکيو ٻُٽ لکي ٿو ته بلوچ قبيلا بلوچستان جا اصلوڪا رهاڪو نه هئا، پر انهن جي مڪران ۽ بلوچستان ۾ آمد چوٿين صدي عيسوي کان شروع ٿي. هن جي مطابق، بلوچ قبيلن کان اڳ هن خطي ۾ دراوڙ، عرب، ايراني، بروهي، راجپوت ۽ جت وڏي انگ ۾ آباد هئا<ref> ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref>. مير رحيم داد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ ۾ بيان ڪري ٿو ته سنڌ ماٿري ۾ بلوچن جي موجودگي کي ٽالپر دور کان اڳ تسليم ڪرڻ تاريخي طور درست ناهي، ۽ سندس خيال موجب بلوچستان تاريخي طور سنڌ جو حصو رهيو آهي.ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579 ساڳئي محقق هڪ ٻي جڳهه تي لکي ٿو ته بلوچستان ۽ خراسان، اقليم سنڌ جا صوبا رهيا آهن<ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع </ref>. بلوچن جي نسلي ۽ جغرافيائي پس منظر بابت احمد يار بلوچ لکي ٿو ته بلوچن جي آمد بلوچستان ۾ مرحليوار ٿي ۽ انهن جي هجرت قديم مسڪن حلب ۽ شام مان تقريبن چوٿين صدي عيسوي ۾ شروع ٿي.ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38 صادق علي بلوچ مطابق، زابلستان بلوچن جو قديم وطن هو، جنهن مان پوءِ اهي مختلف علائقن ڏانهن منتقل ٿيا<ref> تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref>. موسيٰ خان جلال زئي تاريخ بلوچستان ۾ بيان ڪري ٿو ته جڏهن بلوچ قوم ڪرمان مان مڪران طرف لڏي آئي، تڏهن انهن جو سردار جلال خان هو، جيڪو هن مهاجرت جي اڳواڻي ڪري رهيو هو.تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16 يورپي محقق پيڪولين لکي ٿو ته گهڻا بلوچ پاڻ کي عرب نسل سان ڳنڍين ٿا ۽ حلب (شام) کي پنهنجو ابتدائي وطن قرار ڏين ٿا<ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري </ref>. ڪامران اعظم جنجوعه لکي ٿو ته بلوچ قوم قديم دور ۾ عربستان، دجله ۽ فرات جي وادين، حلب جي علائقن ۽ ايراني سرحدن ڀرسان آباد هئي. هن وڌيڪ بيان ڪيو آهي ته هڪ روايت موجب، جڏهن بلوچ حلب مان لڏپلاڻ ڪري ڪرمان پهتا، ته اهي 44 گروهن ۾ ورهايل هئا، جن مان اعلمش رومي وڏو سردار هو<ref> ڪتاب بگٽي قبيلا ص نمبر 48ساڳيو ڪتاب ص نمبر 55</ref>. تاريخي بيانن موجب، موجوده بلوچستان جو علائقو اڳ ڪيچ مڪران، لسٻيلا، قلات، ۽ سيوي (سبي) جهڙن نالن سان سڃاتو ويندو هو. مهر ڳڙهه جي تهذيب، جيڪا لڳ ڀڳ 9 هزار سال پراڻي آهي، پڻ هن ئي خطي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ڪجهه محققن موجب، لسٻيلي جا حڪمران سما (سماٽ) هئا، جڏهن ته قلات جا حڪمران بروهي هئا، جن کي دراوڙي نسل سان وابسته ڪيو وڃي ٿو. بروهي قوم بابت اهو به لکيو ويو آهي ته انهن جو بلوچن سان نسلي ۽ لساني تعلق ناهي . پاڪستان جي قيام کان پوءِ، 1964ع ۾ مرڪزي حڪومت طرفان سنڌ جا ڪجهه علائقا—جهڙوڪ جهٽ پٽ، نصيرآباد، اوستو، جعفرآباد، جهل مگسي، ڊيرا الهيار ۽ مراد جمالي—انتظامي طور بلوچستان ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{Citation |title=گريٽر بلوچستان ۽ تاريخي حقيقتون! {{!}} Affair - افيئر<!-- Bot generated title --> |url=http://affairnews.com/2015/07/%DA%AF%D8%B1%D9%8A%D9%BD%D8%B1-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DB%BD-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%AA%D9%88%D9%86/ |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2020-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018185800/http://affairnews.com/2015/07/%da%af%d8%b1%d9%8a%d9%bd%d8%b1-%d8%a8%d9%84%d9%88%da%86%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%db%bd-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae%d9%8a-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%aa%d9%88%d9%86/ |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> <ref>ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579</ref><ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع</ref><ref>ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38</ref><ref>تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref><ref>تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16</ref><ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري</ref> == تاريخ == {{Main|سنڌ جي تاريخ}} ===قبل از تاريخي دور === (تقريباً 7000 ق.م. کان 3000 ق.م.) سنڌو ماٿر واري علائقي (Greater Indus Region) ۾ انساني آبادي جا سڀ کان پراڻا آثار تقريباً 7000 قبل مسيح جا ملن ٿا، خاص طور تي [[مھرڳڙھ]] مان. جيڪو جيڪو اڄ بلوچستان ۾ واقع آهي، قديم دور ۾ سنڌو ماٿر جي تهذيبي دائري ۾ شامل هو، ۽ سنڌ جي تهذيبي اثرن جو اولين مرڪز سمجهيو وڃي ٿو<ref>UNESCO World Heritage Centre – Mehrgarh (Tentative List)</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I, Oxford University Press</ref>. ===سنڌو تهذيب جو دور === (تقريباً 3000 ق.م. کان 1700 ق.م.) تقريباً 3000 ق.م. ۾ سنڌو تهذيب پنهنجي پختي شهري شڪل اختيار ڪئي، جنهن جا وڏا مرڪز موهن جو دڙو ۽ هڙاپا هئا<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, Ancient Cities of the Indus Valley Civilization, Oxford, 1998</ref><ref>Britannica, entry: Indus Valley Civilization</ref>. [[فائل:IVC Map.png|thumb|150px|کاٻو|[[وادي سنڌ جي تهذيب|سنڌو تهذيب]] جا نمايان شهر]] [[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|100px|کاٻو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل ڪنگ پريسٽ جو مجسمو]] [[فائل:Mohenjodaro Sindh.jpeg|thumb|[[موهن جو دڙو|موهن دڙي]] جا آثار]] سنڌو تهذيب جي آبادي بابت جديد آثار قديمه جي تحقيق موجب مجموعي آبادي 4 کان 5 لک جي وچ ۾ هئي، جيڪا ان دور لاءِ انتهائي وڏي هئي<ref>Possehl, Gregory L., The Indus Civilization, Chapter on Demography</ref><ref>Wright, Rita P., The Ancient Indus, Cambridge University Press, 2010</ref>. سنڌو تهذيب جا شهر: گرڊ سسٽم تحت رٿيل؛ ڍڪيل نيڪالي نظام؛ پڪين سرن جا گهر؛ ۽ عوامي غسل خانن تي مشتمل هئا<ref>Marshall, Sir John, Mohenjo-daro and the Indus Civilization, 1931</ref><ref>UNESCO – Mohenjo-daro World Heritage Site</ref>. سنڌو تهذيب پنهنجي عظمت ۾ قديم مصري ۽ ميسوپوٽيميا تهذيبن جي برابر هئي. موهن جو دڙو، هڙاپا ۽ [[ڪوٽڏجي|ڪوٽ ڏيجي]] جهڙا شهر اعليٰ شهري منصوبابندي، پڪين سرن جي عمارتن، ڍڪيل نيڪالي نظام، عوامي غسل خانن ۽ منظم رستن جي شاهدي ڏين ٿا. [[بلوچستان]] خشڪ هجڻ ڪري اتي جي رهواسين کي مشڪلاتون پيدا ٿيون، جتان ڪيترائي ماڻهو ڪوٽ ڏجي جي علائقن طرف ھجرت ڪري آيا. پنهنجي دور ۾ ڪوٽ ڏجي وارو علائقو شهري علائقن جو مثال هو<ref>Britannica, entry: Kot Diji Culture</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I (OUP)</ref><ref>Wright, Rita P., The Ancient Indus, Cambridge University Press</ref><ref>Possehl, Gregory L., The Indus Civilization, AltaMira Press</ref>. ان کان سواءِ [[موهن جو دڙو]] ۽ [[هڙاپا]] پڻ انساني زندگي لاءِ شهڪار شهر هئا. هتي ماڻهو کي [[فنون لطيفہ]] تي عبور حاصل هو، ۽ هنن پنهنجي [[سنڌو لکت| لکت]] جو نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ تائين مڪمل طور پڙهي نه سگهيو آهي<ref>Parpola, Asko, Deciphering the Indus Script</ref><ref>Britannica, entry: Indus Script</ref>. اتي موجود ترتيب سان جوڙهيل شهر، پڪين سرن سان عام ماڻهن جا گھر، رستا، عوامي غسل خانا، ۽ ڍڪيل نيڪالي جو نظام ان شهر جي عظمت جو داستان آهي<ref>{{cite web |url= http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moanjodaro|author= |date= |work= The United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) website |publisher= |accessdate=September 6, 2014}}</ref><ref>Suhail Zaheer Lari, ''An Illustrated History of Sindh'' (1994, Karachi) p. 16, 17</ref>. هي تهذيب تقريباً 1700 ق.م. ۾ اوچتي تباهي جو شڪار ٿي، جنهن جا امڪاني سبب قدرتي آفتون يا زلزلا سمجهيا وڃن ٿا<ref>Edwin Bryant (2001). The Quest for the Origins of Vedic Culture. pp. 159–60.</ref>. ===ابتدائي تاريخي ۽ ويدڪ دور=== (1700 ق.م. کان 600 ق.م.) قديم شهر رورڪا، جنهن کي هاڻ روهڙي يا اروڙ چيو وڃي ٿو، [[سئوويرا بادشاهت]](Sauvīra) جي گادي جو هنڌ هو. سئوويرا هڪ قدرتي-تاريخي بادشاهت هئي<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind, p.63</ref><ref>Raychaudhuri, Political History of Ancient India</ref>. جنهن جو ذڪر شروعاتي ٻڌ ڌرم جي ادب ۾ مُک واپاري مرڪز طور ٿيل آهي<ref>Derryl N. MacLean (1989)، [https://books.google.com/books?id=xxAVAAAAIAAJ&pg=PA63 ''Religion and Society in Arab Sind''], ص.63</ref>. رگويد واري زماني ۾ سنڌ کي سپت سنڌو سڏيو ويندو هو. “سپت سنڌو” مان مراد سنڌو ۽ ان سان لاڳاپيل اهم نديون هيون. ان مان مکيه نديون شتدرو ([[ستلج]])، پرشڻي ([[راوي]])، اسڪني ([[چناب]])، وتستا ([[جهلم]])، ارجڪئا ([[بياس ندي|بياس]])، ۽ [[سنڌوندي|سنڌو ندي]] وهندڙ هيون. ھڪ لفظ سوما کي ندي سمجھي سپت سنڌو جو مطلب ست نديون سمجھيو ويو پر علمن ان کي علائقي جو نالو يا ڏند ڪٿائي ندي سمجھن ٿا. [[مھاڀارت]] ۾ سنڌ جو ذڪر [[هندوستان جا نالا|ڀارت ورشا]] جي حصي طور ملي ٿو. ===اڪئمني (فارسي) دور=== (600 ق.م. کان 400 ق.م.) سنڌ 519 ق.م. ۾ فارسي اڪئمنيڊ شهنشاهت جو باقاعده حصو بڻجي. دارا اعظم (اول) سنڌ فتح ڪري ان کي پنهنجي سلطنت جي ھندش جي نالي سان 29هين ساتراپي (ولايت) قرار ڏنو. فارسي دور ۾ سنڌ مان فوجي ڀرتيون ڪيون ويون، ۽ سنڌي سپاهي ايراني لشڪر جو حصو بڻجي يونان خلاف ٿيندڙ فارسي–يوناني جنگين ۾ شامل ٿيا<ref>Briant, Pierre, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Herodotus, Book III, Satrapy List</ref><ref name = " سيلاني "/>. اعظم (اول) جي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ فارسي منتظمين، فوجي ۽ واپاري اچڻ لڳا، جنهن سبب ايراني اثر وڌي ويو. بعد وارن ايراني ۽ مقامي روايتن ۾ بهمن بن اسفنديار سان منسوب ڪجهه شهرن جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تاريخي تحقيق موجب اهي بيان اسطوري آهن ۽ اڪئمنيڊ دور سان سڌي طرح ثابت ناهن<ref>Behistun Inscription</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Briant, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Herodotus, Histories, Book III</ref><ref>Bosworth, The Persian Empire</ref><ref>Yarshater, Iranian National History</ref><ref>Encyclopaedia Iranica – Bahman</ref>. فردوسي جي شاهنامي جهڙين ايراني رزميه روايتن موجب، هند، سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جا ڪجهه راجا ايران جي بالادستي مڃيندا ۽ خراج ادا ڪندا هئا؛ بهرحال، جديد تاريخي تحقيق موجب اهي بيان ڪنھن تاريخي دستاويز جو نه پر ادبي ۽ رزميه روايتن جو حصو آهن. ايراني اڪئمنيڊ سلطنت جي اوڀر وارن علائقن، جن ۾ سنڌ (ھندش) پڻ شامل هئي، جا نالا اسان تائين يوناني مؤرخن، خاص طور هيروڊوٽس، وسيلي پهتا آهن. انهن علائقن ۾ ساڪا، ماڪا (مڪران)، ستگيدائي، گنداروئي (گندھارا)، داديڪائي ۽ پڪٽائي جهڙا قبيلائي ۽ علائقائي نالا شامل هئا. دارا اعظم (اول) جي دور ۾ سنڌ مان پڻ سپاهي ايراني فوج ۾ ڀرتي ڪيا ويا. بعد ۾، جڏهن خشايارشا يونان خلاف مهم هلائي، تڏهن ايراني لشڪر ۾ هندستاني ۽ سنڌي سپاهي به شامل هئا؛ ڀيرومل مهرچند آڏواڻي مطابق ايرانين جنگ ۾ ھاٿين جو پڻ استعمال ڪيو<ref name="سيلاني "> [ ڪتاب: سنڌ گهمندڙ سيلاني، سنڌي ادبي بورڊ] </ref>. 400 بهرحال، جديد تاريخي ذريعن موجب انهن جنگين ۾ سنڌي هاٿين جي استعمال بابت ڪو مستند ثبوت موجود ناهي<ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Cambridge History of Iran, Vol. II</ref><ref>Pierre Briant, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Achaemenid Empire”</ref><ref>Herodotus, Histories, Book III & VII</ref>. ===يوناني ۽ سلوقي دور=== (400 ق.م. کان 305 ق.م.) 327 کان 325 قبل مسيح جي وچ ۾ يوناني فاتح سڪندر اعظم سنڌو وادي ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن ۾ داخل ٿيو<ref>Arrian, Anabasis of Alexander, Books IV–VI </ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Alexander the Great”</ref>. سڪندر جي وفات کان پوءِ سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان ڪجهه عرصي لاءِ سلوقي سلطنت جي سياسي اثر هيٺ رهيا <ref>Cambridge History of Iran</ref> <ref>Britannica, “Seleucid Empire”</ref>. ===موريا سلطنت جو دور=== (305 ق.م. کان 185 ق.م.) 305 قبل مسيح ۾ چندر گپت موريا، سلوقس نيڪيٽر سان معاهدي کان پوءِ، سنڌ کي موريا شهنشاهت ۾ شامل ڪيو<ref>Britannica, “Chandragupta Maurya”</ref><ref>Justin, Epitome of Pompeius Trogus</ref><ref>Strabo, Geography</ref>. موريا دور، خاص طور اشوڪا جي حڪومت دوران، سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ٻڌ ڌرم کي وڏي هٿي ملي ۽ ان جي تبليغ ٿي<ref>Romila Thapar, Ashoka and the Decline of the Mauryas</ref><ref>Ashokan Rock Edicts</ref>. 185 قبل مسيح ۾ موريا حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو جڏهن ان جي آخري حڪمران برهدرتھ کي پُشيمتر سنگا هٿان قتل ڪيو ويو ۽ سنگا شهنشاهت قائم ٿي<ref>Encyclopaedia Britannica, “Sunga dynasty”</ref><ref>Romila Thapar, The Mauryas Revisited</ref><ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref>. ===هند-يوناني ۽ باختري دور=== (185 ق.م. کان 130 ق.م.) مورين جي زوال کان پوءِ اتر اولهه هندستان ۾ يوناني اثر ٻيهر وڌيو. هن دور ۾ ڊيمٽرس اول جي قيادت هيٺ يوناني–باختري حڪمرانن تقريباً 200–180 قبل مسيح جي وچ ۾ گندھارا، پنجاب ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو. سنڌ بابت، خاص طور اترين حصن ۾، هند–يوناني اثر جا آثار ملن ٿا؛ بهرحال، سڄي سنڌ تي سندن سڌي ۽ مستقل حڪومت بابت جديد تحقيق ۾ اختلاف موجود آهي<ref>Dani, History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Bopearachchi, Monnaies Gréco-Bactriennes</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Demetrius I”</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Indo-Greek Kingdoms”</ref><ref>A. K. Narain, The Indo-Greeks</ref>. ميناندر (ميلندا) جهڙا حڪمران به هن دور ۾ ٿيا. ===سڪوتي (اندو-سٿين) دور=== (2 صدي ق.م.) ٻي صدي قبل مسيح ۾ هند–يوناني علائقن ۾ ساڪا (سڪوتي) قبيلن جي حڪمراني قائم ٿي، جنهن سان هند–يوناني اقتدار جو خاتمو ٿيو. ساڪا حڪمرانن سنڌ، پنجاب، راجستان ۽ اولهه هندستان جي وسيع علائقن تي حڪومت ڪئي، ۽ جديد تاريخنويسي ۾ هن دور کي اندس–سڪوتي (Indo-Scythian) دور سڏيو وڃي ٿو<ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Indo-Scythian”</ref><ref>A. K. Narain, The Indo-Greeks</ref>. ===ڪوشان سلطنت=== (1 صدي عيسوي کان 3 صدي عيسوي) پهرين صدي عيسوي ۾ سنڌ [[ڪوشان ايمپائر]] جي قبضي هيٺ آئي. سنڌ, گندھارا ۽ اتر هندستان تي انھن جي حڪومت قائم ٿي<ref>Encyclopaedia Britannica, “Kushan Dynasty”</ref><ref>Cambridge History of India</ref>. [[ڪنشڪ]] جي حڪمراني دوران ٻڌ ڌرم کي وڏي سرپرستي ملي ۽ ڪيترائي مذهبي مرڪز قائم ڪيا ويا. هن دور ۾ ڪجهه قبيلن، جن ۾ آهير پڻ شامل هئا<ref name="Beames1970">{{cite book|author=John Beames|title=A comparative grammar of the modern Aryan languages of India: to wit, Hindi, Panjabi, Sindhi, Gujarati, Marathi, Oriya and Bengali |url=https://books.google.com/books?id=wIddAAAAIAAJ|accessdate=22 March 2011|year=1970|publisher=Munshiram Manoharlal}}</ref>، سنڌ ۾ موجود هئا. ٽين صدي عيسوي جي وچ ڌاري ڪوشان سلطنت جي زوال کان پوءِ سنڌ ساساني شهنشاهت جي سياسي اثر هيٺ اچي وئي<ref>which began about 127 CE. "Falk 2001, pp. 121–136", Falk (2001), pp. 121–136, Falk, Harry (2004), ص. 167–176 and Hill (2009), ص. 29, 33, 368–371.</ref> ===ساساني (فارسي) دور=== (3 صدي عيسوي) ڪوشان سلطنت جي زوال کان پوءِ، ٽين صدي عيسوي جي وچ ڌاري سنڌ ساساني شهنشاهت جي سياسي بالادستي هيٺ اچي وئي. ساساني حڪمرانن سنڌ کي سڌي صوبي بدران اوڀر سرحدي علائقي طور سنڀاليو، جتي مقامي حڪمران برقرار رهيا پر فارسي اقتدار کي خراج ادا ڪندا هئا. سنڌ هن دور ۾ ايران ۽ هندستان جي وچ ۾ واپاري دروازي جي حيثيت رکي ٿي. پنجين صدي عيسوي ۾ هيفتالي حملن سبب ساساني اثر ڪمزور ٿيو، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ مقامي گهراڻن جي حڪمراني جو آغاز ٿيو<ref>Encyclopaedia Iranica</ref><ref>Romila Thapar, Early India</ref><ref>. O. Skjærvø, Sasanian Coins in the Indus Region</ref><ref>Dani, History of Pakistan</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, Hephthalites</ref>. ===گپتا گھراڻي جو دؤر=== (4 صدي عيسوي کان 478ع تائين) ساساني اثر جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ سنڌ ڪجهه عرصي لاءِ گپتا سلطنت جي سياسي اثر هيٺ آئي. پنجين صدي عيسوي جي آخر ۾ هيفتالي (سفيد هڻ) قبيلن جي حملن سبب گپتا اقتدار اتر اولهه هندستان مان ختم ٿيڻ لڳو. ان کان پوءِ سنڌ ۾ مقامي حڪمرانن جو دور شروع ٿيو، جيڪو روايتي طور راءِ گهراڻي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. ڪجهه وقت لاءِ اتر هندستان جي حڪمران شهنشاهه هرشاوردن جو سنڌ تي سياسي اثر پڻ ذڪر هيٺ اچي ٿو، پر سڌي صوبائي حڪومت جا پڪا ثبوت موجود ناهن<ref>Romila Thapar, Early India</ref><ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref>. ==== قديم سنڌ جون مشهور سياسي شخصيتون ==== قديم سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ مقامي حڪمرانن، ايراني ۽ مقدونيائي فاتحن، موريا شهنشاهن ۽ وچ ايشيائي قبيلائي سلطنتن جو اهم ڪردار رهيو. رائي گهراڻي کان اڳ سنڌو ماٿري مختلف دورن ۾ مقامي راجائن، اخيميني، مقدونيائي، سليوسي، موريا، سڪا، پارتھين، ڪوشان ۽ اڇن هنن جي سياسي اثر هيٺ رهي. انهن حڪمرانن ۽ قبيلائي قوتن جو ذڪر گهڻو ڪري يوناني، ايراني، هندستاني ۽ بعد وارن تاريخي ذريعن ۾ ملي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ رائي گهراڻي کان اڳ سنڌ سان لاڳاپيل قديم حڪمران ۽ سياسي قوتون ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | شخصيت / قوت ! style="background:#99CCFF;" | درجو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي سڃاڻپ ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ سان لاڳاپو ! style="background:#99CCFF;" | مختصر تعارف |- | 1 | [[ميوسيڪانس|راجا ميوسيڪانس]] (Musicanus) | مقامي حڪمران | سنڌو ماٿري جو راجا | هيٺين سنڌ / سنڌو درياهه جو علائقو | يوناني ذريعن موجب ميوسيڪانس سنڌو ماٿري جو هڪ خودمختيار مقامي حڪمران هو، جنهن سڪندر اعظم جي آمد وقت پنهنجي سياسي حيثيت برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 2 | [[راجا سامبس]] (Sambus) | مقامي حڪمران | اتر سنڌ جو سردار | اتر سنڌ | سامبس قديم سنڌ جو هڪ مقامي حڪمران يا سردار هو، جنهن جو ذڪر مقدونيائي لشڪر جي سنڌ ۾ اچڻ واري دور سان لاڳاپيل بيانن ۾ ملي ٿو. |- | 3 | [[راجا آڪسيڪانس|راجا آڪسِي ڪانس]] (Oxycanus) | مقامي حڪمران | سنڌو ڪناري جو حڪمران | سنڌو درياهه جو علائقو | آڪسيڪانس سنڌو درياهه جي ڀرپاسي آباد علائقي جو مقامي حڪمران هو، جنهن بابت يوناني تاريخدانن سڪندر اعظم جي سنڌي مهم جي حوالي سان ذڪر ڪيو آهي. |- | 4 | [[سوفيٿس]] يا سوفيٽس | مقامي حڪمران | منظم مقامي رياست جو حڪمران | قديم سنڌ / اتر اولهه هندستاني علائقو | سوفيٿس کي قديم ذريعن ۾ هڪ منظم، طاقتور ۽ فوجي لحاظ کان مضبوط حڪمران طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن وٽ انتظامي ۽ فوجي ڍانچو موجود هو. |- | 5 | [[دارا اعظم|دارا اوّل]] | غير ملڪي حڪمران | [[اخيميني سلطنت]] جو شهنشاهه | هندوش / سنڌو ماٿري | دارا اوّل اخيميني ايران جو شهنشاهه هو، جنهن سنڌو ماٿري جي ڪجهه حصن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ انهن علائقن کي اخيميني انتظامي نظام جو حصو بڻايو. |- | 6 | [[سڪندر اعظم]] | غير ملڪي فاتح | [[مقدونيائي سلطنت]] | سنڌو درياهه ۽ هيٺين سنڌ | سڪندر اعظم 326 ق.م ۾ سنڌو ماٿري ۾ داخل ٿيو ۽ هتان جي مختلف مقامي حڪمرانن سان جنگيون، معاهدا ۽ سياسي رابطا ڪيا. |- | 7 | [[سليوڪس اوّل نيڪيٽر]] | غير ملڪي حڪمران | [[سليوسي سلطنت]] | سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان جا سرحدي علائقا | سليوڪس اوّل سڪندر اعظم جي جانشينن مان هو، جنهن سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي سياسي دعويٰ ڪئي، پر بعد ۾ موريا سلطنت سان معاهدي ذريعي سرحدي بندوبست ٿيو. |- | 8 | [[چندرگپت موريا]] | سلطنتي حڪمران | [[موريا سلطنت]] | سنڌ سميت اتر هندستان | چندرگپت موريا اتر هندستان ۾ هڪ مضبوط مرڪزي سلطنت قائم ڪئي، جنهن جي سياسي اثر هيٺ سنڌ جا علائقا به آيا. |- | 9 | [[اشوڪ اعظم]] | سلطنتي حڪمران | موريا سلطنت | سنڌو ماٿري جا علائقا | اشوڪ اعظم موريا سلطنت جو مشهور شهنشاهه هو، جنهن بدھ مت جي سرپرستي ڪئي ۽ سلطنت جي مختلف علائقن ۾ اخلاقي، انتظامي ۽ مذهبي پاليسيون نافذ ڪيون. |- | 10 | [[سڪا]] / [[اسڪٿي]] | قبائلي / سلطنتي قوت | وچ ايشيائي قبيلائي حڪمران | سنڌ ۽ ڀرپاسي وارا علائقا | سڪا يا اسڪٿي وچ ايشيا مان آيل قبيلائي قوتون هيون، جن اتر اولهه هندستان ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ تي اثر وڌو. |- | 11 | [[پارٿين]] / [[پھلاوا]] | قبائلي / سلطنتي قوت | ايراني نسل جي سياسي قوت | سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان | پارتھين يا پھلاوا ايراني نسل سان لاڳاپيل حڪمران هئا، جن مختلف دورن ۾ سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي سياسي اثر قائم رکيو. |- | 12 | [[ڪوشان]] | سلطنتي قوت | وچ ايشيائي سلطنت | سنڌو ماٿري ۽ اتر اولهه هندستان | ڪوشان سلطنت واپار، سڪن، بدھ مت ۽ بين العلاقائي رابطن لاءِ مشهور هئي. ان جو اثر سنڌو ماٿري تائين پکڙيل هو. |- | 13 | [[اڇا ھن]] | قبائلي / حملي آور قوت | وچ ايشيائي خانه بدوش | سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جا علائقا | اڇا هن وچ ايشيا جا خانه بدوش حملي آور هئا، جن ڏکڻ ايشيا جي سياسي ڍانچي تي اثر وڌو ۽ سنڌ سميت ڪيترن علائقن ۾ سياسي بيچيني پيدا ڪئي. |} === راء گھراڻي جو دؤر=== {{Main|راءِ گهراڻو}} ''(تقريباً 478ع – 632ع)'' پنجين صدي عيسوي جي آخر ڌاري سنڌ ۾ مقامي حڪمراني جي هڪ نئين مرحلي جو آغاز ٿيو، جنهن کي تاريخ ۾ '''راءِ گهراڻي''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. راءِ گهراڻو سنڌ جو پهريون چڱيءَ طرح دستاويزي مقامي حڪمران گهراڻو سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ساساني، ڪوشاني ۽ ٻين خارجي سياسي اثرن جي خاتمي کان پوءِ سنڌ ۾ هڪ مضبوط ۽ خودمختيار رياست قائم ڪئي. هن گهراڻي جي گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] (الور) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. راءِ گهراڻي بابت بنيادي معلومات ''[[چچ نامو]]''، عرب مؤرخن جي بيانن ۽ بعد وارن تاريخي ماخذن مان ملي ٿي. انهن ذريعن موجب راءِ حڪمرانن جي اقتدار هيٺ سنڌ جي حدن ۾ موجوده سنڌ سان گڏ [[مڪران]]، [[سيوستان]] (سيهوڻ)، [[ملتان]] ۽ اتر اولهه وارا ڪجهه سرحدي علائقا پڻ شامل هئا. ان دور ۾ سنڌ ڏکڻ ايشيا، ايران ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ واپار جو اهم مرڪز هئي، جنهن سبب رياست کي اقتصادي استحڪام حاصل رهيو. راءِ گهراڻي جي دور ۾ انتظامي ڍانچي، فوجي تنظيم، زميني محصولن ۽ واپاري رستن تي خاص ڌيان ڏنو ويو. عرب مؤرخن جي بيانن موجب سنڌ هڪ خوشحال ۽ منظم سلطنت هئي، جتي زراعت، واپار ۽ دريائي آمدرفت معاشي زندگي جا اهم بنياد هئا. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ مختلف مذهبي برادرين، خاص طور ٻڌ ڌرم ۽ هندومت جي پوئلڳن، کي پنهنجن مذهبي معاملن ۾ خاصي آزادي حاصل هئي. 632ع ۾ [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] جي وفات کان پوءِ راءِ گهراڻي جو خاتمو ٿيو. ان کان پوءِ سندس درٻار جي برهمڻ وزير [[چچ]] اقتدار حاصل ڪري [[برهمڻ گهراڻو]] قائم ڪيو، جنهن سان سنڌ جي سياسي تاريخ جي هڪ نئين دور جي شروعات ٿي. ====راءِ گهراڻي جا حڪمران==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ راءِ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | ترتيب ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | اندازي مطابق دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راء ديواجي|راءِ ڏيوَاجي]] | تقريباً 489ع کان اڳ | راءِ گهراڻي جو باني حڪمران؛ سنڌ ۾ منظم سياسي اقتدار جو بنياد وڌائيندڙ |- | 2 | [[راء سھارس پھريون|راءِ ساهيرس اوّل]] | 489ع – 510ع | سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي استحڪام |- | 3 | [[راء سھاسي پھريون|راءِ ساهسي اوّل]] | 510ع – 524ع | امن، واپار ۽ فوجي تنظيم جي مضبوطي |- | 4 |[[راء سھارس ٻيون|راءِ ساهيرس ٻيو]] | 524ع – 600ع | راءِ گهراڻي جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ سياسي ۽ فوجي عروج جو دور |- | 5 | [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] | 600ع – 632ع | راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ برهمڻ گهراڻي جو آغاز ٿيو |} ==== راءِ سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي بناوت ==== {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ راءِ دور جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] (الور) |- | حڪومتي نوعيت | موروثي بادشاهت |- | اهم علائقا | سنڌ، سيوستان، ملتان، مڪران ۽ سرحدي علائقا |- | معيشت | زراعت، دريائي واپار، زميني محصول |- | فوج | منظم مقامي فوج ۽ سرحدي دفاعي نظام |- | مذهب | هندومت ۽ ٻڌ ڌرم جي گڏيل موجودگي |- | واپار | هندستان، ايران ۽ وچ ايشيا سان واپاري رابطا |- | جانشين رياست | [[برهمڻ گهراڻو]] |} ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻي کي سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هڪ عبوري ۽ بنيادي اهميت وارو دور سمجهيو وڃي ٿو. هي دور هڪ طرف قديم هند-ايراني ۽ ڪوشاني سياسي روايتن جي پڄاڻي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ٻي طرف سنڌ جي مقامي رياستي سڃاڻپ جي مضبوط ٿيڻ جو آغاز پڻ سمجهيو وڃي ٿو. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم سياسي وحدت طور سامهون آئي، جنهن جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي تي بعد ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] ۽ پوءِ عرب دور جي حڪمراني جا ڪيترائي عنصر قائم رهيا. ===برهمڻ گهراڻي جو دور=== {{Main|برهمڻ گهراڻو}} ''(632ع – 712ع)'' [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي خاتمي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون سياسي دور شروع ٿيو، جيڪو '''برهمڻ گهراڻي''' يا '''چچ گهراڻي''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هن گهراڻي جو بنياد [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] وڌو، جيڪو اصل ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار ۾ هڪ برهمڻ وزير ۽ منتظم هو. راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ چچ اقتدار حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ هڪ نئين مقامي بادشاهت قائم ڪئي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> برهمڻ گهراڻي جو گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] (الور) رهيو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. عرب، فارسي ۽ مقامي تاريخي ماخذن موجب هن دور ۾ سنڌ جون حدون اتر ۾ [[ملتان]] تائين، اولهه ۾ [[مڪران]] تائين ۽ ڏکڻ ۾ [[رڻ ڪڇ]] جي علائقن تائين پکڙيل هيون.<ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref><ref>{{cite book |last=Dani |first=A. H. |title=History of Pakistan, Volume I |publisher=Oxford University Press}}</ref> برهمڻ گهراڻي جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم ۽ خوشحال رياست طور موجود هئي، جتي زراعت، دريائي واپار، بندرگاهي سرگرميون ۽ زميني محصول رياست جي آمدني جا اهم ذريعا هئا. [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[سيوستان]] ۽ [[برهمڻ آباد]] جهڙا شهر واپار ۽ انتظام جا اهم مرڪز هئا. عرب مؤرخن جي بيانن موجب سنڌ هندستان، ايران، عربستان ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ واپاري رابطن جو اهم دروازو هئي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ==== چچ برهمڻ جو اقتدار ==== [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] اصل ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار جو اعليٰ عملدار هو. ''چچ نامي'' موجب راءِ ساهسي جي وفات کان پوءِ چچ راڻي سوهندي سان شادي ڪئي ۽ اقتدار سنڀاليو. بعد ۾ هن مخالف دعويدارن کي شڪست ڏئي پنهنجي حڪومت کي مستحڪم ڪيو. چچ سنڌ جي سرحدن کي وڌايو ۽ ڪيترن ئي سرحدي علائقن تي سياسي اثر قائم ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref> تاريخي روايتن موجب چچ نه رڳو سنڌ جي مرڪزي علائقن تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو، پر مڪران، سيوستان ۽ اترين علائقن ۾ پڻ مهمون هلائيون. سندس دور ۾ سنڌ هڪ مضبوط مقامي بادشاهت طور اڀري آئي، جنهن جو سياسي اثر سنڌو ماٿريءَ جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> ==== برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] | 632ع – 671ع | برهمڻ گهراڻي جو باني؛ راءِ گهراڻي کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ کي سياسي طور متحد ڪيو |- | 2 | [[راجا چندر|راجا چندر]] | 671ع – 679ع | چچ جو ڀاءُ؛ حڪومت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل برقرار رکيو |- | 3 | [[راجا ڏاهر|راجا ڏاهر]] | 679ع – 712ع | برهمڻ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ عرب حملي خلاف مزاحمت لاءِ مشهور |} <ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ==== راجا ڏاهر جو دور ==== [[راجا ڏاهر]] برهمڻ گهراڻي جو آخري ۽ سڀ کان مشهور حڪمران هو. هن پنهنجي والد [[راجا چچ]] ۽ چاچي [[راجا چندر]] کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. سندس دور ۾ سنڌ سياسي طور مضبوط رياست هئي، پر ساڳئي وقت عرب خلافت سان لاڳاپا ڇڪتاڻ جو شڪار ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> 711ع–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻي ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجن سنڌ تي حملو ڪيو. عرب فوجن پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان ۽ ٻين علائقن ڏانهن وڌيون. آخرڪار [[اروڙ]] جي ويجهو ٿيل جنگ ۾ راجا ڏاهر مارجي ويو، جنهن سان برهمڻ گهراڻي جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ اموي خلافت جي سياسي اثر هيٺ اچي وئي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ برهمڻ گهراڻي جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] |- | حڪومتي نظام | موروثي بادشاهت |- | حڪمران گهراڻو | برهمڻ (چچ) گهراڻو |- | اهم شهر | اروڙ، ديبل، نيرون ڪوٽ، برهمڻ آباد، سيوستان |- | اهم معاشي بنياد | زراعت، دريائي واپار، بندرگاهون، محصول |- | مذهبي صورتحال | هندومت، ٻڌ ڌرم ۽ مقامي مذهبي روايتون |- | واپاري رابطا | ايران، عربستان، مڪران، هندستان |- | خاتمو | 712ع ۾ اموي خلافت جي فتح کان پوءِ |} ==== تاريخي اهميت ==== برهمڻ گهراڻي جو دور سنڌ جي تاريخ ۾ قديم ۽ اوائلي اسلامي دور جي وچ واري اهم عبوري مرحلي طور ڏٺو وڃي ٿو. هن دور ۾ سنڌ هڪ مضبوط مقامي رياست جي صورت ۾ موجود هئي، جنهن جا سياسي، فوجي ۽ واپاري رابطا ايران، عربستان ۽ هندستان سان قائم هئا. [[چچ نامو]]، جيڪو هن دور بابت بنيادي تاريخي ماخذن مان هڪ آهي، سنڌ جي سياسي ڍانچي، حڪمرانن، فوجي مهمن ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite book |title=Chach Nama |publisher=Brill}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> 712ع ۾ برهمڻ گهراڻي جي خاتمي سان سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون باب شروع ٿيو، جنهن سان عرب-اسلامي سياسي ۽ ثقافتي اثرن جو دور آغاز ٿيو. ان ڪري برهمڻ گهراڻي کي قديم سنڌ جي آخري وڏي مقامي بادشاهت طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. === عربن جو دور === {{Main|سنڌ تي عربن جي فتح|سنڌ ۾ عرب دور}} ''(712ع کان 11هين صدي عيسوي تائين)'' سنڌ ۾ عربن جو دور 8هين صدي عيسويءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح کان شروع ٿيو ۽ پوءِ اموي، عباسي ۽ هباري حڪمراني جي مرحلن مان گذريو. هن دور ۾ سنڌ پهرين خلافت جي صوبي طور هلي، پوءِ عباسي خلافت جي ڪمزور ٿيڻ سان مقامي عرب نسل جي [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت هيٺ آئي. سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرڪز [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]]، [[منصوره]] ۽ [[ملتان]] هئا. هن دور ۾ سنڌ عرب دنيا، ايران، مڪران، هندستان ۽ هند (महासागर) جي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍجي وئي. [[فائل:ManuscriptAbbasid.jpg|thumb|کاٻو|عباسي دور ۾ لکيل هڪ دستاويز]] [[فائل:Arabsumf1.png|thumb|220px|کاٻو|عربن پاران پاڪستان ۽ هندوستان جي علائقن ۾ ڪيل حڪومت]] [[فائل:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|اموين پاران فتح ڪيل سنڌ: {{legend|#a1584e|[[محمد]] جي وقت ڪيل فتحون 622–632}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده|راشديا خلافت]] دوران ڪيل فتحون ، 632–661}} {{legend|#fad07d|[[خلافت اموي]] دوران فتحون 661–750}}]] ==== فتح کان اڳ اسلامي رابطا ==== سنڌ ۾ اسلام جي شروعات صرف فوجي فتح سان نه ٿي، پر عرب واپارين، ملاحن ۽ ساحلي رابطن وسيلي اسلام سنڌ جي سامونڊي علائقن تائين اڳ ئي پهچي چڪو هو. [[ديبل]] ۽ ٻين بندرگاهن وسيلي سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، بصره ۽ هند महासागर جي ٻين ساحلي علائقن سان لاڳاپيل هئا. جديد مؤرخن موجب سنڌ ۾ اسلام جي اوائلي موجودگيءَ کي ساحلي واپار، ملاح برادرين ۽ عرب-سنڌي تجارتي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref>Richard Eaton, ''The Rise of Islam and the Bengal Frontier''</ref><ref>Romila Thapar, ''Early India''</ref><ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ديبل جي بندرگاهه سان لاڳاپيل باوراجن يا ملاحن بابت ڪجهه روايتن ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي احتياط سان ڏسي ٿي. مؤرخن جي راءِ ۾ ڪجهه ملاحن ۽ واپاري حلقن اسلام قبول ڪيو، پر “گهڻي ڀاڱي سمورن” جي اسلام قبول ڪرڻ واري روايت کي پڪ سان ثابت ٿيل تاريخي حقيقت نٿو چئي سگهجي.<ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ==== محمد بن قاسم جي فتح ==== 711ع ۾ [[اموي خلافت]] جي نوجوان سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] سنڌ تي فوجي مهم شروع ڪئي. هن مهم جو تعلق اموي خلافت جي اوڀر واري سرحدي پاليسي، مڪران ۽ سنڌ جي سياسي حالتن، ديبل جي بندرگاهه ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن سان هو. محمد بن قاسم پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، جتي منجنيقن جو استعمال روايتي ماخذن ۾ ذڪر هيٺ اچي ٿو. ان کان پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان، برهمڻ آباد، اروڙ ۽ آخرڪار ملتان تائين عرب فوجي پيش قدمي ٿي.<ref>Al-Baladhuri, ''Futūḥ al-Buldān''</ref><ref>''Chachnama''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Muhammad ibn Qasim”</ref> 712ع ۾ [[راجا ڏاهر]] عرب فوجن سان جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ خلافت جي سياسي اقتدار جو آغاز ٿيو. راجا ڏاهر کي عرب تاريخنويسيءَ ۾ اڪثر منفي يا غير مقبول حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، پر جديد مؤرخن اهڙن بيانن کي فاتحن جي سياسي بيانيي ۽ فتح نامن جي ادبي روايتن جي تناظر ۾ پڙهڻ تي زور ڏنو آهي.<ref name="Gier">Nicholas F. Gier, ''From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries'', Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion, Gonzaga University, May 2006.</ref><ref name="Naik">{{cite book |last=Naik |first=C.D. |title=Buddhism and Dalits: Social Philosophy and Traditions |year=2010 |publisher=Kalpaz Publications |location=Delhi |isbn=978-81-7835-792-8 |page=32}}</ref> فتح کان پوءِ سنڌو ماٿري جا اهم علائقا، خاص طور ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان، اسلامي حڪمراني هيٺ آيا. عرب جاگرافيائي ۽ تاريخي ماخذن ۾ سنڌ کي اڪثر “سند” سڏيو ويو، جڏهن ته ان کان اوڀر يا اڳتي وارن علائقن لاءِ “هند” جو نالو استعمال ڪيو ويو. ==== انتظامي ۽ شهري تبديليون ==== فتح کان پوءِ سنڌ کي خلافت جي هڪ سرحدي صوبي طور منظم ڪيو ويو. شروعاتي دور ۾ عرب گورنرن فوجي ڇانوڻين، محصولي نظام، امن امان، بندرگاهي واپار ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ديبل عرب سامونڊي واپار جو اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته ملتان اترين سنڌ ۽ پنجاب سان لاڳاپيل مذهبي، تجارتي ۽ فوجي مرڪز بڻيو. [[منصوره]] عرب دور جو سڀ کان اهم شهر بڻجي اڀريو. روايتن موجب اهو شهر برهمڻ آباد جي علائقي ۾ يا ان جي ويجهو آباد ٿيو ۽ بعد ۾ عباسي ۽ هباري دور ۾ سنڌ جي سياسي، علمي ۽ واپاري زندگي جو مرڪز بڻيو. منصوره مان ڪيترائي عالم، شاعر، فقيه، قاضي ۽ رياضي دان پيدا ٿيا، جن ۾ [[ابو مشعر السندي]]، [[ابو عطا سنڌي]]، ابو راجا سنڌي ۽ [[سند بن علي]] جهڙا نالا ذڪر هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite web |author=Seidensticker, Tilman |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/abu-ata-al-sindi-COM_26286 |title=Abū ʿAṭāʾ al-Sindī – Brill Reference |publisher=Brill Reference |accessdate=2012-08-03}}</ref> [[ابو راجا سنڌي]] ۽ [[سند بن علي]] ابتدائي اسلامي دور ۾ “السندي” نسبت سان سڃاتل شخصيتون آهن. عرب تذڪرن موجب انهن جو تعلق سنڌ سان ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ اهي اسلامي علمي، ادبي يا انتظامي حلقن سان وابسته رهيا، پر سندن حياتي بابت تفصيلي ۽ متفقه سوانحي ڄاڻ محدود آهي. ==== عرب دور جي سياسي مرحلن جو خلاصو ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرحلا ! style="background:#99CCFF;" | مرحلو ! style="background:#99CCFF;" | لڳ ڀڳ عرصو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم مرڪز ! style="background:#99CCFF;" | نمايان خصوصيت |- | اموي دور | 712ع – 750ع | خلافت جو صوبو | ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد، ملتان | محمد بن قاسم جي فتح، عرب فوجي ۽ انتظامي نظام جو قيام |- | عباسي دور | 750ع – 9هين صدي | عباسي خلافت جو صوبو | منصوره، ملتان، ديبل | گورنرن جي مقرري، قبائلي ڇڪتاڻ، منصوره جي اهميت |- | هباري دور | 9هين صدي – 11هين صدي | نيم خودمختيار عرب امارت | منصوره | خلافت جي رسمي اطاعت، عملي خودمختياري، مقامي عرب حڪومت |- | غزنوي مداخلت | 11هين صدي | غزنوي اثر | منصوره، ملتان | محمود غزنوي جا حملا ۽ هباري طاقت جو خاتمو |} ==== اموي دور جا گورنر ==== اموي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ گورنرن جي مقرري عراق جي والي ۽ خلافت جي مرڪزي اختيار سان لاڳاپيل هئي. شروعاتي گورنرن جو ڪم فوجي قبضو برقرار رکڻ، محصول گڏ ڪرڻ، مقامي بغاوتن کي روڪڻ ۽ سنڌ کي خلافت جي اوڀر واري سرحدي نظام ۾ شامل ڪرڻ هو. هي فهرست روايتي تاريخي ماخذن ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ ڏنل نالن تي ٻڌل آهي؛ مختلف ماخذن ۾ ڪن گورنرن جي نالن، ترتيب ۽ دورن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ اموي دور جا گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت / ڪردار ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[محمد بن قاسم]] | 712ع – 715ع | اموي سپهه سالار ۽ پهريون عرب گورنر | سنڌ فتح ڪئي، ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان کي عرب اقتدار هيٺ آندو ۽ اسلامي حڪمراني جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[يزيد بن ابي ڪبشه]] | 715ع | اموي گورنر | محمد بن قاسم کان پوءِ مختصر عرصي لاءِ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو. |- | 3 | [[حبيب بن مھلب]] | 715ع – 717ع | اموي گورنر | فوجي ۽ مالي انتظام سنڀاليو ۽ شروعاتي عرب انتظام کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 4 | [[عمر بن مسلم باھلي]] | 717ع – 724ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي سرحدي علائقن ۾ عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. |- | 5 | [[بلال بن احوز تميمي]] | 724ع ۾ ڪجهه ڏينهن | خاص فوجي ذميواري | حبيب بن مهلب جي جيل مان ڀڄي وڃڻ کان پوءِ کيس گرفتار ڪرڻ لاءِ سنڌ موڪليو ويو. |- | 6 | [[جنيد بن عبدالرحمان]] | 724ع – 729ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي اوڀر وارن علائقن ۾ فوجي واڌارن لاءِ مشهور. |- | 7 | [[تميم بن زيد عتبي]] | 729ع – 730ع | اموي گورنر | روايتن ۾ سخاوت جي ڪري مشهور ڄاڻايو ويو آهي. |- | 8 | [[حڪم بن عوانا ڪلبي]] | 730ع – 738ع | اموي گورنر | سياسي بيچيني ۽ سرحدي دفاع جي دور ۾ مقرر ٿيو. |- | 9 | [[عمرو بن محمد بن قاسم]] | 738ع – 743ع | اموي گورنر | باغين ۽ سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون. |- | 10 | [[يزيد بن عرار]] | 743ع – 744ع | اموي گورنر | سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون ۽ اموي اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 11 | [[منصور بن جمھور ڪلبي]] | 744ع – 750ع | اموي دور جو آخري اثرائتو حاڪم | اموي گورنر کان حڪومت کسي حاڪم ٿيو. عباسي انقلاب کان پوءِ عباسي خلافت سان ٽڪراءُ ۾ آيو؛ ان کان پوءِ سنڌ ۾ عباسي گورنرن جو دور شروع ٿيو. |} ==== اموي دور جي تاريخي اهميت ==== اموي دور سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ بنيادي تبديلي جو دور هو. هن دور ۾ سنڌ پہلی ڀيرو اسلامي خلافت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي، عرب فوجي ڇانوڻيون قائم ٿيون، بندرگاهن ۽ واپاري رستن کي نئين اهميت ملي، ۽ عربي ٻولي، اسلامي قانون، محصولي انتظام ۽ خلافت سان لاڳاپيل ادارياتي اثر سنڌ ۾ داخل ٿيا. ساڳئي وقت مقامي سماج، ٻڌ ڌرم، هندومت، جٽ، ميد، واپاري طبقن ۽ عرب حڪمرانن جي وچ ۾ لاڳاپا هڪجهڙا نه هئا، پر مختلف علائقن ۾ مختلف سياسي ۽ سماجي صورتون اختيار ڪندا رهيا. ==== عباسي دور ==== ''(750ع کان 9هين صدي عيسوي تائين)'' 750ع ۾ [[عباسي خلافت]] جي قيام سان سنڌ پڻ اموي اقتدار کان نڪري عباسي خلافت جو صوبو بڻجي وئي. عباسي دور ۾ سنڌ جي سياسي مرڪز طور [[منصوره]] جي اهميت وڌي وئي، جيڪو اسلامي دنيا جي اوڀرئين سرحد تي واقع هڪ اهم انتظامي، واپاري ۽ علمي شهر بڻجي اڀريو. عباسي دور ۾ سنڌ بغداد سان سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي طور ڳنڍيل رهي، جيتوڻيڪ جغرافيائي فاصلي ۽ مقامي قبائلي حالتن سبب مرڪزي حڪومت جي گرفت وقت سان ڪمزور ٿيندي وئي. عباسي دور جي شروعاتي گورنرن کي سنڌ ۾ قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، مالي انتظام ۽ سرحدي دفاع جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. خاص طور عرب قبيلن جي يمني ۽ مضري (حجازي) ڌرين جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن ئي سياسي بحرانن جو سبب بڻيا. ان باوجود عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا جي واپاري ۽ علمي نيٽ ورڪن سان وڌيڪ مضبوط نموني ڳنڍجي وئي. ==== منصوره: عباسي سنڌ جو مرڪز ==== [[منصوره]] عباسي دور ۾ سنڌ جو سڀ کان اهم شهر بڻجي ويو. مؤرخ [[ابن حوقل]]، [[اصطخري]] ۽ [[المسعودي]] منصوره کي هڪ خوشحال، آباد ۽ واپاري مرڪز طور بيان ڪيو آهي. شهر ۾ مسجدون، بازارون، سرڪاري عمارتون ۽ رهائشي پاڙا موجود هئا، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واپار لاءِ اهو اهم مرڪز هو.<ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Masudi, ''Muruj al-Dhahab''</ref> ڪيترا محقق منصوره کي پاڪستان جي سرزمين تي پهرين مڪمل اسلامي منصوبابنديءَ سان آباد ٿيل شهرن مان هڪ قرار ڏين ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== بنو عباس دور جا گورنر ==== عباسي خلافت جي قيام (750ع) کان پوءِ سنڌ اموي اقتدار مان نڪري عباسي خلافت جو اوڀرئين سرحدي صوبو بڻجي وئي. هن دور ۾ [[منصوره]] سنڌ جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. عباسي گورنرن کي قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، جاٽن ۽ ميدن جي مزاحمت، مالي انتظام ۽ خلافت جي مرڪزي پاليسين کي لاڳو ڪرڻ جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. نائين صدي عيسوي تائين عباسي اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ مقامي عرب اشرافيا طاقت حاصل ڪئي ۽ آخرڪار [[هباري خاندان]] نيم خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ ۾ عباسي دور جا عرب گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت (هجري/عيسوي) ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[موسي بن ڪعب تميمي]] | 124ھ–140ھ<br>(758ع تائين) | سنڌ جو پهريون عباسي گورنر. [[منصوره]] جي مرمت ڪرائي ۽ ان کي انتظامي مرڪز طور مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[عينيہ بن موسي]] | 140ھ | سندس دور ۾ خليفي [[ابو جعفر منصور]] سان اختلاف پيدا ٿيا ۽ مرڪزي حڪومت سندس ڪارڪردگيءَ کان ناراض رهي. |- | 3 | [[عمر بن حفص عتڪي]] | 140ھ–151ھ<br>(768ع تائين) | سندس دور ۾ شيعي اثرن جي واڌ ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو. |- | 4 | [[ھشام بن عمرو تغلبي]] | 151ھ–156ھ<br>(768/769ع–772/773ع) | محمد الاشتر ۽ سندس حامين خلاف مهم هلائي؛ عباسي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[معيد بن خليل تميمي]] | | سندس دور ۾ خليفي منصور وفات ڪئي ۽ [[المهدي بالله]] خلافت سنڀالي. |- | 6 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 159ھ لڳ ڀڳ | سندس دور ۾ گجرات جي سامونڊي پاسي کان حملي جو ذڪر ملي ٿو. |- | 7 | [[بسطام بن عمر]] | 159ھ–161ھ | سياسي اختلافن سبب عباسي خلافت طرفان معزول ڪيو ويو. |- | 8 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 161ھ | ٻيهر سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. |- | 9 | [[نصر بن محمد اشعث]] | 161ھ | مختصر عرصي لاءِ مقرر ٿيو، پر ساڳئي سال خليفي المهدي کيس هٽائي ڇڏيو. |- | 10 | [[محمد بن سليمان ھاشمي]] | 161ھ | لڳ ڀڳ ويهه ڏينهن حڪومت ڪئي؛ پوءِ ٻيهر انتظامي تبديليون آنديون ويون. |- | 11 | [[زبير بن عباس]] | 161ھ–162ھ | عباسي مرڪز جو نمائندو؛ هڪ سال کان پوءِ واپس گهرايو ويو. |- | 12 | [[مصباح بن عمرو تغلبي]] | 161ھ–163ھ | سندس دور ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني وڌي وئي. |- | 13 | [[ليث ظريف]] | 164ھ–170ھ<br>(782ع–787ع) | جاٽن جي بغاوت کي بصري کان آيل فوجي مدد سان ڪچليو ويو؛ وبائي صورتحال پڻ پيدا ٿي. |- | 14 | [[سالم يونسي]] | 170ھ–174ھ<br>(787ع–790/791ع) | هارون الرشيد طرفان مقرر ٿيو؛ اصل ۾ اسماعيل بن علي جو غلام هو. |- | 15 | [[اسحاق بن سليمان]] | 174ھ–175ھ | تقريباً هڪ سال حڪومت ڪرڻ بعد وفات ڪري ويو. |- | 16 | [[طيفور بن عبدالله]] | 175ھ | عرب قبيلن جي خونريز جهيڙن سبب معزول ڪيو ويو. |- | 17 | [[جابر بن اسعث طائي]] | مختصر عرصو | قبائلي تڪرارن کي ختم ڪرائڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 18 | [[سعيد بن مسلم]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ پنهنجي ڀاءُ [[ڪثير بن مسلم]] کي نائب مقرر ڪيو. |- | 19 | [[عيسي بن جعفر]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ [[محمد بن عدي]] کي نائب مقرر ڪيو، جنهن جي دور ۾ قبائلي اختلاف وڌيڪ وڌيا. |- | 20 | [[عبدالرحمان]] | مختصر عرصو | حالتن تي ضابطو آڻڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 21 | [[ايوب بن جعفر]] | مختصر عرصو | قبائلي ڇڪتاڻ ختم نه ڪري سگهيو؛ حجازي ۽ يمني عربن جا اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. |- | 22 | [[دائود بن يزيد]] | 220ھ تائين<br>(820ع لڳ ڀڳ) | عرب قبيلن جي اختلافن کي فوجي طاقت سان قابو ڪيو. |- | 23 | [[بشر بن دائود]] | 820ع کان پوءِ | مامون جي دور ۾ بغاوت جو الزام لڳو؛ بعد ۾ پنهنجي وفاداري ثابت ڪئي. |- | 24 | [[غسان بن عباد]] | 213ھ–216ھ | بشر بن دائود خلاف ڪارروائي ڪري کيس مامون جي درٻار ۾ پيش ڪيو. |- | 25 | [[موسي بن يحيٰ برمڪي]] | 221ھ تائين<br>(835ع) | ڪامياب عباسي گورنرن مان شمار ٿئي ٿو؛ سنڌ مان بغداد ويندڙ آمدني جو ذڪر ملي ٿو. |- | 26 | [[عمران بن موسي برمڪي]] | 221ھ–226ھ | جاٽن ۽ ميدن جي بغاوتن کي ڪچليو؛ بعد ۾ هباري عربن هٿان قتل ٿيو. |- | 27 | [[عنبسا بن اسحاق]] | 226ھ–240ھ | [[ديبل]] ۾ تعميراتي ۽ انتظامي سڌارا آندا. |- | 28 | [[هارون بن ابي خالد مروزي]] | 240ھ تائين<br>(854ع/855ع) | سنڌ ۾ عباسي اقتدار جو آخري نمايان نمائندو؛ سندس دور کان پوءِ [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت جو آغاز ٿيو. |} ===== عباسي دور جي مجموعي اهميت ===== {| class="wikitable" |+ سنڌ تي عباسي دور جا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | انتظام | منصوره سنڌ جو مستقل سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو. |- | معيشت | بغداد، بصره ۽ عربي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن سان لاڳاپا مضبوط ٿيا. |- | سماج | عرب، مقامي سنڌي ۽ نو مسلم آباديءَ جو گڏيل سماجي ڍانچو وجود ۾ آيو. |- | مذهب | اسلامي ادارن، مسجدن ۽ علمي مرڪزن ۾ واڌ ٿي. |- | سياست | مرڪزي عباسي طاقت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ مقامي عرب اشرافيا مضبوط ٿي. |- | تاريخي اهميت | هباري خاندان جي اڀار ۽ سنڌ جي نيم خودمختيار اسلامي رياست جي قيام لاءِ بنياد فراهم ٿيو. |} ==== سنڌ ۾ علمي ۽ ثقافتي ترقي ==== عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي علمي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترائي سنڌي عالم، شاعر، رياضي دان، محدث ۽ فقيه اسلامي دنيا جي مختلف مرڪزن تائين پهتا. عربي ماخذن ۾ "السندي" نسبت رکندڙ ڪيترن عالمن جو ذڪر ملي ٿو. [[ابو عطا السندي]] ابتدائي عربي شاعريءَ ۾ مشهور نالو آهي، جڏهن ته [[ابو مشعر السندي]] حديث ۽ علمي حلقن سان لاڳاپيل شخصيت طور سڃاتو وڃي ٿو. اهڙي طرح [[سند بن علي]] رياضي ۽ فلڪيات جي ميدان ۾ عباسي دور جي مشهور عالمن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Encyclopaedia of Islam</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> سنڌ مان بغداد، بصره ۽ ٻين اسلامي مرڪزن تائين علمي رابطن جي موجودگي ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿي ته سنڌ صرف هڪ سرحدي صوبو نه رهي، پر اسلامي علمي تمدن جو سرگرم حصو بڻجي وئي هئي. ==== واپار ۽ بحري رابطا ==== عرب دور ۾ [[ديبل]]، [[لاهري بندر]] ۽ سنڌ جي ٻين سامونڊي مرڪزن جي اهميت وڌي. سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، فارس، اوڀر آفريقا، سري لنڪا، ملائي دنيا ۽ چين تائين واپار ڪندا هئا. [[ابن حوقل]] ۽ [[اصطخري]] سنڌ جي بندرگاهن کي هند महासागर جي اهم واپاري مرڪزن مان شمار ڪيو آهي. سنڌ مان اناج، ڪپهه، ڪپڙو، نير، مصالحا، قيمتي ڪاٺ، جانور ۽ ٻيون شيون برآمد ٿينديون هيون، جڏهن ته عرب دنيا مان ڌاتو، خوشبو، ڪپڙا ۽ ٻيون تجارتي شيون درآمد ٿينديون هيون.<ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref> . ==== هباري خاندان جو دور ==== ''(تقريباً 854ع کان 1025ع تائين)'' نائين صدي عيسويءَ ۾، جڏهن [[عباسي خلافت]] جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي عرب قبيلن ۽ اشرافيه جو اثر وڌيو، تڏهن [[هباري خاندان]] سنڌ ۾ هڪ نيم خودمختيار عرب حڪومت قائم ڪئي. هباري حڪمرانن عباسي خليفي جي رسمي بالادستي برقرار رکي؛ خطبن ۽ سڪن تي خليفي جو نالو جاري رکندا رهيا، پر عملي طور انتظامي، فوجي ۽ مالي اختيار سندن پنهنجي هٿن ۾ هئا. ان ڪري تاريخدان هباري رياست کي عباسي دنيا سان وابسته هڪ خودمختيار يا نيم خودمختيار عرب امارت طور بيان ڪن ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref><ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري حڪومت جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز [[منصوره]] (المنصوره) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم گاديءَ وارو شهر، علمي مرڪز ۽ واپاري شهر بڻجي ويو. نائين صدي عيسويءَ دوران [[عمر بن عبدالعزيز ھباري]] مقامي عرب سردارن مان طاقت حاصل ڪري سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو. ڪجهه جديد محققن موجب هن عباسي خليفي کان سنڌ جي واڳ پنهنجي حوالي ڪرڻ جي درخواست ڪئي، جيڪا ان وقت جي سياسي حالتن سبب قبول ڪئي وئي، ۽ اهڙيءَ طرح هباري اقتدار کي قانوني جواز حاصل ٿيو.<ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ واپار، علم ۽ ثقافتي رابطن جو اهم مرڪز بڻجي وئي. [[ديبل]] [[عربي سمنڊ]] جي هڪ اهم بندرگاهه طور ترقي ڪئي، جتان سنڌي ۽ عربي واپاري ۽ ملاح [[بصره]]، [[عمان]]، [[يمن]]، اوڀر آفريقا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي سامونڊي واپاري مرڪزن تائين سفر ڪندا هئا. هن سامونڊي واپار سنڌ کي [[هندي وڏي سمنڊ]] جي واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان مقامي معيشت ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref>{{cite book|last=Bose|first=Sugata|title=A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire|year=2006|publisher=Harvard University Press|pages=198–201}}</ref> هباري حڪمرانن جي دور ۾ منصوره اسلامي علم، فقه، حديث، نجوم ۽ رياضي جي مطالعي جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. سنڌ مان ڪيترائي عالم ۽ اديب اسلامي دنيا جي مختلف علمي مرڪزن سان لاڳاپيل رهيا. هن دور ۾ عربي ۽ مقامي سنڌي ثقافتن جي وچ ۾ رابطن ۾ واڌ آئي، جنهن سان سنڌ ۾ هڪ منفرد اسلامي-سنڌي تمدني ماحول وجود ۾ آيو.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== هباري حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ هباري خاندان جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گادي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيت |- | [[عمر بن عبدالعزيز هباري]] | تقريباً 854ع – 914ع | منصوره | هباري اقتدار جو باني؛ عباسي خلافت جي رسمي اطاعت سان عملي خودمختياري حاصل ڪئي. |- | [[عبدالله بن عمر هباري]] | 10هين صدي | منصوره | علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو دور؛ ڪجهه روايتن موجب قرآن جو سنڌي ترجمو هن دور سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. |- | [[عمر بن عبدالله ھباري]] | 11هين صدي جي شروعات | منصوره | هباري دور جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ اسماعيلي اثر وڌيا. |} ==== قرآن جو سنڌي ترجمو ==== سنڌ جي اسلامي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ مشهور روايت موجب هباري دور ۾ هڪ مقامي هندو حڪمران جي درخواست تي قرآن پاڪ جو سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو تيار ڪيو ويو. جيڪڏهن اها روايت درست مڃجي ته اهو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ ۾ قرآن جي سڀ کان پراڻن ترجمن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. البت مؤرخن ۾ ان واقعي جي تفصيل ۽ نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جو خاتمو ==== 11هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سلطان محمود غزنوي]] ملتان ۽ سنڌ تي فوجي مهمون هلائيون. مختلف تاريخي ماخذن موجب 1024ع کان 1026ع جي وچ واري عرصي ۾ منصوره تي غزنوي اثر قائم ٿيو ۽ هباري خاندان جي سياسي طاقت ختم ٿي وئي. ان سان سنڌ ۾ تقريباً ٽن صدين تي پکڙيل عرب حڪمراني جو باب بند ٿيو ۽ سنڌ غزنوي سياسي دائري جو حصو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, “Mahmud of Ghazni”</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جي تاريخي اهميت ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ عرب دور جا ڊگهي مدي وارا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبي ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | مذهب | اسلام جو مستقل قيام ۽ مسلم آباديءَ جي شروعات |- | ٻولي | عربي لفظن ۽ اسلامي اصطلاحن جو سنڌي ٻوليءَ ۾ دخول |- | شهرسازي | منصوره جهڙن اسلامي شهرن جو قيام |- | واپار | عرب دنيا، اوڀر آفريقا ۽ هند महासागर سان واپاري رابطن ۾ واڌ |- | علم | سنڌي عالمن جو اسلامي علمي دنيا سان ڳانڍاپو |- | انتظام | اسلامي مالياتي، عدالتي ۽ انتظامي ادارن جو تعارف |- | ثقافت | سنڌي ۽ عربي ثقافتي عنصرن جي ميلاپ سان نئين سماجي روايتن جو جنم |} ===عربن کان پوء=== [[محمود غزنوي]] (998ع–1030ع) جي دور ۾ سنڌ تي اسماعيلي حڪمران خاندانن جي حڪومت هئي. محمود غزنوي، جيڪو سني عقيدي جو وڏو حامي هو، 1025ع ۾ [[ملتان]] ۽ [[اوچ]] تي حملو ڪري اتان جي اسماعيلي حڪمران کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ هن 1026ع ۾ بکر ۽ سيوستان (سيوهڻ) تي قبضي لاءِ پڻ فوج موڪلي. [[سومنات]] جي فتح کان پوءِ هن ڪڇ جي ريگستان مان گذرندي هباري خاندان جي گاديءَ واري هنڌ منصوره جو گهيرو ڪيو ۽ شهر کي ڦري لٽي باهه ڏئي ساڙي ڇڏيو.<ref name="Masumi32-37">{{cite book |last=معصوم بکري |first=مير |title=تاريخ معصومي |location=بمبئي |year=1938 |pages=32–37 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> غزنوين کان پوءِ جڏهن غوري اقتدار ۾ آيا ته [[معزالدين غوري]] پنهنجي غلام [[ناصرالدين قباچه]] کي ملتان ۽ اوچ جو حاڪم مقرر ڪيو (1206ع–1228ع). معزالدين جي وفات کان پوءِ ناصرالدين قباچه عملي طور خودمختيار حڪمران بڻجي ويو ۽ سيوستان ۽ ديبل تي به قبضو ڪري ورتائين. هن سنڌ جي سامونڊي علائقن وارن تقريباً سڀني شهرن کي پنهنجي حڪومت هيٺ آندو. سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندڙ ستن راجائن قباچه جي بالادستي تسليم ڪئي ۽ کيس خراج ڏيڻ لڳا.<ref name="MubarakAliQubacha78-79">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |pages=78–79 }}</ref><ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—120-121 }}</ref> قباچه جي دورِ حڪومت ۾ سنڌ تي هڪ وڏي آفت نازل ٿي. [[جلال الدين خوارزم شاهه]] (1220ع–1231ع)، جيڪو [[چنگيز خان]] کان لڳاتار شڪستن کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو، پاڻ ته منگولن هٿان شڪست کاڌل، پنهنجي ملڪ جي تباهي ڏٺل ۽ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاريندڙ شخص هو، پر سنڌ لاءِ به مصيبت بڻجي آيو. پناهه ۽ امن جي تلاش ڪرڻ بدران هن سنڌ جي شهرن ۽ ڳوٺن تي حملا شروع ڪيا. هن شهرن تي قبضو ڪيو، ماڻهن کي قتل ڪرايو، ديهاتن کي ڦريو، ڳوٺن ۽ شهرن کي باهيون ڏنيون. ٿوري ئي عرصي، يعني 1221ع کان 1223ع تائين، هن سنڌ جي وڏي حصي کي تباهي ۽ برباديءَ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.<ref name="MubarakAliQubacha82">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |page=82 }}</ref></ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> === سومرن جو دور === {{Main|سومرن جي سنڌ تي حڪومت}} تقريباً 11هين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[حباري خاندان]] جي زوال ۽ [[غزنوي سلطنت]] جي سنڌ ۾ مداخلت کان پوءِ سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو، جيڪو تاريخ ۾ '''سومرن جي دور''' جي نالي سان مشهور آهي. سومرا گهراڻو اسلامي دور کان پوءِ سنڌ ۾ اُڀرندڙ پهريون وڏو مقامي حڪمران خاندان هو، جنهن ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جي وسيع علائقن تي حڪومت قائم ڪئي. سندن حڪمراني لڳ ڀڳ ٽي صديون جاري رهي ۽ ان کي سنڌ جي مقامي سياسي خودمختياري جي بحاليءَ جي علامت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf|title=The Soomras of Sindh|publisher=University of Karachi}}</ref> سومرن جي ابتدا ۽ نسب بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه روايتي بيانن موجب سومرا عرب نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته جديد محققن جي اڪثريت کين سنڌ جي مقامي قبيلائي ۽ سماجي ڍانچي سان ڳنڍي ٿي. سومرن جي اوائلي تاريخ بابت دستاويزي مواد محدود هجڻ ڪري سندن شروعاتي حڪمرانن ۽ حڪومتي ارتقا بابت ڪيترائي سوال اڃا تائين علمي بحث جو موضوع آهن. خاص طور تي [[خفيف سومرو]] جي شخصيت بابت اهو واضح ناهي ته هو حباري دور جو آخري حڪمران هو يا سومرا اقتدار جو ابتدائي نمائندو.<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind</ref> حباري اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ ۽ [[محمود غزنوي]] جي [[منصوره]] تي حملي کان پوءِ سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن گڏجي هڪ نئين سياسي قوت طور اُڀريا. روايتي بيانن موجب 1025ع ڌاري ماتلي تعلقي جي ٿري نالي علائقي ۾ مقامي سردارن جي هڪ گڏجاڻي ٿي، جنهن ۾ سومرا سردار کي ڏکڻ سنڌ جو حڪمران تسليم ڪيو ويو. ان واقعي کي سنڌ ۾ مقامي اقتدار جي بحاليءَ جي شروعات تصور ڪيو ويندو آهي.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref> سومرا دور رڳو هڪ حڪمران خاندان جي تاريخ نه پر سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن جي سياسي اتحاد جي تاريخ پڻ آهي. ان دور ۾ [[سما]]، [[سهتا]]، [[ابڙا]]، [[سوڍا]]، [[چنا]]، [[پنھور]]، [[پھوڙ]]، [[گجر]]، [[ڀٽي]]، [[جاڙيجا]]، [[ٿھيم]]، [[ڳاها]]، [[جوڻيجا]]، [[راجپر]] ۽ ٻين قبيلن سنڌ جي سياسي ۽ فوجي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي قبيله [[ميرپور ماٺو]] کان وٺي ڪڇ ۽ ڀوڄ تائين مختلف علائقن ۾ آباد هئا ۽ مقامي خودمختياري برقرار رکندي سومرا حڪمرانن کي فوجي ۽ مالي سهڪار فراهم ڪندا هئا. سومرا دور ۾ [[محمد طور]]، [[ٺٽو]]، [[ڌرڪ]] ۽ ٻين شهرن کي سياسي اهميت حاصل رهي. سنڌ جي زرعي معيشت، دريائي واپار ۽ مقامي ثقافت کي پڻ هن دور ۾ استحڪام حاصل ٿيو. ان دور جي لوڪ روايتن ۽ رزميه داستانن، خاص طور [[دودو چنيسر]] جي ڪهاڻي، سومرا حڪمرانن کي سنڌي قومي يادگيريءَ جو اهم حصو بڻائي ڇڏيو. تاريخي ذريعن موجب سومرا حڪمرانن گهڻو ڪري مقامي خودمختياري برقرار رکي، جيتوڻيڪ وقت بوقت غزنوي، غوري ۽ دهلي سلطنتن جي سياسي اثر هيٺ به رهيا. 14هين صديءَ جي شروعات تائين سندن اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو ۽ آخرڪار [[ھمير سومرو]] جي دور کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو.<ref>Baloch, N. A., Soomran-jo-Daur</ref><ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ==== سومرا گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | سومرا گهراڻي جا حڪمران |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | تعلق / جانشيني ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سومرو (امير)|سومرو سردار]] | تقريباً 1053ع کان | باني حڪمران | ڏکڻ سنڌ ۾ سومرا اقتدار جو بنياد وڌو؛ گادي [[محمد طور]] ۾ قائم ڪئي. |- | 2 | [[ڀونگر سومرو|ڀونگر بن سومرو]] | وفات 1068ع (461ھ) | سومرو سردار جو پٽ | ابتدائي سومرا حڪومت کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[دودو سومرو|دودو اول]] | تقريباً 1068ع–1098ع | ڀونگر جو جانشين | لاڙ کان [[نصرپور]] تائين اقتدار وڌايو. |- | 4 | [[تاراٻائي]] | 491ھ کان پوءِ | سنگھار جي سرپرست | نابالغ وارث جي نالي ۾ حڪومت هلائي. |- | 5 | [[سنگھار سومرو]] | تقريباً 1120ع تائين | دودو خاندان | سندس وفات کان پوءِ جانشيني جو مسئلو پيدا ٿيو. |- | 6 | [[راڻي ھمو ٻائي]] | | سنگھار جي زال | گادي [[ڌرڪ]] منتقل ڪئي. |- | 7 | [[خفيف سومرو]] | وفات 536ھ | هِمو ٻائي جو ڀاءُ | اقتدار جي منتقلي واري مرحلي جو حڪمران. |- | 8 | [[عمر سومرو پھريون]] | تقريباً 40 سال | جانشين | وفات 576ھ. |- | 9 | [[دودو سومرو ٻيون]] | وفات 590ھ | دودو خاندان | خانداني اقتدار جي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 10 | [[ڀونگر سومرو ٻيون]] | 33 سال | دودو اول جي نسل مان | وفات 623ھ. |- | 11 | [[خيرو سومرو]] | 16 سال | جانشين | سومرا اقتدار کي برقرار رکيو. |- | 12 | [[محمد طور سومرو]] | 15 سال | جانشين | محمد طور سان منسوب روايتون ملن ٿيون. |- | 13 | [[خيرو بن محمد]] | 15 سال | محمد طور جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 14 | [[دودو سومرو ٽيون]] | 14 سال | خيرو جو پٽ | سومرا خاندان جي وچئين دور جو حڪمران. |- | 15 | [[طائي سومرو]] | 14 سال | دودو ٽيون جو پٽ | اقتدار جي وراثتي تسلسل جو حصو. |- | 16 | [[چنيسر سومرو]] | 18 سال | طائي جو پٽ | ليلان-چنيسر جي مشهور لوڪ روايت سان لاڳاپيل. |- | 17 | [[ڀونگر سومرو ٽيون]] | 15 سال | چنيسر جو پٽ | پيءُ کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. |- | 18 | [[خفيف سومرو ٻيون]] | 18 سال | ڀونگر ٽيون جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 19 | [[دودو سومرو چوٿون]] | 25 سال | خفيف ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي آخري مضبوط مرحلي جو حڪمران. |- | 20 | [[عمر سومرو ٻيون]] | 35 سال | دودو چوٿون جو پٽ | ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪئي. |- | 21 | [[ڀونگر سومرو چوٿون]] | 10 سال | عمر ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي زوال واري دور جو حڪمران. |- | 22 | [[ھمير سومرو]] | وفات 1403ع / 843ھ | آخري حڪمران | سومرا خاندان جو آخري حڪمران؛ ان کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جو حڪمران بڻيو. |} === سمن جو دور === {{Main|سمن جي سنڌ تي حڪومت}} [[فائل:View of Makli by Usman Ghani.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] جو هڪ نظارو]] چوڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سومرا خاندان]] جي زوال کان پوءِ [[سما گھراڻو|سمن خاندان]] سنڌ جي غالب سياسي قوت طور اُڀريو ۽ تقريباً 1351ع کان 1524ع تائين سنڌ جي وڏن حصن تي حڪومت ڪئي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref> سمن جو تعلق [[سما]] قبيلائي گروهه سان هو، جيڪو سنڌ، ڪڇ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ اثرائتو هو. [[ڄام انڙ]] (ڄام انڙ فيروزالدين) کي سمن اقتدار جي شروعاتي اهم حڪمرانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو، جنهن [[دهلي سلطنت]] جي اثر کي چئلينج ڪندي سنڌ ۾ مقامي اقتدار کي مستحڪم بڻايو ۽ خودمختيار حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref> سمن حڪمرانن مقامي سياسي ادارن کي مضبوط ڪندي سنڌ ۾ هڪ نسبتاً مستحڪم حڪومت قائم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ زراعت، واپار، دستڪاري ۽ شهري زندگيءَ کي ترقي حاصل ٿي. سندن دور ۾ سنڌ عربي سمنڊ وسيلي [[فارس]]، [[عرب دنيا]]، اوڀر آفريقا، [[گجرات]] ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان واپاري رابطن جو اهم مرڪز رهي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire''</ref> هن واپاري سرگرميءَ جي نتيجي ۾ سنڌ جي بندرگاهن، خاص طور [[ٺٽو]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن سامونڊي مرڪزن، کي وڏي اقتصادي اهميت حاصل ٿي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ سياسي، تجارتي، علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز بڻجي اُڀريو. وقت سان گڏ ٺٽو قديم [[ديبل]] جي جاءِ تي سنڌ جو سڀ کان اهم واپاري شهر بڻجي ويو. سمن حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ [[سنڌي ادب]]، فن تعمير، موسيقي ۽ ٻين فنون لطيفه کي نمايان ترقي حاصل ٿي. هن دور جي مشهور شخصيتن ۾ [[قاضي قاضن]]، [[دريا خان]] ۽ [[مخدوم بلاول]] شامل آهن، جن سنڌ جي علمي، سياسي ۽ روحاني زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>Nabi Bakhsh Baloch, ''History of Sindhi Literature''</ref> سمن سلطنت پنهنجي عروج تي [[ڄام نظام الدين ثاني]] (ڄام نندو) جي دورِ حڪومت (1461ع–1509ع) ۾ پهتي، جنهن کي سمن دور جو سنهري زمانو سڏيو وڃي ٿو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Dawn, "Jam Nizamuddin II: The Sultan of the Samma Dynasty"</ref> سندس دور ۾ سياسي استحڪام، زرعي خوشحالي، واپار، فن تعمير ۽ ثقافتي سرگرمين کي غيرمعمولي ترقي ملي. وطن سان وابستگي، عوامي ڀلائي ۽ تعميري منصوبن کي هٿي ڏني وئي، جنهن سبب سمن حڪمراني سنڌ جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ مستحڪم مقامي حڪومتن مان هڪ طور سڃاتي وڃي ٿي. هن دور جو سڀ کان مشهور يادگار [[مڪلي]] جو قبرستان آهي، جتي سمن حڪمرانن، اميرن، عالمن ۽ صوفين جا مقبرا موجود آهن. مڪلي جي تاريخي يادگارن کي سندن فن تعمير، سنگتراشي ۽ ثقافتي اهميت سبب [[يونيسڪو]] 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>UNESCO World Heritage Centre, Makli, Thatta</ref> مڪلي ۽ ٺٽو گڏجي سمن دور جي سياسي طاقت، ثقافتي عظمت ۽ فني مهارت جا نمايان نشان بڻيا. سمن سلطنت جي آخري دور ۾ اندروني سياسي اختلافن ۽ جانشيني جي تڪرارن سبب مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو. جيتوڻيڪ ٺٽو هڪ وڏو ۽ خوشحال شهر هو، پر حڪومت وٽ اهڙي مضبوط فوج موجود نه هئي، جيڪا [[ارغون]] ۽ [[ترخان]] حڪمرانن جي وڌندڙ فوجي دٻاءَ جو مقابلو ڪري سگهي. نتيجي طور ڪيترائي سما امير ۽ حڪمران جنگين ۾ مارجي ويا ۽ آخرڪار [[ڄام فيروز]] جي دور ۾ ٺٽو [[ارغون|ارغونن]] جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان سان سمن حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ارغون دور جو آغاز ٿيو.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia of Islam, "Samma Dynasty"</ref> ==== سمن گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سمن خاندان جا حڪمران (1339ع–1527ع) ! style="background:#99CCFF; width:6%;" | نمبر ! style="background:#99CCFF; width:28%;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF; width:18%;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF; width:48%;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ڄام انڙ]] | 1339ع–1352ع | سمن اقتدار جو باني حڪمران؛ دهلي سلطنت جي اثر کان نجات حاصل ڪري سنڌ ۾ سما حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[ڄام جوڻو]] | 1352ع–1367ع | رياست کي مستحڪم ڪيو ۽ سما اقتدار کي سنڌ جي مختلف علائقن تائين وڌايو. |- | 3 | [[ڄام بابينو]] | 1367ع–1379ع | سمن سلطنت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 4 | [[ڄام تماچي]] | 1379ع–1389ع | سنڌي لوڪ ادب ۾ نوري ڄام تماچي جي داستان سبب مشهور؛ سندس دور کي ثقافتي اهميت حاصل آهي. |- | 5 | [[ڄام صلاح الدين]] | 1389ع–1391ع | مختصر عرصي تائين حڪومت ڪئي ۽ اندروني سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 6 | [[ڄام نظام الدين ڀمڀرو]] | 1391ع–1398ع | سمن سلطنت جي سياسي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 7 | [[ڄام علي شير]] | 1398ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ جانشيني جي تڪرارن واري دور سان لاڳاپيل. |- | 8 | [[ڄام ڪرن]] | 1398ع | مختصر مدت لاءِ اقتدار سنڀاليو؛ سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 9 | [[ڄام فتح خان]] | 1398ع–1414ع | سمن اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪيو ۽ رياست جي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪيو. |- | 10 | [[ڄام جوڻو ٻيون]] | 1414ع–1442ع | ڊگهي حڪمراني دوران سنڌ ۾ سياسي استحڪام برقرار رهيو. |- | 11 | [[ڄام مبارڪ]] | 1442ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو. |- | 12 | [[ڄام سڪندر شاهه]] | 1442ع–1444ع | جانشيني جي دور ۾ اقتدار سنڀاليو. |- | 13 | [[ڄام راءِ ڏنو]] | 1444ع–1453ع | سلطنت جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي کي برقرار رکيو. |- | 14 | [[ڄام سنجر]] | 1453ع–1461ع | ڄام نندي جي اقتدار لاءِ سياسي بنياد فراهم ڪيا. |- | 15 | [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين سمو (ڄام نندو)]] | 1461ع–1508ع | سمن سلطنت جو سڀ کان مشهور ۽ طاقتور حڪمران. سندس دور کي سمن راڄ جو سنهري دور سڏيو وڃي ٿو. [[ٺٽو]] علم، واپار ۽ ثقافت جو وڏو مرڪز بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جي تعميراتي ترقي عروج تي پهتي. |- | 16 | [[ڄام فيروز]] | 1508ع–1527ع | سمن خاندان جو آخري حڪمران. سندس دور ۾ ارغونن سان جنگيون ٿيون ۽ آخرڪار سمن سلطنت جو خاتمو ٿيو. |} سمن خاندان سنڌ جي وچئين دور جي سڀ کان اهم مقامي مسلمان سلطنتن مان هڪ هو، جنهن تقريباً ٻه صديون سنڌ تي حڪومت ڪئي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، علمي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جو عظيم قبرستان هن دور جي فن تعمير ۽ ثقافتي ورثي جي نمايان علامت طور اڄ به موجود آهي. === ارغون ۽ ترخان دور === {{Main|ارغون خاندان|ترخان خاندان}} [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ ارغون ۽ ترخان دور جا مقبرا]] [[سمن خاندان]] جي زوال کان پوءِ سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ تي [[ارغون خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي. 1519ع کان 1521ع جي وچ ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي فوجي مهمون هلائي سمن اقتدار جو خاتمو ڪيو ۽ هيٺين سنڌ تي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Nabi Bakhsh Khan Baloch, ''History of Sindh''</ref> ارغون حڪمران اصل ۾ وچ ايشيا جي ترڪ-مغل نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ [[قنڌار]] مان سنڌ ڏانهن منتقل ٿيا هئا. سندن اقتدار سان سنڌ ۾ هڪ نئين سياسي دور جو آغاز ٿيو، جنهن دوران سنڌ جا لاڳاپا وچ ايشيا، قنڌار ۽ مغل دنيا سان وڌيڪ مضبوط ٿيا. [[شاھ بيگ ارغون]] 1522ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس پٽ [[شاھ حسين ارغون]] اقتدار سنڀاليو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> شاهه حسين کي ارغون دور جو سڀ کان بااثر حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. سندس حڪومت دوران سنڌ ۾ نسبي سياسي استحڪام قائم رهيو ۽ [[ٺٽو]] هڪ اهم تجارتي مرڪز طور ترقي ڪندو رهيو. هن ئي دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهه]] [[همايون]] شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ سنڌ پهتو ۽ ڪجهه عرصو سنڌ جي مختلف علائقن ۾ رهيو. تاريخي ذريعن موجب همايون ۽ شاهه حسين ارغون جي لاڳاپن ۾ سياسي بي اعتمادي موجود رهي، جنهن سبب همايون کي سنڌ ۾ گهڻيون ڏکيائون پيش آيون.<ref>Ghulam Muhammad Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref> شاهه حسين ارغون 1555ع ۾ وفات ڪئي. سندس ڪو سڌو وارث موجود نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس اڪيلو پٽ اڳ ئي وفات ڪري چڪو هو. سندس حڪومت جي آخري دور ۾ سنڌ عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي. [[بکر]] کان [[سيوهڻ]] تائين مٿيون سنڌ [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جي قبضي هيٺ هئي، جڏهن ته هيٺين سنڌ تي شاهه حسين جو سڌو اقتدار برقرار هو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ارغونن کان پوءِ ترخان اقتدار ۾ آيا، جن جي دور ۾ سنڌ ٻن حصن ۾ ورهائجي وئي. هيٺين سنڌ، جنهن جي گادي [[ٺٽو]] هئي، عيسيٰ خان ترخان (1555ع–1566ع) جي حڪمراني هيٺ هئي، جڏهن⁠تہ مٿين سنڌ، جنهن جي گادي [[بکر]] هئي، سلطان محمود خان (1555ع–1574ع) جي قبضي هيٺ هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. سلطان محمود خان، هندستان جي مغل شهنشاهن جي اثر کي متوازن رکڻ لاءِ، [[صفوي سلطنت|ايران جي صفوي بادشاهن]] سان سٺا لاڳاپا قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن قيمتي تحفن سان گڏ ڪيترائي سفارتي وفد ايران ڏانهن موڪليا، ۽ بدلي ۾ کيس پڻ صفوي بادشاهه طرفان قيمتي تحفا حاصل ٿيا.<ref>{{cite book |title=تحفة الڪرام |page=196 }}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> شاهه حسين جي وفات کان پوءِ [[مرزا عيسيٰ ترخان]] اقتدار حاصل ڪيو، جيڪو اڳ ۾ شاهه بيگ ارغون سان گڏ سنڌ آيو هو. جيتوڻيڪ ڪجهه روايتن موجب مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ سنڌ جي ورهاست بابت هڪ سمجھوتو موجود هو، پر شاهه حسين جي وفات کان پوءِ مرزا عيسيٰ سڄي سنڌ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان وقت ملڪ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني پيدا ٿي وئي ۽ مقامي سردارن [[سيوهڻ]] تي قبضو ڪري ورتو. مرزا عيسيٰ فوجي طاقت سان اڳتي وڌي سيوهڻ تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ پوءِ اتر طرف [[بکر]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, Journal of Sindh Historical Society, pp. 71–72</ref> انهيءَ سياسي تڪرار دوران مرزا عيسيٰ ترخان [[پورچوگال]] جي نوآبادياتي قوت کان فوجي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن [[باسين]] (Bassein) ۾ موجود پورچوگالي گورنر ڏانهن سفير موڪلي فوجي امداد گهري ۽ بدلي ۾ مالي معاوضي ۽ واپاري سهولتن جو واعدو ڪيو. پورچوگالي حڪومت [[پيڊرو باريٽو رولن]] (Pedro Barreto Rolim) جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 700 سپاهي موڪليا، جيڪي جهازن ذريعي ٺٽي پهتا.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> بهرحال، ان وقت تائين مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ صلح ٿي چڪي هئي، جنهن سبب پورچوگالي فوج جي ضرورت ختم ٿي وئي. جڏهن پورچوگالي ڪمانڊر پنهنجي مهم جي خرچن جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو ته ٺٽي جي انتظاميا طرفان کيس اطمينان بخش جواب نه مليو. نتيجي طور پورچوگالي فوجن ٺٽي تي حملو ڪيو، جنهن دوران شهر کي وڏي تباهي ۽ نقصان پهتو. هي واقعو سنڌ جي تاريخ ۾ يورپي سامونڊي طاقتن جي ابتدائي فوجي مداخلتن مان هڪ اهم مثال شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> ترخان خاندان بعد ۾ ارغونن جي جانشين طور سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو. ترخان دور ۾ [[ٺٽو]] پنهنجي سياسي ۽ واپاري اهميت برقرار رکي، جڏهن ته [[مڪلي]] ۾ ڪيترائي شاندار مقبرا ۽ يادگار تعمير ڪيا ويا، جيڪي اڄ به سنڌ جي اسلامي فن تعمير جي اهم ترين ورثن مان شمار ٿين ٿا.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Historical Monuments at Makli, Thatta</ref> آخرڪار 1592ع ۾ [[مغل سلطنت]] جي شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جنهن سان ارغون ۽ ترخان دور جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ مغل سلطنت جو صوبو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> ==== ارغون گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون خاندان جا حڪمران، سنڌ ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[شاھ بيگ ارغون]] | 1520ع – 1524ع | [[ٺٽو]] / [[بکر]] | باني حڪمران | [[سما گھراڻو|سمن سلطنت]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز]] کي شڪست ڏئي سنڌ ۾ ارغون اقتدار قائم ڪيو؛ سنڌ ۾ ارغون خاندان جو باني حڪمران شمار ٿئي ٿو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> |- | 2 | [[شاھ حسين ارغون]] | 1524ع – 1554ع | [[ٺٽو]] | آخري ارغون حڪمران | ارغون خاندان جو سڀ کان اهم ۽ ڊگهي عرصي تائين حڪمراني ڪندڙ حڪمران هو. سندس دور ۾ [[همايون]] سنڌ آيو. حڪومت جي آخري مرحلي ۾ سنڌ عملي طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهائجي وئي.<ref>G. M. Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref><ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون دور سان لاڳاپيل اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور جا اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | علائقو ! style="background:#99CCFF;" | ارغون حڪمران سان تعلق ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[فاضل ڪوڪلتاش]] | ارغون امير | مٿيون سنڌ | [[شاھ بيگ ارغون]] جو ويجهو ساٿي | شاهه بيگ ارغون جو اهم فوجي امير ۽ اعتماد وارو ساٿي هو. |- | 2 | [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] | علائقائي حاڪم / امير | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ مٿيون سنڌ | [[فاضل ڪوڪلتاش]] جو پٽ | شاهه حسين ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو عملي حڪمران رهيو؛ بکر ۽ سيوهڻ جي علائقن ۾ سندس اثر نمايان هو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور کان پوءِ ترخان اقتدار جو آغاز ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گهراڻو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[مرزا عيسيٰ ترخان]] | 1554ع – 1567ع | [[ترخان خاندان]] | ارغون اقتدار کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي | [[شاھ حسين ارغون]] جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ ۾ ترخان خاندان جي حڪومت قائم ڪئي.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh</ref> |} جديد تاريخي تحقيق ۽ مستند ماخذن مطابق سنڌ ۾ ارغون خاندان جا اصل خودمختيار حڪمران فقط ٻه هئا: [[شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[شاھ حسين ارغون]]. 1554ع کان پوءِ اقتدار [[ترخان خاندان]] ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کي ڪيترائي مؤرخ ارغون دور جي جانشين شاخ تصور ڪن ٿا، پر سياسي لحاظ کان اهو الڳ حڪمران گهراڻو شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Arghun dynasty</ref><ref>Tarkhan dynasty</ref> ترخانن جي حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو، جڏهن سنڌ [[مغل سلطنت]] جي قبضي ۾ آئي. ترخان خاندان جو آخري حڪمران، [[جاني بيگ ترخان]] (1585ع–1592ع)، مغل درٻار ۾ منصبدار مقرر ٿيو. سندس پٽ [[غازي بيگ ترخان]] [[جهانگير]] جو منظورِ نظر بڻجي ويو ۽ کيس [[قنڌار]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن انهيءَ حيثيت ۾ 1608ع کان 1612ع تائين قنڌار جي حڪومت سنڀالي.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—122 }}</ref> . === مغلن جو دور === {{Main|ٺٽو صوبو|مغل سلطنت}} 1524ع ۾، توڙي جو مغل شهنشاهت جو دارومدار ارغون ۽ ترخان فوجين تي هو، تنهن باوجود سنڌ جي ڪجهه بادشاهن انهن جو استقبال ڪيو. اڳتي ايندڙ وقت ۾ سنڌي مغلن جي اثر هيٺ رهيا. [[فائل:Shah Jahan Mosque Thatta.jpg|thumb|کاٻو|[[شاھجھان مسجد، ٺٽو]]، جيڪا مغل دور جي اهم تعميري يادگارن مان هڪ آهي]] [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|مغل دور ۾ [[مڪلي]] سنڌ جو اهم علمي ۽ ثقافتي مرڪز رهيو]] 1592ع ۾ [[اڪبر اعظم]] جي فوجن ارغون ۽ ترخان حڪمرانن کي شڪست ڏئي سنڌ کي [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ مغلن جي انتظامي نظام جو حصو بڻجي وئي.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> شروعاتي طور سنڌ کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي ماتحت رکيو ويو، پر بعد ۾ [[ٺٽو]] کي مرڪز بڻائي الڳ انتظامي وحدت قائم ڪئي وئي، جيڪا تاريخ ۾ ''ٺٽو صوبو'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref>Thatta Subah, Mughal Province</ref><ref>Irfan Habib, ''Atlas of the Mughal Empire''</ref> مغل دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، بندرگاهي ۽ صنعتي شهرن مان هڪ بڻجي ويو. هتي ڪپڙي جي صنعت، خاص طور سنڌي سوٽي ڪپڙي ۽ ريشمي شين جي پيداوار، وڏي پيماني تي ٿيندي هئي. ٺٽي جا واپاري رابطا [[فارس]]، [[عربستان]]، [[عمان]]، اوڀر آفريقا ۽ يورپي واپاري ڪمپنين سان قائم هئا.<ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref><ref>Thatta, Mughal Trade Networks</ref> مغل دور ۾ سنڌ جي زرعي آمدني، واپاري محصولن ۽ سامونڊي تجارت سلطنت لاءِ اهم اقتصادي حيثيت رکي ٿي. [[شاھجھان]] جي دور ۾ سنڌ خاص ترقي حاصل ڪئي. ٺٽي ۾ شاندار [[شاھجھان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] تعمير ڪئي وئي، جيڪا مغل فن تعمير جو هڪ اهم شاهڪار سمجهي وڃي ٿي.<ref>UNESCO – Shah Jahan Mosque, Thatta</ref><ref>Catherine Asher, ''Architecture of Mughal India''</ref> ان دور ۾ ٺٽو علم، ادب، تصوف ۽ اسلامي تعليم جو پڻ اهم مرڪز بڻيو، جتي ڪيترائي عالم، صوفي ۽ مؤرخ سرگرم رهيا. سترهين صديءَ دوران مغل حڪمرانن سنڌ تي ''صوبيدارن'' يا ''نوابن'' جي ذريعي حڪومت ڪئي. انهن جو بنيادي ڪم انتظامي ڪنٽرول، ماليات جي وصولي، فوجي تحفظ ۽ سامونڊي واپار جي نگراني هو.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Mughals''</ref><ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire''</ref> وقت سان گڏ مغل مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي طاقتور خاندانن، خاص طور [[ڪلھوڙا خاندان]]، جو اثر وڌڻ لڳو. ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين مغل اقتدار عملي طور ڪمزور ٿي ويو ۽ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جهڙن مقامي حڪمرانن سنڌ ۾ خودمختيار اقتدار قائم ڪرڻ شروع ڪيو. آخرڪار 1737ع–1740ع جي وچ ۾ مغل سياسي ڪنٽرول تقريباً ختم ٿي ويو ۽ سنڌ تي [[ڪلھوڙا خاندان]] جي مستقل حڪومت قائم ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== مغل دور جي اهم صوبيدارن ۽ نوابن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ (ٺٽو صوبو) جا اهم مغل صوبيدار / نواب ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | عهدو ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | مغل ماتحت حڪمران | 1592ع–1593ع | مغلن اڳيان شڪست بعد اڪبر اعظم جي ماتحت رهيو؛ ارغون-ترخان اقتدار جي خاتمي ۽ مغل دور جي شروعات سان لاڳاپيل.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 2 | [[مرزا رستم صفوي]] | صوبيدار | 1593ع | سنڌ ۾ مغل انتظامي نظام جي شروعاتي عملدرآمد سان لاڳاپيل پهرين اهم مقررين مان هڪ.<ref>Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 3 | [[امير خان اول]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1629ع–1647ع | [[شاھجھان]] جي دور جو مشهور مغل گورنر؛ سندس دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام ۽ اقتصادي سرگرمين ۾ واڌ ٿي. |- | 4 | [[دولت خان مائي]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1635ع–1640ع | مغل انتظاميا جو اهم امير؛ بعد ۾ قنڌار جو گورنر پڻ مقرر ٿيو. |- | 5 | [[خواجه ڪمگار غيـرت خان]] | صوبيدار | 1640ع–1641ع | شاهجهاني دور ۾ ٺٽي جي انتظامي نگراني سنڀالي.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 6 | [[شاد خان]] | صوبيدار | 1641ع–1642ع | مغل صوبائي انتظام جي تسلسل کي برقرار رکيو.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 7 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | مغل ماتحت نواب / صوبيدار | 1701ع–1719ع | [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ''نواب'' جو لقب حاصل ڪيو؛ بعد ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |} مغل دور ۾ سنڌ کي گهڻو ڪري ''ٺٽو صوبو'' سڏيو ويندو هو. مغلن جي سياسي اقتدار سان گڏ سنڌ ۾ واپار، تعمير، سڪن جي ضرب، بندرگاهي سرگرمين ۽ اسلامي علمي ادارن کي ترقي ملي، جڏهن ته [[ٺٽو]]، [[سيوهڻ]]، [[بکر]] ۽ [[لاھري بندر]] اهم انتظامي ۽ تجارتي مرڪز بڻيا.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Thatta Subah</ref> === ڪلهوڙن جو دور === {{Main|ڪلهوڙا خاندان}} [[فائل:Tomb of Mian Yar Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي مقبري جو منظر]] [[فائل:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جو مقبرو]] مغل سلطنت جي زوال پذير دور ۾ سنڌ اندر مقامي سياسي قوتن جو اثر وڌڻ لڳو ۽ انهيءَ پسمنظر ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] سنڌ جي حڪمران گهراڻي طور اُڀريو. ڪلهوڙن جو تعلق هڪ مذهبي ۽ صوفي روايت سان وابسته خاندان سان هو، جنهن جو سياسي عروج [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ شروع ٿيو. 1701ع ۾ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ميان يار محمد کي ''خدايار خان'' جو لقب ڏنو ويو ۽ کيس مٿئين سنڌ جو انتظام سونپيو ويو، جنهن سان سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي باقاعده شروعات ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>Sarah F. D. Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> ڪلهوڙن تدريجي طور سنڌ جي مختلف علائقن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آندو ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ تقريباً سڄي سنڌ هڪ مرڪزي حڪومت هيٺ متحد ٿي وئي. 1736ع ۾ مغل درٻار عملي طور ڪلهوڙن جي خودمختيار حيثيت کي تسليم ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ هڪ نيم آزاد رياست جي صورت اختيار ڪئي.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> بهرحال، سنڌ کي [[نادر شاھ افشار]] ۽ پوءِ [[احمد شاھ دراني]] جي حملي آورن سان به واسطو پيو، جنهن سبب ڪلهوڙا حڪمرانن کي وقت بوقت فارسي ۽ افغاني بالادستي قبول ڪرڻي پئي.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] (1757ع–1772ع) کي عام طور ڪلهوڙا خاندان جو سڀ کان طاقتور ۽ ڪامياب حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. هن سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ڪيو، فوجي نظام کي منظم ڪيو ۽ 1768ع ڌاري [[حيدرآباد]] شهر جو بنياد رکيو، جيڪو بعد ۾ سنڌ جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> سندس دور ۾ سنڌ جي سرحدن، واپار، آبپاشي نظام ۽ ثقافتي سرگرمين کي به ترقي حاصل ٿي. ڪلهوڙا دور ۾ [[سنڌي ٻولي]]، تصوف، شاعري ۽ فن تعمير کي خاص هٿي ملي، ۽ [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي]] جهڙيون عظيم شخصيتون انهيءَ دور سان وابسته آهن.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> ارڙهين صديءَ جي آخري حصي ۾ ڪلهوڙا حڪومت اندروني سياسي تڪرارن، دراني مداخلتن ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] سردارن جي وڌندڙ طاقت سبب ڪمزور ٿيڻ لڳي. آخرڪار 1783ع ۾ [[هلاني جي جنگ]] ۾ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني جو آغاز ٿيو ۽ ڪلهوڙا سياسي اقتدار جو خاتمو ٿي ويو.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== ڪلهوڙا خاندان جي حڪمرانن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪلهوڙا خاندان جا حڪمران (1701ع–1783ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | 1701ع – 1719ع | [[خداآباد]] | ڪلهوڙا اقتدار جو باني حڪمران؛ مغلن طرفان ''خدايار خان'' جو لقب حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪومت جا بنياد وڌا.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref> |- | 2 | [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] | 1719ع – 1753ع | [[خداآباد]] | سنڌ کي وڏي حد تائين متحد ڪيو؛ 1736ع ۾ مغل درٻار طرفان خودمختيار حيثيت تسليم ڪئي وئي.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 3 | [[ميان مرادياب ڪلهوڙو]] | 1753ع – 1757ع | [[خداآباد]] | نور محمد جو پٽ؛ اندروني اختلافن سبب اقتدار وڃائي ويٺو.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 4 | [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] | 1757ع – 1772ع | [[خداآباد]] / [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙن جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ [[حيدرآباد]] جو بنياد وڌو ۽ سنڌ ۾ استحڪام آندو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref> |- | 5 | [[ميان سرفراز ڪلهوڙو]] | 1772ع – 1775ع | [[حيدرآباد]] | غلام شاھ جو جانشين؛ سندس دور ۾ ٽالپرن جو سياسي اثر وڌڻ لڳو.<ref>Mian Sarfraz Kalhoro</ref> |- | 6 | [[ميان غلام نبي ڪلهوڙو]] | 1775ع – 1776ع | [[حيدرآباد]] | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ اندروني سياسي بحرانن جو شڪار ٿيو.<ref>Tomb of Mian Ghulam Nabi Kalhoro</ref> |- | 7 | [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] | 1776ع – 1783ع | [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙا خاندان جو آخري مؤثر حڪمران؛ [[هلاني جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ اقتدار ختم ٿي ويو.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> |} ==== تاريخي اهميت ==== ڪلهوڙا دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي مسلم حڪمراني، سياسي اتحاد، آبپاشي نظام جي توسيع، سنڌي ثقافت جي واڌ ويجهه ۽ شهري ترقيءَ جي لحاظ کان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. [[خدا آباد]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙا شهر ڪلهوڙن جي دور ۾ سياسي مرڪزن طور اُڀريا، جڏهن ته سنڌي ادب، تصوف ۽ فن تعمير کي به غيرمعمولي فروغ حاصل ٿيو. ڪيترائي مؤرخ ڪلهوڙا دور کي مغل اقتدار ۽ ٽالپر حڪمراني جي وچ واري عبوري پر اهم قومي دور طور بيان ڪن ٿا.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> === ٽالپر دور === {{Main|ٽالپر دور}} [[فائل:PK Hyderabad asv2020-02 img03 Talpur Tombs.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ٽالپر ميرن جا مقبرا]]، [[حيدرآباد]]]] [[فائل:Faiz Mahal Khairpur Miras.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[فيض محل]]، [[خيرپور]] ۾ واقع ٽالپر دور جو شاهي محلات]] 1783ع ۾ [[هالاڻي جي جنگ]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان]] [[ڪلهوڙا خاندان]] کي شڪست ڏئي سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو. ٽالپرن جو تعلق [[بلوچ]] قبيلائي پسمنظر سان هو، ۽ سندن مختلف شاخون اڳ ئي سنڌ ۾ آباد ٿي چڪيون هيون. ڪلهوڙا دور ۾ ٽالپر سردار فوجي ۽ انتظامي عهدن تي فائز رهيا، پر [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] ۽ ٽالپر سردارن جي وچ ۾ وڌندڙ تڪرارن، خاص طور [[مير بهرام خان ٽالپر]] ۽ سندس پٽ [[مير صوبدار خان]] جي قتل، سياسي صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ٽالپر قوتن کي منظم ڪري ڪلهوڙا اقتدار جو خاتمو آندو ۽ سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ٽالپرن سنڌ کي مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايو. [[حيدرآباد]] ۾ شاهداداڻي شاخ، [[خيرپور]] ۾ سهراباڻي شاخ، ۽ [[ميرپورخاص]] ۾ ماڻڪاڻي شاخ حڪمران بڻيون. باوجود ان جي، حيدرآباد وارا مير سياسي طور سڀ کان وڌيڪ طاقتور سمجهيا ويندا هئا. مير فتح علي خان پنهنجي ڀائرن [[مير غلام علي خان]]، [[مير ڪرم علي خان]] ۽ [[مير مراد علي خان]] سان گڏيل حڪمراني جو هڪ منفرد نظام قائم ڪيو، جنهن سبب اهي “'''چار يار'''” يا “'''چهارياري'''” جي نالي سان مشهور ٿيا.<ref>Mir Fateh Ali Khan Talpur</ref><ref>Mir Karam Ali Khan Talpur's Tomb Complex Hyderabad</ref> ٽالپر دور ۾ سنڌ جي واپار، سفارتڪاري ۽ بين الاقوامي لاڳاپن ۾ نئون مرحلو شروع ٿيو. 1808ع، 1809ع ۽ 1820ع دوران [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا سفارتي مشن سنڌ آيا، جن جو مقصد واپاري لاڳاپن جي بحالي ۽ افغانستان، ايران ۽ فرانس جي سياسي اثرن کي روڪڻ هو.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> ميرن ۽ برطانوي حڪومت جي وچ ۾ ڪيترائي معاهدا ٿيا، پر وقت سان گڏ برطانوي مداخلت وڌندي وئي. آخرڪار 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] ۾ [[چارلس نيپيئر]] جي اڳواڻي هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ کي برطانوي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ٽالپر دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي حڪمراني، فوجي تنظيم، سفارتي لاڳاپن، فن تعمير ۽ ثقافتي سرپرستي جي لحاظ کان اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ [[حيدرآباد]]، [[خيرپور]] ۽ [[ميرپورخاص]] سياسي مرڪزن طور ترقي ڪئي، جڏهن ته ڪيترائي مقبرا، قلعا ۽ محلات پڻ تعمير ڪيا ويا، جن مان [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[فيض محل]] ۽ [[ٽالپر ميرن جا مقبرا]] نمايان آهن. ==== حيدرآباد جي ٽالپر ميرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | حيدرآباد جي شاهداداڻي ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير فتح علي خان ٽالپر]] | 1783ع – 1801ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر خاندان جو باني حڪمران؛ ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي سنڌ تي اقتدار قائم ڪيو. |- | 2 | [[مير غلام علي خان ٽالپر]] | 1801ع – 1811ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سفارتي لاڳاپن جي شروعات سندس دور ۾ ٿي.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> |- | 3 | [[مير ڪرم علي خان ٽالپر]] | 1811ع – 1828ع | [[حيدرآباد]] | ادب، شاعري ۽ ثقافتي سرگرمين جي سرپرستي ڪئي. |- | 4 | [[مير مراد علي خان ٽالپر]] | 1828ع – 1833ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر حڪمراني جي گڏيل نظام کي جاري رکيو. |- | 5 | [[مير نور محمد خان ٽالپر]] | 1833ع – 1840ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سياسي اثر جي وڌندڙ دور ۾ حڪمران رهيو. |- | 6 | [[مير نصير خان ٽالپر]] | 1840ع – 1843ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپرن جو آخري حيدرآبادي حڪمران؛ 1843ع ۾ برطانوي فتح کان پوءِ اقتدار ختم ٿيو. |} ==== خيرپور جي سهراباڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-size:120%; font-weight:bold;" | خيرپور رياست جي سهراباڻي ٽالپر حڪمرانن جي فهرست (1783ع–1947ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير سهراب خان ٽالپر]] | 1783ع – 1830ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست ۽ سهراباڻي ٽالپر شاخ جو باني حڪمران. مٿئين سنڌ ۾ ٽالپر اقتدار کي منظم ڪيو. |- | 2 | [[مير رستم علي خان ٽالپر]] | 1830ع – 1842ع | [[خيرپور]] | مير سهراب خان جو جانشين. سندس دور ۾ برطانوي اثر وڌڻ لڳو ۽ اندروني جانشيني جا تڪرار پيدا ٿيا. |- | 3 | [[مير علي مراد خان ٽالپر]] | 1842ع – 1894ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو سڀ کان مشهور مير. برطانوي حڪومت سان معاهدا ڪيا؛ 1857ع جي بغاوت دوران برطانوي حڪومت جي مدد ڪئي. |- | 4 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر]] | 1894ع – 1909ع | [[خيرپور]] | مير علي مراد خان جو جانشين. سندس دور ۾ خيرپور رياست ۾ انتظامي سڌارا جاري رهيا. |- | 5 | [[مير امام بخش خان ٽالپر]] | 1909ع – 1921ع | [[خيرپور]] | تعليم جي واڌاري لاءِ مشهور. سندس دور ۾ رياست اندر ڪيترائي تعليمي ادارا قائم ٿيا. |- | 6 | [[مير علي نواز خان ٽالپر]] | 1921ع – 1935ع | [[خيرپور]] | جديد انتظامي ۽ ترقياتي منصوبن کي هٿي ڏني. خيرپور رياست جي سياسي حيثيت کي مستحڪم رکيو. |- | 7 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر ٻيون]] | 1935ع – 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو حڪمران رهيو، پر صحت جي مسئلن سبب حڪومت گهڻو ڪري ريجنسي ڪائونسل وسيلي هلندي رهي. |- | 8 | [[مير جارج علي مراد خان ٽالپر]] | 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست جو آخري خودمختيار مير. سندس دور ۾ خيرپور 3 آڪٽوبر 1947ع تي [[پاڪستان]] سان الحاق ڪيو. |} خيرپور رياست 1783ع ۾ قائم ٿي ۽ 1843ع ۾ سنڌ جي ٻين ٽالپر رياستن جي برطانوي فتح باوجود پنهنجي نيم خودمختيار حيثيت برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهي. 3 آڪٽوبر 1947ع تي خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو، جڏهن ته 1955ع ۾ ون يونٽ نظام تحت ان جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪئي وئي. ==== ميرپورخاص جي ماڻڪاڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ميرپورخاص جا ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم نوٽ |- | 1 | [[مير ٺارو خان ٽالپر]] | 1783ع – 1806ع | [[ميرپورخاص]] | ماڻڪاڻي شاخ جو باني حڪمران.<ref>List of monarchs of Sindh</ref> |- | 2 | [[مير علي مراد ٽالپر]] | 1806ع – 1829ع | [[ميرپورخاص]] | [[ميرپورخاص]] شهر کي ترقي ڏني.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |- | 3 | [[مير شير محمد خان ٽالپر]] | 1829ع – 1843ع | [[ميرپورخاص]] | “'''شيرِ سنڌ'''” جي لقب سان مشهور؛ برطانوي فوجن خلاف مزاحمت جاري رکي.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |} === برٽش دور === '''پاڪستان ٺاهڻ ۾ سنڌ جو ڪردار:'''سنڌ جي مسلمان ليڊرن جي ڪوشش سان اپريل يا مئي 1938ع ۾ سنڌ جي صوبائي مسلم ليگ جو قيام عمل ۾ آيو. 10، 11 ۽ 12 آڪٽوبر 1938ع تي سنڌ مسلم ليگ پاران، ڪراچيءَ ۾ مسلم ليگ جي هڪ وڏي ڪانفرنس سڏائي ويئي، جنهن جي صدارت قائداعظم مرحوم ڪئي. هن ڪانفرس جي موقعي تي گڏيل هندستان جي سمورن مسلم ليڊرن شرڪت ڪئي. ان ڪانفرنس کي پوءِ ”ڪراچي ڪانفرنس“ جي نالي سان سڏيو ويو. ڪانفرنس ۾ [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] مرحوم ٺهراءُ پيش ڪيو، جنهن ۾ واضح طور مطالبو ڪيو ويو، ته جن صوبن ۾ مسلمانن جي اڪثريت آهي، اتي مسلمانن جي حڪومت بنائي وڃي، ته جيئن ٻئي قومون جدا جدا ۽ آزاد آزاد حڪومتون قائم ڪري سگهن. ان موقعي تي قائداعظم مرحوم تقرير ڪندي چيو: ”مون کي يقين آهي، ته سنڌ جو صوبو، [[هندستان]] جي مسلمانن لاءِ هڪ نمونو ٿيندو، ڇاڪاڻ ته هتي جي مسلمانن وڏي بيداري جو ثبوت ڏنو آهي.“ ان کان پوءِ سنڌ جي مسلمانن پاڪستان جي تحريڪ ۾ وڏي جوش، جذبي ۽ ولولي سان حصو ورتو. سڄي هندستان ۾ پهريون ڀيرو [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائيءَ اسيمبلي]]ءَ سن 1943ع ۾ پاڪستان جي قيام جي ٺهراءُ پاس ڪيو، جيڪو محترم. [[جي ايم سيد|جي ايم.سيد]] پيس ڪيو. ٻئي ڪنهن به صوبي جي اسيمبليءَ اهڙو ٺهراءُ نه اڳ ئي پاس ڪيو هو، ۽ نه پوءِ ئي ڪا اسيمبلي پاس ڪري سگهي.<ref>آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌي شاعري ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛آڪٽوبر نومبر، ڊسمبر 1985ع</ref> === برطانوي دور === {{Main|سنڌ تي برطانوي راڄ}} 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جنرل [[سر چارلس نيپئر]] جي قيادت هيٺ، [[ٽالپر دور|ٽالپر حڪومت]] کي شڪست ڏئي سنڌ تي قبضو ڪيو.<ref>Charles Napier, ''Conquest of Sindh''</ref><ref>A. W. Hughes, ''A Gazetteer of the Province of Sind''</ref> قبضي کان پوءِ سنڌ کي برطانوي انتظام هيٺ آندو ويو ۽ شروعاتي طور الڳ انتظامي يونٽ طور هلايو ويو، پر 1847ع ۾ ان کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] ۾ ضم ڪيو ويو. ايندڙ لڳ ڀڳ نو ڏهاڪن تائين سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي. هن دور ۾ ريلوي، آبپاشي، بندرگاهن، عدالتي نظام ۽ جديد بيوروڪريسي جو بنياد وڌو ويو، پر ساڳئي وقت نوآبادياتي مالياتي پاليسين ۽ زمينداري ڍانچي سبب مقامي آباديءَ کي مختلف معاشي ۽ سياسي مسئلن کي به منهن ڏيڻو پيو.<ref>Sarah Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> سنڌ جي مسلمان، هندو، واپاري ۽ زميندار حلقن طرفان ڊگهي سياسي جدوجهد کان پوءِ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري 1 اپريل 1936ع تي هڪ الڳ صوبو بڻايو ويو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> ==== بمبئي پريزيڊنسي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جا انتظامي مرحلا |- ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | انتظامي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | 1843ع – 1847ع | برطانوي فوجي ۽ ڪمشنري انتظام | سنڌ تي قبضي کان پوءِ سر چارلس نيپئر جي سربراهي ۾ الڳ انتظامي يونٽ طور حڪومت ڪئي وئي. |- | 1847ع – 1936ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] | سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي ۽ بمبئي جي گورنرن جي ماتحت انتظام هلندو رهيو. |- | 1936ع – 1947ع | الڳ صوبو | [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي الڳ صوبو بڻايو ويو. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي دوران گورنر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل برطانوي منتظم ۽ گورنر (1843ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دور (مدت) ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ لاءِ مختصر ڪردار |- | 1 | [[چارلس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | سنڌ جو فوجي ۽ سول منتظم | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ تي برطانوي قبضو مستحڪم ڪيو؛ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو ۽ جديد نوآبادياتي انتظام جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[سر جارج آرٿر]] | 1847ع – 1852ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو گورنر | سنڌ جي برطانوي انتظام کي بمبئي پريزيڊنسي جي نظام سان وڌيڪ مربوط ڪيو. |- | 3 | [[لارڊ ايلفنسٽن]] | 1853ع – 1860ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | عدالتي، مالي ۽ روينيو سڌارن وسيلي سنڌ کي نوآبادياتي انتظامي ڍانچي سان وڌيڪ ڳنڍيو. |- | 4 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | سنڌ جو ڪمشنر | سنڌ ۾ ريلوي، ٽيليگراف، تعليم ۽ جديد شهري انتظام جي شروعات ڪندڙ اهم برطانوي منتظم. |- | 5 | [[سر سيمور فٽزجيرالڊ]] | 1867ع – 1872ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | انتظامي توسيع ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪيو. |- | 6 | [[سر رچرڊ ٽيمپل]] | 1877ع – 1880ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | ڏڪار جي دور ۾ امدادي ۽ مالياتي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 7 | [[لارڊ ري]] | 1885ع – 1890ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | تعليم، مڪاني خوداختياري ۽ ميونسپل ادارن جي ترقيءَ جي حمايت ڪئي. |- | 8 | [[لارڊ ليمينگٽن]] | 1903ع – 1907ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | قانوني ۽ ميونسپل ادارن جي واڌ ويجهه لاءِ قدم کنيا. |- | 9 | [[سر جارج لائيڊ]] | 1918ع – 1923ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | پهرين عالمي جنگ کان پوءِ سياسي تحريڪن ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪئي. |- | 10 | [[سر فريڊرڪ سائيڪس]] | 1928ع – 1933ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | سنڌ جي علحده صوبي واري مطالبي تي ٿيندڙ آئيني بحثن دوران انتظام سنڀاليو. |- | 11 | [[سر ليزلي ولسن]] | 1923ع – 1928ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | آئيني سڌارن ۽ سنڌ جي سياسي تحريڪن واري دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 12 | [[سر جان بيومونٽ]] | 1933ع – 1936ع | بمبئي هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس / عبوري انتظامي ڪردار | سنڌ جي بمبئي کان علحدگي واري آئيني عمل سان لاڳاپيل دور ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي ۾ شموليت بعد سنڌ جا ڪمشنر ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي ڪمشنر (1843ع–1936ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ خدمت ! style="background:#99CCFF;" | عهدي جي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | پهريون ڪمشنر | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ ۾ برطانوي انتظام جو بنياد وڌو، فوجي ۽ سول حڪومت کي منظم ڪيو ۽ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو. |- | 2 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | ڪمشنر | سنڌ جي جديد انتظامي ڍانچي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو؛ رستن، تعليم، ميونسپل ادارن، مواصلات ۽ واپار جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. |- | 3 | [[وليم لوئس ميري ويدر]] | 1860ع – 1867ع | ڪمشنر | ڪراچي جي بندرگاهه جي ترقي، سرحدي امن امان ۽ مواصلاتي نظام جي بهتري لاءِ ڪم ڪيو. |- | 4 | [[سر وليم ميري ويدر]] | 1867ع – 1877ع | ڪمشنر | ريلوي، واپار ۽ انتظامي ادارن جي توسيع سان سنڌ جي معاشي ترقيءَ ۾ حصو ورتو. |- | 5 | [[سر جيمس فرگوسن]] | 1877ع – 1880ع | ڪمشنر | زمينداري ۽ روينيو نظام ۾ سڌارا آندا ۽ آبپاشي منصوبن کي هٿي ڏني. |- | 6 | [[جيمس گائلز]] | 1880ع – 1887ع | ڪمشنر | شهري انتظام، ميونسپل ادارن ۽ مقامي حڪومتن جي ڪارڪردگي کي مضبوط ڪيو. |- | 7 | [[چارلس پرچاس]] | 1887ع – 1891ع | ڪمشنر | واپار، مواصلات ۽ بندرگاهي سرگرمين جي واڌاري تي ڌيان ڏنو. |- | 8 | [[اي. ڊبليو. هيوز]] | 1891ع – 1897ع | ڪمشنر | زرعي ترقي، آبپاشي ۽ سنڌ بابت تاريخي ۽ انتظامي مطالعي ۾ نمايان خدمتون سرانجام ڏنيون. |- | 9 | [[ايڇ. ايم. جيمس]] | 1897ع – 1901ع | ڪمشنر | روينيو رڪارڊ، زمينن جي سروي ۽ مردم شماريءَ جي عمل کي وڌيڪ منظم بڻايو. |- | 10 | [[اي. ايڇ. ايس. ڪيلي]] | 1901ع – 1906ع | ڪمشنر | تعليم، مقامي ادارن ۽ انتظامي رابطن جي توسيع لاءِ قدم کنيا. |- | 11 | [[سي. اي. فيرگوسن]] | 1906ع – 1911ع | ڪمشنر | سياسي بيداريءَ جي شروعاتي دور ۾ انتظامي استحڪام برقرار رکيو. |- | 12 | [[ايڇ. اي. ايل. هيلي]] | 1911ع – 1916ع | ڪمشنر | پهرين عالمي جنگ دوران سنڌ جي سول انتظام ۽ امن امان جي نگراني ڪئي. |- | 13 | [[اي. ڊبليو. پي. ڪيري]] | 1916ع – 1921ع | ڪمشنر | خلافت تحريڪ ۽ ٻين سياسي تحريڪن واري دور ۾ انتظامي ذميواريون سنڀاليون. |- | 14 | [[ايڇ. ٽي. سورلي]] | 1921ع – 1925ع | ڪمشنر | مقامي نمائندگي، تعليمي ترقي ۽ سياسي سڌارن جي دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 15 | [[اي. ايل. ايڇ. ايٽڪن]] | 1925ع – 1930ع | ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي کان علحدگيءَ بابت آئيني بحثن واري مرحلي ۾ انتظامي ذميواريون نڀايون. |- | 16 | [[ايڇ. ٽي. ليمبرٽ]] | 1930ع – 1936ع | آخري ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان علحدگي ۽ 1 اپريل 1936ع تي الڳ صوبي جي قيام تائين انتظام سنڀاليو. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪمشنر دور جون اهم خصوصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ترقيون |- | انتظام | جديد ضلعي، روينيو ۽ عدالتي نظام جو قيام |- | آمدورفت | ريلوي، سڙڪن ۽ ڪراچي بندرگاهه جي توسيع |- | آبپاشي | ڪئنالن ۽ زرعي آبادڪاريءَ جي منصوبن جي شروعات |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ تعليمي ادارن جو قيام |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي شعور ۽ آئيني جدوجهد |} 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ جو انتظام بنيادي طور "ڪمشنر سنڌ" جي عهدي هيٺ هلندو رهيو،م ۽ سندن آفيس ڪراچيءَ ۾ ھئي. جڏهن ته بمبئي پريزيڊنسي جا گورنر سڄي پريزيڊنسي (جنھن ۾ بمبئي ، گجرات ۽ سنڌ جا علائقا شامل ھيا) جا اعليٰ انتظامي سربراهه هوندا هئا ۽ انھن جي آفيس بمبئي شھر ۾ واقع ھئي. ==== سنڌ جي الڳ صوبي جا برطانوي گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي گورنر (1936ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[سر لينسلٽ گراهم]] | 1936ع – 1941ع | سنڌ جو پهريون گورنر؛ الڳ صوبي جي انتظامي ڍانچي ۽ صوبائي اسيمبلي جي قيام جي نگراني ڪئي. |- | 2 | [[سر هيو ڊائو]] | 1941ع – 1946ع | ٻي عالمي جنگ دوران سنڌ جو انتظام سنڀاليو؛ جنگي ۽ معاشي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 3 | [[سر فرانسس موڊي]] | 1946ع – 14 آگسٽ 1947ع | برطانوي دور جو آخري گورنر؛ پاڪستان جي قيام تائين سنڌ جي انتظام جو ذميوار رهيو. |} ==== برطانوي دور جون نمايان خاصيتون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور ۾ سنڌ ۾ اهم تبديليون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اهم ترقيون |- | آمدورفت | ريلوي لائينن، سڙڪن ۽ بندرگاهن جي تعمير |- | آبپاشي | [[سکر بئراج]] سميت جديد آبپاشي منصوبن جو آغاز |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ سرڪاري تعليمي نظام جو قيام |- | انتظام | جديد عدالتي، روينيو ۽ سول سروس نظام جو نفاذ |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي تحريڪ ۽ 1936ع ۾ صوبائي حيثيت جو حصول |} === برطانوي دور جي وزيراعظمن (پريميئرن) جي فهرست === 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي، تنهن ڪري ان عرصي دوران سنڌ ۾ وزيراعظم (Premier) يا وزيراعليٰ (Chief Minister) جو ڪو الڳ عهدو موجود نه هو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935]] تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿيڻ کان پوءِ 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو چونڊيل وزارت قائم ٿي، جنهن جي سربراهه کي ''پريميئر آف سنڌ'' چيو ويندو هو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي سنڌ جا پريميئر (1937ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | سياسي وابستگي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[الله بخش سومرو]] | 1 اپريل 1937ع – 18 اپريل 1938ع | [[سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي]] | سنڌ جي پهرين چونڊيل وزارت جو سربراهه. صوبائي خودمختياري جي شروعاتي مرحلي ۾ انتظامي ڍانچي کي مستحڪم بڻايو ۽ بين المذاهب هم آهنگيءَ کي فروغ ڏنو. |- | 2 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 18 اپريل 1938ع – 23 مارچ 1940ع | آزاد اتحاد / بعد ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[الله بخش سومرو]] | 23 مارچ 1940ع – 14 آڪٽوبر 1942ع | آزاد اتحاد | برطانوي پاليسين تي تنقيد ڪئي؛ هندستان جي ورهاڱي ۽ فرقيواريت جي مخالفت ڪئي؛ آخرڪار گورنر طرفان برطرف ڪيو ويو. |- | 4 | [[علي محمد راشد]] | 14 آڪٽوبر 1942ع – 7 جنوري 1944ع | مسلم ليگ حامي اتحاد | ٻي عالمي جنگ جي دور ۾ سنڌ جو انتظام سنڀاليو ۽ سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 7 جنوري 1944ع – 26 اپريل 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | [[پاڪستان تحريڪ]] دوران مسلم ليگ جي سياسي اثر کي مضبوط ڪيو ۽ سنڌ اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حمايت واري قرارداد جي حمايت ڪئي. |- | 6 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 26 اپريل 1947ع – 14 آگسٽ 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | برطانوي دور جو آخري پريميئر؛ پاڪستان جي قيام کان اڳ انتظامي منتقلي ۽ نئين رياستي ڍانچي جي تيارين جي نگراني ڪئي. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جي سنڌي وزارتن جون نمايان خاصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان پيش رفت |- | صوبائي خودمختياري | 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو ذميوار ۽ چونڊيل حڪومت جو قيام |- | قانون سازي | سنڌ اسيمبليءَ وسيلي مقامي قانون سازي ۽ انتظامي پاليسين جي شروعات |- | سياست | مسلم ليگ، سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي ۽ آزاد گروپن جي وچ ۾ سياسي مقابلو |- | پاڪستان تحريڪ | سنڌ اسيمبلي هندستان جي پهرين صوبائي اسيمبلي هئي جنهن پاڪستان جي حمايت ۾ قرارداد منظور ڪئي |- | انتظام | بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور مستقل انتظامي ادارن جي ترقي |} 1937ع کان 1947ع تائين سنڌ جي حڪومت جي سربراهه لاءِ سرڪاري اصطلاح ''پرميئر آف سنڌ'' (پريميئر آف سنڌ) استعمال ٿيندو هو. "وزيراعليٰ" (چيف منسٽر) جو اصطلاح پاڪستان جي قيام کان پوءِ وڌيڪ عام ٿيو. ===پاڪستان جي قيام بعد=== ====ون يونٽ کان اڳ جو دؤر==== ==== ون يونٽ وارو دور==== ==== ون يونٽ کان پوء وارو دور==== ====1988ع کان پوءِ جو نئون دؤر==== == سنڌ جي جاگرافي، آبھوا ۽ قدرتي وسيلا== {{Main|سنڌ جي جاگرافي}} ===جاگرافي=== [[فائل:Sindh 2.jpg|220px|thumb|کاٻو|سنڌ]] سنڌ پاڪستان جي چئن صوبن مان رقبي جي لحاظ کان ٽيون وڏو صوبو آهي، جنهن جو ڪل رقبو لڳ ڀڳ 54,407.2 چورس ميل آهي. هي صوبو هيٺين سنڌو طاس (لوئر انڊس بيسن) جو اهم حصو آهي ۽ جغرافيائي طور 23°40′ کان 28°30′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 66°40′ کان 71°05′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. سنڌ اتر کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 540 ڪلوميٽر ڊگهي ۽ اوڀر کان اولهه طرف سراسري طور تقريباً 281 ڪلوميٽر ويڪري آهي، جڏهن ته ان جي وڌ ۾ وڌ ويڪر لڳ ڀڳ 250 ڪلوميٽر آهي. [[فائل:Sindh-Map.PNG|thumb|220px|کاٻو|سنڌ جو نقشو]] ==== طبعي بناوت ==== جغرافيائي بناوت جي لحاظ کان سنڌ جو گهڻو حصو هموار ميداني علائقو آهي. صوبي جي اولهه پاسي ڪوهستاني خطو واقع آهي، جتي ڪيرٿر جبلن جو بنجر سلسلو موجود آهي، جڏهن ته اوڀر طرف بهاولپور جي سرحدن کان وٺي رن آف ڪڇ تائين ريتيلي پٽي پکڙيل آهي. انهن ٻنهي علائقن جي وچ ۾ سنڌو ماٿري واقع آهي، جيڪا ڏکڻ اولھه طرف وڃي ڊيلٽائي علائقي ۾ ختم ٿئي ٿي. هي علائقو زرخيز اليويل مٽيءَ سبب زراعت لاءِ نهايت موزون آهي. صوبي جي وچئين حصي ۾ سکر بئراج ذريعي مستقل پاڻيءَ جي فراهمي موجود آهي، جيڪا سنڌ کي زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل معاشي سرگرمين لاءِ وڏي صلاحيت فراهم ڪري ٿي<ref name="گدواڻي"></ref>. طبعي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ جا اوڀر وارا ريگستاني علائقا [[راجپوتانا]] سان ۽ اولهه وارا جابلو علائقا بلوچستان سان ملن آهن. جڏهن ته “سنڌ” جو بنيادي تصور انهيءَ زرخيز ميداني علائقي سان جڙيل آهي، جيڪو سنڌو درياهه جي وهڪري سان وجود ۾ آيو آهي. سنڌ جو موجوده جغرافيائي علائقو تقريباً 23°35′ کان 27°30′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 66°42′ کان 71°10′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي<ref name="گدواڻي"></ref>. انگريزن جي شروعاتي دور ۾ سنڌ کي “ننڍو مصر” سڏيو ويو، ڇاڪاڻ ته سنڌو ۽ نيل درياهن جي هيٺانهين ماٿرين ۾ نمايان جغرافيائي مشابهت موجود آهي. ٻنهي علائقن ۾ ٽن مکيه طبعي حصن، جابلو، ڪچو ميداني علائقو ۽ ريگستان، ساڳي ترتيب سان نظر اچن ٿا. ٻنهي ماٿرين جي زرخيزي برسات بدران سالياني ٻوڏ تي دارومدار رکي ٿي، ۽ ٻنهي علائقن ۾ نباتات ۽ حيوانات ۾ به نمايان هڪجهڙائي ملي ٿي<ref name="گدواڻي"></ref>. سنڌ کي عام طور پنج مکيه طبعي ڀاڱن ۾ ورهايو وڃي ٿو<ref name="گدواڻي"></ref>: *[[سرو، (سنڌ)|سرو]]، *[[سنڌ جو وچولو|وچولو]]، *[[لاڙ(سنڌ)|لاڙ]]، *[[سنڌ جو ڪوهستان|ڪوهستان]] ۽ *[[سنڌ جا رڻپٽ|ريگستان]]. تفصيلي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ ۾ جابلو، ٽاڪراڻي، پڪي، ڪچي، ڪلراٺي، چيڪي، وارياسي ۽ بياباني زمين جا سڀئي قسم موجود آهن. اهڙيءَ ريت سنڌ جي آبهوا ٿڌي کان معتدل ۽ گرم تائين مختلف صورتن ۾ ملي ٿي، جنهن سبب هتي نباتاتي تنوع تمام گهڻو آهي ۽ دنيا جي ڪيترن علائقن جا وڻ ٻوٽا سنڌ جي مختلف حصن ۾ پوکڻ جي صلاحيت رکن ٿا<ref name="گدواڻي">{{cite journal |last=گدواڻي |first=منو تولارام |title=سنڌيت |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1962 |language=sd}}</ref>. ==== سنڌ جا ريگستان ==== سنڌ جي زمين جو وڏو حصو ريگستاني نوعيت جو آهي. صوبي جي اوڀر سرحد تي ٿرپارڪر واقع آهي، جتي وڏا ريتيلا ٽڪرا موجود آهن. هي ريگستان راجستان ريگستان جي تسلسل طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ ان جو ڪل رقبو لڳ ڀڳ 13,100 چورس ميل آهي. سنڌو ماٿريءَ جي اوڀر پاسي ٿر جو وسيع ريگستان واقع آهي، جيڪو هندستان جي راجپوتانا علائقي تائين پکڙيل آهي. هي ريگستان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ميلن تائين لڳاتار وارياسي علائقو آهي، جيڪو ڏکڻ طرف ڪڇ جي رڻ تائين وڃي ٿو. ٿر ۽ سنڌو ڪچي جي وچ ۾ حدون ڪجهه علائقن ۾ واضح آهن، جڏهن ته اتر طرف وارياسي ڀٽون ڪچي جي ميداني علائقن اندر گهڻي حد تائين داخل ٿين ٿيون. موسمي تبديليون، خاص طور ڏکڻ اولهه واري چوماسي جي شدت، انهن حدن کي وقت بوقت تبديل ڪنديون رهن ٿيون. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#E75480; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ريگستان |- style="background:#F7A8C4; text-align:center;" ! نمبر ! ريگستان جو نالو ! ايراضي ! جغرافيائي هنڌ (ضلعا / تعلقا) ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[ٿر ريگستان]] | تقريباً 200,000 چورس ڪلوميٽر (مجموعي ٿر؛ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 15٪) | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] | [[ڏکڻ ايشيا]] جو وڏو ريگستان، سنڌ جي اوڀر حصي ۾ واقع آهي، زراعت، مالداري ۽ ثقافتي لحاظ کان اهم علائقو آهي۔ |- | 2 | [[نارا ريگستان]] | تقريباً 23,000 چورس ڪلوميٽر | [[خيرپور ضلعو]]، [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[نارا ڪئنال]] ڀرسان علائقا) | ٿر ريگستان جو اتر-اولهه طرف وڌايل حصو، نارا ڪئنال سبب هتي انساني آبادين ۽ مالداري موجود آهي۔ |- | 3 | [[اڇڙو ٿر]] | ٿر ريگستان جو حصو (مخصوص ايراضي واضح ناهي) | [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[کپرو تعلقو]]) | اڇي واري ۽ لوڻياٺ زمين سبب “اڇرو ٿر” سڏجي ٿو، ٿر جو منفرد قدرتي خطو آهي۔ |} {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! ريگستان جو نالو ! ايراضي ! جغرافيائي هنڌ (ضلعا / تعلقا) ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[ٿر ريگستان]] (ٿر ڊيزرٽ) | تقريباً 200,000 چورس ڪلوميٽر (مجموعي ٿر؛ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 15٪) | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] [[ڏکڻ ايشيا]] جو وڏو ريگستان، سنڌ جي اوڀر حصي ۾ واقع آهي، زراعت، مالداري ۽ ثقافتي لحاظ کان اهم علائقو آهي۔ 2 [[نارا ريگستان]] (نارا ڊيزرٽ) تقريباً 23,000 چورس ڪلوميٽر [[خيرپور ضلعو]]، [[ساگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[نارا ڪئنال]] ڀرسان علائقا) ٿر ريگستان جو اتر-اولهه طرف وڌايل حصو، نارا ڪئنال سبب هتي انساني آبادين ۽ مالداري موجود آهي۔ - 3 [[اڇڙو ٿر]] (وائيٽ ڊيزرٽ) ٿر ريگستان جو حصو (مخصوص ايراضي واضح ناهي) [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[کپرو تعلقو]]) اڇي واري ۽ لوڻياٺ زمين سبب “اڇرو ٿر” سڏجي ٿو، ٿر جو منفرد قدرتي خطو آهي۔ } ==== سنڌ جا جبل ==== سنڌ ۾ اهم جابلو يا پھاڙي سلسلا عام طور ٽن قسمن ۾ بيان ڪيا وڃن ٿا: (1) [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو سلسلو، (2) [[ڪارونجهر]] (ننگرپارڪر) جون ٽڪريون/سلسلو، ۽ (3) [[گنجو ٽڪر]] (حيدرآباد) وارو پٿريلو سلسلو/ريج، جڏهن ته سنڌ ۾ ٻيا پٿريلا اُڀار (outcrops) به ملن ٿا، پر سڀني کي “مڪمل جبلن جا سلسلا” قرار ڏيڻ تي ماخذن ۾ يڪسانيت ناهي<ref name=" وڪي"> {{Cite news |title= Wikipedia English|url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_ }}</ref><ref name=" برٽنيڪا"> {{Cite news |title= Wikipedia English|url=Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Sind }}</ref>. ==== کيرٿر جبلن جو سلسلو ==== [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو سلسلو (کيرٿر رينج) سنڌ جو سڀ کان وڏو جبلِي نظام آهي، جيڪو سنڌ–بلوچستان سرحد سان گڏ اتر کان ڏکڻ طرف پکڙيل آهي<ref name=" وڪي"></ref>. ڪيترا عام حوالا هن سلسلي جي ڊگھائي لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽر بيان ڪن ٿا<ref name=" وڪي"></ref>. هن سلسلي ۾ سنڌ اندر اهم جبلِي علائقا خاص طور دادو ۽ ڀرپاسي جي پهاڙي پٽي (ڪوھستان) ۾ ايندا آهن<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. ===== اهم چوٽيون ۽ اوچايون ===== ڪيرٿر جي بلند ترين چوٽي طور ڪيترن حوالن ۾ زرڊڪ چوٽي (زَرڊَڪ پِيڪ) لڳ ڀڳ 2,134 ميٽر ڄاڻايل آهي<ref name=" وڪي"></ref>. سنڌ اندر ڪيرٿر سان وابسته هڪ مشهور بلند مقام [[گورک هل]] آهي، جنهن کي علمي مطالعي ۾ لڳ ڀڳ 5,688 فُٽ (تقريباً 1,734 ميٽر) اوچو بيان ڪيو ويو آهي<ref name="pakbs"></ref>. ===== اهم لنگهه ===== سنڌ جي تاريخي آمدرفت ۾ [[لڪي لنگھ|لڪي پاس]] (لڪ پاس) کي کيرٿر واري پهاڙي پٽي جو اهم قدرتي لنگهه سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" وڪي"></ref>. ==== ڪارونجهر ==== [[ڪارونجهر]] ڏکڻ اوڀر سنڌ ۾ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ننگرپارڪر]] ڀرسان واقع هڪ اهم ٽڪريلو سلسلو آهي<ref name=" وڪي"></ref>. هن علائقي بابت ڪيترن عوامي ۽ دستاويزي حوالن ۾ ڊگھائي لڳ ڀڳ 19 ڪلوميٽر ۽ وڌ ۾ وڌ اوچائي لڳ ڀڳ 305 ميٽر بيان ٿيل ملي ٿي<ref name="اٽلس">{{Cite news|title=https://ejatlas.org/conflict/karoonjhar-mountains-a-potential-granite-mine-by-al-sami-group }}</ref>. ڪارونجهر کي سنڌ جي گرينائيٽ، پٿريلي بناوٽ ۽ قدرتي منظرنامي جي ڪري به سڃاتو وڃي ٿو<ref name="اٽلس"></ref>. ==== گنجو ٽڪر ==== [[گنجو ٽڪر]] حيدرآباد وارو پٿريلو سلسلو/ريج آهي. گنجو ٽڪر [[حيدرآباد]] جي جغرافيائي سڃاڻپ ۾ ذڪر ٿيندڙ هڪ پٿريلو ريج يا ٽڪريلو علائقو آهي، جنهن کي حيدرآباد جي مقامي زميني بناوٽ سان جوڙيو وڃي ٿو<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. هي علائقو کيرٿر جهڙي ڊگهي جبلِي قطار نه، پر [[سنڌو درياھ]] جي ڀرسان پٿريلي اُڀارن جي صورت ۾ سڃاتو وڃي ٿو<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. === ميداني علائقا === سنڌ جو وڏو حصو [[سنڌو درياھ]] جي آندل زرخيز لٽ سان ٺهيل ميداني علائقن تي مشتمل آهي. سنڌو ماٿري صوبي جو بنيادي زرعي ۽ آبادي وارو خطو آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين پکڙيل آهي. هي علائقو زرخيز اليويل مٽي، آبپاشي نظام ۽ زرعي پيداوار جي ڪري سنڌ جي معاشي زندگيءَ جو مرڪز رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي"></ref>. سنڌو ماٿريءَ ۽ اولهه وارن جبلستاني علائقن جي وچ ۾ هڪ سوڙهو ميداني خطو واقع آهي، جنهن کي مقامي طور [[ڪاڇو]] چيو وڃي ٿو. ڪاڇو جبلن مان وهندڙ نين ۽ نالن جي آندل لٽ سان ٺهيل آهي، جنهن جي مٽي [[سنڌو درياھ]] جي لٽ کان مختلف آهي. هي علائقو قدرتي طور خشڪ، گهٽ زرخيزي وارو ۽ گهٽ آباديءَ وارو آهي، جنهن سبب اهو تاريخي طور سنڌ جي مکيه ميداني علائقن کان جدا سڃاتو ويو آهي<ref name="autogenerated1"></ref>. ڪاڇي جي اولهه طرف ڪوهستاني ٽڪرن جو سلسلو [[منڇر ڍنڍ]] تائين نسبتاً مسلسل نظر اچي ٿو، جڏهن ته منڇر کان ڏکڻ طرف جبل ٽٽل صورت ۾ موجود آهن ۽ انهن جي وچ ۾ هموار ميداني علائقا ملن ٿا. ڏکڻ طرف ويندي هي علائقو آهستي آهستي ويڪر ۾ وڌي ٿو ۽ واضح اولهه سرحد ختم ٿيندي نظر اچي ٿي. هن پاسي [[حب درياهه]] کان اڳتي لس جو ميدان واقع آهي، جيڪو عربي سمنڊ جي ڪناري کان لڳ ڀڳ ساٺ ميل اتر طرف پکڙيل آهي. لس جو ميدان پورالي ندي ۽ ٻين ننڍين نين جي آندل لٽ سان ٺهيل آهي ۽ جغرافيائي لحاظ کان ڪاڇي سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيتوڻيڪ سياسي طور گهڻو ڪري سنڌ کان ڌار رهيو آهي<ref name="autogenerated1"></ref>. === ٻيلا === سنڌ جي نباتاتي تنوع تي ان جي مختلف زميني بناوتن، آبهوا ۽ آبپاشي نظام جو گهرو اثر آهي. سنڌ ۾ دريائي، سامونڊي، آبپاشي ۽ قدرتي ٻيلن جا مختلف قسم ملن ٿا. صوبي ۾ جابلو، ٽاڪراڻي، پڪي، ڪچي، ڪلراٺي، چيڪي، وارياسي ۽ بياباني زمين جا سڀئي قسم موجود آهن. اهڙيءَ ريت سنڌ جي آبهوا ٿڌي کان معتدل ۽ گرم تائين مختلف صورتن ۾ ملي ٿي، جنهن سبب هتي نباتاتي تنوع تمام گهڻو آهي ۽ دنيا جي ڪيترن علائقن جا وڻ ٻوٽا سنڌ جي مختلف حصن ۾ پوکڻ جي صلاحيت رکن ٿا<ref name="autogenerated1"></ref>. ==== سامونڊي پٽي ==== سنڌ جو ساحلي علائقو ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهي، جيڪو اوڀر ۾ [[سر ڪريڪ]] (ڀارت سان سرحد) کان وٺي اولهه ۾ [[حب درياهه]] (بلوچستان سان سرحد) تائين پکڙيل آهي. هي ساحلي پٽي لڳ ڀڳ 350 ڪلوميٽر ڊگهي آهي ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لڳل آهي. سامونڊي علائقو بنيادي طور ٻن حصن ۾ ورهايل آهي: [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ ڪريڪ علائقو، ۽ [[ڪراچي]] جو ساحلي حصو<ref name=" ايڪانومي"></ref>. ==== ٻيٽ ==== سنڌ جي سامونڊي پٽي ۽ سنڌو ڊيلٽا واري علائقي ۾ ڪيترائي قدرتي ٻيٽ موجود آهن، جيڪي سامونڊي حياتيات، مڇيگيري، آبي پکين ۽ مينگروو ٻيلن جي لحاظ کان وڏي اهميت رکن ٿا. سنڌ جي ساحلي ٻيٽن جو وڏو حصو سنڌو ڊيلٽا ۽ ڪريڪ نظام سان لاڳاپيل آهي<ref name=" ايڪانومي"></ref>. === قدرتي وسيلا === قدرتي وسيلن جي حوالي سان سنڌ معدنيات سان مالا مال صوبو آهي. هتي ڪوئلي جا وڏا ذخيرا خاص طور تي [[ٿرپارڪر]] ۽ [[لاکهرا]] علائقن ۾ موجود آهن، جن مان ٿر جو ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ حڪومت طرفان ڪڍيو پيو وڃي. ان کان علاوه لوهه، چونا پٿر ۽ لوڻ جا ذخيرا پڻ ملن ٿا. جپسم وڏي مقدار ۾ ماري پور ۽ نئن گج جي ڪنارن تي، ڀاڳي ٿورو جبل ڀرسان ملي ٿي. سنڌ ۾ تيل، گئس ۽ پيٽروليم جا وسيع ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي سڄي ملڪ جي توانائي ضرورتن لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ٿر ريگستان ۾ نفيس واري، چائنا ڪلي ۽ گرينائيٽ پٿر پڻ ملن ٿا<ref name=" ايڪانومي"></ref>. === سنڌ جي آبهوا === {{Main|سنڌ جي آبهوا}} سنڌ جي آبهوا بنيادي طور تي خشڪ ۽ انتهائي درجا حرارت واري آهي، جنهن ۾ گرمي ۽ ٿڌ ٻنهي جون شدت واريون حالتون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. برسات غير يقيني ۽ گهٽ مقدار ۾ ٿئي ٿي، جڏهن ته گرمي جو دور گهڻو ڊگهو هوندو آهي. سامونڊي ڪناري سان لڳ علائقن ۾ آبهوا نسبتاً گهميل رهي ٿي، ڇاڪاڻ ⁠تہ اهي علائقا عربي سمنڊ مان ايندڙ سامونڊي هيرن جي اثر هيٺ آهن. اهي هيرون عام طور سال جا لڳ ڀڳ چار مهينا لڳنديون آهن ۽ انهن جي ڪري ساحلي ۽ ويجهن اندرين علائقن ۾ ٿڌڪار ۽ نمي پيدا ٿئي ٿي. ڏکڻ اولهه وارو چوماسو جون کان سيپٽمبر تائين سنڌ مٿان گذري ٿو، پر اڪثر حالتن ۾ ان مان گھڻي برسات نٿي پوي. [[چوماسو|چوماسي]] جا ڪڪر گهڻو ڪري تپيل زمين مٿان گذرڻ دوران ٻاڦ بڻجي وڃن ٿا، جنهن سبب مينهن جي مقدار تمام محدود رهي ٿي. البت، چوماسي جي موجودگي هوا جي گرمي گهٽائي ٿي ۽ ڪجهه وقت لاءِ ٿڌاڻ پيدا ٿئي ٿي، خاص ڪري ڏکڻ سنڌ ۽ ٿر جي ڏاکڻي حصن ۾، جتي اها گرم ريگستاني هوا جي جاءِ وٺي ٿي. سنڌوءَ جي ميداني علائقي ۾ [[سامونڊي هير]] جو اثر اتر طرف محدود آهي ۽ عام طور حيدرآباد کان اڳتي پڊعيدن تائين پهچي ٿو. ان کان اتر طرف، خاص طور لڪي ٽڪرين جي ڏکڻي ڇيڙي کان اڳتي، سامونڊي هير جو اثر تقريباً ختم ٿي وڃي ٿو. اهڙا علائقا مٿين سنڌ جي سخت آبهوا هيٺ اچن ٿا، جتي گرمي جو دور ست مهينا يا ان کان وڌيڪ رهي ٿو. مٿين سنڌ ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. اپريل کان پوءِ راتيون به ٻوسٽ واريون ٿين ٿيون ۽ گرمي پد گهڻو ڪري پرهه کان اڳ به 100°F کان هيٺ نٿو لهي. مئي ۽ جون جي مهينن ۾ ڇانوَ ۾ گرمي پد 120°F کان 125°F تائين پهچي سگهي ٿو. هي علائقو انتهائي خشڪ هوندو آهي ۽ گرم، خشڪ هوائون (لُڪ) عام آهن. برسات جيڪڏهن پوي به ٿي ته اها اڪثر ٿوري وقت لاءِ ۽ تيز وسڪاري جي صورت ۾ ٿئي ٿي. آبهوا جي بنياد تي سنڌ کي مقامي طور ٽي حصا سمجهيو وڃي ٿو: سرو (مٿين سنڌ)، وچولو (وچ سنڌ)، ۽ لاڙ (هيٺين سنڌ). غير مقامي ورهاست ۾ سنڌ کي عام طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهايو ويندو آهي، ۽ سياسي ۽ انتظامي ورڇ به گهڻو ڪري انهيءَ بنياد تي رهي آهي. آبهوا جي هن تفاوت جي باوجود، سنڌ جي نباتات ۾ وڏو بنيادي فرق نظر نٿو اچي. سنڌ جي قدرتي نباتات خشڪ، گهٽ برساتي، وارياسي ۽ [[ڪلراٺي زمين]] سان هم آهنگ آهي. هتي اهڙا وڻ ۽ ٻوٽا گهڻا آهن، جن ۾ پن تمام ٿورا هوندا آهن يا بلڪل نه هوندا آهن. ڪنڊيدار وڻڪار، جهڙوڪ [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]] ۽ ٻير، سنڌ جي گهڻن علائقن ۾ عام آهي. ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ نباتات نسبتاً گهڻي ۽ وڌيڪ ورڇيل آهي، جڏهن ته ٽاڪرو ۽ وارياسي علائقن ۾ ساڳي نباتات گهٽ مقدار ۾ ملي ٿي. ٻٻر جهڙا وڻ ٽاڪرن ۾ وڌيڪ بندرا ۽ ننڍا ٿين ٿا. وارياسي علائقن جا مخصوص بي⁠پن ٻوٽا، جهڙوڪ [[کپ]] ۽ [[ڦوڳ]]، ڪڏهن ڪڏهن زرعي ۽ آبپاشي علائقن ۾ به واريءَ جي ٽڪرن تي ملي وڃن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته نباتات جو تعلق بنيادي طور زمين جي بناوت ۽ پاڻي جي دستيابي سان آهي. ====موسمياتي کاتو==== ====سنڌ جون موسمون==== ====سنڌ جو چوماسو==== === قدرتي وسيلا === قدرتي وسيلن جي حوالي سان سنڌ معدنيات سان مالا مال صوبو آهي. هتي ڪوئلي جا وڏا ذخيرا خاص طور تي [[ٿرپارڪر]] ۽ [[لاکهرا]] علائقن ۾ موجود آهن، جن مان ٿر جو ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ حڪومت طرفان ڪڍيو پيو وڃي. ان کان علاوه لوهه، چونا پٿر ۽ لوڻ جا ذخيرا پڻ ملن ٿا. جپسم وڏي مقدار ۾ ماري پور ۽ نئن گج جي ڪنارن تي، ڀاڳي ٿورو جبل ڀرسان ملي ٿي. سنڌ ۾ تيل، گئس ۽ پيٽروليم جا وسيع ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي سڄي ملڪ جي توانائي ضرورتن لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ٿر ريگستان ۾ نفيس واري، چائنا ڪلي ۽ گرينائيٽ پٿر پڻ ملن ٿا<ref name=" ايڪانومي"></ref>. == زرعي معيشت == سنڌ جي زرعي معيشت صوبي جي تاريخي، سماجي ۽ معاشي ڍانچي جو بنيادي حصو آهي. [[سنڌو درياهه]] جي آبپاشي نظام، زرخيز ميداني علائقن، موسمي تنوع ۽ ساحلي توڙي ريگستاني جاگرافي سبب سنڌ پاڪستان جي اهم زرعي صوبن مان شمار ٿئي ٿو. صوبي ۾ خريف ۽ ربيع ٻئي زرعي موسمون موجود آهن، جن ۾ ڪپهه، چانور، ڪمند، ڪڻڪ، جوئر، ٻاجهري، مڪئي، دالون، تيلدار فصل، ميوا، ڀاڄيون، مصالحا ۽ چارا پوکيا وڃن ٿا. زراعت سان گڏ مالداري، پولٽري، ماهيگيري، ٻيلن ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ پڻ سنڌ جي ڳوٺاڻي معيشت ۽ روزگار جا اهم ذيلي شعبا آهن.<ref name="kharif2020">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020}}</ref> پاڪستان جي قومي معيشت ۾ زراعت جو حصو وقت سان گهٽجندو ويو آهي. 1949ع ۾ پاڪستان جي مجموعي قومي پيداوار ۾ زراعت جو حصو لڳ ڀڳ 53 سيڪڙو هو، جيڪو 2017–18ع تائين 20 سيڪڙو کان هيٺ اچي ويو. سنڌ ۾ به زراعت جو حصو مجموعي صوبائي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 17 سيڪڙو رهيو آهي.<ref name="ايڪانومي" /> ان جي باوجود زراعت سنڌ جي خوراڪي تحفظ، ڳوٺاڻي روزگار، خام مال جي فراهمي ۽ زرعي بنيادن واري صنعت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. === زرعي ڍانچي ۾ تبديلي === زرعي شعبي جي اندروني بناوت ۾ وقت سان نمايان تبديلي آئي آهي. 1949–50ع ۾ وڏن فصلن جو حصو 52 سيڪڙو، ننڍن فصلن جو 12.5 سيڪڙو، مال مويشي جو 34.4 سيڪڙو ۽ ٻيلن ۽ ماهيگيري جو 1.2 سيڪڙو هو. 2015–16ع تائين وڏن فصلن جو حصو گهٽجي 26.2 سيڪڙو ٿيو، ننڍا فصل 11.1 سيڪڙو رهيا، جڏهن ته مال مويشي جو حصو وڌي 58.3 سيڪڙو ۽ ٻيلن ۽ ماهيگيري جو حصو 4.4 سيڪڙو ٿي ويو.<ref name="ايڪانومي" /> هي تبديلي ظاهر ڪري ٿي ته سنڌ جي زرعي معيشت صرف فصلن تائين محدود نه رهي، پر مالداري، پولٽري، ماهيگيري ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن ڏانهن به وڌي آهي. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ زرعي شعبي جي اندروني بناوت ۾ تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | وڏا فصل ! style="background:#99CCFF;" | ننڍا فصل ! style="background:#99CCFF;" | مال مويشي ! style="background:#99CCFF;" | ٻيلا ۽ ماهيگيري |- | 1949–50ع | 52% | 12.5% | 34.4% | 1.2% |- | 2015–16ع | 26.2% | 11.1% | 58.3% | 4.4% |} === زرعي پيداوار ۽ رجحان === 1980–81ع کان 2010–11ع تائين زرعي پيداوار جي سراسري واڌ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 3.6 سيڪڙو رهي، جڏهن ته سنڌ ۾ اها واڌ 4.4 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي. ان عرصي دوران سنڌ ۾ زرعي واڌ جو وڏو حصو نقدآور فصلن، خاص طور تي ڪپهه، چانورن ۽ ڪمند، سان لاڳاپيل رهيو. بهرحال، خوراڪ جي پيداوار ۾ واڌ قومي سطح جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي؛ سنڌ چاليهن سالن ۾ خوراڪ جي پيداوار کي ٻيڻو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي، جڏهن ته قومي سطح تي خوراڪ جي پيداوار ٽن ڀيرا کان وڌيڪ وڌي.<ref name="ايڪانومي" /> في هيڪٽر پيداوار ۾ پڻ ڊگهي عرصي دوران اضافو ٿيو. 1957–58ع کان 1995–96ع تائين في هيڪٽر پيداوار 811 ڪلوگرام مان وڌي 2,119 ڪلوگرام تائين پهتي. 1995–96ع کان 2010–11ع تائين پيداوار ۾ واڌ جي رفتار سست رهي، جنهن جا سبب پوکيل ايراضي ۾ محدود واڌ، پاڻي جي کوٽ، برسات جي غير يقيني صورتحال، زرعي انپُٽس جي وڌندڙ قيمتن ۽ زمين جي معيار سان لاڳاپيل هئا.<ref name="ايڪانومي" /> === سبز انقلاب، قرض ۽ سرمايو === 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سبز انقلاب تحت ڪڻڪ ۽ چانورن جون اعليٰ پيداوار ڏيندڙ جنسون، ڪيميائي ڀاڻ، زرعي دوائون، آبپاشي جي توسيع ۽ مشيني زراعت متعارف ٿي. ان دور ۾ پاڪستان ۾ خوراڪ جي پيداوار ۾ ٽي ڀيرا واڌ آئي ۽ زرعي شعبي مجموعي معاشي واڌ کي هٿي ڏني. تنهن هوندي به سبز انقلاب جا فائدا سڀني آبادگارن تائين هڪجهڙي نموني نه پهتا، ڇاڪاڻ⁠تہ وڏن زميندارن کي جديد ٻج، قرض، ڀاڻ ۽ مشينري تائين ننڍن آبادگارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رسائي حاصل هئي.<ref name="ايڪانومي" /> زرعي سرمائي ۽ قرضن جي اهميت به وقت سان وڌي. 2000–01ع ۾ پاڪستان ۾ زرعي شعبي لاءِ مجموعي قرضن جي رقم لڳ ڀڳ 45 ارب رپيا هئي، جيڪا 2015–16ع تائين وڌي 600 ارب رپين تائين پهچي وئي. سنڌ ۾ زرعي قرضن جي ورڇ پنجاب جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي، جنهن کي انتظامي، ادارتي ۽ زميني ملڪيت جي ڍانچي سان لاڳاپيل سببن سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="ايڪانومي" /> === آبپاشي، برسات ۽ موسمي حالتون === سنڌ جي زراعت جو وڏو دارومدار سنڌو درياهه ۽ ان جي آبپاشي نظام تي آهي. 2020ع جي خريف موسم دوران سنڌ ۾ مجموعي طور 28.724 ملين ايڪڙ فوٽ پاڻي استعمال ٿيو، جيڪو 2019ع جي ڀيٽ ۾ 3.81 سيڪڙو وڌيڪ هو. ان مان [[سکر بئراج]] جو حصو 14.305 ملين ايڪڙ فوٽ، [[گڊو بئراج]] جو 5.988 ملين ايڪڙ فوٽ ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] جو 8.431 ملين ايڪڙ فوٽ هو.<ref name="kharif-water">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 1.1}}</ref> 2020ع جي خريف موسم دوران سنڌ ۾ سراسري برسات 302.72 ملي ميٽر رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2019ع جي 183.19 ملي ميٽر جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 65.2 سيڪڙو وڌيڪ هئي. ساڳئي موسم ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد 39.53 °C ۽ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 27.15 °C رهيو.<ref name="kharif-rain">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Tables 2.2, 2.4–2.5}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ خريف 2020ع: آبپاشي ۽ موسمي انگ اکر ! style="background:#99CCFF;" | عنصر ! style="background:#99CCFF;" | انگ ! style="background:#99CCFF;" | وضاحت |- | ڪل استعمال ٿيل پاڻي | 28.724 MAF | گڊو، سکر ۽ ڪوٽڙي بئراجن مان |- | سکر بئراج | 14.305 MAF | سڀ کان وڏو حصو |- | گڊو بئراج | 5.988 MAF | مٿئين سنڌ لاءِ اهم |- | ڪوٽڙي بئراج | 8.431 MAF | هيٺين سنڌ لاءِ اهم |- | سراسري برسات | 302.72 ملي ميٽر | 2019ع کان 65.2% وڌيڪ |- | وڌ ۾ وڌ سراسري گرمي پد | 39.53 °C | خريف موسم |- | گهٽ ۾ گهٽ سراسري گرمي پد | 27.15 °C | خريف موسم |} === اهم فصل === سنڌ پاڪستان جي وڏن زرعي پيداوار ڪندڙ صوبن مان هڪ آهي. صوبي مان پاڪستان جي چانورن جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو، ڪمند جو 28 سيڪڙو، ڪپهه جو 20 سيڪڙو ۽ ڪڻڪ جو 12 سيڪڙو حاصل ٿئي ٿو. ملڪ جي 30 کان 50 سيڪڙو ڀاڄين ۽ 12 کان 50 سيڪڙو ميون جي پيداوار به سنڌ مان اچي ٿي. بصر، مرچ ۽ ٽماٽن جي پيداوار ۾ پڻ سنڌ جو حصو نمايان آهي.<ref name="pakalmanac">{{cite web |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-economic-activity/ |title=Economic Activity; Sindh Province |publisher=Pakistan Almanac |access-date=29 May 2026}}</ref> 2020ع جي خريف موسم ۾ سنڌ جا ٽي وڏا فصل ڪپهه، چانور ۽ ڪمند هئا. ڪپهه 474,818 هيڪٽرن تي پوکي وئي ۽ 1,861,785 ڳٺا پيدا ٿيا. چانورن جي پوکيل ايراضي 708,983 هيڪٽر ۽ پيداوار 2,416,068 ٽن رهي، جڏهن ته ڪمند 279,694 هيڪٽرن تي پوکيو ويو ۽ 18,335,533 ٽن پيداوار رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="kharif-major">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 6.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ خريف 2020ع ۾ سنڌ جا وڏا فصل ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | پوکيل ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | اهم ضلعو |- | [[ڪپھ]] | 474,818 هيڪٽر | 1,861,785 ڳٺا | [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]]؛ 487,679 ڳٺا |- | [[چانور]] | 708,983 هيڪٽر | 2,416,068 ٽن | [[بدين ضلعو|بدين]]؛ 387,067 ٽن |- | [[ڪمند]] | 279,694 هيڪٽر | 18,335,533 ٽن | [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]؛ 4,073,839 ٽن |} <ref name="kharif-district-major">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 6.2}}</ref> ڪپهه سنڌ جو اهم صنعتي فصل آهي، جيڪو ٽيڪسٽائيل، ڪپهه جي جننگ ۽ برآمداتي صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪري ٿو. 1947ع ۾ سنڌ جو قومي ڪپهه پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 33 سيڪڙو هو، جيڪو 2005–06ع تائين گهٽجي 20 سيڪڙو ٿيو. هن گهٽتائي جا سبب پاڻي جي کوٽ ۽ آبادگارن جو وڌيڪ منافعي وارن فصلن ڏانهن رجحان ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="ايڪانومي" /> چانور سنڌ جي اهم خوراڪي ۽ برآمدي فصلن مان آهي. سنڌ ۾ چانورن جي پوک، پيداوار ۽ في ايڪڙ پيداوار ۾ گذريل ڏهاڪن دوران واڌ ڏٺي وئي آهي. بدين، لاڙڪاڻو، جيڪب آباد، ڪشمور ۽ قمبر شهدادڪوٽ چانورن جا اهم پيداوار وارا علائقا آهن.<ref name="kharif-district-major" /> === اناج، دالون ۽ تيلدار فصل === چانورن کان علاوه سنڌ ۾ جوئر، ٻاجهري ۽ مڪئي پڻ پوکيا وڃن ٿا. خريف 2020ع ۾ جوئر جي پوکيل ايراضي 10,605 هيڪٽر ۽ پيداوار 9,876 ٽن هئي. ٻاجهري 83,070 هيڪٽرن تي پوکي وئي ۽ 43,158 ٽن پيداوار حاصل ٿي. مڪئي جي پوکيل ايراضي 4,159 هيڪٽر ۽ پيداوار 4,215 ٽن رهي. تر جي پوکيل ايراضي 12,984 هيڪٽر ۽ پيداوار 5,876 ٽن هئي.<ref name="kharif-minor">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ ننڍا اناجي ۽ تيلدار فصل، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | [[جوئر]] | 10,605 هيڪٽر | 9,876 ٽن | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]؛ 3,694 ٽن |- | [[ٻاجھري]] | 83,070 هيڪٽر | 43,158 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]؛ 41,052 ٽن |- | [[مڪئي]] | 4,159 هيڪٽر | 4,215 ٽن | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]]؛ 1,225 ٽن |- | [[تر]] | 12,984 هيڪٽر | 5,876 ٽن | [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]]؛ 2,124 ٽن |} <ref name="kharif-minor" /> سنڌ ۾ دالين جي پوک خوراڪي پروٽين، زرعي تنوع ۽ زمين جي زرخيزي لاءِ اهم آهي. خريف 2020ع ۾ مڱ جي پوکيل ايراضي 7,388 هيڪٽر ۽ پيداوار 3,004 ٽن، ماش جي ايراضي 23 هيڪٽر ۽ پيداوار 13 ٽن، ارهر جي ايراضي 79 هيڪٽر ۽ پيداوار 31 ٽن، جڏهن ته ٻين خريف دالين جي ايراضي 20,070 هيڪٽر ۽ پيداوار 9,023 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي. ٿرپارڪر دالين جي پيداوار ۾ نمايان ضلعو رهيو.<ref name="kharif-pulses">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.2}}</ref> === باغباني: ميوا، ڀاڄيون ۽ مصالحا === سنڌ باغباني جي لحاظ کان پاڪستان جو اهم علائقو آهي. انب، ڪيلا، کارڪون، امرود، چيڪو، پپيتو، هنداڻو ۽ گرما صوبي جا نمايان ميوا آهن. پاڪستان ۾ پيدا ٿيندڙ انب جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو ۽ کجور جي قومي پيداوار جو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو سنڌ مان حاصل ٿئي ٿو.<ref name="ايڪانومي" /> خريف 2020ع ۾ سنڌ ۾ انب جي پيداوار 386,973 ٽن، ڪيلي جي پيداوار 123,263 ٽن، کارڪن جي پيداوار 219,925 ٽن ۽ امرود جي پيداوار 55,205 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي. ميرپورخاص انب، خيرپور کارڪن، ٺٽو ڪيلي ۽ لاڙڪاڻو امرود جي پيداوار ۾ نمايان ضلعو رهيو.<ref name="kharif-fruits">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Tables 7.4–7.6}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ سنڌ جا اهم ميوا، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | ميوو ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | [[انب]] | 386,973 ٽن | [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] |- | [[ڪيلا]] | 123,263 ٽن | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] |- | [[کارڪون]] | 219,925 ٽن | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] |- | [[امرود]] | 55,205 ٽن | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] |} سنڌ ۾ ڀاڄين جي پوک هيٺ ايراضي 1950ع واري ڏهاڪي کان وڌندي 2014–15ع ۾ لڳ ڀڳ 51,769 هيڪٽر تائين پهتي، جڏهن ته ڪل پيداوار 356,879 ٽن تائين وڌي. خريف 2020ع ۾ ڀينڊي جي پيداوار 22,678 ٽن، ميھن جي 14,184 ٽن، واڱڻن جي 8,478 ٽن ۽ ڪريلن جي 3,137 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="ايڪانومي" /><ref name="kharif-veg">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.3}}</ref> سنڌ ڳاڙهي مرچ جي پيداوار لاءِ خاص شهرت رکي ٿي. خريف 2020ع ۾ ڳاڙهي مرچ جي پوکيل ايراضي 16,726 هيڪٽر ۽ پيداوار 52,484 ٽن هئي. عمرڪوٽ 15,755 ٽن پيداوار سان سڀ کان وڏو مرچ پيدا ڪندڙ ضلعو رهيو، جڏهن ته ميرپورخاص، بدين ۽ ٺٽو پڻ اهم مرچ پيدا ڪندڙ علائقا هئا.<ref name="kharif-spices">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.7}}</ref> === ٻج ۽ زرعي انپُٽس === معياري ٻج سنڌ جي زرعي پيداوار، خوراڪي تحفظ ۽ زرعي معيشت لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. سنڌ ۾ ڪپهه، چانور، سورج مُکي، گوار، مڱ ڦري، ارنڊي ۽ ٻين فصلن جا ٻج پيدا ۽ استعمال ڪيا وڃن ٿا. تصديق ٿيل ٻجن بابت انگ اکر سنڌ حڪومت جي زراعت کاتي ۽ وفاقي سيڊ سرٽيفڪيشن ۽ رجسٽريشن کاتي طرفان مرتب ڪيا ويندا آهن.<ref name="kharif2020" /> 2020ع ۾ ڪپهه جي پوک لاءِ 640,000 هيڪٽر هدف مقرر ڪيو ويو، جنهن لاءِ 9,600 ميٽرڪ ٽن تصديق ٿيل ٻج گهربل هو، جڏهن ته 2,999.83 ميٽرڪ ٽن دستياب هو. چانورن جي پوک لاءِ 770,000 هيڪٽر هدف مقرر ٿيو، جنهن لاءِ 7,700 ميٽرڪ ٽن تصديق ٿيل ٻج گهربل هو، جڏهن ته 6,642.90 ميٽرڪ ٽن دستياب هو.<ref name="kharif-seed-req">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 5.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ اهم ٻج ۽ تيلدار فصل، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | ٻج / فصل ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | مڱ ڦري | 576 هيڪٽر | 1,227 ٽن | [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] |- | ارنڊي | 1,831 هيڪٽر | 1,202 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |- | گوار ٻج | 103,827 هيڪٽر | 75,111 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |- | سورج مُکي | 39,856 هيڪٽر | 41,023 ٽن | [[بدين ضلعو|بدين]] |} <ref name="kharif-seeds">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.9}}</ref> گوار ٻج سنڌ جي اهم صنعتي فصلن مان آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان گوار گم پيدا ٿئي ٿي، جيڪا خوراڪ، تيل، ڪاغذ، ڪپڙي ۽ ٻين صنعتن ۾ استعمال ٿيندي آهي. سورج مُکي ۽ ارنڊي پڻ خوراڪي تيل ۽ صنعتي استعمال لاءِ اهم فصل آهن.<ref name="kharif-seeds" /> === مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيري === مالداري سنڌ جي زرعي معيشت جو اهم ذيلي شعبو آهي. ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون، اٺ ۽ ڪڪڙ ڳوٺاڻي معيشت، کير، گوشت، انڊن ۽ روزگار جي فراهمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. خريف 2020ع دوران سنڌ ۾ جانورن جي خوراڪ لاءِ جوئر، ٻاجهري، مڪئي، گوار ۽ ٻين چارن وارن فصلن جي وڏي پيماني تي پوک ڪئي وئي.<ref name="kharif2020" /> خريف 2020ع ۾ جوئر چاري جي پوکيل ايراضي 19,000 هيڪٽر ۽ پيداوار 277,446 ٽن، ٻاجهري چاري جي ايراضي 10,715 هيڪٽر ۽ پيداوار 127,505 ٽن، مڪئي چاري جي پيداوار 157,267 ٽن، گوار چاري جي پيداوار 15,802 ٽن ۽ ٻين چارن جي پيداوار 76,740 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="kharif-fodder">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020}}</ref> سنڌ جي ماهيگيري پڻ صوبي جي معيشت ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. صوبي وٽ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي ۽ مينگروو ٻيلن جو ماحولياتي نظام موجود آهي. سنڌ پاڪستان جي ڪل مڇي برآمدات جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو حصو فراهم ڪري ٿو. پاڪستان جي سامونڊي مڇي وسيلن جو 71 سيڪڙو، تازي پاڻي جي مڇي وسيلن جو 65 سيڪڙو ۽ نيم کارن پاڻي جي مڇي وسيلن جو 100 سيڪڙو سنڌ ۾ موجود آهي.<ref name="sezmc-fish">{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === ٻيلا ۽ زمين جي ملڪيت === سنڌ ۾ ٻيلن جي ايراضي پاڻي جي گهٽ وهڪري، غيرقانوني ڪاٽ، زمينن تي قبضي ۽ ڪمزور انتظام سبب گهٽجندي وئي آهي. ٻيلن جي گهٽتائي نه رڳو ماحولياتي توازن تي اثرانداز ٿئي ٿي، پر دريائي ۽ ساحلي ماحول، مالداري، مڇيگيري ۽ مقامي آبادي جي گذر سفر تي پڻ اثر وجهي ٿي.<ref name="ايڪانومي" /> سنڌ ۾ زمين جي ملڪيت جو ڍانچو تاريخي طور غير برابر رهيو آهي. 1959ع ۾ مٿين 8 سيڪڙو زميندارن وٽ زرعي زمين جو لڳ ڀڳ 54 سيڪڙو حصو هو، جيڪو 1972ع تائين گهٽجي 32 سيڪڙو ٿيو. ان دور ۾ وچولي درجي جي آبادگارن جي حصي ۾ واڌ آئي، جڏهن ته ننڍن آبادگارن جو حصو گهٽ ٿيو. بهرحال، زمين جي ورهاست جا انگ گهڻو ڪري خانداني ورڇ سبب اصل زرعي ڍانچي کي مڪمل طور ظاهر نٿا ڪن.<ref name="ايڪانومي" /> === سنڌ ۾ پوکجندڙ فصل === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ سنڌ ۾ پوکجندڙ اهم فصل ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | موسم ! style="background:#99CCFF;" | قسم ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | پوک جو وقت ! style="background:#99CCFF;" | ڪٽائي جو وقت ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 || خريف || وڏو فصل || [[ڪپھ]] || اپريل–مئي || آڪٽوبر–ڊسمبر || ٽيڪسٽائيل ۽ جننگ صنعت جو بنياد |- | 2 || خريف || وڏو فصل || [[چانور]] || جون–جولاءِ || آڪٽوبر–نومبر || خوراڪي ۽ برآمدي فصل |- | 3 || خريف || وڏو فصل || [[ڪمند]] || فيبروري–مارچ / سيپٽمبر || نومبر–مارچ || کنڊ صنعت جو بنيادي خام مال |- | 4 || خريف || اناج || [[جوئر]] || جون–جولاءِ || سيپٽمبر–آڪٽوبر || اناج ۽ چاري ٻنهي لاءِ |- | 5 || خريف || اناج || [[ٻاجھري]] || جون–جولاءِ || سيپٽمبر || خشڪ ۽ برساتي علائقن لاءِ موزون |- | 6 || خريف || اناج || [[مڪئي]] || جولاءِ || آڪٽوبر || خوراڪ ۽ جانورن جي چاري لاءِ |- | 7 || خريف || دال || [[مڱ]] || جولاءِ || سيپٽمبر || ٿوري پاڻي ۾ پوکجندڙ فصل |- | 8 || خريف || دال || [[ماش]] || جولاءِ || سيپٽمبر || زمين جي زرخيزي لاءِ مددگار |- | 9 || خريف || تيلدار || [[تر]] || جولاءِ || سيپٽمبر || روايتي تيلدار فصل |- | 10 || خريف || تيلدار || [[سورج مُکي]] || فيبروري / جولاءِ || مئي / آڪٽوبر || خوراڪي تيل لاءِ اهم |- | 11 || ربيع || وڏو فصل || [[ڪڻڪ]] || نومبر || مارچ–اپريل || سنڌ جو بنيادي خوراڪي فصل |- | 12 || ربيع || اناج || [[جَو]] || نومبر || مارچ || خشڪ علائقن لاءِ موزون |- | 13 || ربيع || دال || [[چڻا]] || آڪٽوبر || مارچ || نيم آبپاشي ۽ برساتي علائقا |- | 14 || ربيع || تيلدار || [[سرنھن]] || آڪٽوبر || فيبروري || روايتي تيلدار فصل |- | 15 || ربيع || تيلدار || [[ڪينولا]] || آڪٽوبر || مارچ || جديد تيلدار فصل |- | 16 || ساليانو || ميوو || [[انب]] || باغ لڳائڻ: جولاءِ–آگسٽ || مئي–جولاءِ || ميرپورخاص اهم مرڪز |- | 17 || ساليانو || ميوو || [[کجور]] || باغ لڳائڻ: آگسٽ || آگسٽ–سيپٽمبر || خيرپور اهم مرڪز |- | 18 || ساليانو || ميوو || [[ڪيلو]] || سڄو سال || سڄو سال || ٺٽو ۽ هيٺين سنڌ ۾ اهم |- | 19 || ساليانو || ڀاڄي || [[بصر]] || آڪٽوبر || مارچ–اپريل || ملڪ گير فراهمي لاءِ اهم |- | 20 || ساليانو || ڀاڄي || [[ٽماٽو]] || آگسٽ / جنوري || نومبر / اپريل || تازو استعمال ۽ پروسيسنگ لاءِ |- | 21 || ساليانو || چارُو || [[برسيم]] || آڪٽوبر || مارچ || کير ڏيندڙ مال لاءِ اهم |} === زرعي ادارا === سنڌ ۾ زرعي پاليسي، تحقيق، آبپاشي، ٻج، خوراڪ جي تحفظ، مالداري، ماهيگيري ۽ ڳوٺاڻي ترقي سان لاڳاپيل ڪيترائي سرڪاري، تحقيقي ۽ غير سرڪاري ادارا ڪم ڪن ٿا. انهن ادارن جو ڪردار زرعي رٿابندي، تحقيق، آبادگارن جي رهنمائي، پاڻي جي ورڇ، ٻجن جي فراهمي، خوراڪ جي تحفظ ۽ پائيدار زراعت جي واڌاري سان لاڳاپيل آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%;" ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | ادارو ! style="background:#99CCFF;" | بنيادي مقصد ! style="background:#99CCFF;" | عملي ڪردار |- | 1 | [[سنڌ زرعي کاتو]] | زرعي پاليسي ۽ آبادگارن جي مدد | فصلن، باغباني، زرعي توسيع، ٻجن ۽ زرعي خدمتن جو مرڪزي سرڪاري ادارو |- | 2 | [[سنڌ آبپاشي کاتو]] | زرعي پاڻي جي فراهمي | واهن، بندن، بئراجن ۽ آبپاشي نظام جي سنڀال |- | 3 | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊوڄام]] | زرعي تعليم ۽ تحقيق | زراعت، باغباني، جانورن ۽ فوڊ ٽيڪنالاجي ۾ تعليم ۽ تحقيق |- | 4 | [[سنڌ زرعي تحقيقاتي ادارو]] | فصلن تي سائنسي تحقيق | نون ٻجن، پيداوار، زرعي ٽيڪنالاجي ۽ موسمي اثرن تي تحقيق |- | 5 | [[نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ آف ايگريڪلچر]] | جديد زرعي تحقيق | ايٽمي ٽيڪنالاجي ذريعي فصلن ۽ ٻجن جي بهتري |- | 6 | [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]] | تصديق ٿيل ٻج جي فراهمي | آبادگارن کي معياري ۽ منظور ٿيل ٻج مهيا ڪرڻ |- | 7 | [[سنڌ فوڊ ڊپارٽمينٽ]] | خوراڪ جو تحفظ | ڪڻڪ ۽ بنيادي غذائي شين جي خريد، ذخيرو ۽ ورڇ |- | 8 | [[سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]] | مالداري ۽ مڇي صنعت جي ترقي | جانورن، کير، گوشت، پولٽري ۽ ماهيگيري جي بهتري |- | 9 | [[سنڌ آبادگار بورڊ]] | آبادگارن جي نمائندگي | زرعي حقن، پاڻي جي ورڇ ۽ پاليسين بابت آبادگارن جو آواز |- | 10 | [[سنڌ رورل سپورٽ آرگنائيزيشن]] | ڳوٺاڻي ترقي | ننڍن آبادگارن، ڪميونٽي زراعت ۽ آمدني وڌائڻ جا منصوبا |- | 11 | [[فوڊ اينڊ ايگريڪلچر آرگنائيزيشن]] | خوراڪ ۽ زرعي پاليسي | خوراڪ، زراعت ۽ موسمي تبديلي بابت فني سهڪار |} ==آبپاشي نظام== سنڌ جو آبپاشي نظام تاريخي طور روايتي طريقن جهڙوڪ کوهن، نهرن، تلائن، ٽيوب ويلن ۽ قدرتي نالن تي ٻڌل رهيو آهي. جديد دور ۾ بئراجن جي تعمير سان آبپاشي نظام کي نئين سر منظم ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي پيماني تي زرعي زمين کي پاڻي فراهم ٿيڻ لڳو. سنڌ ۾ بئراجن جي ذريعي ڪُل لڳ ڀڳ 13.5 ملين ايڪڙ زمين آبپاشي هيٺ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. سکر بئراج 1932ع ۾ تعمير ٿيو، جيڪو ست نهرن وسيلي لڳ ڀڳ 7.63 ملين ايڪڙ زمين کي سيراب ڪري ٿو. انهن نهرن ۾ نارتھ ويسٽرن ڪينال، دادو ڪينال، [[خيرپور فيڊر ويسٽ]]، [[روهڙي ڪينال]]، [[خيرپور فيڊر ايسٽ]] ۽ [[نارا ڪينال]] شامل آهن. [[ڪوٽڙي بئراج]] 1955ع ۾ تعمير ڪيو ويو، جيڪو [[ڪلري باغار فيڊر]]، [[لوئر پنياري فيڊر]] ۽ [[ڦليلي نئين]] وسيلي لڳ ڀڳ 3.0 ملين ايڪڙ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. [[گڊو بئراج]] 1962ع ۾ مڪمل ٿيو، جيڪو بيگهاري [[سنڌ فيڊر]]، [[ڊيزرٽ پٽ فيڊر]]، [[گهوٽي فيڊر]] ۽ [[ريڻي ڪينال]] وسيلي پڻ لڳ ڀڳ 3.0 ملين ايڪڙ زمين کي آبپاشي فراهم ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ جو آبپاشي نظام دنيا جي سڀ کان وڏن واهن تي ٻڌل زرعي نظامن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ آبپاشي جون سهولتون [[سنڌ آبپاشي کاتو]] جي نگراني هيٺ [[درياهه سنڌ]] تي تعمير ڪيل ٽن وڏن بئراجن ــ [[سکر بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] ــ ذريعي فراهم ڪيون وڃن ٿيون. صوبي جي آبپاشي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تي پکڙيل آهي. سکر بئراج جو خاڪو 1919ع ۾ تيار ڪيو ويو، 1923ع ۾ ان جي تعمير شروع ٿي ۽ اپريل 1932ع ۾ مڪمل ٿيڻ کان پوءِ پهريون ڀيرو سنڌ ۾ منظم ۽ يقيني آبپاشي فراهم ڪئي وئي. سکر بئراج جي آبپاشي ڪمانڊ ايراضي لڳ ڀڳ 8.24 ملين ايڪڙ آهي ۽ ان مان ساڄي ڪپ تي ٽي ۽ کاٻي ڪپ تي چار وڏا واهه نڪرن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 105–106.</ref> سکر بئراج کان پوءِ ڏاکڻي سنڌ کي پاڻي جي يقيني فراهمي لاءِ 1955ع ۾ [[ڪوٽڙي بئراج]] تعمير ڪيو ويو، جنهن جي پاڻي گذارڻ جي گنجائش 875,000 ڪيوسڪ آهي ۽ اهو 30 لک ايڪڙن کان وڌيڪ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. بعد ۾ سنڌ جي اترئين حصي ۾ [[گڊو بئراج]] جو بنياد 2 فيبروري 1957ع تي رکيو ويو ۽ 1962ع ۾ مڪمل ٿيو. گڊو بئراج جي گنجائش 12 لک ڪيوسڪ في سيڪنڊ آهي ۽ اهو سنڌ ۽ بلوچستان جي 25 لک ايڪڙن کان وڌيڪ زرعي زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. سنڌ جا آبپاشي نظام دائمي (Perennial) ۽ غير دائمي (Non-Perennial) واهن تي مشتمل آهن، جيڪي انهن ٽنهي بئراجن مان نڪرن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 106–107.</ref> سنڌ جي آبپاشي نيٽ ورڪ ۾ مجموعي طور 14 مکيه واهه، 109 شاخون (Branches)، 509 ڊسٽريبيوٽريون ۽ 902 مائنر واهه شامل آهن، جيڪي 1991ع جي پاڻي ٺاهه موجب پنهنجو حصو حاصل ڪري صوبي جي 13 ملين ايڪڙن کان وڌيڪ زرخيز زمين کي سيراب ڪن ٿا. گڊو بئراج مان گهوٽڪي فيڊر، ڊيزرٽ پيٽ فيڊر ۽ بيگاري سنڌ فيڊر نڪرن ٿا، جڏهن ته سکر بئراج مان [[روهڙي ڪينال]]، [[خيرپور ايسٽ ڪينال]]، [[خيرپور ويسٽ ڪينال]]، [[ايسٽرن نارا ڪينال]]، [[نارتھ ويسٽ ڪينال]]، [[رائيس ڪينال]] ۽ [[دادو ڪينال]] نڪرن ٿا. ڪوٽڙي بئراج مان [[اڪرم واهه]]، [[ڦليلي ڪينال]]، [[پنياري ڪينال]] ۽ [[ڪلري بگهار فيڊر]] آبپاشي جون خدمتون سرانجام ڏين ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', p. 107.</ref> سنڌ آبپاشي کاتو آبڪلاڻي پاڻي جي نيڪال لاءِ پڻ ذميوار آهي. ان مقصد لاءِ [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (LBOD) ۽ [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (RBOD) جهڙا وڏا نيڪالي منصوبا قائم ڪيا ويا آهن. ايل بي او ڊي جو مقصد درياهه سنڌ جي کاٻي ڪپ وارن علائقن مان کارو پاڻي ۽ سيم جي پاڻي کي عربي سمنڊ تائين پهچائڻ آهي، جڏهن ته آر بي او ڊي منصوبو سنڌ ۽ بلوچستان جي نيڪالي واري پاڻي کي غارو کاري تائين منتقل ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو. اهي منصوبا زميني پاڻي جي سطح کي ڪنٽرول ڪرڻ، سيم ۽ ٿور کي گهٽائڻ ۽ زرعي زمينن جي بحالي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 107–108.</ref> سنڌ ۾ آبپاشي جي بهتري لاءِ مختلف دورن ۾ ڪيترائي وڏا منصوبا شروع ڪيا ويا آهن، جن ۾ واهن ۽ شاخن جي ڪنڪريٽ لائيننگ، [[چوٽياريون ڊيم]]، [[ڪينجهر ڍنڍ]] نظام جي بهتري، ننڍن ڊيمن جي تعمير ۽ آبپاشي سڌارن جو پروگرام شامل آهن. [[سنڌ ايريگيشن ۽ ڊرينيج اٿارٽي]] (SIDA) جي قيام کان پوءِ پاڻي جي انتظام، آبادگارن جي شموليت ۽ آبپاشي سڌارن کي هٿي ملي. عالمي بئنڪ جي سهڪار سان سنڌ [[واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پراجيڪٽ]] (WSIP) پڻ شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد بئراجن، واهن، نيڪالي نظام، ٻوڏن جي انتظام ۽ سنڌو ڊيلٽا جي بحالي بابت ڊگهي مدي وارا سڌارا آڻڻ آهي.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 109–113.</ref> 2010ع جي تباهه ڪندڙ ٻوڏ کان پوءِ سنڌ آبپاشي کاتي واهن، بندن ۽ ريگيوليٽرن جي بحالي لاءِ هنگامي منصوبا شروع ڪيا. ان مقصد لاءِ 18.5 ارب رپين جو پروگرام تيار ڪيو ويو، جنهن تحت بندن، واهن ۽ آبپاشي ڍانچي جي مرمت ۽ بحالي جا ڪم ڪيا ويا. مستقبل جي منصوبابندي ۾ پاڻي بچائيندڙ آبپاشي طريقا جهڙوڪ ڊرپ ۽ اسپرنڪلر آبپاشي، برساتي پاڻي جي ذخيرن جي تعمير، ننڍن بندن جي واڌ ۽ واهن جي وڌيڪ لائيننگ شامل آهي، ته جيئن سنڌ جي زرعي معيشت کي پائيدار بنيادن تي مضبوط بڻائي سگهجي.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 114–116.</ref> ===پاڻيءَ بابت بين الصوبائي تڪرار ۽ معاهدا=== 1945ع ۾ سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ پاڻيءَ بابت هڪ معاهدو طئي ٿيو، پر اهو گورنر جنرل جي منظوري حاصل نه ڪري سگهيو. 1960ع ۾ پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ عالمي بئنڪ جي سهڪار سان [[سنڌ طاس معاهدو]] (Indus Waters Treaty) طئي ٿيو، جنهن تحت ٽن اوڀر وارن دريائن (راوي، بياس ۽ ستلج) جو پاڻي ڀارت کي، ۽ ٽن اولهه وارن دريائن (سنڌو، جهلم ۽ چناب) جو پاڻي پاڪستان کي ڏنو ويو. هن معاهدي جي ڳالهين ۾ سنڌ جي سڌي نمائندگي شامل نه هئي<ref name=" ايڪانومي "/>. 1991ع ۾ [[پاڻي جي ورڇ بابت نئون واٽر اڪارڊ، 1991|پاڻي ورڇ بابت نئون واٽر اڪارڊ]] طئي ٿيو، جنهن تحت پاڻيءَ جي ورڇ لاءِ هي تناسب مقرر ڪيو ويو: [[پنجاب]] 37 سيڪڙو، سنڌ 37 سيڪڙو، [[بلوچستان]] 12 سيڪڙو ۽ [[خيبر پختونخواهه]] 14 سيڪڙو. ان ئي سال [[انڊس ريور سسٽم اٿارٽي]] (IRSA) قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد صوبن وچ ۾ پاڻيءَ جي ورڇ جو انتظام سنڀالڻ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ڪوٽڙي کان هيٺ وهڪري جون ضرورتون=== 2005ع ۾ ڪيل ٻن مطالعي موجب، [[ڪوٽڙي بئراج]] کان هيٺ ماحولياتي توازن برقرار رکڻ لاءِ سڄي سال گهٽ ۾ گهٽ 5,000 ڪيوسڪ پاڻيءَ جي وهڪري ۽ پنجن سالن ۾ مجموعي طور 25 ملين ايڪڙ فوٽ (MAF) پاڻي جي ضرورت ڄاڻائي وئي. بهرحال، صوبن جي وچ ۾ اختلاف سبب انهن سفارشن تي عملي اڳڀرائي نه ٿي سگهي آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===نون ڊيمن بابت صوبائي موقف=== پاڻيءَ جي کوٽ ۽ ورڇ بابت خدشن سبب سنڌ سميت ٻين صوبن نون ڊيمن جي تعمير بابت اعتراض ظاهر ڪيا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي دوران مختلف ڪاميٽيون جوڙيون ويون، پر هن مسئلي تي مڪمل اتفاق راءِ اڃا تائين حاصل نه ٿي سگهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (LBOD)=== [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين منصوبو]] 1970ع واري ڏهاڪي ۾ وفاقي حڪومت ۽ سنڌ حڪومت طرفان [[عالمي بئنڪ]] جي سهڪار سان شروع ڪيو ويو. هن منصوبي جو مقصد نوابشاهه، [[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] ضلعن جي ٻن ملين هيڪٽرن کان وڌيڪ زمين مان نيڪال ٿيندڙ پاڻي کي [[عربي سمنڊ]] ڏانهن منتقل ڪرڻ هو. منصوبي کي مختلف فني ۽ انتظامي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ سار سنڀال بابت ادارتي غير وضاحت، مالي کوٽ، [[سنڌ ۾ سمنڊ جي چارج|سمنڊ جي چاڙهه]]، نيڪال جو پوئتي وهڪرو، [[صنعتي نيڪال]] ۽ ساحلي مٽيءَ جي کاري ٿيڻ جا مسئلا شامل آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. ===رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (RBOD)=== [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين منصوبو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]]، [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر-شهدادڪوٽ]]، دادو ضلعو|دادو]] ۽ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ضلعن لاءِ تجويز ڪيو ويو، جنهن کي ٽن مرحلن ۾ ورهايو ويو. بهرحال، هي منصوبو اڃا تائين مڪمل نه ٿي سگهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ادارياتي سڌارا ۽ جديد منصوبا=== 1996ع ۾ وفاقي حڪومت هر صوبي ۾ صوبائي آبپاشي ۽ نيڪال اٿارٽيز قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 1997ع ۾ [[خودمختيار آبپاشي نظام]] متعارف ڪرايو ويو، جنهن تحت صوبائي آبپاشي کاتن کي PIDA ۾ تبديل ڪيو ويو، ايريا واٽر بورڊ (AWBs) ٺاهيا ويا ۽ آبادگارن کي فارمر آرگنائيزيشنز (FOs) ۾ منظم ڪيو ويو. [[سنڌ ايريگيشن اينڊ ڊرينيج اٿارٽي]] (SIDA) 1998ع ۾ قائم ڪئي وئي<ref name=" ايڪانومي "/>. 2006ع ۾ عالمي بئنڪ جي سهڪار سان سنڌ ۾ [[واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پروجيڪٽ، سنڌ|واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پروجيڪٽ]] لاڳو ڪيو ويو، جنهن جو مقصد زرعي پيداوار وڌائڻ، آبادگارن جي آمدني ۾ اضافو آڻڻ ۽ آبپاشي نظام جي ڊگهي مدي واري پائيداري کي بهتر بڻائڻ هو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ڪئنال ۽ وڏا واھ === سنڌ جي زرعي نظام جو بنياد آبپاشيءَ جي هڪ وسيع نيٽ ورڪ تي قائم آهي، جيڪو [[گڊو بئراج]]، [[سکر بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] مان نڪرندڙ واهن، شاخن ۽ ننڍن واهن تي مشتمل آهي. اهي واهه ۽ شاخون گهڻو ڪري مٽيءَ مان ٺهيل هجڻ سبب پاڻي جي رِسڻ (سيپيج)، زمين جي سم ۽ ڪلر (واٽرلاگنگ ۽ سيلنٽي) ۽ پاڻي جي ضايع ٿيڻ جا مسئلا پيدا ڪندا رهيا آهن، جنهن جو سڀ کان وڌيڪ اثر واهن جي پڇاڙيءَ وارن آبادگارن تي پوندو آهي. انهن مسئلن جي حل لاءِ سنڌ حڪومت ۽ وفاقي حڪومت جي سهڪار سان "سنڌ صوبي ۾ شاخن ۽ ننڍن واهن جي ڪنڪريٽ لائيننگ" جو منصوبو شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد آبپاشي پاڻي جي نقصان کي گهٽائڻ، سم ۽ ڪلر جي مسئلن تي ضابطو آڻڻ ۽ زرعي زمينن تائين پاڻي جي فراهمي کي بهتر بڻائڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=28 May 2026}}</ref> هن منصوبي لاءِ 13,828.322 ملين رپين جو پي سي-ون (PC-I) تيار ڪيو ويو، جنهن تحت 109 چونڊيل شاخن ۽ ننڍن واهن جي تقريباً 860 ميل ڊگهي حصي جي لائيننگ منظور ڪئي وئي. منصوبي جي نتيجي ۾ آبپاشي نظام جي ڪارڪردگي ۾ نمايان بهتري آئي. 56 مڪمل ٿيل واهن ۽ شاخن جي ڪمانڊ ايراضي 629,137 ايڪڙن مان وڌي 786,827 ايڪڙن تائين پهتي، جنهن سان 157,690 ايڪڙ اضافي زرعي زمين کي آبپاشي جون سهولتون حاصل ٿيون. ساڳئي طرح 109 چونڊيل واهن ۽ شاخن جي مجموعي ڪمانڊ ايراضي 1,438,405 ايڪڙن مان وڌي 1,747,764 ايڪڙن تائين پهتي، جنهن سان 309,359 ايڪڙ اضافي زمين زرعي استعمال هيٺ آئي. هي منصوبو سنڌ جي زرعي ترقي، پاڻي جي بچت ۽ واهن جي پڇاڙيءَ وارن آبادگارن تائين پاڻي جي بهتر رسائي لاءِ هڪ اهم قدم طور شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=28 May 2026}}</ref> ===ڍنڍون ۽ ڍورن جي فھرست=== ===برساتي نئين فھرست=== ===حفاظتي بندن جي فھرست=== === شاخن ۽ فيڊرن جي فھرست=== === ڪورن جو فھرست=== * ڪور ڏاتو === ڊيمن جي فھرست=== # [[حب ڊيم]] # [[چوٽياري ڊيم]] ===ڪلهوڙا دور جو آبپاشي نظام=== ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ جي آبپاشي نظام کي منظم ۽ وسيع بنيادن تي ترقي ڏني وئي. تاريخي ماخذن موجب، سنڌ ۾ واهن جي منظم کوٽائي جو بنياد ميان نور محمد ڪلهوڙي وڌو، جنهن سنڌو نديءَ جي ساڄي ۽ کاٻي ڪنارن تي واهن جي ذريعي زراعت کي فروغ ڏنو. 1719ع کان پوءِ خاص طور تي سنڌ جي اترين علائقن ۾ نوان واهه کوٽايا ويا، جن جو مقصد زرعي زمينن کي پاڻي فراهم ڪرڻ هو. هن دور ۾ “[[گھاڙ واھ]]” جون ٽي اهم شاخون وجود ۾ آيون، جيڪي علائقي جي آبپاشي نظام جو اهم حصو بڻيون. “[[نور واھ]]” ميان نور محمد ڪلهوڙي جي نالي سان منسوب ڪيو ويو، جڏهن ته “[[شاھ جي ڪڙ]]” سندس وزير شاهه بهاري جي نگرانيءَ ۾ کوٽايو ويو. چانڊڪي پرڳڻي ۾ پڻ ڪيترائي ننڍا وڏا واهه کوٽايا ويا، جن سان مقامي آباديءَ جي زرعي ضرورتن کي پورو ڪيو ويو. ميان نور محمد جي دور ۾ “[[ڪور ڏاتو|ڏاتي جي ڪور]]” پڻ کوٽايو ويو، جيڪو پنهنجي وقت جي دولتمند شخص ڏاتي کهڙي جي ڪوششن سان وجود ۾ آيو. اتر سنڌ ۾ “[[بيگاري واھ]]” جي مکيه شاخ “[[نور واھ]]” به ڪلهوڙا دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ هئي. نوشهري ڊويزن ۾ “[[نصرت واھ]]” [[ نصرت خان چانڊيو|نصرت خان چانڊئي]] جي سرپرستيءَ ۾ کوٽايو ويو. ان کان علاوه “[[مراد واھ]]”، “[[باگ واھ]]” ۽ “[[فيروز واھ]]” پڻ ڪلهوڙا دور ۾ کوٽايا ويا، جيڪي [[مراد ڪلھوڙو|مراد ڪلهوڙي]]، [[باگو سيال|باگي سيال]] ۽ [[فيروز ويراڙ]] جهڙن اهم درٻاري شخصيتن سان منسوب آهن. اهي واهه “[[نصرت واھ]]” سان ڳنڍيل هئا، جيڪو بعد ۾ هاڻوڪي [[روهڙي ڪئنال]] جي اهم شاخن مان هڪ بڻيو. ڪلهوڙا حڪمرانن واهن جي کوٽائي، مرمت ۽ صفائيءَ تي خاص ڌيان ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال موجب سنڌ جي خوشحالي ۽ سرڪاري ڍلن جي بروقت وصولي جو دارومدار مؤثر آبپاشي نظام تي هو. ان منظم انتظام سبب ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ زرعي لحاظ کان وڌيڪ آباد ۽ سرسبز رهي، ۽ رياستي خزاني جي حالت پڻ مضبوط رهي. حيدرآباد ضلعي ۾ واقع “[[سرفراز واھ]]” به هن دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ هو، جيڪو [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو|ميان سرفراز خان ڪلهوڙي]] کوٽايو هو<ref>سنڌ جا قديم سڪا سنڌ ۾ ڪلهوڙا دور جا سڪا (قسط 2) -- عبداللہ ورياهه؛ رسالو:مهراڻ؛ 1991جلد 1 ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ==صنعت == سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ صنعتي ۽ معاشي طور ترقي يافته صوبو آهي. صوبي جي معيشت ۾ صنعت، واپار، توانائي، زراعت، بندرگاهي خدمتون ۽ برآمداتي سرگرميون اهم حيثيت رکن ٿيون. [[ڪراچي]] ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ واپاري مرڪز هجڻ سبب سنڌ جي صنعتي ترقي ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> [[ڪراچي]] پاڪستان جو سڀ کان وڏو شهر، سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ ملڪ جو مالي مرڪز آهي. شهر ۾ وڏين بئنڪن، مالي ادارن، ڪاروباري ڪمپنين ۽ صنعتي ادارن جا هيڊڪوارٽر قائم آهن. [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ ڪراچي ۾ واقع آهي، جيڪا ملڪ جي سڀ کان وڏي ۽ فعال اسٽاڪ مارڪيٽ آهي. ڪراچي جي سامونڊي حيثيت ۽ جديد انفراسٽرڪچر ان کي پاڪستان جي اهم واپاري مرڪزن مان هڪ بڻائي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون === صوبي ۾ صنعتڪاري کي هٿي ڏيڻ لاءِ مختلف صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون قائم ڪيا ويا آهن. [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد]]، [[ڪوٽڙي]]، [[نوري آباد]]، [[شهيد بينظيرآباد]] ۽ [[سکر]] اهم صنعتي مرڪز آهن. [[بن قاسم صنعتي پارڪ]]، [[ڪورنگي صنعتي پارڪ]]، [[پورٽ قاسم صنعتي علائقو]] ۽ [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] (KEPZ) سنڌ جي اهم صنعتي ۽ برآمداتي علائقن ۾ شمار ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === انساني وسيلا ۽ انفراسٽرڪچر === سنڌ پاڪستان جي مزدور قوت جو تقريباً اڌ حصو مهيا ڪري ٿي. صوبي ۾ تربيت يافته، تعليم يافته ۽ بين الاقوامي معيارن سان مطابقت رکندڙ افرادي قوت موجود آهي. جديد ٽيليڪميونيڪيشن نظام، سڙڪن ۽ ريلوي جو وسيع ڄار، هوائي اڏا ۽ بندرگاهون سنڌ جي صنعتي ۽ واپاري ترقي لاءِ بنيادي سهولتون فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ===صنعتي پيداوار=== سنڌ پاڪستان جي پيداواري معيشت جو اهم مرڪز آهي ۽ تيزيءَ سان ملڪي ۽ غير ملڪي سيڙپڪاري لاءِ هڪ پرڪشش منزل طور اڀري رهيو آهي. صوبي کي [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] جهڙين اهم سامونڊي بندرگاهن تائين سڌي رسائي حاصل آهي، جيڪا ان کي بين الاقوامي واپار ۽ برآمدات لاءِ هڪ حڪمتِ عملي واري حيثيت فراهم ڪري ٿي. سنڌ جو صنعتي بنياد وسيع ۽ متنوع آهي، جنهن ۾ ٽيڪسٽائيل، دواسازي، گاڏين جي صنعت، صارفين جي شين جي پيداوار ۽ ٻين پيداواري شعبن جون صنعتون شامل آهن. جديد انفراسٽرڪچر، سيڙپڪارن لاءِ ترغيبي پاليسيون، ڪاروبار دوست ضابطا ۽ ماهر افرادي قوت صوبي جي پيداواري شعبي جي ترقي کي هٿي ڏين ٿا. انهن سببن جي ڪري سنڌ نه رڳو پاڪستان جي معاشي مرڪز طور سڃاتي وڃي ٿي، پر عالمي واپار سان ڳانڍاپي، صنعتي توسيع ۽ منافعي بخش سيڙپڪاري لاءِ پڻ هڪ اهم مرڪز بڻجي چڪي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Manufacturing Sector (Driving Growth in Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ====اسٽيل جي صنعت==== ====ڪپڙي جي صنعت==== ڪپڙي جي صنعت سنڌ جي پيداواري شعبي جو بنيادي ستون سمجهي وڃي ٿي ۽ صوبي جي صنعتي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. هي صنعت سنڌ جي تاريخي ڪاريگري، فني مهارت ۽ ڪپهه سميت خام مال جي وافر دستيابي مان فائدو حاصل ڪري ٿي، جنهن سبب پيداوار جي اعليٰ سطح برقرار رکڻ ۾ مدد ملي ٿي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] تائين آسان رسائي، جديد صنعتي انفراسٽرڪچر ۽ سيڙپڪارن لاءِ فراهم ڪيل ترغيبي سهولتون سنڌ کي ڪپڙي جي صنعت لاءِ هڪ پرڪشش مرڪز بڻائين ٿيون. صوبي ۾ قائم ٽيڪسٽائيل ڪارخانا نه رڳو ملڪي ضرورتون پوريون ڪن ٿا پر برآمدات ذريعي پاڪستان جي معيشت ۾ پڻ نمايان حصو وجهن ٿا. ڪپڙي جي شعبي ۾ جدت، معيار ۽ مهارت جي روايت سنڌ جي صنعتي ترقي ۽ معاشي واڌ ويجهه کي مسلسل هٿي ڏئي رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Textile Industry (Excellence in Innovation and Craftsmanship) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ====آٽو موبائيل جي صنعت==== ====سافٽويئر صنعت==== ====تعميري صنعت==== ====ڪيميائي صنعت==== ====دوائن جي صنعت==== ====سيمنٽ جي صنعت==== ====پلاسٽڪ جي صنعت==== ====چمڙي جي صنعت==== ===ھنري صنعت=== ===صنعتي زون=== ===زرعي صنعت=== سنڌ زرعي پيداوار جي لحاظ کان پاڪستان جي اهم صوبن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي زرعي پيداوار ۾ تقريباً 23 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي. صوبي ۾ ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، ميوا ۽ ڀاڄيون وڏي پيماني تي پيدا ٿين ٿيون، جن جي بنياد تي ٽيڪسٽائيل، کنڊ، خوراڪ جي پروسيسنگ ۽ زرعي شين جي برآمد سان لاڳاپيل صنعتون قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ====سارين جا ڪارخانا==== ====ڪپھ جا ڪارخانا==== ====ڀاڻ جي صنعت==== ==== کنڊ جي صنعت==== ====کاڌ خوراڪ واري صنعت==== === مڇيگيري === سنڌ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي رکي ٿو، جنهن سان گڏ گهاٽن [[مينگروو ٻيلن]] جو وسيع سلسلو موجود آهي. اهي مينگروو ٻيل نه رڳو سامونڊي ماحولياتي نظام جي حفاظت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، پر مختلف آبي جيوت لاءِ قدرتي افزائشي مرڪز پڻ آهن. سنڌ پاڪستان جي ماهيگيري واري معيشت جو مرڪزي صوبو آهي، جتان ملڪ جي ڪل مڇيءَ جي برآمدات جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو حصو حاصل ٿئي ٿو. ان کان علاوه پاڪستان جي سامونڊي مڇيءَ جي وسيلن جو تقريباً 71 سيڪڙو، تازي پاڻيءَ جي مڇيءَ جي وسيلن جو 65 سيڪڙو ۽ کارن يا نيم کارن پاڻيءَ (brackish water) جي مڇيءَ جي وسيلن جو 100 سيڪڙو حصو سنڌ ۾ موجود آهي. اهي وسيلا صوبي ۾ ماهيگيري، آبي زراعت، خوراڪ جي صنعت ۽ برآمداتي واپار جي ترقي لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company (SEZMC) |access-date=29 May 2026}}</ref> ===ننڊي صنعت=== ==واپار == ===زرعي جنسن جو واپار=== ====واپاري ادارن جي فھرست==== ====درآمد ۽ برآمد==== ====آبي بندرگاھون==== سنڌ وٽ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي موجود آهي، جيڪا سامونڊي واپار، ماهيگيري، آبي زراعت ۽ ساحلي سياحت لاءِ اهم اهميت رکي ٿي. صوبي ۾ ٻه وڏيون هر موسم ۾ فعال بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، موجود آهن. انهن بندرگاهن ۾ ڪنٽينر ٽرمينل، تيل ٽرمينل، ڪيميائي سامان جا ٽرمينل، بلڪ ڪارگو سهولتون، جهازن جي مرمت جا مرڪز ۽ انجنيئرنگ سهولتون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ====خشڪي وارا بندر==== ===سرمائي جي سيڙپ=== ==بئنڪاري نظام== == انفارميشن ٽيڪنالاجي == معلوماتي ٽيڪنالاجي (آءِ ٽي) جو شعبو سنڌ ۾ تيزي سان ترقي ڪري رهيو آهي ۽ صوبو ٽيڪنالاجي، جدت ۽ ڊجيٽل معيشت جي هڪ اڀرندڙ مرڪز طور سڃاتو وڃي ٿو. [[ڪراچي]]، جيڪو سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ معاشي مرڪز آهي، آءِ ٽي ڪمپنين، ٽيڪنالاجي پارڪن، ڪاروباري انڪيوبيٽرن ۽ نون شروعاتي ادارن (اسٽارٽ اپس) لاءِ اهم مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. صوبي جي يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليمي ادارن مان هر سال وڏي تعداد ۾ ماهر ۽ تربيت يافته انساني وسيلا فراهم ٿين ٿا، جيڪي آءِ ٽي صنعت جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ڪاروبار دوست پاليسيون، سيڙپڪاري لاءِ ترغيبي سهولتون، تيز رفتار انٽرنيٽ، جديد ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪ ۽ ڊجيٽل انفراسٽرڪچر سنڌ کي ٽيڪنالاجي بنياد تي ڪاروبار قائم ڪرڻ لاءِ سازگار ماحول مهيا ڪن ٿا. آءِ ٽي شعبي جي توسيع نه رڳو روزگار جا نوان موقعا پيدا ڪري رهي آهي، پر صوبائي معيشت کي علم، جدت ۽ ٽيڪنالاجي تي ٻڌل ترقي ڏانهن پڻ اڳتي وڌائي رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Information & Technology (A Rising Hub for Innovation) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ==معدنيات ۽ قدرتي وسيلا== سنڌ قدرتي معدني وسيلن سان مالا مال آهي. صوبي ۾ ڪوئلو، گرينائيٽ، سليڪا واري، جپسم، چن جو پٿر، لوڻ ۽ ٻين معدنيات جا اهم ذخيرا موجود آهن. اهي وسيلا سيمينٽ، تعميراتي مواد، توانائي ۽ ٻين صنعتن لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ===کاڻون=== ==== سنڌ جي کاڻن جي فھرست==== ===گيس=== === سنڌ جي گيس وارن ھنڌن جي فھرست=== ===تيل=== === سنڌي جي تيل وارن ھنڌن جي فھرست=== ===گرينائيٽ=== === سنڌ ۾ معدنياتي تلاش=== ==توانائي == سنڌ پاڪستان جي توانائي پيداوار ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. صوبي ۾ تيل، قدرتي گئس، ڪوئلو، هوا ۽ شمسي توانائي جا وسيع ذخيرا موجود آهن. سنڌ پاڪستان جي تيل جي پيداوار جو تقريباً 56 سيڪڙو ۽ قدرتي گئس جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 71 سيڪڙو حصو پيدا ڪري ٿي. [[ٿر ڪوئلو]] دنيا جي وڏن ڪوئلي جي ذخيرن مان هڪ آهي، جتي اندازاً 185 ارب ٽن ڪوئلو موجود آهي. ان کان علاوه سنڌ جو هوائي ڪوريڊور لڳ ڀڳ 50,000 ميگاواٽ بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو، جڏهن ته صوبي ۾ شمسي توانائي جي پيداوار لاءِ پڻ سازگار حالتون موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> توانائي جو شعبو سنڌ جي معاشي ترقي ۽ صنعتي واڌ ويجهه جو هڪ اهم محرڪ آهي. صوبو قدرتي وسيلن سان مالا مال آهي، جن ۾ [[ٿر ڪوئلو|ٿر جي ڪوئلي]] جا وسيع ذخيرا، سامونڊي پٽي سان گڏ موجود هوائي ڪوريڊور ۽ شمسي توانائي جي پيداوار لاءِ سازگار حالتون شامل آهن. اهي وسيلا سنڌ کي روايتي ۽ قابلِ تجديد ٻنهي قسمن جي توانائي جي پيداوار لاءِ هڪ منفرد حيثيت عطا ڪن ٿا. صوبي ۾ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي گهرن سان گڏ هوا ۽ سج مان توانائي حاصل ڪرڻ جا منصوبا پڻ تيزي سان ترقي ڪري رهيا آهن. انفراسٽرڪچر ۾ بهتري، ڪاروبار دوست پاليسيون، ضابطن ۾ سهولت ۽ سيڙپڪاري لاءِ ترغيبي قدمن توانائي جي شعبي جي ترقي جا نوان امڪان پيدا ڪيا آهن. توانائي جي شعبي جي واڌ نه رڳو اقتصادي سرگرمين کي هٿي ڏئي ٿي، پر پائيدار ترقي، ماحول دوست توانائي جي فروغ ۽ علائقائي توانائي جي تحفظ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Energy (Powering the Future of Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> سنڌ پاڪستان جي توانائي واري شعبي ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو ۽ مستقبل جي علائقائي توانائي مرڪز طور ڏٺو وڃي ٿو. صوبي جي [[ٿر ڪوئلو|ٿر واري علائقي]] ۾ اندازاً 185 ارب ٽن ڪوئلي جا ذخيرا موجود آهن، جيڪي دنيا جي سڀ کان وڏن ڪوئلي جي ذخيرن مان شمار ڪيا وڃن ٿا. ان کان علاوه پاڪستان جي تقريباً 60 سيڪڙو تيل جا کوهه ۽ 44 سيڪڙو گئس جا ميدان سنڌ ۾ واقع آهن. صوبو ملڪ جي روزاني تيل جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 56 سيڪڙو ۽ قدرتي گئس جي پيداوار جو 55 سيڪڙو حصو مهيا ڪري ٿو. روايتي توانائي جي وسيلن کان علاوه سنڌ قابلِ تجديد توانائي جي ميدان ۾ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو. صوبي جي سامونڊي علائقي ۾ تقريباً 60 ڪلوميٽر ويڪرو ۽ 180 ڪلوميٽر ڊگهو هوائي ڪوريڊور موجود آهي، جيڪو هوائي توانائي جي پيداوار لاءِ انتهائي سازگار سمجھيو وڃي ٿو. اهي وسيلا سنڌ کي پاڪستان جي توانائي جي تحفظ، صنعتي ترقي ۽ پائيدار معاشي واڌ ويجهه لاءِ هڪ اهم بنياد فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company (SEZMC) |access-date=29 May 2026}}</ref> ===ڪراچي اليڪٽرڪ=== ====حيسڪو==== ===سيپڪو=== ===بجلي جي پيداوار=== ===قابل تجديد توانائي=== ===ايل اين جي=== ====سي اين جي==== ===پيٽرول جي ترسيل جو نظام=== === سنڌ جو ڪوئلو=== === سنڌ جي معدنيات جي فھرست=== === سنڌ جي معدنياتي ادارن جي فھرست=== # [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] ==خدمتن وارا شعبا== ====صحت جو پيشو==== ====قانون جو پيشوئ==== ====تدريسي پيشو==== ====انجينئرنگ ۽ فني شعبو==== ====ٽرانسپورٽ==== ===پوليس=== == سنڌ جي نباتات ۽ حياتيات == ===وڻ ۽ ٻوٽا=== سنڌ جنهن نباتاتي علائقي جو ڀاڱو آهي، تنهن ۾ ذري گهٽ سڄو پنجاب، الهندو راجپوتانا، ڪاٺياواڙ ۽ ڪڇ اچي وڃن ٿا، ۽ جيتوڻيڪ هندستان جي ٻين علائقن ۾ ٿيندڙ ٻوٽا هت به ٿيندا آهن، پر گهڻي نسبت اولهه وارن ملڪن، مڪران، ايراني نار جي گرم ڀاڱن، عراق ۽، جيئن اڳيئي چيو اٿئون، مصر سان اٿس، جتان جي آبهوا ساڳي آهي. ====سنڌ جا عام وڻن==== {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ صوبي ۾ موجود اهم وڻن جي فهرست ! نمبر ! عام نالو ! بوٽنيڪل نالو ! مختصر تعارف / حيثيت |- | 1 | [[ڪنڊي|ڪَنڊي]] | ''Prosopis cineraria'' | ريگستاني علائقن جو اهم مقامي وڻ؛ ڇانوَ، ايندھن ۽ چارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. |- | 2 | [[ٻٻر]] (بابُل) | ''Acacia nilotica'' | دريائي ۽ ميداني علائقن ۾ عام؛ ڪاٺ ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 3 | [[آسري]] | ''Tamarix aphylla'' | لوڻياتي ۽ خشڪ زمينن ۾ وڌندڙ؛ هوا روڪڻ لاءِ اهم. |- | 4 | [[ڪرڙ]] | ''Capparis decidua'' | ٿر ۽ خشڪ علائقن جو مقامي وڻ؛ چارن ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 5 | [[خوشبودار ٻٻر]] | ''Acacia farnesiana'' | خوشبودار گلن سبب سڃاتل؛ دوائن ۽ خوشبوءَ ۾ استعمال. |- | 6 | [[ٻانھن]] | ''Populus euphratica'' | سنڌو درياهه جي ڪنارن تي وڌندڙ؛ دريائي نظام لاءِ اهم. |- | 7 | [[ديوي (وڻ)]] / (ولائتي ڪَنڊي) | ''Prosopis juliflora'' | غير ملڪي وڻ؛ تيزي سان وڌندڙ، پر ماحولياتي نقصانڪار پڻ. |- | 8 | [[سراھ|سِراهه]] | ''Albizia lebbeck'' | ڇانوَ ۽ ڪاٺ لاءِ مشهور؛ شھرن ۾ لڳايو ويندو آهي. |- | 9 | [[نم]] | ''Azadirachta indica'' | دوائن ۾ تمام اهم؛ جراثيم ڪُش خاصيتون. |- | 10 | [[ٻير]] | ''Ziziphus mauritiana'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ غذائي ۽ معاشي اهميت. |- | 11 | [[ڄمون (وڻ)|ڄمون]] | ''Syzygium cumini'' | ڦر ۽ دوائن ۾ استعمال؛ شگر لاءِ فائديمند. |- | 12 | [[گدامڙي (وڻ)|گدامڙي]] | ''Tamarindus indica'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ کاڌي ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 13 | [[سھانجڻو]] | ''Moringa oleifera'' | غذائيت سان ڀرپور؛ پن ۽ ڦريون استعمال ٿين ٿيون. |- | 14 | [[اڇو تمر]] | ''Avicennia marina'' | سنڌ جي ساحلي علائقن جو اهم وڻ؛ سامونڊي ڪٽاوَ کان بچاءُ. |- | 15 | [[بڙ]] | ''Ficus benghalensis'' | وڏو ڇانوَ ڏيندڙ وڻ؛ سماجي ۽ مذهبي اهميت. |- | 16 | [[پپل]] | ''Ficus religiosa'' | مذهبي لحاظ کان اهم؛ آڪسيجن فراهمي ۾ نمايان. |- | 17 | [[ڄار (وڻ)|ڄار]] | ''Salvadora oleoides'' | خشڪ علائقن جو وڻ؛ ايندھن ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 18 | [[مسواڪ]] | ''Salvadora persica'' | ڏندن جي صفائي لاءِ مشهور؛ دوائن ۾ استعمال. |- | 19 | [[ليسڙو]] (گيدوڙو) | ''Cordia myxa'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ ڳوٺاڻن علائقن ۾ عام. |- | 20 | [[انب (وڻ)|انب]] | ''Mangifera indica'' | قومي ڦر؛ باغباني ۽ معيشت لاءِ اهم. |- | | | | |- | | | | |- | | | | |+ | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- |} ===حيوان === علم حيوانات جي جن ماھرن پھريائين سنڌ جي جانورن تي تحقيق ڪئي، سي آھن برنس (Burnes) 1830ع، گرفٿ (Griffith) 18399ع، ھيوم ۽ ڊي (Hume and Day) 1872ع، بلان فورڊ (Blanford) 1971ع کان 1977ع، بٽلر (Butler) 1879ع، مري (Murray) 1884ع، اوٽس (Oates) 1889ع، ايٽڪن (Aitken) 19077ع، ٽائيسھرسٽ (Ticehurst) 1917ع کان 1920ع ۽ ايٽس (Eates) 1920 کان 1954ع، منٽن (Minton) 19622ع ۾ سنڌ ۽ لسٻيلي جي جانورن جي ڏسڻي (Key) ٺاھي. صديقي 18699ع ۾ جانورن جي لسٽ ٺاھي تيار ڪئي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> محي الدين (71-1964ع) سنڌ جي مڇين، نانگن، پکين، ڪڪڙن، ٻڪرين، ڍڳين ۽ مينھن جي پروٽوزوان (Protozoan) ۽ ھيلمينٿي (Helminthic) فاعلن تي ڪم ڪندي نيون جنسون ۽ ڪي نوان مفعول دريافت ڪيا آھن. مجيب سنڌ جي دريائي مڇين ۽ سامونڊي مڇين جي ھيلمينٿڪ فاعلن تي ڪم پئي ڪيو آھي ۽ ڪي نيون جنسون ۽ قسم دريافت ڪيا آھن. ترمذي سنڌ جي سامونڊي ڪپر واري پٽي ۾ ڪرسٽيشيا (Crustacea) تي پئي ڪم ڪيو آھي. فصلن کي نقصان پھچائيندڙ جيتن جڻين تي بھ چڱو ڪم ڪيو آھي. جيتوڻيڪ انھن ۾ اھي جيت ۽ چچڙ شامل نھ آھن، جن جو انسانن ۽ جانورن جي بيمارين سان واسطو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === ڪرنگھي وارا جانور (vertebrates) === پنڊپھڻ (Fossils): بلئنفورڊ ۽ فيڊن پھريون ڀيرو منڇر مان سنھ 76-1874ع ۾ [[پنڊپھڻ]] جمع ڪيا. ٽيھ سال پوءِ پلگرم ۽ ان سان گڏ ڪم ڪندڙن [[ڀڳو ٺوڙهو|ڀڳي ٽوڙھي]] ويجھو تمام گھڻا پنڊپھڻ لڌا. پلگرم (1934ع) ھيٺين منڇر جي ٽن ڀاڱن کي ڪامليل (ميلوٽيشن)، چنجي (ٽارٽونيشن) ۽ ڍوڪ پٺاڻ (لوئر پلايوسين) وارين منزلن جي برابر سمجھيو ۽ ساڳئي وقت مٿئين [[منڇر ڍنڍ|منڇر]] کي سوالڪ واري بولڊر ڪانگھلومريٽ منزل (مڊل پلئسٽوسين) جي برابر تسليم ڪيو. سنڌ ۾ ھڪ گوشت کائيندڙ، اٺ سونڊ وارا، ٽي کُرن وارا، يارھن ٻڌي تعداد ۾ کُرن وارا ۽ ٽي سُرڻن يا رڙھندڙ جانورن جا ’پنڊپھڻ‘ سڃاتا ويا آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === جيئرا قسم (Living Forms) === کير ڌارائيندڙ ٿڻن وارا جانور. جيترو ڌيان پکين تي ڏنو ويو آھي، اوترو کير ڌارائيندڙ يعني ٿڻن وارن جانورن تي نہ ڏنو ويو آھي. ٿڻن وارن جانورن جا ڪل 73 قسم آھن، جيڪي سنڌ ۾ رھن ٿا. انھن ۾ 20 گوشت کائيندڙ، 20 چمڙا، 4 جيت کائيندڙ، 15 ڪئا ۽ نوريئڙا وغيرھ، 9 کُرن وارا، 4 ويل ۽ ڊالفن ۽ ھڪ ڇِلر شامل آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref><br> '''گوشت خور جانور''': ڏسڻ ۾ ائين ٿو اچي تھ چيتو ڪنھن وقت سنڌوءَ جي ڪڇي ۾ ۽ روھڙيءَ طرف رھندو ھو. روھڙي ۾ ھن جو زور ڏسڻ ۾ اچي ٿو. سنڌ ۾ چيتا سن 1886ع تائين ماريا ويا. ٻين گوشت کائيندڙن ۾ پلنگ (Panther) جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ۾ ڪافي تعداد ۾ پکڙيل ھو، سو ھاڻي رڳو کيرٿر جبلن ۾ محدود آھي. اھو خصوصًا ھلڪي رنگ جو آھي ۽ سندس بج ھندستاني پلنگ کان ڊگھا آھن. لڌڙو جيڪو لاڙڪاڻي ۽ ميرپور ساڪري ۾ ملندو ھو، سو گھڻي قدر گھٽجي ويو آھي. جھنگ ٻلو، سنڌ جي عام جھنگلي ٻلي، بُجُر ٻلو (Caracal Lynx) جيڪا ھاڻي ٿر ۾ اڻ لڀ ٿيندي وڃي؛ مشڪ ٻلو (Civet Cat) جيڪو ڳوٺن جي چوڌاري ملندو آھي، اھي سڀ سنڌ جي جھنگلن جا ٻلا آھن. ڳور پٽ جيڪو قبرن کوٽڻ ۽ مئل ماڻھن تي تڳڻ لاءِ مشھور آھي، سو بہ سنڌ ۾ ٿئي ٿو. چراخ ۽ لڌڙو جنھن جي پٺيان سدائين کلن جا واپاري ھوندا آھن، سي آھستي آھستي اڻلڀ ٿيندا وڃن. بگھڙ، گدڙ، لومڙ ۽ نور وغيره ٻيا گوشت کائيندڙ جانور آھن. '''چمڙا''': سنڌ ۾ چمڙن جا 13 قسم آھن، جن ۾ ھڪ ميوو کائيندڙ چمڙن جو (Fruit Bat)، ٻہ ڪُئي – پُڇ چمڙن جا، ٻہ قبائي (Tomb bat) چمڙن جا ۽ چار ڄامڙن چمڙن جا قسم شامل آھن. '''جيت کائيندڙ''': جيت کائڻ وارا جانور سنڌ ۾ تمام گھٽ آھن، جن ۾ ھڪ مسڪ شُرو (Musk Shrew) ۽ ٽن قسمن جا ڄاھا شامل آھن. '''روڊنيشا''': (Rodentia):ھن قسم ۾ ھڪ قسم جو سيھڙ، جيڪو خاص ڪري پٽاٽي جي فصل کي کائيندو آھي. نوريئڙو ۽ پنڌرھن قسم جي ڪُئن جا، جن ۾ ننڍي پُڇ وارا توڙي بجر پڇ وارا، ۽ ٿلھي منھن وارا وڏا ڪئا شامل آھن. '''سيٽيشيا''': (Cetacea):ھن ۾ سنڌو درياءَ توڙي گنگا ندي واري ٻلھڻ جا ٻئي قسم سامونڊي آھن، جيڪي سنڌوءَ جي ڊيلٽا ۾ ملندا آھن. پار پوائز (Porpoise) خاص مٺي پاڻيءَ جو جانور آھي ۽ انڌو ٿيندو آھي، ڇو جو ان جون اکيون پوري طرح تيار نہ ٿينديون آھن. ھيءُ سنڌو درياءَ ۾ ملندو آھي. ھن ٻلھڻ جو تيل مھاڻا سنڌن جي سور لاءِ ۽ مشعلن ٻارڻ جي ڪم آڻيندا آھن. ھن کي پڪڙڻ لاءِ مھاڻا خاص سيکاريل لڌڙا استعمال ڪندا آھن. بِلُويل جيڪو وڏي ۾ وڏو کير ڌارائيندڙ جانور تسليم ڪيو وڃي ٿو، سو بہ سنڌ جي سامونڊي ڪنارن کان پرتي ڏٺو ويو آھي ۽ ڀٽ ميٽ تي پڻ پڪڙيو ويو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === گاھ کائيندڙ (Herbivora) === گاھ کائيندڙ جانورن ۾ شامل آھن: ھرڻ، ڪارو ھرڻ، غزال ھرڻ وغيرھ. ڦاڙھو اڃا تائين سنڌ جي دريائي ٻيلن ۾ ڪافي عام آهي (ٽوٽل اندازًا 370 ڦاڙھا). ڪارو ھرڻ جيڪو ھن سڄي اپٻيٽ جي اصلوڪن ھرڻن جو ھڪ قسم آھي، سو تمام سھڻو ٿيندو آھي، ۽ پاڪستان ۾ ھي نسل ختم ٿيڻ تي آھي. سنڌ ۾ ھن نسل جا ھرڻ باقي ڪي ٿورا وڃي کيرٿر جبل ۾ بچيا آھن. ھرڻ، جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ۾ ھر ھنڌ ھوندو ھو، سو بہ ھاڻي تمام گھٽ آھي ۽ ٿورڙي تعداد ۾ اڃا تائين کيرٿر ۾ آھن. چنڪارا ھرڻ ۽ ڪاري ھرڻ جي آھستي آھستي گم ٿيڻ جي ڪري بنان ڪنھن شڪ شبھي جي اھو چئي سگھجي ٿو تہ ايشيائي چيتو پڻ انھن جي ڪري ختم ٿي ويو. سنڌ گھر آھي سره جو، جيڪو اڄ ڪلھ کيرٿر جبل ۾ ڪافي تعداد ۾ ملي ٿو. (سرھن جو اندازًا تعداد 1200) گڍ دادو ۾ ڪافي تعداد ۾ ملي ٿو، پر ان کي تحفظ ڏيڻ ضروري آھي. جيئن سڱن وارو ھرڻ، جيڪو سنڌ ۾ مري (Murray) سن 1884ع ۾ ڏٺو ھو، سو اڄ ڪلھ آھي ئي ڪونہ، ۽ سانڀر وانگر ختم ٿي ويو آھي. سوئر جيڪو سنڌ ۾ عام آھي، سو ڏينھون ڏينھن دريائي ٻيلن ۾ وڌندو رھي ٿو ۽ فصلن لاءِ مصيبت آھي. گورخر جيڪو ڪڇ جي رڻ ۾ تمام ٿوري تعداد ۾ وڃي بچيو آھي (اندازًا 20 يا 30) سو اڻلڀ ٿيڻ وارو آھي.<br> '''ڇلر''' (Pholidota): ڇلو مرون لاڙ ۾ ٿئي ٿو، پر آھستي آھستي گھٽبو پيو وڃي ۽ ھاڻي اڻلڀ ٿيندڙ جانورن جي فھرست ۾ شامل آھي. سنڌ ۾ مم ۽ ڀولڙي جو ڪوبہ قسم نہ ٿيندو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === پکي === سنڌ جي پکين ۾ مخصوص خاصيتون آھن، جيڪي جاگرافيائي بيھڪ ۽ طبعي حالتن جي ڪري ٿيون آھن. سنڌو ماٿري ھڪ ’رڻ‘ وسيلي ھندستان کان ڌار ٿيل آھي، جنھن ڪري ھندستان جا مشھور پکي ھتي ڪين ٿين. ٻئي طرف سنڌ ۽ بلوچستان، ٻين علائقن جھڙوڪ ڏکڻ يورپ، اتر اوڀر آفريڪا، عرب ۽ ايران جي پکين لاءِ کليل آھن. سنڌ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻون، ۽ ان طرف پکين جي لڏي اچڻ جي رستن جي موافقت ڪري سنڌ پکين لاءِ سياري جو گھر آھي. ھيوم (Hume) پنھنجي ڪتاب اسٽري فيدرس (1873ع) ۾ پکين جا 2500 قسم ڄاڻايا آھن، جن جون 25 جنسون آھن. ائٽڪن (سن 1872ع) ڪل 400 جنسون ٻڌايون ۽ ساڳئي وقت ايٽس (Eates). سورلي جي سنڌگزيٽيئر ۾ 426 جنسون ڄاڻايون، جن مان 177 مڪاني ۽ باقي لڏي ايندڙ يا سانگي پکي آھن. سنڌ جي پکين جو تفصيلي بيان ھن مقالي جي دائري کان ٻاھر آھي. مختصر طور سنڌ ۾ ٽن قسمن جا ’پيڻ‘، 2 پيٽيئر (Cormorant)، 6 ٻگھ ۽ ڪانئرا، ھڪ لاکي ڄاڃي، 11 سانھ، 26 ھنجھ ۽ بدڪون، 17 سرڻيون، عقاب ۽ ڳجھون، 6 ڪونجون، 5 تتر ۽ ڀؤنتريا، 6 ٻاٽيڀڙ، 5 باز، ٽٽيھر، پلوور (Plover)، ڦوليارو، چيھو، ڪينو، ٽرن (Tern)، بي ايٽر (Bee eater)، ڪاٺ ڪٽو، ڪنگري، سانھڙو، چنڊول، سينڊ مارٽن (Sand Martin)، وھيو، بلبل، کٽياڻي، شرائيڪ (Shrike)، ٿريش (Thrush)، سينڊ پائپر (Sand Piper) وغيره قسم طور عام ملن ٿا. ڏاڙھي واري ڳجھ کيرٿر جي مٿانھن پٽن ۾ ملي ٿي. سنڌ ۾ جيڪي 6 ٻاٽيڀڙ ملن ٿا، تن مان سواءِ ڳٽو (Largepin Tailed) ۽ امپريل (Imperial) جي سڀ مڪاني آھن. چڪور (Chukor) سنڌ جي مٿانھن پٽن جو تتر آھي. ھندستاني تلور جيڪا اڳ ٿر ۾ عام ھئي، سا ناياب آھي. ھوبارا تلور (Houbara Bustard) بہ ناياب ٿيندي وڃي. فلوريڪن (Florican) جا سن 1875ع تائين عام ھئي، سا بھ ناپيد آھي. سفيد ھنجھھ پڻ منڇر ۾ ملي ٿو. ڪومب بدڪ بہ سنڌ جي ڏکڻن اوڀر ۾ ملي ٿي. ننڍڙو ھنجھ ۽ آڙي پڻ ٿورن حصن ۾ ملن ٿا. بيڪل آڙي (Baikal of Cluckingteal) پڻ سنڌ ۾ ڪڏھن ڪڏھن اچي ٿي. گولڊن آئي (Golden Eye) ۽ چيڪلو صرف ٻن جڳھين، اوڀر ناري ۽ منڇر ۾ ملن ٿا. ڀؤنتريو ھڪ موسمي پکي آھي، جيڪو حب ندي جي آسپاس رھي ٿو. باقي عام ڀؤنتريو (Rain Quail) ڪچي جي علائقن ۾ رھي ٿو. ’مور‘ حيدرآباد ۾ ٿرپارڪر ضلعي ۾ ملي ٿو. واديءَ مھراڻ ٻگھن، سانھھ، ڪانئرن، ڪينو، پيڻ، اگريٽس (Egrets) جي جنت آھي. ھنن جي آنن لاھڻ جون جايون تباه ٿي چڪيون آھن، ۽ ان سان گڏ شڪارين جي ڪري ڪيترا پکي منتشر ٿي ويا آھن. صرف 15 قسمن مان 6 نظر اچن ٿا. اھي سڀ پکي ڌٻڻ وارن ٻوٽن ۾ ئي گذارو ڪن ٿا.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === رڙھندڙ جانور يا سرڻا === سرڻا سنڌ ۾ عام طور ملن ٿا. آبھوا جي موافق ھئڻ ڪري ڪيترا ئي قسم، خصوصًا سانڊا ملن ٿا. ڇو تھ اھي پيلياآرڪٽڪ تائين محدود آھن. واڳون جيڪي ڪنھن زماني ۾ سنڌو درياءَ ۽ ڪن پراڻن ڦاٽن ۾ ھوندا ھئا، سي بہ کلن جي واپارين ڪري ناپيد آھن. ڌٻڻ وارا واڳون (Marsh crocodile) جيڪي ڪنھن وقت ۾ سنڌو درياءَ، ڍنڍن ۽ ڦاٽن ۾ ڏٺا ويندا ھئا، سي پڻ گھڻي ڀاڱي ختم ٿي ويا آھن، سواءِ ھاليجي ڍنڍ جي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> سنڌ جي ڍنڍن ۽ تلائن ۾ مٺي پاڻي جي ڪڇئن (Turtle) جا چار نرم کلن وارا قسم ملن ٿا. اھي ۽ ساڳئي وقت سائي رنگ جي سامونڊي ڪُمين جا قسم پڻ اقتصادي حيثيت رکن ٿا. ڇاڪاڻ تہ ولايت ۾ کاڌي طور استعمال ۾ اچن ٿا ۽ سندن کلون ڳھن ۽ ھار سينگار جي بہ ڪم اچن ٿيون. سڪي جا ٻن قسمن جا ڪڇئون ۽ مٺي پاڻيءَ جا چئن قسمن جا ڪڇئون ملن ٿا. سانڊن ۾ 11 قسم ڪرڙي (چچين) جا، ھڪيو بليفريس (Eublepharis) اٺ اگامڊس (Agamids)، ٻھ مانٽر (Monitors) يعني ڳوھون، پنج خاص قسم جا سانڊا ۽ ڏھھ اسڪنڪس (Skinks). سنڌ ۾ ڪوبھ شيميلان (Chameleon) ڪون ٿئي. ٿلھي پڇ واري ڪرڙي جو قصو دلچسپ آھي. اھا سنڌ جي خطرناڪ ”ھڻ کڻ“ آھي، جيتوڻيڪ اھا نقصانڪار ناھي. ’ڳوھن‘ جا ٽي قسم سنڌ ۾ ملن ٿا، جيڪي کلن جي واپارين جي ڪري ناياب ٿيندا وڃن. سنڌ ۾ ماڻھو انھن جي کلن مان طنبورا ۽ دھل ٺاھيندا آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز، ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> نانگن جي 43 قسمن مان 21 زھر کان خالي آھن. زھريلي قسمن ۾ چئن قسمن جا ڏند پويان وريل آھن ۽ باقي قسمن جا ڏند اڳيان وريل آھن، جن ۾ زھر ڀريل رھي ٿو. ڏند اڳيان وريل 18 قسمن مان 13 سامونڊي، 2 پِيَڻ، ھڪ واسينگ ۽ ٻھ کَپر آھن. انھيءَ سلسلي ۾ ھندستاني پيڻ جا ٿر ۾ ملي ٿي، سا قابلِ ذڪر آھي. عام چوڻي مطابق اھا پيڻ رات جو سمھڻ مھل ماڻھو جي ڇاتيءَ تي چڙھي، سندس وات ۾ زھر وجھي ھلي ويندي آھي. اھو ماڻھو گلي ۾ سخت سور جي باعث صبح کان اڳ ۾ ئي ختم ٿي ويندو آھي. پيڻ خطرناڪ بلائن مان ھڪ آھي، جا ڏنگي ٿي. جيئن تھ زھر، انسان جي تنتي سرشتي تي اثر انداز ٿئي ٿو، ۽ ماڻھو جي ساه کڻڻ واري نليءَ کي نقصان ٿو رسائي، تنھنڪري ڏنگيل ماڻھو ساه جي گھٽ سبب مري وڃي ٿو. کپر جو زھر، دل ۽ رت تي اثر انداز ٿئي ٿو ۽ رت جي بيجا زبان (جسم جي اندران ۽ ٻاھران) ٿيڻ ڪري موت واقع ٿئي ٿو.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === مڇيون === سنڌ جو سامونڊي ڪنارو، جنھن تي مڇي مري ٿي، سو 120 ميل تائين پکڙيل آھي، جنھن ۾ ڪيتريون کاريون ۽ ڍوريون آھن. درياءَ جو ڇوڙ ڦرندو رھي ٿو. پراڻا واه جھڙوڪ پراڻي ڦليلي، گھارو ۽ بگھاڙ اڄ بھ موجود آھن. سال 1819ع واري زلزلي درياءَ جي ڇوڙ ۾ ڪافي ڦيرڦار آندي. ڊي (Day) 224 مڇين جا قسم ڄاڻايا آھن، جن مان 160 سامونڊي ۽ 64 مٺي پاڻي جون آھن. صوفي (1957ع) ڪينجھر ڍنڍ مان 33 قسمن جون مڇيون ظاھر ڪيون آھن، جن ۾ 14 قسم پسنديده غذا جي اھميت رکن ٿا. سامونڊي مڇين جي خاص قسمن ۾ ڀوريون ۽ ڪاريون پاپليٽ، سرمائي سالمان (Salmon)، سول (Sole)، سارڊين (Sardine) ۽ بمبئي ڊڪ (Bombay duck) مشھور آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> پلو جيتوڻيڪ سامونڊي آھي، پر آنن لاھڻ لاءِ سنڌو درياءَ جو رخ ڪري ٿو. ھن جي سمنڊ مان لڏپلاڻ فيبروري ۽ مارچ ڌاري ٿئي ٿي. اھا مڇي ذائقيدار ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ تمام گھڻا ڪنڊا ٿيندا آھن. پاڻيءَ جي قلت ۽ بئراجن جي ٺھڻ سان پلي جي افزائش تي تمام گھڻو اثر پيو آھي. ان لاءِ ڪو وقتائتو قدم کڻڻ گھرجي تھ جيئن ھن لذيذ مڇيءَ کي بچائي سگھجي. سنڌ جي 64 ڍنڍن، ڍورن ۽ تلائن ۾ ملندڙ مڇين مان ڪُرڙو، موراکي، ٿيلھي، کڳو، سينگاري، ڄرڪو ۽ گندڻ تمام شوق سان کاڌيون وڃن ٿيون. وڏيون ڍنڍون جھڙوڪ ڪينجھر، منڇر ھڏيرو ۽ ھاليجي، مڇين سان ڀرپور آھن. منڇر ڍنڍ جي گھٽجندڙ ايراضي افسوسناڪ آھي، ۽ ان لاءِ ڪو تڪڙو قدم کڻجي. ان جي سڪڻ ڪري پاڪستان ۾ پروٽين جو عظيم ذريعو ناپيد ٿي ويندو. ان سان گڏوگڏ اھي ڍنڍون، لکين لاڏائو پکين جو مندائتو گھر آھن. (Amphibia) ڏيڏرن جا ٽي قسم آھن ۽ ان کان سواٰءِ ٽوڊ (Toad) جا ٻھ قسم سنڌ ۾ ملن ٿا. جانور، انسان ذات جي وايومنڊل جو ھڪ حصو آھن ۽ انسان وانگر ارتقا جو نتيجو آھ.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> == آبادي ۽ انگ اکر== سنڌ جي آبادي برطانوي دور ۾ 1891ع ۾ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 2.9 ملين هئي، جڏهن سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو هئي<ref name="ايڪانومي">The Economy Of Modern Sindh Opportunities Lost & Lessons for Future A detailed book Review by Research & Training Wing PRODUCED BY: RESEARCH & TRAINING WING PLANNING & DEVELOPMENT DEPARTMENT GOVERNMENT OF SINDH , page 5</ref>. 1911ع ۾ سنڌ جي آبادي 3.5 ملين ۽ 1941ع ۾ 4.5 ملين تائين پهتي، جيڪا واڌ معاشي بهتري ۽ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هئي. 1936ع ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري الڳ صوبو بڻايو ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. برطانوي دور جي آخر تائين سنڌ ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادريون، جهڙوڪ مسلمان، هندو، عيسائي، يهودي، پارسي ۽ بهايي، گڏجي رهنديون هيون. ورهاڱي کان اڳ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آبادي لڳ ڀڳ 70٪ هئي، جيڪا ورهاڱي کان پوءِ اردو ڳالهائيندڙ لڳ ڀڳ 15 لک مهاجرن جي آمد سبب گهٽجي 58٪ تائين آئي<ref name=" ايڪانومي"/>. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ملڪ ۾ ڇهه قومي مردم شماريون ٿيون آهن. 2017ع جي مردم شماري موجب پاڪستان جي ڪل آبادي 207,774,520 هئي، جنهن سان پاڪستان دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ بڻيو. 1998ع کان 2017ع تائين پاڪستان جي سالياني سراسري آبادي واڌ جي شرح 2.4٪ رهي. 2017ع ۾ سنڌ جي ڪل آبادي 47,886,051 هئي. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي وڌڻ جا اهم سبب بين الصوبائي لڏپلاڻ ۽ ڳوٺن مان شهرن ڏانهن منتقلي رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي واڌ جي شرح 1961–1972ع دوران 4.63٪ هئي، جيڪا 1998–2017ع ۾ گهٽجي 2.4٪ ٿي وئي. سنڌ ۾ آباديءَ جي ڪثافت 1981ع ۾ 135 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا 2017ع ۾ وڌي 339 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر ٿي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. 2017ع ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 24.9 ملين مرد ۽ 23 ملين عورتون هيون. سنڌ ۾ صنفي تناسب (Sex Ratio) 108.58 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. ڳوٺاڻن علائقن ۾: 107.8 ۽ شهري علائقن ۾: 109.31<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ 52.02٪ آبادي شهري ۽ 47.98٪ ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي، جنهن سبب سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي وارو صوبو آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع جي مردم شماري موجب: انحصاري آبادي: 38.3٪ ڪم ڪندڙ آبادي: 61.7٪ <ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع ۾ عورتن جي ليبر فورس ۾ شرڪت صرف 3٪ هئي، جڏهن ته مردن جي شرڪت 58.8٪ هئي<ref name=" ايڪانومي"/>. تيز شهري واڌ سبب سنڌ ۾ ثانوي ۽ نيم شهري مرڪز جهڙوڪ نوابشاهه (نوشهرو فيروز)، گهوتڪي، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ڄامشورو ترقي ڪري رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آباديءَ جي تيز واڌ شهريڪاري، معاشي دٻاءُ، وسيلن جي کوٽ ۽ انفراسٽرڪچر تي بار وڌايو آهي. 2017ع تائين سنڌ جي آبادي واڌ جي شرح پاڪستان جي قومي شرح سان برابر ٿي چڪي آهي. {{Main|سنڌ جي مردم نگاري}} آباديءَ جو مطالعو- مردم نگاري، (Demography )علم آبادي- آبادي اڀياس- مردم نگاري- ماڻهن جي آدمشماري جو اڀياس، جنهن ۾ هنڌ، گهاٽائي، عمر، پکيڙ، جنس، نسل، ڌنڌو ۽ ٻيا شمارياتي انگ اکر ڏنل هجن. <ref>{{Citation |title=Demography {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title --> |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |accessdate=2016-12-15 |archive-date=2023-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015021439/http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |dead-url=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جي ضلعي آباديءَ موجب مردم شماري (2023ع)''' |- style="background:#6FA8DC; color:black;" ! درجو ! ضلعو ! آبادي ! حصو (%) |- style="background:#EAF3FF;" | 1 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] || align="right"|3,921,742 || align="center"|7.04 |- | 2 || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو]] || align="right"|3,822,325 || align="center"|6.86 |- | 3 || [[ڪورنگي ضلعو]] || align="right"|3,128,971 || align="center"|5.62 |- | 4 || [[ڪراچي اولهه ضلعو]] || align="right"|2,679,380 || align="center"|4.81 |- | 5 || [[خيرپور ضلعو]] || align="right"|2,597,535 || align="center"|4.66 |- | 6 || [[حيدرآباد ضلعو]] || align="right"|2,432,540 || align="center"|4.37 |- | 7 || [[ملير ضلعو]] || align="right"|2,432,248 || align="center"|4.37 |- | 8 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] || align="right"|2,329,764 || align="center"|4.17 |- | 9 || [[سانگهڙ ضلعو]] || align="right"|2,308,465 || align="center"|4.14 |- | 10 || [[ڪياماڙي ضلعو]] || align="right"|2,068,451 || align="center"|3.71 |- | 11 || [[بدين ضلعو]] || align="right"|1,947,081 || align="center"|3.50 |- | 12 || [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] || align="right"|1,845,102 || align="center"|3.31 |- | 13 || [[ٿرپارڪر ضلعو]] || align="right"|1,778,407 || align="center"|3.19 |- | 14 || [[نوشھروفيروز ضلعو]] || align="right"|1,777,082 || align="center"|3.19 |- | 15 || [[گهوٽڪي ضلعو]] || align="right"|1,772,609 || align="center"|3.18 |- | 16 || [[دادو ضلعو]] || align="right"|1,742,320 || align="center"|3.13 |- | 17 || [[ميرپورخاص ضلعو]] || align="right"|1,681,386 || align="center"|3.02 |- | 18 || [[سکر ضلعو]] || align="right"|1,639,897 || align="center"|2.94 |- | 19 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,514,869 || align="center"|2.72 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || align="right"|1,784,453 || align="center"|3.20 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو]] || align="right"|1,386,330 || align="center"|2.49 |- | 22 || [[ڪشمور ضلعو]] || align="right"|1,233,957 || align="center"|2.22 |- | 23 || [[عمرڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,159,831 || align="center"|2.08 |- | 24 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || align="right"|1,174,097 || align="center"|2.11 |- | 25 || [[ڄامشورو ضلعو]] || align="right"|1,117,308 || align="center"|2.01 |- | 26 || [[ٺٽو ضلعو]] || align="right"|1,083,191 || align="center"|1.95 |- | 27 || [[ٽنڊو الھيار ضلعو]] || align="right"|922,012 || align="center"|1.66 |- | 28 || [[مٽياري ضلعو]] || align="right"|849,383 || align="center"|1.53 |- | 29 || [[سجاول ضلعو]] || align="right"|839,292 || align="center"|1.51 |- | 30 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] || align="right"|726,119 || align="center"|1.30 |- style="background:#FFD966; font-size:110%;" ! colspan="2"|[[سنڌ]] ! align="right"|55,696,147 ! 100% |} {| class="wikitable" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ بابت اهم انگ اکر (2023ع)''' |- style="background:#93C47D;" ! اشاريه ! قدر |- | style="background:#D9EAD3;" | ڪل آبادي | style="background:#D9EAD3;" | '''55,696,147''' |- | style="background:#D9EAD3;" | ايراضي | style="background:#D9EAD3;" | '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | آباديءَ جي ڪثافت | style="background:#D9EAD3;" | '''395.2 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | سالياني آبادي واڌ (2017ع–2023ع) | style="background:#D9EAD3;" | '''2.6٪''' |- | style="background:#D9EAD3;" | پاڪستان جي ڪل آبادي ۾ حصو | style="background:#D9EAD3;" | '''23٪''' |- | style="background:#FFF2CC;" | سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ضلعو | style="background:#FFF2CC;" | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] (3,921,742) |- | style="background:#F4CCCC;" | سڀ کان گهٽ آبادي وارو ضلعو | style="background:#F4CCCC;" | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] (726,119) |} <small>'''ذريعو:''' [https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/8__sindh/ Citypopulation.de]، [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2023ع مردم شماري.</small> === جنس موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ جنس موجب آبادي (2023ع) |label1=مرد |value1=52.1 |color1=#3366CC |label2=عورتون |value2=47.9 |color2=#DC3912 |label3=خواجه سرا |value3=0.01 |color3=#AAAAAA }} === عمر وارا مکيه گروهه === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ عمر وارا مکيه گروهه (2023ع) |label1=0–14 سال |value1=41.8 |color1=#3366CC |label2=15–64 سال |value2=55.2 |color2=#DC3912 |label3=65 سال يا وڌيڪ |value3=3.0 |color3=#FF9900 }} === شهري ۽ ٻهراڙي آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي آبادي (2023ع) |label1=شهري |value1=54 |color1=#FF9900 |label2=ٻهراڙي |value2=46 |color2=#109618 }} === خواندگي (10 سال ۽ وڌيڪ عمر) === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ خواندگي (2023ع) |label1=پڙهيل لکيل |value1=57.5 |color1=#3366CC |label2=اڻ پڙهيل |value2=42.5 |color2=#DC3912 }} === مادري ٻولي موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ مادري ٻوليون (2023ع) |label1=سنڌي |value1=60.1 |color1=#FF9900 |label2=اردو |value2=22.3 |color2=#3366CC |label3=پشتو |value3=5.3 |color3=#109618 |label4=پنجابي |value4=4.1 |color4=#DC3912 |label5=بلوچي |value5=2.2 |color5=#990099 |label6=سرائڪي |value6=1.6 |color6=#0099C6 |label7=هندڪو |value7=1.5 |color7=#DD4477 |label8=براهوي |value8=0.5 |color8=#66AA00 |label9=ميواٽي |value9=0.1 |color9=#B82E2E |label10=ڪوهستاني |value10=0.03 |color10=#316395 |label11=ٻيون ٻوليون |value11=2.3 |color11=#AAAAAA }} ==سياسي نظام== ===صوبائي حڪومتي نظام=== === سنڌ جا گورنر=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ گورنري ! تقرري جو اختيار ! اهم نوٽ / خدمتون |- | 1 | [[سر غلام حسين هدایت‌الله]] | 14 آگسٽ 1947 – 4 آڪٽوبر 1948 | گورنر جنرل پاڪستان | پاڪستان کان پوءِ سنڌ جو پهريون گورنر؛ آئين ساز اسيمبلي جو ميمبر. |- | 2 | [[شيخ دين محمد]] | 4 آڪٽوبر 1948 – 7 آڪٽوبر 1949 | گورنر جنرل پاڪستان | ابتدائي صوبائي انتظام جو تسلسل. |- | 3 | [[ميان امين‌الدين]] | 7 آڪٽوبر 1949 – 1 مئي 1953 | گورنر جنرل پاڪستان | ڪراچي وفاقي گادي بڻجڻ واري دور ۾ خدمتون. |- | 4 | [[جارج باڪسينڊل ڪانسٽينٽائن]] | 2 مئي 1953 – 12 آگسٽ 1953 | گورنر جنرل پاڪستان | قائم مقام گورنر. |- | 5 | [[حبيب ابراهيم رحيمٽوولا]] | 12 آگسٽ 1953 – 23 جون 1954 | گورنر جنرل پاڪستان | سفارتي ۽ انتظامي پسمنظر. |- | 6 | [[سيد محمد علي رشدي]] | 24 جون 1954 – 14 آڪٽوبر 1955 | گورنر جنرل پاڪستان | ون يونٽ کان اڳ آخري گورنر سنڌ. |- | colspan="5" | '''ون يونٽ دور: سنڌ صوبي جو وجود ختم''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | 7 | [[رخمان گل]] | 1 جولاءِ 1970 – 20 ڊسمبر 1971 | صدر پاڪستان | ون يونٽ ٽٽڻ کان پوءِ پهريون گورنر. |- | 8 | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | 24 ڊسمبر 1971 – 20 اپريل 1972 | صدر پاڪستان | عبوري انتظامي دور. |- | 9 | [[بيگم رعنا لياقت علي خان]] | 15 فيبروري 1973 – 28 فيبروري 1976 | صدر پاڪستان | سنڌ جي پهرين عورت گورنر. |- | 10 | [[ليفتيننٽ جنرل جميل الدين حسن]] | 1 مارچ 1976 – 5 جولاءِ 1977 | صدر پاڪستان | سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 24 مارچ 1985) |- | 11 | [[ليفٽيننٽ جنرل جهان داد خان]] | 7 اپريل 1984 – 4 جنوري 1987 | صدر پاڪستان | فوجي حڪمرانيءَ جو دور. |- | 12 | [[اشرف وزير تباني]] | 5 جنوري 1987 – 23 جون 1988 | صدر پاڪستان | سول انتظام ڏانهن واپسي. |- | 13 | [[جنرل رحيم الدين خان]] | 24 جون 1988 – 12 سيپٽمبر 1988 | صدر پاڪستان | مختصر عبوري دور. |- | 14 | [[جسٽس قديرالدين احمد]] | 12 سيپٽمبر 1988 – 18 اپريل 1989 | صدر پاڪستان | عبوري ۽ آئيني بندوبست. |- | 15 | [[فخرالدين جي ابراهيم]] | 19 اپريل 1989 – 6 آگسٽ 1990 | صدر پاڪستان | آئيني بحرانن ۾ اهم ڪردار. |- | 16 | [[محمود هارون]] | 6 آگسٽ 1990 – 18 جولاءِ 1993 | صدر پاڪستان | جمهوري دور ۾ گورنري. |- | 17 | [[حڪيم محمد سعيد]] | 19 جولاءِ 1993 – 23 جنوري 1994 | صدر پاڪستان | امن ۽ سماجي خدمتون. |- | 18 | [[ڪمال‌الدين اظفر]] | 22 مئي 1995 – 16 مارچ 1997 | صدر پاڪستان | سياسي هم آهنگي. |- | 19 | [[ليفٽيننٽ جنرل معين الدين حيدر]] | 17 مارچ 1997 – 17 جون 1999 | صدر پاڪستان | شهري انتظامي سڌارا. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (12 آڪٽوبر 1999 – 23 مارچ 2002) |- | 20 | [[ڊاڪٽر عشرت العباد خان]] | 27 ڊسمبر 2002 – 9 فيبروري 2015 | صدر پاڪستان | سنڌ جو سڀ کان ڊگهو عرصو رهندڙ گورنر. |- | 21 | [[محمد زبير]] | 2 فيبروري 2017 – 3 آگسٽ 2018 | صدر پاڪستان | سول سياسي پسمنظر. |- | 22 | [[عمران اسماعيل]] | 27 آگسٽ 2018 – 17 آگسٽ 2021 | صدر پاڪستان | وفاقي–صوبائي ڇڪتاڻ جو دور. |- | 23 | [[ڪامران ٽسوري]] | 10 آڪٽوبر 2022 – موجوده | صدر پاڪستان | موجوده گورنر سنڌ. |} ===سنڌ اسيمبلي=== === سنڌ جا وزير اعليَ=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ اقتدار ! سياسي وابستگي ! اهم نوٽس / خدمتون (مختصر) |- | 1 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 16 آگسٽ 1947 – 28 اپريل 1948 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | سنڌ جو پهريون وزيراعليٰ (پاڪستان کان پوءِ). |- | 2 | [[پير الاهي بخش]] | 4 مئي 1948 – 4 فيبروري 1949 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | شروعاتي صوبائي انتظام جي سرواڻي. |- | 3 | [[يوسف هارون]] | 18 فيبروري 1949 – 7 مئي 1950 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن جي اڳواڻي. |- | 4 | [[قاضي فضل الله]] | 8 مئي 1950 – 24 مارچ 1951 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | مختصر دور. |- | 5 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 24 مارچ 1951 – 29 ڊسمبر 1951 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | ٻيو دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ / سڌي انتظام''' (29 ڊسمبر 1951 – 22 مئي 1953) |- | 6 | [[پيرزادو عبدالستار]] | 22 مئي 1953 – 8 نومبر 1954 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | گورنر راڄ کان پوءِ چونڊيل حڪومت. |- | 7 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 9 نومبر 1954 – 13 آڪٽوبر 1955 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | ٽيون دور؛ ون يونٽ کان اڳ آخري CM. |- | colspan="5" | '''ون يونٽ دور (سنڌ صوبي جو ڌار ادارتي ڍانچو ختم)''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | colspan="5" | '''مارشل لا / عبوري انتظام''' (1 جولاءِ 1970 – 1 مئي 1972) |- | 8 | [[ممتاز علي ڀٽو]] | 1 مئي 1972 – 20 ڊسمبر 1973 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ون يونٽ کان پوءِ صوبي جي بحالي واري دور ۾ حڪومت. |- | 9 | [[غلام مصطفى جتوئي]] | 20 ڊسمبر 1973 – 5 جولاءِ 1977 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 1973ع جي آئين واري دور ۾ حڪومت. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 6 اپريل 1985) |- | 10 | [[غوث علي شاهه]] | 6 اپريل 1985 – 6 اپريل 1988 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | 1985ع کان پوءِ صوبائي حڪومت. |- | 11 | [[اختر علي غلام قاضي]] | 11 اپريل 1988 – 24 جون 1988 | آزاد / غير وابسته | مختصر چونڊيل دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ''' (24 جون 1988 – 2 ڊسمبر 1988) |- | 12 | [[قائم علي شاهه]] | 2 ڊسمبر 1988 – 25 فيبروري 1990 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل حڪومت. |- | 13 | [[آفتاب شعبان ميراني]] | 25 فيبروري 1990 – 6 آگسٽ 1990 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | مختصر دور. |- | 14 | [[ڄام صادق علي]] | 6 آگسٽ 1990 – 5 مارچ 1992 | [[اسلامي جمهوري اتحاد]] | امن امان/سياسي بحران وارو دور. |- | 15 | [[مظفر حسين شاهه]] | 6 مارچ 1992 – 19 جولاءِ 1993 | [[اسلامي جمهوري اتحاد]] | مختصر سياسي دور. |- | 16 | [[سيد علي مدد شاهه]] | 19 جولاءِ 1993 – 21 آڪٽوبر 1993 | نگران | نگران وزيراعليٰ. |- | 17 | [[عبدالله شاهه]] | 21 آڪٽوبر 1993 – 6 نومبر 1996 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل دور. |- | 18 | [[ممتاز علي ڀٽو]] | 6 نومبر 1996 – 22 فيبروري 1997 | نگران | نگران دور. |- | 19 | [[لياقت علي جتوئي]] | 22 فيبروري 1997 – 30 آڪٽوبر 1998 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] | چونڊيل دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ''' (30 آڪٽوبر 1998 – 17 جون 1999) |- | colspan="5" | '''1999–2002: وفاقي/فوجي دور (صوبائي سياسي ڍانچو معطل)''' |- | 20 | [[علي محمد مهر]] | 17 ڊسمبر 2002 – 9 جون 2004 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | 2002ع کان پوءِ حڪومت. |- | 21 | [[ارباب غلام رحيم]] | 9 جون 2004 – 19 نومبر 2007 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | صوبائي حڪومت. |- | 22 | [[عبدالقادر هاليپوٽو]] | 19 نومبر 2007 – 6 اپريل 2008 | نگران | نگران دور. |- | 23 | [[قائم علي شاهه]] | 6 اپريل 2008 – 21 مارچ 2013 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل حڪومت. |- | 24 | [[زاهد قربان علوي]] | 21 مارچ 2013 – 30 مئي 2013 | نگران | نگران دور. |- | 25 | [[قائم علي شاهه]] | 30 مئي 2013 – 29 جولاءِ 2016 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٽيون دور. |- | 26 | [[مراد علي شاهه]] | 29 جولاءِ 2016 – 28 مئي 2018 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | پهريون دور. |- | 27 | [[فضل الرحمان]] | 2 جون 2018 – 18 آگسٽ 2018 | نگران | نگران دور. |- | 28 | [[مراد علي شاهه]] | 18 آگسٽ 2018 – 14 آگسٽ 2023 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٻيون دور. |- | 29 | [[مقبول باقر]] | 14 آگسٽ 2023 – 27 فيبروري 2024 | نگران | نگران وزيراعليٰ. |- | 30 | [[مراد علي شاهه]] | 27 فيبروري 2024 – موجوده | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٽيون دور (هاڻوڪو). |} === سنڌ اسيمبلي جا اسپيڪر=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ اسپيڪرشپ ! نوٽ / اهم وضاحت |- | 1 | [[سيد ميران محمد شاهه]] | 26 فيبروري 1938 – 3 مئي 1948 | سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر؛ آزاديءَ کان پوءِ به عهدو سنڀاليو. |- | 2 | [[آغا بدرالدين خان دراني]] | 8 مارچ 1949 – 29 ڊسمبر 1951 | آزاديءَ بعد شروعاتي پارلياماني دور جو اسپيڪر. |- | 3 | [[مير غلام علي ٽالپر]] | 14 سيپٽمبر 1953 – 21 مارچ 1955 | ون يونٽ کان اڳ وارو دور. |- | 4 | [[پير قربان علي شاهه]] | 26 مارچ 1955 – 14 آڪٽوبر 1955 | ون يونٽ لاڳو ٿيڻ کان اڳ آخري اسپيڪر. |- | colspan="4" | '''ون يونٽ دور – سنڌ اسيمبلي معطل''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | 5 | [[غلام رسول خان کيهر]] | 2 مئي 1972 – 3 مارچ 1977 | ون يونٽ ٽٽڻ کان پوءِ پهريون چونڊيل اسپيڪر. |- | 6 | [[آغا صدرالدين خان دراني]] | 13 مارچ 1977 – 4 جولاءِ 1977 | مختصر سياسي دور. |- | colspan="4" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 1985) |- | 7 | [[عبدالله حسين هارون]] | 6 اپريل 1985 – 13 مارچ 1986 | غير جماعتي چونڊن کان پوءِ اسپيڪر. |- | 8 | [[سيد مظفر حسين شاه]] | 6 اپريل 1986 – 1 ڊسمبر 1988 | اسيمبلي جي ٻيهر بحاليءَ وارو دور. |- | 9 | [[سيد عبدالله شاهه]] | 1 ڊسمبر 1988 – 5 نومبر 1990 | جمهوري دور جو اسپيڪر. |- | 10 | [[عبدالرزاق خان]] | 5 نومبر 1990 – 19 آڪٽوبر 1993 | سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 11 | [[غلام بخت خان مهر]] | 19 آڪٽوبر 1993 – 22 فيبروري 1997 | چونڊيل اسيمبلي جو اسپيڪر. |- | 12 | [[نواب مرزا (وڪيل)]] | 22 فيبروري 1997 – 26 آڪٽوبر 1998 | نواز شريف دور ۾ اسپيڪر. |- | colspan="4" | '''گورنر راڄ / اسيمبلي معطل''' (1998 – 2002) |- | 13 | [[سيد مظفر حسين شاه]] | 14 ڊسمبر 2002 – جنوري 2008 | ٻيهر اسپيڪرشپ؛ ڊگهو پارلياماني دور. |- | 14 | [[نثار احمد کهڙو]] | 18 فيبروري 2008 – 30 مئي 2013 | جمهوري تسلسل ۽ آئيني دور. |- | 15 | [[آغا سراج خان دراني]] | 30 مئي 2013 – 25 فيبروري 2024 | سنڌ جو سڀ کان ڊگهو عرصو رهندڙ اسپيڪر. |- | 16 | [[سيد اويس قادر شاهه]] | 25 فيبروري 2024 – موجوده | موجوده اسپيڪر سنڌ صوبائي اسيمبلي. |} === وفاق سان تعلق=== === عدالتي نظام=== === مڪاني حڪومتي نظام=== ====ميٽروپوليٽن ڪارپوريشنون==== ====ميونسيپل ڪارپوريشنون==== ====ترقياتي اٿارٽيون==== ===صوبائي اليڪشن ڪميشن=== ===قومي اسيمبلي جا تڪ=== ===صوبائي اسيمبلي جا تڪ=== === سياسي تنظيمون ==== ====غير سرڪاري تنظيمون==== == انتظامي ورھاست== ===ڊويزنون=== ===ضلعا=== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; text-align:center;" | سنڌ جا ضلعا |- style="background:#6FA8DC; text-align:center;" ! نقشو ! ترتيب ! ضلعو ! ضلعي جو صدر مقام ! ايراضي (چورس ڪلوميٽر) ! آبادي (2017ع) ! آبادي جي گهاٽائي<br>(ماڻهو في چورس ڪلوميٽر) |- | rowspan="30" | [[فائل:Sindh Districts.svg|400px|سنڌ جا ضلعا]] | 1 | [[بدين ضلعو|بدين]] | [[بدين]] | 6,470 | 1,804,516 | 279 |- | 2 | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] | [[مٺي]] | 19,808 | 1,649,661 | 83 |- | 3 | [[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊو الهيار]] | [[ٽنڊو الهيار]] | 1,573 | 836,887 | 532 |- | 4 | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] | [[ٽنڊو محمد خان]] | 1,814 | 677,228 | 373 |- | 5 | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] | [[ٺٽو]] | 7,705 | 979,817 | 127 |- | 6 | [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] | [[جيڪب آباد]] | 2,771 | 1,006,297 | 363 |- | 7 | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] | [[ڪوٽڙي]] | 11,250 | 993,142 | 88 |- | 8 | [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 1,022 | 2,201,079 | 2,155 |- | 9 | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | [[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] | 15,925 | 2,405,523 | 151 |- | 10 | [[دادو ضلعو|دادو]] | [[دادو، پاڪستان|دادو]] | 8,034 | 1,550,266 | 193 |- | 11 | [[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]] | [[سانگھڙ]] | 10,259 | 2,057,057 | 200 |- | 12 | [[سجاول ضلعو|سجاول]] | [[سجاول]] | 8,699 | 781,967 | 90 |- | 13 | [[سکر ضلعو|سکر]] | [[سکر]] | 5,216 | 1,487,903 | 285 |- | 14 | [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] | [[شڪارپور، پاڪستان|شڪارپور]] | 2,577 | 1,231,481 | 478 |- | 15 | [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد]] | [[نوابشاهه]] | 4,618 | 1,612,847 | 349 |- | 16 | [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] | [[عمرڪوٽ]] | 5,503 | 1,073,146 | 195 |- | 17 | [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] | [[قمبر]] | 5,599 | 1,341,042 | 240 |- | 18 | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] | [[ڪراچي]] | 165 | 2,909,921 | 17,625 |- style="background:#FFF2CC;" | 19 | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] | [[ڪراچي]] | 85 | 1,791,751 | 21,079 |- style="background:#FFF2CC;" | 20 | [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] | [[ڪراچي]] | 62 | 2,972,639 | 48,336 |- style="background:#FFF2CC;" | 21 | [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] | [[ڪراچي]] | 630 | 3,914,757 | 6,212 |- | 22 | [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] | [[ڪنڌڪوٽ]] | 2,551 | 1,089,169 | 427 |- style="background:#FFF2CC;" | 23 | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] | [[ڪورنگي]] | 95 | 2,457,019 | 25,918 |- style="background:#F4CCCC;" | 24 | [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] | [[ڪياماڙي]] | — | — | — |- | 25 | [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] | [[ميرپور ماٿيلو]] | 6,506 | 1,647,239 | 253 |- | 26 | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] | [[لاڙڪاڻو]] | 1,906 | 1,524,391 | 800 |- | 27 | [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] | [[مٽياري]] | 1,459 | 769,349 | 527 |- style="background:#FFF2CC;" | 28 | [[ملير ضلعو|ملير]] | [[ملير]] | 2,635 | 2,008,901 | 762 |- | 29 | [[ميرپور خاص ضلعو|ميرپور خاص]] | [[ميرپور خاص]] | 3,319 | 1,505,876 | 454 |- | 30 | [[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهرو فيروز]] | [[نوشهرو فيروز]] | 2,027 | 1,612,373 | 369 |} === سنڌ جا وڏا شھر=== {{Main|سنڌ جا شهر}} {| class="wikitable" style="width: 70%; font-size: 85%; border: #999 solid 1px; text-align: lcenter; margin-bottom: 0; margin: 1em auto 1em auto" |- ! colspan="5" style="text-align:center; background:YellowGreen;"| '''مُک شهرن جي فهرست''' |- ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| درجو ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| شهر ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| ضعا ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| آبادي ! rowspan=11 width:150| <br/>[[فائل:Mohenjodaro - view of the stupa mound.JPG|border|90px]]<br/>[[موهن جو دڙو]]<br/> |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 1 ||align=right | '''[[ڪراچي]]''' ||align=right | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|اوڀر ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي اولهه ضلعو|اولهه ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڏکڻ ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي مرڪزي ضلعو|مرڪزي ڪراچيl]]<br/>[[ملير ضلعو|ملير]]<br/>[[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] || 14,910,352 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 2 ||align=right | '''[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]''' ||align=right | [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] || 1,732,693 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 3 ||align=right | '''[[سکر]]''' ||align=right | [[سکر ضلعو|سکر]] || 1,400,000 |- |- | colspan="5" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"| '''ذريعو: [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|پاڪستاني آدمشاري، 2017ع]]<ref name=census>{{cite web |url=http://www.pbscensus.gov.pk |title=Pakistan Bureau of Statistics - 6th Population and Housing Census |website=www.pbscensus.gov.pk}}</ref>''' |- | colspan="5" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"| '''هن ۾ ضلعن جي صرف شهري آبادي ڏيکاريل آهي.''' |} == ثقافت ۽ تھذيب == ===سنڌيت=== سنڌيت هڪ وسيع، گهڻ-تہذيبي ۽ جذب ڪندڙ سماجي-ثقافتي تصور آهي، جنهن صديون گذرڻ سان مختلف تهذيبن ۽ سڀيتائن جا اثر پنهنجي اندر جذب ڪيا آهن. سنڌ جي سرزمين تي ايراني، يوناني، سٿين، هڻ، شاڪ، عربي ۽ ترڪي اثر موجود رهيا آهن، جڏهن ته ويجهي تاريخ ۾ آيل اسلام پڻ مقامي تهذيبي عنصرن سان ملي سنڌي تهذيب جو حصو بڻجي ويو. نتيجي طور سنڌ ۾ هڪ اهڙو سماجي ۽ فڪري ڍانچو تشڪيل ٿيو، جيڪو پنهنجي نوعيت ۾ ٻين علائقن کان الڳ سڃاڻپ رکي ٿو. سنڌ ۾ اسلام جو اظهار خاص طور [[تصوف]] جي صورت ۾ ٿيو، جيڪو مقامي فڪري روايتن، خاص طور [[ويدانت]]، سان فڪري ۽ روحاني لاڳاپو رکي ٿو. ان سنگم سبب سنڌي سماج ۾ مذهبي رواداري، عدم تشدد ۽ گڏيل عقيدت جا رويا مضبوط رهيا آهن. انهيءَ پس منظر ۾ سنڌي اسلام کي صوفين ۽ سنتن سان ڳنڍيل، انسان دوست ۽ سماجي هم آهنگيءَ جو مظہر سمجهيو وڃي ٿو. سنڌي روايت ۾ ڪيترائي اهڙا مثال ملن ٿا، جتي هڪ ئي روحاني شخصيت کي مختلف مذهبي سڃاڻپن سان ياد ڪيو ويو آهي. مثال طور، هندو برادري [[اڏيرو لعل]] کي مڃي ٿي، جڏهن ته مسلمان ساڳئي شخصيت کي شيخ طاهر جي نالي سان سڃاڻن ٿا. اهڙيءَ ريت هندو روايت ۾ لالو جئسراج ۽ مسلمان روايت ۾ [[منگهوپير]] ساڳئي روحاني مرڪز سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا، جنهن جي زيارت اڄ به جاري آهي. ڪجهه روايتن موجب، منگهوپير، لال شهباز قلندر ۽ ملتان جي غوث بهاءُالحق والدين جلال سرخ پاڻ ۾ روحاني ساٿي هئا، ۽ انهن سان لاڳاپيل “چوياري” جي روايت سيوهڻ سان وابسته سمجهي وڃي ٿي. جيتوڻيڪ اهڙيون روايتون تاريخي تنقيد جي دائري ۾ اچن ٿيون، پر اهي سنڌي سماج ۾ هندو ۽ مسلمان روحاني روايتن جي گڏيل قبوليت کي ظاهر ڪن ٿيون. انهيءَ تسلسل ۾، راجا ڀرتري ۽ لال شهباز قلندر جهڙيون شخصيتون مختلف مذهبي برادرين ۾ احترام سان ياد ڪيون وڃن ٿيون. اهڙيءَ ريت ستين جو آستان (روهڙي) پڻ سنڌي سماج ۾ مذهبي فرق کان مٿانهون ٿي گڏيل عقيدت جو مرڪز رهيو آهي. اهي سڀ عنصر سنڌي تهذيب کي هڪ منفرد رنگ ۽ سڃاڻپ ڏين ٿا. اگرچه صوفي روايتن جو جنم ٻين علائقن ۾ به ٿيو، پر سنڌ جي سماجي ۽ فڪري ماحول انهن روايتن کي خاص قوت ۽ قبوليت بخشي. نتيجي طور، صوفيانه سوچ سنڌ ۾ پختگي اختيار ڪئي. ساڳئي وقت، ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم پڻ سنڌ ۾ داخل ٿيا، پر مقامي تهذيبي ڍانچي ۾ مڪمل طور پنهنجو الڳ وجود قائم نه ڪري سگهيا ۽ وقت سان گڏ سنڌيت جي وسيع دائري ۾ ضم ٿي ويا. ڀڳتي ڪال دوران به سک پنٿ سنڌ ۾ پنهنجو الڳ “اڪالي روپ” قائم نه ڪري سگهيو، جيڪو سنڌي تهذيب جي جذب ڪندڙ صلاحيت کي ظاهر ڪري ٿو<ref name="autogenerated1"/>. ===لباس=== ===ڪلاسيڪل موسيقي=== ===لوڪ ورثا=== ==قديم آثار== سنڌ تاريخي لحاظ کان ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين تهذيبن جو مرڪز رهي آهي. هتي موجود آثارِ قديمه انساني آبادڪاريءَ جي شروعاتي دور، سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب، بدھ ۽ هندو دور، عرب-اسلامي حڪمراني، ۽ وچئين دور جي سياسي ۽ مذهبي ارتقا کي واضح ڪن ٿا. موهن جو دڙو جهڙا عالمي اهميت وارا شهر، بانڀور ۽ منصوره جهڙا ابتدائي اسلامي مرڪز، برهمڻ آباد جهڙا قديم هندو-بدھ شهر، مڪلي جهڙو عظيم قبرستان، ۽ ٿرپارڪر جا جين مندر سنڌ جي گهڻ تهذيبي تاريخ جا زنده شاهد آهن. ===سنڌ ۾ واقع قديم آثارن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! ماڳ جو نالو ! هنڌ / علائقو / ضلعو ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[موهن جو دڙو]] | [[ڏوڪري]] ڀرسان، [[سنڌو درياهه]] جو ساڄو ڪنارو، [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو عالمي شهرت يافته شهر (2600–1900 ق.م)، [[يونيسڪو عالمي ورثو]]. |- | 2 | [[ڀنڀور]] | ڀنڀور، [[گهارو]] [[کاري]]ءَ ڀرسان، [[ٺٽو ضلعو]] | قديم بندرگاهه؛ [[محمد بن قاسم]] جي دور سان منسوب ابتدائي اسلامي شهر. |- | 3 | [[برهمڻ آباد]] | برهمڻ آباد–[[منصوره، سنڌ|منصوره]] علائقو، مرڪزي سنڌ (سانگهڙ/نوابشاهه پٽي) | قديم هندو-ٻڌ شهري مرڪز؛ پوءِ عرب دور ۾ منصوره جي قيام سان لاڳاپيل. |- | 4 | [[منصوره]] | برهمڻ آباد ڀرسان، [[سانگھڙ ضلعو]] مرڪزي سنڌ | سنڌ جي پهرين اسلامي گادي؛ عرب دور جو اهم شهر. |- | 5 | [[چانھون جو دڙو]] | [[نوابشاھ]] ڀرسان، [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] | سنڌو تهذيب جو اهم صنعتي ۽ دستڪاري مرڪز. |- | 6 | [[آمري]] | [[منڇر ڍنڍ]] ڀرسان، [[مانجهند]]، [[ڄامشورو ضلعو]] | سنڌو تهذيب کان اڳ واري (ھڙاپا جي شروعاتي) ثقافت جو ماڳ. |- | 7 | [[ڪوٽ ڏيجي]] | ڪوٽ ڏيجي، 25 ڪلوميٽر [[خيرپور]] کان، [[خيرپور ضلعو]] | قبل از سنڌو تهذيب قلعو ۽ دڙو؛ شهري ارتقا جا شروعاتي ثبوت. |- | 8 | [[لکڻ جو دڙو]] | [[روهڙي]]–[[سکر]] ڀرسان، [[سکر ضلعو]] | وڏو قديم دڙوئ؛ سنڌو تهذيب سان لاڳاپيل. |- | 9 | [[جھڪر جو دڙو]] | [[موهن جو دڙو]] علائقو، [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | جهڪر ثقافت؛ سنڌو تهذيب کان پوءِ جو دور. |- | 10 | [[ڪاهو جو دڙو]] | [[ٺٽو]]/[[بدين]] علائقو، ڏکڻ سنڌ | ٻڌ دور جو دڙو؛ [[اسٽوپا]] ۽ مذهبي ڍانچا. |- | 11 | [[مڪلي قبرستان]] | [[مڪلي]] ٽڪري، [[ٺٽو]] شهر ڀرسان، [[ ٺٽو ضلعو]] | دنيا جو وڏو اسلامي قبرستان (14هين–18هين صدي)، [[يونيسڪو عالمي ورثو]]. |- | 12 | [[چوڪنڊي قبرستان]] | ڪراچي کان اوڀر، قومي شاهراهه ڀرسان، [[ملير ضلعو]] | پٿر تي نقاشي ٿيل اسلامي دور جا مقبرا. |- | 13 | [[ڀوڏيسر جا مندر]] | ڀوڏيسر، [[ننگرپارڪر]] ڀرسان، [[ ٿرپارڪر ضلعو]] | [[جين مت|جين]] دور جا مندر؛ ماربل جي نفيس تعمير. |- | 14 | [[نگرپارڪر جا جين مندر]] | [[ڪارونجھر جبل|ڪارونجهر]] جبلن جو علائقو، [[ٿرپارڪر ضلعو]] | 14هين–15هين صدي جا جين مذهبي ماڳ. |- | 15 | [[سرج جي ٽڪري]] | [[روهڙي]] ٽڪريون، [[سکر ضلعو]] | قديم رهائشي ۽ مذهبي ماڳن جو مجموعو. |- | 16 | [[پير شاھ جڙيو]] | [[ڪيٽي بندر]] ڀرسان، [[سنڌو ڊيلٽا]]، [[ٺٽو ضلعو]] | قديم بندرگاهه ۽ واپاري مرڪز سان لاڳاپيل ماڳ. |} ==ٻوليون== ===سنڌي ٻولي=== سنڌي ٻولي ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين، زندهه ۽ مسلسل ارتقا ڪندڙ ٻولين مان هڪ آهي. هي ٻولي بنيادي طور تي سنڌ جي تاريخي خطي سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته سنڌي ڳالهائيندڙ برادريون [[هندستان]]، وچ اوڀر، يورپ ۽ اتر آمريڪا تائين پکڙيل آهن. لسانياتي لحاظ کان سنڌي ٻولي هند-آريائي ٻولين جي اتر-اولهه شاخ سان تعلق رکي ٿي ۽ ان جو رشتو سڌو سنئون پراڪرتي ۽ اپڀرنس مرحلن سان جڙيل آهي. سنڌي ٻولي جي ارتقا جو سلسلو قديم [[انڊو يورپي ٻوليون|هند-يورپي لساني خاندان]] تائين پهچي ٿو. آثار قديمه، لساني شواهد ۽ تاريخي متن اهو ظاهر ڪن ٿا ته سنڌي ٻوليءَ جا ابتدائي روپ ويدڪ ۽ بعد ۾ پراڪرتي ٻولين سان رابطي ۾ رهيا. عرب دور (اٺين صدي عيسوي) ۾ سنڌي ٻولي اسلامي دنيا سان رابطو قائم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ عربي ۽ فارسي لفظن جو وڏو ذخيرو سنڌي ۾ شامل ٿيو. هي رابطو سنڌي ٻوليءَ کي نه صرف لغوي طور مالا مال بڻايو، پر فڪري، فقهي ۽ ادبي ميدانن ۾ به وسعت عطا ڪئي. سنڌي ٻولي جي هڪ نمايان خصوصيت ان جو گهڻ رخي رسم الخط آهي. موجوده دور ۾ پاڪستان ۾ سنڌي ٻولي بنيادي طور عربي-فارسي بنياد واري سنڌي رسم الخط ۾ لکي وڃي ٿي، جيڪو اضافي نقطن ۽ اکرن سان مقامي آوازيات کي مڪمل نموني ظاهر ڪري ٿو. جڏهن ته هندستان ۾ سنڌي ٻولي ديوناگري ۽ ڪڏهن ڪڏهن خدابادي رسم الخط ۾ به لکي وڃي ٿي. هي گهڻ رسم الخط هجڻ سنڌي ٻوليءَ کي لسانياتي مطالعي جي لحاظ کان خاص اهميت عطا ڪري ٿو. سنڌي ٻولي [[آوازيات]] جي حوالي سان ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان امير ٻولين مان هڪ آهي. سنڌي ۾ ٻهراڙي ۽ شهري لهجن سميت ڪيترائي صوتي فرق موجود آهن، جن ۾ امپلاسيو (implosive) آواز خاص طور تي نمايان آهن، جيڪي گهڻين هند-آريائي ٻولين ۾ ناياب آهن. صرفيات جي لحاظ کان سنڌي ٻولي اسم، فعل، صفت ۽ ضمير جي پيچيده پر منظم نظام تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ جنس، عدد ۽ حالت جا واضح اصول ملن ٿا. سنڌي ٻولي جو نحوي ڍانچو بنيادي طور فاعل–مفعول–فعل (SOV) ترتيب تي ٻڌل آهي، جيڪو ان کي ٻين هند-آريائي ٻولين جهڙوڪ [[اردو]] ۽ [[هندي]] سان ويجهو رکي ٿو. بهرحال، سنڌي ٻوليءَ ۾ جملن جي لچڪدار جوڙجڪ ۽ معاون فعلن جو وسيع استعمال ان کي اظهار جي لحاظ کان گهڻو وسيع بڻائي ٿو. سنڌي ٻولي جو لغوي ذخيرو مختلف تہذيبن جي گڏيل ورثي جو نتيجو آهي. ان ۾ سنسڪرتي، پراڪرتي، عربي، فارسي، ترڪي ۽ جديد دور ۾ انگريزي اثرات نمايان نظر اچن ٿا. هي گڏيل لغوي ورثو سنڌي ٻوليءَ کي نه صرف مقامي پر بين الاقوامي فڪري وهڪرن سان به ڳنڍي ٿو. سنڌي ٻوليءَ جي ادبي تاريخ انتهائي قديم ۽ وسيع آهي. صوفي شاعري، لوڪ ادب، داستانوي روايتون ۽ جديد نثر سنڌي ادب جا اهم ستون آهن. خاص طور تي صوفي شاعرن سنڌي ٻوليءَ کي فڪري اوچائي عطا ڪئي ۽ ان کي روحانيت، انسان دوستي ۽ سماجي انصاف جو ذريعو بڻايو. جديد دور ۾ ناول، افسانو، تنقيد ۽ صحافت سنڌي ادب کي نون رخن ڏانهن وڌايو آهي. اڄ سنڌي ٻولي [[سنڌ]] جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ تعليمي، عدالتي ۽ انتظامي نظام ۾ استعمال ٿئي ٿي. جديد دور ۾ ڊجيٽل ميڊيا، يونيڪوڊ معيار ۽ آن لائين مواد جي واڌ ويجهه سنڌي ٻوليءَ کي عالمي سطح تي وڌيڪ رسائي ڏني آهي. ٻوليءَ جي معياري بڻائڻ، اصطلاحي ترقي ۽ تعليمي پاليسين ۾ انضمام لاءِ مختلف علمي ۽ سرڪاري ادارا ڪم ڪري رهيا آهن. سنڌي ٻولي صرف رابطي جو ذريعو نه پر هڪ تاريخي شعور، فڪري ورثي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مظبوط مظھر آهي. ان جي لسانياتي بناوت، ادبي روايت ۽ تاريخي تسلسل سنڌي ٻوليءَ کي ڏکڻ ايشيا جي اهم ترين ٻولين مان هڪ بڻائين ٿا، جيڪا ماضي، حال ۽ مستقبل کي هڪ ئي وهڪري ۾ جوڙي ٿي. ===اردو ٻولي=== ===بلوچي ٻولي=== ===سرائيڪي ٻولي=== ===سنڌ ۾ ڳالھايون ويندڙ ٻيون ٻوليون=== ===سنڌي ٻولي اٿارٽي=== سنڌي ٻولي اٿارٽي هڪ خودمختيار ادارو آهي، جيڪو سنڌ حڪومت جي ثقافت ۽ سياحت کاتي جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ ڪم ڪري رهيو آهي. اٿارٽيءَ جو هڪ بورڊ آف گورنرس آهي، جيڪو اٿارٽيءَ جي ڪم ڪار جي نگراني ڪرڻ سان گڏ، اٿارٽيءَ جي مقصدن لاءِ پاليسيون جوڙيندو رهندو آهي. هن اداري جو پهريون بورڊ آف گورنرس، سنڌ جي نامياري عالم ۽اسڪالر ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي سربراهيءَ ۾ جوڙيو ويو هو. اٿارٽيءَ جي قيام واري وقت کان وٺي، مختلف عالم اديب هن اداري جا چيئرمئن مقرر ڪيا ويا، جن وقت بوقت پنهنجي علمي ۽ ادبي قابليت ۽ استعداد سان سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ ترويج لاءِ ڪم ڪيو<ref>[https://web.archive.org/web/20250101000000/http://sl.sindhila.org/ سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو — Web Archive]. سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو (Sindhi Language Authority) سرڪاري ويب سائيٽ. رسائي تاريخ: 7 جنوري 2026.</ref> ===موئن جو دڙو=== ===ڀنڀور=== ===ڪوٽ ڏيجي وارا آثار=== ===ڪاڻو جو دڙو=== ===ننگر پارڪر وارو جين مندر=== ===رني ڪوٽ=== ===برھمڻ آباد جا آثار=== ===بکر ۽ اروڙ وارا قلعا=== ===حيدرآباد وارا قلعا=== ===عمرڪوٽ وارو قلعو=== ===عجائب گھر=== ==مذھب== ===سنڌ ۾ عيسائيت=== اهو چوڻ غلط آهي ته عيسائيت پهريون ڀيرو سنڌ ۾ انگريزن متعارف ڪرائي. حقيقت ۾ عيسائيت سنڌ ۾ ان کان گهڻو اڳ پهتي هئي، جڏهن اها اڃا برطانيا تائين به نه پهتي هئي. اسان جي موجوده عيسوي دور جي پهرين صديءَ ۾، حضرت عيسيٰؑ جي اصحابين مان هڪ، سينٽ ٿامس، هندستان آيو ۽ ٽيڪسيلا (راولپنڊي جي ويجهو) جي بادشاهه گونڊوفرس کي عيسائيت قبول ڪرائي، جيڪو ان وقت سنڌو ماٿريءَ جو حڪمران هو. اهڙي طرح، سنڌ وٽ هڪ عيسائي بادشاهه موجود هو، ان کان گهڻو اڳ، جڏهن برطانيا وٽ اهڙو ڪو بادشاهه نه هو. ان کان پوءِ، جڏهن عراق، ايران ۽ ٻين پاڙيسري ملڪن ۾ وڌيڪ کان وڌيڪ ماڻهن عيسائيت اختيار ڪئي، ته اهي واپاري رستن ذريعي سنڌو ماٿريءَ ڏانهن سفر ڪرڻ لڳا، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ عيسائين جي هڪ برادري وجود ۾ آئي. ان بابت ڪي اشارا ۽ ثبوت موجود آهن، پر پوءِ ايندڙ حملي آورن انهن ڪتبن ۽ يادگارن کي تباهه ڪري ڇڏيو، جيڪي عيسائيت جي هن ابتدائي دور بابت وڌيڪ ڄاڻ فراهم ڪري سگهيا پئي<ref>Did the British Introduce · Christianity into Sind By Rev. Achilles Meersman, O.F.M.; SINDH OBSERVER Selection from the Jouunal of Sindh Historical Society; page 99; Edited by: Dr.Mubarak Ali; </ref>. بعد ۾ عيسائي ٻيهر سنڌ ڏانهن موٽي آيا. هي عمل ڪڏهن ٿيو، ان بابت پڪ سان ڪجهه چئي نٿو سگهجي. ايترو ضرور معلوم آهي ته عيسائين لاءِ مذهبي عبادتون ڪرائڻ خاطر وقت بوقت ڪنهن پادريءَ جو سنڌ اچڻ ضروري هوندو هو. اهو سلسلو گهٽ ۾ گهٽ انگريزن جي آمد کان ڪجهه سال اڳ تائين جاري رهيو. اهڙيءَ طرح اسان پڙهون ٿا ته گهٽ ۾ گهٽ 1810ع تائين آگسٽيني آرڊر سان تعلق رکندڙ هڪ ڪئٿولڪ پادري هن مقصد لاءِ ڪراچي ايندو رهيو. ان کان پوءِ 1840ع ۾ حيدرآباد ۾ هڪ پادري مقرر ڪيو ويو، ۽ ان وقت کان وٺي سنڌ ۾ عيسائين جي مستقل موجودگي رهي آهي، جن جون پنهنجون گرجا گهر ۽ باقاعده مذهبي عبادتون ٿينديون رهيون آهن. انهن عيسائين سنڌ جي ترقيءَ ۾ خاص طور تعليم جي ميدان ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جيڪو هنن تقريباً هڪ صدي اڳ شروع ڪيو<ref>Did the British Introduce · Christianity into Sind By Rev. Achilles Meersman, O.F.M.; SINDH OBSERVER Selection from the Jouunal of Sindh Historical Society; page 99 & 100; Edited by: Dr.Mubarak Ali; </ref>. === اسلام جو ڦهلاء === محمد بن قاسم جي سنڌ فتح ڪرڻ کان بعد هتي اسلام جي پرچار شروع ٿي وئي. [[اسلامي حڪومت]] ۾ سنڌ واسين سان سهڻو ورتاء ڪيو ويو.. هندن کي پنهنجي مذهب مطابق هلڻ جي مڪمل آزادي هئي. ساڻن هر قسم جون رعايتون ڏنيون ويون. جنهن ڪري ماڻهو مسلمانن کان متاثر ٿيندي [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳا. حضرت [[عمر بن عبدالعزيز]] پنهنجي عهد [[خلافت]] ۾ هندو سردارن ڏانهن اسلام جي دعوت موڪلي، جنهن تي ڪيترائي هندو راجا مسلمان ٿيا. انهن ۾ [[راجا ڏاهر]] جو پٽ [[راجا جيسيه]] به شامل هو.<ref>جنت السنڌ </ref> ==تعليم== تعليم جو شعبو سنڌ جي سماجي ۽ معاشي ترقي جو هڪ بنيادي جزو آهي ۽ صوبو اعليٰ تعليم، فني تربيت ۽ مهارتن جي ترقي لاءِ هڪ اهم مرڪز طور اڀري رهيو آهي. وڌندڙ آبادي، تعليم حاصل ڪرڻ جي خواهش ۽ ماهر افرادي قوت جي طلب سبب صوبي ۾ تعليمي ادارن، فني تربيت مرڪزن ۽ ڊجيٽل سکيا جي پليٽفارمن جي قيام لاءِ وسيع موقعا موجود آهن. سنڌ حڪومت تعليمي سڌارن کي ترجيح ڏني آهي، جنهن تحت تعليمي انفراسٽرڪچر جي بهتري، ڊجيٽل خواندگي جي واڌاري ۽ استادن جي تربيت لاءِ مختلف قدم کنيا ويا آهن. [[ڪراچي]] سميت صوبي جا وڏا شهري مرڪز ڪيترين ئي نامور يونيورسٽين، تحقيقي ادارن ۽ اعليٰ تعليمي مرڪزن جو گهر آهن، جتان هر سال وڏي تعداد ۾ ماهر گريجوئيٽ ۽ پيشاور افرادي قوت تيار ٿئي ٿي. روايتي تعليم کان وٺي اعليٰ تعليم، فني ۽ پيشاورانه تربيت تائين موجود موقعا سنڌ کي علم، تحقيق ۽ انساني وسيلن جي ترقي لاءِ هڪ اهم مرڪز بڻائين ٿا، جيڪو صوبي جي ڊگهي مدي واري معاشي ۽ سماجي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Education (Building the Future of Knowledge and Skills) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> سنڌ ۾ تعليم جو نظام مختلف وهڪرن تي مشتمل آهي، جنهن ۾ سرڪاري، نجي، ديني، فني، غير رسمي ۽ اعليٰ تعليم شامل آهي. سنڌ پاڪستان جو پهريون صوبو هو جنهن 18هين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ فري اينڊ ڪمپلسري ايجوڪيشن ايڪٽ 2013 نافذ ڪيو، جنهن تحت بنيادي تعليم کي قانوني حق تسليم ڪيو ويو. تعليم بابت قومي ۽ صوبائي سطح تي تاريخي طور تي پاليسيون ۽ منصوبا جوڙيا ويا آهن، پر ان جي باوجود تعليم جي ميدان ۾ وڏا چئلينج برقرار آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سن 2015 تائين سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 12.7 ملين ٻار اسڪول وڃڻ جي عمر ۾ هئا، جن مان 6.6 ملين (53٪) ٻار اسڪول کان ٻاهر هئا. سرڪاري تعليم بابت ڄاڻ ۽ تجزيو گهڻو ڪري حڪومت جي شايع ڪيل انگن اکرن تي ٻڌل آهي، جيڪي صوبي ۾ تعليم جي موجوده صورتحال کي واضح ڪن ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ سرڪاري تعليم جي ڍانچي ۾ سڀ کان وڏو حصو پرائمري تعليم جو آهي. صوبي ۾ ڪُل 45,447 اسڪول آهن، جن مان لڳ ڀڳ 90٪ پرائمري سطح جا آهن. پرائمري تعليم ۾ داخلا سڀ کان وڌيڪ آهي، ۽ 2015–16 ۾ ايڊجسٽڊ نيٽ انرولمينٽ ريٽ 77٪ هو، جڏهن ته 23٪ ٻار اسڪول کان ٻاهر هئا. 1970–71 کان 2015–16 تائين پرائمري ادارن جو تعداد 310٪ وڌيو، جڏهن ته داخلا ۾ 192٪ واڌ ٿي. سنڌ ملڪ جي ڪُل پرائمري داخلا جو لڳ ڀڳ 22٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. پرائمري کان پوءِ وچولي (مڊل) تعليم ۾ داخلا نمايان گهٽجي وڃي ٿي. 2015–16 ۾ وچولي سطح جو ايڊجسٽڊ نيٽ انرولمينٽ ريٽ 49٪ هو. صوبي ۾ لڳ ڀڳ 41,131 پرائمري اسڪولن جي مقابلي ۾ صرف 2,329 وچولي اسڪول موجود آهن، جنهن سبب پرائمري کان پوءِ شاگردن جي منتقلي ۾ وڏي رڪاوٽ سامهون اچي ٿي. 1970–71 کان 2015–16 تائين وچولي تعليم ۾ ادارن جو تعداد 327٪ ۽ داخلا 1686٪ وڌي، جڏهن ته سنڌ ملڪ جي وچولي تعليم ۾ داخلا جو 15٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ثانوي تعليم (ميٽرڪ) ۾ ادارن جو تعداد 1970–71 کان 2015–16 تائين 205٪ وڌيو، جڏهن ته داخلا ۾ 66٪ واڌ ٿي. سنڌ ملڪ جي ثانوي تعليم جي داخلا جو 17٪ حصو رکي ٿي. ڪاليجن جي سطح تي ادارن ۾ 109٪ ۽ داخلا ۾ 509٪ واڌ ٿي، جڏهن ته اعليٰ ثانوي تعليم ۾ سنڌ جو قومي حصو 27٪ آهي. يونيورسٽي تعليم ۾ نمايان واڌ ڏسڻ ۾ آئي آهي. 1970–71 کان 2015–16 تائين سنڌ ۾ يونيورسٽين جو تعداد 2 کان وڌي 17 ٿيو، جيڪا 750٪ واڌ آهي، جڏهن ته داخلا ۾ 4247٪ اضافو ٿيو. اعليٰ تعليم ۾ داخلا خاص طور سن 2000 کان پوءِ تيزيءَ سان وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سرڪاري اسڪولن ۾ سکيا جي معيار بابت انگ اکر ٻڌائن ٿا ته سنڌ ۾ 9,499 هڪ ڪمري وارا اسڪول ۽ 18,293 هڪ استاد وارا اسڪول موجود آهن، جتي هڪ استاد کي ڪيترن درجن يا جماعتن کي پڙهائڻو پوي ٿو. بنيادي سهولتن جي کوٽ پڻ نمايان آهي: لڳ ڀڳ 50٪ اسڪولن ۾ پيئڻ جو پاڻي ناهي، 46٪ ۾ ٽوائلٽ، 41٪ ۾ بائونڊري وال، ۽ 63٪ ۾ بجلي موجود ناهي<ref name=" ايڪانومي"/>. شاگرد-استاد تناسب ۾ به علائقائي فرق موجود آهي. ڳوٺاڻن علائقن ۾ اهو تناسب 1:30 آهي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ 1:20 آهي. ڪجهھ ضلعن جهڙوڪ گھوٽڪي ۾ اهو تناسب 1:37 تائين پهچي ٿو. نجي تعليم ۾ تيزي سان واڌ ٿي آهي. ملڪ جي ڪُل داخلا جو لڳ ڀڳ 40٪ نجي اسڪولن ۾ آهي، يعني هر ٽن مان هڪ ٻار نجي اسڪول ۾ پڙهي ٿو. نجي اسڪولن ۾ داخلا شهري علائقن ۾ ڳوٺاڻن علائقن کان وڌيڪ آهي، ۽ گهٽ آمدني وارا گهراڻا به نجي اسڪولن کي ترجيح ڏين ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. غير رسمي بنيادي تعليم ۽ بالغ خواندگي لاءِ ڊائريڪٽوريٽ آف لٽريسي اينڊ نان فارمل ايجوڪيشن سن 2002 ۾ قائم ڪئي وئي، پر هن شعبي لاءِ مڪمل پاليسي ۽ نئون نصاب موجود ناهي. فني ۽ ووڪيشنل تعليم ۾ ادارن جو تعداد 1970–71 کان 2015–16 تائين 1446٪ ۽ داخلا 1484٪ وڌي. سنڌ ملڪ جي فني ۽ ووڪيشنل ادارن جو 16٪ ۽ داخلا جو 25٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ديني مدرسن جو وڏو حصو رياستي ضابطن کان ٻاهر آهي. ڪيترائي والدين پنهنجن ٻارن کي مدرسن ۾ موڪلين ٿا، جتي تعليم، رهائش ۽ خوراڪ مفت مهيا ڪئي وڃي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. تعليمي پاليسين جي حوالي سان، پاڪستان ۾ 1947 کان وٺي ڪيترائي قومي تعليمي منصوبا ۽ پاليسيون جوڙيون ويون آهن، جن ۾ يونيورسل پرائمري ايجوڪيشن جا هدف بار بار مقرر ۽ تبديل ڪيا ويا. بهرحال، پاليسي عملدرآمد هميشه هڪ وڏو چئلينج رهيو آهي. تعليمي بجيٽ ۾ لڳ ڀڳ 88٪ خرچ بار بار ٿيندڙ (ريڪرنٽ) خرچن تي آهي، جڏهن ته ترقياتي خرچن لاءِ محدود وسيلا بچن ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. ===سنڌ جون سرڪاري (گورنمينٽ) يونيورسٽيون=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! يونيورسٽي ! ضلعو / ڪراچي جو ضلعو ! شهر / ٽائون ! حيثيت ! نوعيت / شعبو |- | 1 | [[اَروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊيزائن اينڊ هيريٽيج]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | آرٽ / آرڪيٽيڪچر / هيريٽيج |- | 2 | [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | عام (عورتن لاءِ) |- | 3 | [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | بزنس / آءِ ٽي |- | 4 | [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[حيدرآباد]] | سرڪاري | عام |- | 5 | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[ٽنڊو ڄام]] | سرڪاري | زراعت ۽ لاڳاپيل سائنسز |- | 6 | [[يونيورسٽي آف سنڌ]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | عام |- | 7 | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 8 | [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 9 | [[شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي آف آرٽس، ڊيزائن اينڊ هيريٽيجز]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | آرٽ / ڊيزائن |- | 10 | [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪِل ڊولپمينٽ]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[خيرپور]] | سرڪاري | انجنيئرنگ / مهارتن جي تربيت |- | 11 | [[گمبٽ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[گمبٽ]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 12 | [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[خيرپور]] | سرڪاري | عام |- | 13 | [[قائدِ عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 14 | [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | طبي (عورتن لاءِ) |- | 15 | [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي شهيد بينظير آباد]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | عام |- | 16 | [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[سڪرنڊ]] | سرڪاري | ويٽرنري / اينيمل سائنسز |- | 17 | [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | [[لاڙڪاڻو]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 18 | [[شيخ اياز يونيورسٽي]] | [[شڪارپور ضلعو]] | [[شڪارپور]] | سرڪاري | عام |- | 19 | [[يونيورسٽي آف صوفيزم اينڊ ماڊرن سائنسز]] | [[مٽياري ضلعو]] | [[ڀِٽ شاهه]] | سرڪاري | عام / صوفي اڀياس |- | 20 | [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي لياڙي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |- | 21 | [[دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | انجنيئرنگ / ٽيڪنالاجي |- | 22 | [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[صدر]] | سرڪاري | طب ۽ صحت سائنسز |- | 23 | [[فيڊرل اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[گلشن ٽائون]] | سرڪاري (وفاقي) | عام |- | 24 | [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | بزنس / پبلڪ پاليسي |- | 25 | [[جناح سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 26 | [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[گلشن ٽائون]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 27 | [[سنڌ مدرسۃ الاسلام يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |- | 28 | [[يونيورسٽي آف ڪراچي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |} === سنڌ جون خانگي يونيورسٽيون === ===سنڌ جون خانگي (پرائيويٽ) يونيورسٽيون=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! يونيورسٽي ! ضلعو / ڪراچي جو ضلعو ! شهر / ٽائون ! حيثيت ! نوعيت / شعبو |- | 1 | [[يونيورسٽي آف ماڊرن سائنسز]] | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] | [[ٽنڊو محمد خان]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 2 | [[ابنِ سينا يونيورسٽي]] | [[ميرپورخاص ضلعو]] | [[ميرپورخاص]] | خانگي | عام / صحت |- | 3 | [[يونيورسٽي آف آرٽ اينڊ ڪلچر، ڄامشورو]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | خانگي | آرٽ / ميڊيا |- | 4 | [[اسرا يونيورسٽي]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[حيدرآباد]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 5 | [[آغا خان يونيورسٽي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | طب ۽ صحت سائنسز |- | 6 | [[ال غزالي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / اسلامي اڀياس |- | 7 | [[ال ڪوثر يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / اسلامي اڀياس |- | 8 | [[باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | طبي سائنسز |- | 9 | [[ڪاميڪس انسٽيٽيوٽ آف بزنس اينڊ اي مرجنگ سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / آءِ ٽي |- | 10 | [[دادابهاءِ انسٽيٽيوٽ آف هائير ايڊيوڪيشن]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 11 | [[ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 12 | [[ايمان انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ / آءِ ٽي |- | 13 | [[گرين وِچ يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 14 | [[حبيب يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | لبرل آرٽس / انجنيئرنگ |- | 15 | [[همدرد يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 16 | [[هينڊس انسٽيٽيوٽ آف ڊيولپمينٽ اسٽڊيز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | ترقيات / پبلڪ هيلٿ |- | 17 | [[اِلما يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / ميڊيا / آءِ ٽي |- | 18 | [[انڊس يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 19 | [[انڊس ويلِي اسڪول آف آرٽ اينڊ آرڪيٽيڪچر]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[ڪلفٽن]] | خانگي | آرٽ / آرڪيٽيڪچر |- | 20 | [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ سائنسز |- | 21 | [[اقراء يونيورسٽي]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 22 | [[جناح يونيورسٽي فار وومين]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام (عورتن لاءِ) |- | 23 | [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي ڪورنگي ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 24 | [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي اينڊ انٽرپرينيوئرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪنالاجي |- | 25 | [[ڪراچي اسڪول فار بزنس اينڊ ليڊرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | بزنس / ليڊرشپ |- | 26 | [[ڪي اي ايس بي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / آءِ ٽي |- | 27 | [[ملير يونيورسٽي آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | سائنس / ٽيڪنالاجي |- | 28 | [[ميٽروپوليٽن يونيورسٽي ڪراچي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 29 | [[ملينيم انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي اينڊ انٽرپرينيوئرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪنالاجي / بزنس |- | 30 | [[محمد علي جناح يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / آءِ ٽي / بزنس |- | 31 | [[نذير حسين يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 32 | [[نيوپورٽس انسٽيٽيوٽ آف ڪميونيڪيشنز اينڊ اڪنامڪس]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ميڊيا / بزنس |- | 33 | [[سيفي برهاني يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (ڪميونٽي) | عام |- | 34 | [[سليم حبيب يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ڪمپيوٽنگ / انجنيئرنگ |- | 35 | [[شهيد بينظير ڀٽو سٽي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 36 | [[شهيد بينظير ڀٽو ديوان يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / صحت |- | 37 | [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 38 | [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | قانون |- | 39 | [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ / آءِ ٽي |- | 40 | [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ايلائيڊ هيلٿ |- | 41 | [[سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ |- | 42 | [[سهيل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | صحت سائنسز |- | 43 | [[ٽيڪسٽائل انسٽيٽيوٽ آف پاڪستان]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪسٽائل انجنيئرنگ |- | 44 | [[يو آءِ ٽي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / آءِ ٽي |- | 45 | [[ضياءُالدين يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | طب ۽ صحت سائنسز |} === اسڪول جا ڄار=== ===تحقيقي ادارا=== ===سنڌي ادبي بورڊ=== ===سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ=== === سنڌ جا فني ادارا=== ===سنڌ جا زرعي تحقيقاتي ادارا=== ===سنڌ جا تعليمي بورڊ=== ==صحت== سنڌ ۾ صحت سان لاڳاپيل اهم اشاريَ عالمي ۽ قومي هدفن جي ڀيٽ ۾ پوئتي نظر اچن ٿا. 2015ع ۾ [[سنڌ ۾ ٻارڙن جي موت جي شرح]] 1,000 زنده ڄمڻ تي 82 هئي، جڏهن ته [[ملينيم ڊولپمينٽ گول]] (MDG) جو هدف 52 هو. ساڳئي سال، [[ماءُ جي موت جي شرح]] (Maternal Mortality Ratio) 100,000 زنده ڄمڻ تي 214 هئي، جيڪا قومي سراسري 178 کان وڌيڪ ۽ پائيدار ترقي جي هدفن (SDGs) جي مقرر ڪيل حد 70 کان ڪافي مٿي هئي. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي موت جي شرح سنڌ ۾ 1,000 ڄمڻ تي 105 رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته SDG جو هدف 25 ۽ MDG جو 40 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. صحت جي سهولتن جي لحاظ کان، سنڌ ۾ في 1,000 آبادي تي ڊاڪٽرن جو انگ 0.59، نرسن ۽ دائين جو 2.8، ۽ اسپتالن جو 1.7 هو. مڪمل حفاظتي ٽيڪنڪاري (Full Immunization) جي شرح رڳو 35 سيڪڙو هئي، جڏهن ته خانداني منصوبه بندي لاءِ ضد حمل طريقن جي استعمال جي شرح 2014ع ۾ 29 سيڪڙو هئي، جيڪا MDG جي هدف 55 کان گهڻو گهٽ هئي. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن لاءِ مليريا جي علاج ۾ ACT استعمال جي شرح 15.9 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. ===سرڪاري صحت جو ڍانچو === سنڌ ۾ صحت جي سرڪاري نظام ۾ بنيادي، ثانوي ۽ ثالثي سطحن تي سهولتون موجود آهن. 2005–06ع کان 2015–16ع تائين صحت تي خرچ PKR 8.2 ارب مان وڌي PKR 48.4 ارب تائين پهتو، جيڪو لڳ ڀڳ 490 سيڪڙو اضافو هو. جڏهن ته 1970–71ع ۾ صحت جو ڪل بجيٽ PKR 53.425 ملين هو، جيڪو 2015–16ع ۾ وڌي PKR 66,503.90 ملين تائين پهتو<ref name=" ايڪانومي"/>. اسپتالن جي استعمال جي شرح سنڌ ۾ 22 سيڪڙو هئي، جيڪا قومي سطح تي 29 سيڪڙو سان ڀيٽ ۾ گهٽ هئي. 1970ع ۾ سنڌ ۾ رڳو 2 تدريسي اسپتالون هيون، جن ۾ 1,775 بسترا موجود هئا؛ 2015ع تائين اهي وڌي 7 ٿي ويون، جن ۾ 6,017 بسترا هئا. اهڙي طرح، اسپتالن ۽ بسترن ۾ نمايان اضافو ٿيو. ڊسپينسرين جو انگ 1970ع ۾ 44 مان وڌي 2015ع ۾ 865 ٿيو، جڏهن ته رورل هيلٿ سينٽرز 19 مان وڌي 129 ٿي ويا. ٽي بي ڪلينڪن جو انگ 9 مان وڌي 187 ٿيو. بنيادي صحت يونٽ، جيڪي 1985ع ۾ 33 هئا، 2015ع ۾ 798 تائين پهچي ويا. ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪزن جو انگ 2000ع ۾ 36 هو، جيڪو 2015ع ۾ 94 ٿي ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===صحت جي انساني وسيلا=== 2011ع کان 2016ع تائين آبادي في ڊاڪٽر جو تناسب 3,017 مان وڌي 3,159 ٿيو، جڏهن ته آبادي في نرس جو تناسب 11,413 مان وڌي 12,441 ٿيو. ساڳئي عرصي دوران، آبادي في بستر جو تناسب 1,406 مان وڌي 1,455 ٿيو. سرڪاري شعبي ۾ ڊاڪٽرن جو انگ 1975ع ۾ 926 هو، جيڪو 2015ع ۾ وڌي 7,990 ٿيو. نرسن جو انگ 415 مان وڌي 1,630 ٿيو، جڏهن ته ليڊي هيلٿ وزيٽر ٽيڪنيشن 107 مان وڌي 786 ٿي ويا. صحت ٽيڪنيشنن جو انگ 1975ع ۾ 95 هو، جيڪو 2000ع تائين وڌي 1,369 ٿيو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===نجي شعبو ۽ خيراتي ادارا=== سنڌ ۾ صحت جون گهڻيون سهولتون سرڪاري شعبي ۾ آهن، جڏهن ته شهري علائقن ۾ نجي صحت جون سهولتون پڻ موجود آهن، جيڪي عام طور مهانگيون آهن. سرڪاري نظام جي ڪمزورين سبب نجي صحت جو شعبو استعمال ڪيو وڃي ٿو. ان خال کي ڀرڻ لاءِ خيراتي ادارا ۽ غير سرڪاري تنظيمون، جهڙوڪ ايڌي، امان فائونڊيشن، SIUT، انڊس هيلٿ ۽ LRBT، صحت جون خدمتون فراهم ڪري رهيون آهن. بهرحال، انهن خدمتن کي ڊگهي مدي وارا ۽ پائيدار حل نه سمجهيو وڃي ٿو. صوبي ۾ نجي ميڊيڪل ڪاليجن جو انگ وڌيو آهي، پر تعليم ۽ تربيت جي معيار بابت خدشا برقرار آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. ===ڍانچي وارا مسئلا ۽ رسائي جون رڪاوٽون=== سرڪاري صحت جي سهولتن جي گهٽ استعمال جا اهم سبب صحت مرڪزن تائين رسائي، سهولتن جي کوٽ، دوائن جي اڻهوند ۽ عملي جو غير مناسب رويو آهن. سنڌ ۾ 25 سيڪڙو ماڻهن صحت مرڪزن جي دوري کي گهڻو پري هجڻ سبب استعمال کان پاسو ڪيو، جڏهن ته پنجاب ۾ اهو انگ 30 سيڪڙو هو. دوائن جي کوٽ بابت شڪايتون سنڌ ۾ 12 سيڪڙو ۽ پنجاب ۾ 15 سيڪڙو رڪارڊ ڪيون ويون. بنيادي صحت مرڪزن جي گهٽ استعمال سبب ثالثي سطح جي اسپتالن تي وڌيڪ بار پوي ٿو، جنهن سان انهن جي صلاحيت متاثر ٿئي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ===هيلٿ ورڪرز، عورتن جو ڪردار ۽ روڪٿام=== ليڊي هيلٿ ورڪرز پروگرام 1994ع ۾ شروع ٿيو، جنهن جو مقصد ڳوٺاڻين عورتن کي صحت، حمل، ولادت، ٻار جي سنڀال ۽ ڄمڻ جي وقفي بابت آگاهي مهيا ڪرڻ هو. 2014ع ۾ 15–49 ورهين جي عورتن مان 52.3 سيڪڙو کي گذريل ٽن مهينن دوران ليڊي هيلٿ ورڪرز جو دورو ٿيو، جڏهن ته MDG جو هدف 100 سيڪڙو هو. هن پروگرام جي ڪوريج 20 کان 43 سيڪڙو جي وچ ۾ رهي آهي. عورتن جي تعليم ۽ بااختياري کي خانداني منصوبه بندي ۽ ٻارن جي صحت سان سڌي طرح لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===بيمارين جي روڪٿام ۽ خاص علائقا=== سنڌ ۾ تپ دق (TB) جي سڃاڻپ جي شرح سراسري طور 57 سيڪڙو آهي، جيڪا قومي سراسري کان بهتر آهي. 2008–09ع کان 2011–12ع دوران هيپاٽائٽس ڪنٽرول پروگرام تحت 4.572 ملين ماڻهن کي ٽيڪا لڳايا ويا، جن مان 0.75 ملين ٻار هئا، ۽ لڳ ڀڳ 93,664 مريضن جو علاج ڪيو ويو. ان عرصي ۾ 43 خصوصي يونٽ قائم ڪيا ويا ۽ 2,800 صحت عملي کي تربيت ڏني وئي<ref name=" اڪانامي"/>. 2007ع ۾ [[پبلڪ-پرائيويٽ هيلٿ انيشيئيٽو]] (PPHI) شروع ٿيو، جيڪو 21 ضلعن ۾ 1,135 صحت مرڪزن کي منظم ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ٿر ضلعو سنڌ جو سڀ کان وڌيڪ صحت جي دٻاءَ هيٺ علائقو قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي پاڻيءَ جي کوٽ، خوراڪ جي گهٽتائي، خراب صفائي، بيمارين جي آگاهي جي کوٽ ۽ غذائي قلت جا مسئلا موجود آهن. پاڻيءَ جي کوٽ کي بنيادي سبب سمجهيو وڃي ٿو، جنهن سان ڊائريا، مليريا، ساھ جي بيمارين ۽ غذائي کوٽ ۾ اضافو ٿئي ٿو. غذائي بحران کان پوءِ، عالمي ادارن جهڙوڪ WHO، WFP ۽ UNICEF مداخلت ڪئي، جنهن سان DHQ مٺي ۾ غذائي بحالي مرڪز قائم ٿيو، جتي داخل ٿيل ٻارن مان اڪثريت صحتياب ٿي. بهرحال، انتهائي متاثر علائقن ۾ غذائي سپليمنٽس جي ضرورت تي زور ڏنو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ====سنڌ جي اسپتالن جي فھرست==== ==== سنڌ جي ميڊيڪل يونيورسٽين جي فھرست==== ====سنڌ جي ميڊيڪل ڪاليجن جي فھرست==== ==== سنڌ جي ذھني مريضن جي ادارن جي فھرست==== ===سنڌ جو صحت کاتو=== ===سنڌ جا بنيادي صحت مرڪز=== === صحت جو قانوني شعبو=== === سنڌ جو پوليو پروگرام=== ==محنت ۽ روزگار== ليبر فورس سروي 2014–15 مطابق، پاڪستان ۾ ڪُل ليبر فورس جو اندازو 57.42 ملين ماڻهن تي ٻڌل هو، جڏهن ته سنڌ ۾ ليبر فورس 13.65 ملين هئي. 1990ع کان 2014ع تائين پاڪستان ۾ [[ليبر فورس ۾ شرڪت جي شرح]] (Labour Force Participation Rate) رڳو معمولي طور وڌي 43.2 سيڪڙو مان 45.2 سيڪڙو تائين پهتي، جڏهن ته هن عرصي دوران سراسري شرح لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو رهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ملڪ جي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ آبادي جو وڏو حصو معاشي سرگرمين ۾ شامل نه رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===عورتن جي محنتي شرڪت ۽ صنفي فرق=== پاڪستان ۽ سنڌ ۾ محنتي مارڪيٽ ۾ عورتن جي شرڪت گهٽ هجڻ کي مجموعي طور گهٽ ليبر فورس شرڪت جو اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ شهري علائقن ۾ عورتن جي محنتي شرڪت لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ اها شرح 28.8 سيڪڙو هئي. ڳوٺاڻين عورتن جو وڏو حصو خانداني زراعت ۾ بغير اجرت ڪم ڪري ٿو، جنهن جو معاشي پيداوار ۾ حصو محدود رهي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ کي پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري صوبو هجڻ باوجود عورتن جي روزگار جي گهٽ شرح سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي، جڏهن ته وقت سان گڏ مجموعي طور عورتن جي روزگار ۾ واڌ جو رجحان پڻ ڏٺو ويو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===بيروزگاري، گهٽ روزگاري ۽ نوجوان آبادي=== سنڌ ۾ گذريل لڳ ڀڳ 25 سالن دوران بيروزگاري جي شرح لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو رهي آهي. نوجوانن، خاص طور 15 کان 25 ورهين جي عمر واري گروهه ۾ بيروزگاري جي شرح سڀ کان وڌيڪ آهي، جيڪا شهري علائقن ۾ ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿي<ref name=" ايڪانومي "/>. هن عمر واري گروهه جو وڏو حصو يا ته خاندان تي دارومدار رکي ٿو يا جزوقتي ڪم ڪري ٿو، جيڪو سرڪاري بيروزگاري جي انگن ۾ مڪمل طور ظاهر نٿو ٿئي. [[گهٽ روزگاري]] (Underemployment) پڻ نمايان آهي، جتي 15 کان 44 ورهين جي آبادي جو وڏو حصو جزوقتي ڪم يا تازو تعليم مڪمل ڪندڙن تي مشتمل آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. شعبي وار روزگار ۽ پيشورانه ڍانچي ۾ تبديلي گذريل ڏهن کان پندرهن سالن دوران پاڪستان ۽ سنڌ ۾ پيشورانه ڍانچي ۾ تبديلي آئي آهي. ماهرن، مينيجرن، ٽيڪنيشنن ۽ لاڳاپيل پيشاورن جو حصو 6 سيڪڙو مان وڌي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٿيو آهي. سنڌ ۾ غير زرعي شعبي، خاص طور صنعتي ۽ خدمتي (Tertiary) سرگرمين ۾ روزگار نمايان طور وڌيو آهي. ان جي نتيجي ۾ زراعت ۾ روزگار جو حصو لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو مان گهٽجي 40 سيڪڙو تائين اچي ويو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===غير رسمي معيشت ۽ شعبي وار ورڇ=== پاڪستان ۾ غير رسمي شعبو ڪُل روزگار جو لڳ ڀڳ ٽي چوٿين حصو مهيا ڪري ٿو. سنڌ ۾ غير رسمي شعبي ۾ روزگار 17 سالن دوران 55.2 سيڪڙو مان وڌي 66.4 سيڪڙو تائين پهتو، جنهن سبب دستاويزي کوٽ ۽ سرڪاري آمدني ۾ نقصان جو خدشو وڌيو. 2015ع تائين سنڌ ۾ ٽئين نمبر تي وڏو روزگار مهيا ڪندڙ شعبو هول سيل ۽ پرچون واپار ۽ هوٽلن جو شعبو هو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 15.8 سيڪڙو ماڻهو ڪم ڪندا هئا. هي شرح 1990ع کان 2015ع تائين لڳ ڀڳ ساڳي رهي، جيتوڻيڪ عملي طور هن شعبي ۾ واڌ ڏٺي وئي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===لڏپلاڻ، اجرتون ۽ پورھئي جي عدم مساوات=== سنڌ ملڪ اندر ڳوٺاڻن کان شهري علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ۾ ٻئي نمبر تي آهي، جتي 2015ع ۾ لڳ ڀڳ 32 سيڪڙو آبادي صوبي اندر لڏي آئي. اجرتن جي حوالي سان، گذريل پنجن سالن دوران مينيجرن، ٽيڪنيڪل ماهرن ۽ ڪلارڪي عملي جي اجرتن ۾ 50 سيڪڙو کان وڌيڪ واڌ ٿي، جڏهن ته وڪري، خدمتن، ماهر زراعت، ٻيلن، مشين هلائيندڙن ۽ گهٽ پڙهيل عملي جي اجرتن ۾ واڌ 30 سيڪڙو کان گهٽ رهي. حقيقي اجرتن جي واڌ کي غربت گهٽائڻ سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===جبري پورھيو ۽ قانوني صورتحال=== جبري پورهيو پاڪستان جي مختلف صوبن ۾ موجود آهي، جڏهن ته سنڌ ۾ ان جو ڪيس وڌيڪ نمايان قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي جاگيرداري نظام جو اثر ڳوٺاڻن علائقن ۾ مضبوط رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. زمين کان محروم هاري ۽ سندن خاندان، خاص طور عورتون، سماجي ۽ معاشي استحصال جو شڪار ٿين ٿيون. سنڌ اسيمبلي 2015ع ۾ بندهه محنت خلاف خاص قانون منظور ڪيو، پر ان جي عملدرآمد بابت چئلينجز برقرار آهن. تعليم، مهارتون ۽ روزگار سان لاڳاپيل رجحان نوجوان بيروزگاري گهٽائڻ لاءِ تعليمي نصاب کي روزگار ڏيندڙن جي ضرورتن سان هم آهنگ ڪرڻ جي ڳالهه ڪئي وئي آهي، ته جيئن مارڪيٽ لاءِ قابلِ استعمال مهارتون پيدا ٿين<ref name=" ايڪانومي "/>. ان سان گڏ، عورتن جي محنتي شرڪت بابت جامع حڪمتِ عملي ۽ صنفي لحاظ کان مخصوص پروگرامنگ جي کوٽ کي نمايان ڪيو ويو آهي. سرڪاري شعبي ۾ عورتن جي ڪوٽا 5 سيڪڙو مان وڌائي 15 سيڪڙو ڪرڻ جهڙن قدمن جي امڪاني اثرن بابت به محدود شمارياتي جائزو موجود آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===سنڌ جون ٽريڊ يونين تنظيمون=== ===سنڌ جي ليبر قانونن جي فھرست=== ===سنڌ جون ايمپلائير تنظيمون=== === سنڌ جي سوشل سيڪيورٽي ادارن جي فھرست=== ==غربت ۽ عدم مساوات== سنڌ کي پاڪستان جي غريب ترين صوبن مان هڪ قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي لڳ ڀڳ هر ڏهن مان چار ماڻهو ملٽي ڊائيمينشنل پوورٽي انڊيڪس (MPI) تحت محروميءَ جو شڪار آهن. پاڪستان جي اٺن ملينيم ڊولپمينٽ گولز مان غربت گهٽائڻ اهو واحد هدف هو، جنهن ۾ ڪجهه حد تائين ڪاميابي حاصل ٿي، پر رفتار سست رهي. 1960ع کان 2000ع تائين شهري غربت ۾ گهٽتائي ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هئي، جڏهن ته 1980ع واري ڏهاڪي ۾ تيز معاشي واڌ سبب غربت ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي. غربت جي ماپ جا طريقا وقت سان گڏ تبديل ٿيا آهن، ڇو ته انساني ضرورتن جا نمونا به بدلجندا رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. عالمي بينڪ ۽ گڏيل قومن جي ترقياتي اداري (UNDP) غربت جي اهڙي لڪير متعارف ڪرائي آهي، جيڪا بنيادي خوراڪ (ڪيلوري) ۽ بنيادي سهولتن جي قيمت تي ٻڌل آهي ۽ مهانگائي کي به حساب ۾ آڻي ٿي. انهن اندازن موجب، 2013ع ۾ پاڪستان جي لڳ ڀڳ 29.5 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا 2017–18ع ۾ گهٽجي 24.3 سيڪڙو تائين پهتي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===سنڌ ۾ غربت جي سطح ۽ علائقائي تفاوت=== اندازن موجب سنڌ جي لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ رهي ٿي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ شديد غربت جي شرح گهڻي وڌيڪ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. گذريل ڏهاڪي دوران سنڌ ۾ غربت جي هيڊ ڪائونٽ ريشو لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو مان گهٽجي 43 سيڪڙو تائين آيو آهي، پر ان جي باوجود عدم مساوات هڪ وڏو چئلينج بڻيل آهي. جني (Gini) ڪوئفشنٽ سنڌ ۾ غريب ۽ غير غريب آبادي وچ ۾ وڏي فرق جي نشاندهي ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. صوبي جي ڏاکڻين ضلعن، خاص طور ٿرپارڪر، سجاول ۽ عمرڪوٽ ۾ غربت جي شرح انتهائي بلند رهي آهي، جڏهن ته ڪراچي ۽ حيدرآباد نسبتاً بهتر صورتحال رکن ٿا. انهن علائقن ۾ تعليم ۽ صحت جهڙين بنيادي خدمتن جي گهٽ فراهمي کي انساني ترقي جي گهٽ سطح سان ڳنڍيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===انساني ترقي (HDI) ۽ صوبائي ڀيٽ=== انساني ترقياتي انڊيڪس (HDI) جي حوالي سان سنڌ جي ڪارڪردگي پنجاب جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي. سنڌ جو HDI لڳ ڀڳ 0.64 رڪارڊ ڪيو ويو آهي، جڏهن ته پنجاب جو HDI لڳ ڀڳ 0.73 آهي. رپورٽن موجب، 2001ع کان 2014ع تائين سنڌ ۾ HDI جي واڌ جي رفتار گهٽ رهي، جنهن جا سبب قانون ۽ امن جي صورتحال، ڪمزور حڪمراني ۽ وسيلا ورڇ جي ترجيحن سان لاڳاپيل بيان ڪيا ويا آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. ===آمدني ۽ واپرائڻ ۾ عدم مساوات=== پاڪستان ۾ آمدني جي عدم مساوات نمايان رهي آهي. 2013ع ۾ ملڪ جي مٿين 20 سيڪڙو آبادي ڪُل آمدني جو لڳ ڀڳ 40.3 سيڪڙو حاصل ڪيو، جڏهن ته هيٺين 20 سيڪڙو آبادي جو حصو رڳو 9.3 سيڪڙو هو. آمدني جي ورڇ وقت سان گڏ بدلجندي رهي آهي، ۽ 1969–70ع ۾ جني انڊيڪس ۽ آمدني جي فرق نسبتاً گهٽ سطح تي رهيا، جيتوڻيڪ ان دور ۾ معاشي واڌ تيز هئي. سنڌ ۾ آمدني جي ورڇ پنجاب جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف رهي آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو آبادي مٿين 20 سيڪڙو آمدني واري گروهه ۾ شامل آهي، جڏهن ته پنجاب ۾ اهو حصو 50 سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. ان جي ابتڙ، سنڌ ۾ هيٺين 20 سيڪڙو گروهه جو حصو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو آهي، جيڪو ملڪ جي ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محرومي ڏيکاري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===واپرائڻ جا نمونا ۽ شهري-ڳوٺاڻو فرق=== 2011–12ع ۾ سنڌ ۾ واپرائڻ جي عدم مساوات پنهنجي بلند ترين سطح تي پهتي، جتي مٿين 20 سيڪڙو آبادي ڪُل واپرائڻ جو لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو خرچ ڪيو، جڏهن ته هيٺين 20 سيڪڙو آبادي جو حصو لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو رهيو<ref name=" ايڪانومي "/>. هڪ اهم مشاهدو اهو به آهي ته سنڌ جي هيٺين آمدني وارن طبقن جو واپرائڻ ڪڏهن ڪڏهن سندن آمدني کان وڌيڪ رهيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي روزمره ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ قرض تي ڀاڙين ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. شهري علائقن ۾، جتي رهائش ۽ بنيادي ضرورتن جي قيمت وڌيڪ آهي، آمدني ۽ واپرائڻ وچ ۾ فرق ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===في فرد آمدني ۽ علائقائي فرق=== 2011–12ع ۾ سنڌ جي في فرد سالياني آمدني جو اندازو لڳ ڀڳ 119,724 رپيا لڳايو ويو، جيڪو قومي سراسري ۽ پنجاب جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هو. ان جو وڏو سبب ڪراچي جي معاشي حيثيت آهي، ڇو ته اهو ملڪ جو وڏو واپاري ۽ بندرگاهي مرڪز آهي. ڪراچي جي في فرد آمدني قومي سراسري جي ڀيٽ ۾ ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ بيان ڪئي وئي آهي. البت، مختلف سرڪاري ۽ نيم سرڪاري ذريعن ۾ في فرد آمدني جي انگن ۾ فرق پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===گهريلو جوڙجڪ، پاڻي ۽ وسيلن تائين رسائي=== سنڌ ۾ سراسري طور هڪ گهر ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ماڻهو رهن ٿا، جڏهن ته آمدني حاصل ڪندڙ فردن جو تعداد عام طور ٻن جي لڳ ڀڳ آهي. وڌيڪ انحصار ڪندڙن ۽ گهٽ آمدني سبب غربت جا اشاري وڌيل رهن ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. ملڪ جي تازي سروي موجب پاڪستان جي رڳو چوٿين آبادي کي نلڪي جو پاڻي ميسر آهي. سنڌ جي شهري علائقن ۾ لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو آبادي کي نلڪي جو پاڻي حاصل آهي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ 63 سيڪڙو آبادي هٿ پمپن تان پاڻي حاصل ڪري ٿي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===زرعي شعبي ۽ سماجي خرچن سان لاڳاپيل رجحان=== زرعي شعبي سان لاڳاپيل گروهن ۾ غربت جي شرح ٻين پيشاورانه گروهن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رهي آهي، ۽ 1980ع کان 2005ع تائين هن شعبي ۾ غربت هيڊ ڪائونٽ ريشو وڌيو. پاڪستان ۽ سنڌ ۾ سماجي شعبي، جهڙوڪ تعليم، صحت ۽ پاڻي و صفائي تي سرڪاري خرچن جا انگ موجود آهن، پر انهن خرچن جي اثرن بابت مختلف تجزيا ڪيا ويا آهن. مجموعي طور، سنڌ ۾ غربت ۽ عدم مساوات جا اشاري علائقائي تفاوت، آمدني جي غيربرابري ۽ انساني ترقي جي گهٽ سطح کي ظاهر ڪن ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. ==آمدورفت جا ذريعا== ===سنڌ جي قومي شاھراھن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور روڊن جي فھرست=== ===سنڌ جون ريلوي نظام=== === سنڌ جي ريلوي اسٽيشنن فھرست=== === سنڌ جي سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جي فھرست=== === سنڌ جي نجي شعبي واري روڊ ٽرانسپورٽ جي فھرست=== === سنڌ جا ٽرانسپورٽ وارا سرڪاري ادارا=== ===سنڌ جون ايئرلائينز=== ===سنڌ جا آبي رستا=== ===سنڌ جي ھوائي اڏن جي فھرست ا=== === سنڌ ۾ گاڏين جي رجسٽريشن=== ===سنڌ ۾ ٻيڙين جي رجسٽريشن=== === سنڌ ۾ ھلندڙ ٽرينن جي فھرست=== === سنڌ ۾ مال جي ٽرانسپورٽ=== ==سياحت== سنڌ پنهنجي ثقافتي، تاريخي ۽ قدرتي ورثي جي ڪري پاڪستان جي اهم سياحتي علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ موجود [[موئن جو دڙو]]، جيڪو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳن ۾ شامل آهي، قديم [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي شاندار تاريخ جو عڪاس آهي. ان کان علاوه [[ڪراچي]] جا سامونڊي ڪنارا، روايتي بازارون، تاريخي عمارتون ۽ تفريحي مرڪز ملڪي توڙي غير ملڪي سياحن لاءِ خاص دلچسپي جو باعث آهن. سنڌ ۾ [[لال شهباز قلندر]] جي سالياني عرس سميت ڪيترائي ثقافتي ۽ مذهبي ميلا پڻ منعقد ٿين ٿا، جيڪي صوبي جي ثقافتي سڃاڻپ ۽ روايتن کي اجاگر ڪن ٿا. تاريخي ماڳن، ثقافتي ورثي، سامونڊي علائقن ۽ ماحولياتي سياحت جي وڌندڙ اهميت سبب سنڌ ۾ هوٽلن، تفريحي مرڪزن، ماحول دوست رهائشگاهن ۽ ثقافتي سياحتي خدمتن جي ترقي جا وسيع امڪان موجود آهن. حڪومت سياحتي انفراسٽرڪچر جي بهتري، سياحت سان لاڳاپيل خدمتن جي سهولت ۽ سيڙپڪاري جي حوصلا افزائي لاءِ مختلف قدم کنيا آهن، جنهن سان سياحت جو شعبو صوبي جي معاشي ترقي ۽ ثقافتي ورثي جي تحفظ لاءِ هڪ اهم وسيلو بڻجي رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Tourism (Unveiling the Cultural and Historical Riches of Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ===سنڌ جي تاريخي ماڳن جي فھرست=== ===سنڌ جي تفريحي ماڳن جي فھرست=== ===سنڌ جا سامونڊي بيچ=== ===سنڌ جي تفريحي ريزارٽن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور ھوٽلن جي فھرست=== === سنڌ جي ريسٽ ھائوسن جي فھرست=== ===سنڌ جي سرڪٽ ھائوسن جي فھرست=== === سنڌ جي ثقافتي مرڪزن جي فھرست=== === سنڌ جي شڪارگاھن جي فھرست=== === سنڌ جي واٽر پارڪن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور مسجدن جي فھرست=== === سنڌ جي شاھي محلن جي فھرست=== ==رانديون== ===ڪرڪيٽ=== ===فٽ بال=== ===باڪسنگ=== ===ھاڪي=== ===ملھ=== ===والي بال=== ===سنوڪر=== ===ٻيون رانديون=== ===سنڌ جي راندين واري اسٽيڊيمن جي فھرست=== ===سنڌ جا راندين جا ڪامپليڪس=== === سنڌ گيمز === === سنڌ جي راندين جون صوبائي ٽيمون === ===سنڌ جي رانديگرن جي فھرست=== ==سنڌ جا کاڌا == ===سنڌ جا روايتي کاڌا=== ===سنڌ جون مٺايون=== ===سنڌ جا مشروب=== === سنڌ ۾ پلي جا ڊش=== === سنڌ جي کاڌن جي فھرست=== ==فوجي ڇانوڻيون== === سنڌ جي فوجي ڇانوڻين جي فھرست=== #ڪراچي جي صدر ڇانوڻي #ٻولھڙي ايئر بيس ۽ ڇانوڻي #فيصل ايئر بيس ڇانوڻي #ڪورنگي واري ڇانوڻي #پنوعاقل فوجي ڇانوڻي #حيدرآباد صدر ڇانوڻي === سنڌ جون منسوخ ٿيل فوجي ڇانوڻيون=== #سکر جي صدر ڇانوڻي #شڪارپور جي صدر ڇانوڻي == نشرياتي ادارا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن== ==مشھور شخصيتون== ===سياستدانن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر 1 !! نالو 1 !! پارٽي 1 ! نمبر 2 !! نالو 2 !! پارٽي 2 ! نمبر 3 !! نالو 3 !! پارٽي 3 |- | 1 || [[محمد علي جناح]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 2 || [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 3 || [[بي نظير ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 4 || [[جي. ايم سيد]] ||[[جيئي سنڌ تحريڪ]] | 5 || [[رسول بخش پليجو]] ||[[سنڌ عوامي تحريڪ]] | 6 || [[حيدر بخش جتوئي]] ||[[سنڌ جاري ڪميٽي]] |- | 7 || [[پير علي محمد راشدي]] ||[[مسلم ليگ]] | 8 || [[خانبھادر الله بخش سومرو]] ||[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | 9 || [[محمد ايوب کھڙو]] ||[[مسلم ليگ]] |- | 10 || [[سر عبدالله هارون]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 11 || [[پير الاھي بخش]] ||[[مسلم ليگ]] | 12 || [[مير رسول بخش ٽالپر]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 13 || [[علامه شاھ احمد نوراني]] ||[[جمعيت علماء پاڪستان (نوراني گروپ)]] | 14 || [[سر غلام حسين ھدايت الله]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 15 || [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | 16 || [[مولانا عبيدالله سنڌي]] ||[[جمعيت علماء ھندئ]] | 17 || [[آصف علي زرداري]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 18 || [[بلاول ڀٽو]] || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 19 || [[مير مرتضي ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي (شھيد ڀٽو)]] | 20 || [[ممتاز علي ڀٽو]] ||[[نواز ليگ]] | 21 || [[عبدالواحد آريسر]] ||[[جيئي سنڌ محاذ]] |- | 22 || [[فاضل راھو]] ||[[نيشنل عوامي پارٽي]] | 23 || [[شھيد نذير عباسي]] ||[[ڊيموڪريٽڪ اسٽوڊنٽس فيڊريشن]] | 24 || [[مولانا جان محمد عباسي]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] |- | 25 || [[مولانا جان محمد ڀٽو]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 26 || [[پروفيسر غفور احمد]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 27 || [[الطاف حسين]] ||[[متحده قومي موومينٽ]] |- | 28 || [[بشير خان قريشي]] ||[[جيئي سنڌ متحده محاذ]] | 29 || [[غلام مصطفي جتوئي]] ||[[نيشنل پيپلز پارٽي]] | 30 || [[محمد خان جوڻيجو]] ||[[ مسلم ليگ]] |- | 31 || [[پير پاڳارو]] ||[[مسلم ليگ]] | 32 || [[پير صبغت الله پاڳارو]] ||[[حر جماعت]] | 33 || [[عظيم طارق]] ||[[مھاجر قومي موومينٽ]] |- | 34 || [[قائم علي شاھ]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 35 || [[ارباب رحيم]] ||[[مسلم ليگ فنڪشنل]] | 36 || [[اياز لطيف پليجو]] ||[[سنڌ عوامي تحريڪ]] |- | 37 || || | 38 || || | 39 || || |- | 40 || || | 41 || || | 42 || || |- | 43 || || | 44 || || | 45 || || |- | 46 || || | 47 || || | 48 || || |- | 49 || || | 50 || || | 51 || || |- | 52 || || | 53 || || | 54 || || |- | 55 || || | 56 || || | 57 || || |- | 58 || || | 59 || || | 60 || || |- | 61 || || | 62 || || | 63 || || |- | 64 || || | 65 || || | 66 || || |- | 67 || || | 68 || || | 69 || || |- | 70 || || | 71 || || | 72 || || |- | 73 || || | 74 || || | 75 || || |- | 76 || || | 77 || || | 78 || || |- | 79 || || | 80 || || | 81 || || |- | 82 || || | 83 || || | 84 || || |- | 85 || || | 86 || || | 87 || || |- | 88 || || | 89 || || | 90 || || |- | 91 || || | 92 || || | 93 || || |- | 94 || || | 95 || || | 96 || || |- | 97 || || | 98 || || | 99 || || |- | 100 || || |} ===مؤرخن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر !! نالو !! سرگرميءَ جا سال !! نمايان تصنيف |- | 1 || [[جي ايم سيد]] || 1940–1990 || سنڌوءَ جي ساڃاهه (ٻه جلد) |- | 2 || [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]] || 1930– || قديم سنڌ؛ سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |- | 3 || || || |- | 4 || || || |- | 5 || || || |- | 6 || || || |- | 7 || || || |- | 8 || || || |- | 9 || || || |- | 10 || || || |- | 11 || || || |- | 12 || || || |- | 13 || || || |- | 14 || || || |- | 15 || || || |} ===سائنسدانن جي فھرست=== ===اديبن جي فھرست=== ===ڳائڻن جي فھرست=== ===اداڪارن جي فھرست=== === موسيقارن جي فھرست=== === عالمن جي فھرست=== ===رانديگرن جي فھرست=== === تعليمي ماھرن جي فھرست=== == وڌيڪ ڏسو == {{div col}} * [[سنڌ (سلجھائپ)]] * [[حڪومت سنڌ]] * [[سنڌ جا شهر]] * [[سنڌ صوبو (1936-55)]] * [[سنڌ ڊويزن]] * [[سنڌوديش]] * [[سنڌو درياھ]] * [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]] * [[سنڌو رياست]] * [[سنڌي ماڻھن جي فهرست|سنڌي ماڻهن جي فهرست]] * [[سنڌ ۾ صوفي ازم]] * [[منصوره]] * [[موهن جو دڙو]] * [[سنڌ جي مقبرن تي چٽسالي]] * [[ديبل]] * [[سنڌ ۾ جبلن تي قديم نقش نگاري]] * [[سنڌو لکت]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌباد ناکئا]] * [[مهاجر صوبو]] * [[ميرپور خاص جو برهما]] * [[سنڌي لباس]] * [[سنڌ جا ضلعا]]{{div col end}} {{portal bar|جاگرافي|ايشيا|ڏکڻ ايشيا|پاڪستان|سنڌ|ڪراچي}} == ويب لنڪون== * [https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ انڊيا جو امپيريل گزيٽيئر سڀئي جلد ريسرچ لاء ھتان پڙھي سگھجن ٿا == خارجي ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Sindh}} * [https://web.archive.org/web/20121119234920/http://www.transport.gos.pk/ سنڌ ٽرانسپورٽ کاتو] * [http://www.sindh.gov.pk حڪومت سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531075317/http://www.sindh.gov.pk/ |date=2013-05-31 }} * [http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ سنڌ بابت معلومات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120405093443/http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ |date=2012-04-05 }} * [https://web.archive.org/web/20091126053250/http://www.lgdsindh.com.pk/districts1.htm سنڌ جي ضلعن جا نقشا] * {{dmoz|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh}} * [http://www.worldstatesmen.org/Pakistan_states.html#Sind ورلڊ اسٽيٽمين – پاڪستان – صوبو : سنڌ] {{سنڌ جي تاريخ}} {{سنڌ}} {{پاڪستان جا صوبا}} {{باب السلام}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا صوبا]] [[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ست ھزار ق.م جون قائمون]] [[زمرو:ست ھزار ق.م جون گھڻ آباديءَ واريون جڳھون]] tthrzr8fly0bbndgpcokcgq77mkn567 384099 384097 2026-06-10T19:59:39Z Intisar Ali 8681 /* ڪلهوڙن جو دور */ 384099 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون}} {{Infobox settlement | name = سنڌ | native_name = {{hlist|{{resize|{{lang|sd|{{Naskh|سنڌ}}}}}}|{{lang|ur|{{nq|سندھ}}}}}} | etymology = <br />''سنڌو'' ([[سنڌو درياهه]]) مان نڪتل، جنهن جي لفظي معنيٰ "درياهه" آهي | type = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Jinnah Mausoleum.JPG | caption1 = [[مزارِ قائد]] | image2 = Rohri.jpg | caption2 = [[ايوب پل]] | image3 = Karachi sky line.jpg | caption3 = [[ڪراچي جو افق]] | image4 = Ranikot fort 2 (asad aman).jpg | caption4 = [[رني ڪوٽ قلعو]] | image5 = Other side of Moenjodaro by Usman Ghani.jpg | caption5 = [[موهن جو دڙو]] | image6 = | image7 = Shah jahan mosque -Thatta 7(asad aman).jpg | caption7 = [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] }} | image_flag = Flag of Sindh.svg | image_seal = Coat of arms of Sindh Province.svg | nicknames = {{hlist|''مهراڻ'' (دروازو)|''باب الاسلام'' (اسلام جو دروازو)}} | image_map = Sindh in Pakistan (claims hatched).svg | map_caption = پاڪستان ۾ سنڌ جو مقام | coor_pinpoint = | coordinates = {{coord|26|21|N|68|51|E|region:PK|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = [[انڊين گورنمينٽ ايڪٽ، 1935ع|{{Start date and age|1936|4|1|df=y}}]] (موجوده شڪل) | established_title1 = اڳ ۾ | established_date1 = [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو | seat_type = [[پاڪستان جي گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|گاديءَ جو هنڌ]]<br />{{nobold|[[سنڌ جا شهر آبادي موجب|۽ سڀ کان وڏو شهر]]}} | seat = [[ڪراچي]] | parts_type = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | parts_style = coll,para | parts = [[سنڌ جون ڊويزنون|06]] | p1 = [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]<br />[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]<br />[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]<br />[[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]<br />[[سکر ڊويزن|سکر]]<br />[[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاري موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|انساني ترقياتي اشاري (HDI)]] (2021ع) | blank2_info_sec1 = 0.517 {{increase}}<ref name="GlobalDataLab">{{cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/PAK/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&colour_scales=global|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=Globaldatalab.org|access-date=5 June 2022}}</ref><br />{{color|#FF0000|گهٽ}} | blank3_name_sec1 = [[پاڪستان ۾ تعليم|شرح خواندگي]] (2023ع) <ref>{{cite web | url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_province.pdf | title=Sindh Achieves Highest Literacy Growth Rate Among All Provinces | date=9 June 2025 }}</ref> | blank3_info_sec1 = {{bulleted list|'''ڪل:'''<br />(57.54%) |'''مرد:'''<br />(64.23%) |'''عورتون:'''<br />(50.21%)}} | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank_info_sec2 = 75 | blank1_name_sec2 = [[صوبائي اسيمبلي سنڌ|صوبائي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank1_info_sec2 = 168<ref>{{cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|access-date=24 July 2009|archive-date=14 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214183543/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|url-status=dead}}</ref> | blank2_name_sec2 = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | blank2_info_sec2 = 6 | blank3_name_sec2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعا]] | blank3_info_sec2 = 30 | blank4_name_sec2 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقا]] | blank4_info_sec2 = 138 | blank5_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]] | blank5_info_sec2 = 1108<ref>{{cite web|url=http://www.lgdsindh.com.pk/|title=LgdSindh - News Blog|website=LgdSindh|access-date=5 September 2006|archive-date=16 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616174048/http://www.lgdsindh.com.pk/|url-status=dead}}</ref> | government_footnotes = | government_type = [[وفاقي رياست|وفاقي]] پارلياماني حڪومت | governing_body = [[حڪومت سنڌ]] | leader_party = | leader_title = [[سنڌ جو گورنر|گورنر]] | leader_name = [[نھال ھاشمي]] ([[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پي ايم ايل-ن]]) | leader_title1 = [[سنڌ جو وزيراعليٰ|وزيراعليٰ]] | leader_name1 = [[سيد مراد علي شاهہ|سيد مراد علي شاھ]] ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|پي پي پي]]) | leader_title2 = [[سنڌ جو چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = سيد آصف حيدر شاهه | leader_title3 = [[مقننہ]] | leader_name3 = [[ سنڌ اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]] | leader_title4 = [[پاڪستان جون هاء ڪورٽون|هاءِ ڪورٽ]] | leader_name4 = [[سنڌ هاء ڪورٽ]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 140,914 | area_rank = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]] | elevation_footnotes = | elevation_m = 173 | population_footnotes = <ref name="2023 Census">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Sindh.pdf |title = Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 (Sindh province) |date= 5 August 2023 |website = Pakistan Bureau of Statistics (www.pbs.gov.pk) |access-date = 25 November 2023}}</ref> | population_total = 55,696,147 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] | population_rank = [[پاڪستان جي آبادي|ٻيون]] | population_density_km2 = 395 | population_demonym = سنڌي | population_note = | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +05:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] | website = [http://www.sindh.gov.pk sindh.gov.pk] | footnotes = | official_name = سنڌ صوبو | translit_lang1_info1 = | blank_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank_info_sec1 = {{Hlist|[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]|[[اردو]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{efn| *سنڌي واحد سرڪاري ٻولي آهي جيڪا صوبائي سطح تي تسليم ٿيل ۽ ضابطي هيٺ آهي۔ *اردو ۽ انگريزي جي سرڪاري حيثيت [[پاڪستان جو آئين|قومي آئين]] ۾ تسليم ٿيل آهي۔}}}} | demographics1_info1 = $86 billion ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g}} | demographics_type1 = جي ڊي پي (نالي ماتر) | demographics1_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics1_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics1_info2 = $1,997 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) | demographics_type2 = جي ڊي پي (خريداري قوت برابري) | demographics2_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics2_info1 = $345 ارب ڊالر ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g|سنڌ جو قومي معيشت ۾ حصو 23.7٪، يا 2022ع ۾ 345 ارب آمريڪي ڊالر (PPP) ۽ 86 ارب آمريڪي ڊالر (نالي ماتر) هو.<ref name=kp>{{Cite web|url=https://kpbos.gov.pk/assets/docs/reports/NTL-PolicyBrief-Aug-1.pdf|title= GDP OF KHYBER PUKHTUNKHWA'S DISTRICTS|website=kpbos.gov.pk}}</ref><ref name="imf.org">{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=564,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIEPCH,&sy=2020&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title=Report for Selected Countries and Subjects }}</ref>}} | demographics2_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics2_info2 = $7,209 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) }} '''سنڌ''' ({{lang-en|'''Sindh'''}}، [[اردو]]: {{Nastaliq|'''سندھ'''}})، [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان هڪ صوبو آهي، جيڪو ملڪ جي ڏاکڻي اوڀر طرف واقع آهي. سنڌ، [[سنڌي ماڻھو|سنڌي قوم]] جو تاريخي وطن آهي، جنهن کي عام طور واديءَ مهراڻ پڻ چيو ويندو آهي. ايراضي جي لحاظ کان سنڌ ٽيون نمبر وڏو صوبو، ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] کان پوءِ آبادي جي لحاظ کان ٻيون نمبر وڏو صوبو آهي. اولهه طرف سنڌ جا حدون [[بلوچستان]]، اتر طرف [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اوڀر طرف [[هندوستان]] جي [[راجستان]] ۽ [[گجرات]] سان لڳن ٿيون. سنڌ جي ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهي. سنڌ جي سر زمين گهڻو ڪري [[سنڌو درياھ]] جي وهڪري سبب آباد آهي، جڏهن ان جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ٿر|ٿر رڻپٽ]] واقع آهي جيڪو انڊيا جي رياست گجرات ۽ [[رڻ ڪڇ]] [[ريگستان]] سان ملي وڃي ٿو. سنڌ جي اولھ ۾ [[کيرٿر|کيرٿر جبل]] واقع آهي. سنڌ جي [[آبهوا]] [[اونھارو|اونهاري]] جو سخت گرم ۽ [[سيارو|سياري]] جو سخت ٿڌي رهندي آهي. سنڌ صوبي جي [[گادي جو هنڌ]] [[ڪراچي]] [[پاڪستان]] جو سڀ کان وڏو واپاري مرڪز آهي. ڪراچي پاڪستان جو ٻيو سڀ کان وڏو صنعتي شهر آهي جيڪو صوبي جي گادي جو هنڌ پڻ آهي جتي لاتعداد ملڪي ۽ بين الاقوامي بينڪن جو سسٽم موجود آهي، پاڪستان جا ٻه اهم [[بندرگاھ]] [[پورٽ قاسم]] ۽ [[ڪراچي بندرگاھ]] پڻ سنڌ ۾ آهن. باقي سنڌ [[زراعت]] واري [[صنعت]] تي مشتمل آهي، جيڪي لاتعداد [[ميوو|ميوا]]، [[ڀاڄي|ڀاڄيون]]، ۽ [[فصل]] پيدا ڪري ٿي جيڪي سموري ملڪ استعمال ۾ ڪيا وڃن ٿا.<ref name="The Nation, 2014">{{cite news|last1=Staff reporter|title=Sindh must exploit potential for fruit production|url=http://nation.com.pk/business/09-Mar-2014/sindh-must-exploit-potential-for-fruit-production|accessdate=29 May 2015|agency=The Nation|publisher=The Nation, 2014|date=9 March 2014}}</ref><ref name="SALU Press">{{cite web|url=https://www.academia.edu/1934949/Dates_in_Sindh_Facts_and_Figures|title=Dates in Sindh|last2=Saud|first2=Adila A.|date=|website=|publisher=SALU Press|last1=Markhand, PhD|first1=Ghulam Sarwar|accessdate=29 May 2015}}</ref><ref name="Dawn News,2007">{{cite news|last1=Editorial|title=How to grow Bananas|url=http://www.dawn.com/news/264225/how-to-grow-bananas|accessdate=29 May 2015|agency=Dawn News,|publisher=Dawn News, 2007|date=3 September 2007}}</ref> سنڌ صوبو پاڪستان جي [[دوا ساز صنعت]] جو پڻ مرڪز آهي. سنڌ پنهنجي مختلف [[ثقافت]] جي ڪري مشهور آهي، جنهن تي گهڻو تڻو اثر [[تصوف|صوفي ازم]] جو آهي، ڪيتريون ئي اهم [[صوفي]] [[مزار|مزارون]] سڄي سنڌ ۾ موجود آهن جيڪي لاتعداد عقيدتمند کي پنهنجي طرف ڇڪن ٿيون. سنڌ پاڪستان جو اڪيلو صوبو آهي جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ [[هندو]] رهن ٿا<ref name="tharparkar.gos.pk">[http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88 Tharparkar District Official Website – District Profile – Demography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321200415/http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88|date=March 21, 2012}}</ref> ان کان علاوه [[ڪراچي]] به پاڪستان جو واحد شهر آهي جتي جدا جدا قومون آباد آهن جن ۾ [[مھاجر]] (جيڪي 1947ع ۾ [[انڊيا]] مان هجرت ڪري آيا هئا)<ref name=":0">{{Cite journal|last=KHALIDI|first=OMAR|date=1998-01-01|title=FROM TORRENT TO TRICKLE: INDIAN MUSLIM MIGRATION TO PAKISTAN, 1947—97|jstor=20837002|journal=Islamic Studies|volume=37|issue=3|pages=339–352}}</ref> برمي، ملباري، بنگالي، وغيره جنهن جي نتيجي ۾ ڪراچي ۾ ڪيترائي ڀيرا نسلي جهيڙا پڻ ٿيا آهن.<ref name=Minahan>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World |volume=3 |year=2002 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-32111-5 |pages=1277–78}}</ref> سنڌ ۾ [[يونيسڪو]](UNESCO) طرفان ٻه مقام عالمي ورثو قرار ڏئي پنهنجي نگرانيءَ ۾ آندا ويا آهن جنهن ۾ هڪ [[مڪلي|مڪلي جون ٽڪريون]] ([[ٺٽو]]) ۽ ٻيو [[موهن جو دڙو]] ([[لاڙڪاڻو]]) شامل آهن.<ref>{{cite web|title=Properties inscribed on the World Heritage List (Pakistan)|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/pk|website=UNESCO|publisher=UNESCO|accessdate=14 July 2016}}</ref> انگريزن اگسٽ 1935 ۾ گورنمنٽ آف انڊيا ايڪٽ پاس ڪيو. جنهن موجب برما ۽ عدن کي انڊيا مان ٽوڙي واپس پراڻي فتح ڪيل ملڪ/ڪالوني جي جدا حيثيت ۾ بحال ڪيائون. جڏهن ته سنڌ ۽ بلوچستان کي فتح ڪيل جدا ملڪ واري حيثيت ۾ بحال نه ڪيائون. سنڌ کي انڊيا جي هڪ صوبي جي حيثيت ۾ بحال ڪيائون. جڏهن ته بلوچستان کي قلات شاهي رياست طور انڊيا ۾ شامل رکيائون. == نالي جي معني == سنڌ تي [[سنڌوندي]]ءَ تان نالو پيو آهي. [[سنسڪرت]] ۾ ”سنڌو“ معنيٰ [[سمنڊ]] يا [[درياھ|وڏو درياءُ]] آهي،{{sfn|Phiroze Vasunia|2013|p=6}} اڳي [[ڪابل ندي]]، گومتي (گومال) وغيره سنڌونديءَ جون ڀرتي ڪندڙ شاخون هونديون هيون، تنهنڪري سنڌو رواجي ندين کان تمام گهڻو وڏي هوندي هئي ۽ سمنڊ سان ڪلهو پئي هڻندي هئي. انهيءَ سبب [[آريا|آڳاٽن آرين]] اهو نالو رکيس. اڄ به سنڌونديءَ جو پيٽ [[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ديري اسماعيل]] کان وٺي [[ڪالاباغ]] تائين ايڏو وڏو آهي، جو ڪا ٻيڙي وچ سير ۾ هوندي، ته نڪي اورينءَ ڀر نڪي پرينءَ ڀر کان ڏسڻ ۾ ايندي.<ref>ڪتاب: [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html قديم سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180518034947/http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book46/Book_page2.html |date=2018-05-18 }} از ڀيرومل مهرچند آڏواڻي؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ|سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو]]</ref> اڳي سنڌ کي [[انگريزي ٻولي|انگريزي ٻوليءَ]] ۾ '''Sind''' ڪري لکيو ويندو هو، پر 1988ع تي [[سنڌ اسيمبلي]] پاران پيش ڪيل هڪ بل ذريعي ان کي '''Sindh''' ڪوٺيو ويو. 325 قبل مسيع ۾ [[يوناني|يونانين]] جڏهن [[سڪندر اعظم]] جي اڳواڻي ۾ سنڌ فتح ڪئي، ان وقت سنڌ کي انهن '''انڊُوس''' جو نالو ڏنو، جنهن مان بعد ۾ لفظ '''انڊس''' جنم ورتو. آڳاٽي ايرانين پاران [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي اوڀر طرف سموري علائقي کي هند چيو ويندو هو. جڏهن 17هين صدي تي انگريز برصغير ۾ آيا ته هن سموري [[ڏکڻ ايشيا]] کي سنڌ جو نالو ڏئي ان کي [[انڊيا]] ڪوٺيو. پاڪستان جي نالي ۾ [[س]] جو لفظ پڻ سنڌ مان کنيل آهي.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever?}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref>پروفيسر منگهارام ملڪاڻي ”سنڌ“ لفظ کي صاف طور دراوڙي الاصل قرار ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته آرين اهو لفظ دراوڙن کان اڌارو ورتو. هو لکي ٿو ته: {{quote|”بمبئي جي ڀارت وگيانيءَ (Indologist) پادري هيرس جي سَنَد موجب سندونديءَ کي اهو نالو آرين کان آڳاٽن رهاڪن دراوڙن ڏنو هو. جن جي ٻوليءَ ۾ ’سند‘ يا ’سِندو‘ لفظ جي معنيٰ هئي ندي يا درياءُ. آرين ان اکر کي ڦيرائي ”سنڌ“ يا ”سنڌو“ ڪيو، جنهن پٺيان سمورو ملڪ جنهن مان اُها ندي لنگهي ٿي، تنهن تي ’سنڌ‘ ديس جو نالو پئجي ويو......“<ref>{ملڪاڻي، منگهارام، پروفيسر، ”سنڌ، هندستان جو دروازو ۽ ان جي ادبي قدامت“ (مضمون)، ٽماهي ”مهراڻ“، جلد 11، نمبر- 3، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع، ص. 125}</ref>|}}يورپي لوڪن ”سنڌ“ لفظ جي بنياد متعلق اِها دعويٰ ڪئي ته اهو لفظ سنڪرت ٻوليءَ جو آهي، جنهن جو بنياد ”سڌ“ (sidh) ۽ ان جي معنيٰ نَهر يا نَدي آهي<ref>{williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.}</ref>ايڊورڊ ٿارنٽن (1844ع) ”سِنڌ“ يا ”سِنڌو“ لفظ کي سنسڪرت بنياد جو قرار ڏئي ٿو. هو لکي ٿو ته: "Sind or Sindh sanscrit for sea or collection of water......."<ref>{) Thornton, edward, op. cit. p. 199}</ref>مونيئروليمز ”سنڌو“ لفظ جي معنيٰ نهر،ندي ۽ سنڌ جا ماڻهو ڏنا آهن<ref>{williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.}</ref>اليگزينڊر ڪننگهام، سنڌ لفظ جي بنياد متعلق لکي ٿو ته: ”يونان وارن هن علائقي کي سِنڊو (Sindo) ۽ عربن سَدُو (Sadu) لکيو آهي. جيڪي هن علائقي جي سنسڪرتي نالي سِنڌو (Sindhu) ڏانهن اشارو ڪن ٿا. هن ٻوليءَ ۾ هتان جي رهاڪن کي سئنڌاوا (Saindhava) يا سئنڌو، (Saindhu) چيو ويو آهي ۽ عام مشهور اُچار به اهو آهي.“<ref>{ڪننگهام اليگزنڊر، ”سنڌ- هند جي قديم جاگرافي“، سنڌي ترجمو: عطامحمد ڀنڀرو، ڄام شورو/ حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 2007ع، ص. 266.}</ref>اليگزينڊر ڪننگهام واري ڳالهه کي ”انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا“ جا مرتبين تسليم ڪندي نقل ڪيو آهي. ڪاڪو ڀيرومل ان انسائيڪلو پيڊيا جي حوالي سان ڪننگهام واري ڳالهه ورجائيندي لکي ٿو ته: ”سنسڪرت ۾ ان کي ”سَئندَو (Saindhava) چوندا هئا، جنهن جي معنيٰ سنڌو ڪناري تي رهندڙ لوڪ......“<ref>{آڏواڻي، مهرچند، ڀيرومل، ”قديم سنڌ“، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، ڇاپو ٻيو 1980ع، ص.46}</ref>”رگويد واري زماني ۾ سنڌو ماٿر جي قديم لوڪن (رهواسين) کي سَئندو (Saindhava) جي نالي سان سڏيندا هئا، جنهن جي مراد هئي- سنڌو ڪناري يا سنڌوماٿر ۾ رهندڙ لوڪ آرين، يا هنن لوڪن (سنڌو ماٿر جي اصلوڪن رهاڪن) کي انهيءَ نالي (سَئنڌو/ سئندوئي) سڏيائون. هونئن به ته سنڌي ويا ڪرڻ جي اصولن موجب ’سنڌو‘ لفظ جي صفتي صورت ’سِئنڌوئي/ سئنڌو ئي ٿيندي. اها صورت (سئنڌو ئي)، اڳتي هلي پهرين ’سنڌ ئي‘ بڻي هوندي ۽ پوءِ ’سنڌي‘ بڻجي وئي ۽ وچ واري سُر [اَو]کي [اُ] سُر ۾ تبديل ڪيو ويو......... اهڙي طرح ’سنڌ ئي‘ جا اڳتي هلي ’سِنڌي‘ بنجي وئي آهي........“<ref>{الانا، غلام علي، ڊاڪٽر، ”سنڌي ٻوليءَ جو بڻ بنياد“، ڪراچي، سنڌيڪا اڪيڊمي، نئون ڇاپو 2004ع، ص. 127.}</ref><ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>”جڏهن به سنسڪرت مان نَوَن لفظن ٺاهڻ لاءِ ڪنهن ڌاتوءَ سان اڳياڙيون ۽ پڇاڙيون ڳنڍيون وينديون هيون ته ان عمل کي سڏيندا ئي هئا ”سَنڌي“، جو پوءِ ڦري ”سنڌي“ اچارجڻ لڳو ۽ اڄ خود يورپي ماهرن ان لفظ ”سَندي“ (Sandhi)کي هڪ ٽيڪنيڪل لفظ تور انگريزي ۽ ٻين ٻولين ۾ استعمال ڪرڻ شروع ڪيو آهي. ان لفظ ۾ ڪافي وقت اندر ( اِ ) حرف علت جو ( اَ ) حرف علت ۾ مٽجڻ ڪا وڏي ڳالهه ڪانهي. خود اسان وٽ ان جون ڪي صورتون انهي طريقي سان بدلجي چڪيون آهن. هن لفظ جو ڌاتو آهي سُڌ> سِد (سنسڪرت- سيند) = وهڻ، ڳنڍڻ، ڳنڻ، ڌڪ هڻڻ، آباد ٿيڻ، محدود ٿيڻ وغيره. جنهن مان سنڌ، سنڌو، سِڌو، سِنڌ، حرف علتِ (اِ) سان موجود آهن. ته ٻئي پاسي سَنڌڻ، سَند، سنداڻ، سَنڌ وغيره موجود آهن.......<ref>{ميمڻ سراج، ”سنڌي ٻولي“، حيدرآباد، سنڌ لئنگويج اٿارٽي، ٻيو ڇاپو 2009ع، ص. 63، 64.}</ref> <ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>.“دين محمد ڪلهوڙو، سنڌ لفظ کي دراوڙي ٻوليءَ جو آريائي روپ قرار ڏئي ٿو. هو لکي ٿو ته: ”منهنجي اڀياس ۽ سمجهه موجب: سنڌو/سنڌ لفظ جو بنياد سنسڪرت جو لفظ ”ند“ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ’طرف‘ ۽ ’س‘ ان جي اڳياڙي (Prefix) آهي. ’ند‘ جي اڳيان ’س‘ ۽ پٺيان ’و‘ اضافي صورتن ملائڻ سان لفظ ٺهيو- ’سنڌو‘ جنهن جي معنيٰ نڪري ٿي- سامهون وارو درياءُ. جڏهن قديم آريا درياء ڏيئي سنڌ ۾ گهڙيا هئا، تڏهن هنن درياءَ جي ٻنهي ڪنارن تي آباد دراوڙن لوڪن کي ’سنڌي‘ ۽ سندن ملڪ کي ’سنڌ‘ سڏيو، ڇاڪاڻ ته دراوڙن جو هي ملڪ هنن آرين کي سامهون واري طرف کان ٿي نظر آيو. اهڙي ريت هيءُ درياء منهنجي نظر ۾ قديم آرين جي آمد کان پوءِ ”سنڌو“ جي نالي سان مشهور ٿيو.“<ref>{سولنگي، محمد عرس ’اظهر‘، ”دادو ضلعو- هڪ اڀياس“ واڌارا، سڌارا، تصحيح ۽ مقدمو: دين محمد ڪلهوڙو، ڄام شورو، سنڌي ادبي بورڊ، 2013ع، ص ٽ.}</ref>ايڊون برائنٽ ۽ ايڊون فرانسيس برائنٽ ’سنڌ‘ لفظ کي جديد دراوڙي نه بلڪ قديم دراوڙي (Proto- Dravidian) زبان جو لفظ قرار ڏنو آهي.<ref>{Bryant, edwin and francis bryant, Edwin, "the quest for the origin of vedic-culture, the indo- Aryan migration debate", Newyork, Oxford university press, 2001, p. 320}</ref><ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>هندستان جي ڪرناٽڪ رياست جي دراوڙي قبيلن جي ڪلاسيڪي موسيقيءَ ۾ هڪ راڳ جو نالو ”سنڌ ڀيروي“ (Sindh Bhairavi) آهي. جيڪو اساوري ٺاٺ سُر سان تعلق رکي ٿو. دراوڙي ٻولي ”تامل“ جي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ طبي علاج جو سائنسي طريقو ”سنڌا“ (Sidha) جي نالي سان مروج آهي، ان جا خالق قديم دراوڙ (قديم سنڌين جا ابا ڏاڏا) هئا ۽ اهو طريقو سنڌ ڌرتيءَ تي ڄميو ۽ عروج تي پهتو. آرين کان پوءِ هندستان جا دراوڙ قبيلا ڏورانهين علائقن ۾ رهڻ جي باوجود پنهنجي اصل ماتر ڀوميءَ جي سِڪَ کي ساهه ۾ هنڊائڻ لاءِ ان طريقي تي ”سنڌ“ نالو رکيائون.<ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref> ==== سنڌ بابت محققن ۽ مورخن جي راءِ ==== سنڌ جي سرزمين قديم زماني کان علم، فن، حڪمت ۽ فڪري روايتن جو اهم مرڪز رهي آهي. تاريخي ذريعن موجب هتي اهڙا عالم، فقيهه ۽ مفڪر پيدا ٿيا، جن جي علمي حيثيت ۽ فڪري اثرات پري پري تائين تسليم ڪيا ويا. سنڌ جي علمي عظمت بابت ڪيترن معروف محققن ۽ مورخن پنهنجا خيال قلمبند ڪيا آهن<ref name=" گرامي"/>. [[ابن صبعيه]] (Abu Sabeeya) پنهنجي تحريرن ۾ لکي ٿو ته سنڌ وارن وٽ علم ۽ حڪمت جو وڏو ذخيرو موجود هو، ۽ اهو به بيان ڪري ٿو ته يونان ۾ موجود علم جو وڏو حصو سنڌ مان منتقل ٿيو. [[ابو معشر]] سنڌ جي علمي حيثيت بابت لکي ٿو ته حڪمت، فلسفي ۽ علم سان سنڌين جي رغبت کي دنيا جي ٻين قومن به تسليم ڪيو آهي، ۽ علم جي طلب ۾ سنڌين کي نمايان مقام حاصل رهيو آهي<ref name=" گرامي"/>. تاريخي ڪتاب [[اخبار الحڪماءِ]] ۾ بيان ٿيل آهي ته دنيا جي قومن ۾ سنڌ علم ۽ حڪمت جو سرچشمو رهي آهي ۽ عدل ۽ سياست جي پهرين مرڪزن مان هڪ سمجهي ويندي هئي. ان ڪتاب موجب، جغرافيائي دوري سبب سنڌ جا ڪيترائي علمي ڪتاب ٻين علائقن تائين محدود مقدار ۾ پهتا، تنهن هوندي به جيڪي علمي آثار دستياب ٿيا، سي وڏي اهميت جا حامل هئا<ref name=" گرامي"/>. اسلامي روايتن موجب حضرت عليؓ به سنڌ جي سرزمين کي علم ۽ برڪت واري زمين قرار ڏنو آهي، جتان علم ۽ عرفان جو ظهور ٿيو. انهن بيانن مان سنڌ جي علمي ۽ فڪري حيثيت جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو<ref name=" گرامي">مولانا گرامي صاحب سه ماھي مھراڻ 2- 1975 ص نمبر 210</ref>. تاريخي حوالن موجب، پرتگالين جي سنڌ تي ڪاهه کان پوءِ مڪلي ۽ ٺٽي جهڙن علمي مرڪزن ۾ موجود ڪيترائي ڪتب خانا (لائبريريون) ۽ درسگاهون (مدرسا) تباهه ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ جي علمي ورثي کي وڏو نقصان رسيو<ref name=" دادا">ڪتاب؛ سنڌ جي عالمن جا سونھري ڪارناما، ليکڪ؛ دادا سنڌي</ref>. تاريخي ۽ تحقيقي لکتن موجب، موجوده بلوچستان جي سرزمين قديم زماني ۾ سنڌ جي وسيع جغرافيائي ۽ تهذيبي دائري سان ڳنڍيل رهي آهي. ڪجهه محققن جو خيال آهي ته بلوچستان جا ابتدائي رهاڪو سنڌي نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته بلوچ قبيلن جي آمد بعد جي تاريخي دورن ۾ ٿي. ڊاڪٽر الهه رکيو ٻُٽ لکي ٿو ته بلوچ قبيلا بلوچستان جا اصلوڪا رهاڪو نه هئا، پر انهن جي مڪران ۽ بلوچستان ۾ آمد چوٿين صدي عيسوي کان شروع ٿي. هن جي مطابق، بلوچ قبيلن کان اڳ هن خطي ۾ دراوڙ، عرب، ايراني، بروهي، راجپوت ۽ جت وڏي انگ ۾ آباد هئا<ref> ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref>. مير رحيم داد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ ۾ بيان ڪري ٿو ته سنڌ ماٿري ۾ بلوچن جي موجودگي کي ٽالپر دور کان اڳ تسليم ڪرڻ تاريخي طور درست ناهي، ۽ سندس خيال موجب بلوچستان تاريخي طور سنڌ جو حصو رهيو آهي.ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579 ساڳئي محقق هڪ ٻي جڳهه تي لکي ٿو ته بلوچستان ۽ خراسان، اقليم سنڌ جا صوبا رهيا آهن<ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع </ref>. بلوچن جي نسلي ۽ جغرافيائي پس منظر بابت احمد يار بلوچ لکي ٿو ته بلوچن جي آمد بلوچستان ۾ مرحليوار ٿي ۽ انهن جي هجرت قديم مسڪن حلب ۽ شام مان تقريبن چوٿين صدي عيسوي ۾ شروع ٿي.ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38 صادق علي بلوچ مطابق، زابلستان بلوچن جو قديم وطن هو، جنهن مان پوءِ اهي مختلف علائقن ڏانهن منتقل ٿيا<ref> تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref>. موسيٰ خان جلال زئي تاريخ بلوچستان ۾ بيان ڪري ٿو ته جڏهن بلوچ قوم ڪرمان مان مڪران طرف لڏي آئي، تڏهن انهن جو سردار جلال خان هو، جيڪو هن مهاجرت جي اڳواڻي ڪري رهيو هو.تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16 يورپي محقق پيڪولين لکي ٿو ته گهڻا بلوچ پاڻ کي عرب نسل سان ڳنڍين ٿا ۽ حلب (شام) کي پنهنجو ابتدائي وطن قرار ڏين ٿا<ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري </ref>. ڪامران اعظم جنجوعه لکي ٿو ته بلوچ قوم قديم دور ۾ عربستان، دجله ۽ فرات جي وادين، حلب جي علائقن ۽ ايراني سرحدن ڀرسان آباد هئي. هن وڌيڪ بيان ڪيو آهي ته هڪ روايت موجب، جڏهن بلوچ حلب مان لڏپلاڻ ڪري ڪرمان پهتا، ته اهي 44 گروهن ۾ ورهايل هئا، جن مان اعلمش رومي وڏو سردار هو<ref> ڪتاب بگٽي قبيلا ص نمبر 48ساڳيو ڪتاب ص نمبر 55</ref>. تاريخي بيانن موجب، موجوده بلوچستان جو علائقو اڳ ڪيچ مڪران، لسٻيلا، قلات، ۽ سيوي (سبي) جهڙن نالن سان سڃاتو ويندو هو. مهر ڳڙهه جي تهذيب، جيڪا لڳ ڀڳ 9 هزار سال پراڻي آهي، پڻ هن ئي خطي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ڪجهه محققن موجب، لسٻيلي جا حڪمران سما (سماٽ) هئا، جڏهن ته قلات جا حڪمران بروهي هئا، جن کي دراوڙي نسل سان وابسته ڪيو وڃي ٿو. بروهي قوم بابت اهو به لکيو ويو آهي ته انهن جو بلوچن سان نسلي ۽ لساني تعلق ناهي . پاڪستان جي قيام کان پوءِ، 1964ع ۾ مرڪزي حڪومت طرفان سنڌ جا ڪجهه علائقا—جهڙوڪ جهٽ پٽ، نصيرآباد، اوستو، جعفرآباد، جهل مگسي، ڊيرا الهيار ۽ مراد جمالي—انتظامي طور بلوچستان ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{Citation |title=گريٽر بلوچستان ۽ تاريخي حقيقتون! {{!}} Affair - افيئر<!-- Bot generated title --> |url=http://affairnews.com/2015/07/%DA%AF%D8%B1%D9%8A%D9%BD%D8%B1-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DB%BD-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%AA%D9%88%D9%86/ |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2020-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018185800/http://affairnews.com/2015/07/%da%af%d8%b1%d9%8a%d9%bd%d8%b1-%d8%a8%d9%84%d9%88%da%86%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%db%bd-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae%d9%8a-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%aa%d9%88%d9%86/ |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> <ref>ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579</ref><ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع</ref><ref>ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38</ref><ref>تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref><ref>تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16</ref><ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري</ref> == تاريخ == {{Main|سنڌ جي تاريخ}} ===قبل از تاريخي دور === (تقريباً 7000 ق.م. کان 3000 ق.م.) سنڌو ماٿر واري علائقي (Greater Indus Region) ۾ انساني آبادي جا سڀ کان پراڻا آثار تقريباً 7000 قبل مسيح جا ملن ٿا، خاص طور تي [[مھرڳڙھ]] مان. جيڪو جيڪو اڄ بلوچستان ۾ واقع آهي، قديم دور ۾ سنڌو ماٿر جي تهذيبي دائري ۾ شامل هو، ۽ سنڌ جي تهذيبي اثرن جو اولين مرڪز سمجهيو وڃي ٿو<ref>UNESCO World Heritage Centre – Mehrgarh (Tentative List)</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I, Oxford University Press</ref>. ===سنڌو تهذيب جو دور === (تقريباً 3000 ق.م. کان 1700 ق.م.) تقريباً 3000 ق.م. ۾ سنڌو تهذيب پنهنجي پختي شهري شڪل اختيار ڪئي، جنهن جا وڏا مرڪز موهن جو دڙو ۽ هڙاپا هئا<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, Ancient Cities of the Indus Valley Civilization, Oxford, 1998</ref><ref>Britannica, entry: Indus Valley Civilization</ref>. [[فائل:IVC Map.png|thumb|150px|کاٻو|[[وادي سنڌ جي تهذيب|سنڌو تهذيب]] جا نمايان شهر]] [[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|100px|کاٻو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل ڪنگ پريسٽ جو مجسمو]] [[فائل:Mohenjodaro Sindh.jpeg|thumb|[[موهن جو دڙو|موهن دڙي]] جا آثار]] سنڌو تهذيب جي آبادي بابت جديد آثار قديمه جي تحقيق موجب مجموعي آبادي 4 کان 5 لک جي وچ ۾ هئي، جيڪا ان دور لاءِ انتهائي وڏي هئي<ref>Possehl, Gregory L., The Indus Civilization, Chapter on Demography</ref><ref>Wright, Rita P., The Ancient Indus, Cambridge University Press, 2010</ref>. سنڌو تهذيب جا شهر: گرڊ سسٽم تحت رٿيل؛ ڍڪيل نيڪالي نظام؛ پڪين سرن جا گهر؛ ۽ عوامي غسل خانن تي مشتمل هئا<ref>Marshall, Sir John, Mohenjo-daro and the Indus Civilization, 1931</ref><ref>UNESCO – Mohenjo-daro World Heritage Site</ref>. سنڌو تهذيب پنهنجي عظمت ۾ قديم مصري ۽ ميسوپوٽيميا تهذيبن جي برابر هئي. موهن جو دڙو، هڙاپا ۽ [[ڪوٽڏجي|ڪوٽ ڏيجي]] جهڙا شهر اعليٰ شهري منصوبابندي، پڪين سرن جي عمارتن، ڍڪيل نيڪالي نظام، عوامي غسل خانن ۽ منظم رستن جي شاهدي ڏين ٿا. [[بلوچستان]] خشڪ هجڻ ڪري اتي جي رهواسين کي مشڪلاتون پيدا ٿيون، جتان ڪيترائي ماڻهو ڪوٽ ڏجي جي علائقن طرف ھجرت ڪري آيا. پنهنجي دور ۾ ڪوٽ ڏجي وارو علائقو شهري علائقن جو مثال هو<ref>Britannica, entry: Kot Diji Culture</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I (OUP)</ref><ref>Wright, Rita P., The Ancient Indus, Cambridge University Press</ref><ref>Possehl, Gregory L., The Indus Civilization, AltaMira Press</ref>. ان کان سواءِ [[موهن جو دڙو]] ۽ [[هڙاپا]] پڻ انساني زندگي لاءِ شهڪار شهر هئا. هتي ماڻهو کي [[فنون لطيفہ]] تي عبور حاصل هو، ۽ هنن پنهنجي [[سنڌو لکت| لکت]] جو نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ تائين مڪمل طور پڙهي نه سگهيو آهي<ref>Parpola, Asko, Deciphering the Indus Script</ref><ref>Britannica, entry: Indus Script</ref>. اتي موجود ترتيب سان جوڙهيل شهر، پڪين سرن سان عام ماڻهن جا گھر، رستا، عوامي غسل خانا، ۽ ڍڪيل نيڪالي جو نظام ان شهر جي عظمت جو داستان آهي<ref>{{cite web |url= http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moanjodaro|author= |date= |work= The United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) website |publisher= |accessdate=September 6, 2014}}</ref><ref>Suhail Zaheer Lari, ''An Illustrated History of Sindh'' (1994, Karachi) p. 16, 17</ref>. هي تهذيب تقريباً 1700 ق.م. ۾ اوچتي تباهي جو شڪار ٿي، جنهن جا امڪاني سبب قدرتي آفتون يا زلزلا سمجهيا وڃن ٿا<ref>Edwin Bryant (2001). The Quest for the Origins of Vedic Culture. pp. 159–60.</ref>. ===ابتدائي تاريخي ۽ ويدڪ دور=== (1700 ق.م. کان 600 ق.م.) قديم شهر رورڪا، جنهن کي هاڻ روهڙي يا اروڙ چيو وڃي ٿو، [[سئوويرا بادشاهت]](Sauvīra) جي گادي جو هنڌ هو. سئوويرا هڪ قدرتي-تاريخي بادشاهت هئي<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind, p.63</ref><ref>Raychaudhuri, Political History of Ancient India</ref>. جنهن جو ذڪر شروعاتي ٻڌ ڌرم جي ادب ۾ مُک واپاري مرڪز طور ٿيل آهي<ref>Derryl N. MacLean (1989)، [https://books.google.com/books?id=xxAVAAAAIAAJ&pg=PA63 ''Religion and Society in Arab Sind''], ص.63</ref>. رگويد واري زماني ۾ سنڌ کي سپت سنڌو سڏيو ويندو هو. “سپت سنڌو” مان مراد سنڌو ۽ ان سان لاڳاپيل اهم نديون هيون. ان مان مکيه نديون شتدرو ([[ستلج]])، پرشڻي ([[راوي]])، اسڪني ([[چناب]])، وتستا ([[جهلم]])، ارجڪئا ([[بياس ندي|بياس]])، ۽ [[سنڌوندي|سنڌو ندي]] وهندڙ هيون. ھڪ لفظ سوما کي ندي سمجھي سپت سنڌو جو مطلب ست نديون سمجھيو ويو پر علمن ان کي علائقي جو نالو يا ڏند ڪٿائي ندي سمجھن ٿا. [[مھاڀارت]] ۾ سنڌ جو ذڪر [[هندوستان جا نالا|ڀارت ورشا]] جي حصي طور ملي ٿو. ===اڪئمني (فارسي) دور=== (600 ق.م. کان 400 ق.م.) سنڌ 519 ق.م. ۾ فارسي اڪئمنيڊ شهنشاهت جو باقاعده حصو بڻجي. دارا اعظم (اول) سنڌ فتح ڪري ان کي پنهنجي سلطنت جي ھندش جي نالي سان 29هين ساتراپي (ولايت) قرار ڏنو. فارسي دور ۾ سنڌ مان فوجي ڀرتيون ڪيون ويون، ۽ سنڌي سپاهي ايراني لشڪر جو حصو بڻجي يونان خلاف ٿيندڙ فارسي–يوناني جنگين ۾ شامل ٿيا<ref>Briant, Pierre, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Herodotus, Book III, Satrapy List</ref><ref name = " سيلاني "/>. اعظم (اول) جي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ فارسي منتظمين، فوجي ۽ واپاري اچڻ لڳا، جنهن سبب ايراني اثر وڌي ويو. بعد وارن ايراني ۽ مقامي روايتن ۾ بهمن بن اسفنديار سان منسوب ڪجهه شهرن جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تاريخي تحقيق موجب اهي بيان اسطوري آهن ۽ اڪئمنيڊ دور سان سڌي طرح ثابت ناهن<ref>Behistun Inscription</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Briant, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Herodotus, Histories, Book III</ref><ref>Bosworth, The Persian Empire</ref><ref>Yarshater, Iranian National History</ref><ref>Encyclopaedia Iranica – Bahman</ref>. فردوسي جي شاهنامي جهڙين ايراني رزميه روايتن موجب، هند، سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جا ڪجهه راجا ايران جي بالادستي مڃيندا ۽ خراج ادا ڪندا هئا؛ بهرحال، جديد تاريخي تحقيق موجب اهي بيان ڪنھن تاريخي دستاويز جو نه پر ادبي ۽ رزميه روايتن جو حصو آهن. ايراني اڪئمنيڊ سلطنت جي اوڀر وارن علائقن، جن ۾ سنڌ (ھندش) پڻ شامل هئي، جا نالا اسان تائين يوناني مؤرخن، خاص طور هيروڊوٽس، وسيلي پهتا آهن. انهن علائقن ۾ ساڪا، ماڪا (مڪران)، ستگيدائي، گنداروئي (گندھارا)، داديڪائي ۽ پڪٽائي جهڙا قبيلائي ۽ علائقائي نالا شامل هئا. دارا اعظم (اول) جي دور ۾ سنڌ مان پڻ سپاهي ايراني فوج ۾ ڀرتي ڪيا ويا. بعد ۾، جڏهن خشايارشا يونان خلاف مهم هلائي، تڏهن ايراني لشڪر ۾ هندستاني ۽ سنڌي سپاهي به شامل هئا؛ ڀيرومل مهرچند آڏواڻي مطابق ايرانين جنگ ۾ ھاٿين جو پڻ استعمال ڪيو<ref name="سيلاني "> [ ڪتاب: سنڌ گهمندڙ سيلاني، سنڌي ادبي بورڊ] </ref>. 400 بهرحال، جديد تاريخي ذريعن موجب انهن جنگين ۾ سنڌي هاٿين جي استعمال بابت ڪو مستند ثبوت موجود ناهي<ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Cambridge History of Iran, Vol. II</ref><ref>Pierre Briant, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Achaemenid Empire”</ref><ref>Herodotus, Histories, Book III & VII</ref>. ===يوناني ۽ سلوقي دور=== (400 ق.م. کان 305 ق.م.) 327 کان 325 قبل مسيح جي وچ ۾ يوناني فاتح سڪندر اعظم سنڌو وادي ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن ۾ داخل ٿيو<ref>Arrian, Anabasis of Alexander, Books IV–VI </ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Alexander the Great”</ref>. سڪندر جي وفات کان پوءِ سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان ڪجهه عرصي لاءِ سلوقي سلطنت جي سياسي اثر هيٺ رهيا <ref>Cambridge History of Iran</ref> <ref>Britannica, “Seleucid Empire”</ref>. ===موريا سلطنت جو دور=== (305 ق.م. کان 185 ق.م.) 305 قبل مسيح ۾ چندر گپت موريا، سلوقس نيڪيٽر سان معاهدي کان پوءِ، سنڌ کي موريا شهنشاهت ۾ شامل ڪيو<ref>Britannica, “Chandragupta Maurya”</ref><ref>Justin, Epitome of Pompeius Trogus</ref><ref>Strabo, Geography</ref>. موريا دور، خاص طور اشوڪا جي حڪومت دوران، سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ٻڌ ڌرم کي وڏي هٿي ملي ۽ ان جي تبليغ ٿي<ref>Romila Thapar, Ashoka and the Decline of the Mauryas</ref><ref>Ashokan Rock Edicts</ref>. 185 قبل مسيح ۾ موريا حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو جڏهن ان جي آخري حڪمران برهدرتھ کي پُشيمتر سنگا هٿان قتل ڪيو ويو ۽ سنگا شهنشاهت قائم ٿي<ref>Encyclopaedia Britannica, “Sunga dynasty”</ref><ref>Romila Thapar, The Mauryas Revisited</ref><ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref>. ===هند-يوناني ۽ باختري دور=== (185 ق.م. کان 130 ق.م.) مورين جي زوال کان پوءِ اتر اولهه هندستان ۾ يوناني اثر ٻيهر وڌيو. هن دور ۾ ڊيمٽرس اول جي قيادت هيٺ يوناني–باختري حڪمرانن تقريباً 200–180 قبل مسيح جي وچ ۾ گندھارا، پنجاب ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو. سنڌ بابت، خاص طور اترين حصن ۾، هند–يوناني اثر جا آثار ملن ٿا؛ بهرحال، سڄي سنڌ تي سندن سڌي ۽ مستقل حڪومت بابت جديد تحقيق ۾ اختلاف موجود آهي<ref>Dani, History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Bopearachchi, Monnaies Gréco-Bactriennes</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Demetrius I”</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Indo-Greek Kingdoms”</ref><ref>A. K. Narain, The Indo-Greeks</ref>. ميناندر (ميلندا) جهڙا حڪمران به هن دور ۾ ٿيا. ===سڪوتي (اندو-سٿين) دور=== (2 صدي ق.م.) ٻي صدي قبل مسيح ۾ هند–يوناني علائقن ۾ ساڪا (سڪوتي) قبيلن جي حڪمراني قائم ٿي، جنهن سان هند–يوناني اقتدار جو خاتمو ٿيو. ساڪا حڪمرانن سنڌ، پنجاب، راجستان ۽ اولهه هندستان جي وسيع علائقن تي حڪومت ڪئي، ۽ جديد تاريخنويسي ۾ هن دور کي اندس–سڪوتي (Indo-Scythian) دور سڏيو وڃي ٿو<ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Indo-Scythian”</ref><ref>A. K. Narain, The Indo-Greeks</ref>. ===ڪوشان سلطنت=== (1 صدي عيسوي کان 3 صدي عيسوي) پهرين صدي عيسوي ۾ سنڌ [[ڪوشان ايمپائر]] جي قبضي هيٺ آئي. سنڌ, گندھارا ۽ اتر هندستان تي انھن جي حڪومت قائم ٿي<ref>Encyclopaedia Britannica, “Kushan Dynasty”</ref><ref>Cambridge History of India</ref>. [[ڪنشڪ]] جي حڪمراني دوران ٻڌ ڌرم کي وڏي سرپرستي ملي ۽ ڪيترائي مذهبي مرڪز قائم ڪيا ويا. هن دور ۾ ڪجهه قبيلن، جن ۾ آهير پڻ شامل هئا<ref name="Beames1970">{{cite book|author=John Beames|title=A comparative grammar of the modern Aryan languages of India: to wit, Hindi, Panjabi, Sindhi, Gujarati, Marathi, Oriya and Bengali |url=https://books.google.com/books?id=wIddAAAAIAAJ|accessdate=22 March 2011|year=1970|publisher=Munshiram Manoharlal}}</ref>، سنڌ ۾ موجود هئا. ٽين صدي عيسوي جي وچ ڌاري ڪوشان سلطنت جي زوال کان پوءِ سنڌ ساساني شهنشاهت جي سياسي اثر هيٺ اچي وئي<ref>which began about 127 CE. "Falk 2001, pp. 121–136", Falk (2001), pp. 121–136, Falk, Harry (2004), ص. 167–176 and Hill (2009), ص. 29, 33, 368–371.</ref> ===ساساني (فارسي) دور=== (3 صدي عيسوي) ڪوشان سلطنت جي زوال کان پوءِ، ٽين صدي عيسوي جي وچ ڌاري سنڌ ساساني شهنشاهت جي سياسي بالادستي هيٺ اچي وئي. ساساني حڪمرانن سنڌ کي سڌي صوبي بدران اوڀر سرحدي علائقي طور سنڀاليو، جتي مقامي حڪمران برقرار رهيا پر فارسي اقتدار کي خراج ادا ڪندا هئا. سنڌ هن دور ۾ ايران ۽ هندستان جي وچ ۾ واپاري دروازي جي حيثيت رکي ٿي. پنجين صدي عيسوي ۾ هيفتالي حملن سبب ساساني اثر ڪمزور ٿيو، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ مقامي گهراڻن جي حڪمراني جو آغاز ٿيو<ref>Encyclopaedia Iranica</ref><ref>Romila Thapar, Early India</ref><ref>. O. Skjærvø, Sasanian Coins in the Indus Region</ref><ref>Dani, History of Pakistan</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, Hephthalites</ref>. ===گپتا گھراڻي جو دؤر=== (4 صدي عيسوي کان 478ع تائين) ساساني اثر جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ سنڌ ڪجهه عرصي لاءِ گپتا سلطنت جي سياسي اثر هيٺ آئي. پنجين صدي عيسوي جي آخر ۾ هيفتالي (سفيد هڻ) قبيلن جي حملن سبب گپتا اقتدار اتر اولهه هندستان مان ختم ٿيڻ لڳو. ان کان پوءِ سنڌ ۾ مقامي حڪمرانن جو دور شروع ٿيو، جيڪو روايتي طور راءِ گهراڻي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. ڪجهه وقت لاءِ اتر هندستان جي حڪمران شهنشاهه هرشاوردن جو سنڌ تي سياسي اثر پڻ ذڪر هيٺ اچي ٿو، پر سڌي صوبائي حڪومت جا پڪا ثبوت موجود ناهن<ref>Romila Thapar, Early India</ref><ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref>. ==== قديم سنڌ جون مشهور سياسي شخصيتون ==== قديم سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ مقامي حڪمرانن، ايراني ۽ مقدونيائي فاتحن، موريا شهنشاهن ۽ وچ ايشيائي قبيلائي سلطنتن جو اهم ڪردار رهيو. رائي گهراڻي کان اڳ سنڌو ماٿري مختلف دورن ۾ مقامي راجائن، اخيميني، مقدونيائي، سليوسي، موريا، سڪا، پارتھين، ڪوشان ۽ اڇن هنن جي سياسي اثر هيٺ رهي. انهن حڪمرانن ۽ قبيلائي قوتن جو ذڪر گهڻو ڪري يوناني، ايراني، هندستاني ۽ بعد وارن تاريخي ذريعن ۾ ملي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ رائي گهراڻي کان اڳ سنڌ سان لاڳاپيل قديم حڪمران ۽ سياسي قوتون ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | شخصيت / قوت ! style="background:#99CCFF;" | درجو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي سڃاڻپ ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ سان لاڳاپو ! style="background:#99CCFF;" | مختصر تعارف |- | 1 | [[ميوسيڪانس|راجا ميوسيڪانس]] (Musicanus) | مقامي حڪمران | سنڌو ماٿري جو راجا | هيٺين سنڌ / سنڌو درياهه جو علائقو | يوناني ذريعن موجب ميوسيڪانس سنڌو ماٿري جو هڪ خودمختيار مقامي حڪمران هو، جنهن سڪندر اعظم جي آمد وقت پنهنجي سياسي حيثيت برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 2 | [[راجا سامبس]] (Sambus) | مقامي حڪمران | اتر سنڌ جو سردار | اتر سنڌ | سامبس قديم سنڌ جو هڪ مقامي حڪمران يا سردار هو، جنهن جو ذڪر مقدونيائي لشڪر جي سنڌ ۾ اچڻ واري دور سان لاڳاپيل بيانن ۾ ملي ٿو. |- | 3 | [[راجا آڪسيڪانس|راجا آڪسِي ڪانس]] (Oxycanus) | مقامي حڪمران | سنڌو ڪناري جو حڪمران | سنڌو درياهه جو علائقو | آڪسيڪانس سنڌو درياهه جي ڀرپاسي آباد علائقي جو مقامي حڪمران هو، جنهن بابت يوناني تاريخدانن سڪندر اعظم جي سنڌي مهم جي حوالي سان ذڪر ڪيو آهي. |- | 4 | [[سوفيٿس]] يا سوفيٽس | مقامي حڪمران | منظم مقامي رياست جو حڪمران | قديم سنڌ / اتر اولهه هندستاني علائقو | سوفيٿس کي قديم ذريعن ۾ هڪ منظم، طاقتور ۽ فوجي لحاظ کان مضبوط حڪمران طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن وٽ انتظامي ۽ فوجي ڍانچو موجود هو. |- | 5 | [[دارا اعظم|دارا اوّل]] | غير ملڪي حڪمران | [[اخيميني سلطنت]] جو شهنشاهه | هندوش / سنڌو ماٿري | دارا اوّل اخيميني ايران جو شهنشاهه هو، جنهن سنڌو ماٿري جي ڪجهه حصن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ انهن علائقن کي اخيميني انتظامي نظام جو حصو بڻايو. |- | 6 | [[سڪندر اعظم]] | غير ملڪي فاتح | [[مقدونيائي سلطنت]] | سنڌو درياهه ۽ هيٺين سنڌ | سڪندر اعظم 326 ق.م ۾ سنڌو ماٿري ۾ داخل ٿيو ۽ هتان جي مختلف مقامي حڪمرانن سان جنگيون، معاهدا ۽ سياسي رابطا ڪيا. |- | 7 | [[سليوڪس اوّل نيڪيٽر]] | غير ملڪي حڪمران | [[سليوسي سلطنت]] | سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان جا سرحدي علائقا | سليوڪس اوّل سڪندر اعظم جي جانشينن مان هو، جنهن سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي سياسي دعويٰ ڪئي، پر بعد ۾ موريا سلطنت سان معاهدي ذريعي سرحدي بندوبست ٿيو. |- | 8 | [[چندرگپت موريا]] | سلطنتي حڪمران | [[موريا سلطنت]] | سنڌ سميت اتر هندستان | چندرگپت موريا اتر هندستان ۾ هڪ مضبوط مرڪزي سلطنت قائم ڪئي، جنهن جي سياسي اثر هيٺ سنڌ جا علائقا به آيا. |- | 9 | [[اشوڪ اعظم]] | سلطنتي حڪمران | موريا سلطنت | سنڌو ماٿري جا علائقا | اشوڪ اعظم موريا سلطنت جو مشهور شهنشاهه هو، جنهن بدھ مت جي سرپرستي ڪئي ۽ سلطنت جي مختلف علائقن ۾ اخلاقي، انتظامي ۽ مذهبي پاليسيون نافذ ڪيون. |- | 10 | [[سڪا]] / [[اسڪٿي]] | قبائلي / سلطنتي قوت | وچ ايشيائي قبيلائي حڪمران | سنڌ ۽ ڀرپاسي وارا علائقا | سڪا يا اسڪٿي وچ ايشيا مان آيل قبيلائي قوتون هيون، جن اتر اولهه هندستان ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ تي اثر وڌو. |- | 11 | [[پارٿين]] / [[پھلاوا]] | قبائلي / سلطنتي قوت | ايراني نسل جي سياسي قوت | سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان | پارتھين يا پھلاوا ايراني نسل سان لاڳاپيل حڪمران هئا، جن مختلف دورن ۾ سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي سياسي اثر قائم رکيو. |- | 12 | [[ڪوشان]] | سلطنتي قوت | وچ ايشيائي سلطنت | سنڌو ماٿري ۽ اتر اولهه هندستان | ڪوشان سلطنت واپار، سڪن، بدھ مت ۽ بين العلاقائي رابطن لاءِ مشهور هئي. ان جو اثر سنڌو ماٿري تائين پکڙيل هو. |- | 13 | [[اڇا ھن]] | قبائلي / حملي آور قوت | وچ ايشيائي خانه بدوش | سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جا علائقا | اڇا هن وچ ايشيا جا خانه بدوش حملي آور هئا، جن ڏکڻ ايشيا جي سياسي ڍانچي تي اثر وڌو ۽ سنڌ سميت ڪيترن علائقن ۾ سياسي بيچيني پيدا ڪئي. |} === راء گھراڻي جو دؤر=== {{Main|راءِ گهراڻو}} ''(تقريباً 478ع – 632ع)'' پنجين صدي عيسوي جي آخر ڌاري سنڌ ۾ مقامي حڪمراني جي هڪ نئين مرحلي جو آغاز ٿيو، جنهن کي تاريخ ۾ '''راءِ گهراڻي''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. راءِ گهراڻو سنڌ جو پهريون چڱيءَ طرح دستاويزي مقامي حڪمران گهراڻو سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ساساني، ڪوشاني ۽ ٻين خارجي سياسي اثرن جي خاتمي کان پوءِ سنڌ ۾ هڪ مضبوط ۽ خودمختيار رياست قائم ڪئي. هن گهراڻي جي گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] (الور) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. راءِ گهراڻي بابت بنيادي معلومات ''[[چچ نامو]]''، عرب مؤرخن جي بيانن ۽ بعد وارن تاريخي ماخذن مان ملي ٿي. انهن ذريعن موجب راءِ حڪمرانن جي اقتدار هيٺ سنڌ جي حدن ۾ موجوده سنڌ سان گڏ [[مڪران]]، [[سيوستان]] (سيهوڻ)، [[ملتان]] ۽ اتر اولهه وارا ڪجهه سرحدي علائقا پڻ شامل هئا. ان دور ۾ سنڌ ڏکڻ ايشيا، ايران ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ واپار جو اهم مرڪز هئي، جنهن سبب رياست کي اقتصادي استحڪام حاصل رهيو. راءِ گهراڻي جي دور ۾ انتظامي ڍانچي، فوجي تنظيم، زميني محصولن ۽ واپاري رستن تي خاص ڌيان ڏنو ويو. عرب مؤرخن جي بيانن موجب سنڌ هڪ خوشحال ۽ منظم سلطنت هئي، جتي زراعت، واپار ۽ دريائي آمدرفت معاشي زندگي جا اهم بنياد هئا. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ مختلف مذهبي برادرين، خاص طور ٻڌ ڌرم ۽ هندومت جي پوئلڳن، کي پنهنجن مذهبي معاملن ۾ خاصي آزادي حاصل هئي. 632ع ۾ [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] جي وفات کان پوءِ راءِ گهراڻي جو خاتمو ٿيو. ان کان پوءِ سندس درٻار جي برهمڻ وزير [[چچ]] اقتدار حاصل ڪري [[برهمڻ گهراڻو]] قائم ڪيو، جنهن سان سنڌ جي سياسي تاريخ جي هڪ نئين دور جي شروعات ٿي. ====راءِ گهراڻي جا حڪمران==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ راءِ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | ترتيب ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | اندازي مطابق دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راء ديواجي|راءِ ڏيوَاجي]] | تقريباً 489ع کان اڳ | راءِ گهراڻي جو باني حڪمران؛ سنڌ ۾ منظم سياسي اقتدار جو بنياد وڌائيندڙ |- | 2 | [[راء سھارس پھريون|راءِ ساهيرس اوّل]] | 489ع – 510ع | سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي استحڪام |- | 3 | [[راء سھاسي پھريون|راءِ ساهسي اوّل]] | 510ع – 524ع | امن، واپار ۽ فوجي تنظيم جي مضبوطي |- | 4 |[[راء سھارس ٻيون|راءِ ساهيرس ٻيو]] | 524ع – 600ع | راءِ گهراڻي جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ سياسي ۽ فوجي عروج جو دور |- | 5 | [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] | 600ع – 632ع | راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ برهمڻ گهراڻي جو آغاز ٿيو |} ==== راءِ سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي بناوت ==== {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ راءِ دور جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] (الور) |- | حڪومتي نوعيت | موروثي بادشاهت |- | اهم علائقا | سنڌ، سيوستان، ملتان، مڪران ۽ سرحدي علائقا |- | معيشت | زراعت، دريائي واپار، زميني محصول |- | فوج | منظم مقامي فوج ۽ سرحدي دفاعي نظام |- | مذهب | هندومت ۽ ٻڌ ڌرم جي گڏيل موجودگي |- | واپار | هندستان، ايران ۽ وچ ايشيا سان واپاري رابطا |- | جانشين رياست | [[برهمڻ گهراڻو]] |} ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻي کي سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هڪ عبوري ۽ بنيادي اهميت وارو دور سمجهيو وڃي ٿو. هي دور هڪ طرف قديم هند-ايراني ۽ ڪوشاني سياسي روايتن جي پڄاڻي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ٻي طرف سنڌ جي مقامي رياستي سڃاڻپ جي مضبوط ٿيڻ جو آغاز پڻ سمجهيو وڃي ٿو. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم سياسي وحدت طور سامهون آئي، جنهن جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي تي بعد ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] ۽ پوءِ عرب دور جي حڪمراني جا ڪيترائي عنصر قائم رهيا. ===برهمڻ گهراڻي جو دور=== {{Main|برهمڻ گهراڻو}} ''(632ع – 712ع)'' [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي خاتمي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون سياسي دور شروع ٿيو، جيڪو '''برهمڻ گهراڻي''' يا '''چچ گهراڻي''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هن گهراڻي جو بنياد [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] وڌو، جيڪو اصل ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار ۾ هڪ برهمڻ وزير ۽ منتظم هو. راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ چچ اقتدار حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ هڪ نئين مقامي بادشاهت قائم ڪئي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> برهمڻ گهراڻي جو گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] (الور) رهيو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. عرب، فارسي ۽ مقامي تاريخي ماخذن موجب هن دور ۾ سنڌ جون حدون اتر ۾ [[ملتان]] تائين، اولهه ۾ [[مڪران]] تائين ۽ ڏکڻ ۾ [[رڻ ڪڇ]] جي علائقن تائين پکڙيل هيون.<ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref><ref>{{cite book |last=Dani |first=A. H. |title=History of Pakistan, Volume I |publisher=Oxford University Press}}</ref> برهمڻ گهراڻي جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم ۽ خوشحال رياست طور موجود هئي، جتي زراعت، دريائي واپار، بندرگاهي سرگرميون ۽ زميني محصول رياست جي آمدني جا اهم ذريعا هئا. [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[سيوستان]] ۽ [[برهمڻ آباد]] جهڙا شهر واپار ۽ انتظام جا اهم مرڪز هئا. عرب مؤرخن جي بيانن موجب سنڌ هندستان، ايران، عربستان ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ واپاري رابطن جو اهم دروازو هئي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ==== چچ برهمڻ جو اقتدار ==== [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] اصل ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار جو اعليٰ عملدار هو. ''چچ نامي'' موجب راءِ ساهسي جي وفات کان پوءِ چچ راڻي سوهندي سان شادي ڪئي ۽ اقتدار سنڀاليو. بعد ۾ هن مخالف دعويدارن کي شڪست ڏئي پنهنجي حڪومت کي مستحڪم ڪيو. چچ سنڌ جي سرحدن کي وڌايو ۽ ڪيترن ئي سرحدي علائقن تي سياسي اثر قائم ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref> تاريخي روايتن موجب چچ نه رڳو سنڌ جي مرڪزي علائقن تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو، پر مڪران، سيوستان ۽ اترين علائقن ۾ پڻ مهمون هلائيون. سندس دور ۾ سنڌ هڪ مضبوط مقامي بادشاهت طور اڀري آئي، جنهن جو سياسي اثر سنڌو ماٿريءَ جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> ==== برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] | 632ع – 671ع | برهمڻ گهراڻي جو باني؛ راءِ گهراڻي کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ کي سياسي طور متحد ڪيو |- | 2 | [[راجا چندر|راجا چندر]] | 671ع – 679ع | چچ جو ڀاءُ؛ حڪومت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل برقرار رکيو |- | 3 | [[راجا ڏاهر|راجا ڏاهر]] | 679ع – 712ع | برهمڻ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ عرب حملي خلاف مزاحمت لاءِ مشهور |} <ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ==== راجا ڏاهر جو دور ==== [[راجا ڏاهر]] برهمڻ گهراڻي جو آخري ۽ سڀ کان مشهور حڪمران هو. هن پنهنجي والد [[راجا چچ]] ۽ چاچي [[راجا چندر]] کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. سندس دور ۾ سنڌ سياسي طور مضبوط رياست هئي، پر ساڳئي وقت عرب خلافت سان لاڳاپا ڇڪتاڻ جو شڪار ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> 711ع–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻي ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجن سنڌ تي حملو ڪيو. عرب فوجن پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان ۽ ٻين علائقن ڏانهن وڌيون. آخرڪار [[اروڙ]] جي ويجهو ٿيل جنگ ۾ راجا ڏاهر مارجي ويو، جنهن سان برهمڻ گهراڻي جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ اموي خلافت جي سياسي اثر هيٺ اچي وئي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ برهمڻ گهراڻي جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] |- | حڪومتي نظام | موروثي بادشاهت |- | حڪمران گهراڻو | برهمڻ (چچ) گهراڻو |- | اهم شهر | اروڙ، ديبل، نيرون ڪوٽ، برهمڻ آباد، سيوستان |- | اهم معاشي بنياد | زراعت، دريائي واپار، بندرگاهون، محصول |- | مذهبي صورتحال | هندومت، ٻڌ ڌرم ۽ مقامي مذهبي روايتون |- | واپاري رابطا | ايران، عربستان، مڪران، هندستان |- | خاتمو | 712ع ۾ اموي خلافت جي فتح کان پوءِ |} ==== تاريخي اهميت ==== برهمڻ گهراڻي جو دور سنڌ جي تاريخ ۾ قديم ۽ اوائلي اسلامي دور جي وچ واري اهم عبوري مرحلي طور ڏٺو وڃي ٿو. هن دور ۾ سنڌ هڪ مضبوط مقامي رياست جي صورت ۾ موجود هئي، جنهن جا سياسي، فوجي ۽ واپاري رابطا ايران، عربستان ۽ هندستان سان قائم هئا. [[چچ نامو]]، جيڪو هن دور بابت بنيادي تاريخي ماخذن مان هڪ آهي، سنڌ جي سياسي ڍانچي، حڪمرانن، فوجي مهمن ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite book |title=Chach Nama |publisher=Brill}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> 712ع ۾ برهمڻ گهراڻي جي خاتمي سان سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون باب شروع ٿيو، جنهن سان عرب-اسلامي سياسي ۽ ثقافتي اثرن جو دور آغاز ٿيو. ان ڪري برهمڻ گهراڻي کي قديم سنڌ جي آخري وڏي مقامي بادشاهت طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. === عربن جو دور === {{Main|سنڌ تي عربن جي فتح|سنڌ ۾ عرب دور}} ''(712ع کان 11هين صدي عيسوي تائين)'' سنڌ ۾ عربن جو دور 8هين صدي عيسويءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح کان شروع ٿيو ۽ پوءِ اموي، عباسي ۽ هباري حڪمراني جي مرحلن مان گذريو. هن دور ۾ سنڌ پهرين خلافت جي صوبي طور هلي، پوءِ عباسي خلافت جي ڪمزور ٿيڻ سان مقامي عرب نسل جي [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت هيٺ آئي. سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرڪز [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]]، [[منصوره]] ۽ [[ملتان]] هئا. هن دور ۾ سنڌ عرب دنيا، ايران، مڪران، هندستان ۽ هند (महासागर) جي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍجي وئي. [[فائل:ManuscriptAbbasid.jpg|thumb|کاٻو|عباسي دور ۾ لکيل هڪ دستاويز]] [[فائل:Arabsumf1.png|thumb|220px|کاٻو|عربن پاران پاڪستان ۽ هندوستان جي علائقن ۾ ڪيل حڪومت]] [[فائل:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|اموين پاران فتح ڪيل سنڌ: {{legend|#a1584e|[[محمد]] جي وقت ڪيل فتحون 622–632}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده|راشديا خلافت]] دوران ڪيل فتحون ، 632–661}} {{legend|#fad07d|[[خلافت اموي]] دوران فتحون 661–750}}]] ==== فتح کان اڳ اسلامي رابطا ==== سنڌ ۾ اسلام جي شروعات صرف فوجي فتح سان نه ٿي، پر عرب واپارين، ملاحن ۽ ساحلي رابطن وسيلي اسلام سنڌ جي سامونڊي علائقن تائين اڳ ئي پهچي چڪو هو. [[ديبل]] ۽ ٻين بندرگاهن وسيلي سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، بصره ۽ هند महासागर جي ٻين ساحلي علائقن سان لاڳاپيل هئا. جديد مؤرخن موجب سنڌ ۾ اسلام جي اوائلي موجودگيءَ کي ساحلي واپار، ملاح برادرين ۽ عرب-سنڌي تجارتي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref>Richard Eaton, ''The Rise of Islam and the Bengal Frontier''</ref><ref>Romila Thapar, ''Early India''</ref><ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ديبل جي بندرگاهه سان لاڳاپيل باوراجن يا ملاحن بابت ڪجهه روايتن ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي احتياط سان ڏسي ٿي. مؤرخن جي راءِ ۾ ڪجهه ملاحن ۽ واپاري حلقن اسلام قبول ڪيو، پر “گهڻي ڀاڱي سمورن” جي اسلام قبول ڪرڻ واري روايت کي پڪ سان ثابت ٿيل تاريخي حقيقت نٿو چئي سگهجي.<ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ==== محمد بن قاسم جي فتح ==== 711ع ۾ [[اموي خلافت]] جي نوجوان سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] سنڌ تي فوجي مهم شروع ڪئي. هن مهم جو تعلق اموي خلافت جي اوڀر واري سرحدي پاليسي، مڪران ۽ سنڌ جي سياسي حالتن، ديبل جي بندرگاهه ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن سان هو. محمد بن قاسم پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، جتي منجنيقن جو استعمال روايتي ماخذن ۾ ذڪر هيٺ اچي ٿو. ان کان پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان، برهمڻ آباد، اروڙ ۽ آخرڪار ملتان تائين عرب فوجي پيش قدمي ٿي.<ref>Al-Baladhuri, ''Futūḥ al-Buldān''</ref><ref>''Chachnama''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Muhammad ibn Qasim”</ref> 712ع ۾ [[راجا ڏاهر]] عرب فوجن سان جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ خلافت جي سياسي اقتدار جو آغاز ٿيو. راجا ڏاهر کي عرب تاريخنويسيءَ ۾ اڪثر منفي يا غير مقبول حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، پر جديد مؤرخن اهڙن بيانن کي فاتحن جي سياسي بيانيي ۽ فتح نامن جي ادبي روايتن جي تناظر ۾ پڙهڻ تي زور ڏنو آهي.<ref name="Gier">Nicholas F. Gier, ''From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries'', Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion, Gonzaga University, May 2006.</ref><ref name="Naik">{{cite book |last=Naik |first=C.D. |title=Buddhism and Dalits: Social Philosophy and Traditions |year=2010 |publisher=Kalpaz Publications |location=Delhi |isbn=978-81-7835-792-8 |page=32}}</ref> فتح کان پوءِ سنڌو ماٿري جا اهم علائقا، خاص طور ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان، اسلامي حڪمراني هيٺ آيا. عرب جاگرافيائي ۽ تاريخي ماخذن ۾ سنڌ کي اڪثر “سند” سڏيو ويو، جڏهن ته ان کان اوڀر يا اڳتي وارن علائقن لاءِ “هند” جو نالو استعمال ڪيو ويو. ==== انتظامي ۽ شهري تبديليون ==== فتح کان پوءِ سنڌ کي خلافت جي هڪ سرحدي صوبي طور منظم ڪيو ويو. شروعاتي دور ۾ عرب گورنرن فوجي ڇانوڻين، محصولي نظام، امن امان، بندرگاهي واپار ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ديبل عرب سامونڊي واپار جو اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته ملتان اترين سنڌ ۽ پنجاب سان لاڳاپيل مذهبي، تجارتي ۽ فوجي مرڪز بڻيو. [[منصوره]] عرب دور جو سڀ کان اهم شهر بڻجي اڀريو. روايتن موجب اهو شهر برهمڻ آباد جي علائقي ۾ يا ان جي ويجهو آباد ٿيو ۽ بعد ۾ عباسي ۽ هباري دور ۾ سنڌ جي سياسي، علمي ۽ واپاري زندگي جو مرڪز بڻيو. منصوره مان ڪيترائي عالم، شاعر، فقيه، قاضي ۽ رياضي دان پيدا ٿيا، جن ۾ [[ابو مشعر السندي]]، [[ابو عطا سنڌي]]، ابو راجا سنڌي ۽ [[سند بن علي]] جهڙا نالا ذڪر هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite web |author=Seidensticker, Tilman |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/abu-ata-al-sindi-COM_26286 |title=Abū ʿAṭāʾ al-Sindī – Brill Reference |publisher=Brill Reference |accessdate=2012-08-03}}</ref> [[ابو راجا سنڌي]] ۽ [[سند بن علي]] ابتدائي اسلامي دور ۾ “السندي” نسبت سان سڃاتل شخصيتون آهن. عرب تذڪرن موجب انهن جو تعلق سنڌ سان ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ اهي اسلامي علمي، ادبي يا انتظامي حلقن سان وابسته رهيا، پر سندن حياتي بابت تفصيلي ۽ متفقه سوانحي ڄاڻ محدود آهي. ==== عرب دور جي سياسي مرحلن جو خلاصو ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرحلا ! style="background:#99CCFF;" | مرحلو ! style="background:#99CCFF;" | لڳ ڀڳ عرصو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم مرڪز ! style="background:#99CCFF;" | نمايان خصوصيت |- | اموي دور | 712ع – 750ع | خلافت جو صوبو | ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد، ملتان | محمد بن قاسم جي فتح، عرب فوجي ۽ انتظامي نظام جو قيام |- | عباسي دور | 750ع – 9هين صدي | عباسي خلافت جو صوبو | منصوره، ملتان، ديبل | گورنرن جي مقرري، قبائلي ڇڪتاڻ، منصوره جي اهميت |- | هباري دور | 9هين صدي – 11هين صدي | نيم خودمختيار عرب امارت | منصوره | خلافت جي رسمي اطاعت، عملي خودمختياري، مقامي عرب حڪومت |- | غزنوي مداخلت | 11هين صدي | غزنوي اثر | منصوره، ملتان | محمود غزنوي جا حملا ۽ هباري طاقت جو خاتمو |} ==== اموي دور جا گورنر ==== اموي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ گورنرن جي مقرري عراق جي والي ۽ خلافت جي مرڪزي اختيار سان لاڳاپيل هئي. شروعاتي گورنرن جو ڪم فوجي قبضو برقرار رکڻ، محصول گڏ ڪرڻ، مقامي بغاوتن کي روڪڻ ۽ سنڌ کي خلافت جي اوڀر واري سرحدي نظام ۾ شامل ڪرڻ هو. هي فهرست روايتي تاريخي ماخذن ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ ڏنل نالن تي ٻڌل آهي؛ مختلف ماخذن ۾ ڪن گورنرن جي نالن، ترتيب ۽ دورن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ اموي دور جا گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت / ڪردار ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[محمد بن قاسم]] | 712ع – 715ع | اموي سپهه سالار ۽ پهريون عرب گورنر | سنڌ فتح ڪئي، ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان کي عرب اقتدار هيٺ آندو ۽ اسلامي حڪمراني جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[يزيد بن ابي ڪبشه]] | 715ع | اموي گورنر | محمد بن قاسم کان پوءِ مختصر عرصي لاءِ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو. |- | 3 | [[حبيب بن مھلب]] | 715ع – 717ع | اموي گورنر | فوجي ۽ مالي انتظام سنڀاليو ۽ شروعاتي عرب انتظام کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 4 | [[عمر بن مسلم باھلي]] | 717ع – 724ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي سرحدي علائقن ۾ عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. |- | 5 | [[بلال بن احوز تميمي]] | 724ع ۾ ڪجهه ڏينهن | خاص فوجي ذميواري | حبيب بن مهلب جي جيل مان ڀڄي وڃڻ کان پوءِ کيس گرفتار ڪرڻ لاءِ سنڌ موڪليو ويو. |- | 6 | [[جنيد بن عبدالرحمان]] | 724ع – 729ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي اوڀر وارن علائقن ۾ فوجي واڌارن لاءِ مشهور. |- | 7 | [[تميم بن زيد عتبي]] | 729ع – 730ع | اموي گورنر | روايتن ۾ سخاوت جي ڪري مشهور ڄاڻايو ويو آهي. |- | 8 | [[حڪم بن عوانا ڪلبي]] | 730ع – 738ع | اموي گورنر | سياسي بيچيني ۽ سرحدي دفاع جي دور ۾ مقرر ٿيو. |- | 9 | [[عمرو بن محمد بن قاسم]] | 738ع – 743ع | اموي گورنر | باغين ۽ سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون. |- | 10 | [[يزيد بن عرار]] | 743ع – 744ع | اموي گورنر | سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون ۽ اموي اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 11 | [[منصور بن جمھور ڪلبي]] | 744ع – 750ع | اموي دور جو آخري اثرائتو حاڪم | اموي گورنر کان حڪومت کسي حاڪم ٿيو. عباسي انقلاب کان پوءِ عباسي خلافت سان ٽڪراءُ ۾ آيو؛ ان کان پوءِ سنڌ ۾ عباسي گورنرن جو دور شروع ٿيو. |} ==== اموي دور جي تاريخي اهميت ==== اموي دور سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ بنيادي تبديلي جو دور هو. هن دور ۾ سنڌ پہلی ڀيرو اسلامي خلافت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي، عرب فوجي ڇانوڻيون قائم ٿيون، بندرگاهن ۽ واپاري رستن کي نئين اهميت ملي، ۽ عربي ٻولي، اسلامي قانون، محصولي انتظام ۽ خلافت سان لاڳاپيل ادارياتي اثر سنڌ ۾ داخل ٿيا. ساڳئي وقت مقامي سماج، ٻڌ ڌرم، هندومت، جٽ، ميد، واپاري طبقن ۽ عرب حڪمرانن جي وچ ۾ لاڳاپا هڪجهڙا نه هئا، پر مختلف علائقن ۾ مختلف سياسي ۽ سماجي صورتون اختيار ڪندا رهيا. ==== عباسي دور ==== ''(750ع کان 9هين صدي عيسوي تائين)'' 750ع ۾ [[عباسي خلافت]] جي قيام سان سنڌ پڻ اموي اقتدار کان نڪري عباسي خلافت جو صوبو بڻجي وئي. عباسي دور ۾ سنڌ جي سياسي مرڪز طور [[منصوره]] جي اهميت وڌي وئي، جيڪو اسلامي دنيا جي اوڀرئين سرحد تي واقع هڪ اهم انتظامي، واپاري ۽ علمي شهر بڻجي اڀريو. عباسي دور ۾ سنڌ بغداد سان سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي طور ڳنڍيل رهي، جيتوڻيڪ جغرافيائي فاصلي ۽ مقامي قبائلي حالتن سبب مرڪزي حڪومت جي گرفت وقت سان ڪمزور ٿيندي وئي. عباسي دور جي شروعاتي گورنرن کي سنڌ ۾ قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، مالي انتظام ۽ سرحدي دفاع جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. خاص طور عرب قبيلن جي يمني ۽ مضري (حجازي) ڌرين جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن ئي سياسي بحرانن جو سبب بڻيا. ان باوجود عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا جي واپاري ۽ علمي نيٽ ورڪن سان وڌيڪ مضبوط نموني ڳنڍجي وئي. ==== منصوره: عباسي سنڌ جو مرڪز ==== [[منصوره]] عباسي دور ۾ سنڌ جو سڀ کان اهم شهر بڻجي ويو. مؤرخ [[ابن حوقل]]، [[اصطخري]] ۽ [[المسعودي]] منصوره کي هڪ خوشحال، آباد ۽ واپاري مرڪز طور بيان ڪيو آهي. شهر ۾ مسجدون، بازارون، سرڪاري عمارتون ۽ رهائشي پاڙا موجود هئا، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واپار لاءِ اهو اهم مرڪز هو.<ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Masudi, ''Muruj al-Dhahab''</ref> ڪيترا محقق منصوره کي پاڪستان جي سرزمين تي پهرين مڪمل اسلامي منصوبابنديءَ سان آباد ٿيل شهرن مان هڪ قرار ڏين ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== بنو عباس دور جا گورنر ==== عباسي خلافت جي قيام (750ع) کان پوءِ سنڌ اموي اقتدار مان نڪري عباسي خلافت جو اوڀرئين سرحدي صوبو بڻجي وئي. هن دور ۾ [[منصوره]] سنڌ جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. عباسي گورنرن کي قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، جاٽن ۽ ميدن جي مزاحمت، مالي انتظام ۽ خلافت جي مرڪزي پاليسين کي لاڳو ڪرڻ جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. نائين صدي عيسوي تائين عباسي اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ مقامي عرب اشرافيا طاقت حاصل ڪئي ۽ آخرڪار [[هباري خاندان]] نيم خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ ۾ عباسي دور جا عرب گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت (هجري/عيسوي) ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[موسي بن ڪعب تميمي]] | 124ھ–140ھ<br>(758ع تائين) | سنڌ جو پهريون عباسي گورنر. [[منصوره]] جي مرمت ڪرائي ۽ ان کي انتظامي مرڪز طور مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[عينيہ بن موسي]] | 140ھ | سندس دور ۾ خليفي [[ابو جعفر منصور]] سان اختلاف پيدا ٿيا ۽ مرڪزي حڪومت سندس ڪارڪردگيءَ کان ناراض رهي. |- | 3 | [[عمر بن حفص عتڪي]] | 140ھ–151ھ<br>(768ع تائين) | سندس دور ۾ شيعي اثرن جي واڌ ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو. |- | 4 | [[ھشام بن عمرو تغلبي]] | 151ھ–156ھ<br>(768/769ع–772/773ع) | محمد الاشتر ۽ سندس حامين خلاف مهم هلائي؛ عباسي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[معيد بن خليل تميمي]] | | سندس دور ۾ خليفي منصور وفات ڪئي ۽ [[المهدي بالله]] خلافت سنڀالي. |- | 6 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 159ھ لڳ ڀڳ | سندس دور ۾ گجرات جي سامونڊي پاسي کان حملي جو ذڪر ملي ٿو. |- | 7 | [[بسطام بن عمر]] | 159ھ–161ھ | سياسي اختلافن سبب عباسي خلافت طرفان معزول ڪيو ويو. |- | 8 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 161ھ | ٻيهر سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. |- | 9 | [[نصر بن محمد اشعث]] | 161ھ | مختصر عرصي لاءِ مقرر ٿيو، پر ساڳئي سال خليفي المهدي کيس هٽائي ڇڏيو. |- | 10 | [[محمد بن سليمان ھاشمي]] | 161ھ | لڳ ڀڳ ويهه ڏينهن حڪومت ڪئي؛ پوءِ ٻيهر انتظامي تبديليون آنديون ويون. |- | 11 | [[زبير بن عباس]] | 161ھ–162ھ | عباسي مرڪز جو نمائندو؛ هڪ سال کان پوءِ واپس گهرايو ويو. |- | 12 | [[مصباح بن عمرو تغلبي]] | 161ھ–163ھ | سندس دور ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني وڌي وئي. |- | 13 | [[ليث ظريف]] | 164ھ–170ھ<br>(782ع–787ع) | جاٽن جي بغاوت کي بصري کان آيل فوجي مدد سان ڪچليو ويو؛ وبائي صورتحال پڻ پيدا ٿي. |- | 14 | [[سالم يونسي]] | 170ھ–174ھ<br>(787ع–790/791ع) | هارون الرشيد طرفان مقرر ٿيو؛ اصل ۾ اسماعيل بن علي جو غلام هو. |- | 15 | [[اسحاق بن سليمان]] | 174ھ–175ھ | تقريباً هڪ سال حڪومت ڪرڻ بعد وفات ڪري ويو. |- | 16 | [[طيفور بن عبدالله]] | 175ھ | عرب قبيلن جي خونريز جهيڙن سبب معزول ڪيو ويو. |- | 17 | [[جابر بن اسعث طائي]] | مختصر عرصو | قبائلي تڪرارن کي ختم ڪرائڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 18 | [[سعيد بن مسلم]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ پنهنجي ڀاءُ [[ڪثير بن مسلم]] کي نائب مقرر ڪيو. |- | 19 | [[عيسي بن جعفر]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ [[محمد بن عدي]] کي نائب مقرر ڪيو، جنهن جي دور ۾ قبائلي اختلاف وڌيڪ وڌيا. |- | 20 | [[عبدالرحمان]] | مختصر عرصو | حالتن تي ضابطو آڻڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 21 | [[ايوب بن جعفر]] | مختصر عرصو | قبائلي ڇڪتاڻ ختم نه ڪري سگهيو؛ حجازي ۽ يمني عربن جا اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. |- | 22 | [[دائود بن يزيد]] | 220ھ تائين<br>(820ع لڳ ڀڳ) | عرب قبيلن جي اختلافن کي فوجي طاقت سان قابو ڪيو. |- | 23 | [[بشر بن دائود]] | 820ع کان پوءِ | مامون جي دور ۾ بغاوت جو الزام لڳو؛ بعد ۾ پنهنجي وفاداري ثابت ڪئي. |- | 24 | [[غسان بن عباد]] | 213ھ–216ھ | بشر بن دائود خلاف ڪارروائي ڪري کيس مامون جي درٻار ۾ پيش ڪيو. |- | 25 | [[موسي بن يحيٰ برمڪي]] | 221ھ تائين<br>(835ع) | ڪامياب عباسي گورنرن مان شمار ٿئي ٿو؛ سنڌ مان بغداد ويندڙ آمدني جو ذڪر ملي ٿو. |- | 26 | [[عمران بن موسي برمڪي]] | 221ھ–226ھ | جاٽن ۽ ميدن جي بغاوتن کي ڪچليو؛ بعد ۾ هباري عربن هٿان قتل ٿيو. |- | 27 | [[عنبسا بن اسحاق]] | 226ھ–240ھ | [[ديبل]] ۾ تعميراتي ۽ انتظامي سڌارا آندا. |- | 28 | [[هارون بن ابي خالد مروزي]] | 240ھ تائين<br>(854ع/855ع) | سنڌ ۾ عباسي اقتدار جو آخري نمايان نمائندو؛ سندس دور کان پوءِ [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت جو آغاز ٿيو. |} ===== عباسي دور جي مجموعي اهميت ===== {| class="wikitable" |+ سنڌ تي عباسي دور جا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | انتظام | منصوره سنڌ جو مستقل سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو. |- | معيشت | بغداد، بصره ۽ عربي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن سان لاڳاپا مضبوط ٿيا. |- | سماج | عرب، مقامي سنڌي ۽ نو مسلم آباديءَ جو گڏيل سماجي ڍانچو وجود ۾ آيو. |- | مذهب | اسلامي ادارن، مسجدن ۽ علمي مرڪزن ۾ واڌ ٿي. |- | سياست | مرڪزي عباسي طاقت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ مقامي عرب اشرافيا مضبوط ٿي. |- | تاريخي اهميت | هباري خاندان جي اڀار ۽ سنڌ جي نيم خودمختيار اسلامي رياست جي قيام لاءِ بنياد فراهم ٿيو. |} ==== سنڌ ۾ علمي ۽ ثقافتي ترقي ==== عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي علمي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترائي سنڌي عالم، شاعر، رياضي دان، محدث ۽ فقيه اسلامي دنيا جي مختلف مرڪزن تائين پهتا. عربي ماخذن ۾ "السندي" نسبت رکندڙ ڪيترن عالمن جو ذڪر ملي ٿو. [[ابو عطا السندي]] ابتدائي عربي شاعريءَ ۾ مشهور نالو آهي، جڏهن ته [[ابو مشعر السندي]] حديث ۽ علمي حلقن سان لاڳاپيل شخصيت طور سڃاتو وڃي ٿو. اهڙي طرح [[سند بن علي]] رياضي ۽ فلڪيات جي ميدان ۾ عباسي دور جي مشهور عالمن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Encyclopaedia of Islam</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> سنڌ مان بغداد، بصره ۽ ٻين اسلامي مرڪزن تائين علمي رابطن جي موجودگي ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿي ته سنڌ صرف هڪ سرحدي صوبو نه رهي، پر اسلامي علمي تمدن جو سرگرم حصو بڻجي وئي هئي. ==== واپار ۽ بحري رابطا ==== عرب دور ۾ [[ديبل]]، [[لاهري بندر]] ۽ سنڌ جي ٻين سامونڊي مرڪزن جي اهميت وڌي. سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، فارس، اوڀر آفريقا، سري لنڪا، ملائي دنيا ۽ چين تائين واپار ڪندا هئا. [[ابن حوقل]] ۽ [[اصطخري]] سنڌ جي بندرگاهن کي هند महासागर جي اهم واپاري مرڪزن مان شمار ڪيو آهي. سنڌ مان اناج، ڪپهه، ڪپڙو، نير، مصالحا، قيمتي ڪاٺ، جانور ۽ ٻيون شيون برآمد ٿينديون هيون، جڏهن ته عرب دنيا مان ڌاتو، خوشبو، ڪپڙا ۽ ٻيون تجارتي شيون درآمد ٿينديون هيون.<ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref> . ==== هباري خاندان جو دور ==== ''(تقريباً 854ع کان 1025ع تائين)'' نائين صدي عيسويءَ ۾، جڏهن [[عباسي خلافت]] جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي عرب قبيلن ۽ اشرافيه جو اثر وڌيو، تڏهن [[هباري خاندان]] سنڌ ۾ هڪ نيم خودمختيار عرب حڪومت قائم ڪئي. هباري حڪمرانن عباسي خليفي جي رسمي بالادستي برقرار رکي؛ خطبن ۽ سڪن تي خليفي جو نالو جاري رکندا رهيا، پر عملي طور انتظامي، فوجي ۽ مالي اختيار سندن پنهنجي هٿن ۾ هئا. ان ڪري تاريخدان هباري رياست کي عباسي دنيا سان وابسته هڪ خودمختيار يا نيم خودمختيار عرب امارت طور بيان ڪن ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref><ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري حڪومت جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز [[منصوره]] (المنصوره) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم گاديءَ وارو شهر، علمي مرڪز ۽ واپاري شهر بڻجي ويو. نائين صدي عيسويءَ دوران [[عمر بن عبدالعزيز ھباري]] مقامي عرب سردارن مان طاقت حاصل ڪري سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو. ڪجهه جديد محققن موجب هن عباسي خليفي کان سنڌ جي واڳ پنهنجي حوالي ڪرڻ جي درخواست ڪئي، جيڪا ان وقت جي سياسي حالتن سبب قبول ڪئي وئي، ۽ اهڙيءَ طرح هباري اقتدار کي قانوني جواز حاصل ٿيو.<ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ واپار، علم ۽ ثقافتي رابطن جو اهم مرڪز بڻجي وئي. [[ديبل]] [[عربي سمنڊ]] جي هڪ اهم بندرگاهه طور ترقي ڪئي، جتان سنڌي ۽ عربي واپاري ۽ ملاح [[بصره]]، [[عمان]]، [[يمن]]، اوڀر آفريقا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي سامونڊي واپاري مرڪزن تائين سفر ڪندا هئا. هن سامونڊي واپار سنڌ کي [[هندي وڏي سمنڊ]] جي واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان مقامي معيشت ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref>{{cite book|last=Bose|first=Sugata|title=A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire|year=2006|publisher=Harvard University Press|pages=198–201}}</ref> هباري حڪمرانن جي دور ۾ منصوره اسلامي علم، فقه، حديث، نجوم ۽ رياضي جي مطالعي جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. سنڌ مان ڪيترائي عالم ۽ اديب اسلامي دنيا جي مختلف علمي مرڪزن سان لاڳاپيل رهيا. هن دور ۾ عربي ۽ مقامي سنڌي ثقافتن جي وچ ۾ رابطن ۾ واڌ آئي، جنهن سان سنڌ ۾ هڪ منفرد اسلامي-سنڌي تمدني ماحول وجود ۾ آيو.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== هباري حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ هباري خاندان جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گادي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيت |- | [[عمر بن عبدالعزيز هباري]] | تقريباً 854ع – 914ع | منصوره | هباري اقتدار جو باني؛ عباسي خلافت جي رسمي اطاعت سان عملي خودمختياري حاصل ڪئي. |- | [[عبدالله بن عمر هباري]] | 10هين صدي | منصوره | علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو دور؛ ڪجهه روايتن موجب قرآن جو سنڌي ترجمو هن دور سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. |- | [[عمر بن عبدالله ھباري]] | 11هين صدي جي شروعات | منصوره | هباري دور جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ اسماعيلي اثر وڌيا. |} ==== قرآن جو سنڌي ترجمو ==== سنڌ جي اسلامي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ مشهور روايت موجب هباري دور ۾ هڪ مقامي هندو حڪمران جي درخواست تي قرآن پاڪ جو سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو تيار ڪيو ويو. جيڪڏهن اها روايت درست مڃجي ته اهو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ ۾ قرآن جي سڀ کان پراڻن ترجمن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. البت مؤرخن ۾ ان واقعي جي تفصيل ۽ نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جو خاتمو ==== 11هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سلطان محمود غزنوي]] ملتان ۽ سنڌ تي فوجي مهمون هلائيون. مختلف تاريخي ماخذن موجب 1024ع کان 1026ع جي وچ واري عرصي ۾ منصوره تي غزنوي اثر قائم ٿيو ۽ هباري خاندان جي سياسي طاقت ختم ٿي وئي. ان سان سنڌ ۾ تقريباً ٽن صدين تي پکڙيل عرب حڪمراني جو باب بند ٿيو ۽ سنڌ غزنوي سياسي دائري جو حصو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, “Mahmud of Ghazni”</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جي تاريخي اهميت ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ عرب دور جا ڊگهي مدي وارا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبي ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | مذهب | اسلام جو مستقل قيام ۽ مسلم آباديءَ جي شروعات |- | ٻولي | عربي لفظن ۽ اسلامي اصطلاحن جو سنڌي ٻوليءَ ۾ دخول |- | شهرسازي | منصوره جهڙن اسلامي شهرن جو قيام |- | واپار | عرب دنيا، اوڀر آفريقا ۽ هند महासागर سان واپاري رابطن ۾ واڌ |- | علم | سنڌي عالمن جو اسلامي علمي دنيا سان ڳانڍاپو |- | انتظام | اسلامي مالياتي، عدالتي ۽ انتظامي ادارن جو تعارف |- | ثقافت | سنڌي ۽ عربي ثقافتي عنصرن جي ميلاپ سان نئين سماجي روايتن جو جنم |} ===عربن کان پوء=== [[محمود غزنوي]] (998ع–1030ع) جي دور ۾ سنڌ تي اسماعيلي حڪمران خاندانن جي حڪومت هئي. محمود غزنوي، جيڪو سني عقيدي جو وڏو حامي هو، 1025ع ۾ [[ملتان]] ۽ [[اوچ]] تي حملو ڪري اتان جي اسماعيلي حڪمران کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ هن 1026ع ۾ بکر ۽ سيوستان (سيوهڻ) تي قبضي لاءِ پڻ فوج موڪلي. [[سومنات]] جي فتح کان پوءِ هن ڪڇ جي ريگستان مان گذرندي هباري خاندان جي گاديءَ واري هنڌ منصوره جو گهيرو ڪيو ۽ شهر کي ڦري لٽي باهه ڏئي ساڙي ڇڏيو.<ref name="Masumi32-37">{{cite book |last=معصوم بکري |first=مير |title=تاريخ معصومي |location=بمبئي |year=1938 |pages=32–37 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> غزنوين کان پوءِ جڏهن غوري اقتدار ۾ آيا ته [[معزالدين غوري]] پنهنجي غلام [[ناصرالدين قباچه]] کي ملتان ۽ اوچ جو حاڪم مقرر ڪيو (1206ع–1228ع). معزالدين جي وفات کان پوءِ ناصرالدين قباچه عملي طور خودمختيار حڪمران بڻجي ويو ۽ سيوستان ۽ ديبل تي به قبضو ڪري ورتائين. هن سنڌ جي سامونڊي علائقن وارن تقريباً سڀني شهرن کي پنهنجي حڪومت هيٺ آندو. سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندڙ ستن راجائن قباچه جي بالادستي تسليم ڪئي ۽ کيس خراج ڏيڻ لڳا.<ref name="MubarakAliQubacha78-79">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |pages=78–79 }}</ref><ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—120-121 }}</ref> قباچه جي دورِ حڪومت ۾ سنڌ تي هڪ وڏي آفت نازل ٿي. [[جلال الدين خوارزم شاهه]] (1220ع–1231ع)، جيڪو [[چنگيز خان]] کان لڳاتار شڪستن کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو، پاڻ ته منگولن هٿان شڪست کاڌل، پنهنجي ملڪ جي تباهي ڏٺل ۽ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاريندڙ شخص هو، پر سنڌ لاءِ به مصيبت بڻجي آيو. پناهه ۽ امن جي تلاش ڪرڻ بدران هن سنڌ جي شهرن ۽ ڳوٺن تي حملا شروع ڪيا. هن شهرن تي قبضو ڪيو، ماڻهن کي قتل ڪرايو، ديهاتن کي ڦريو، ڳوٺن ۽ شهرن کي باهيون ڏنيون. ٿوري ئي عرصي، يعني 1221ع کان 1223ع تائين، هن سنڌ جي وڏي حصي کي تباهي ۽ برباديءَ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.<ref name="MubarakAliQubacha82">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |page=82 }}</ref></ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> === سومرن جو دور === {{Main|سومرن جي سنڌ تي حڪومت}} تقريباً 11هين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[حباري خاندان]] جي زوال ۽ [[غزنوي سلطنت]] جي سنڌ ۾ مداخلت کان پوءِ سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو، جيڪو تاريخ ۾ '''سومرن جي دور''' جي نالي سان مشهور آهي. سومرا گهراڻو اسلامي دور کان پوءِ سنڌ ۾ اُڀرندڙ پهريون وڏو مقامي حڪمران خاندان هو، جنهن ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جي وسيع علائقن تي حڪومت قائم ڪئي. سندن حڪمراني لڳ ڀڳ ٽي صديون جاري رهي ۽ ان کي سنڌ جي مقامي سياسي خودمختياري جي بحاليءَ جي علامت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf|title=The Soomras of Sindh|publisher=University of Karachi}}</ref> سومرن جي ابتدا ۽ نسب بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه روايتي بيانن موجب سومرا عرب نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته جديد محققن جي اڪثريت کين سنڌ جي مقامي قبيلائي ۽ سماجي ڍانچي سان ڳنڍي ٿي. سومرن جي اوائلي تاريخ بابت دستاويزي مواد محدود هجڻ ڪري سندن شروعاتي حڪمرانن ۽ حڪومتي ارتقا بابت ڪيترائي سوال اڃا تائين علمي بحث جو موضوع آهن. خاص طور تي [[خفيف سومرو]] جي شخصيت بابت اهو واضح ناهي ته هو حباري دور جو آخري حڪمران هو يا سومرا اقتدار جو ابتدائي نمائندو.<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind</ref> حباري اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ ۽ [[محمود غزنوي]] جي [[منصوره]] تي حملي کان پوءِ سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن گڏجي هڪ نئين سياسي قوت طور اُڀريا. روايتي بيانن موجب 1025ع ڌاري ماتلي تعلقي جي ٿري نالي علائقي ۾ مقامي سردارن جي هڪ گڏجاڻي ٿي، جنهن ۾ سومرا سردار کي ڏکڻ سنڌ جو حڪمران تسليم ڪيو ويو. ان واقعي کي سنڌ ۾ مقامي اقتدار جي بحاليءَ جي شروعات تصور ڪيو ويندو آهي.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref> سومرا دور رڳو هڪ حڪمران خاندان جي تاريخ نه پر سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن جي سياسي اتحاد جي تاريخ پڻ آهي. ان دور ۾ [[سما]]، [[سهتا]]، [[ابڙا]]، [[سوڍا]]، [[چنا]]، [[پنھور]]، [[پھوڙ]]، [[گجر]]، [[ڀٽي]]، [[جاڙيجا]]، [[ٿھيم]]، [[ڳاها]]، [[جوڻيجا]]، [[راجپر]] ۽ ٻين قبيلن سنڌ جي سياسي ۽ فوجي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي قبيله [[ميرپور ماٺو]] کان وٺي ڪڇ ۽ ڀوڄ تائين مختلف علائقن ۾ آباد هئا ۽ مقامي خودمختياري برقرار رکندي سومرا حڪمرانن کي فوجي ۽ مالي سهڪار فراهم ڪندا هئا. سومرا دور ۾ [[محمد طور]]، [[ٺٽو]]، [[ڌرڪ]] ۽ ٻين شهرن کي سياسي اهميت حاصل رهي. سنڌ جي زرعي معيشت، دريائي واپار ۽ مقامي ثقافت کي پڻ هن دور ۾ استحڪام حاصل ٿيو. ان دور جي لوڪ روايتن ۽ رزميه داستانن، خاص طور [[دودو چنيسر]] جي ڪهاڻي، سومرا حڪمرانن کي سنڌي قومي يادگيريءَ جو اهم حصو بڻائي ڇڏيو. تاريخي ذريعن موجب سومرا حڪمرانن گهڻو ڪري مقامي خودمختياري برقرار رکي، جيتوڻيڪ وقت بوقت غزنوي، غوري ۽ دهلي سلطنتن جي سياسي اثر هيٺ به رهيا. 14هين صديءَ جي شروعات تائين سندن اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو ۽ آخرڪار [[ھمير سومرو]] جي دور کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو.<ref>Baloch, N. A., Soomran-jo-Daur</ref><ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ==== سومرا گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | سومرا گهراڻي جا حڪمران |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | تعلق / جانشيني ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سومرو (امير)|سومرو سردار]] | تقريباً 1053ع کان | باني حڪمران | ڏکڻ سنڌ ۾ سومرا اقتدار جو بنياد وڌو؛ گادي [[محمد طور]] ۾ قائم ڪئي. |- | 2 | [[ڀونگر سومرو|ڀونگر بن سومرو]] | وفات 1068ع (461ھ) | سومرو سردار جو پٽ | ابتدائي سومرا حڪومت کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[دودو سومرو|دودو اول]] | تقريباً 1068ع–1098ع | ڀونگر جو جانشين | لاڙ کان [[نصرپور]] تائين اقتدار وڌايو. |- | 4 | [[تاراٻائي]] | 491ھ کان پوءِ | سنگھار جي سرپرست | نابالغ وارث جي نالي ۾ حڪومت هلائي. |- | 5 | [[سنگھار سومرو]] | تقريباً 1120ع تائين | دودو خاندان | سندس وفات کان پوءِ جانشيني جو مسئلو پيدا ٿيو. |- | 6 | [[راڻي ھمو ٻائي]] | | سنگھار جي زال | گادي [[ڌرڪ]] منتقل ڪئي. |- | 7 | [[خفيف سومرو]] | وفات 536ھ | هِمو ٻائي جو ڀاءُ | اقتدار جي منتقلي واري مرحلي جو حڪمران. |- | 8 | [[عمر سومرو پھريون]] | تقريباً 40 سال | جانشين | وفات 576ھ. |- | 9 | [[دودو سومرو ٻيون]] | وفات 590ھ | دودو خاندان | خانداني اقتدار جي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 10 | [[ڀونگر سومرو ٻيون]] | 33 سال | دودو اول جي نسل مان | وفات 623ھ. |- | 11 | [[خيرو سومرو]] | 16 سال | جانشين | سومرا اقتدار کي برقرار رکيو. |- | 12 | [[محمد طور سومرو]] | 15 سال | جانشين | محمد طور سان منسوب روايتون ملن ٿيون. |- | 13 | [[خيرو بن محمد]] | 15 سال | محمد طور جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 14 | [[دودو سومرو ٽيون]] | 14 سال | خيرو جو پٽ | سومرا خاندان جي وچئين دور جو حڪمران. |- | 15 | [[طائي سومرو]] | 14 سال | دودو ٽيون جو پٽ | اقتدار جي وراثتي تسلسل جو حصو. |- | 16 | [[چنيسر سومرو]] | 18 سال | طائي جو پٽ | ليلان-چنيسر جي مشهور لوڪ روايت سان لاڳاپيل. |- | 17 | [[ڀونگر سومرو ٽيون]] | 15 سال | چنيسر جو پٽ | پيءُ کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. |- | 18 | [[خفيف سومرو ٻيون]] | 18 سال | ڀونگر ٽيون جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 19 | [[دودو سومرو چوٿون]] | 25 سال | خفيف ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي آخري مضبوط مرحلي جو حڪمران. |- | 20 | [[عمر سومرو ٻيون]] | 35 سال | دودو چوٿون جو پٽ | ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪئي. |- | 21 | [[ڀونگر سومرو چوٿون]] | 10 سال | عمر ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي زوال واري دور جو حڪمران. |- | 22 | [[ھمير سومرو]] | وفات 1403ع / 843ھ | آخري حڪمران | سومرا خاندان جو آخري حڪمران؛ ان کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جو حڪمران بڻيو. |} === سمن جو دور === {{Main|سمن جي سنڌ تي حڪومت}} [[فائل:View of Makli by Usman Ghani.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] جو هڪ نظارو]] چوڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سومرا خاندان]] جي زوال کان پوءِ [[سما گھراڻو|سمن خاندان]] سنڌ جي غالب سياسي قوت طور اُڀريو ۽ تقريباً 1351ع کان 1524ع تائين سنڌ جي وڏن حصن تي حڪومت ڪئي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref> سمن جو تعلق [[سما]] قبيلائي گروهه سان هو، جيڪو سنڌ، ڪڇ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ اثرائتو هو. [[ڄام انڙ]] (ڄام انڙ فيروزالدين) کي سمن اقتدار جي شروعاتي اهم حڪمرانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو، جنهن [[دهلي سلطنت]] جي اثر کي چئلينج ڪندي سنڌ ۾ مقامي اقتدار کي مستحڪم بڻايو ۽ خودمختيار حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref> سمن حڪمرانن مقامي سياسي ادارن کي مضبوط ڪندي سنڌ ۾ هڪ نسبتاً مستحڪم حڪومت قائم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ زراعت، واپار، دستڪاري ۽ شهري زندگيءَ کي ترقي حاصل ٿي. سندن دور ۾ سنڌ عربي سمنڊ وسيلي [[فارس]]، [[عرب دنيا]]، اوڀر آفريقا، [[گجرات]] ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان واپاري رابطن جو اهم مرڪز رهي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire''</ref> هن واپاري سرگرميءَ جي نتيجي ۾ سنڌ جي بندرگاهن، خاص طور [[ٺٽو]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن سامونڊي مرڪزن، کي وڏي اقتصادي اهميت حاصل ٿي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ سياسي، تجارتي، علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز بڻجي اُڀريو. وقت سان گڏ ٺٽو قديم [[ديبل]] جي جاءِ تي سنڌ جو سڀ کان اهم واپاري شهر بڻجي ويو. سمن حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ [[سنڌي ادب]]، فن تعمير، موسيقي ۽ ٻين فنون لطيفه کي نمايان ترقي حاصل ٿي. هن دور جي مشهور شخصيتن ۾ [[قاضي قاضن]]، [[دريا خان]] ۽ [[مخدوم بلاول]] شامل آهن، جن سنڌ جي علمي، سياسي ۽ روحاني زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>Nabi Bakhsh Baloch, ''History of Sindhi Literature''</ref> سمن سلطنت پنهنجي عروج تي [[ڄام نظام الدين ثاني]] (ڄام نندو) جي دورِ حڪومت (1461ع–1509ع) ۾ پهتي، جنهن کي سمن دور جو سنهري زمانو سڏيو وڃي ٿو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Dawn, "Jam Nizamuddin II: The Sultan of the Samma Dynasty"</ref> سندس دور ۾ سياسي استحڪام، زرعي خوشحالي، واپار، فن تعمير ۽ ثقافتي سرگرمين کي غيرمعمولي ترقي ملي. وطن سان وابستگي، عوامي ڀلائي ۽ تعميري منصوبن کي هٿي ڏني وئي، جنهن سبب سمن حڪمراني سنڌ جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ مستحڪم مقامي حڪومتن مان هڪ طور سڃاتي وڃي ٿي. هن دور جو سڀ کان مشهور يادگار [[مڪلي]] جو قبرستان آهي، جتي سمن حڪمرانن، اميرن، عالمن ۽ صوفين جا مقبرا موجود آهن. مڪلي جي تاريخي يادگارن کي سندن فن تعمير، سنگتراشي ۽ ثقافتي اهميت سبب [[يونيسڪو]] 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>UNESCO World Heritage Centre, Makli, Thatta</ref> مڪلي ۽ ٺٽو گڏجي سمن دور جي سياسي طاقت، ثقافتي عظمت ۽ فني مهارت جا نمايان نشان بڻيا. سمن سلطنت جي آخري دور ۾ اندروني سياسي اختلافن ۽ جانشيني جي تڪرارن سبب مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو. جيتوڻيڪ ٺٽو هڪ وڏو ۽ خوشحال شهر هو، پر حڪومت وٽ اهڙي مضبوط فوج موجود نه هئي، جيڪا [[ارغون]] ۽ [[ترخان]] حڪمرانن جي وڌندڙ فوجي دٻاءَ جو مقابلو ڪري سگهي. نتيجي طور ڪيترائي سما امير ۽ حڪمران جنگين ۾ مارجي ويا ۽ آخرڪار [[ڄام فيروز]] جي دور ۾ ٺٽو [[ارغون|ارغونن]] جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان سان سمن حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ارغون دور جو آغاز ٿيو.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia of Islam, "Samma Dynasty"</ref> ==== سمن گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سمن خاندان جا حڪمران (1339ع–1527ع) ! style="background:#99CCFF; width:6%;" | نمبر ! style="background:#99CCFF; width:28%;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF; width:18%;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF; width:48%;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ڄام انڙ]] | 1339ع–1352ع | سمن اقتدار جو باني حڪمران؛ دهلي سلطنت جي اثر کان نجات حاصل ڪري سنڌ ۾ سما حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[ڄام جوڻو]] | 1352ع–1367ع | رياست کي مستحڪم ڪيو ۽ سما اقتدار کي سنڌ جي مختلف علائقن تائين وڌايو. |- | 3 | [[ڄام بابينو]] | 1367ع–1379ع | سمن سلطنت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 4 | [[ڄام تماچي]] | 1379ع–1389ع | سنڌي لوڪ ادب ۾ نوري ڄام تماچي جي داستان سبب مشهور؛ سندس دور کي ثقافتي اهميت حاصل آهي. |- | 5 | [[ڄام صلاح الدين]] | 1389ع–1391ع | مختصر عرصي تائين حڪومت ڪئي ۽ اندروني سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 6 | [[ڄام نظام الدين ڀمڀرو]] | 1391ع–1398ع | سمن سلطنت جي سياسي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 7 | [[ڄام علي شير]] | 1398ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ جانشيني جي تڪرارن واري دور سان لاڳاپيل. |- | 8 | [[ڄام ڪرن]] | 1398ع | مختصر مدت لاءِ اقتدار سنڀاليو؛ سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 9 | [[ڄام فتح خان]] | 1398ع–1414ع | سمن اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪيو ۽ رياست جي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪيو. |- | 10 | [[ڄام جوڻو ٻيون]] | 1414ع–1442ع | ڊگهي حڪمراني دوران سنڌ ۾ سياسي استحڪام برقرار رهيو. |- | 11 | [[ڄام مبارڪ]] | 1442ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو. |- | 12 | [[ڄام سڪندر شاهه]] | 1442ع–1444ع | جانشيني جي دور ۾ اقتدار سنڀاليو. |- | 13 | [[ڄام راءِ ڏنو]] | 1444ع–1453ع | سلطنت جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي کي برقرار رکيو. |- | 14 | [[ڄام سنجر]] | 1453ع–1461ع | ڄام نندي جي اقتدار لاءِ سياسي بنياد فراهم ڪيا. |- | 15 | [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين سمو (ڄام نندو)]] | 1461ع–1508ع | سمن سلطنت جو سڀ کان مشهور ۽ طاقتور حڪمران. سندس دور کي سمن راڄ جو سنهري دور سڏيو وڃي ٿو. [[ٺٽو]] علم، واپار ۽ ثقافت جو وڏو مرڪز بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جي تعميراتي ترقي عروج تي پهتي. |- | 16 | [[ڄام فيروز]] | 1508ع–1527ع | سمن خاندان جو آخري حڪمران. سندس دور ۾ ارغونن سان جنگيون ٿيون ۽ آخرڪار سمن سلطنت جو خاتمو ٿيو. |} سمن خاندان سنڌ جي وچئين دور جي سڀ کان اهم مقامي مسلمان سلطنتن مان هڪ هو، جنهن تقريباً ٻه صديون سنڌ تي حڪومت ڪئي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، علمي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جو عظيم قبرستان هن دور جي فن تعمير ۽ ثقافتي ورثي جي نمايان علامت طور اڄ به موجود آهي. === ارغون ۽ ترخان دور === {{Main|ارغون خاندان|ترخان خاندان}} [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ ارغون ۽ ترخان دور جا مقبرا]] [[سمن خاندان]] جي زوال کان پوءِ سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ تي [[ارغون خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي. 1519ع کان 1521ع جي وچ ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي فوجي مهمون هلائي سمن اقتدار جو خاتمو ڪيو ۽ هيٺين سنڌ تي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Nabi Bakhsh Khan Baloch, ''History of Sindh''</ref> ارغون حڪمران اصل ۾ وچ ايشيا جي ترڪ-مغل نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ [[قنڌار]] مان سنڌ ڏانهن منتقل ٿيا هئا. سندن اقتدار سان سنڌ ۾ هڪ نئين سياسي دور جو آغاز ٿيو، جنهن دوران سنڌ جا لاڳاپا وچ ايشيا، قنڌار ۽ مغل دنيا سان وڌيڪ مضبوط ٿيا. [[شاھ بيگ ارغون]] 1522ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس پٽ [[شاھ حسين ارغون]] اقتدار سنڀاليو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> شاهه حسين کي ارغون دور جو سڀ کان بااثر حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. سندس حڪومت دوران سنڌ ۾ نسبي سياسي استحڪام قائم رهيو ۽ [[ٺٽو]] هڪ اهم تجارتي مرڪز طور ترقي ڪندو رهيو. هن ئي دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهه]] [[همايون]] شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ سنڌ پهتو ۽ ڪجهه عرصو سنڌ جي مختلف علائقن ۾ رهيو. تاريخي ذريعن موجب همايون ۽ شاهه حسين ارغون جي لاڳاپن ۾ سياسي بي اعتمادي موجود رهي، جنهن سبب همايون کي سنڌ ۾ گهڻيون ڏکيائون پيش آيون.<ref>Ghulam Muhammad Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref> شاهه حسين ارغون 1555ع ۾ وفات ڪئي. سندس ڪو سڌو وارث موجود نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس اڪيلو پٽ اڳ ئي وفات ڪري چڪو هو. سندس حڪومت جي آخري دور ۾ سنڌ عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي. [[بکر]] کان [[سيوهڻ]] تائين مٿيون سنڌ [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جي قبضي هيٺ هئي، جڏهن ته هيٺين سنڌ تي شاهه حسين جو سڌو اقتدار برقرار هو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ارغونن کان پوءِ ترخان اقتدار ۾ آيا، جن جي دور ۾ سنڌ ٻن حصن ۾ ورهائجي وئي. هيٺين سنڌ، جنهن جي گادي [[ٺٽو]] هئي، عيسيٰ خان ترخان (1555ع–1566ع) جي حڪمراني هيٺ هئي، جڏهن⁠تہ مٿين سنڌ، جنهن جي گادي [[بکر]] هئي، سلطان محمود خان (1555ع–1574ع) جي قبضي هيٺ هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. سلطان محمود خان، هندستان جي مغل شهنشاهن جي اثر کي متوازن رکڻ لاءِ، [[صفوي سلطنت|ايران جي صفوي بادشاهن]] سان سٺا لاڳاپا قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن قيمتي تحفن سان گڏ ڪيترائي سفارتي وفد ايران ڏانهن موڪليا، ۽ بدلي ۾ کيس پڻ صفوي بادشاهه طرفان قيمتي تحفا حاصل ٿيا.<ref>{{cite book |title=تحفة الڪرام |page=196 }}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> شاهه حسين جي وفات کان پوءِ [[مرزا عيسيٰ ترخان]] اقتدار حاصل ڪيو، جيڪو اڳ ۾ شاهه بيگ ارغون سان گڏ سنڌ آيو هو. جيتوڻيڪ ڪجهه روايتن موجب مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ سنڌ جي ورهاست بابت هڪ سمجھوتو موجود هو، پر شاهه حسين جي وفات کان پوءِ مرزا عيسيٰ سڄي سنڌ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان وقت ملڪ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني پيدا ٿي وئي ۽ مقامي سردارن [[سيوهڻ]] تي قبضو ڪري ورتو. مرزا عيسيٰ فوجي طاقت سان اڳتي وڌي سيوهڻ تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ پوءِ اتر طرف [[بکر]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, Journal of Sindh Historical Society, pp. 71–72</ref> انهيءَ سياسي تڪرار دوران مرزا عيسيٰ ترخان [[پورچوگال]] جي نوآبادياتي قوت کان فوجي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن [[باسين]] (Bassein) ۾ موجود پورچوگالي گورنر ڏانهن سفير موڪلي فوجي امداد گهري ۽ بدلي ۾ مالي معاوضي ۽ واپاري سهولتن جو واعدو ڪيو. پورچوگالي حڪومت [[پيڊرو باريٽو رولن]] (Pedro Barreto Rolim) جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 700 سپاهي موڪليا، جيڪي جهازن ذريعي ٺٽي پهتا.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> بهرحال، ان وقت تائين مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ صلح ٿي چڪي هئي، جنهن سبب پورچوگالي فوج جي ضرورت ختم ٿي وئي. جڏهن پورچوگالي ڪمانڊر پنهنجي مهم جي خرچن جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو ته ٺٽي جي انتظاميا طرفان کيس اطمينان بخش جواب نه مليو. نتيجي طور پورچوگالي فوجن ٺٽي تي حملو ڪيو، جنهن دوران شهر کي وڏي تباهي ۽ نقصان پهتو. هي واقعو سنڌ جي تاريخ ۾ يورپي سامونڊي طاقتن جي ابتدائي فوجي مداخلتن مان هڪ اهم مثال شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> ترخان خاندان بعد ۾ ارغونن جي جانشين طور سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو. ترخان دور ۾ [[ٺٽو]] پنهنجي سياسي ۽ واپاري اهميت برقرار رکي، جڏهن ته [[مڪلي]] ۾ ڪيترائي شاندار مقبرا ۽ يادگار تعمير ڪيا ويا، جيڪي اڄ به سنڌ جي اسلامي فن تعمير جي اهم ترين ورثن مان شمار ٿين ٿا.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Historical Monuments at Makli, Thatta</ref> آخرڪار 1592ع ۾ [[مغل سلطنت]] جي شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جنهن سان ارغون ۽ ترخان دور جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ مغل سلطنت جو صوبو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> ==== ارغون گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون خاندان جا حڪمران، سنڌ ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[شاھ بيگ ارغون]] | 1520ع – 1524ع | [[ٺٽو]] / [[بکر]] | باني حڪمران | [[سما گھراڻو|سمن سلطنت]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز]] کي شڪست ڏئي سنڌ ۾ ارغون اقتدار قائم ڪيو؛ سنڌ ۾ ارغون خاندان جو باني حڪمران شمار ٿئي ٿو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> |- | 2 | [[شاھ حسين ارغون]] | 1524ع – 1554ع | [[ٺٽو]] | آخري ارغون حڪمران | ارغون خاندان جو سڀ کان اهم ۽ ڊگهي عرصي تائين حڪمراني ڪندڙ حڪمران هو. سندس دور ۾ [[همايون]] سنڌ آيو. حڪومت جي آخري مرحلي ۾ سنڌ عملي طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهائجي وئي.<ref>G. M. Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref><ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون دور سان لاڳاپيل اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور جا اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | علائقو ! style="background:#99CCFF;" | ارغون حڪمران سان تعلق ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[فاضل ڪوڪلتاش]] | ارغون امير | مٿيون سنڌ | [[شاھ بيگ ارغون]] جو ويجهو ساٿي | شاهه بيگ ارغون جو اهم فوجي امير ۽ اعتماد وارو ساٿي هو. |- | 2 | [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] | علائقائي حاڪم / امير | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ مٿيون سنڌ | [[فاضل ڪوڪلتاش]] جو پٽ | شاهه حسين ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو عملي حڪمران رهيو؛ بکر ۽ سيوهڻ جي علائقن ۾ سندس اثر نمايان هو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور کان پوءِ ترخان اقتدار جو آغاز ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گهراڻو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[مرزا عيسيٰ ترخان]] | 1554ع – 1567ع | [[ترخان خاندان]] | ارغون اقتدار کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي | [[شاھ حسين ارغون]] جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ ۾ ترخان خاندان جي حڪومت قائم ڪئي.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh</ref> |} جديد تاريخي تحقيق ۽ مستند ماخذن مطابق سنڌ ۾ ارغون خاندان جا اصل خودمختيار حڪمران فقط ٻه هئا: [[شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[شاھ حسين ارغون]]. 1554ع کان پوءِ اقتدار [[ترخان خاندان]] ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کي ڪيترائي مؤرخ ارغون دور جي جانشين شاخ تصور ڪن ٿا، پر سياسي لحاظ کان اهو الڳ حڪمران گهراڻو شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Arghun dynasty</ref><ref>Tarkhan dynasty</ref> ترخانن جي حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو، جڏهن سنڌ [[مغل سلطنت]] جي قبضي ۾ آئي. ترخان خاندان جو آخري حڪمران، [[جاني بيگ ترخان]] (1585ع–1592ع)، مغل درٻار ۾ منصبدار مقرر ٿيو. سندس پٽ [[غازي بيگ ترخان]] [[جهانگير]] جو منظورِ نظر بڻجي ويو ۽ کيس [[قنڌار]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن انهيءَ حيثيت ۾ 1608ع کان 1612ع تائين قنڌار جي حڪومت سنڀالي.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—122 }}</ref> . === مغلن جو دور === {{Main|ٺٽو صوبو|مغل سلطنت}} 1524ع ۾، توڙي جو مغل شهنشاهت جو دارومدار ارغون ۽ ترخان فوجين تي هو، تنهن باوجود سنڌ جي ڪجهه بادشاهن انهن جو استقبال ڪيو. اڳتي ايندڙ وقت ۾ سنڌي مغلن جي اثر هيٺ رهيا. [[فائل:Shah Jahan Mosque Thatta.jpg|thumb|کاٻو|[[شاھجھان مسجد، ٺٽو]]، جيڪا مغل دور جي اهم تعميري يادگارن مان هڪ آهي]] [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|مغل دور ۾ [[مڪلي]] سنڌ جو اهم علمي ۽ ثقافتي مرڪز رهيو]] 1592ع ۾ [[اڪبر اعظم]] جي فوجن ارغون ۽ ترخان حڪمرانن کي شڪست ڏئي سنڌ کي [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ مغلن جي انتظامي نظام جو حصو بڻجي وئي.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> شروعاتي طور سنڌ کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي ماتحت رکيو ويو، پر بعد ۾ [[ٺٽو]] کي مرڪز بڻائي الڳ انتظامي وحدت قائم ڪئي وئي، جيڪا تاريخ ۾ ''ٺٽو صوبو'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref>Thatta Subah, Mughal Province</ref><ref>Irfan Habib, ''Atlas of the Mughal Empire''</ref> مغل دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، بندرگاهي ۽ صنعتي شهرن مان هڪ بڻجي ويو. هتي ڪپڙي جي صنعت، خاص طور سنڌي سوٽي ڪپڙي ۽ ريشمي شين جي پيداوار، وڏي پيماني تي ٿيندي هئي. ٺٽي جا واپاري رابطا [[فارس]]، [[عربستان]]، [[عمان]]، اوڀر آفريقا ۽ يورپي واپاري ڪمپنين سان قائم هئا.<ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref><ref>Thatta, Mughal Trade Networks</ref> مغل دور ۾ سنڌ جي زرعي آمدني، واپاري محصولن ۽ سامونڊي تجارت سلطنت لاءِ اهم اقتصادي حيثيت رکي ٿي. [[شاھجھان]] جي دور ۾ سنڌ خاص ترقي حاصل ڪئي. ٺٽي ۾ شاندار [[شاھجھان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] تعمير ڪئي وئي، جيڪا مغل فن تعمير جو هڪ اهم شاهڪار سمجهي وڃي ٿي.<ref>UNESCO – Shah Jahan Mosque, Thatta</ref><ref>Catherine Asher, ''Architecture of Mughal India''</ref> ان دور ۾ ٺٽو علم، ادب، تصوف ۽ اسلامي تعليم جو پڻ اهم مرڪز بڻيو، جتي ڪيترائي عالم، صوفي ۽ مؤرخ سرگرم رهيا. سترهين صديءَ دوران مغل حڪمرانن سنڌ تي ''صوبيدارن'' يا ''نوابن'' جي ذريعي حڪومت ڪئي. انهن جو بنيادي ڪم انتظامي ڪنٽرول، ماليات جي وصولي، فوجي تحفظ ۽ سامونڊي واپار جي نگراني هو.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Mughals''</ref><ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire''</ref> وقت سان گڏ مغل مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي طاقتور خاندانن، خاص طور [[ڪلھوڙا خاندان]]، جو اثر وڌڻ لڳو. ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين مغل اقتدار عملي طور ڪمزور ٿي ويو ۽ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جهڙن مقامي حڪمرانن سنڌ ۾ خودمختيار اقتدار قائم ڪرڻ شروع ڪيو. آخرڪار 1737ع–1740ع جي وچ ۾ مغل سياسي ڪنٽرول تقريباً ختم ٿي ويو ۽ سنڌ تي [[ڪلھوڙا خاندان]] جي مستقل حڪومت قائم ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== مغل دور جي اهم صوبيدارن ۽ نوابن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ (ٺٽو صوبو) جا اهم مغل صوبيدار / نواب ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | عهدو ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | مغل ماتحت حڪمران | 1592ع–1593ع | مغلن اڳيان شڪست بعد اڪبر اعظم جي ماتحت رهيو؛ ارغون-ترخان اقتدار جي خاتمي ۽ مغل دور جي شروعات سان لاڳاپيل.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 2 | [[مرزا رستم صفوي]] | صوبيدار | 1593ع | سنڌ ۾ مغل انتظامي نظام جي شروعاتي عملدرآمد سان لاڳاپيل پهرين اهم مقررين مان هڪ.<ref>Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 3 | [[امير خان اول]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1629ع–1647ع | [[شاھجھان]] جي دور جو مشهور مغل گورنر؛ سندس دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام ۽ اقتصادي سرگرمين ۾ واڌ ٿي. |- | 4 | [[دولت خان مائي]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1635ع–1640ع | مغل انتظاميا جو اهم امير؛ بعد ۾ قنڌار جو گورنر پڻ مقرر ٿيو. |- | 5 | [[خواجه ڪمگار غيـرت خان]] | صوبيدار | 1640ع–1641ع | شاهجهاني دور ۾ ٺٽي جي انتظامي نگراني سنڀالي.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 6 | [[شاد خان]] | صوبيدار | 1641ع–1642ع | مغل صوبائي انتظام جي تسلسل کي برقرار رکيو.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 7 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | مغل ماتحت نواب / صوبيدار | 1701ع–1719ع | [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ''نواب'' جو لقب حاصل ڪيو؛ بعد ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |} مغل دور ۾ سنڌ کي گهڻو ڪري ''ٺٽو صوبو'' سڏيو ويندو هو. مغلن جي سياسي اقتدار سان گڏ سنڌ ۾ واپار، تعمير، سڪن جي ضرب، بندرگاهي سرگرمين ۽ اسلامي علمي ادارن کي ترقي ملي، جڏهن ته [[ٺٽو]]، [[سيوهڻ]]، [[بکر]] ۽ [[لاھري بندر]] اهم انتظامي ۽ تجارتي مرڪز بڻيا.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Thatta Subah</ref> === ڪلهوڙن جو دور === {{Main|ڪلهوڙا خاندان}} [[فائل:Tomb of Mian Yar Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي مقبري جو منظر]] [[فائل:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جو مقبرو]] مغل سلطنت جي زوال پذير دور ۾ سنڌ اندر مقامي سياسي قوتن جو اثر وڌڻ لڳو ۽ انهيءَ پسمنظر ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] سنڌ جي حڪمران گهراڻي طور اُڀريو. ڪلهوڙن جو تعلق هڪ مذهبي ۽ صوفي روايت سان وابسته خاندان سان هو، جنهن جو سياسي عروج [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ شروع ٿيو. 1701ع ۾ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ميان يار محمد کي ''خدايار خان'' جو لقب ڏنو ويو ۽ کيس مٿئين سنڌ جو انتظام سونپيو ويو، جنهن سان سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي باقاعده شروعات ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>Sarah F. D. Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> ڪلهوڙن تدريجي طور سنڌ جي مختلف علائقن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آندو ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ تقريباً سڄي سنڌ هڪ مرڪزي حڪومت هيٺ متحد ٿي وئي. 1736ع ۾ مغل درٻار عملي طور ڪلهوڙن جي خودمختيار حيثيت کي تسليم ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ هڪ نيم آزاد رياست جي صورت اختيار ڪئي.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> بهرحال، سنڌ کي [[نادر شاھ افشار]] ۽ پوءِ [[احمد شاھ دراني]] جي حملي آورن سان به واسطو پيو، جنهن سبب ڪلهوڙا حڪمرانن کي وقت بوقت فارسي ۽ افغاني بالادستي قبول ڪرڻي پئي.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> [[نادر شاهه افشار]] هندستان تي حملو ڪري [[محمد شاهه مغل]] (1719ع–1748ع) کي شڪست ڏني. شڪست کان پوءِ محمد شاهه، درياءِ اٽڪ جي اولهه وارا پنهنجا علائقا ــ دراجات، شڪارپور، بکر، سيوستان (سيوهڻ)، نصرپور ۽ ٺٽو ــ نادر شاهه جي حوالي ڪري ڇڏيا..<ref name="MubarakAli"></ref> ان کان پوءِ نادر شاهه سنڌ جي ڪلهوڙا حڪمران ميان نور محمد ڪلهوڙي (1719ع–1753ع) کان خراج طلب ڪيو ۽ کيس ڪابل اچي پنهنجي وفاداريءَ جو اظهار ڪرڻ جو حڪم ڏنو. جڏهن ميان نور محمد ان حڪم جي تعميل نه ڪئي ته نادر شاهه 1740ع ۾ سنڌ تي ڪاهه ڪئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ميان نور محمد عمرڪوٽ جي قلعي ۾ پناهه ورتي، پر نادر شاهه سندس پٺيان عمرڪوٽ پهچي قلعي جو گهيرو ڪري ڇڏيو. جڏهن ميان نور محمد کي بچاءَ جي ڪا اميد نه رهي ته هن هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. هن نادر شاهه کي هڪ ڪروڙ رپيا، قيمتي تحفا ۽ ساليانو ويهه لک رپيا خراج ڏيڻ جو واعدو ڪيو. ان کان علاوه ميان نور محمد جا ٽي پٽ يرغمال طور نادر شاهه جي حوالي ڪيا ويا.<ref name="MubarakAli"></ref> نادر شاهه سنڌ کي وڌيڪ ڪمزور ڪرڻ لاءِ ان کي ٽن حصن ۾ ورهائي ڇڏيو. سبي قلات جي حڪمران محبت خان بروهي کي ڏني وئي، شڪارپور صادق محمد خان دائودپوٽي جي حوالي ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ باقي سنڌ ميان نور محمد ڪلهوڙي وٽ رهي<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح نادر شاهه جي حملي کان پوءِ سنڌ کي تمام وڏو نقصان پهتو. هن سنڌ جو گڏ ٿيل خزانو کڻي ويو ۽ ملڪ کي سياسي ۽ مالي طور ڪمزور ڪري ڇڏيو<ref name="MubarakAli"></ref>. 1747ع ۾ نادر شاهه قتل ٿي ويو ۽ [[احمد شاهه ابدالي|احمد شاهه دراني]] افغانستان ۽ هندستان ۾ سندس قبضي هيٺ آيل علائقن، جن ۾ سنڌ پڻ شامل هئي، جو وارث بڻيو. [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] (1757ع–1772ع) کي عام طور ڪلهوڙا خاندان جو سڀ کان طاقتور ۽ ڪامياب حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. هن سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ڪيو، فوجي نظام کي منظم ڪيو ۽ 1768ع ڌاري [[حيدرآباد]] شهر جو بنياد رکيو، جيڪو بعد ۾ سنڌ جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> سندس دور ۾ سنڌ جي سرحدن، واپار، آبپاشي نظام ۽ ثقافتي سرگرمين کي به ترقي حاصل ٿي. ڪلهوڙا دور ۾ [[سنڌي ٻولي]]، تصوف، شاعري ۽ فن تعمير کي خاص هٿي ملي، ۽ [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي]] جهڙيون عظيم شخصيتون انهيءَ دور سان وابسته آهن.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> ارڙهين صديءَ جي آخري حصي ۾ ڪلهوڙا حڪومت اندروني سياسي تڪرارن، دراني مداخلتن ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] سردارن جي وڌندڙ طاقت سبب ڪمزور ٿيڻ لڳي. آخرڪار 1783ع ۾ [[هلاني جي جنگ]] ۾ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني جو آغاز ٿيو ۽ ڪلهوڙا سياسي اقتدار جو خاتمو ٿي ويو.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== ڪلهوڙا خاندان جي حڪمرانن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪلهوڙا خاندان جا حڪمران (1701ع–1783ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | 1701ع – 1719ع | [[خداآباد]] | ڪلهوڙا اقتدار جو باني حڪمران؛ مغلن طرفان ''خدايار خان'' جو لقب حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪومت جا بنياد وڌا.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref> |- | 2 | [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] | 1719ع – 1753ع | [[خداآباد]] | سنڌ کي وڏي حد تائين متحد ڪيو؛ 1736ع ۾ مغل درٻار طرفان خودمختيار حيثيت تسليم ڪئي وئي.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 3 | [[ميان مرادياب ڪلهوڙو]] | 1753ع – 1757ع | [[خداآباد]] | نور محمد جو پٽ؛ اندروني اختلافن سبب اقتدار وڃائي ويٺو.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 4 | [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] | 1757ع – 1772ع | [[خداآباد]] / [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙن جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ [[حيدرآباد]] جو بنياد وڌو ۽ سنڌ ۾ استحڪام آندو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref> |- | 5 | [[ميان سرفراز ڪلهوڙو]] | 1772ع – 1775ع | [[حيدرآباد]] | غلام شاھ جو جانشين؛ سندس دور ۾ ٽالپرن جو سياسي اثر وڌڻ لڳو.<ref>Mian Sarfraz Kalhoro</ref> |- | 6 | [[ميان غلام نبي ڪلهوڙو]] | 1775ع – 1776ع | [[حيدرآباد]] | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ اندروني سياسي بحرانن جو شڪار ٿيو.<ref>Tomb of Mian Ghulam Nabi Kalhoro</ref> |- | 7 | [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] | 1776ع – 1783ع | [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙا خاندان جو آخري مؤثر حڪمران؛ [[هلاني جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ اقتدار ختم ٿي ويو.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> |} ==== تاريخي اهميت ==== ڪلهوڙا دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي مسلم حڪمراني، سياسي اتحاد، آبپاشي نظام جي توسيع، سنڌي ثقافت جي واڌ ويجهه ۽ شهري ترقيءَ جي لحاظ کان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. [[خدا آباد]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙا شهر ڪلهوڙن جي دور ۾ سياسي مرڪزن طور اُڀريا، جڏهن ته سنڌي ادب، تصوف ۽ فن تعمير کي به غيرمعمولي فروغ حاصل ٿيو. ڪيترائي مؤرخ ڪلهوڙا دور کي مغل اقتدار ۽ ٽالپر حڪمراني جي وچ واري عبوري پر اهم قومي دور طور بيان ڪن ٿا.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> === ٽالپر دور === {{Main|ٽالپر دور}} [[فائل:PK Hyderabad asv2020-02 img03 Talpur Tombs.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ٽالپر ميرن جا مقبرا]]، [[حيدرآباد]]]] [[فائل:Faiz Mahal Khairpur Miras.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[فيض محل]]، [[خيرپور]] ۾ واقع ٽالپر دور جو شاهي محلات]] 1783ع ۾ [[هالاڻي جي جنگ]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان]] [[ڪلهوڙا خاندان]] کي شڪست ڏئي سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو. ٽالپرن جو تعلق [[بلوچ]] قبيلائي پسمنظر سان هو، ۽ سندن مختلف شاخون اڳ ئي سنڌ ۾ آباد ٿي چڪيون هيون. ڪلهوڙا دور ۾ ٽالپر سردار فوجي ۽ انتظامي عهدن تي فائز رهيا، پر [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] ۽ ٽالپر سردارن جي وچ ۾ وڌندڙ تڪرارن، خاص طور [[مير بهرام خان ٽالپر]] ۽ سندس پٽ [[مير صوبدار خان]] جي قتل، سياسي صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ٽالپر قوتن کي منظم ڪري ڪلهوڙا اقتدار جو خاتمو آندو ۽ سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ٽالپرن سنڌ کي مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايو. [[حيدرآباد]] ۾ شاهداداڻي شاخ، [[خيرپور]] ۾ سهراباڻي شاخ، ۽ [[ميرپورخاص]] ۾ ماڻڪاڻي شاخ حڪمران بڻيون. باوجود ان جي، حيدرآباد وارا مير سياسي طور سڀ کان وڌيڪ طاقتور سمجهيا ويندا هئا. مير فتح علي خان پنهنجي ڀائرن [[مير غلام علي خان]]، [[مير ڪرم علي خان]] ۽ [[مير مراد علي خان]] سان گڏيل حڪمراني جو هڪ منفرد نظام قائم ڪيو، جنهن سبب اهي “'''چار يار'''” يا “'''چهارياري'''” جي نالي سان مشهور ٿيا.<ref>Mir Fateh Ali Khan Talpur</ref><ref>Mir Karam Ali Khan Talpur's Tomb Complex Hyderabad</ref> ٽالپر دور ۾ سنڌ جي واپار، سفارتڪاري ۽ بين الاقوامي لاڳاپن ۾ نئون مرحلو شروع ٿيو. 1808ع، 1809ع ۽ 1820ع دوران [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا سفارتي مشن سنڌ آيا، جن جو مقصد واپاري لاڳاپن جي بحالي ۽ افغانستان، ايران ۽ فرانس جي سياسي اثرن کي روڪڻ هو.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> ميرن ۽ برطانوي حڪومت جي وچ ۾ ڪيترائي معاهدا ٿيا، پر وقت سان گڏ برطانوي مداخلت وڌندي وئي. آخرڪار 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] ۾ [[چارلس نيپيئر]] جي اڳواڻي هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ کي برطانوي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ٽالپر دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي حڪمراني، فوجي تنظيم، سفارتي لاڳاپن، فن تعمير ۽ ثقافتي سرپرستي جي لحاظ کان اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ [[حيدرآباد]]، [[خيرپور]] ۽ [[ميرپورخاص]] سياسي مرڪزن طور ترقي ڪئي، جڏهن ته ڪيترائي مقبرا، قلعا ۽ محلات پڻ تعمير ڪيا ويا، جن مان [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[فيض محل]] ۽ [[ٽالپر ميرن جا مقبرا]] نمايان آهن. ==== حيدرآباد جي ٽالپر ميرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | حيدرآباد جي شاهداداڻي ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير فتح علي خان ٽالپر]] | 1783ع – 1801ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر خاندان جو باني حڪمران؛ ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي سنڌ تي اقتدار قائم ڪيو. |- | 2 | [[مير غلام علي خان ٽالپر]] | 1801ع – 1811ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سفارتي لاڳاپن جي شروعات سندس دور ۾ ٿي.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> |- | 3 | [[مير ڪرم علي خان ٽالپر]] | 1811ع – 1828ع | [[حيدرآباد]] | ادب، شاعري ۽ ثقافتي سرگرمين جي سرپرستي ڪئي. |- | 4 | [[مير مراد علي خان ٽالپر]] | 1828ع – 1833ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر حڪمراني جي گڏيل نظام کي جاري رکيو. |- | 5 | [[مير نور محمد خان ٽالپر]] | 1833ع – 1840ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سياسي اثر جي وڌندڙ دور ۾ حڪمران رهيو. |- | 6 | [[مير نصير خان ٽالپر]] | 1840ع – 1843ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپرن جو آخري حيدرآبادي حڪمران؛ 1843ع ۾ برطانوي فتح کان پوءِ اقتدار ختم ٿيو. |} ==== خيرپور جي سهراباڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-size:120%; font-weight:bold;" | خيرپور رياست جي سهراباڻي ٽالپر حڪمرانن جي فهرست (1783ع–1947ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير سهراب خان ٽالپر]] | 1783ع – 1830ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست ۽ سهراباڻي ٽالپر شاخ جو باني حڪمران. مٿئين سنڌ ۾ ٽالپر اقتدار کي منظم ڪيو. |- | 2 | [[مير رستم علي خان ٽالپر]] | 1830ع – 1842ع | [[خيرپور]] | مير سهراب خان جو جانشين. سندس دور ۾ برطانوي اثر وڌڻ لڳو ۽ اندروني جانشيني جا تڪرار پيدا ٿيا. |- | 3 | [[مير علي مراد خان ٽالپر]] | 1842ع – 1894ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو سڀ کان مشهور مير. برطانوي حڪومت سان معاهدا ڪيا؛ 1857ع جي بغاوت دوران برطانوي حڪومت جي مدد ڪئي. |- | 4 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر]] | 1894ع – 1909ع | [[خيرپور]] | مير علي مراد خان جو جانشين. سندس دور ۾ خيرپور رياست ۾ انتظامي سڌارا جاري رهيا. |- | 5 | [[مير امام بخش خان ٽالپر]] | 1909ع – 1921ع | [[خيرپور]] | تعليم جي واڌاري لاءِ مشهور. سندس دور ۾ رياست اندر ڪيترائي تعليمي ادارا قائم ٿيا. |- | 6 | [[مير علي نواز خان ٽالپر]] | 1921ع – 1935ع | [[خيرپور]] | جديد انتظامي ۽ ترقياتي منصوبن کي هٿي ڏني. خيرپور رياست جي سياسي حيثيت کي مستحڪم رکيو. |- | 7 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر ٻيون]] | 1935ع – 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو حڪمران رهيو، پر صحت جي مسئلن سبب حڪومت گهڻو ڪري ريجنسي ڪائونسل وسيلي هلندي رهي. |- | 8 | [[مير جارج علي مراد خان ٽالپر]] | 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست جو آخري خودمختيار مير. سندس دور ۾ خيرپور 3 آڪٽوبر 1947ع تي [[پاڪستان]] سان الحاق ڪيو. |} خيرپور رياست 1783ع ۾ قائم ٿي ۽ 1843ع ۾ سنڌ جي ٻين ٽالپر رياستن جي برطانوي فتح باوجود پنهنجي نيم خودمختيار حيثيت برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهي. 3 آڪٽوبر 1947ع تي خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو، جڏهن ته 1955ع ۾ ون يونٽ نظام تحت ان جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪئي وئي. ==== ميرپورخاص جي ماڻڪاڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ميرپورخاص جا ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم نوٽ |- | 1 | [[مير ٺارو خان ٽالپر]] | 1783ع – 1806ع | [[ميرپورخاص]] | ماڻڪاڻي شاخ جو باني حڪمران.<ref>List of monarchs of Sindh</ref> |- | 2 | [[مير علي مراد ٽالپر]] | 1806ع – 1829ع | [[ميرپورخاص]] | [[ميرپورخاص]] شهر کي ترقي ڏني.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |- | 3 | [[مير شير محمد خان ٽالپر]] | 1829ع – 1843ع | [[ميرپورخاص]] | “'''شيرِ سنڌ'''” جي لقب سان مشهور؛ برطانوي فوجن خلاف مزاحمت جاري رکي.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |} === برٽش دور === '''پاڪستان ٺاهڻ ۾ سنڌ جو ڪردار:'''سنڌ جي مسلمان ليڊرن جي ڪوشش سان اپريل يا مئي 1938ع ۾ سنڌ جي صوبائي مسلم ليگ جو قيام عمل ۾ آيو. 10، 11 ۽ 12 آڪٽوبر 1938ع تي سنڌ مسلم ليگ پاران، ڪراچيءَ ۾ مسلم ليگ جي هڪ وڏي ڪانفرنس سڏائي ويئي، جنهن جي صدارت قائداعظم مرحوم ڪئي. هن ڪانفرس جي موقعي تي گڏيل هندستان جي سمورن مسلم ليڊرن شرڪت ڪئي. ان ڪانفرنس کي پوءِ ”ڪراچي ڪانفرنس“ جي نالي سان سڏيو ويو. ڪانفرنس ۾ [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] مرحوم ٺهراءُ پيش ڪيو، جنهن ۾ واضح طور مطالبو ڪيو ويو، ته جن صوبن ۾ مسلمانن جي اڪثريت آهي، اتي مسلمانن جي حڪومت بنائي وڃي، ته جيئن ٻئي قومون جدا جدا ۽ آزاد آزاد حڪومتون قائم ڪري سگهن. ان موقعي تي قائداعظم مرحوم تقرير ڪندي چيو: ”مون کي يقين آهي، ته سنڌ جو صوبو، [[هندستان]] جي مسلمانن لاءِ هڪ نمونو ٿيندو، ڇاڪاڻ ته هتي جي مسلمانن وڏي بيداري جو ثبوت ڏنو آهي.“ ان کان پوءِ سنڌ جي مسلمانن پاڪستان جي تحريڪ ۾ وڏي جوش، جذبي ۽ ولولي سان حصو ورتو. سڄي هندستان ۾ پهريون ڀيرو [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائيءَ اسيمبلي]]ءَ سن 1943ع ۾ پاڪستان جي قيام جي ٺهراءُ پاس ڪيو، جيڪو محترم. [[جي ايم سيد|جي ايم.سيد]] پيس ڪيو. ٻئي ڪنهن به صوبي جي اسيمبليءَ اهڙو ٺهراءُ نه اڳ ئي پاس ڪيو هو، ۽ نه پوءِ ئي ڪا اسيمبلي پاس ڪري سگهي.<ref>آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌي شاعري ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛آڪٽوبر نومبر، ڊسمبر 1985ع</ref> === برطانوي دور === {{Main|سنڌ تي برطانوي راڄ}} 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جنرل [[سر چارلس نيپئر]] جي قيادت هيٺ، [[ٽالپر دور|ٽالپر حڪومت]] کي شڪست ڏئي سنڌ تي قبضو ڪيو.<ref>Charles Napier, ''Conquest of Sindh''</ref><ref>A. W. Hughes, ''A Gazetteer of the Province of Sind''</ref> قبضي کان پوءِ سنڌ کي برطانوي انتظام هيٺ آندو ويو ۽ شروعاتي طور الڳ انتظامي يونٽ طور هلايو ويو، پر 1847ع ۾ ان کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] ۾ ضم ڪيو ويو. ايندڙ لڳ ڀڳ نو ڏهاڪن تائين سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي. هن دور ۾ ريلوي، آبپاشي، بندرگاهن، عدالتي نظام ۽ جديد بيوروڪريسي جو بنياد وڌو ويو، پر ساڳئي وقت نوآبادياتي مالياتي پاليسين ۽ زمينداري ڍانچي سبب مقامي آباديءَ کي مختلف معاشي ۽ سياسي مسئلن کي به منهن ڏيڻو پيو.<ref>Sarah Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> سنڌ جي مسلمان، هندو، واپاري ۽ زميندار حلقن طرفان ڊگهي سياسي جدوجهد کان پوءِ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري 1 اپريل 1936ع تي هڪ الڳ صوبو بڻايو ويو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> ==== بمبئي پريزيڊنسي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جا انتظامي مرحلا |- ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | انتظامي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | 1843ع – 1847ع | برطانوي فوجي ۽ ڪمشنري انتظام | سنڌ تي قبضي کان پوءِ سر چارلس نيپئر جي سربراهي ۾ الڳ انتظامي يونٽ طور حڪومت ڪئي وئي. |- | 1847ع – 1936ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] | سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي ۽ بمبئي جي گورنرن جي ماتحت انتظام هلندو رهيو. |- | 1936ع – 1947ع | الڳ صوبو | [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي الڳ صوبو بڻايو ويو. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي دوران گورنر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل برطانوي منتظم ۽ گورنر (1843ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دور (مدت) ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ لاءِ مختصر ڪردار |- | 1 | [[چارلس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | سنڌ جو فوجي ۽ سول منتظم | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ تي برطانوي قبضو مستحڪم ڪيو؛ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو ۽ جديد نوآبادياتي انتظام جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[سر جارج آرٿر]] | 1847ع – 1852ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو گورنر | سنڌ جي برطانوي انتظام کي بمبئي پريزيڊنسي جي نظام سان وڌيڪ مربوط ڪيو. |- | 3 | [[لارڊ ايلفنسٽن]] | 1853ع – 1860ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | عدالتي، مالي ۽ روينيو سڌارن وسيلي سنڌ کي نوآبادياتي انتظامي ڍانچي سان وڌيڪ ڳنڍيو. |- | 4 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | سنڌ جو ڪمشنر | سنڌ ۾ ريلوي، ٽيليگراف، تعليم ۽ جديد شهري انتظام جي شروعات ڪندڙ اهم برطانوي منتظم. |- | 5 | [[سر سيمور فٽزجيرالڊ]] | 1867ع – 1872ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | انتظامي توسيع ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪيو. |- | 6 | [[سر رچرڊ ٽيمپل]] | 1877ع – 1880ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | ڏڪار جي دور ۾ امدادي ۽ مالياتي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 7 | [[لارڊ ري]] | 1885ع – 1890ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | تعليم، مڪاني خوداختياري ۽ ميونسپل ادارن جي ترقيءَ جي حمايت ڪئي. |- | 8 | [[لارڊ ليمينگٽن]] | 1903ع – 1907ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | قانوني ۽ ميونسپل ادارن جي واڌ ويجهه لاءِ قدم کنيا. |- | 9 | [[سر جارج لائيڊ]] | 1918ع – 1923ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | پهرين عالمي جنگ کان پوءِ سياسي تحريڪن ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪئي. |- | 10 | [[سر فريڊرڪ سائيڪس]] | 1928ع – 1933ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | سنڌ جي علحده صوبي واري مطالبي تي ٿيندڙ آئيني بحثن دوران انتظام سنڀاليو. |- | 11 | [[سر ليزلي ولسن]] | 1923ع – 1928ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | آئيني سڌارن ۽ سنڌ جي سياسي تحريڪن واري دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 12 | [[سر جان بيومونٽ]] | 1933ع – 1936ع | بمبئي هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس / عبوري انتظامي ڪردار | سنڌ جي بمبئي کان علحدگي واري آئيني عمل سان لاڳاپيل دور ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي ۾ شموليت بعد سنڌ جا ڪمشنر ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي ڪمشنر (1843ع–1936ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ خدمت ! style="background:#99CCFF;" | عهدي جي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | پهريون ڪمشنر | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ ۾ برطانوي انتظام جو بنياد وڌو، فوجي ۽ سول حڪومت کي منظم ڪيو ۽ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو. |- | 2 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | ڪمشنر | سنڌ جي جديد انتظامي ڍانچي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو؛ رستن، تعليم، ميونسپل ادارن، مواصلات ۽ واپار جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. |- | 3 | [[وليم لوئس ميري ويدر]] | 1860ع – 1867ع | ڪمشنر | ڪراچي جي بندرگاهه جي ترقي، سرحدي امن امان ۽ مواصلاتي نظام جي بهتري لاءِ ڪم ڪيو. |- | 4 | [[سر وليم ميري ويدر]] | 1867ع – 1877ع | ڪمشنر | ريلوي، واپار ۽ انتظامي ادارن جي توسيع سان سنڌ جي معاشي ترقيءَ ۾ حصو ورتو. |- | 5 | [[سر جيمس فرگوسن]] | 1877ع – 1880ع | ڪمشنر | زمينداري ۽ روينيو نظام ۾ سڌارا آندا ۽ آبپاشي منصوبن کي هٿي ڏني. |- | 6 | [[جيمس گائلز]] | 1880ع – 1887ع | ڪمشنر | شهري انتظام، ميونسپل ادارن ۽ مقامي حڪومتن جي ڪارڪردگي کي مضبوط ڪيو. |- | 7 | [[چارلس پرچاس]] | 1887ع – 1891ع | ڪمشنر | واپار، مواصلات ۽ بندرگاهي سرگرمين جي واڌاري تي ڌيان ڏنو. |- | 8 | [[اي. ڊبليو. هيوز]] | 1891ع – 1897ع | ڪمشنر | زرعي ترقي، آبپاشي ۽ سنڌ بابت تاريخي ۽ انتظامي مطالعي ۾ نمايان خدمتون سرانجام ڏنيون. |- | 9 | [[ايڇ. ايم. جيمس]] | 1897ع – 1901ع | ڪمشنر | روينيو رڪارڊ، زمينن جي سروي ۽ مردم شماريءَ جي عمل کي وڌيڪ منظم بڻايو. |- | 10 | [[اي. ايڇ. ايس. ڪيلي]] | 1901ع – 1906ع | ڪمشنر | تعليم، مقامي ادارن ۽ انتظامي رابطن جي توسيع لاءِ قدم کنيا. |- | 11 | [[سي. اي. فيرگوسن]] | 1906ع – 1911ع | ڪمشنر | سياسي بيداريءَ جي شروعاتي دور ۾ انتظامي استحڪام برقرار رکيو. |- | 12 | [[ايڇ. اي. ايل. هيلي]] | 1911ع – 1916ع | ڪمشنر | پهرين عالمي جنگ دوران سنڌ جي سول انتظام ۽ امن امان جي نگراني ڪئي. |- | 13 | [[اي. ڊبليو. پي. ڪيري]] | 1916ع – 1921ع | ڪمشنر | خلافت تحريڪ ۽ ٻين سياسي تحريڪن واري دور ۾ انتظامي ذميواريون سنڀاليون. |- | 14 | [[ايڇ. ٽي. سورلي]] | 1921ع – 1925ع | ڪمشنر | مقامي نمائندگي، تعليمي ترقي ۽ سياسي سڌارن جي دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 15 | [[اي. ايل. ايڇ. ايٽڪن]] | 1925ع – 1930ع | ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي کان علحدگيءَ بابت آئيني بحثن واري مرحلي ۾ انتظامي ذميواريون نڀايون. |- | 16 | [[ايڇ. ٽي. ليمبرٽ]] | 1930ع – 1936ع | آخري ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان علحدگي ۽ 1 اپريل 1936ع تي الڳ صوبي جي قيام تائين انتظام سنڀاليو. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪمشنر دور جون اهم خصوصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ترقيون |- | انتظام | جديد ضلعي، روينيو ۽ عدالتي نظام جو قيام |- | آمدورفت | ريلوي، سڙڪن ۽ ڪراچي بندرگاهه جي توسيع |- | آبپاشي | ڪئنالن ۽ زرعي آبادڪاريءَ جي منصوبن جي شروعات |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ تعليمي ادارن جو قيام |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي شعور ۽ آئيني جدوجهد |} 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ جو انتظام بنيادي طور "ڪمشنر سنڌ" جي عهدي هيٺ هلندو رهيو،م ۽ سندن آفيس ڪراچيءَ ۾ ھئي. جڏهن ته بمبئي پريزيڊنسي جا گورنر سڄي پريزيڊنسي (جنھن ۾ بمبئي ، گجرات ۽ سنڌ جا علائقا شامل ھيا) جا اعليٰ انتظامي سربراهه هوندا هئا ۽ انھن جي آفيس بمبئي شھر ۾ واقع ھئي. ==== سنڌ جي الڳ صوبي جا برطانوي گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي گورنر (1936ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[سر لينسلٽ گراهم]] | 1936ع – 1941ع | سنڌ جو پهريون گورنر؛ الڳ صوبي جي انتظامي ڍانچي ۽ صوبائي اسيمبلي جي قيام جي نگراني ڪئي. |- | 2 | [[سر هيو ڊائو]] | 1941ع – 1946ع | ٻي عالمي جنگ دوران سنڌ جو انتظام سنڀاليو؛ جنگي ۽ معاشي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 3 | [[سر فرانسس موڊي]] | 1946ع – 14 آگسٽ 1947ع | برطانوي دور جو آخري گورنر؛ پاڪستان جي قيام تائين سنڌ جي انتظام جو ذميوار رهيو. |} ==== برطانوي دور جون نمايان خاصيتون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور ۾ سنڌ ۾ اهم تبديليون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اهم ترقيون |- | آمدورفت | ريلوي لائينن، سڙڪن ۽ بندرگاهن جي تعمير |- | آبپاشي | [[سکر بئراج]] سميت جديد آبپاشي منصوبن جو آغاز |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ سرڪاري تعليمي نظام جو قيام |- | انتظام | جديد عدالتي، روينيو ۽ سول سروس نظام جو نفاذ |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي تحريڪ ۽ 1936ع ۾ صوبائي حيثيت جو حصول |} === برطانوي دور جي وزيراعظمن (پريميئرن) جي فهرست === 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي، تنهن ڪري ان عرصي دوران سنڌ ۾ وزيراعظم (Premier) يا وزيراعليٰ (Chief Minister) جو ڪو الڳ عهدو موجود نه هو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935]] تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿيڻ کان پوءِ 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو چونڊيل وزارت قائم ٿي، جنهن جي سربراهه کي ''پريميئر آف سنڌ'' چيو ويندو هو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي سنڌ جا پريميئر (1937ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | سياسي وابستگي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[الله بخش سومرو]] | 1 اپريل 1937ع – 18 اپريل 1938ع | [[سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي]] | سنڌ جي پهرين چونڊيل وزارت جو سربراهه. صوبائي خودمختياري جي شروعاتي مرحلي ۾ انتظامي ڍانچي کي مستحڪم بڻايو ۽ بين المذاهب هم آهنگيءَ کي فروغ ڏنو. |- | 2 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 18 اپريل 1938ع – 23 مارچ 1940ع | آزاد اتحاد / بعد ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[الله بخش سومرو]] | 23 مارچ 1940ع – 14 آڪٽوبر 1942ع | آزاد اتحاد | برطانوي پاليسين تي تنقيد ڪئي؛ هندستان جي ورهاڱي ۽ فرقيواريت جي مخالفت ڪئي؛ آخرڪار گورنر طرفان برطرف ڪيو ويو. |- | 4 | [[علي محمد راشد]] | 14 آڪٽوبر 1942ع – 7 جنوري 1944ع | مسلم ليگ حامي اتحاد | ٻي عالمي جنگ جي دور ۾ سنڌ جو انتظام سنڀاليو ۽ سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 7 جنوري 1944ع – 26 اپريل 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | [[پاڪستان تحريڪ]] دوران مسلم ليگ جي سياسي اثر کي مضبوط ڪيو ۽ سنڌ اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حمايت واري قرارداد جي حمايت ڪئي. |- | 6 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 26 اپريل 1947ع – 14 آگسٽ 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | برطانوي دور جو آخري پريميئر؛ پاڪستان جي قيام کان اڳ انتظامي منتقلي ۽ نئين رياستي ڍانچي جي تيارين جي نگراني ڪئي. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جي سنڌي وزارتن جون نمايان خاصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان پيش رفت |- | صوبائي خودمختياري | 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو ذميوار ۽ چونڊيل حڪومت جو قيام |- | قانون سازي | سنڌ اسيمبليءَ وسيلي مقامي قانون سازي ۽ انتظامي پاليسين جي شروعات |- | سياست | مسلم ليگ، سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي ۽ آزاد گروپن جي وچ ۾ سياسي مقابلو |- | پاڪستان تحريڪ | سنڌ اسيمبلي هندستان جي پهرين صوبائي اسيمبلي هئي جنهن پاڪستان جي حمايت ۾ قرارداد منظور ڪئي |- | انتظام | بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور مستقل انتظامي ادارن جي ترقي |} 1937ع کان 1947ع تائين سنڌ جي حڪومت جي سربراهه لاءِ سرڪاري اصطلاح ''پرميئر آف سنڌ'' (پريميئر آف سنڌ) استعمال ٿيندو هو. "وزيراعليٰ" (چيف منسٽر) جو اصطلاح پاڪستان جي قيام کان پوءِ وڌيڪ عام ٿيو. ===پاڪستان جي قيام بعد=== ====ون يونٽ کان اڳ جو دؤر==== ==== ون يونٽ وارو دور==== ==== ون يونٽ کان پوء وارو دور==== ====1988ع کان پوءِ جو نئون دؤر==== == سنڌ جي جاگرافي، آبھوا ۽ قدرتي وسيلا== {{Main|سنڌ جي جاگرافي}} ===جاگرافي=== [[فائل:Sindh 2.jpg|220px|thumb|کاٻو|سنڌ]] سنڌ پاڪستان جي چئن صوبن مان رقبي جي لحاظ کان ٽيون وڏو صوبو آهي، جنهن جو ڪل رقبو لڳ ڀڳ 54,407.2 چورس ميل آهي. هي صوبو هيٺين سنڌو طاس (لوئر انڊس بيسن) جو اهم حصو آهي ۽ جغرافيائي طور 23°40′ کان 28°30′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 66°40′ کان 71°05′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. سنڌ اتر کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 540 ڪلوميٽر ڊگهي ۽ اوڀر کان اولهه طرف سراسري طور تقريباً 281 ڪلوميٽر ويڪري آهي، جڏهن ته ان جي وڌ ۾ وڌ ويڪر لڳ ڀڳ 250 ڪلوميٽر آهي. [[فائل:Sindh-Map.PNG|thumb|220px|کاٻو|سنڌ جو نقشو]] ==== طبعي بناوت ==== جغرافيائي بناوت جي لحاظ کان سنڌ جو گهڻو حصو هموار ميداني علائقو آهي. صوبي جي اولهه پاسي ڪوهستاني خطو واقع آهي، جتي ڪيرٿر جبلن جو بنجر سلسلو موجود آهي، جڏهن ته اوڀر طرف بهاولپور جي سرحدن کان وٺي رن آف ڪڇ تائين ريتيلي پٽي پکڙيل آهي. انهن ٻنهي علائقن جي وچ ۾ سنڌو ماٿري واقع آهي، جيڪا ڏکڻ اولھه طرف وڃي ڊيلٽائي علائقي ۾ ختم ٿئي ٿي. هي علائقو زرخيز اليويل مٽيءَ سبب زراعت لاءِ نهايت موزون آهي. صوبي جي وچئين حصي ۾ سکر بئراج ذريعي مستقل پاڻيءَ جي فراهمي موجود آهي، جيڪا سنڌ کي زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل معاشي سرگرمين لاءِ وڏي صلاحيت فراهم ڪري ٿي<ref name="گدواڻي"></ref>. طبعي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ جا اوڀر وارا ريگستاني علائقا [[راجپوتانا]] سان ۽ اولهه وارا جابلو علائقا بلوچستان سان ملن آهن. جڏهن ته “سنڌ” جو بنيادي تصور انهيءَ زرخيز ميداني علائقي سان جڙيل آهي، جيڪو سنڌو درياهه جي وهڪري سان وجود ۾ آيو آهي. سنڌ جو موجوده جغرافيائي علائقو تقريباً 23°35′ کان 27°30′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 66°42′ کان 71°10′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي<ref name="گدواڻي"></ref>. انگريزن جي شروعاتي دور ۾ سنڌ کي “ننڍو مصر” سڏيو ويو، ڇاڪاڻ ته سنڌو ۽ نيل درياهن جي هيٺانهين ماٿرين ۾ نمايان جغرافيائي مشابهت موجود آهي. ٻنهي علائقن ۾ ٽن مکيه طبعي حصن، جابلو، ڪچو ميداني علائقو ۽ ريگستان، ساڳي ترتيب سان نظر اچن ٿا. ٻنهي ماٿرين جي زرخيزي برسات بدران سالياني ٻوڏ تي دارومدار رکي ٿي، ۽ ٻنهي علائقن ۾ نباتات ۽ حيوانات ۾ به نمايان هڪجهڙائي ملي ٿي<ref name="گدواڻي"></ref>. سنڌ کي عام طور پنج مکيه طبعي ڀاڱن ۾ ورهايو وڃي ٿو<ref name="گدواڻي"></ref>: *[[سرو، (سنڌ)|سرو]]، *[[سنڌ جو وچولو|وچولو]]، *[[لاڙ(سنڌ)|لاڙ]]، *[[سنڌ جو ڪوهستان|ڪوهستان]] ۽ *[[سنڌ جا رڻپٽ|ريگستان]]. تفصيلي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ ۾ جابلو، ٽاڪراڻي، پڪي، ڪچي، ڪلراٺي، چيڪي، وارياسي ۽ بياباني زمين جا سڀئي قسم موجود آهن. اهڙيءَ ريت سنڌ جي آبهوا ٿڌي کان معتدل ۽ گرم تائين مختلف صورتن ۾ ملي ٿي، جنهن سبب هتي نباتاتي تنوع تمام گهڻو آهي ۽ دنيا جي ڪيترن علائقن جا وڻ ٻوٽا سنڌ جي مختلف حصن ۾ پوکڻ جي صلاحيت رکن ٿا<ref name="گدواڻي">{{cite journal |last=گدواڻي |first=منو تولارام |title=سنڌيت |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1962 |language=sd}}</ref>. ==== سنڌ جا ريگستان ==== سنڌ جي زمين جو وڏو حصو ريگستاني نوعيت جو آهي. صوبي جي اوڀر سرحد تي ٿرپارڪر واقع آهي، جتي وڏا ريتيلا ٽڪرا موجود آهن. هي ريگستان راجستان ريگستان جي تسلسل طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ ان جو ڪل رقبو لڳ ڀڳ 13,100 چورس ميل آهي. سنڌو ماٿريءَ جي اوڀر پاسي ٿر جو وسيع ريگستان واقع آهي، جيڪو هندستان جي راجپوتانا علائقي تائين پکڙيل آهي. هي ريگستان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ميلن تائين لڳاتار وارياسي علائقو آهي، جيڪو ڏکڻ طرف ڪڇ جي رڻ تائين وڃي ٿو. ٿر ۽ سنڌو ڪچي جي وچ ۾ حدون ڪجهه علائقن ۾ واضح آهن، جڏهن ته اتر طرف وارياسي ڀٽون ڪچي جي ميداني علائقن اندر گهڻي حد تائين داخل ٿين ٿيون. موسمي تبديليون، خاص طور ڏکڻ اولهه واري چوماسي جي شدت، انهن حدن کي وقت بوقت تبديل ڪنديون رهن ٿيون. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#E75480; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ريگستان |- style="background:#F7A8C4; text-align:center;" ! نمبر ! ريگستان جو نالو ! ايراضي ! جغرافيائي هنڌ (ضلعا / تعلقا) ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[ٿر ريگستان]] | تقريباً 200,000 چورس ڪلوميٽر (مجموعي ٿر؛ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 15٪) | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] | [[ڏکڻ ايشيا]] جو وڏو ريگستان، سنڌ جي اوڀر حصي ۾ واقع آهي، زراعت، مالداري ۽ ثقافتي لحاظ کان اهم علائقو آهي۔ |- | 2 | [[نارا ريگستان]] | تقريباً 23,000 چورس ڪلوميٽر | [[خيرپور ضلعو]]، [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[نارا ڪئنال]] ڀرسان علائقا) | ٿر ريگستان جو اتر-اولهه طرف وڌايل حصو، نارا ڪئنال سبب هتي انساني آبادين ۽ مالداري موجود آهي۔ |- | 3 | [[اڇڙو ٿر]] | ٿر ريگستان جو حصو (مخصوص ايراضي واضح ناهي) | [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[کپرو تعلقو]]) | اڇي واري ۽ لوڻياٺ زمين سبب “اڇرو ٿر” سڏجي ٿو، ٿر جو منفرد قدرتي خطو آهي۔ |} {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! ريگستان جو نالو ! ايراضي ! جغرافيائي هنڌ (ضلعا / تعلقا) ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[ٿر ريگستان]] (ٿر ڊيزرٽ) | تقريباً 200,000 چورس ڪلوميٽر (مجموعي ٿر؛ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 15٪) | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] [[ڏکڻ ايشيا]] جو وڏو ريگستان، سنڌ جي اوڀر حصي ۾ واقع آهي، زراعت، مالداري ۽ ثقافتي لحاظ کان اهم علائقو آهي۔ 2 [[نارا ريگستان]] (نارا ڊيزرٽ) تقريباً 23,000 چورس ڪلوميٽر [[خيرپور ضلعو]]، [[ساگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[نارا ڪئنال]] ڀرسان علائقا) ٿر ريگستان جو اتر-اولهه طرف وڌايل حصو، نارا ڪئنال سبب هتي انساني آبادين ۽ مالداري موجود آهي۔ - 3 [[اڇڙو ٿر]] (وائيٽ ڊيزرٽ) ٿر ريگستان جو حصو (مخصوص ايراضي واضح ناهي) [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[کپرو تعلقو]]) اڇي واري ۽ لوڻياٺ زمين سبب “اڇرو ٿر” سڏجي ٿو، ٿر جو منفرد قدرتي خطو آهي۔ } ==== سنڌ جا جبل ==== سنڌ ۾ اهم جابلو يا پھاڙي سلسلا عام طور ٽن قسمن ۾ بيان ڪيا وڃن ٿا: (1) [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو سلسلو، (2) [[ڪارونجهر]] (ننگرپارڪر) جون ٽڪريون/سلسلو، ۽ (3) [[گنجو ٽڪر]] (حيدرآباد) وارو پٿريلو سلسلو/ريج، جڏهن ته سنڌ ۾ ٻيا پٿريلا اُڀار (outcrops) به ملن ٿا، پر سڀني کي “مڪمل جبلن جا سلسلا” قرار ڏيڻ تي ماخذن ۾ يڪسانيت ناهي<ref name=" وڪي"> {{Cite news |title= Wikipedia English|url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_ }}</ref><ref name=" برٽنيڪا"> {{Cite news |title= Wikipedia English|url=Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Sind }}</ref>. ==== کيرٿر جبلن جو سلسلو ==== [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو سلسلو (کيرٿر رينج) سنڌ جو سڀ کان وڏو جبلِي نظام آهي، جيڪو سنڌ–بلوچستان سرحد سان گڏ اتر کان ڏکڻ طرف پکڙيل آهي<ref name=" وڪي"></ref>. ڪيترا عام حوالا هن سلسلي جي ڊگھائي لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽر بيان ڪن ٿا<ref name=" وڪي"></ref>. هن سلسلي ۾ سنڌ اندر اهم جبلِي علائقا خاص طور دادو ۽ ڀرپاسي جي پهاڙي پٽي (ڪوھستان) ۾ ايندا آهن<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. ===== اهم چوٽيون ۽ اوچايون ===== ڪيرٿر جي بلند ترين چوٽي طور ڪيترن حوالن ۾ زرڊڪ چوٽي (زَرڊَڪ پِيڪ) لڳ ڀڳ 2,134 ميٽر ڄاڻايل آهي<ref name=" وڪي"></ref>. سنڌ اندر ڪيرٿر سان وابسته هڪ مشهور بلند مقام [[گورک هل]] آهي، جنهن کي علمي مطالعي ۾ لڳ ڀڳ 5,688 فُٽ (تقريباً 1,734 ميٽر) اوچو بيان ڪيو ويو آهي<ref name="pakbs"></ref>. ===== اهم لنگهه ===== سنڌ جي تاريخي آمدرفت ۾ [[لڪي لنگھ|لڪي پاس]] (لڪ پاس) کي کيرٿر واري پهاڙي پٽي جو اهم قدرتي لنگهه سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" وڪي"></ref>. ==== ڪارونجهر ==== [[ڪارونجهر]] ڏکڻ اوڀر سنڌ ۾ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ننگرپارڪر]] ڀرسان واقع هڪ اهم ٽڪريلو سلسلو آهي<ref name=" وڪي"></ref>. هن علائقي بابت ڪيترن عوامي ۽ دستاويزي حوالن ۾ ڊگھائي لڳ ڀڳ 19 ڪلوميٽر ۽ وڌ ۾ وڌ اوچائي لڳ ڀڳ 305 ميٽر بيان ٿيل ملي ٿي<ref name="اٽلس">{{Cite news|title=https://ejatlas.org/conflict/karoonjhar-mountains-a-potential-granite-mine-by-al-sami-group }}</ref>. ڪارونجهر کي سنڌ جي گرينائيٽ، پٿريلي بناوٽ ۽ قدرتي منظرنامي جي ڪري به سڃاتو وڃي ٿو<ref name="اٽلس"></ref>. ==== گنجو ٽڪر ==== [[گنجو ٽڪر]] حيدرآباد وارو پٿريلو سلسلو/ريج آهي. گنجو ٽڪر [[حيدرآباد]] جي جغرافيائي سڃاڻپ ۾ ذڪر ٿيندڙ هڪ پٿريلو ريج يا ٽڪريلو علائقو آهي، جنهن کي حيدرآباد جي مقامي زميني بناوٽ سان جوڙيو وڃي ٿو<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. هي علائقو کيرٿر جهڙي ڊگهي جبلِي قطار نه، پر [[سنڌو درياھ]] جي ڀرسان پٿريلي اُڀارن جي صورت ۾ سڃاتو وڃي ٿو<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. === ميداني علائقا === سنڌ جو وڏو حصو [[سنڌو درياھ]] جي آندل زرخيز لٽ سان ٺهيل ميداني علائقن تي مشتمل آهي. سنڌو ماٿري صوبي جو بنيادي زرعي ۽ آبادي وارو خطو آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين پکڙيل آهي. هي علائقو زرخيز اليويل مٽي، آبپاشي نظام ۽ زرعي پيداوار جي ڪري سنڌ جي معاشي زندگيءَ جو مرڪز رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي"></ref>. سنڌو ماٿريءَ ۽ اولهه وارن جبلستاني علائقن جي وچ ۾ هڪ سوڙهو ميداني خطو واقع آهي، جنهن کي مقامي طور [[ڪاڇو]] چيو وڃي ٿو. ڪاڇو جبلن مان وهندڙ نين ۽ نالن جي آندل لٽ سان ٺهيل آهي، جنهن جي مٽي [[سنڌو درياھ]] جي لٽ کان مختلف آهي. هي علائقو قدرتي طور خشڪ، گهٽ زرخيزي وارو ۽ گهٽ آباديءَ وارو آهي، جنهن سبب اهو تاريخي طور سنڌ جي مکيه ميداني علائقن کان جدا سڃاتو ويو آهي<ref name="autogenerated1"></ref>. ڪاڇي جي اولهه طرف ڪوهستاني ٽڪرن جو سلسلو [[منڇر ڍنڍ]] تائين نسبتاً مسلسل نظر اچي ٿو، جڏهن ته منڇر کان ڏکڻ طرف جبل ٽٽل صورت ۾ موجود آهن ۽ انهن جي وچ ۾ هموار ميداني علائقا ملن ٿا. ڏکڻ طرف ويندي هي علائقو آهستي آهستي ويڪر ۾ وڌي ٿو ۽ واضح اولهه سرحد ختم ٿيندي نظر اچي ٿي. هن پاسي [[حب درياهه]] کان اڳتي لس جو ميدان واقع آهي، جيڪو عربي سمنڊ جي ڪناري کان لڳ ڀڳ ساٺ ميل اتر طرف پکڙيل آهي. لس جو ميدان پورالي ندي ۽ ٻين ننڍين نين جي آندل لٽ سان ٺهيل آهي ۽ جغرافيائي لحاظ کان ڪاڇي سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيتوڻيڪ سياسي طور گهڻو ڪري سنڌ کان ڌار رهيو آهي<ref name="autogenerated1"></ref>. === ٻيلا === سنڌ جي نباتاتي تنوع تي ان جي مختلف زميني بناوتن، آبهوا ۽ آبپاشي نظام جو گهرو اثر آهي. سنڌ ۾ دريائي، سامونڊي، آبپاشي ۽ قدرتي ٻيلن جا مختلف قسم ملن ٿا. صوبي ۾ جابلو، ٽاڪراڻي، پڪي، ڪچي، ڪلراٺي، چيڪي، وارياسي ۽ بياباني زمين جا سڀئي قسم موجود آهن. اهڙيءَ ريت سنڌ جي آبهوا ٿڌي کان معتدل ۽ گرم تائين مختلف صورتن ۾ ملي ٿي، جنهن سبب هتي نباتاتي تنوع تمام گهڻو آهي ۽ دنيا جي ڪيترن علائقن جا وڻ ٻوٽا سنڌ جي مختلف حصن ۾ پوکڻ جي صلاحيت رکن ٿا<ref name="autogenerated1"></ref>. ==== سامونڊي پٽي ==== سنڌ جو ساحلي علائقو ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهي، جيڪو اوڀر ۾ [[سر ڪريڪ]] (ڀارت سان سرحد) کان وٺي اولهه ۾ [[حب درياهه]] (بلوچستان سان سرحد) تائين پکڙيل آهي. هي ساحلي پٽي لڳ ڀڳ 350 ڪلوميٽر ڊگهي آهي ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لڳل آهي. سامونڊي علائقو بنيادي طور ٻن حصن ۾ ورهايل آهي: [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ ڪريڪ علائقو، ۽ [[ڪراچي]] جو ساحلي حصو<ref name=" ايڪانومي"></ref>. ==== ٻيٽ ==== سنڌ جي سامونڊي پٽي ۽ سنڌو ڊيلٽا واري علائقي ۾ ڪيترائي قدرتي ٻيٽ موجود آهن، جيڪي سامونڊي حياتيات، مڇيگيري، آبي پکين ۽ مينگروو ٻيلن جي لحاظ کان وڏي اهميت رکن ٿا. سنڌ جي ساحلي ٻيٽن جو وڏو حصو سنڌو ڊيلٽا ۽ ڪريڪ نظام سان لاڳاپيل آهي<ref name=" ايڪانومي"></ref>. === قدرتي وسيلا === قدرتي وسيلن جي حوالي سان سنڌ معدنيات سان مالا مال صوبو آهي. هتي ڪوئلي جا وڏا ذخيرا خاص طور تي [[ٿرپارڪر]] ۽ [[لاکهرا]] علائقن ۾ موجود آهن، جن مان ٿر جو ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ حڪومت طرفان ڪڍيو پيو وڃي. ان کان علاوه لوهه، چونا پٿر ۽ لوڻ جا ذخيرا پڻ ملن ٿا. جپسم وڏي مقدار ۾ ماري پور ۽ نئن گج جي ڪنارن تي، ڀاڳي ٿورو جبل ڀرسان ملي ٿي. سنڌ ۾ تيل، گئس ۽ پيٽروليم جا وسيع ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي سڄي ملڪ جي توانائي ضرورتن لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ٿر ريگستان ۾ نفيس واري، چائنا ڪلي ۽ گرينائيٽ پٿر پڻ ملن ٿا<ref name=" ايڪانومي"></ref>. === سنڌ جي آبهوا === {{Main|سنڌ جي آبهوا}} سنڌ جي آبهوا بنيادي طور تي خشڪ ۽ انتهائي درجا حرارت واري آهي، جنهن ۾ گرمي ۽ ٿڌ ٻنهي جون شدت واريون حالتون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. برسات غير يقيني ۽ گهٽ مقدار ۾ ٿئي ٿي، جڏهن ته گرمي جو دور گهڻو ڊگهو هوندو آهي. سامونڊي ڪناري سان لڳ علائقن ۾ آبهوا نسبتاً گهميل رهي ٿي، ڇاڪاڻ ⁠تہ اهي علائقا عربي سمنڊ مان ايندڙ سامونڊي هيرن جي اثر هيٺ آهن. اهي هيرون عام طور سال جا لڳ ڀڳ چار مهينا لڳنديون آهن ۽ انهن جي ڪري ساحلي ۽ ويجهن اندرين علائقن ۾ ٿڌڪار ۽ نمي پيدا ٿئي ٿي. ڏکڻ اولهه وارو چوماسو جون کان سيپٽمبر تائين سنڌ مٿان گذري ٿو، پر اڪثر حالتن ۾ ان مان گھڻي برسات نٿي پوي. [[چوماسو|چوماسي]] جا ڪڪر گهڻو ڪري تپيل زمين مٿان گذرڻ دوران ٻاڦ بڻجي وڃن ٿا، جنهن سبب مينهن جي مقدار تمام محدود رهي ٿي. البت، چوماسي جي موجودگي هوا جي گرمي گهٽائي ٿي ۽ ڪجهه وقت لاءِ ٿڌاڻ پيدا ٿئي ٿي، خاص ڪري ڏکڻ سنڌ ۽ ٿر جي ڏاکڻي حصن ۾، جتي اها گرم ريگستاني هوا جي جاءِ وٺي ٿي. سنڌوءَ جي ميداني علائقي ۾ [[سامونڊي هير]] جو اثر اتر طرف محدود آهي ۽ عام طور حيدرآباد کان اڳتي پڊعيدن تائين پهچي ٿو. ان کان اتر طرف، خاص طور لڪي ٽڪرين جي ڏکڻي ڇيڙي کان اڳتي، سامونڊي هير جو اثر تقريباً ختم ٿي وڃي ٿو. اهڙا علائقا مٿين سنڌ جي سخت آبهوا هيٺ اچن ٿا، جتي گرمي جو دور ست مهينا يا ان کان وڌيڪ رهي ٿو. مٿين سنڌ ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. اپريل کان پوءِ راتيون به ٻوسٽ واريون ٿين ٿيون ۽ گرمي پد گهڻو ڪري پرهه کان اڳ به 100°F کان هيٺ نٿو لهي. مئي ۽ جون جي مهينن ۾ ڇانوَ ۾ گرمي پد 120°F کان 125°F تائين پهچي سگهي ٿو. هي علائقو انتهائي خشڪ هوندو آهي ۽ گرم، خشڪ هوائون (لُڪ) عام آهن. برسات جيڪڏهن پوي به ٿي ته اها اڪثر ٿوري وقت لاءِ ۽ تيز وسڪاري جي صورت ۾ ٿئي ٿي. آبهوا جي بنياد تي سنڌ کي مقامي طور ٽي حصا سمجهيو وڃي ٿو: سرو (مٿين سنڌ)، وچولو (وچ سنڌ)، ۽ لاڙ (هيٺين سنڌ). غير مقامي ورهاست ۾ سنڌ کي عام طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهايو ويندو آهي، ۽ سياسي ۽ انتظامي ورڇ به گهڻو ڪري انهيءَ بنياد تي رهي آهي. آبهوا جي هن تفاوت جي باوجود، سنڌ جي نباتات ۾ وڏو بنيادي فرق نظر نٿو اچي. سنڌ جي قدرتي نباتات خشڪ، گهٽ برساتي، وارياسي ۽ [[ڪلراٺي زمين]] سان هم آهنگ آهي. هتي اهڙا وڻ ۽ ٻوٽا گهڻا آهن، جن ۾ پن تمام ٿورا هوندا آهن يا بلڪل نه هوندا آهن. ڪنڊيدار وڻڪار، جهڙوڪ [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]] ۽ ٻير، سنڌ جي گهڻن علائقن ۾ عام آهي. ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ نباتات نسبتاً گهڻي ۽ وڌيڪ ورڇيل آهي، جڏهن ته ٽاڪرو ۽ وارياسي علائقن ۾ ساڳي نباتات گهٽ مقدار ۾ ملي ٿي. ٻٻر جهڙا وڻ ٽاڪرن ۾ وڌيڪ بندرا ۽ ننڍا ٿين ٿا. وارياسي علائقن جا مخصوص بي⁠پن ٻوٽا، جهڙوڪ [[کپ]] ۽ [[ڦوڳ]]، ڪڏهن ڪڏهن زرعي ۽ آبپاشي علائقن ۾ به واريءَ جي ٽڪرن تي ملي وڃن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته نباتات جو تعلق بنيادي طور زمين جي بناوت ۽ پاڻي جي دستيابي سان آهي. ====موسمياتي کاتو==== ====سنڌ جون موسمون==== ====سنڌ جو چوماسو==== === قدرتي وسيلا === قدرتي وسيلن جي حوالي سان سنڌ معدنيات سان مالا مال صوبو آهي. هتي ڪوئلي جا وڏا ذخيرا خاص طور تي [[ٿرپارڪر]] ۽ [[لاکهرا]] علائقن ۾ موجود آهن، جن مان ٿر جو ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ حڪومت طرفان ڪڍيو پيو وڃي. ان کان علاوه لوهه، چونا پٿر ۽ لوڻ جا ذخيرا پڻ ملن ٿا. جپسم وڏي مقدار ۾ ماري پور ۽ نئن گج جي ڪنارن تي، ڀاڳي ٿورو جبل ڀرسان ملي ٿي. سنڌ ۾ تيل، گئس ۽ پيٽروليم جا وسيع ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي سڄي ملڪ جي توانائي ضرورتن لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ٿر ريگستان ۾ نفيس واري، چائنا ڪلي ۽ گرينائيٽ پٿر پڻ ملن ٿا<ref name=" ايڪانومي"></ref>. == زرعي معيشت == سنڌ جي زرعي معيشت صوبي جي تاريخي، سماجي ۽ معاشي ڍانچي جو بنيادي حصو آهي. [[سنڌو درياهه]] جي آبپاشي نظام، زرخيز ميداني علائقن، موسمي تنوع ۽ ساحلي توڙي ريگستاني جاگرافي سبب سنڌ پاڪستان جي اهم زرعي صوبن مان شمار ٿئي ٿو. صوبي ۾ خريف ۽ ربيع ٻئي زرعي موسمون موجود آهن، جن ۾ ڪپهه، چانور، ڪمند، ڪڻڪ، جوئر، ٻاجهري، مڪئي، دالون، تيلدار فصل، ميوا، ڀاڄيون، مصالحا ۽ چارا پوکيا وڃن ٿا. زراعت سان گڏ مالداري، پولٽري، ماهيگيري، ٻيلن ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ پڻ سنڌ جي ڳوٺاڻي معيشت ۽ روزگار جا اهم ذيلي شعبا آهن.<ref name="kharif2020">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020}}</ref> پاڪستان جي قومي معيشت ۾ زراعت جو حصو وقت سان گهٽجندو ويو آهي. 1949ع ۾ پاڪستان جي مجموعي قومي پيداوار ۾ زراعت جو حصو لڳ ڀڳ 53 سيڪڙو هو، جيڪو 2017–18ع تائين 20 سيڪڙو کان هيٺ اچي ويو. سنڌ ۾ به زراعت جو حصو مجموعي صوبائي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 17 سيڪڙو رهيو آهي.<ref name="ايڪانومي" /> ان جي باوجود زراعت سنڌ جي خوراڪي تحفظ، ڳوٺاڻي روزگار، خام مال جي فراهمي ۽ زرعي بنيادن واري صنعت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. === زرعي ڍانچي ۾ تبديلي === زرعي شعبي جي اندروني بناوت ۾ وقت سان نمايان تبديلي آئي آهي. 1949–50ع ۾ وڏن فصلن جو حصو 52 سيڪڙو، ننڍن فصلن جو 12.5 سيڪڙو، مال مويشي جو 34.4 سيڪڙو ۽ ٻيلن ۽ ماهيگيري جو 1.2 سيڪڙو هو. 2015–16ع تائين وڏن فصلن جو حصو گهٽجي 26.2 سيڪڙو ٿيو، ننڍا فصل 11.1 سيڪڙو رهيا، جڏهن ته مال مويشي جو حصو وڌي 58.3 سيڪڙو ۽ ٻيلن ۽ ماهيگيري جو حصو 4.4 سيڪڙو ٿي ويو.<ref name="ايڪانومي" /> هي تبديلي ظاهر ڪري ٿي ته سنڌ جي زرعي معيشت صرف فصلن تائين محدود نه رهي، پر مالداري، پولٽري، ماهيگيري ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن ڏانهن به وڌي آهي. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ زرعي شعبي جي اندروني بناوت ۾ تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | وڏا فصل ! style="background:#99CCFF;" | ننڍا فصل ! style="background:#99CCFF;" | مال مويشي ! style="background:#99CCFF;" | ٻيلا ۽ ماهيگيري |- | 1949–50ع | 52% | 12.5% | 34.4% | 1.2% |- | 2015–16ع | 26.2% | 11.1% | 58.3% | 4.4% |} === زرعي پيداوار ۽ رجحان === 1980–81ع کان 2010–11ع تائين زرعي پيداوار جي سراسري واڌ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 3.6 سيڪڙو رهي، جڏهن ته سنڌ ۾ اها واڌ 4.4 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي. ان عرصي دوران سنڌ ۾ زرعي واڌ جو وڏو حصو نقدآور فصلن، خاص طور تي ڪپهه، چانورن ۽ ڪمند، سان لاڳاپيل رهيو. بهرحال، خوراڪ جي پيداوار ۾ واڌ قومي سطح جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي؛ سنڌ چاليهن سالن ۾ خوراڪ جي پيداوار کي ٻيڻو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي، جڏهن ته قومي سطح تي خوراڪ جي پيداوار ٽن ڀيرا کان وڌيڪ وڌي.<ref name="ايڪانومي" /> في هيڪٽر پيداوار ۾ پڻ ڊگهي عرصي دوران اضافو ٿيو. 1957–58ع کان 1995–96ع تائين في هيڪٽر پيداوار 811 ڪلوگرام مان وڌي 2,119 ڪلوگرام تائين پهتي. 1995–96ع کان 2010–11ع تائين پيداوار ۾ واڌ جي رفتار سست رهي، جنهن جا سبب پوکيل ايراضي ۾ محدود واڌ، پاڻي جي کوٽ، برسات جي غير يقيني صورتحال، زرعي انپُٽس جي وڌندڙ قيمتن ۽ زمين جي معيار سان لاڳاپيل هئا.<ref name="ايڪانومي" /> === سبز انقلاب، قرض ۽ سرمايو === 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سبز انقلاب تحت ڪڻڪ ۽ چانورن جون اعليٰ پيداوار ڏيندڙ جنسون، ڪيميائي ڀاڻ، زرعي دوائون، آبپاشي جي توسيع ۽ مشيني زراعت متعارف ٿي. ان دور ۾ پاڪستان ۾ خوراڪ جي پيداوار ۾ ٽي ڀيرا واڌ آئي ۽ زرعي شعبي مجموعي معاشي واڌ کي هٿي ڏني. تنهن هوندي به سبز انقلاب جا فائدا سڀني آبادگارن تائين هڪجهڙي نموني نه پهتا، ڇاڪاڻ⁠تہ وڏن زميندارن کي جديد ٻج، قرض، ڀاڻ ۽ مشينري تائين ننڍن آبادگارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رسائي حاصل هئي.<ref name="ايڪانومي" /> زرعي سرمائي ۽ قرضن جي اهميت به وقت سان وڌي. 2000–01ع ۾ پاڪستان ۾ زرعي شعبي لاءِ مجموعي قرضن جي رقم لڳ ڀڳ 45 ارب رپيا هئي، جيڪا 2015–16ع تائين وڌي 600 ارب رپين تائين پهچي وئي. سنڌ ۾ زرعي قرضن جي ورڇ پنجاب جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي، جنهن کي انتظامي، ادارتي ۽ زميني ملڪيت جي ڍانچي سان لاڳاپيل سببن سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="ايڪانومي" /> === آبپاشي، برسات ۽ موسمي حالتون === سنڌ جي زراعت جو وڏو دارومدار سنڌو درياهه ۽ ان جي آبپاشي نظام تي آهي. 2020ع جي خريف موسم دوران سنڌ ۾ مجموعي طور 28.724 ملين ايڪڙ فوٽ پاڻي استعمال ٿيو، جيڪو 2019ع جي ڀيٽ ۾ 3.81 سيڪڙو وڌيڪ هو. ان مان [[سکر بئراج]] جو حصو 14.305 ملين ايڪڙ فوٽ، [[گڊو بئراج]] جو 5.988 ملين ايڪڙ فوٽ ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] جو 8.431 ملين ايڪڙ فوٽ هو.<ref name="kharif-water">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 1.1}}</ref> 2020ع جي خريف موسم دوران سنڌ ۾ سراسري برسات 302.72 ملي ميٽر رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2019ع جي 183.19 ملي ميٽر جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 65.2 سيڪڙو وڌيڪ هئي. ساڳئي موسم ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد 39.53 °C ۽ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 27.15 °C رهيو.<ref name="kharif-rain">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Tables 2.2, 2.4–2.5}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ خريف 2020ع: آبپاشي ۽ موسمي انگ اکر ! style="background:#99CCFF;" | عنصر ! style="background:#99CCFF;" | انگ ! style="background:#99CCFF;" | وضاحت |- | ڪل استعمال ٿيل پاڻي | 28.724 MAF | گڊو، سکر ۽ ڪوٽڙي بئراجن مان |- | سکر بئراج | 14.305 MAF | سڀ کان وڏو حصو |- | گڊو بئراج | 5.988 MAF | مٿئين سنڌ لاءِ اهم |- | ڪوٽڙي بئراج | 8.431 MAF | هيٺين سنڌ لاءِ اهم |- | سراسري برسات | 302.72 ملي ميٽر | 2019ع کان 65.2% وڌيڪ |- | وڌ ۾ وڌ سراسري گرمي پد | 39.53 °C | خريف موسم |- | گهٽ ۾ گهٽ سراسري گرمي پد | 27.15 °C | خريف موسم |} === اهم فصل === سنڌ پاڪستان جي وڏن زرعي پيداوار ڪندڙ صوبن مان هڪ آهي. صوبي مان پاڪستان جي چانورن جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو، ڪمند جو 28 سيڪڙو، ڪپهه جو 20 سيڪڙو ۽ ڪڻڪ جو 12 سيڪڙو حاصل ٿئي ٿو. ملڪ جي 30 کان 50 سيڪڙو ڀاڄين ۽ 12 کان 50 سيڪڙو ميون جي پيداوار به سنڌ مان اچي ٿي. بصر، مرچ ۽ ٽماٽن جي پيداوار ۾ پڻ سنڌ جو حصو نمايان آهي.<ref name="pakalmanac">{{cite web |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-economic-activity/ |title=Economic Activity; Sindh Province |publisher=Pakistan Almanac |access-date=29 May 2026}}</ref> 2020ع جي خريف موسم ۾ سنڌ جا ٽي وڏا فصل ڪپهه، چانور ۽ ڪمند هئا. ڪپهه 474,818 هيڪٽرن تي پوکي وئي ۽ 1,861,785 ڳٺا پيدا ٿيا. چانورن جي پوکيل ايراضي 708,983 هيڪٽر ۽ پيداوار 2,416,068 ٽن رهي، جڏهن ته ڪمند 279,694 هيڪٽرن تي پوکيو ويو ۽ 18,335,533 ٽن پيداوار رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="kharif-major">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 6.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ خريف 2020ع ۾ سنڌ جا وڏا فصل ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | پوکيل ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | اهم ضلعو |- | [[ڪپھ]] | 474,818 هيڪٽر | 1,861,785 ڳٺا | [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]]؛ 487,679 ڳٺا |- | [[چانور]] | 708,983 هيڪٽر | 2,416,068 ٽن | [[بدين ضلعو|بدين]]؛ 387,067 ٽن |- | [[ڪمند]] | 279,694 هيڪٽر | 18,335,533 ٽن | [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]؛ 4,073,839 ٽن |} <ref name="kharif-district-major">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 6.2}}</ref> ڪپهه سنڌ جو اهم صنعتي فصل آهي، جيڪو ٽيڪسٽائيل، ڪپهه جي جننگ ۽ برآمداتي صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪري ٿو. 1947ع ۾ سنڌ جو قومي ڪپهه پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 33 سيڪڙو هو، جيڪو 2005–06ع تائين گهٽجي 20 سيڪڙو ٿيو. هن گهٽتائي جا سبب پاڻي جي کوٽ ۽ آبادگارن جو وڌيڪ منافعي وارن فصلن ڏانهن رجحان ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="ايڪانومي" /> چانور سنڌ جي اهم خوراڪي ۽ برآمدي فصلن مان آهي. سنڌ ۾ چانورن جي پوک، پيداوار ۽ في ايڪڙ پيداوار ۾ گذريل ڏهاڪن دوران واڌ ڏٺي وئي آهي. بدين، لاڙڪاڻو، جيڪب آباد، ڪشمور ۽ قمبر شهدادڪوٽ چانورن جا اهم پيداوار وارا علائقا آهن.<ref name="kharif-district-major" /> === اناج، دالون ۽ تيلدار فصل === چانورن کان علاوه سنڌ ۾ جوئر، ٻاجهري ۽ مڪئي پڻ پوکيا وڃن ٿا. خريف 2020ع ۾ جوئر جي پوکيل ايراضي 10,605 هيڪٽر ۽ پيداوار 9,876 ٽن هئي. ٻاجهري 83,070 هيڪٽرن تي پوکي وئي ۽ 43,158 ٽن پيداوار حاصل ٿي. مڪئي جي پوکيل ايراضي 4,159 هيڪٽر ۽ پيداوار 4,215 ٽن رهي. تر جي پوکيل ايراضي 12,984 هيڪٽر ۽ پيداوار 5,876 ٽن هئي.<ref name="kharif-minor">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ ننڍا اناجي ۽ تيلدار فصل، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | [[جوئر]] | 10,605 هيڪٽر | 9,876 ٽن | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]؛ 3,694 ٽن |- | [[ٻاجھري]] | 83,070 هيڪٽر | 43,158 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]؛ 41,052 ٽن |- | [[مڪئي]] | 4,159 هيڪٽر | 4,215 ٽن | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]]؛ 1,225 ٽن |- | [[تر]] | 12,984 هيڪٽر | 5,876 ٽن | [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]]؛ 2,124 ٽن |} <ref name="kharif-minor" /> سنڌ ۾ دالين جي پوک خوراڪي پروٽين، زرعي تنوع ۽ زمين جي زرخيزي لاءِ اهم آهي. خريف 2020ع ۾ مڱ جي پوکيل ايراضي 7,388 هيڪٽر ۽ پيداوار 3,004 ٽن، ماش جي ايراضي 23 هيڪٽر ۽ پيداوار 13 ٽن، ارهر جي ايراضي 79 هيڪٽر ۽ پيداوار 31 ٽن، جڏهن ته ٻين خريف دالين جي ايراضي 20,070 هيڪٽر ۽ پيداوار 9,023 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي. ٿرپارڪر دالين جي پيداوار ۾ نمايان ضلعو رهيو.<ref name="kharif-pulses">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.2}}</ref> === باغباني: ميوا، ڀاڄيون ۽ مصالحا === سنڌ باغباني جي لحاظ کان پاڪستان جو اهم علائقو آهي. انب، ڪيلا، کارڪون، امرود، چيڪو، پپيتو، هنداڻو ۽ گرما صوبي جا نمايان ميوا آهن. پاڪستان ۾ پيدا ٿيندڙ انب جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو ۽ کجور جي قومي پيداوار جو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو سنڌ مان حاصل ٿئي ٿو.<ref name="ايڪانومي" /> خريف 2020ع ۾ سنڌ ۾ انب جي پيداوار 386,973 ٽن، ڪيلي جي پيداوار 123,263 ٽن، کارڪن جي پيداوار 219,925 ٽن ۽ امرود جي پيداوار 55,205 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي. ميرپورخاص انب، خيرپور کارڪن، ٺٽو ڪيلي ۽ لاڙڪاڻو امرود جي پيداوار ۾ نمايان ضلعو رهيو.<ref name="kharif-fruits">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Tables 7.4–7.6}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ سنڌ جا اهم ميوا، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | ميوو ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | [[انب]] | 386,973 ٽن | [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] |- | [[ڪيلا]] | 123,263 ٽن | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] |- | [[کارڪون]] | 219,925 ٽن | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] |- | [[امرود]] | 55,205 ٽن | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] |} سنڌ ۾ ڀاڄين جي پوک هيٺ ايراضي 1950ع واري ڏهاڪي کان وڌندي 2014–15ع ۾ لڳ ڀڳ 51,769 هيڪٽر تائين پهتي، جڏهن ته ڪل پيداوار 356,879 ٽن تائين وڌي. خريف 2020ع ۾ ڀينڊي جي پيداوار 22,678 ٽن، ميھن جي 14,184 ٽن، واڱڻن جي 8,478 ٽن ۽ ڪريلن جي 3,137 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="ايڪانومي" /><ref name="kharif-veg">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.3}}</ref> سنڌ ڳاڙهي مرچ جي پيداوار لاءِ خاص شهرت رکي ٿي. خريف 2020ع ۾ ڳاڙهي مرچ جي پوکيل ايراضي 16,726 هيڪٽر ۽ پيداوار 52,484 ٽن هئي. عمرڪوٽ 15,755 ٽن پيداوار سان سڀ کان وڏو مرچ پيدا ڪندڙ ضلعو رهيو، جڏهن ته ميرپورخاص، بدين ۽ ٺٽو پڻ اهم مرچ پيدا ڪندڙ علائقا هئا.<ref name="kharif-spices">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.7}}</ref> === ٻج ۽ زرعي انپُٽس === معياري ٻج سنڌ جي زرعي پيداوار، خوراڪي تحفظ ۽ زرعي معيشت لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. سنڌ ۾ ڪپهه، چانور، سورج مُکي، گوار، مڱ ڦري، ارنڊي ۽ ٻين فصلن جا ٻج پيدا ۽ استعمال ڪيا وڃن ٿا. تصديق ٿيل ٻجن بابت انگ اکر سنڌ حڪومت جي زراعت کاتي ۽ وفاقي سيڊ سرٽيفڪيشن ۽ رجسٽريشن کاتي طرفان مرتب ڪيا ويندا آهن.<ref name="kharif2020" /> 2020ع ۾ ڪپهه جي پوک لاءِ 640,000 هيڪٽر هدف مقرر ڪيو ويو، جنهن لاءِ 9,600 ميٽرڪ ٽن تصديق ٿيل ٻج گهربل هو، جڏهن ته 2,999.83 ميٽرڪ ٽن دستياب هو. چانورن جي پوک لاءِ 770,000 هيڪٽر هدف مقرر ٿيو، جنهن لاءِ 7,700 ميٽرڪ ٽن تصديق ٿيل ٻج گهربل هو، جڏهن ته 6,642.90 ميٽرڪ ٽن دستياب هو.<ref name="kharif-seed-req">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 5.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ اهم ٻج ۽ تيلدار فصل، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | ٻج / فصل ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | مڱ ڦري | 576 هيڪٽر | 1,227 ٽن | [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] |- | ارنڊي | 1,831 هيڪٽر | 1,202 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |- | گوار ٻج | 103,827 هيڪٽر | 75,111 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |- | سورج مُکي | 39,856 هيڪٽر | 41,023 ٽن | [[بدين ضلعو|بدين]] |} <ref name="kharif-seeds">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.9}}</ref> گوار ٻج سنڌ جي اهم صنعتي فصلن مان آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان گوار گم پيدا ٿئي ٿي، جيڪا خوراڪ، تيل، ڪاغذ، ڪپڙي ۽ ٻين صنعتن ۾ استعمال ٿيندي آهي. سورج مُکي ۽ ارنڊي پڻ خوراڪي تيل ۽ صنعتي استعمال لاءِ اهم فصل آهن.<ref name="kharif-seeds" /> === مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيري === مالداري سنڌ جي زرعي معيشت جو اهم ذيلي شعبو آهي. ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون، اٺ ۽ ڪڪڙ ڳوٺاڻي معيشت، کير، گوشت، انڊن ۽ روزگار جي فراهمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. خريف 2020ع دوران سنڌ ۾ جانورن جي خوراڪ لاءِ جوئر، ٻاجهري، مڪئي، گوار ۽ ٻين چارن وارن فصلن جي وڏي پيماني تي پوک ڪئي وئي.<ref name="kharif2020" /> خريف 2020ع ۾ جوئر چاري جي پوکيل ايراضي 19,000 هيڪٽر ۽ پيداوار 277,446 ٽن، ٻاجهري چاري جي ايراضي 10,715 هيڪٽر ۽ پيداوار 127,505 ٽن، مڪئي چاري جي پيداوار 157,267 ٽن، گوار چاري جي پيداوار 15,802 ٽن ۽ ٻين چارن جي پيداوار 76,740 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="kharif-fodder">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020}}</ref> سنڌ جي ماهيگيري پڻ صوبي جي معيشت ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. صوبي وٽ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي ۽ مينگروو ٻيلن جو ماحولياتي نظام موجود آهي. سنڌ پاڪستان جي ڪل مڇي برآمدات جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو حصو فراهم ڪري ٿو. پاڪستان جي سامونڊي مڇي وسيلن جو 71 سيڪڙو، تازي پاڻي جي مڇي وسيلن جو 65 سيڪڙو ۽ نيم کارن پاڻي جي مڇي وسيلن جو 100 سيڪڙو سنڌ ۾ موجود آهي.<ref name="sezmc-fish">{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === ٻيلا ۽ زمين جي ملڪيت === سنڌ ۾ ٻيلن جي ايراضي پاڻي جي گهٽ وهڪري، غيرقانوني ڪاٽ، زمينن تي قبضي ۽ ڪمزور انتظام سبب گهٽجندي وئي آهي. ٻيلن جي گهٽتائي نه رڳو ماحولياتي توازن تي اثرانداز ٿئي ٿي، پر دريائي ۽ ساحلي ماحول، مالداري، مڇيگيري ۽ مقامي آبادي جي گذر سفر تي پڻ اثر وجهي ٿي.<ref name="ايڪانومي" /> سنڌ ۾ زمين جي ملڪيت جو ڍانچو تاريخي طور غير برابر رهيو آهي. 1959ع ۾ مٿين 8 سيڪڙو زميندارن وٽ زرعي زمين جو لڳ ڀڳ 54 سيڪڙو حصو هو، جيڪو 1972ع تائين گهٽجي 32 سيڪڙو ٿيو. ان دور ۾ وچولي درجي جي آبادگارن جي حصي ۾ واڌ آئي، جڏهن ته ننڍن آبادگارن جو حصو گهٽ ٿيو. بهرحال، زمين جي ورهاست جا انگ گهڻو ڪري خانداني ورڇ سبب اصل زرعي ڍانچي کي مڪمل طور ظاهر نٿا ڪن.<ref name="ايڪانومي" /> === سنڌ ۾ پوکجندڙ فصل === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ سنڌ ۾ پوکجندڙ اهم فصل ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | موسم ! style="background:#99CCFF;" | قسم ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | پوک جو وقت ! style="background:#99CCFF;" | ڪٽائي جو وقت ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 || خريف || وڏو فصل || [[ڪپھ]] || اپريل–مئي || آڪٽوبر–ڊسمبر || ٽيڪسٽائيل ۽ جننگ صنعت جو بنياد |- | 2 || خريف || وڏو فصل || [[چانور]] || جون–جولاءِ || آڪٽوبر–نومبر || خوراڪي ۽ برآمدي فصل |- | 3 || خريف || وڏو فصل || [[ڪمند]] || فيبروري–مارچ / سيپٽمبر || نومبر–مارچ || کنڊ صنعت جو بنيادي خام مال |- | 4 || خريف || اناج || [[جوئر]] || جون–جولاءِ || سيپٽمبر–آڪٽوبر || اناج ۽ چاري ٻنهي لاءِ |- | 5 || خريف || اناج || [[ٻاجھري]] || جون–جولاءِ || سيپٽمبر || خشڪ ۽ برساتي علائقن لاءِ موزون |- | 6 || خريف || اناج || [[مڪئي]] || جولاءِ || آڪٽوبر || خوراڪ ۽ جانورن جي چاري لاءِ |- | 7 || خريف || دال || [[مڱ]] || جولاءِ || سيپٽمبر || ٿوري پاڻي ۾ پوکجندڙ فصل |- | 8 || خريف || دال || [[ماش]] || جولاءِ || سيپٽمبر || زمين جي زرخيزي لاءِ مددگار |- | 9 || خريف || تيلدار || [[تر]] || جولاءِ || سيپٽمبر || روايتي تيلدار فصل |- | 10 || خريف || تيلدار || [[سورج مُکي]] || فيبروري / جولاءِ || مئي / آڪٽوبر || خوراڪي تيل لاءِ اهم |- | 11 || ربيع || وڏو فصل || [[ڪڻڪ]] || نومبر || مارچ–اپريل || سنڌ جو بنيادي خوراڪي فصل |- | 12 || ربيع || اناج || [[جَو]] || نومبر || مارچ || خشڪ علائقن لاءِ موزون |- | 13 || ربيع || دال || [[چڻا]] || آڪٽوبر || مارچ || نيم آبپاشي ۽ برساتي علائقا |- | 14 || ربيع || تيلدار || [[سرنھن]] || آڪٽوبر || فيبروري || روايتي تيلدار فصل |- | 15 || ربيع || تيلدار || [[ڪينولا]] || آڪٽوبر || مارچ || جديد تيلدار فصل |- | 16 || ساليانو || ميوو || [[انب]] || باغ لڳائڻ: جولاءِ–آگسٽ || مئي–جولاءِ || ميرپورخاص اهم مرڪز |- | 17 || ساليانو || ميوو || [[کجور]] || باغ لڳائڻ: آگسٽ || آگسٽ–سيپٽمبر || خيرپور اهم مرڪز |- | 18 || ساليانو || ميوو || [[ڪيلو]] || سڄو سال || سڄو سال || ٺٽو ۽ هيٺين سنڌ ۾ اهم |- | 19 || ساليانو || ڀاڄي || [[بصر]] || آڪٽوبر || مارچ–اپريل || ملڪ گير فراهمي لاءِ اهم |- | 20 || ساليانو || ڀاڄي || [[ٽماٽو]] || آگسٽ / جنوري || نومبر / اپريل || تازو استعمال ۽ پروسيسنگ لاءِ |- | 21 || ساليانو || چارُو || [[برسيم]] || آڪٽوبر || مارچ || کير ڏيندڙ مال لاءِ اهم |} === زرعي ادارا === سنڌ ۾ زرعي پاليسي، تحقيق، آبپاشي، ٻج، خوراڪ جي تحفظ، مالداري، ماهيگيري ۽ ڳوٺاڻي ترقي سان لاڳاپيل ڪيترائي سرڪاري، تحقيقي ۽ غير سرڪاري ادارا ڪم ڪن ٿا. انهن ادارن جو ڪردار زرعي رٿابندي، تحقيق، آبادگارن جي رهنمائي، پاڻي جي ورڇ، ٻجن جي فراهمي، خوراڪ جي تحفظ ۽ پائيدار زراعت جي واڌاري سان لاڳاپيل آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%;" ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | ادارو ! style="background:#99CCFF;" | بنيادي مقصد ! style="background:#99CCFF;" | عملي ڪردار |- | 1 | [[سنڌ زرعي کاتو]] | زرعي پاليسي ۽ آبادگارن جي مدد | فصلن، باغباني، زرعي توسيع، ٻجن ۽ زرعي خدمتن جو مرڪزي سرڪاري ادارو |- | 2 | [[سنڌ آبپاشي کاتو]] | زرعي پاڻي جي فراهمي | واهن، بندن، بئراجن ۽ آبپاشي نظام جي سنڀال |- | 3 | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊوڄام]] | زرعي تعليم ۽ تحقيق | زراعت، باغباني، جانورن ۽ فوڊ ٽيڪنالاجي ۾ تعليم ۽ تحقيق |- | 4 | [[سنڌ زرعي تحقيقاتي ادارو]] | فصلن تي سائنسي تحقيق | نون ٻجن، پيداوار، زرعي ٽيڪنالاجي ۽ موسمي اثرن تي تحقيق |- | 5 | [[نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ آف ايگريڪلچر]] | جديد زرعي تحقيق | ايٽمي ٽيڪنالاجي ذريعي فصلن ۽ ٻجن جي بهتري |- | 6 | [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]] | تصديق ٿيل ٻج جي فراهمي | آبادگارن کي معياري ۽ منظور ٿيل ٻج مهيا ڪرڻ |- | 7 | [[سنڌ فوڊ ڊپارٽمينٽ]] | خوراڪ جو تحفظ | ڪڻڪ ۽ بنيادي غذائي شين جي خريد، ذخيرو ۽ ورڇ |- | 8 | [[سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]] | مالداري ۽ مڇي صنعت جي ترقي | جانورن، کير، گوشت، پولٽري ۽ ماهيگيري جي بهتري |- | 9 | [[سنڌ آبادگار بورڊ]] | آبادگارن جي نمائندگي | زرعي حقن، پاڻي جي ورڇ ۽ پاليسين بابت آبادگارن جو آواز |- | 10 | [[سنڌ رورل سپورٽ آرگنائيزيشن]] | ڳوٺاڻي ترقي | ننڍن آبادگارن، ڪميونٽي زراعت ۽ آمدني وڌائڻ جا منصوبا |- | 11 | [[فوڊ اينڊ ايگريڪلچر آرگنائيزيشن]] | خوراڪ ۽ زرعي پاليسي | خوراڪ، زراعت ۽ موسمي تبديلي بابت فني سهڪار |} ==آبپاشي نظام== سنڌ جو آبپاشي نظام تاريخي طور روايتي طريقن جهڙوڪ کوهن، نهرن، تلائن، ٽيوب ويلن ۽ قدرتي نالن تي ٻڌل رهيو آهي. جديد دور ۾ بئراجن جي تعمير سان آبپاشي نظام کي نئين سر منظم ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي پيماني تي زرعي زمين کي پاڻي فراهم ٿيڻ لڳو. سنڌ ۾ بئراجن جي ذريعي ڪُل لڳ ڀڳ 13.5 ملين ايڪڙ زمين آبپاشي هيٺ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. سکر بئراج 1932ع ۾ تعمير ٿيو، جيڪو ست نهرن وسيلي لڳ ڀڳ 7.63 ملين ايڪڙ زمين کي سيراب ڪري ٿو. انهن نهرن ۾ نارتھ ويسٽرن ڪينال، دادو ڪينال، [[خيرپور فيڊر ويسٽ]]، [[روهڙي ڪينال]]، [[خيرپور فيڊر ايسٽ]] ۽ [[نارا ڪينال]] شامل آهن. [[ڪوٽڙي بئراج]] 1955ع ۾ تعمير ڪيو ويو، جيڪو [[ڪلري باغار فيڊر]]، [[لوئر پنياري فيڊر]] ۽ [[ڦليلي نئين]] وسيلي لڳ ڀڳ 3.0 ملين ايڪڙ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. [[گڊو بئراج]] 1962ع ۾ مڪمل ٿيو، جيڪو بيگهاري [[سنڌ فيڊر]]، [[ڊيزرٽ پٽ فيڊر]]، [[گهوٽي فيڊر]] ۽ [[ريڻي ڪينال]] وسيلي پڻ لڳ ڀڳ 3.0 ملين ايڪڙ زمين کي آبپاشي فراهم ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ جو آبپاشي نظام دنيا جي سڀ کان وڏن واهن تي ٻڌل زرعي نظامن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ آبپاشي جون سهولتون [[سنڌ آبپاشي کاتو]] جي نگراني هيٺ [[درياهه سنڌ]] تي تعمير ڪيل ٽن وڏن بئراجن ــ [[سکر بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] ــ ذريعي فراهم ڪيون وڃن ٿيون. صوبي جي آبپاشي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تي پکڙيل آهي. سکر بئراج جو خاڪو 1919ع ۾ تيار ڪيو ويو، 1923ع ۾ ان جي تعمير شروع ٿي ۽ اپريل 1932ع ۾ مڪمل ٿيڻ کان پوءِ پهريون ڀيرو سنڌ ۾ منظم ۽ يقيني آبپاشي فراهم ڪئي وئي. سکر بئراج جي آبپاشي ڪمانڊ ايراضي لڳ ڀڳ 8.24 ملين ايڪڙ آهي ۽ ان مان ساڄي ڪپ تي ٽي ۽ کاٻي ڪپ تي چار وڏا واهه نڪرن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 105–106.</ref> سکر بئراج کان پوءِ ڏاکڻي سنڌ کي پاڻي جي يقيني فراهمي لاءِ 1955ع ۾ [[ڪوٽڙي بئراج]] تعمير ڪيو ويو، جنهن جي پاڻي گذارڻ جي گنجائش 875,000 ڪيوسڪ آهي ۽ اهو 30 لک ايڪڙن کان وڌيڪ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. بعد ۾ سنڌ جي اترئين حصي ۾ [[گڊو بئراج]] جو بنياد 2 فيبروري 1957ع تي رکيو ويو ۽ 1962ع ۾ مڪمل ٿيو. گڊو بئراج جي گنجائش 12 لک ڪيوسڪ في سيڪنڊ آهي ۽ اهو سنڌ ۽ بلوچستان جي 25 لک ايڪڙن کان وڌيڪ زرعي زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. سنڌ جا آبپاشي نظام دائمي (Perennial) ۽ غير دائمي (Non-Perennial) واهن تي مشتمل آهن، جيڪي انهن ٽنهي بئراجن مان نڪرن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 106–107.</ref> سنڌ جي آبپاشي نيٽ ورڪ ۾ مجموعي طور 14 مکيه واهه، 109 شاخون (Branches)، 509 ڊسٽريبيوٽريون ۽ 902 مائنر واهه شامل آهن، جيڪي 1991ع جي پاڻي ٺاهه موجب پنهنجو حصو حاصل ڪري صوبي جي 13 ملين ايڪڙن کان وڌيڪ زرخيز زمين کي سيراب ڪن ٿا. گڊو بئراج مان گهوٽڪي فيڊر، ڊيزرٽ پيٽ فيڊر ۽ بيگاري سنڌ فيڊر نڪرن ٿا، جڏهن ته سکر بئراج مان [[روهڙي ڪينال]]، [[خيرپور ايسٽ ڪينال]]، [[خيرپور ويسٽ ڪينال]]، [[ايسٽرن نارا ڪينال]]، [[نارتھ ويسٽ ڪينال]]، [[رائيس ڪينال]] ۽ [[دادو ڪينال]] نڪرن ٿا. ڪوٽڙي بئراج مان [[اڪرم واهه]]، [[ڦليلي ڪينال]]، [[پنياري ڪينال]] ۽ [[ڪلري بگهار فيڊر]] آبپاشي جون خدمتون سرانجام ڏين ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', p. 107.</ref> سنڌ آبپاشي کاتو آبڪلاڻي پاڻي جي نيڪال لاءِ پڻ ذميوار آهي. ان مقصد لاءِ [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (LBOD) ۽ [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (RBOD) جهڙا وڏا نيڪالي منصوبا قائم ڪيا ويا آهن. ايل بي او ڊي جو مقصد درياهه سنڌ جي کاٻي ڪپ وارن علائقن مان کارو پاڻي ۽ سيم جي پاڻي کي عربي سمنڊ تائين پهچائڻ آهي، جڏهن ته آر بي او ڊي منصوبو سنڌ ۽ بلوچستان جي نيڪالي واري پاڻي کي غارو کاري تائين منتقل ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو. اهي منصوبا زميني پاڻي جي سطح کي ڪنٽرول ڪرڻ، سيم ۽ ٿور کي گهٽائڻ ۽ زرعي زمينن جي بحالي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 107–108.</ref> سنڌ ۾ آبپاشي جي بهتري لاءِ مختلف دورن ۾ ڪيترائي وڏا منصوبا شروع ڪيا ويا آهن، جن ۾ واهن ۽ شاخن جي ڪنڪريٽ لائيننگ، [[چوٽياريون ڊيم]]، [[ڪينجهر ڍنڍ]] نظام جي بهتري، ننڍن ڊيمن جي تعمير ۽ آبپاشي سڌارن جو پروگرام شامل آهن. [[سنڌ ايريگيشن ۽ ڊرينيج اٿارٽي]] (SIDA) جي قيام کان پوءِ پاڻي جي انتظام، آبادگارن جي شموليت ۽ آبپاشي سڌارن کي هٿي ملي. عالمي بئنڪ جي سهڪار سان سنڌ [[واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پراجيڪٽ]] (WSIP) پڻ شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد بئراجن، واهن، نيڪالي نظام، ٻوڏن جي انتظام ۽ سنڌو ڊيلٽا جي بحالي بابت ڊگهي مدي وارا سڌارا آڻڻ آهي.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 109–113.</ref> 2010ع جي تباهه ڪندڙ ٻوڏ کان پوءِ سنڌ آبپاشي کاتي واهن، بندن ۽ ريگيوليٽرن جي بحالي لاءِ هنگامي منصوبا شروع ڪيا. ان مقصد لاءِ 18.5 ارب رپين جو پروگرام تيار ڪيو ويو، جنهن تحت بندن، واهن ۽ آبپاشي ڍانچي جي مرمت ۽ بحالي جا ڪم ڪيا ويا. مستقبل جي منصوبابندي ۾ پاڻي بچائيندڙ آبپاشي طريقا جهڙوڪ ڊرپ ۽ اسپرنڪلر آبپاشي، برساتي پاڻي جي ذخيرن جي تعمير، ننڍن بندن جي واڌ ۽ واهن جي وڌيڪ لائيننگ شامل آهي، ته جيئن سنڌ جي زرعي معيشت کي پائيدار بنيادن تي مضبوط بڻائي سگهجي.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 114–116.</ref> ===پاڻيءَ بابت بين الصوبائي تڪرار ۽ معاهدا=== 1945ع ۾ سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ پاڻيءَ بابت هڪ معاهدو طئي ٿيو، پر اهو گورنر جنرل جي منظوري حاصل نه ڪري سگهيو. 1960ع ۾ پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ عالمي بئنڪ جي سهڪار سان [[سنڌ طاس معاهدو]] (Indus Waters Treaty) طئي ٿيو، جنهن تحت ٽن اوڀر وارن دريائن (راوي، بياس ۽ ستلج) جو پاڻي ڀارت کي، ۽ ٽن اولهه وارن دريائن (سنڌو، جهلم ۽ چناب) جو پاڻي پاڪستان کي ڏنو ويو. هن معاهدي جي ڳالهين ۾ سنڌ جي سڌي نمائندگي شامل نه هئي<ref name=" ايڪانومي "/>. 1991ع ۾ [[پاڻي جي ورڇ بابت نئون واٽر اڪارڊ، 1991|پاڻي ورڇ بابت نئون واٽر اڪارڊ]] طئي ٿيو، جنهن تحت پاڻيءَ جي ورڇ لاءِ هي تناسب مقرر ڪيو ويو: [[پنجاب]] 37 سيڪڙو، سنڌ 37 سيڪڙو، [[بلوچستان]] 12 سيڪڙو ۽ [[خيبر پختونخواهه]] 14 سيڪڙو. ان ئي سال [[انڊس ريور سسٽم اٿارٽي]] (IRSA) قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد صوبن وچ ۾ پاڻيءَ جي ورڇ جو انتظام سنڀالڻ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ڪوٽڙي کان هيٺ وهڪري جون ضرورتون=== 2005ع ۾ ڪيل ٻن مطالعي موجب، [[ڪوٽڙي بئراج]] کان هيٺ ماحولياتي توازن برقرار رکڻ لاءِ سڄي سال گهٽ ۾ گهٽ 5,000 ڪيوسڪ پاڻيءَ جي وهڪري ۽ پنجن سالن ۾ مجموعي طور 25 ملين ايڪڙ فوٽ (MAF) پاڻي جي ضرورت ڄاڻائي وئي. بهرحال، صوبن جي وچ ۾ اختلاف سبب انهن سفارشن تي عملي اڳڀرائي نه ٿي سگهي آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===نون ڊيمن بابت صوبائي موقف=== پاڻيءَ جي کوٽ ۽ ورڇ بابت خدشن سبب سنڌ سميت ٻين صوبن نون ڊيمن جي تعمير بابت اعتراض ظاهر ڪيا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي دوران مختلف ڪاميٽيون جوڙيون ويون، پر هن مسئلي تي مڪمل اتفاق راءِ اڃا تائين حاصل نه ٿي سگهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (LBOD)=== [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين منصوبو]] 1970ع واري ڏهاڪي ۾ وفاقي حڪومت ۽ سنڌ حڪومت طرفان [[عالمي بئنڪ]] جي سهڪار سان شروع ڪيو ويو. هن منصوبي جو مقصد نوابشاهه، [[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] ضلعن جي ٻن ملين هيڪٽرن کان وڌيڪ زمين مان نيڪال ٿيندڙ پاڻي کي [[عربي سمنڊ]] ڏانهن منتقل ڪرڻ هو. منصوبي کي مختلف فني ۽ انتظامي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ سار سنڀال بابت ادارتي غير وضاحت، مالي کوٽ، [[سنڌ ۾ سمنڊ جي چارج|سمنڊ جي چاڙهه]]، نيڪال جو پوئتي وهڪرو، [[صنعتي نيڪال]] ۽ ساحلي مٽيءَ جي کاري ٿيڻ جا مسئلا شامل آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. ===رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (RBOD)=== [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين منصوبو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]]، [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر-شهدادڪوٽ]]، دادو ضلعو|دادو]] ۽ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ضلعن لاءِ تجويز ڪيو ويو، جنهن کي ٽن مرحلن ۾ ورهايو ويو. بهرحال، هي منصوبو اڃا تائين مڪمل نه ٿي سگهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ادارياتي سڌارا ۽ جديد منصوبا=== 1996ع ۾ وفاقي حڪومت هر صوبي ۾ صوبائي آبپاشي ۽ نيڪال اٿارٽيز قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 1997ع ۾ [[خودمختيار آبپاشي نظام]] متعارف ڪرايو ويو، جنهن تحت صوبائي آبپاشي کاتن کي PIDA ۾ تبديل ڪيو ويو، ايريا واٽر بورڊ (AWBs) ٺاهيا ويا ۽ آبادگارن کي فارمر آرگنائيزيشنز (FOs) ۾ منظم ڪيو ويو. [[سنڌ ايريگيشن اينڊ ڊرينيج اٿارٽي]] (SIDA) 1998ع ۾ قائم ڪئي وئي<ref name=" ايڪانومي "/>. 2006ع ۾ عالمي بئنڪ جي سهڪار سان سنڌ ۾ [[واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پروجيڪٽ، سنڌ|واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پروجيڪٽ]] لاڳو ڪيو ويو، جنهن جو مقصد زرعي پيداوار وڌائڻ، آبادگارن جي آمدني ۾ اضافو آڻڻ ۽ آبپاشي نظام جي ڊگهي مدي واري پائيداري کي بهتر بڻائڻ هو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ڪئنال ۽ وڏا واھ === سنڌ جي زرعي نظام جو بنياد آبپاشيءَ جي هڪ وسيع نيٽ ورڪ تي قائم آهي، جيڪو [[گڊو بئراج]]، [[سکر بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] مان نڪرندڙ واهن، شاخن ۽ ننڍن واهن تي مشتمل آهي. اهي واهه ۽ شاخون گهڻو ڪري مٽيءَ مان ٺهيل هجڻ سبب پاڻي جي رِسڻ (سيپيج)، زمين جي سم ۽ ڪلر (واٽرلاگنگ ۽ سيلنٽي) ۽ پاڻي جي ضايع ٿيڻ جا مسئلا پيدا ڪندا رهيا آهن، جنهن جو سڀ کان وڌيڪ اثر واهن جي پڇاڙيءَ وارن آبادگارن تي پوندو آهي. انهن مسئلن جي حل لاءِ سنڌ حڪومت ۽ وفاقي حڪومت جي سهڪار سان "سنڌ صوبي ۾ شاخن ۽ ننڍن واهن جي ڪنڪريٽ لائيننگ" جو منصوبو شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد آبپاشي پاڻي جي نقصان کي گهٽائڻ، سم ۽ ڪلر جي مسئلن تي ضابطو آڻڻ ۽ زرعي زمينن تائين پاڻي جي فراهمي کي بهتر بڻائڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=28 May 2026}}</ref> هن منصوبي لاءِ 13,828.322 ملين رپين جو پي سي-ون (PC-I) تيار ڪيو ويو، جنهن تحت 109 چونڊيل شاخن ۽ ننڍن واهن جي تقريباً 860 ميل ڊگهي حصي جي لائيننگ منظور ڪئي وئي. منصوبي جي نتيجي ۾ آبپاشي نظام جي ڪارڪردگي ۾ نمايان بهتري آئي. 56 مڪمل ٿيل واهن ۽ شاخن جي ڪمانڊ ايراضي 629,137 ايڪڙن مان وڌي 786,827 ايڪڙن تائين پهتي، جنهن سان 157,690 ايڪڙ اضافي زرعي زمين کي آبپاشي جون سهولتون حاصل ٿيون. ساڳئي طرح 109 چونڊيل واهن ۽ شاخن جي مجموعي ڪمانڊ ايراضي 1,438,405 ايڪڙن مان وڌي 1,747,764 ايڪڙن تائين پهتي، جنهن سان 309,359 ايڪڙ اضافي زمين زرعي استعمال هيٺ آئي. هي منصوبو سنڌ جي زرعي ترقي، پاڻي جي بچت ۽ واهن جي پڇاڙيءَ وارن آبادگارن تائين پاڻي جي بهتر رسائي لاءِ هڪ اهم قدم طور شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=28 May 2026}}</ref> ===ڍنڍون ۽ ڍورن جي فھرست=== ===برساتي نئين فھرست=== ===حفاظتي بندن جي فھرست=== === شاخن ۽ فيڊرن جي فھرست=== === ڪورن جو فھرست=== * ڪور ڏاتو === ڊيمن جي فھرست=== # [[حب ڊيم]] # [[چوٽياري ڊيم]] ===ڪلهوڙا دور جو آبپاشي نظام=== ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ جي آبپاشي نظام کي منظم ۽ وسيع بنيادن تي ترقي ڏني وئي. تاريخي ماخذن موجب، سنڌ ۾ واهن جي منظم کوٽائي جو بنياد ميان نور محمد ڪلهوڙي وڌو، جنهن سنڌو نديءَ جي ساڄي ۽ کاٻي ڪنارن تي واهن جي ذريعي زراعت کي فروغ ڏنو. 1719ع کان پوءِ خاص طور تي سنڌ جي اترين علائقن ۾ نوان واهه کوٽايا ويا، جن جو مقصد زرعي زمينن کي پاڻي فراهم ڪرڻ هو. هن دور ۾ “[[گھاڙ واھ]]” جون ٽي اهم شاخون وجود ۾ آيون، جيڪي علائقي جي آبپاشي نظام جو اهم حصو بڻيون. “[[نور واھ]]” ميان نور محمد ڪلهوڙي جي نالي سان منسوب ڪيو ويو، جڏهن ته “[[شاھ جي ڪڙ]]” سندس وزير شاهه بهاري جي نگرانيءَ ۾ کوٽايو ويو. چانڊڪي پرڳڻي ۾ پڻ ڪيترائي ننڍا وڏا واهه کوٽايا ويا، جن سان مقامي آباديءَ جي زرعي ضرورتن کي پورو ڪيو ويو. ميان نور محمد جي دور ۾ “[[ڪور ڏاتو|ڏاتي جي ڪور]]” پڻ کوٽايو ويو، جيڪو پنهنجي وقت جي دولتمند شخص ڏاتي کهڙي جي ڪوششن سان وجود ۾ آيو. اتر سنڌ ۾ “[[بيگاري واھ]]” جي مکيه شاخ “[[نور واھ]]” به ڪلهوڙا دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ هئي. نوشهري ڊويزن ۾ “[[نصرت واھ]]” [[ نصرت خان چانڊيو|نصرت خان چانڊئي]] جي سرپرستيءَ ۾ کوٽايو ويو. ان کان علاوه “[[مراد واھ]]”، “[[باگ واھ]]” ۽ “[[فيروز واھ]]” پڻ ڪلهوڙا دور ۾ کوٽايا ويا، جيڪي [[مراد ڪلھوڙو|مراد ڪلهوڙي]]، [[باگو سيال|باگي سيال]] ۽ [[فيروز ويراڙ]] جهڙن اهم درٻاري شخصيتن سان منسوب آهن. اهي واهه “[[نصرت واھ]]” سان ڳنڍيل هئا، جيڪو بعد ۾ هاڻوڪي [[روهڙي ڪئنال]] جي اهم شاخن مان هڪ بڻيو. ڪلهوڙا حڪمرانن واهن جي کوٽائي، مرمت ۽ صفائيءَ تي خاص ڌيان ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال موجب سنڌ جي خوشحالي ۽ سرڪاري ڍلن جي بروقت وصولي جو دارومدار مؤثر آبپاشي نظام تي هو. ان منظم انتظام سبب ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ زرعي لحاظ کان وڌيڪ آباد ۽ سرسبز رهي، ۽ رياستي خزاني جي حالت پڻ مضبوط رهي. حيدرآباد ضلعي ۾ واقع “[[سرفراز واھ]]” به هن دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ هو، جيڪو [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو|ميان سرفراز خان ڪلهوڙي]] کوٽايو هو<ref>سنڌ جا قديم سڪا سنڌ ۾ ڪلهوڙا دور جا سڪا (قسط 2) -- عبداللہ ورياهه؛ رسالو:مهراڻ؛ 1991جلد 1 ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ==صنعت == سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ صنعتي ۽ معاشي طور ترقي يافته صوبو آهي. صوبي جي معيشت ۾ صنعت، واپار، توانائي، زراعت، بندرگاهي خدمتون ۽ برآمداتي سرگرميون اهم حيثيت رکن ٿيون. [[ڪراچي]] ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ واپاري مرڪز هجڻ سبب سنڌ جي صنعتي ترقي ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> [[ڪراچي]] پاڪستان جو سڀ کان وڏو شهر، سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ ملڪ جو مالي مرڪز آهي. شهر ۾ وڏين بئنڪن، مالي ادارن، ڪاروباري ڪمپنين ۽ صنعتي ادارن جا هيڊڪوارٽر قائم آهن. [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ ڪراچي ۾ واقع آهي، جيڪا ملڪ جي سڀ کان وڏي ۽ فعال اسٽاڪ مارڪيٽ آهي. ڪراچي جي سامونڊي حيثيت ۽ جديد انفراسٽرڪچر ان کي پاڪستان جي اهم واپاري مرڪزن مان هڪ بڻائي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون === صوبي ۾ صنعتڪاري کي هٿي ڏيڻ لاءِ مختلف صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون قائم ڪيا ويا آهن. [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد]]، [[ڪوٽڙي]]، [[نوري آباد]]، [[شهيد بينظيرآباد]] ۽ [[سکر]] اهم صنعتي مرڪز آهن. [[بن قاسم صنعتي پارڪ]]، [[ڪورنگي صنعتي پارڪ]]، [[پورٽ قاسم صنعتي علائقو]] ۽ [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] (KEPZ) سنڌ جي اهم صنعتي ۽ برآمداتي علائقن ۾ شمار ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === انساني وسيلا ۽ انفراسٽرڪچر === سنڌ پاڪستان جي مزدور قوت جو تقريباً اڌ حصو مهيا ڪري ٿي. صوبي ۾ تربيت يافته، تعليم يافته ۽ بين الاقوامي معيارن سان مطابقت رکندڙ افرادي قوت موجود آهي. جديد ٽيليڪميونيڪيشن نظام، سڙڪن ۽ ريلوي جو وسيع ڄار، هوائي اڏا ۽ بندرگاهون سنڌ جي صنعتي ۽ واپاري ترقي لاءِ بنيادي سهولتون فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ===صنعتي پيداوار=== سنڌ پاڪستان جي پيداواري معيشت جو اهم مرڪز آهي ۽ تيزيءَ سان ملڪي ۽ غير ملڪي سيڙپڪاري لاءِ هڪ پرڪشش منزل طور اڀري رهيو آهي. صوبي کي [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] جهڙين اهم سامونڊي بندرگاهن تائين سڌي رسائي حاصل آهي، جيڪا ان کي بين الاقوامي واپار ۽ برآمدات لاءِ هڪ حڪمتِ عملي واري حيثيت فراهم ڪري ٿي. سنڌ جو صنعتي بنياد وسيع ۽ متنوع آهي، جنهن ۾ ٽيڪسٽائيل، دواسازي، گاڏين جي صنعت، صارفين جي شين جي پيداوار ۽ ٻين پيداواري شعبن جون صنعتون شامل آهن. جديد انفراسٽرڪچر، سيڙپڪارن لاءِ ترغيبي پاليسيون، ڪاروبار دوست ضابطا ۽ ماهر افرادي قوت صوبي جي پيداواري شعبي جي ترقي کي هٿي ڏين ٿا. انهن سببن جي ڪري سنڌ نه رڳو پاڪستان جي معاشي مرڪز طور سڃاتي وڃي ٿي، پر عالمي واپار سان ڳانڍاپي، صنعتي توسيع ۽ منافعي بخش سيڙپڪاري لاءِ پڻ هڪ اهم مرڪز بڻجي چڪي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Manufacturing Sector (Driving Growth in Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ====اسٽيل جي صنعت==== ====ڪپڙي جي صنعت==== ڪپڙي جي صنعت سنڌ جي پيداواري شعبي جو بنيادي ستون سمجهي وڃي ٿي ۽ صوبي جي صنعتي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. هي صنعت سنڌ جي تاريخي ڪاريگري، فني مهارت ۽ ڪپهه سميت خام مال جي وافر دستيابي مان فائدو حاصل ڪري ٿي، جنهن سبب پيداوار جي اعليٰ سطح برقرار رکڻ ۾ مدد ملي ٿي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] تائين آسان رسائي، جديد صنعتي انفراسٽرڪچر ۽ سيڙپڪارن لاءِ فراهم ڪيل ترغيبي سهولتون سنڌ کي ڪپڙي جي صنعت لاءِ هڪ پرڪشش مرڪز بڻائين ٿيون. صوبي ۾ قائم ٽيڪسٽائيل ڪارخانا نه رڳو ملڪي ضرورتون پوريون ڪن ٿا پر برآمدات ذريعي پاڪستان جي معيشت ۾ پڻ نمايان حصو وجهن ٿا. ڪپڙي جي شعبي ۾ جدت، معيار ۽ مهارت جي روايت سنڌ جي صنعتي ترقي ۽ معاشي واڌ ويجهه کي مسلسل هٿي ڏئي رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Textile Industry (Excellence in Innovation and Craftsmanship) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ====آٽو موبائيل جي صنعت==== ====سافٽويئر صنعت==== ====تعميري صنعت==== ====ڪيميائي صنعت==== ====دوائن جي صنعت==== ====سيمنٽ جي صنعت==== ====پلاسٽڪ جي صنعت==== ====چمڙي جي صنعت==== ===ھنري صنعت=== ===صنعتي زون=== ===زرعي صنعت=== سنڌ زرعي پيداوار جي لحاظ کان پاڪستان جي اهم صوبن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي زرعي پيداوار ۾ تقريباً 23 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي. صوبي ۾ ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، ميوا ۽ ڀاڄيون وڏي پيماني تي پيدا ٿين ٿيون، جن جي بنياد تي ٽيڪسٽائيل، کنڊ، خوراڪ جي پروسيسنگ ۽ زرعي شين جي برآمد سان لاڳاپيل صنعتون قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ====سارين جا ڪارخانا==== ====ڪپھ جا ڪارخانا==== ====ڀاڻ جي صنعت==== ==== کنڊ جي صنعت==== ====کاڌ خوراڪ واري صنعت==== === مڇيگيري === سنڌ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي رکي ٿو، جنهن سان گڏ گهاٽن [[مينگروو ٻيلن]] جو وسيع سلسلو موجود آهي. اهي مينگروو ٻيل نه رڳو سامونڊي ماحولياتي نظام جي حفاظت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، پر مختلف آبي جيوت لاءِ قدرتي افزائشي مرڪز پڻ آهن. سنڌ پاڪستان جي ماهيگيري واري معيشت جو مرڪزي صوبو آهي، جتان ملڪ جي ڪل مڇيءَ جي برآمدات جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو حصو حاصل ٿئي ٿو. ان کان علاوه پاڪستان جي سامونڊي مڇيءَ جي وسيلن جو تقريباً 71 سيڪڙو، تازي پاڻيءَ جي مڇيءَ جي وسيلن جو 65 سيڪڙو ۽ کارن يا نيم کارن پاڻيءَ (brackish water) جي مڇيءَ جي وسيلن جو 100 سيڪڙو حصو سنڌ ۾ موجود آهي. اهي وسيلا صوبي ۾ ماهيگيري، آبي زراعت، خوراڪ جي صنعت ۽ برآمداتي واپار جي ترقي لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company (SEZMC) |access-date=29 May 2026}}</ref> ===ننڊي صنعت=== ==واپار == ===زرعي جنسن جو واپار=== ====واپاري ادارن جي فھرست==== ====درآمد ۽ برآمد==== ====آبي بندرگاھون==== سنڌ وٽ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي موجود آهي، جيڪا سامونڊي واپار، ماهيگيري، آبي زراعت ۽ ساحلي سياحت لاءِ اهم اهميت رکي ٿي. صوبي ۾ ٻه وڏيون هر موسم ۾ فعال بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، موجود آهن. انهن بندرگاهن ۾ ڪنٽينر ٽرمينل، تيل ٽرمينل، ڪيميائي سامان جا ٽرمينل، بلڪ ڪارگو سهولتون، جهازن جي مرمت جا مرڪز ۽ انجنيئرنگ سهولتون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ====خشڪي وارا بندر==== ===سرمائي جي سيڙپ=== ==بئنڪاري نظام== == انفارميشن ٽيڪنالاجي == معلوماتي ٽيڪنالاجي (آءِ ٽي) جو شعبو سنڌ ۾ تيزي سان ترقي ڪري رهيو آهي ۽ صوبو ٽيڪنالاجي، جدت ۽ ڊجيٽل معيشت جي هڪ اڀرندڙ مرڪز طور سڃاتو وڃي ٿو. [[ڪراچي]]، جيڪو سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ معاشي مرڪز آهي، آءِ ٽي ڪمپنين، ٽيڪنالاجي پارڪن، ڪاروباري انڪيوبيٽرن ۽ نون شروعاتي ادارن (اسٽارٽ اپس) لاءِ اهم مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. صوبي جي يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليمي ادارن مان هر سال وڏي تعداد ۾ ماهر ۽ تربيت يافته انساني وسيلا فراهم ٿين ٿا، جيڪي آءِ ٽي صنعت جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ڪاروبار دوست پاليسيون، سيڙپڪاري لاءِ ترغيبي سهولتون، تيز رفتار انٽرنيٽ، جديد ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪ ۽ ڊجيٽل انفراسٽرڪچر سنڌ کي ٽيڪنالاجي بنياد تي ڪاروبار قائم ڪرڻ لاءِ سازگار ماحول مهيا ڪن ٿا. آءِ ٽي شعبي جي توسيع نه رڳو روزگار جا نوان موقعا پيدا ڪري رهي آهي، پر صوبائي معيشت کي علم، جدت ۽ ٽيڪنالاجي تي ٻڌل ترقي ڏانهن پڻ اڳتي وڌائي رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Information & Technology (A Rising Hub for Innovation) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ==معدنيات ۽ قدرتي وسيلا== سنڌ قدرتي معدني وسيلن سان مالا مال آهي. صوبي ۾ ڪوئلو، گرينائيٽ، سليڪا واري، جپسم، چن جو پٿر، لوڻ ۽ ٻين معدنيات جا اهم ذخيرا موجود آهن. اهي وسيلا سيمينٽ، تعميراتي مواد، توانائي ۽ ٻين صنعتن لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ===کاڻون=== ==== سنڌ جي کاڻن جي فھرست==== ===گيس=== === سنڌ جي گيس وارن ھنڌن جي فھرست=== ===تيل=== === سنڌي جي تيل وارن ھنڌن جي فھرست=== ===گرينائيٽ=== === سنڌ ۾ معدنياتي تلاش=== ==توانائي == سنڌ پاڪستان جي توانائي پيداوار ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. صوبي ۾ تيل، قدرتي گئس، ڪوئلو، هوا ۽ شمسي توانائي جا وسيع ذخيرا موجود آهن. سنڌ پاڪستان جي تيل جي پيداوار جو تقريباً 56 سيڪڙو ۽ قدرتي گئس جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 71 سيڪڙو حصو پيدا ڪري ٿي. [[ٿر ڪوئلو]] دنيا جي وڏن ڪوئلي جي ذخيرن مان هڪ آهي، جتي اندازاً 185 ارب ٽن ڪوئلو موجود آهي. ان کان علاوه سنڌ جو هوائي ڪوريڊور لڳ ڀڳ 50,000 ميگاواٽ بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو، جڏهن ته صوبي ۾ شمسي توانائي جي پيداوار لاءِ پڻ سازگار حالتون موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> توانائي جو شعبو سنڌ جي معاشي ترقي ۽ صنعتي واڌ ويجهه جو هڪ اهم محرڪ آهي. صوبو قدرتي وسيلن سان مالا مال آهي، جن ۾ [[ٿر ڪوئلو|ٿر جي ڪوئلي]] جا وسيع ذخيرا، سامونڊي پٽي سان گڏ موجود هوائي ڪوريڊور ۽ شمسي توانائي جي پيداوار لاءِ سازگار حالتون شامل آهن. اهي وسيلا سنڌ کي روايتي ۽ قابلِ تجديد ٻنهي قسمن جي توانائي جي پيداوار لاءِ هڪ منفرد حيثيت عطا ڪن ٿا. صوبي ۾ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي گهرن سان گڏ هوا ۽ سج مان توانائي حاصل ڪرڻ جا منصوبا پڻ تيزي سان ترقي ڪري رهيا آهن. انفراسٽرڪچر ۾ بهتري، ڪاروبار دوست پاليسيون، ضابطن ۾ سهولت ۽ سيڙپڪاري لاءِ ترغيبي قدمن توانائي جي شعبي جي ترقي جا نوان امڪان پيدا ڪيا آهن. توانائي جي شعبي جي واڌ نه رڳو اقتصادي سرگرمين کي هٿي ڏئي ٿي، پر پائيدار ترقي، ماحول دوست توانائي جي فروغ ۽ علائقائي توانائي جي تحفظ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Energy (Powering the Future of Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> سنڌ پاڪستان جي توانائي واري شعبي ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو ۽ مستقبل جي علائقائي توانائي مرڪز طور ڏٺو وڃي ٿو. صوبي جي [[ٿر ڪوئلو|ٿر واري علائقي]] ۾ اندازاً 185 ارب ٽن ڪوئلي جا ذخيرا موجود آهن، جيڪي دنيا جي سڀ کان وڏن ڪوئلي جي ذخيرن مان شمار ڪيا وڃن ٿا. ان کان علاوه پاڪستان جي تقريباً 60 سيڪڙو تيل جا کوهه ۽ 44 سيڪڙو گئس جا ميدان سنڌ ۾ واقع آهن. صوبو ملڪ جي روزاني تيل جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 56 سيڪڙو ۽ قدرتي گئس جي پيداوار جو 55 سيڪڙو حصو مهيا ڪري ٿو. روايتي توانائي جي وسيلن کان علاوه سنڌ قابلِ تجديد توانائي جي ميدان ۾ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو. صوبي جي سامونڊي علائقي ۾ تقريباً 60 ڪلوميٽر ويڪرو ۽ 180 ڪلوميٽر ڊگهو هوائي ڪوريڊور موجود آهي، جيڪو هوائي توانائي جي پيداوار لاءِ انتهائي سازگار سمجھيو وڃي ٿو. اهي وسيلا سنڌ کي پاڪستان جي توانائي جي تحفظ، صنعتي ترقي ۽ پائيدار معاشي واڌ ويجهه لاءِ هڪ اهم بنياد فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company (SEZMC) |access-date=29 May 2026}}</ref> ===ڪراچي اليڪٽرڪ=== ====حيسڪو==== ===سيپڪو=== ===بجلي جي پيداوار=== ===قابل تجديد توانائي=== ===ايل اين جي=== ====سي اين جي==== ===پيٽرول جي ترسيل جو نظام=== === سنڌ جو ڪوئلو=== === سنڌ جي معدنيات جي فھرست=== === سنڌ جي معدنياتي ادارن جي فھرست=== # [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] ==خدمتن وارا شعبا== ====صحت جو پيشو==== ====قانون جو پيشوئ==== ====تدريسي پيشو==== ====انجينئرنگ ۽ فني شعبو==== ====ٽرانسپورٽ==== ===پوليس=== == سنڌ جي نباتات ۽ حياتيات == ===وڻ ۽ ٻوٽا=== سنڌ جنهن نباتاتي علائقي جو ڀاڱو آهي، تنهن ۾ ذري گهٽ سڄو پنجاب، الهندو راجپوتانا، ڪاٺياواڙ ۽ ڪڇ اچي وڃن ٿا، ۽ جيتوڻيڪ هندستان جي ٻين علائقن ۾ ٿيندڙ ٻوٽا هت به ٿيندا آهن، پر گهڻي نسبت اولهه وارن ملڪن، مڪران، ايراني نار جي گرم ڀاڱن، عراق ۽، جيئن اڳيئي چيو اٿئون، مصر سان اٿس، جتان جي آبهوا ساڳي آهي. ====سنڌ جا عام وڻن==== {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ صوبي ۾ موجود اهم وڻن جي فهرست ! نمبر ! عام نالو ! بوٽنيڪل نالو ! مختصر تعارف / حيثيت |- | 1 | [[ڪنڊي|ڪَنڊي]] | ''Prosopis cineraria'' | ريگستاني علائقن جو اهم مقامي وڻ؛ ڇانوَ، ايندھن ۽ چارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. |- | 2 | [[ٻٻر]] (بابُل) | ''Acacia nilotica'' | دريائي ۽ ميداني علائقن ۾ عام؛ ڪاٺ ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 3 | [[آسري]] | ''Tamarix aphylla'' | لوڻياتي ۽ خشڪ زمينن ۾ وڌندڙ؛ هوا روڪڻ لاءِ اهم. |- | 4 | [[ڪرڙ]] | ''Capparis decidua'' | ٿر ۽ خشڪ علائقن جو مقامي وڻ؛ چارن ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 5 | [[خوشبودار ٻٻر]] | ''Acacia farnesiana'' | خوشبودار گلن سبب سڃاتل؛ دوائن ۽ خوشبوءَ ۾ استعمال. |- | 6 | [[ٻانھن]] | ''Populus euphratica'' | سنڌو درياهه جي ڪنارن تي وڌندڙ؛ دريائي نظام لاءِ اهم. |- | 7 | [[ديوي (وڻ)]] / (ولائتي ڪَنڊي) | ''Prosopis juliflora'' | غير ملڪي وڻ؛ تيزي سان وڌندڙ، پر ماحولياتي نقصانڪار پڻ. |- | 8 | [[سراھ|سِراهه]] | ''Albizia lebbeck'' | ڇانوَ ۽ ڪاٺ لاءِ مشهور؛ شھرن ۾ لڳايو ويندو آهي. |- | 9 | [[نم]] | ''Azadirachta indica'' | دوائن ۾ تمام اهم؛ جراثيم ڪُش خاصيتون. |- | 10 | [[ٻير]] | ''Ziziphus mauritiana'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ غذائي ۽ معاشي اهميت. |- | 11 | [[ڄمون (وڻ)|ڄمون]] | ''Syzygium cumini'' | ڦر ۽ دوائن ۾ استعمال؛ شگر لاءِ فائديمند. |- | 12 | [[گدامڙي (وڻ)|گدامڙي]] | ''Tamarindus indica'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ کاڌي ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 13 | [[سھانجڻو]] | ''Moringa oleifera'' | غذائيت سان ڀرپور؛ پن ۽ ڦريون استعمال ٿين ٿيون. |- | 14 | [[اڇو تمر]] | ''Avicennia marina'' | سنڌ جي ساحلي علائقن جو اهم وڻ؛ سامونڊي ڪٽاوَ کان بچاءُ. |- | 15 | [[بڙ]] | ''Ficus benghalensis'' | وڏو ڇانوَ ڏيندڙ وڻ؛ سماجي ۽ مذهبي اهميت. |- | 16 | [[پپل]] | ''Ficus religiosa'' | مذهبي لحاظ کان اهم؛ آڪسيجن فراهمي ۾ نمايان. |- | 17 | [[ڄار (وڻ)|ڄار]] | ''Salvadora oleoides'' | خشڪ علائقن جو وڻ؛ ايندھن ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 18 | [[مسواڪ]] | ''Salvadora persica'' | ڏندن جي صفائي لاءِ مشهور؛ دوائن ۾ استعمال. |- | 19 | [[ليسڙو]] (گيدوڙو) | ''Cordia myxa'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ ڳوٺاڻن علائقن ۾ عام. |- | 20 | [[انب (وڻ)|انب]] | ''Mangifera indica'' | قومي ڦر؛ باغباني ۽ معيشت لاءِ اهم. |- | | | | |- | | | | |- | | | | |+ | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- |} ===حيوان === علم حيوانات جي جن ماھرن پھريائين سنڌ جي جانورن تي تحقيق ڪئي، سي آھن برنس (Burnes) 1830ع، گرفٿ (Griffith) 18399ع، ھيوم ۽ ڊي (Hume and Day) 1872ع، بلان فورڊ (Blanford) 1971ع کان 1977ع، بٽلر (Butler) 1879ع، مري (Murray) 1884ع، اوٽس (Oates) 1889ع، ايٽڪن (Aitken) 19077ع، ٽائيسھرسٽ (Ticehurst) 1917ع کان 1920ع ۽ ايٽس (Eates) 1920 کان 1954ع، منٽن (Minton) 19622ع ۾ سنڌ ۽ لسٻيلي جي جانورن جي ڏسڻي (Key) ٺاھي. صديقي 18699ع ۾ جانورن جي لسٽ ٺاھي تيار ڪئي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> محي الدين (71-1964ع) سنڌ جي مڇين، نانگن، پکين، ڪڪڙن، ٻڪرين، ڍڳين ۽ مينھن جي پروٽوزوان (Protozoan) ۽ ھيلمينٿي (Helminthic) فاعلن تي ڪم ڪندي نيون جنسون ۽ ڪي نوان مفعول دريافت ڪيا آھن. مجيب سنڌ جي دريائي مڇين ۽ سامونڊي مڇين جي ھيلمينٿڪ فاعلن تي ڪم پئي ڪيو آھي ۽ ڪي نيون جنسون ۽ قسم دريافت ڪيا آھن. ترمذي سنڌ جي سامونڊي ڪپر واري پٽي ۾ ڪرسٽيشيا (Crustacea) تي پئي ڪم ڪيو آھي. فصلن کي نقصان پھچائيندڙ جيتن جڻين تي بھ چڱو ڪم ڪيو آھي. جيتوڻيڪ انھن ۾ اھي جيت ۽ چچڙ شامل نھ آھن، جن جو انسانن ۽ جانورن جي بيمارين سان واسطو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === ڪرنگھي وارا جانور (vertebrates) === پنڊپھڻ (Fossils): بلئنفورڊ ۽ فيڊن پھريون ڀيرو منڇر مان سنھ 76-1874ع ۾ [[پنڊپھڻ]] جمع ڪيا. ٽيھ سال پوءِ پلگرم ۽ ان سان گڏ ڪم ڪندڙن [[ڀڳو ٺوڙهو|ڀڳي ٽوڙھي]] ويجھو تمام گھڻا پنڊپھڻ لڌا. پلگرم (1934ع) ھيٺين منڇر جي ٽن ڀاڱن کي ڪامليل (ميلوٽيشن)، چنجي (ٽارٽونيشن) ۽ ڍوڪ پٺاڻ (لوئر پلايوسين) وارين منزلن جي برابر سمجھيو ۽ ساڳئي وقت مٿئين [[منڇر ڍنڍ|منڇر]] کي سوالڪ واري بولڊر ڪانگھلومريٽ منزل (مڊل پلئسٽوسين) جي برابر تسليم ڪيو. سنڌ ۾ ھڪ گوشت کائيندڙ، اٺ سونڊ وارا، ٽي کُرن وارا، يارھن ٻڌي تعداد ۾ کُرن وارا ۽ ٽي سُرڻن يا رڙھندڙ جانورن جا ’پنڊپھڻ‘ سڃاتا ويا آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === جيئرا قسم (Living Forms) === کير ڌارائيندڙ ٿڻن وارا جانور. جيترو ڌيان پکين تي ڏنو ويو آھي، اوترو کير ڌارائيندڙ يعني ٿڻن وارن جانورن تي نہ ڏنو ويو آھي. ٿڻن وارن جانورن جا ڪل 73 قسم آھن، جيڪي سنڌ ۾ رھن ٿا. انھن ۾ 20 گوشت کائيندڙ، 20 چمڙا، 4 جيت کائيندڙ، 15 ڪئا ۽ نوريئڙا وغيرھ، 9 کُرن وارا، 4 ويل ۽ ڊالفن ۽ ھڪ ڇِلر شامل آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref><br> '''گوشت خور جانور''': ڏسڻ ۾ ائين ٿو اچي تھ چيتو ڪنھن وقت سنڌوءَ جي ڪڇي ۾ ۽ روھڙيءَ طرف رھندو ھو. روھڙي ۾ ھن جو زور ڏسڻ ۾ اچي ٿو. سنڌ ۾ چيتا سن 1886ع تائين ماريا ويا. ٻين گوشت کائيندڙن ۾ پلنگ (Panther) جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ۾ ڪافي تعداد ۾ پکڙيل ھو، سو ھاڻي رڳو کيرٿر جبلن ۾ محدود آھي. اھو خصوصًا ھلڪي رنگ جو آھي ۽ سندس بج ھندستاني پلنگ کان ڊگھا آھن. لڌڙو جيڪو لاڙڪاڻي ۽ ميرپور ساڪري ۾ ملندو ھو، سو گھڻي قدر گھٽجي ويو آھي. جھنگ ٻلو، سنڌ جي عام جھنگلي ٻلي، بُجُر ٻلو (Caracal Lynx) جيڪا ھاڻي ٿر ۾ اڻ لڀ ٿيندي وڃي؛ مشڪ ٻلو (Civet Cat) جيڪو ڳوٺن جي چوڌاري ملندو آھي، اھي سڀ سنڌ جي جھنگلن جا ٻلا آھن. ڳور پٽ جيڪو قبرن کوٽڻ ۽ مئل ماڻھن تي تڳڻ لاءِ مشھور آھي، سو بہ سنڌ ۾ ٿئي ٿو. چراخ ۽ لڌڙو جنھن جي پٺيان سدائين کلن جا واپاري ھوندا آھن، سي آھستي آھستي اڻلڀ ٿيندا وڃن. بگھڙ، گدڙ، لومڙ ۽ نور وغيره ٻيا گوشت کائيندڙ جانور آھن. '''چمڙا''': سنڌ ۾ چمڙن جا 13 قسم آھن، جن ۾ ھڪ ميوو کائيندڙ چمڙن جو (Fruit Bat)، ٻہ ڪُئي – پُڇ چمڙن جا، ٻہ قبائي (Tomb bat) چمڙن جا ۽ چار ڄامڙن چمڙن جا قسم شامل آھن. '''جيت کائيندڙ''': جيت کائڻ وارا جانور سنڌ ۾ تمام گھٽ آھن، جن ۾ ھڪ مسڪ شُرو (Musk Shrew) ۽ ٽن قسمن جا ڄاھا شامل آھن. '''روڊنيشا''': (Rodentia):ھن قسم ۾ ھڪ قسم جو سيھڙ، جيڪو خاص ڪري پٽاٽي جي فصل کي کائيندو آھي. نوريئڙو ۽ پنڌرھن قسم جي ڪُئن جا، جن ۾ ننڍي پُڇ وارا توڙي بجر پڇ وارا، ۽ ٿلھي منھن وارا وڏا ڪئا شامل آھن. '''سيٽيشيا''': (Cetacea):ھن ۾ سنڌو درياءَ توڙي گنگا ندي واري ٻلھڻ جا ٻئي قسم سامونڊي آھن، جيڪي سنڌوءَ جي ڊيلٽا ۾ ملندا آھن. پار پوائز (Porpoise) خاص مٺي پاڻيءَ جو جانور آھي ۽ انڌو ٿيندو آھي، ڇو جو ان جون اکيون پوري طرح تيار نہ ٿينديون آھن. ھيءُ سنڌو درياءَ ۾ ملندو آھي. ھن ٻلھڻ جو تيل مھاڻا سنڌن جي سور لاءِ ۽ مشعلن ٻارڻ جي ڪم آڻيندا آھن. ھن کي پڪڙڻ لاءِ مھاڻا خاص سيکاريل لڌڙا استعمال ڪندا آھن. بِلُويل جيڪو وڏي ۾ وڏو کير ڌارائيندڙ جانور تسليم ڪيو وڃي ٿو، سو بہ سنڌ جي سامونڊي ڪنارن کان پرتي ڏٺو ويو آھي ۽ ڀٽ ميٽ تي پڻ پڪڙيو ويو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === گاھ کائيندڙ (Herbivora) === گاھ کائيندڙ جانورن ۾ شامل آھن: ھرڻ، ڪارو ھرڻ، غزال ھرڻ وغيرھ. ڦاڙھو اڃا تائين سنڌ جي دريائي ٻيلن ۾ ڪافي عام آهي (ٽوٽل اندازًا 370 ڦاڙھا). ڪارو ھرڻ جيڪو ھن سڄي اپٻيٽ جي اصلوڪن ھرڻن جو ھڪ قسم آھي، سو تمام سھڻو ٿيندو آھي، ۽ پاڪستان ۾ ھي نسل ختم ٿيڻ تي آھي. سنڌ ۾ ھن نسل جا ھرڻ باقي ڪي ٿورا وڃي کيرٿر جبل ۾ بچيا آھن. ھرڻ، جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ۾ ھر ھنڌ ھوندو ھو، سو بہ ھاڻي تمام گھٽ آھي ۽ ٿورڙي تعداد ۾ اڃا تائين کيرٿر ۾ آھن. چنڪارا ھرڻ ۽ ڪاري ھرڻ جي آھستي آھستي گم ٿيڻ جي ڪري بنان ڪنھن شڪ شبھي جي اھو چئي سگھجي ٿو تہ ايشيائي چيتو پڻ انھن جي ڪري ختم ٿي ويو. سنڌ گھر آھي سره جو، جيڪو اڄ ڪلھ کيرٿر جبل ۾ ڪافي تعداد ۾ ملي ٿو. (سرھن جو اندازًا تعداد 1200) گڍ دادو ۾ ڪافي تعداد ۾ ملي ٿو، پر ان کي تحفظ ڏيڻ ضروري آھي. جيئن سڱن وارو ھرڻ، جيڪو سنڌ ۾ مري (Murray) سن 1884ع ۾ ڏٺو ھو، سو اڄ ڪلھ آھي ئي ڪونہ، ۽ سانڀر وانگر ختم ٿي ويو آھي. سوئر جيڪو سنڌ ۾ عام آھي، سو ڏينھون ڏينھن دريائي ٻيلن ۾ وڌندو رھي ٿو ۽ فصلن لاءِ مصيبت آھي. گورخر جيڪو ڪڇ جي رڻ ۾ تمام ٿوري تعداد ۾ وڃي بچيو آھي (اندازًا 20 يا 30) سو اڻلڀ ٿيڻ وارو آھي.<br> '''ڇلر''' (Pholidota): ڇلو مرون لاڙ ۾ ٿئي ٿو، پر آھستي آھستي گھٽبو پيو وڃي ۽ ھاڻي اڻلڀ ٿيندڙ جانورن جي فھرست ۾ شامل آھي. سنڌ ۾ مم ۽ ڀولڙي جو ڪوبہ قسم نہ ٿيندو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === پکي === سنڌ جي پکين ۾ مخصوص خاصيتون آھن، جيڪي جاگرافيائي بيھڪ ۽ طبعي حالتن جي ڪري ٿيون آھن. سنڌو ماٿري ھڪ ’رڻ‘ وسيلي ھندستان کان ڌار ٿيل آھي، جنھن ڪري ھندستان جا مشھور پکي ھتي ڪين ٿين. ٻئي طرف سنڌ ۽ بلوچستان، ٻين علائقن جھڙوڪ ڏکڻ يورپ، اتر اوڀر آفريڪا، عرب ۽ ايران جي پکين لاءِ کليل آھن. سنڌ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻون، ۽ ان طرف پکين جي لڏي اچڻ جي رستن جي موافقت ڪري سنڌ پکين لاءِ سياري جو گھر آھي. ھيوم (Hume) پنھنجي ڪتاب اسٽري فيدرس (1873ع) ۾ پکين جا 2500 قسم ڄاڻايا آھن، جن جون 25 جنسون آھن. ائٽڪن (سن 1872ع) ڪل 400 جنسون ٻڌايون ۽ ساڳئي وقت ايٽس (Eates). سورلي جي سنڌگزيٽيئر ۾ 426 جنسون ڄاڻايون، جن مان 177 مڪاني ۽ باقي لڏي ايندڙ يا سانگي پکي آھن. سنڌ جي پکين جو تفصيلي بيان ھن مقالي جي دائري کان ٻاھر آھي. مختصر طور سنڌ ۾ ٽن قسمن جا ’پيڻ‘، 2 پيٽيئر (Cormorant)، 6 ٻگھ ۽ ڪانئرا، ھڪ لاکي ڄاڃي، 11 سانھ، 26 ھنجھ ۽ بدڪون، 17 سرڻيون، عقاب ۽ ڳجھون، 6 ڪونجون، 5 تتر ۽ ڀؤنتريا، 6 ٻاٽيڀڙ، 5 باز، ٽٽيھر، پلوور (Plover)، ڦوليارو، چيھو، ڪينو، ٽرن (Tern)، بي ايٽر (Bee eater)، ڪاٺ ڪٽو، ڪنگري، سانھڙو، چنڊول، سينڊ مارٽن (Sand Martin)، وھيو، بلبل، کٽياڻي، شرائيڪ (Shrike)، ٿريش (Thrush)، سينڊ پائپر (Sand Piper) وغيره قسم طور عام ملن ٿا. ڏاڙھي واري ڳجھ کيرٿر جي مٿانھن پٽن ۾ ملي ٿي. سنڌ ۾ جيڪي 6 ٻاٽيڀڙ ملن ٿا، تن مان سواءِ ڳٽو (Largepin Tailed) ۽ امپريل (Imperial) جي سڀ مڪاني آھن. چڪور (Chukor) سنڌ جي مٿانھن پٽن جو تتر آھي. ھندستاني تلور جيڪا اڳ ٿر ۾ عام ھئي، سا ناياب آھي. ھوبارا تلور (Houbara Bustard) بہ ناياب ٿيندي وڃي. فلوريڪن (Florican) جا سن 1875ع تائين عام ھئي، سا بھ ناپيد آھي. سفيد ھنجھھ پڻ منڇر ۾ ملي ٿو. ڪومب بدڪ بہ سنڌ جي ڏکڻن اوڀر ۾ ملي ٿي. ننڍڙو ھنجھ ۽ آڙي پڻ ٿورن حصن ۾ ملن ٿا. بيڪل آڙي (Baikal of Cluckingteal) پڻ سنڌ ۾ ڪڏھن ڪڏھن اچي ٿي. گولڊن آئي (Golden Eye) ۽ چيڪلو صرف ٻن جڳھين، اوڀر ناري ۽ منڇر ۾ ملن ٿا. ڀؤنتريو ھڪ موسمي پکي آھي، جيڪو حب ندي جي آسپاس رھي ٿو. باقي عام ڀؤنتريو (Rain Quail) ڪچي جي علائقن ۾ رھي ٿو. ’مور‘ حيدرآباد ۾ ٿرپارڪر ضلعي ۾ ملي ٿو. واديءَ مھراڻ ٻگھن، سانھھ، ڪانئرن، ڪينو، پيڻ، اگريٽس (Egrets) جي جنت آھي. ھنن جي آنن لاھڻ جون جايون تباه ٿي چڪيون آھن، ۽ ان سان گڏ شڪارين جي ڪري ڪيترا پکي منتشر ٿي ويا آھن. صرف 15 قسمن مان 6 نظر اچن ٿا. اھي سڀ پکي ڌٻڻ وارن ٻوٽن ۾ ئي گذارو ڪن ٿا.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === رڙھندڙ جانور يا سرڻا === سرڻا سنڌ ۾ عام طور ملن ٿا. آبھوا جي موافق ھئڻ ڪري ڪيترا ئي قسم، خصوصًا سانڊا ملن ٿا. ڇو تھ اھي پيلياآرڪٽڪ تائين محدود آھن. واڳون جيڪي ڪنھن زماني ۾ سنڌو درياءَ ۽ ڪن پراڻن ڦاٽن ۾ ھوندا ھئا، سي بہ کلن جي واپارين ڪري ناپيد آھن. ڌٻڻ وارا واڳون (Marsh crocodile) جيڪي ڪنھن وقت ۾ سنڌو درياءَ، ڍنڍن ۽ ڦاٽن ۾ ڏٺا ويندا ھئا، سي پڻ گھڻي ڀاڱي ختم ٿي ويا آھن، سواءِ ھاليجي ڍنڍ جي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> سنڌ جي ڍنڍن ۽ تلائن ۾ مٺي پاڻي جي ڪڇئن (Turtle) جا چار نرم کلن وارا قسم ملن ٿا. اھي ۽ ساڳئي وقت سائي رنگ جي سامونڊي ڪُمين جا قسم پڻ اقتصادي حيثيت رکن ٿا. ڇاڪاڻ تہ ولايت ۾ کاڌي طور استعمال ۾ اچن ٿا ۽ سندن کلون ڳھن ۽ ھار سينگار جي بہ ڪم اچن ٿيون. سڪي جا ٻن قسمن جا ڪڇئون ۽ مٺي پاڻيءَ جا چئن قسمن جا ڪڇئون ملن ٿا. سانڊن ۾ 11 قسم ڪرڙي (چچين) جا، ھڪيو بليفريس (Eublepharis) اٺ اگامڊس (Agamids)، ٻھ مانٽر (Monitors) يعني ڳوھون، پنج خاص قسم جا سانڊا ۽ ڏھھ اسڪنڪس (Skinks). سنڌ ۾ ڪوبھ شيميلان (Chameleon) ڪون ٿئي. ٿلھي پڇ واري ڪرڙي جو قصو دلچسپ آھي. اھا سنڌ جي خطرناڪ ”ھڻ کڻ“ آھي، جيتوڻيڪ اھا نقصانڪار ناھي. ’ڳوھن‘ جا ٽي قسم سنڌ ۾ ملن ٿا، جيڪي کلن جي واپارين جي ڪري ناياب ٿيندا وڃن. سنڌ ۾ ماڻھو انھن جي کلن مان طنبورا ۽ دھل ٺاھيندا آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز، ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> نانگن جي 43 قسمن مان 21 زھر کان خالي آھن. زھريلي قسمن ۾ چئن قسمن جا ڏند پويان وريل آھن ۽ باقي قسمن جا ڏند اڳيان وريل آھن، جن ۾ زھر ڀريل رھي ٿو. ڏند اڳيان وريل 18 قسمن مان 13 سامونڊي، 2 پِيَڻ، ھڪ واسينگ ۽ ٻھ کَپر آھن. انھيءَ سلسلي ۾ ھندستاني پيڻ جا ٿر ۾ ملي ٿي، سا قابلِ ذڪر آھي. عام چوڻي مطابق اھا پيڻ رات جو سمھڻ مھل ماڻھو جي ڇاتيءَ تي چڙھي، سندس وات ۾ زھر وجھي ھلي ويندي آھي. اھو ماڻھو گلي ۾ سخت سور جي باعث صبح کان اڳ ۾ ئي ختم ٿي ويندو آھي. پيڻ خطرناڪ بلائن مان ھڪ آھي، جا ڏنگي ٿي. جيئن تھ زھر، انسان جي تنتي سرشتي تي اثر انداز ٿئي ٿو، ۽ ماڻھو جي ساه کڻڻ واري نليءَ کي نقصان ٿو رسائي، تنھنڪري ڏنگيل ماڻھو ساه جي گھٽ سبب مري وڃي ٿو. کپر جو زھر، دل ۽ رت تي اثر انداز ٿئي ٿو ۽ رت جي بيجا زبان (جسم جي اندران ۽ ٻاھران) ٿيڻ ڪري موت واقع ٿئي ٿو.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === مڇيون === سنڌ جو سامونڊي ڪنارو، جنھن تي مڇي مري ٿي، سو 120 ميل تائين پکڙيل آھي، جنھن ۾ ڪيتريون کاريون ۽ ڍوريون آھن. درياءَ جو ڇوڙ ڦرندو رھي ٿو. پراڻا واه جھڙوڪ پراڻي ڦليلي، گھارو ۽ بگھاڙ اڄ بھ موجود آھن. سال 1819ع واري زلزلي درياءَ جي ڇوڙ ۾ ڪافي ڦيرڦار آندي. ڊي (Day) 224 مڇين جا قسم ڄاڻايا آھن، جن مان 160 سامونڊي ۽ 64 مٺي پاڻي جون آھن. صوفي (1957ع) ڪينجھر ڍنڍ مان 33 قسمن جون مڇيون ظاھر ڪيون آھن، جن ۾ 14 قسم پسنديده غذا جي اھميت رکن ٿا. سامونڊي مڇين جي خاص قسمن ۾ ڀوريون ۽ ڪاريون پاپليٽ، سرمائي سالمان (Salmon)، سول (Sole)، سارڊين (Sardine) ۽ بمبئي ڊڪ (Bombay duck) مشھور آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> پلو جيتوڻيڪ سامونڊي آھي، پر آنن لاھڻ لاءِ سنڌو درياءَ جو رخ ڪري ٿو. ھن جي سمنڊ مان لڏپلاڻ فيبروري ۽ مارچ ڌاري ٿئي ٿي. اھا مڇي ذائقيدار ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ تمام گھڻا ڪنڊا ٿيندا آھن. پاڻيءَ جي قلت ۽ بئراجن جي ٺھڻ سان پلي جي افزائش تي تمام گھڻو اثر پيو آھي. ان لاءِ ڪو وقتائتو قدم کڻڻ گھرجي تھ جيئن ھن لذيذ مڇيءَ کي بچائي سگھجي. سنڌ جي 64 ڍنڍن، ڍورن ۽ تلائن ۾ ملندڙ مڇين مان ڪُرڙو، موراکي، ٿيلھي، کڳو، سينگاري، ڄرڪو ۽ گندڻ تمام شوق سان کاڌيون وڃن ٿيون. وڏيون ڍنڍون جھڙوڪ ڪينجھر، منڇر ھڏيرو ۽ ھاليجي، مڇين سان ڀرپور آھن. منڇر ڍنڍ جي گھٽجندڙ ايراضي افسوسناڪ آھي، ۽ ان لاءِ ڪو تڪڙو قدم کڻجي. ان جي سڪڻ ڪري پاڪستان ۾ پروٽين جو عظيم ذريعو ناپيد ٿي ويندو. ان سان گڏوگڏ اھي ڍنڍون، لکين لاڏائو پکين جو مندائتو گھر آھن. (Amphibia) ڏيڏرن جا ٽي قسم آھن ۽ ان کان سواٰءِ ٽوڊ (Toad) جا ٻھ قسم سنڌ ۾ ملن ٿا. جانور، انسان ذات جي وايومنڊل جو ھڪ حصو آھن ۽ انسان وانگر ارتقا جو نتيجو آھ.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> == آبادي ۽ انگ اکر== سنڌ جي آبادي برطانوي دور ۾ 1891ع ۾ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 2.9 ملين هئي، جڏهن سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو هئي<ref name="ايڪانومي">The Economy Of Modern Sindh Opportunities Lost & Lessons for Future A detailed book Review by Research & Training Wing PRODUCED BY: RESEARCH & TRAINING WING PLANNING & DEVELOPMENT DEPARTMENT GOVERNMENT OF SINDH , page 5</ref>. 1911ع ۾ سنڌ جي آبادي 3.5 ملين ۽ 1941ع ۾ 4.5 ملين تائين پهتي، جيڪا واڌ معاشي بهتري ۽ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هئي. 1936ع ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري الڳ صوبو بڻايو ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. برطانوي دور جي آخر تائين سنڌ ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادريون، جهڙوڪ مسلمان، هندو، عيسائي، يهودي، پارسي ۽ بهايي، گڏجي رهنديون هيون. ورهاڱي کان اڳ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آبادي لڳ ڀڳ 70٪ هئي، جيڪا ورهاڱي کان پوءِ اردو ڳالهائيندڙ لڳ ڀڳ 15 لک مهاجرن جي آمد سبب گهٽجي 58٪ تائين آئي<ref name=" ايڪانومي"/>. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ملڪ ۾ ڇهه قومي مردم شماريون ٿيون آهن. 2017ع جي مردم شماري موجب پاڪستان جي ڪل آبادي 207,774,520 هئي، جنهن سان پاڪستان دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ بڻيو. 1998ع کان 2017ع تائين پاڪستان جي سالياني سراسري آبادي واڌ جي شرح 2.4٪ رهي. 2017ع ۾ سنڌ جي ڪل آبادي 47,886,051 هئي. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي وڌڻ جا اهم سبب بين الصوبائي لڏپلاڻ ۽ ڳوٺن مان شهرن ڏانهن منتقلي رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي واڌ جي شرح 1961–1972ع دوران 4.63٪ هئي، جيڪا 1998–2017ع ۾ گهٽجي 2.4٪ ٿي وئي. سنڌ ۾ آباديءَ جي ڪثافت 1981ع ۾ 135 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا 2017ع ۾ وڌي 339 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر ٿي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. 2017ع ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 24.9 ملين مرد ۽ 23 ملين عورتون هيون. سنڌ ۾ صنفي تناسب (Sex Ratio) 108.58 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. ڳوٺاڻن علائقن ۾: 107.8 ۽ شهري علائقن ۾: 109.31<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ 52.02٪ آبادي شهري ۽ 47.98٪ ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي، جنهن سبب سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي وارو صوبو آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع جي مردم شماري موجب: انحصاري آبادي: 38.3٪ ڪم ڪندڙ آبادي: 61.7٪ <ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع ۾ عورتن جي ليبر فورس ۾ شرڪت صرف 3٪ هئي، جڏهن ته مردن جي شرڪت 58.8٪ هئي<ref name=" ايڪانومي"/>. تيز شهري واڌ سبب سنڌ ۾ ثانوي ۽ نيم شهري مرڪز جهڙوڪ نوابشاهه (نوشهرو فيروز)، گهوتڪي، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ڄامشورو ترقي ڪري رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آباديءَ جي تيز واڌ شهريڪاري، معاشي دٻاءُ، وسيلن جي کوٽ ۽ انفراسٽرڪچر تي بار وڌايو آهي. 2017ع تائين سنڌ جي آبادي واڌ جي شرح پاڪستان جي قومي شرح سان برابر ٿي چڪي آهي. {{Main|سنڌ جي مردم نگاري}} آباديءَ جو مطالعو- مردم نگاري، (Demography )علم آبادي- آبادي اڀياس- مردم نگاري- ماڻهن جي آدمشماري جو اڀياس، جنهن ۾ هنڌ، گهاٽائي، عمر، پکيڙ، جنس، نسل، ڌنڌو ۽ ٻيا شمارياتي انگ اکر ڏنل هجن. <ref>{{Citation |title=Demography {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title --> |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |accessdate=2016-12-15 |archive-date=2023-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015021439/http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |dead-url=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جي ضلعي آباديءَ موجب مردم شماري (2023ع)''' |- style="background:#6FA8DC; color:black;" ! درجو ! ضلعو ! آبادي ! حصو (%) |- style="background:#EAF3FF;" | 1 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] || align="right"|3,921,742 || align="center"|7.04 |- | 2 || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو]] || align="right"|3,822,325 || align="center"|6.86 |- | 3 || [[ڪورنگي ضلعو]] || align="right"|3,128,971 || align="center"|5.62 |- | 4 || [[ڪراچي اولهه ضلعو]] || align="right"|2,679,380 || align="center"|4.81 |- | 5 || [[خيرپور ضلعو]] || align="right"|2,597,535 || align="center"|4.66 |- | 6 || [[حيدرآباد ضلعو]] || align="right"|2,432,540 || align="center"|4.37 |- | 7 || [[ملير ضلعو]] || align="right"|2,432,248 || align="center"|4.37 |- | 8 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] || align="right"|2,329,764 || align="center"|4.17 |- | 9 || [[سانگهڙ ضلعو]] || align="right"|2,308,465 || align="center"|4.14 |- | 10 || [[ڪياماڙي ضلعو]] || align="right"|2,068,451 || align="center"|3.71 |- | 11 || [[بدين ضلعو]] || align="right"|1,947,081 || align="center"|3.50 |- | 12 || [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] || align="right"|1,845,102 || align="center"|3.31 |- | 13 || [[ٿرپارڪر ضلعو]] || align="right"|1,778,407 || align="center"|3.19 |- | 14 || [[نوشھروفيروز ضلعو]] || align="right"|1,777,082 || align="center"|3.19 |- | 15 || [[گهوٽڪي ضلعو]] || align="right"|1,772,609 || align="center"|3.18 |- | 16 || [[دادو ضلعو]] || align="right"|1,742,320 || align="center"|3.13 |- | 17 || [[ميرپورخاص ضلعو]] || align="right"|1,681,386 || align="center"|3.02 |- | 18 || [[سکر ضلعو]] || align="right"|1,639,897 || align="center"|2.94 |- | 19 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,514,869 || align="center"|2.72 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || align="right"|1,784,453 || align="center"|3.20 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو]] || align="right"|1,386,330 || align="center"|2.49 |- | 22 || [[ڪشمور ضلعو]] || align="right"|1,233,957 || align="center"|2.22 |- | 23 || [[عمرڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,159,831 || align="center"|2.08 |- | 24 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || align="right"|1,174,097 || align="center"|2.11 |- | 25 || [[ڄامشورو ضلعو]] || align="right"|1,117,308 || align="center"|2.01 |- | 26 || [[ٺٽو ضلعو]] || align="right"|1,083,191 || align="center"|1.95 |- | 27 || [[ٽنڊو الھيار ضلعو]] || align="right"|922,012 || align="center"|1.66 |- | 28 || [[مٽياري ضلعو]] || align="right"|849,383 || align="center"|1.53 |- | 29 || [[سجاول ضلعو]] || align="right"|839,292 || align="center"|1.51 |- | 30 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] || align="right"|726,119 || align="center"|1.30 |- style="background:#FFD966; font-size:110%;" ! colspan="2"|[[سنڌ]] ! align="right"|55,696,147 ! 100% |} {| class="wikitable" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ بابت اهم انگ اکر (2023ع)''' |- style="background:#93C47D;" ! اشاريه ! قدر |- | style="background:#D9EAD3;" | ڪل آبادي | style="background:#D9EAD3;" | '''55,696,147''' |- | style="background:#D9EAD3;" | ايراضي | style="background:#D9EAD3;" | '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | آباديءَ جي ڪثافت | style="background:#D9EAD3;" | '''395.2 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | سالياني آبادي واڌ (2017ع–2023ع) | style="background:#D9EAD3;" | '''2.6٪''' |- | style="background:#D9EAD3;" | پاڪستان جي ڪل آبادي ۾ حصو | style="background:#D9EAD3;" | '''23٪''' |- | style="background:#FFF2CC;" | سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ضلعو | style="background:#FFF2CC;" | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] (3,921,742) |- | style="background:#F4CCCC;" | سڀ کان گهٽ آبادي وارو ضلعو | style="background:#F4CCCC;" | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] (726,119) |} <small>'''ذريعو:''' [https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/8__sindh/ Citypopulation.de]، [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2023ع مردم شماري.</small> === جنس موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ جنس موجب آبادي (2023ع) |label1=مرد |value1=52.1 |color1=#3366CC |label2=عورتون |value2=47.9 |color2=#DC3912 |label3=خواجه سرا |value3=0.01 |color3=#AAAAAA }} === عمر وارا مکيه گروهه === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ عمر وارا مکيه گروهه (2023ع) |label1=0–14 سال |value1=41.8 |color1=#3366CC |label2=15–64 سال |value2=55.2 |color2=#DC3912 |label3=65 سال يا وڌيڪ |value3=3.0 |color3=#FF9900 }} === شهري ۽ ٻهراڙي آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي آبادي (2023ع) |label1=شهري |value1=54 |color1=#FF9900 |label2=ٻهراڙي |value2=46 |color2=#109618 }} === خواندگي (10 سال ۽ وڌيڪ عمر) === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ خواندگي (2023ع) |label1=پڙهيل لکيل |value1=57.5 |color1=#3366CC |label2=اڻ پڙهيل |value2=42.5 |color2=#DC3912 }} === مادري ٻولي موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ مادري ٻوليون (2023ع) |label1=سنڌي |value1=60.1 |color1=#FF9900 |label2=اردو |value2=22.3 |color2=#3366CC |label3=پشتو |value3=5.3 |color3=#109618 |label4=پنجابي |value4=4.1 |color4=#DC3912 |label5=بلوچي |value5=2.2 |color5=#990099 |label6=سرائڪي |value6=1.6 |color6=#0099C6 |label7=هندڪو |value7=1.5 |color7=#DD4477 |label8=براهوي |value8=0.5 |color8=#66AA00 |label9=ميواٽي |value9=0.1 |color9=#B82E2E |label10=ڪوهستاني |value10=0.03 |color10=#316395 |label11=ٻيون ٻوليون |value11=2.3 |color11=#AAAAAA }} ==سياسي نظام== ===صوبائي حڪومتي نظام=== === سنڌ جا گورنر=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ گورنري ! تقرري جو اختيار ! اهم نوٽ / خدمتون |- | 1 | [[سر غلام حسين هدایت‌الله]] | 14 آگسٽ 1947 – 4 آڪٽوبر 1948 | گورنر جنرل پاڪستان | پاڪستان کان پوءِ سنڌ جو پهريون گورنر؛ آئين ساز اسيمبلي جو ميمبر. |- | 2 | [[شيخ دين محمد]] | 4 آڪٽوبر 1948 – 7 آڪٽوبر 1949 | گورنر جنرل پاڪستان | ابتدائي صوبائي انتظام جو تسلسل. |- | 3 | [[ميان امين‌الدين]] | 7 آڪٽوبر 1949 – 1 مئي 1953 | گورنر جنرل پاڪستان | ڪراچي وفاقي گادي بڻجڻ واري دور ۾ خدمتون. |- | 4 | [[جارج باڪسينڊل ڪانسٽينٽائن]] | 2 مئي 1953 – 12 آگسٽ 1953 | گورنر جنرل پاڪستان | قائم مقام گورنر. |- | 5 | [[حبيب ابراهيم رحيمٽوولا]] | 12 آگسٽ 1953 – 23 جون 1954 | گورنر جنرل پاڪستان | سفارتي ۽ انتظامي پسمنظر. |- | 6 | [[سيد محمد علي رشدي]] | 24 جون 1954 – 14 آڪٽوبر 1955 | گورنر جنرل پاڪستان | ون يونٽ کان اڳ آخري گورنر سنڌ. |- | colspan="5" | '''ون يونٽ دور: سنڌ صوبي جو وجود ختم''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | 7 | [[رخمان گل]] | 1 جولاءِ 1970 – 20 ڊسمبر 1971 | صدر پاڪستان | ون يونٽ ٽٽڻ کان پوءِ پهريون گورنر. |- | 8 | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | 24 ڊسمبر 1971 – 20 اپريل 1972 | صدر پاڪستان | عبوري انتظامي دور. |- | 9 | [[بيگم رعنا لياقت علي خان]] | 15 فيبروري 1973 – 28 فيبروري 1976 | صدر پاڪستان | سنڌ جي پهرين عورت گورنر. |- | 10 | [[ليفتيننٽ جنرل جميل الدين حسن]] | 1 مارچ 1976 – 5 جولاءِ 1977 | صدر پاڪستان | سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 24 مارچ 1985) |- | 11 | [[ليفٽيننٽ جنرل جهان داد خان]] | 7 اپريل 1984 – 4 جنوري 1987 | صدر پاڪستان | فوجي حڪمرانيءَ جو دور. |- | 12 | [[اشرف وزير تباني]] | 5 جنوري 1987 – 23 جون 1988 | صدر پاڪستان | سول انتظام ڏانهن واپسي. |- | 13 | [[جنرل رحيم الدين خان]] | 24 جون 1988 – 12 سيپٽمبر 1988 | صدر پاڪستان | مختصر عبوري دور. |- | 14 | [[جسٽس قديرالدين احمد]] | 12 سيپٽمبر 1988 – 18 اپريل 1989 | صدر پاڪستان | عبوري ۽ آئيني بندوبست. |- | 15 | [[فخرالدين جي ابراهيم]] | 19 اپريل 1989 – 6 آگسٽ 1990 | صدر پاڪستان | آئيني بحرانن ۾ اهم ڪردار. |- | 16 | [[محمود هارون]] | 6 آگسٽ 1990 – 18 جولاءِ 1993 | صدر پاڪستان | جمهوري دور ۾ گورنري. |- | 17 | [[حڪيم محمد سعيد]] | 19 جولاءِ 1993 – 23 جنوري 1994 | صدر پاڪستان | امن ۽ سماجي خدمتون. |- | 18 | [[ڪمال‌الدين اظفر]] | 22 مئي 1995 – 16 مارچ 1997 | صدر پاڪستان | سياسي هم آهنگي. |- | 19 | [[ليفٽيننٽ جنرل معين الدين حيدر]] | 17 مارچ 1997 – 17 جون 1999 | صدر پاڪستان | شهري انتظامي سڌارا. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (12 آڪٽوبر 1999 – 23 مارچ 2002) |- | 20 | [[ڊاڪٽر عشرت العباد خان]] | 27 ڊسمبر 2002 – 9 فيبروري 2015 | صدر پاڪستان | سنڌ جو سڀ کان ڊگهو عرصو رهندڙ گورنر. |- | 21 | [[محمد زبير]] | 2 فيبروري 2017 – 3 آگسٽ 2018 | صدر پاڪستان | سول سياسي پسمنظر. |- | 22 | [[عمران اسماعيل]] | 27 آگسٽ 2018 – 17 آگسٽ 2021 | صدر پاڪستان | وفاقي–صوبائي ڇڪتاڻ جو دور. |- | 23 | [[ڪامران ٽسوري]] | 10 آڪٽوبر 2022 – موجوده | صدر پاڪستان | موجوده گورنر سنڌ. |} ===سنڌ اسيمبلي=== === سنڌ جا وزير اعليَ=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ اقتدار ! سياسي وابستگي ! اهم نوٽس / خدمتون (مختصر) |- | 1 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 16 آگسٽ 1947 – 28 اپريل 1948 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | سنڌ جو پهريون وزيراعليٰ (پاڪستان کان پوءِ). |- | 2 | [[پير الاهي بخش]] | 4 مئي 1948 – 4 فيبروري 1949 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | شروعاتي صوبائي انتظام جي سرواڻي. |- | 3 | [[يوسف هارون]] | 18 فيبروري 1949 – 7 مئي 1950 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن جي اڳواڻي. |- | 4 | [[قاضي فضل الله]] | 8 مئي 1950 – 24 مارچ 1951 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | مختصر دور. |- | 5 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 24 مارچ 1951 – 29 ڊسمبر 1951 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | ٻيو دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ / سڌي انتظام''' (29 ڊسمبر 1951 – 22 مئي 1953) |- | 6 | [[پيرزادو عبدالستار]] | 22 مئي 1953 – 8 نومبر 1954 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | گورنر راڄ کان پوءِ چونڊيل حڪومت. |- | 7 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 9 نومبر 1954 – 13 آڪٽوبر 1955 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | ٽيون دور؛ ون يونٽ کان اڳ آخري CM. |- | colspan="5" | '''ون يونٽ دور (سنڌ صوبي جو ڌار ادارتي ڍانچو ختم)''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | colspan="5" | '''مارشل لا / عبوري انتظام''' (1 جولاءِ 1970 – 1 مئي 1972) |- | 8 | [[ممتاز علي ڀٽو]] | 1 مئي 1972 – 20 ڊسمبر 1973 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ون يونٽ کان پوءِ صوبي جي بحالي واري دور ۾ حڪومت. |- | 9 | [[غلام مصطفى جتوئي]] | 20 ڊسمبر 1973 – 5 جولاءِ 1977 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 1973ع جي آئين واري دور ۾ حڪومت. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 6 اپريل 1985) |- | 10 | [[غوث علي شاهه]] | 6 اپريل 1985 – 6 اپريل 1988 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | 1985ع کان پوءِ صوبائي حڪومت. |- | 11 | [[اختر علي غلام قاضي]] | 11 اپريل 1988 – 24 جون 1988 | آزاد / غير وابسته | مختصر چونڊيل دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ''' (24 جون 1988 – 2 ڊسمبر 1988) |- | 12 | [[قائم علي شاهه]] | 2 ڊسمبر 1988 – 25 فيبروري 1990 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل حڪومت. |- | 13 | [[آفتاب شعبان ميراني]] | 25 فيبروري 1990 – 6 آگسٽ 1990 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | مختصر دور. |- | 14 | [[ڄام صادق علي]] | 6 آگسٽ 1990 – 5 مارچ 1992 | [[اسلامي جمهوري اتحاد]] | امن امان/سياسي بحران وارو دور. |- | 15 | [[مظفر حسين شاهه]] | 6 مارچ 1992 – 19 جولاءِ 1993 | [[اسلامي جمهوري اتحاد]] | مختصر سياسي دور. |- | 16 | [[سيد علي مدد شاهه]] | 19 جولاءِ 1993 – 21 آڪٽوبر 1993 | نگران | نگران وزيراعليٰ. |- | 17 | [[عبدالله شاهه]] | 21 آڪٽوبر 1993 – 6 نومبر 1996 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل دور. |- | 18 | [[ممتاز علي ڀٽو]] | 6 نومبر 1996 – 22 فيبروري 1997 | نگران | نگران دور. |- | 19 | [[لياقت علي جتوئي]] | 22 فيبروري 1997 – 30 آڪٽوبر 1998 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] | چونڊيل دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ''' (30 آڪٽوبر 1998 – 17 جون 1999) |- | colspan="5" | '''1999–2002: وفاقي/فوجي دور (صوبائي سياسي ڍانچو معطل)''' |- | 20 | [[علي محمد مهر]] | 17 ڊسمبر 2002 – 9 جون 2004 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | 2002ع کان پوءِ حڪومت. |- | 21 | [[ارباب غلام رحيم]] | 9 جون 2004 – 19 نومبر 2007 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | صوبائي حڪومت. |- | 22 | [[عبدالقادر هاليپوٽو]] | 19 نومبر 2007 – 6 اپريل 2008 | نگران | نگران دور. |- | 23 | [[قائم علي شاهه]] | 6 اپريل 2008 – 21 مارچ 2013 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل حڪومت. |- | 24 | [[زاهد قربان علوي]] | 21 مارچ 2013 – 30 مئي 2013 | نگران | نگران دور. |- | 25 | [[قائم علي شاهه]] | 30 مئي 2013 – 29 جولاءِ 2016 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٽيون دور. |- | 26 | [[مراد علي شاهه]] | 29 جولاءِ 2016 – 28 مئي 2018 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | پهريون دور. |- | 27 | [[فضل الرحمان]] | 2 جون 2018 – 18 آگسٽ 2018 | نگران | نگران دور. |- | 28 | [[مراد علي شاهه]] | 18 آگسٽ 2018 – 14 آگسٽ 2023 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٻيون دور. |- | 29 | [[مقبول باقر]] | 14 آگسٽ 2023 – 27 فيبروري 2024 | نگران | نگران وزيراعليٰ. |- | 30 | [[مراد علي شاهه]] | 27 فيبروري 2024 – موجوده | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٽيون دور (هاڻوڪو). |} === سنڌ اسيمبلي جا اسپيڪر=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ اسپيڪرشپ ! نوٽ / اهم وضاحت |- | 1 | [[سيد ميران محمد شاهه]] | 26 فيبروري 1938 – 3 مئي 1948 | سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر؛ آزاديءَ کان پوءِ به عهدو سنڀاليو. |- | 2 | [[آغا بدرالدين خان دراني]] | 8 مارچ 1949 – 29 ڊسمبر 1951 | آزاديءَ بعد شروعاتي پارلياماني دور جو اسپيڪر. |- | 3 | [[مير غلام علي ٽالپر]] | 14 سيپٽمبر 1953 – 21 مارچ 1955 | ون يونٽ کان اڳ وارو دور. |- | 4 | [[پير قربان علي شاهه]] | 26 مارچ 1955 – 14 آڪٽوبر 1955 | ون يونٽ لاڳو ٿيڻ کان اڳ آخري اسپيڪر. |- | colspan="4" | '''ون يونٽ دور – سنڌ اسيمبلي معطل''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | 5 | [[غلام رسول خان کيهر]] | 2 مئي 1972 – 3 مارچ 1977 | ون يونٽ ٽٽڻ کان پوءِ پهريون چونڊيل اسپيڪر. |- | 6 | [[آغا صدرالدين خان دراني]] | 13 مارچ 1977 – 4 جولاءِ 1977 | مختصر سياسي دور. |- | colspan="4" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 1985) |- | 7 | [[عبدالله حسين هارون]] | 6 اپريل 1985 – 13 مارچ 1986 | غير جماعتي چونڊن کان پوءِ اسپيڪر. |- | 8 | [[سيد مظفر حسين شاه]] | 6 اپريل 1986 – 1 ڊسمبر 1988 | اسيمبلي جي ٻيهر بحاليءَ وارو دور. |- | 9 | [[سيد عبدالله شاهه]] | 1 ڊسمبر 1988 – 5 نومبر 1990 | جمهوري دور جو اسپيڪر. |- | 10 | [[عبدالرزاق خان]] | 5 نومبر 1990 – 19 آڪٽوبر 1993 | سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 11 | [[غلام بخت خان مهر]] | 19 آڪٽوبر 1993 – 22 فيبروري 1997 | چونڊيل اسيمبلي جو اسپيڪر. |- | 12 | [[نواب مرزا (وڪيل)]] | 22 فيبروري 1997 – 26 آڪٽوبر 1998 | نواز شريف دور ۾ اسپيڪر. |- | colspan="4" | '''گورنر راڄ / اسيمبلي معطل''' (1998 – 2002) |- | 13 | [[سيد مظفر حسين شاه]] | 14 ڊسمبر 2002 – جنوري 2008 | ٻيهر اسپيڪرشپ؛ ڊگهو پارلياماني دور. |- | 14 | [[نثار احمد کهڙو]] | 18 فيبروري 2008 – 30 مئي 2013 | جمهوري تسلسل ۽ آئيني دور. |- | 15 | [[آغا سراج خان دراني]] | 30 مئي 2013 – 25 فيبروري 2024 | سنڌ جو سڀ کان ڊگهو عرصو رهندڙ اسپيڪر. |- | 16 | [[سيد اويس قادر شاهه]] | 25 فيبروري 2024 – موجوده | موجوده اسپيڪر سنڌ صوبائي اسيمبلي. |} === وفاق سان تعلق=== === عدالتي نظام=== === مڪاني حڪومتي نظام=== ====ميٽروپوليٽن ڪارپوريشنون==== ====ميونسيپل ڪارپوريشنون==== ====ترقياتي اٿارٽيون==== ===صوبائي اليڪشن ڪميشن=== ===قومي اسيمبلي جا تڪ=== ===صوبائي اسيمبلي جا تڪ=== === سياسي تنظيمون ==== ====غير سرڪاري تنظيمون==== == انتظامي ورھاست== ===ڊويزنون=== ===ضلعا=== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; text-align:center;" | سنڌ جا ضلعا |- style="background:#6FA8DC; text-align:center;" ! نقشو ! ترتيب ! ضلعو ! ضلعي جو صدر مقام ! ايراضي (چورس ڪلوميٽر) ! آبادي (2017ع) ! آبادي جي گهاٽائي<br>(ماڻهو في چورس ڪلوميٽر) |- | rowspan="30" | [[فائل:Sindh Districts.svg|400px|سنڌ جا ضلعا]] | 1 | [[بدين ضلعو|بدين]] | [[بدين]] | 6,470 | 1,804,516 | 279 |- | 2 | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] | [[مٺي]] | 19,808 | 1,649,661 | 83 |- | 3 | [[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊو الهيار]] | [[ٽنڊو الهيار]] | 1,573 | 836,887 | 532 |- | 4 | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] | [[ٽنڊو محمد خان]] | 1,814 | 677,228 | 373 |- | 5 | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] | [[ٺٽو]] | 7,705 | 979,817 | 127 |- | 6 | [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] | [[جيڪب آباد]] | 2,771 | 1,006,297 | 363 |- | 7 | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] | [[ڪوٽڙي]] | 11,250 | 993,142 | 88 |- | 8 | [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 1,022 | 2,201,079 | 2,155 |- | 9 | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | [[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] | 15,925 | 2,405,523 | 151 |- | 10 | [[دادو ضلعو|دادو]] | [[دادو، پاڪستان|دادو]] | 8,034 | 1,550,266 | 193 |- | 11 | [[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]] | [[سانگھڙ]] | 10,259 | 2,057,057 | 200 |- | 12 | [[سجاول ضلعو|سجاول]] | [[سجاول]] | 8,699 | 781,967 | 90 |- | 13 | [[سکر ضلعو|سکر]] | [[سکر]] | 5,216 | 1,487,903 | 285 |- | 14 | [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] | [[شڪارپور، پاڪستان|شڪارپور]] | 2,577 | 1,231,481 | 478 |- | 15 | [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد]] | [[نوابشاهه]] | 4,618 | 1,612,847 | 349 |- | 16 | [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] | [[عمرڪوٽ]] | 5,503 | 1,073,146 | 195 |- | 17 | [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] | [[قمبر]] | 5,599 | 1,341,042 | 240 |- | 18 | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] | [[ڪراچي]] | 165 | 2,909,921 | 17,625 |- style="background:#FFF2CC;" | 19 | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] | [[ڪراچي]] | 85 | 1,791,751 | 21,079 |- style="background:#FFF2CC;" | 20 | [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] | [[ڪراچي]] | 62 | 2,972,639 | 48,336 |- style="background:#FFF2CC;" | 21 | [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] | [[ڪراچي]] | 630 | 3,914,757 | 6,212 |- | 22 | [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] | [[ڪنڌڪوٽ]] | 2,551 | 1,089,169 | 427 |- style="background:#FFF2CC;" | 23 | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] | [[ڪورنگي]] | 95 | 2,457,019 | 25,918 |- style="background:#F4CCCC;" | 24 | [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] | [[ڪياماڙي]] | — | — | — |- | 25 | [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] | [[ميرپور ماٿيلو]] | 6,506 | 1,647,239 | 253 |- | 26 | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] | [[لاڙڪاڻو]] | 1,906 | 1,524,391 | 800 |- | 27 | [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] | [[مٽياري]] | 1,459 | 769,349 | 527 |- style="background:#FFF2CC;" | 28 | [[ملير ضلعو|ملير]] | [[ملير]] | 2,635 | 2,008,901 | 762 |- | 29 | [[ميرپور خاص ضلعو|ميرپور خاص]] | [[ميرپور خاص]] | 3,319 | 1,505,876 | 454 |- | 30 | [[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهرو فيروز]] | [[نوشهرو فيروز]] | 2,027 | 1,612,373 | 369 |} === سنڌ جا وڏا شھر=== {{Main|سنڌ جا شهر}} {| class="wikitable" style="width: 70%; font-size: 85%; border: #999 solid 1px; text-align: lcenter; margin-bottom: 0; margin: 1em auto 1em auto" |- ! colspan="5" style="text-align:center; background:YellowGreen;"| '''مُک شهرن جي فهرست''' |- ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| درجو ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| شهر ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| ضعا ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| آبادي ! rowspan=11 width:150| <br/>[[فائل:Mohenjodaro - view of the stupa mound.JPG|border|90px]]<br/>[[موهن جو دڙو]]<br/> |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 1 ||align=right | '''[[ڪراچي]]''' ||align=right | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|اوڀر ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي اولهه ضلعو|اولهه ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڏکڻ ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي مرڪزي ضلعو|مرڪزي ڪراچيl]]<br/>[[ملير ضلعو|ملير]]<br/>[[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] || 14,910,352 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 2 ||align=right | '''[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]''' ||align=right | [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] || 1,732,693 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 3 ||align=right | '''[[سکر]]''' ||align=right | [[سکر ضلعو|سکر]] || 1,400,000 |- |- | colspan="5" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"| '''ذريعو: [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|پاڪستاني آدمشاري، 2017ع]]<ref name=census>{{cite web |url=http://www.pbscensus.gov.pk |title=Pakistan Bureau of Statistics - 6th Population and Housing Census |website=www.pbscensus.gov.pk}}</ref>''' |- | colspan="5" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"| '''هن ۾ ضلعن جي صرف شهري آبادي ڏيکاريل آهي.''' |} == ثقافت ۽ تھذيب == ===سنڌيت=== سنڌيت هڪ وسيع، گهڻ-تہذيبي ۽ جذب ڪندڙ سماجي-ثقافتي تصور آهي، جنهن صديون گذرڻ سان مختلف تهذيبن ۽ سڀيتائن جا اثر پنهنجي اندر جذب ڪيا آهن. سنڌ جي سرزمين تي ايراني، يوناني، سٿين، هڻ، شاڪ، عربي ۽ ترڪي اثر موجود رهيا آهن، جڏهن ته ويجهي تاريخ ۾ آيل اسلام پڻ مقامي تهذيبي عنصرن سان ملي سنڌي تهذيب جو حصو بڻجي ويو. نتيجي طور سنڌ ۾ هڪ اهڙو سماجي ۽ فڪري ڍانچو تشڪيل ٿيو، جيڪو پنهنجي نوعيت ۾ ٻين علائقن کان الڳ سڃاڻپ رکي ٿو. سنڌ ۾ اسلام جو اظهار خاص طور [[تصوف]] جي صورت ۾ ٿيو، جيڪو مقامي فڪري روايتن، خاص طور [[ويدانت]]، سان فڪري ۽ روحاني لاڳاپو رکي ٿو. ان سنگم سبب سنڌي سماج ۾ مذهبي رواداري، عدم تشدد ۽ گڏيل عقيدت جا رويا مضبوط رهيا آهن. انهيءَ پس منظر ۾ سنڌي اسلام کي صوفين ۽ سنتن سان ڳنڍيل، انسان دوست ۽ سماجي هم آهنگيءَ جو مظہر سمجهيو وڃي ٿو. سنڌي روايت ۾ ڪيترائي اهڙا مثال ملن ٿا، جتي هڪ ئي روحاني شخصيت کي مختلف مذهبي سڃاڻپن سان ياد ڪيو ويو آهي. مثال طور، هندو برادري [[اڏيرو لعل]] کي مڃي ٿي، جڏهن ته مسلمان ساڳئي شخصيت کي شيخ طاهر جي نالي سان سڃاڻن ٿا. اهڙيءَ ريت هندو روايت ۾ لالو جئسراج ۽ مسلمان روايت ۾ [[منگهوپير]] ساڳئي روحاني مرڪز سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا، جنهن جي زيارت اڄ به جاري آهي. ڪجهه روايتن موجب، منگهوپير، لال شهباز قلندر ۽ ملتان جي غوث بهاءُالحق والدين جلال سرخ پاڻ ۾ روحاني ساٿي هئا، ۽ انهن سان لاڳاپيل “چوياري” جي روايت سيوهڻ سان وابسته سمجهي وڃي ٿي. جيتوڻيڪ اهڙيون روايتون تاريخي تنقيد جي دائري ۾ اچن ٿيون، پر اهي سنڌي سماج ۾ هندو ۽ مسلمان روحاني روايتن جي گڏيل قبوليت کي ظاهر ڪن ٿيون. انهيءَ تسلسل ۾، راجا ڀرتري ۽ لال شهباز قلندر جهڙيون شخصيتون مختلف مذهبي برادرين ۾ احترام سان ياد ڪيون وڃن ٿيون. اهڙيءَ ريت ستين جو آستان (روهڙي) پڻ سنڌي سماج ۾ مذهبي فرق کان مٿانهون ٿي گڏيل عقيدت جو مرڪز رهيو آهي. اهي سڀ عنصر سنڌي تهذيب کي هڪ منفرد رنگ ۽ سڃاڻپ ڏين ٿا. اگرچه صوفي روايتن جو جنم ٻين علائقن ۾ به ٿيو، پر سنڌ جي سماجي ۽ فڪري ماحول انهن روايتن کي خاص قوت ۽ قبوليت بخشي. نتيجي طور، صوفيانه سوچ سنڌ ۾ پختگي اختيار ڪئي. ساڳئي وقت، ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم پڻ سنڌ ۾ داخل ٿيا، پر مقامي تهذيبي ڍانچي ۾ مڪمل طور پنهنجو الڳ وجود قائم نه ڪري سگهيا ۽ وقت سان گڏ سنڌيت جي وسيع دائري ۾ ضم ٿي ويا. ڀڳتي ڪال دوران به سک پنٿ سنڌ ۾ پنهنجو الڳ “اڪالي روپ” قائم نه ڪري سگهيو، جيڪو سنڌي تهذيب جي جذب ڪندڙ صلاحيت کي ظاهر ڪري ٿو<ref name="autogenerated1"/>. ===لباس=== ===ڪلاسيڪل موسيقي=== ===لوڪ ورثا=== ==قديم آثار== سنڌ تاريخي لحاظ کان ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين تهذيبن جو مرڪز رهي آهي. هتي موجود آثارِ قديمه انساني آبادڪاريءَ جي شروعاتي دور، سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب، بدھ ۽ هندو دور، عرب-اسلامي حڪمراني، ۽ وچئين دور جي سياسي ۽ مذهبي ارتقا کي واضح ڪن ٿا. موهن جو دڙو جهڙا عالمي اهميت وارا شهر، بانڀور ۽ منصوره جهڙا ابتدائي اسلامي مرڪز، برهمڻ آباد جهڙا قديم هندو-بدھ شهر، مڪلي جهڙو عظيم قبرستان، ۽ ٿرپارڪر جا جين مندر سنڌ جي گهڻ تهذيبي تاريخ جا زنده شاهد آهن. ===سنڌ ۾ واقع قديم آثارن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! ماڳ جو نالو ! هنڌ / علائقو / ضلعو ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[موهن جو دڙو]] | [[ڏوڪري]] ڀرسان، [[سنڌو درياهه]] جو ساڄو ڪنارو، [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو عالمي شهرت يافته شهر (2600–1900 ق.م)، [[يونيسڪو عالمي ورثو]]. |- | 2 | [[ڀنڀور]] | ڀنڀور، [[گهارو]] [[کاري]]ءَ ڀرسان، [[ٺٽو ضلعو]] | قديم بندرگاهه؛ [[محمد بن قاسم]] جي دور سان منسوب ابتدائي اسلامي شهر. |- | 3 | [[برهمڻ آباد]] | برهمڻ آباد–[[منصوره، سنڌ|منصوره]] علائقو، مرڪزي سنڌ (سانگهڙ/نوابشاهه پٽي) | قديم هندو-ٻڌ شهري مرڪز؛ پوءِ عرب دور ۾ منصوره جي قيام سان لاڳاپيل. |- | 4 | [[منصوره]] | برهمڻ آباد ڀرسان، [[سانگھڙ ضلعو]] مرڪزي سنڌ | سنڌ جي پهرين اسلامي گادي؛ عرب دور جو اهم شهر. |- | 5 | [[چانھون جو دڙو]] | [[نوابشاھ]] ڀرسان، [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] | سنڌو تهذيب جو اهم صنعتي ۽ دستڪاري مرڪز. |- | 6 | [[آمري]] | [[منڇر ڍنڍ]] ڀرسان، [[مانجهند]]، [[ڄامشورو ضلعو]] | سنڌو تهذيب کان اڳ واري (ھڙاپا جي شروعاتي) ثقافت جو ماڳ. |- | 7 | [[ڪوٽ ڏيجي]] | ڪوٽ ڏيجي، 25 ڪلوميٽر [[خيرپور]] کان، [[خيرپور ضلعو]] | قبل از سنڌو تهذيب قلعو ۽ دڙو؛ شهري ارتقا جا شروعاتي ثبوت. |- | 8 | [[لکڻ جو دڙو]] | [[روهڙي]]–[[سکر]] ڀرسان، [[سکر ضلعو]] | وڏو قديم دڙوئ؛ سنڌو تهذيب سان لاڳاپيل. |- | 9 | [[جھڪر جو دڙو]] | [[موهن جو دڙو]] علائقو، [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | جهڪر ثقافت؛ سنڌو تهذيب کان پوءِ جو دور. |- | 10 | [[ڪاهو جو دڙو]] | [[ٺٽو]]/[[بدين]] علائقو، ڏکڻ سنڌ | ٻڌ دور جو دڙو؛ [[اسٽوپا]] ۽ مذهبي ڍانچا. |- | 11 | [[مڪلي قبرستان]] | [[مڪلي]] ٽڪري، [[ٺٽو]] شهر ڀرسان، [[ ٺٽو ضلعو]] | دنيا جو وڏو اسلامي قبرستان (14هين–18هين صدي)، [[يونيسڪو عالمي ورثو]]. |- | 12 | [[چوڪنڊي قبرستان]] | ڪراچي کان اوڀر، قومي شاهراهه ڀرسان، [[ملير ضلعو]] | پٿر تي نقاشي ٿيل اسلامي دور جا مقبرا. |- | 13 | [[ڀوڏيسر جا مندر]] | ڀوڏيسر، [[ننگرپارڪر]] ڀرسان، [[ ٿرپارڪر ضلعو]] | [[جين مت|جين]] دور جا مندر؛ ماربل جي نفيس تعمير. |- | 14 | [[نگرپارڪر جا جين مندر]] | [[ڪارونجھر جبل|ڪارونجهر]] جبلن جو علائقو، [[ٿرپارڪر ضلعو]] | 14هين–15هين صدي جا جين مذهبي ماڳ. |- | 15 | [[سرج جي ٽڪري]] | [[روهڙي]] ٽڪريون، [[سکر ضلعو]] | قديم رهائشي ۽ مذهبي ماڳن جو مجموعو. |- | 16 | [[پير شاھ جڙيو]] | [[ڪيٽي بندر]] ڀرسان، [[سنڌو ڊيلٽا]]، [[ٺٽو ضلعو]] | قديم بندرگاهه ۽ واپاري مرڪز سان لاڳاپيل ماڳ. |} ==ٻوليون== ===سنڌي ٻولي=== سنڌي ٻولي ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين، زندهه ۽ مسلسل ارتقا ڪندڙ ٻولين مان هڪ آهي. هي ٻولي بنيادي طور تي سنڌ جي تاريخي خطي سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته سنڌي ڳالهائيندڙ برادريون [[هندستان]]، وچ اوڀر، يورپ ۽ اتر آمريڪا تائين پکڙيل آهن. لسانياتي لحاظ کان سنڌي ٻولي هند-آريائي ٻولين جي اتر-اولهه شاخ سان تعلق رکي ٿي ۽ ان جو رشتو سڌو سنئون پراڪرتي ۽ اپڀرنس مرحلن سان جڙيل آهي. سنڌي ٻولي جي ارتقا جو سلسلو قديم [[انڊو يورپي ٻوليون|هند-يورپي لساني خاندان]] تائين پهچي ٿو. آثار قديمه، لساني شواهد ۽ تاريخي متن اهو ظاهر ڪن ٿا ته سنڌي ٻوليءَ جا ابتدائي روپ ويدڪ ۽ بعد ۾ پراڪرتي ٻولين سان رابطي ۾ رهيا. عرب دور (اٺين صدي عيسوي) ۾ سنڌي ٻولي اسلامي دنيا سان رابطو قائم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ عربي ۽ فارسي لفظن جو وڏو ذخيرو سنڌي ۾ شامل ٿيو. هي رابطو سنڌي ٻوليءَ کي نه صرف لغوي طور مالا مال بڻايو، پر فڪري، فقهي ۽ ادبي ميدانن ۾ به وسعت عطا ڪئي. سنڌي ٻولي جي هڪ نمايان خصوصيت ان جو گهڻ رخي رسم الخط آهي. موجوده دور ۾ پاڪستان ۾ سنڌي ٻولي بنيادي طور عربي-فارسي بنياد واري سنڌي رسم الخط ۾ لکي وڃي ٿي، جيڪو اضافي نقطن ۽ اکرن سان مقامي آوازيات کي مڪمل نموني ظاهر ڪري ٿو. جڏهن ته هندستان ۾ سنڌي ٻولي ديوناگري ۽ ڪڏهن ڪڏهن خدابادي رسم الخط ۾ به لکي وڃي ٿي. هي گهڻ رسم الخط هجڻ سنڌي ٻوليءَ کي لسانياتي مطالعي جي لحاظ کان خاص اهميت عطا ڪري ٿو. سنڌي ٻولي [[آوازيات]] جي حوالي سان ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان امير ٻولين مان هڪ آهي. سنڌي ۾ ٻهراڙي ۽ شهري لهجن سميت ڪيترائي صوتي فرق موجود آهن، جن ۾ امپلاسيو (implosive) آواز خاص طور تي نمايان آهن، جيڪي گهڻين هند-آريائي ٻولين ۾ ناياب آهن. صرفيات جي لحاظ کان سنڌي ٻولي اسم، فعل، صفت ۽ ضمير جي پيچيده پر منظم نظام تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ جنس، عدد ۽ حالت جا واضح اصول ملن ٿا. سنڌي ٻولي جو نحوي ڍانچو بنيادي طور فاعل–مفعول–فعل (SOV) ترتيب تي ٻڌل آهي، جيڪو ان کي ٻين هند-آريائي ٻولين جهڙوڪ [[اردو]] ۽ [[هندي]] سان ويجهو رکي ٿو. بهرحال، سنڌي ٻوليءَ ۾ جملن جي لچڪدار جوڙجڪ ۽ معاون فعلن جو وسيع استعمال ان کي اظهار جي لحاظ کان گهڻو وسيع بڻائي ٿو. سنڌي ٻولي جو لغوي ذخيرو مختلف تہذيبن جي گڏيل ورثي جو نتيجو آهي. ان ۾ سنسڪرتي، پراڪرتي، عربي، فارسي، ترڪي ۽ جديد دور ۾ انگريزي اثرات نمايان نظر اچن ٿا. هي گڏيل لغوي ورثو سنڌي ٻوليءَ کي نه صرف مقامي پر بين الاقوامي فڪري وهڪرن سان به ڳنڍي ٿو. سنڌي ٻوليءَ جي ادبي تاريخ انتهائي قديم ۽ وسيع آهي. صوفي شاعري، لوڪ ادب، داستانوي روايتون ۽ جديد نثر سنڌي ادب جا اهم ستون آهن. خاص طور تي صوفي شاعرن سنڌي ٻوليءَ کي فڪري اوچائي عطا ڪئي ۽ ان کي روحانيت، انسان دوستي ۽ سماجي انصاف جو ذريعو بڻايو. جديد دور ۾ ناول، افسانو، تنقيد ۽ صحافت سنڌي ادب کي نون رخن ڏانهن وڌايو آهي. اڄ سنڌي ٻولي [[سنڌ]] جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ تعليمي، عدالتي ۽ انتظامي نظام ۾ استعمال ٿئي ٿي. جديد دور ۾ ڊجيٽل ميڊيا، يونيڪوڊ معيار ۽ آن لائين مواد جي واڌ ويجهه سنڌي ٻوليءَ کي عالمي سطح تي وڌيڪ رسائي ڏني آهي. ٻوليءَ جي معياري بڻائڻ، اصطلاحي ترقي ۽ تعليمي پاليسين ۾ انضمام لاءِ مختلف علمي ۽ سرڪاري ادارا ڪم ڪري رهيا آهن. سنڌي ٻولي صرف رابطي جو ذريعو نه پر هڪ تاريخي شعور، فڪري ورثي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مظبوط مظھر آهي. ان جي لسانياتي بناوت، ادبي روايت ۽ تاريخي تسلسل سنڌي ٻوليءَ کي ڏکڻ ايشيا جي اهم ترين ٻولين مان هڪ بڻائين ٿا، جيڪا ماضي، حال ۽ مستقبل کي هڪ ئي وهڪري ۾ جوڙي ٿي. ===اردو ٻولي=== ===بلوچي ٻولي=== ===سرائيڪي ٻولي=== ===سنڌ ۾ ڳالھايون ويندڙ ٻيون ٻوليون=== ===سنڌي ٻولي اٿارٽي=== سنڌي ٻولي اٿارٽي هڪ خودمختيار ادارو آهي، جيڪو سنڌ حڪومت جي ثقافت ۽ سياحت کاتي جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ ڪم ڪري رهيو آهي. اٿارٽيءَ جو هڪ بورڊ آف گورنرس آهي، جيڪو اٿارٽيءَ جي ڪم ڪار جي نگراني ڪرڻ سان گڏ، اٿارٽيءَ جي مقصدن لاءِ پاليسيون جوڙيندو رهندو آهي. هن اداري جو پهريون بورڊ آف گورنرس، سنڌ جي نامياري عالم ۽اسڪالر ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي سربراهيءَ ۾ جوڙيو ويو هو. اٿارٽيءَ جي قيام واري وقت کان وٺي، مختلف عالم اديب هن اداري جا چيئرمئن مقرر ڪيا ويا، جن وقت بوقت پنهنجي علمي ۽ ادبي قابليت ۽ استعداد سان سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ ترويج لاءِ ڪم ڪيو<ref>[https://web.archive.org/web/20250101000000/http://sl.sindhila.org/ سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو — Web Archive]. سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو (Sindhi Language Authority) سرڪاري ويب سائيٽ. رسائي تاريخ: 7 جنوري 2026.</ref> ===موئن جو دڙو=== ===ڀنڀور=== ===ڪوٽ ڏيجي وارا آثار=== ===ڪاڻو جو دڙو=== ===ننگر پارڪر وارو جين مندر=== ===رني ڪوٽ=== ===برھمڻ آباد جا آثار=== ===بکر ۽ اروڙ وارا قلعا=== ===حيدرآباد وارا قلعا=== ===عمرڪوٽ وارو قلعو=== ===عجائب گھر=== ==مذھب== ===سنڌ ۾ عيسائيت=== اهو چوڻ غلط آهي ته عيسائيت پهريون ڀيرو سنڌ ۾ انگريزن متعارف ڪرائي. حقيقت ۾ عيسائيت سنڌ ۾ ان کان گهڻو اڳ پهتي هئي، جڏهن اها اڃا برطانيا تائين به نه پهتي هئي. اسان جي موجوده عيسوي دور جي پهرين صديءَ ۾، حضرت عيسيٰؑ جي اصحابين مان هڪ، سينٽ ٿامس، هندستان آيو ۽ ٽيڪسيلا (راولپنڊي جي ويجهو) جي بادشاهه گونڊوفرس کي عيسائيت قبول ڪرائي، جيڪو ان وقت سنڌو ماٿريءَ جو حڪمران هو. اهڙي طرح، سنڌ وٽ هڪ عيسائي بادشاهه موجود هو، ان کان گهڻو اڳ، جڏهن برطانيا وٽ اهڙو ڪو بادشاهه نه هو. ان کان پوءِ، جڏهن عراق، ايران ۽ ٻين پاڙيسري ملڪن ۾ وڌيڪ کان وڌيڪ ماڻهن عيسائيت اختيار ڪئي، ته اهي واپاري رستن ذريعي سنڌو ماٿريءَ ڏانهن سفر ڪرڻ لڳا، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ عيسائين جي هڪ برادري وجود ۾ آئي. ان بابت ڪي اشارا ۽ ثبوت موجود آهن، پر پوءِ ايندڙ حملي آورن انهن ڪتبن ۽ يادگارن کي تباهه ڪري ڇڏيو، جيڪي عيسائيت جي هن ابتدائي دور بابت وڌيڪ ڄاڻ فراهم ڪري سگهيا پئي<ref>Did the British Introduce · Christianity into Sind By Rev. Achilles Meersman, O.F.M.; SINDH OBSERVER Selection from the Jouunal of Sindh Historical Society; page 99; Edited by: Dr.Mubarak Ali; </ref>. بعد ۾ عيسائي ٻيهر سنڌ ڏانهن موٽي آيا. هي عمل ڪڏهن ٿيو، ان بابت پڪ سان ڪجهه چئي نٿو سگهجي. ايترو ضرور معلوم آهي ته عيسائين لاءِ مذهبي عبادتون ڪرائڻ خاطر وقت بوقت ڪنهن پادريءَ جو سنڌ اچڻ ضروري هوندو هو. اهو سلسلو گهٽ ۾ گهٽ انگريزن جي آمد کان ڪجهه سال اڳ تائين جاري رهيو. اهڙيءَ طرح اسان پڙهون ٿا ته گهٽ ۾ گهٽ 1810ع تائين آگسٽيني آرڊر سان تعلق رکندڙ هڪ ڪئٿولڪ پادري هن مقصد لاءِ ڪراچي ايندو رهيو. ان کان پوءِ 1840ع ۾ حيدرآباد ۾ هڪ پادري مقرر ڪيو ويو، ۽ ان وقت کان وٺي سنڌ ۾ عيسائين جي مستقل موجودگي رهي آهي، جن جون پنهنجون گرجا گهر ۽ باقاعده مذهبي عبادتون ٿينديون رهيون آهن. انهن عيسائين سنڌ جي ترقيءَ ۾ خاص طور تعليم جي ميدان ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جيڪو هنن تقريباً هڪ صدي اڳ شروع ڪيو<ref>Did the British Introduce · Christianity into Sind By Rev. Achilles Meersman, O.F.M.; SINDH OBSERVER Selection from the Jouunal of Sindh Historical Society; page 99 & 100; Edited by: Dr.Mubarak Ali; </ref>. === اسلام جو ڦهلاء === محمد بن قاسم جي سنڌ فتح ڪرڻ کان بعد هتي اسلام جي پرچار شروع ٿي وئي. [[اسلامي حڪومت]] ۾ سنڌ واسين سان سهڻو ورتاء ڪيو ويو.. هندن کي پنهنجي مذهب مطابق هلڻ جي مڪمل آزادي هئي. ساڻن هر قسم جون رعايتون ڏنيون ويون. جنهن ڪري ماڻهو مسلمانن کان متاثر ٿيندي [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳا. حضرت [[عمر بن عبدالعزيز]] پنهنجي عهد [[خلافت]] ۾ هندو سردارن ڏانهن اسلام جي دعوت موڪلي، جنهن تي ڪيترائي هندو راجا مسلمان ٿيا. انهن ۾ [[راجا ڏاهر]] جو پٽ [[راجا جيسيه]] به شامل هو.<ref>جنت السنڌ </ref> ==تعليم== تعليم جو شعبو سنڌ جي سماجي ۽ معاشي ترقي جو هڪ بنيادي جزو آهي ۽ صوبو اعليٰ تعليم، فني تربيت ۽ مهارتن جي ترقي لاءِ هڪ اهم مرڪز طور اڀري رهيو آهي. وڌندڙ آبادي، تعليم حاصل ڪرڻ جي خواهش ۽ ماهر افرادي قوت جي طلب سبب صوبي ۾ تعليمي ادارن، فني تربيت مرڪزن ۽ ڊجيٽل سکيا جي پليٽفارمن جي قيام لاءِ وسيع موقعا موجود آهن. سنڌ حڪومت تعليمي سڌارن کي ترجيح ڏني آهي، جنهن تحت تعليمي انفراسٽرڪچر جي بهتري، ڊجيٽل خواندگي جي واڌاري ۽ استادن جي تربيت لاءِ مختلف قدم کنيا ويا آهن. [[ڪراچي]] سميت صوبي جا وڏا شهري مرڪز ڪيترين ئي نامور يونيورسٽين، تحقيقي ادارن ۽ اعليٰ تعليمي مرڪزن جو گهر آهن، جتان هر سال وڏي تعداد ۾ ماهر گريجوئيٽ ۽ پيشاور افرادي قوت تيار ٿئي ٿي. روايتي تعليم کان وٺي اعليٰ تعليم، فني ۽ پيشاورانه تربيت تائين موجود موقعا سنڌ کي علم، تحقيق ۽ انساني وسيلن جي ترقي لاءِ هڪ اهم مرڪز بڻائين ٿا، جيڪو صوبي جي ڊگهي مدي واري معاشي ۽ سماجي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Education (Building the Future of Knowledge and Skills) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> سنڌ ۾ تعليم جو نظام مختلف وهڪرن تي مشتمل آهي، جنهن ۾ سرڪاري، نجي، ديني، فني، غير رسمي ۽ اعليٰ تعليم شامل آهي. سنڌ پاڪستان جو پهريون صوبو هو جنهن 18هين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ فري اينڊ ڪمپلسري ايجوڪيشن ايڪٽ 2013 نافذ ڪيو، جنهن تحت بنيادي تعليم کي قانوني حق تسليم ڪيو ويو. تعليم بابت قومي ۽ صوبائي سطح تي تاريخي طور تي پاليسيون ۽ منصوبا جوڙيا ويا آهن، پر ان جي باوجود تعليم جي ميدان ۾ وڏا چئلينج برقرار آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سن 2015 تائين سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 12.7 ملين ٻار اسڪول وڃڻ جي عمر ۾ هئا، جن مان 6.6 ملين (53٪) ٻار اسڪول کان ٻاهر هئا. سرڪاري تعليم بابت ڄاڻ ۽ تجزيو گهڻو ڪري حڪومت جي شايع ڪيل انگن اکرن تي ٻڌل آهي، جيڪي صوبي ۾ تعليم جي موجوده صورتحال کي واضح ڪن ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ سرڪاري تعليم جي ڍانچي ۾ سڀ کان وڏو حصو پرائمري تعليم جو آهي. صوبي ۾ ڪُل 45,447 اسڪول آهن، جن مان لڳ ڀڳ 90٪ پرائمري سطح جا آهن. پرائمري تعليم ۾ داخلا سڀ کان وڌيڪ آهي، ۽ 2015–16 ۾ ايڊجسٽڊ نيٽ انرولمينٽ ريٽ 77٪ هو، جڏهن ته 23٪ ٻار اسڪول کان ٻاهر هئا. 1970–71 کان 2015–16 تائين پرائمري ادارن جو تعداد 310٪ وڌيو، جڏهن ته داخلا ۾ 192٪ واڌ ٿي. سنڌ ملڪ جي ڪُل پرائمري داخلا جو لڳ ڀڳ 22٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. پرائمري کان پوءِ وچولي (مڊل) تعليم ۾ داخلا نمايان گهٽجي وڃي ٿي. 2015–16 ۾ وچولي سطح جو ايڊجسٽڊ نيٽ انرولمينٽ ريٽ 49٪ هو. صوبي ۾ لڳ ڀڳ 41,131 پرائمري اسڪولن جي مقابلي ۾ صرف 2,329 وچولي اسڪول موجود آهن، جنهن سبب پرائمري کان پوءِ شاگردن جي منتقلي ۾ وڏي رڪاوٽ سامهون اچي ٿي. 1970–71 کان 2015–16 تائين وچولي تعليم ۾ ادارن جو تعداد 327٪ ۽ داخلا 1686٪ وڌي، جڏهن ته سنڌ ملڪ جي وچولي تعليم ۾ داخلا جو 15٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ثانوي تعليم (ميٽرڪ) ۾ ادارن جو تعداد 1970–71 کان 2015–16 تائين 205٪ وڌيو، جڏهن ته داخلا ۾ 66٪ واڌ ٿي. سنڌ ملڪ جي ثانوي تعليم جي داخلا جو 17٪ حصو رکي ٿي. ڪاليجن جي سطح تي ادارن ۾ 109٪ ۽ داخلا ۾ 509٪ واڌ ٿي، جڏهن ته اعليٰ ثانوي تعليم ۾ سنڌ جو قومي حصو 27٪ آهي. يونيورسٽي تعليم ۾ نمايان واڌ ڏسڻ ۾ آئي آهي. 1970–71 کان 2015–16 تائين سنڌ ۾ يونيورسٽين جو تعداد 2 کان وڌي 17 ٿيو، جيڪا 750٪ واڌ آهي، جڏهن ته داخلا ۾ 4247٪ اضافو ٿيو. اعليٰ تعليم ۾ داخلا خاص طور سن 2000 کان پوءِ تيزيءَ سان وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سرڪاري اسڪولن ۾ سکيا جي معيار بابت انگ اکر ٻڌائن ٿا ته سنڌ ۾ 9,499 هڪ ڪمري وارا اسڪول ۽ 18,293 هڪ استاد وارا اسڪول موجود آهن، جتي هڪ استاد کي ڪيترن درجن يا جماعتن کي پڙهائڻو پوي ٿو. بنيادي سهولتن جي کوٽ پڻ نمايان آهي: لڳ ڀڳ 50٪ اسڪولن ۾ پيئڻ جو پاڻي ناهي، 46٪ ۾ ٽوائلٽ، 41٪ ۾ بائونڊري وال، ۽ 63٪ ۾ بجلي موجود ناهي<ref name=" ايڪانومي"/>. شاگرد-استاد تناسب ۾ به علائقائي فرق موجود آهي. ڳوٺاڻن علائقن ۾ اهو تناسب 1:30 آهي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ 1:20 آهي. ڪجهھ ضلعن جهڙوڪ گھوٽڪي ۾ اهو تناسب 1:37 تائين پهچي ٿو. نجي تعليم ۾ تيزي سان واڌ ٿي آهي. ملڪ جي ڪُل داخلا جو لڳ ڀڳ 40٪ نجي اسڪولن ۾ آهي، يعني هر ٽن مان هڪ ٻار نجي اسڪول ۾ پڙهي ٿو. نجي اسڪولن ۾ داخلا شهري علائقن ۾ ڳوٺاڻن علائقن کان وڌيڪ آهي، ۽ گهٽ آمدني وارا گهراڻا به نجي اسڪولن کي ترجيح ڏين ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. غير رسمي بنيادي تعليم ۽ بالغ خواندگي لاءِ ڊائريڪٽوريٽ آف لٽريسي اينڊ نان فارمل ايجوڪيشن سن 2002 ۾ قائم ڪئي وئي، پر هن شعبي لاءِ مڪمل پاليسي ۽ نئون نصاب موجود ناهي. فني ۽ ووڪيشنل تعليم ۾ ادارن جو تعداد 1970–71 کان 2015–16 تائين 1446٪ ۽ داخلا 1484٪ وڌي. سنڌ ملڪ جي فني ۽ ووڪيشنل ادارن جو 16٪ ۽ داخلا جو 25٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ديني مدرسن جو وڏو حصو رياستي ضابطن کان ٻاهر آهي. ڪيترائي والدين پنهنجن ٻارن کي مدرسن ۾ موڪلين ٿا، جتي تعليم، رهائش ۽ خوراڪ مفت مهيا ڪئي وڃي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. تعليمي پاليسين جي حوالي سان، پاڪستان ۾ 1947 کان وٺي ڪيترائي قومي تعليمي منصوبا ۽ پاليسيون جوڙيون ويون آهن، جن ۾ يونيورسل پرائمري ايجوڪيشن جا هدف بار بار مقرر ۽ تبديل ڪيا ويا. بهرحال، پاليسي عملدرآمد هميشه هڪ وڏو چئلينج رهيو آهي. تعليمي بجيٽ ۾ لڳ ڀڳ 88٪ خرچ بار بار ٿيندڙ (ريڪرنٽ) خرچن تي آهي، جڏهن ته ترقياتي خرچن لاءِ محدود وسيلا بچن ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. ===سنڌ جون سرڪاري (گورنمينٽ) يونيورسٽيون=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! يونيورسٽي ! ضلعو / ڪراچي جو ضلعو ! شهر / ٽائون ! حيثيت ! نوعيت / شعبو |- | 1 | [[اَروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊيزائن اينڊ هيريٽيج]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | آرٽ / آرڪيٽيڪچر / هيريٽيج |- | 2 | [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | عام (عورتن لاءِ) |- | 3 | [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | بزنس / آءِ ٽي |- | 4 | [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[حيدرآباد]] | سرڪاري | عام |- | 5 | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[ٽنڊو ڄام]] | سرڪاري | زراعت ۽ لاڳاپيل سائنسز |- | 6 | [[يونيورسٽي آف سنڌ]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | عام |- | 7 | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 8 | [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 9 | [[شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي آف آرٽس، ڊيزائن اينڊ هيريٽيجز]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | آرٽ / ڊيزائن |- | 10 | [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪِل ڊولپمينٽ]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[خيرپور]] | سرڪاري | انجنيئرنگ / مهارتن جي تربيت |- | 11 | [[گمبٽ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[گمبٽ]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 12 | [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[خيرپور]] | سرڪاري | عام |- | 13 | [[قائدِ عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 14 | [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | طبي (عورتن لاءِ) |- | 15 | [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي شهيد بينظير آباد]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | عام |- | 16 | [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[سڪرنڊ]] | سرڪاري | ويٽرنري / اينيمل سائنسز |- | 17 | [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | [[لاڙڪاڻو]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 18 | [[شيخ اياز يونيورسٽي]] | [[شڪارپور ضلعو]] | [[شڪارپور]] | سرڪاري | عام |- | 19 | [[يونيورسٽي آف صوفيزم اينڊ ماڊرن سائنسز]] | [[مٽياري ضلعو]] | [[ڀِٽ شاهه]] | سرڪاري | عام / صوفي اڀياس |- | 20 | [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي لياڙي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |- | 21 | [[دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | انجنيئرنگ / ٽيڪنالاجي |- | 22 | [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[صدر]] | سرڪاري | طب ۽ صحت سائنسز |- | 23 | [[فيڊرل اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[گلشن ٽائون]] | سرڪاري (وفاقي) | عام |- | 24 | [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | بزنس / پبلڪ پاليسي |- | 25 | [[جناح سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 26 | [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[گلشن ٽائون]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 27 | [[سنڌ مدرسۃ الاسلام يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |- | 28 | [[يونيورسٽي آف ڪراچي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |} === سنڌ جون خانگي يونيورسٽيون === ===سنڌ جون خانگي (پرائيويٽ) يونيورسٽيون=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! يونيورسٽي ! ضلعو / ڪراچي جو ضلعو ! شهر / ٽائون ! حيثيت ! نوعيت / شعبو |- | 1 | [[يونيورسٽي آف ماڊرن سائنسز]] | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] | [[ٽنڊو محمد خان]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 2 | [[ابنِ سينا يونيورسٽي]] | [[ميرپورخاص ضلعو]] | [[ميرپورخاص]] | خانگي | عام / صحت |- | 3 | [[يونيورسٽي آف آرٽ اينڊ ڪلچر، ڄامشورو]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | خانگي | آرٽ / ميڊيا |- | 4 | [[اسرا يونيورسٽي]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[حيدرآباد]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 5 | [[آغا خان يونيورسٽي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | طب ۽ صحت سائنسز |- | 6 | [[ال غزالي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / اسلامي اڀياس |- | 7 | [[ال ڪوثر يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / اسلامي اڀياس |- | 8 | [[باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | طبي سائنسز |- | 9 | [[ڪاميڪس انسٽيٽيوٽ آف بزنس اينڊ اي مرجنگ سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / آءِ ٽي |- | 10 | [[دادابهاءِ انسٽيٽيوٽ آف هائير ايڊيوڪيشن]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 11 | [[ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 12 | [[ايمان انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ / آءِ ٽي |- | 13 | [[گرين وِچ يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 14 | [[حبيب يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | لبرل آرٽس / انجنيئرنگ |- | 15 | [[همدرد يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 16 | [[هينڊس انسٽيٽيوٽ آف ڊيولپمينٽ اسٽڊيز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | ترقيات / پبلڪ هيلٿ |- | 17 | [[اِلما يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / ميڊيا / آءِ ٽي |- | 18 | [[انڊس يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 19 | [[انڊس ويلِي اسڪول آف آرٽ اينڊ آرڪيٽيڪچر]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[ڪلفٽن]] | خانگي | آرٽ / آرڪيٽيڪچر |- | 20 | [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ سائنسز |- | 21 | [[اقراء يونيورسٽي]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 22 | [[جناح يونيورسٽي فار وومين]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام (عورتن لاءِ) |- | 23 | [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي ڪورنگي ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 24 | [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي اينڊ انٽرپرينيوئرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪنالاجي |- | 25 | [[ڪراچي اسڪول فار بزنس اينڊ ليڊرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | بزنس / ليڊرشپ |- | 26 | [[ڪي اي ايس بي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / آءِ ٽي |- | 27 | [[ملير يونيورسٽي آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | سائنس / ٽيڪنالاجي |- | 28 | [[ميٽروپوليٽن يونيورسٽي ڪراچي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 29 | [[ملينيم انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي اينڊ انٽرپرينيوئرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪنالاجي / بزنس |- | 30 | [[محمد علي جناح يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / آءِ ٽي / بزنس |- | 31 | [[نذير حسين يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 32 | [[نيوپورٽس انسٽيٽيوٽ آف ڪميونيڪيشنز اينڊ اڪنامڪس]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ميڊيا / بزنس |- | 33 | [[سيفي برهاني يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (ڪميونٽي) | عام |- | 34 | [[سليم حبيب يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ڪمپيوٽنگ / انجنيئرنگ |- | 35 | [[شهيد بينظير ڀٽو سٽي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 36 | [[شهيد بينظير ڀٽو ديوان يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / صحت |- | 37 | [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 38 | [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | قانون |- | 39 | [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ / آءِ ٽي |- | 40 | [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ايلائيڊ هيلٿ |- | 41 | [[سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ |- | 42 | [[سهيل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | صحت سائنسز |- | 43 | [[ٽيڪسٽائل انسٽيٽيوٽ آف پاڪستان]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪسٽائل انجنيئرنگ |- | 44 | [[يو آءِ ٽي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / آءِ ٽي |- | 45 | [[ضياءُالدين يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | طب ۽ صحت سائنسز |} === اسڪول جا ڄار=== ===تحقيقي ادارا=== ===سنڌي ادبي بورڊ=== ===سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ=== === سنڌ جا فني ادارا=== ===سنڌ جا زرعي تحقيقاتي ادارا=== ===سنڌ جا تعليمي بورڊ=== ==صحت== سنڌ ۾ صحت سان لاڳاپيل اهم اشاريَ عالمي ۽ قومي هدفن جي ڀيٽ ۾ پوئتي نظر اچن ٿا. 2015ع ۾ [[سنڌ ۾ ٻارڙن جي موت جي شرح]] 1,000 زنده ڄمڻ تي 82 هئي، جڏهن ته [[ملينيم ڊولپمينٽ گول]] (MDG) جو هدف 52 هو. ساڳئي سال، [[ماءُ جي موت جي شرح]] (Maternal Mortality Ratio) 100,000 زنده ڄمڻ تي 214 هئي، جيڪا قومي سراسري 178 کان وڌيڪ ۽ پائيدار ترقي جي هدفن (SDGs) جي مقرر ڪيل حد 70 کان ڪافي مٿي هئي. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي موت جي شرح سنڌ ۾ 1,000 ڄمڻ تي 105 رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته SDG جو هدف 25 ۽ MDG جو 40 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. صحت جي سهولتن جي لحاظ کان، سنڌ ۾ في 1,000 آبادي تي ڊاڪٽرن جو انگ 0.59، نرسن ۽ دائين جو 2.8، ۽ اسپتالن جو 1.7 هو. مڪمل حفاظتي ٽيڪنڪاري (Full Immunization) جي شرح رڳو 35 سيڪڙو هئي، جڏهن ته خانداني منصوبه بندي لاءِ ضد حمل طريقن جي استعمال جي شرح 2014ع ۾ 29 سيڪڙو هئي، جيڪا MDG جي هدف 55 کان گهڻو گهٽ هئي. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن لاءِ مليريا جي علاج ۾ ACT استعمال جي شرح 15.9 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. ===سرڪاري صحت جو ڍانچو === سنڌ ۾ صحت جي سرڪاري نظام ۾ بنيادي، ثانوي ۽ ثالثي سطحن تي سهولتون موجود آهن. 2005–06ع کان 2015–16ع تائين صحت تي خرچ PKR 8.2 ارب مان وڌي PKR 48.4 ارب تائين پهتو، جيڪو لڳ ڀڳ 490 سيڪڙو اضافو هو. جڏهن ته 1970–71ع ۾ صحت جو ڪل بجيٽ PKR 53.425 ملين هو، جيڪو 2015–16ع ۾ وڌي PKR 66,503.90 ملين تائين پهتو<ref name=" ايڪانومي"/>. اسپتالن جي استعمال جي شرح سنڌ ۾ 22 سيڪڙو هئي، جيڪا قومي سطح تي 29 سيڪڙو سان ڀيٽ ۾ گهٽ هئي. 1970ع ۾ سنڌ ۾ رڳو 2 تدريسي اسپتالون هيون، جن ۾ 1,775 بسترا موجود هئا؛ 2015ع تائين اهي وڌي 7 ٿي ويون، جن ۾ 6,017 بسترا هئا. اهڙي طرح، اسپتالن ۽ بسترن ۾ نمايان اضافو ٿيو. ڊسپينسرين جو انگ 1970ع ۾ 44 مان وڌي 2015ع ۾ 865 ٿيو، جڏهن ته رورل هيلٿ سينٽرز 19 مان وڌي 129 ٿي ويا. ٽي بي ڪلينڪن جو انگ 9 مان وڌي 187 ٿيو. بنيادي صحت يونٽ، جيڪي 1985ع ۾ 33 هئا، 2015ع ۾ 798 تائين پهچي ويا. ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪزن جو انگ 2000ع ۾ 36 هو، جيڪو 2015ع ۾ 94 ٿي ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===صحت جي انساني وسيلا=== 2011ع کان 2016ع تائين آبادي في ڊاڪٽر جو تناسب 3,017 مان وڌي 3,159 ٿيو، جڏهن ته آبادي في نرس جو تناسب 11,413 مان وڌي 12,441 ٿيو. ساڳئي عرصي دوران، آبادي في بستر جو تناسب 1,406 مان وڌي 1,455 ٿيو. سرڪاري شعبي ۾ ڊاڪٽرن جو انگ 1975ع ۾ 926 هو، جيڪو 2015ع ۾ وڌي 7,990 ٿيو. نرسن جو انگ 415 مان وڌي 1,630 ٿيو، جڏهن ته ليڊي هيلٿ وزيٽر ٽيڪنيشن 107 مان وڌي 786 ٿي ويا. صحت ٽيڪنيشنن جو انگ 1975ع ۾ 95 هو، جيڪو 2000ع تائين وڌي 1,369 ٿيو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===نجي شعبو ۽ خيراتي ادارا=== سنڌ ۾ صحت جون گهڻيون سهولتون سرڪاري شعبي ۾ آهن، جڏهن ته شهري علائقن ۾ نجي صحت جون سهولتون پڻ موجود آهن، جيڪي عام طور مهانگيون آهن. سرڪاري نظام جي ڪمزورين سبب نجي صحت جو شعبو استعمال ڪيو وڃي ٿو. ان خال کي ڀرڻ لاءِ خيراتي ادارا ۽ غير سرڪاري تنظيمون، جهڙوڪ ايڌي، امان فائونڊيشن، SIUT، انڊس هيلٿ ۽ LRBT، صحت جون خدمتون فراهم ڪري رهيون آهن. بهرحال، انهن خدمتن کي ڊگهي مدي وارا ۽ پائيدار حل نه سمجهيو وڃي ٿو. صوبي ۾ نجي ميڊيڪل ڪاليجن جو انگ وڌيو آهي، پر تعليم ۽ تربيت جي معيار بابت خدشا برقرار آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. ===ڍانچي وارا مسئلا ۽ رسائي جون رڪاوٽون=== سرڪاري صحت جي سهولتن جي گهٽ استعمال جا اهم سبب صحت مرڪزن تائين رسائي، سهولتن جي کوٽ، دوائن جي اڻهوند ۽ عملي جو غير مناسب رويو آهن. سنڌ ۾ 25 سيڪڙو ماڻهن صحت مرڪزن جي دوري کي گهڻو پري هجڻ سبب استعمال کان پاسو ڪيو، جڏهن ته پنجاب ۾ اهو انگ 30 سيڪڙو هو. دوائن جي کوٽ بابت شڪايتون سنڌ ۾ 12 سيڪڙو ۽ پنجاب ۾ 15 سيڪڙو رڪارڊ ڪيون ويون. بنيادي صحت مرڪزن جي گهٽ استعمال سبب ثالثي سطح جي اسپتالن تي وڌيڪ بار پوي ٿو، جنهن سان انهن جي صلاحيت متاثر ٿئي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ===هيلٿ ورڪرز، عورتن جو ڪردار ۽ روڪٿام=== ليڊي هيلٿ ورڪرز پروگرام 1994ع ۾ شروع ٿيو، جنهن جو مقصد ڳوٺاڻين عورتن کي صحت، حمل، ولادت، ٻار جي سنڀال ۽ ڄمڻ جي وقفي بابت آگاهي مهيا ڪرڻ هو. 2014ع ۾ 15–49 ورهين جي عورتن مان 52.3 سيڪڙو کي گذريل ٽن مهينن دوران ليڊي هيلٿ ورڪرز جو دورو ٿيو، جڏهن ته MDG جو هدف 100 سيڪڙو هو. هن پروگرام جي ڪوريج 20 کان 43 سيڪڙو جي وچ ۾ رهي آهي. عورتن جي تعليم ۽ بااختياري کي خانداني منصوبه بندي ۽ ٻارن جي صحت سان سڌي طرح لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===بيمارين جي روڪٿام ۽ خاص علائقا=== سنڌ ۾ تپ دق (TB) جي سڃاڻپ جي شرح سراسري طور 57 سيڪڙو آهي، جيڪا قومي سراسري کان بهتر آهي. 2008–09ع کان 2011–12ع دوران هيپاٽائٽس ڪنٽرول پروگرام تحت 4.572 ملين ماڻهن کي ٽيڪا لڳايا ويا، جن مان 0.75 ملين ٻار هئا، ۽ لڳ ڀڳ 93,664 مريضن جو علاج ڪيو ويو. ان عرصي ۾ 43 خصوصي يونٽ قائم ڪيا ويا ۽ 2,800 صحت عملي کي تربيت ڏني وئي<ref name=" اڪانامي"/>. 2007ع ۾ [[پبلڪ-پرائيويٽ هيلٿ انيشيئيٽو]] (PPHI) شروع ٿيو، جيڪو 21 ضلعن ۾ 1,135 صحت مرڪزن کي منظم ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ٿر ضلعو سنڌ جو سڀ کان وڌيڪ صحت جي دٻاءَ هيٺ علائقو قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي پاڻيءَ جي کوٽ، خوراڪ جي گهٽتائي، خراب صفائي، بيمارين جي آگاهي جي کوٽ ۽ غذائي قلت جا مسئلا موجود آهن. پاڻيءَ جي کوٽ کي بنيادي سبب سمجهيو وڃي ٿو، جنهن سان ڊائريا، مليريا، ساھ جي بيمارين ۽ غذائي کوٽ ۾ اضافو ٿئي ٿو. غذائي بحران کان پوءِ، عالمي ادارن جهڙوڪ WHO، WFP ۽ UNICEF مداخلت ڪئي، جنهن سان DHQ مٺي ۾ غذائي بحالي مرڪز قائم ٿيو، جتي داخل ٿيل ٻارن مان اڪثريت صحتياب ٿي. بهرحال، انتهائي متاثر علائقن ۾ غذائي سپليمنٽس جي ضرورت تي زور ڏنو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ====سنڌ جي اسپتالن جي فھرست==== ==== سنڌ جي ميڊيڪل يونيورسٽين جي فھرست==== ====سنڌ جي ميڊيڪل ڪاليجن جي فھرست==== ==== سنڌ جي ذھني مريضن جي ادارن جي فھرست==== ===سنڌ جو صحت کاتو=== ===سنڌ جا بنيادي صحت مرڪز=== === صحت جو قانوني شعبو=== === سنڌ جو پوليو پروگرام=== ==محنت ۽ روزگار== ليبر فورس سروي 2014–15 مطابق، پاڪستان ۾ ڪُل ليبر فورس جو اندازو 57.42 ملين ماڻهن تي ٻڌل هو، جڏهن ته سنڌ ۾ ليبر فورس 13.65 ملين هئي. 1990ع کان 2014ع تائين پاڪستان ۾ [[ليبر فورس ۾ شرڪت جي شرح]] (Labour Force Participation Rate) رڳو معمولي طور وڌي 43.2 سيڪڙو مان 45.2 سيڪڙو تائين پهتي، جڏهن ته هن عرصي دوران سراسري شرح لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو رهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ملڪ جي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ آبادي جو وڏو حصو معاشي سرگرمين ۾ شامل نه رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===عورتن جي محنتي شرڪت ۽ صنفي فرق=== پاڪستان ۽ سنڌ ۾ محنتي مارڪيٽ ۾ عورتن جي شرڪت گهٽ هجڻ کي مجموعي طور گهٽ ليبر فورس شرڪت جو اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ شهري علائقن ۾ عورتن جي محنتي شرڪت لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ اها شرح 28.8 سيڪڙو هئي. ڳوٺاڻين عورتن جو وڏو حصو خانداني زراعت ۾ بغير اجرت ڪم ڪري ٿو، جنهن جو معاشي پيداوار ۾ حصو محدود رهي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ کي پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري صوبو هجڻ باوجود عورتن جي روزگار جي گهٽ شرح سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي، جڏهن ته وقت سان گڏ مجموعي طور عورتن جي روزگار ۾ واڌ جو رجحان پڻ ڏٺو ويو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===بيروزگاري، گهٽ روزگاري ۽ نوجوان آبادي=== سنڌ ۾ گذريل لڳ ڀڳ 25 سالن دوران بيروزگاري جي شرح لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو رهي آهي. نوجوانن، خاص طور 15 کان 25 ورهين جي عمر واري گروهه ۾ بيروزگاري جي شرح سڀ کان وڌيڪ آهي، جيڪا شهري علائقن ۾ ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿي<ref name=" ايڪانومي "/>. هن عمر واري گروهه جو وڏو حصو يا ته خاندان تي دارومدار رکي ٿو يا جزوقتي ڪم ڪري ٿو، جيڪو سرڪاري بيروزگاري جي انگن ۾ مڪمل طور ظاهر نٿو ٿئي. [[گهٽ روزگاري]] (Underemployment) پڻ نمايان آهي، جتي 15 کان 44 ورهين جي آبادي جو وڏو حصو جزوقتي ڪم يا تازو تعليم مڪمل ڪندڙن تي مشتمل آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. شعبي وار روزگار ۽ پيشورانه ڍانچي ۾ تبديلي گذريل ڏهن کان پندرهن سالن دوران پاڪستان ۽ سنڌ ۾ پيشورانه ڍانچي ۾ تبديلي آئي آهي. ماهرن، مينيجرن، ٽيڪنيشنن ۽ لاڳاپيل پيشاورن جو حصو 6 سيڪڙو مان وڌي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٿيو آهي. سنڌ ۾ غير زرعي شعبي، خاص طور صنعتي ۽ خدمتي (Tertiary) سرگرمين ۾ روزگار نمايان طور وڌيو آهي. ان جي نتيجي ۾ زراعت ۾ روزگار جو حصو لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو مان گهٽجي 40 سيڪڙو تائين اچي ويو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===غير رسمي معيشت ۽ شعبي وار ورڇ=== پاڪستان ۾ غير رسمي شعبو ڪُل روزگار جو لڳ ڀڳ ٽي چوٿين حصو مهيا ڪري ٿو. سنڌ ۾ غير رسمي شعبي ۾ روزگار 17 سالن دوران 55.2 سيڪڙو مان وڌي 66.4 سيڪڙو تائين پهتو، جنهن سبب دستاويزي کوٽ ۽ سرڪاري آمدني ۾ نقصان جو خدشو وڌيو. 2015ع تائين سنڌ ۾ ٽئين نمبر تي وڏو روزگار مهيا ڪندڙ شعبو هول سيل ۽ پرچون واپار ۽ هوٽلن جو شعبو هو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 15.8 سيڪڙو ماڻهو ڪم ڪندا هئا. هي شرح 1990ع کان 2015ع تائين لڳ ڀڳ ساڳي رهي، جيتوڻيڪ عملي طور هن شعبي ۾ واڌ ڏٺي وئي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===لڏپلاڻ، اجرتون ۽ پورھئي جي عدم مساوات=== سنڌ ملڪ اندر ڳوٺاڻن کان شهري علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ۾ ٻئي نمبر تي آهي، جتي 2015ع ۾ لڳ ڀڳ 32 سيڪڙو آبادي صوبي اندر لڏي آئي. اجرتن جي حوالي سان، گذريل پنجن سالن دوران مينيجرن، ٽيڪنيڪل ماهرن ۽ ڪلارڪي عملي جي اجرتن ۾ 50 سيڪڙو کان وڌيڪ واڌ ٿي، جڏهن ته وڪري، خدمتن، ماهر زراعت، ٻيلن، مشين هلائيندڙن ۽ گهٽ پڙهيل عملي جي اجرتن ۾ واڌ 30 سيڪڙو کان گهٽ رهي. حقيقي اجرتن جي واڌ کي غربت گهٽائڻ سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===جبري پورھيو ۽ قانوني صورتحال=== جبري پورهيو پاڪستان جي مختلف صوبن ۾ موجود آهي، جڏهن ته سنڌ ۾ ان جو ڪيس وڌيڪ نمايان قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي جاگيرداري نظام جو اثر ڳوٺاڻن علائقن ۾ مضبوط رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. زمين کان محروم هاري ۽ سندن خاندان، خاص طور عورتون، سماجي ۽ معاشي استحصال جو شڪار ٿين ٿيون. سنڌ اسيمبلي 2015ع ۾ بندهه محنت خلاف خاص قانون منظور ڪيو، پر ان جي عملدرآمد بابت چئلينجز برقرار آهن. تعليم، مهارتون ۽ روزگار سان لاڳاپيل رجحان نوجوان بيروزگاري گهٽائڻ لاءِ تعليمي نصاب کي روزگار ڏيندڙن جي ضرورتن سان هم آهنگ ڪرڻ جي ڳالهه ڪئي وئي آهي، ته جيئن مارڪيٽ لاءِ قابلِ استعمال مهارتون پيدا ٿين<ref name=" ايڪانومي "/>. ان سان گڏ، عورتن جي محنتي شرڪت بابت جامع حڪمتِ عملي ۽ صنفي لحاظ کان مخصوص پروگرامنگ جي کوٽ کي نمايان ڪيو ويو آهي. سرڪاري شعبي ۾ عورتن جي ڪوٽا 5 سيڪڙو مان وڌائي 15 سيڪڙو ڪرڻ جهڙن قدمن جي امڪاني اثرن بابت به محدود شمارياتي جائزو موجود آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===سنڌ جون ٽريڊ يونين تنظيمون=== ===سنڌ جي ليبر قانونن جي فھرست=== ===سنڌ جون ايمپلائير تنظيمون=== === سنڌ جي سوشل سيڪيورٽي ادارن جي فھرست=== ==غربت ۽ عدم مساوات== سنڌ کي پاڪستان جي غريب ترين صوبن مان هڪ قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي لڳ ڀڳ هر ڏهن مان چار ماڻهو ملٽي ڊائيمينشنل پوورٽي انڊيڪس (MPI) تحت محروميءَ جو شڪار آهن. پاڪستان جي اٺن ملينيم ڊولپمينٽ گولز مان غربت گهٽائڻ اهو واحد هدف هو، جنهن ۾ ڪجهه حد تائين ڪاميابي حاصل ٿي، پر رفتار سست رهي. 1960ع کان 2000ع تائين شهري غربت ۾ گهٽتائي ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هئي، جڏهن ته 1980ع واري ڏهاڪي ۾ تيز معاشي واڌ سبب غربت ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي. غربت جي ماپ جا طريقا وقت سان گڏ تبديل ٿيا آهن، ڇو ته انساني ضرورتن جا نمونا به بدلجندا رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. عالمي بينڪ ۽ گڏيل قومن جي ترقياتي اداري (UNDP) غربت جي اهڙي لڪير متعارف ڪرائي آهي، جيڪا بنيادي خوراڪ (ڪيلوري) ۽ بنيادي سهولتن جي قيمت تي ٻڌل آهي ۽ مهانگائي کي به حساب ۾ آڻي ٿي. انهن اندازن موجب، 2013ع ۾ پاڪستان جي لڳ ڀڳ 29.5 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا 2017–18ع ۾ گهٽجي 24.3 سيڪڙو تائين پهتي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===سنڌ ۾ غربت جي سطح ۽ علائقائي تفاوت=== اندازن موجب سنڌ جي لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ رهي ٿي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ شديد غربت جي شرح گهڻي وڌيڪ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. گذريل ڏهاڪي دوران سنڌ ۾ غربت جي هيڊ ڪائونٽ ريشو لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو مان گهٽجي 43 سيڪڙو تائين آيو آهي، پر ان جي باوجود عدم مساوات هڪ وڏو چئلينج بڻيل آهي. جني (Gini) ڪوئفشنٽ سنڌ ۾ غريب ۽ غير غريب آبادي وچ ۾ وڏي فرق جي نشاندهي ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. صوبي جي ڏاکڻين ضلعن، خاص طور ٿرپارڪر، سجاول ۽ عمرڪوٽ ۾ غربت جي شرح انتهائي بلند رهي آهي، جڏهن ته ڪراچي ۽ حيدرآباد نسبتاً بهتر صورتحال رکن ٿا. انهن علائقن ۾ تعليم ۽ صحت جهڙين بنيادي خدمتن جي گهٽ فراهمي کي انساني ترقي جي گهٽ سطح سان ڳنڍيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===انساني ترقي (HDI) ۽ صوبائي ڀيٽ=== انساني ترقياتي انڊيڪس (HDI) جي حوالي سان سنڌ جي ڪارڪردگي پنجاب جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي. سنڌ جو HDI لڳ ڀڳ 0.64 رڪارڊ ڪيو ويو آهي، جڏهن ته پنجاب جو HDI لڳ ڀڳ 0.73 آهي. رپورٽن موجب، 2001ع کان 2014ع تائين سنڌ ۾ HDI جي واڌ جي رفتار گهٽ رهي، جنهن جا سبب قانون ۽ امن جي صورتحال، ڪمزور حڪمراني ۽ وسيلا ورڇ جي ترجيحن سان لاڳاپيل بيان ڪيا ويا آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. ===آمدني ۽ واپرائڻ ۾ عدم مساوات=== پاڪستان ۾ آمدني جي عدم مساوات نمايان رهي آهي. 2013ع ۾ ملڪ جي مٿين 20 سيڪڙو آبادي ڪُل آمدني جو لڳ ڀڳ 40.3 سيڪڙو حاصل ڪيو، جڏهن ته هيٺين 20 سيڪڙو آبادي جو حصو رڳو 9.3 سيڪڙو هو. آمدني جي ورڇ وقت سان گڏ بدلجندي رهي آهي، ۽ 1969–70ع ۾ جني انڊيڪس ۽ آمدني جي فرق نسبتاً گهٽ سطح تي رهيا، جيتوڻيڪ ان دور ۾ معاشي واڌ تيز هئي. سنڌ ۾ آمدني جي ورڇ پنجاب جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف رهي آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو آبادي مٿين 20 سيڪڙو آمدني واري گروهه ۾ شامل آهي، جڏهن ته پنجاب ۾ اهو حصو 50 سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. ان جي ابتڙ، سنڌ ۾ هيٺين 20 سيڪڙو گروهه جو حصو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو آهي، جيڪو ملڪ جي ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محرومي ڏيکاري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===واپرائڻ جا نمونا ۽ شهري-ڳوٺاڻو فرق=== 2011–12ع ۾ سنڌ ۾ واپرائڻ جي عدم مساوات پنهنجي بلند ترين سطح تي پهتي، جتي مٿين 20 سيڪڙو آبادي ڪُل واپرائڻ جو لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو خرچ ڪيو، جڏهن ته هيٺين 20 سيڪڙو آبادي جو حصو لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو رهيو<ref name=" ايڪانومي "/>. هڪ اهم مشاهدو اهو به آهي ته سنڌ جي هيٺين آمدني وارن طبقن جو واپرائڻ ڪڏهن ڪڏهن سندن آمدني کان وڌيڪ رهيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي روزمره ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ قرض تي ڀاڙين ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. شهري علائقن ۾، جتي رهائش ۽ بنيادي ضرورتن جي قيمت وڌيڪ آهي، آمدني ۽ واپرائڻ وچ ۾ فرق ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===في فرد آمدني ۽ علائقائي فرق=== 2011–12ع ۾ سنڌ جي في فرد سالياني آمدني جو اندازو لڳ ڀڳ 119,724 رپيا لڳايو ويو، جيڪو قومي سراسري ۽ پنجاب جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هو. ان جو وڏو سبب ڪراچي جي معاشي حيثيت آهي، ڇو ته اهو ملڪ جو وڏو واپاري ۽ بندرگاهي مرڪز آهي. ڪراچي جي في فرد آمدني قومي سراسري جي ڀيٽ ۾ ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ بيان ڪئي وئي آهي. البت، مختلف سرڪاري ۽ نيم سرڪاري ذريعن ۾ في فرد آمدني جي انگن ۾ فرق پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===گهريلو جوڙجڪ، پاڻي ۽ وسيلن تائين رسائي=== سنڌ ۾ سراسري طور هڪ گهر ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ماڻهو رهن ٿا، جڏهن ته آمدني حاصل ڪندڙ فردن جو تعداد عام طور ٻن جي لڳ ڀڳ آهي. وڌيڪ انحصار ڪندڙن ۽ گهٽ آمدني سبب غربت جا اشاري وڌيل رهن ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. ملڪ جي تازي سروي موجب پاڪستان جي رڳو چوٿين آبادي کي نلڪي جو پاڻي ميسر آهي. سنڌ جي شهري علائقن ۾ لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو آبادي کي نلڪي جو پاڻي حاصل آهي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ 63 سيڪڙو آبادي هٿ پمپن تان پاڻي حاصل ڪري ٿي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===زرعي شعبي ۽ سماجي خرچن سان لاڳاپيل رجحان=== زرعي شعبي سان لاڳاپيل گروهن ۾ غربت جي شرح ٻين پيشاورانه گروهن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رهي آهي، ۽ 1980ع کان 2005ع تائين هن شعبي ۾ غربت هيڊ ڪائونٽ ريشو وڌيو. پاڪستان ۽ سنڌ ۾ سماجي شعبي، جهڙوڪ تعليم، صحت ۽ پاڻي و صفائي تي سرڪاري خرچن جا انگ موجود آهن، پر انهن خرچن جي اثرن بابت مختلف تجزيا ڪيا ويا آهن. مجموعي طور، سنڌ ۾ غربت ۽ عدم مساوات جا اشاري علائقائي تفاوت، آمدني جي غيربرابري ۽ انساني ترقي جي گهٽ سطح کي ظاهر ڪن ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. ==آمدورفت جا ذريعا== ===سنڌ جي قومي شاھراھن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور روڊن جي فھرست=== ===سنڌ جون ريلوي نظام=== === سنڌ جي ريلوي اسٽيشنن فھرست=== === سنڌ جي سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جي فھرست=== === سنڌ جي نجي شعبي واري روڊ ٽرانسپورٽ جي فھرست=== === سنڌ جا ٽرانسپورٽ وارا سرڪاري ادارا=== ===سنڌ جون ايئرلائينز=== ===سنڌ جا آبي رستا=== ===سنڌ جي ھوائي اڏن جي فھرست ا=== === سنڌ ۾ گاڏين جي رجسٽريشن=== ===سنڌ ۾ ٻيڙين جي رجسٽريشن=== === سنڌ ۾ ھلندڙ ٽرينن جي فھرست=== === سنڌ ۾ مال جي ٽرانسپورٽ=== ==سياحت== سنڌ پنهنجي ثقافتي، تاريخي ۽ قدرتي ورثي جي ڪري پاڪستان جي اهم سياحتي علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ موجود [[موئن جو دڙو]]، جيڪو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳن ۾ شامل آهي، قديم [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي شاندار تاريخ جو عڪاس آهي. ان کان علاوه [[ڪراچي]] جا سامونڊي ڪنارا، روايتي بازارون، تاريخي عمارتون ۽ تفريحي مرڪز ملڪي توڙي غير ملڪي سياحن لاءِ خاص دلچسپي جو باعث آهن. سنڌ ۾ [[لال شهباز قلندر]] جي سالياني عرس سميت ڪيترائي ثقافتي ۽ مذهبي ميلا پڻ منعقد ٿين ٿا، جيڪي صوبي جي ثقافتي سڃاڻپ ۽ روايتن کي اجاگر ڪن ٿا. تاريخي ماڳن، ثقافتي ورثي، سامونڊي علائقن ۽ ماحولياتي سياحت جي وڌندڙ اهميت سبب سنڌ ۾ هوٽلن، تفريحي مرڪزن، ماحول دوست رهائشگاهن ۽ ثقافتي سياحتي خدمتن جي ترقي جا وسيع امڪان موجود آهن. حڪومت سياحتي انفراسٽرڪچر جي بهتري، سياحت سان لاڳاپيل خدمتن جي سهولت ۽ سيڙپڪاري جي حوصلا افزائي لاءِ مختلف قدم کنيا آهن، جنهن سان سياحت جو شعبو صوبي جي معاشي ترقي ۽ ثقافتي ورثي جي تحفظ لاءِ هڪ اهم وسيلو بڻجي رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Tourism (Unveiling the Cultural and Historical Riches of Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ===سنڌ جي تاريخي ماڳن جي فھرست=== ===سنڌ جي تفريحي ماڳن جي فھرست=== ===سنڌ جا سامونڊي بيچ=== ===سنڌ جي تفريحي ريزارٽن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور ھوٽلن جي فھرست=== === سنڌ جي ريسٽ ھائوسن جي فھرست=== ===سنڌ جي سرڪٽ ھائوسن جي فھرست=== === سنڌ جي ثقافتي مرڪزن جي فھرست=== === سنڌ جي شڪارگاھن جي فھرست=== === سنڌ جي واٽر پارڪن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور مسجدن جي فھرست=== === سنڌ جي شاھي محلن جي فھرست=== ==رانديون== ===ڪرڪيٽ=== ===فٽ بال=== ===باڪسنگ=== ===ھاڪي=== ===ملھ=== ===والي بال=== ===سنوڪر=== ===ٻيون رانديون=== ===سنڌ جي راندين واري اسٽيڊيمن جي فھرست=== ===سنڌ جا راندين جا ڪامپليڪس=== === سنڌ گيمز === === سنڌ جي راندين جون صوبائي ٽيمون === ===سنڌ جي رانديگرن جي فھرست=== ==سنڌ جا کاڌا == ===سنڌ جا روايتي کاڌا=== ===سنڌ جون مٺايون=== ===سنڌ جا مشروب=== === سنڌ ۾ پلي جا ڊش=== === سنڌ جي کاڌن جي فھرست=== ==فوجي ڇانوڻيون== === سنڌ جي فوجي ڇانوڻين جي فھرست=== #ڪراچي جي صدر ڇانوڻي #ٻولھڙي ايئر بيس ۽ ڇانوڻي #فيصل ايئر بيس ڇانوڻي #ڪورنگي واري ڇانوڻي #پنوعاقل فوجي ڇانوڻي #حيدرآباد صدر ڇانوڻي === سنڌ جون منسوخ ٿيل فوجي ڇانوڻيون=== #سکر جي صدر ڇانوڻي #شڪارپور جي صدر ڇانوڻي == نشرياتي ادارا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن== ==مشھور شخصيتون== ===سياستدانن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر 1 !! نالو 1 !! پارٽي 1 ! نمبر 2 !! نالو 2 !! پارٽي 2 ! نمبر 3 !! نالو 3 !! پارٽي 3 |- | 1 || [[محمد علي جناح]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 2 || [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 3 || [[بي نظير ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 4 || [[جي. ايم سيد]] ||[[جيئي سنڌ تحريڪ]] | 5 || [[رسول بخش پليجو]] ||[[سنڌ عوامي تحريڪ]] | 6 || [[حيدر بخش جتوئي]] ||[[سنڌ جاري ڪميٽي]] |- | 7 || [[پير علي محمد راشدي]] ||[[مسلم ليگ]] | 8 || [[خانبھادر الله بخش سومرو]] ||[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | 9 || [[محمد ايوب کھڙو]] ||[[مسلم ليگ]] |- | 10 || [[سر عبدالله هارون]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 11 || [[پير الاھي بخش]] ||[[مسلم ليگ]] | 12 || [[مير رسول بخش ٽالپر]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 13 || [[علامه شاھ احمد نوراني]] ||[[جمعيت علماء پاڪستان (نوراني گروپ)]] | 14 || [[سر غلام حسين ھدايت الله]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 15 || [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | 16 || [[مولانا عبيدالله سنڌي]] ||[[جمعيت علماء ھندئ]] | 17 || [[آصف علي زرداري]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 18 || [[بلاول ڀٽو]] || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 19 || [[مير مرتضي ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي (شھيد ڀٽو)]] | 20 || [[ممتاز علي ڀٽو]] ||[[نواز ليگ]] | 21 || [[عبدالواحد آريسر]] ||[[جيئي سنڌ محاذ]] |- | 22 || [[فاضل راھو]] ||[[نيشنل عوامي پارٽي]] | 23 || [[شھيد نذير عباسي]] ||[[ڊيموڪريٽڪ اسٽوڊنٽس فيڊريشن]] | 24 || [[مولانا جان محمد عباسي]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] |- | 25 || [[مولانا جان محمد ڀٽو]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 26 || [[پروفيسر غفور احمد]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 27 || [[الطاف حسين]] ||[[متحده قومي موومينٽ]] |- | 28 || [[بشير خان قريشي]] ||[[جيئي سنڌ متحده محاذ]] | 29 || [[غلام مصطفي جتوئي]] ||[[نيشنل پيپلز پارٽي]] | 30 || [[محمد خان جوڻيجو]] ||[[ مسلم ليگ]] |- | 31 || [[پير پاڳارو]] ||[[مسلم ليگ]] | 32 || [[پير صبغت الله پاڳارو]] ||[[حر جماعت]] | 33 || [[عظيم طارق]] ||[[مھاجر قومي موومينٽ]] |- | 34 || [[قائم علي شاھ]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 35 || [[ارباب رحيم]] ||[[مسلم ليگ فنڪشنل]] | 36 || [[اياز لطيف پليجو]] ||[[سنڌ عوامي تحريڪ]] |- | 37 || || | 38 || || | 39 || || |- | 40 || || | 41 || || | 42 || || |- | 43 || || | 44 || || | 45 || || |- | 46 || || | 47 || || | 48 || || |- | 49 || || | 50 || || | 51 || || |- | 52 || || | 53 || || | 54 || || |- | 55 || || | 56 || || | 57 || || |- | 58 || || | 59 || || | 60 || || |- | 61 || || | 62 || || | 63 || || |- | 64 || || | 65 || || | 66 || || |- | 67 || || | 68 || || | 69 || || |- | 70 || || | 71 || || | 72 || || |- | 73 || || | 74 || || | 75 || || |- | 76 || || | 77 || || | 78 || || |- | 79 || || | 80 || || | 81 || || |- | 82 || || | 83 || || | 84 || || |- | 85 || || | 86 || || | 87 || || |- | 88 || || | 89 || || | 90 || || |- | 91 || || | 92 || || | 93 || || |- | 94 || || | 95 || || | 96 || || |- | 97 || || | 98 || || | 99 || || |- | 100 || || |} ===مؤرخن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر !! نالو !! سرگرميءَ جا سال !! نمايان تصنيف |- | 1 || [[جي ايم سيد]] || 1940–1990 || سنڌوءَ جي ساڃاهه (ٻه جلد) |- | 2 || [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]] || 1930– || قديم سنڌ؛ سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |- | 3 || || || |- | 4 || || || |- | 5 || || || |- | 6 || || || |- | 7 || || || |- | 8 || || || |- | 9 || || || |- | 10 || || || |- | 11 || || || |- | 12 || || || |- | 13 || || || |- | 14 || || || |- | 15 || || || |} ===سائنسدانن جي فھرست=== ===اديبن جي فھرست=== ===ڳائڻن جي فھرست=== ===اداڪارن جي فھرست=== === موسيقارن جي فھرست=== === عالمن جي فھرست=== ===رانديگرن جي فھرست=== === تعليمي ماھرن جي فھرست=== == وڌيڪ ڏسو == {{div col}} * [[سنڌ (سلجھائپ)]] * [[حڪومت سنڌ]] * [[سنڌ جا شهر]] * [[سنڌ صوبو (1936-55)]] * [[سنڌ ڊويزن]] * [[سنڌوديش]] * [[سنڌو درياھ]] * [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]] * [[سنڌو رياست]] * [[سنڌي ماڻھن جي فهرست|سنڌي ماڻهن جي فهرست]] * [[سنڌ ۾ صوفي ازم]] * [[منصوره]] * [[موهن جو دڙو]] * [[سنڌ جي مقبرن تي چٽسالي]] * [[ديبل]] * [[سنڌ ۾ جبلن تي قديم نقش نگاري]] * [[سنڌو لکت]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌباد ناکئا]] * [[مهاجر صوبو]] * [[ميرپور خاص جو برهما]] * [[سنڌي لباس]] * [[سنڌ جا ضلعا]]{{div col end}} {{portal bar|جاگرافي|ايشيا|ڏکڻ ايشيا|پاڪستان|سنڌ|ڪراچي}} == ويب لنڪون== * [https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ انڊيا جو امپيريل گزيٽيئر سڀئي جلد ريسرچ لاء ھتان پڙھي سگھجن ٿا == خارجي ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Sindh}} * [https://web.archive.org/web/20121119234920/http://www.transport.gos.pk/ سنڌ ٽرانسپورٽ کاتو] * [http://www.sindh.gov.pk حڪومت سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531075317/http://www.sindh.gov.pk/ |date=2013-05-31 }} * [http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ سنڌ بابت معلومات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120405093443/http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ |date=2012-04-05 }} * [https://web.archive.org/web/20091126053250/http://www.lgdsindh.com.pk/districts1.htm سنڌ جي ضلعن جا نقشا] * {{dmoz|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh}} * [http://www.worldstatesmen.org/Pakistan_states.html#Sind ورلڊ اسٽيٽمين – پاڪستان – صوبو : سنڌ] {{سنڌ جي تاريخ}} {{سنڌ}} {{پاڪستان جا صوبا}} {{باب السلام}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا صوبا]] [[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ست ھزار ق.م جون قائمون]] [[زمرو:ست ھزار ق.م جون گھڻ آباديءَ واريون جڳھون]] 9te0akduhb8244j08s4u9ofw5lkjiyf 384100 384099 2026-06-10T20:06:35Z Intisar Ali 8681 384100 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون}} {{Infobox settlement | name = سنڌ | native_name = {{hlist|{{resize|{{lang|sd|{{Naskh|سنڌ}}}}}}|{{lang|ur|{{nq|سندھ}}}}}} | etymology = <br />''سنڌو'' ([[سنڌو درياهه]]) مان نڪتل، جنهن جي لفظي معنيٰ "درياهه" آهي | type = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Jinnah Mausoleum.JPG | caption1 = [[مزارِ قائد]] | image2 = Rohri.jpg | caption2 = [[ايوب پل]] | image3 = Karachi sky line.jpg | caption3 = [[ڪراچي جو افق]] | image4 = Ranikot fort 2 (asad aman).jpg | caption4 = [[رني ڪوٽ قلعو]] | image5 = Other side of Moenjodaro by Usman Ghani.jpg | caption5 = [[موهن جو دڙو]] | image6 = | image7 = Shah jahan mosque -Thatta 7(asad aman).jpg | caption7 = [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] }} | image_flag = Flag of Sindh.svg | image_seal = Coat of arms of Sindh Province.svg | nicknames = {{hlist|''مهراڻ'' (دروازو)|''باب الاسلام'' (اسلام جو دروازو)}} | image_map = Sindh in Pakistan (claims hatched).svg | map_caption = پاڪستان ۾ سنڌ جو مقام | coor_pinpoint = | coordinates = {{coord|26|21|N|68|51|E|region:PK|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = [[انڊين گورنمينٽ ايڪٽ، 1935ع|{{Start date and age|1936|4|1|df=y}}]] (موجوده شڪل) | established_title1 = اڳ ۾ | established_date1 = [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو | seat_type = [[پاڪستان جي گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|گاديءَ جو هنڌ]]<br />{{nobold|[[سنڌ جا شهر آبادي موجب|۽ سڀ کان وڏو شهر]]}} | seat = [[ڪراچي]] | parts_type = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | parts_style = coll,para | parts = [[سنڌ جون ڊويزنون|06]] | p1 = [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]<br />[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]<br />[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]<br />[[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]<br />[[سکر ڊويزن|سکر]]<br />[[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاري موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|انساني ترقياتي اشاري (HDI)]] (2021ع) | blank2_info_sec1 = 0.517 {{increase}}<ref name="GlobalDataLab">{{cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/PAK/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&colour_scales=global|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=Globaldatalab.org|access-date=5 June 2022}}</ref><br />{{color|#FF0000|گهٽ}} | blank3_name_sec1 = [[پاڪستان ۾ تعليم|شرح خواندگي]] (2023ع) <ref>{{cite web | url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_province.pdf | title=Sindh Achieves Highest Literacy Growth Rate Among All Provinces | date=9 June 2025 }}</ref> | blank3_info_sec1 = {{bulleted list|'''ڪل:'''<br />(57.54%) |'''مرد:'''<br />(64.23%) |'''عورتون:'''<br />(50.21%)}} | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank_info_sec2 = 75 | blank1_name_sec2 = [[صوبائي اسيمبلي سنڌ|صوبائي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank1_info_sec2 = 168<ref>{{cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|access-date=24 July 2009|archive-date=14 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214183543/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|url-status=dead}}</ref> | blank2_name_sec2 = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | blank2_info_sec2 = 6 | blank3_name_sec2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعا]] | blank3_info_sec2 = 30 | blank4_name_sec2 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقا]] | blank4_info_sec2 = 138 | blank5_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]] | blank5_info_sec2 = 1108<ref>{{cite web|url=http://www.lgdsindh.com.pk/|title=LgdSindh - News Blog|website=LgdSindh|access-date=5 September 2006|archive-date=16 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616174048/http://www.lgdsindh.com.pk/|url-status=dead}}</ref> | government_footnotes = | government_type = [[وفاقي رياست|وفاقي]] پارلياماني حڪومت | governing_body = [[حڪومت سنڌ]] | leader_party = | leader_title = [[سنڌ جو گورنر|گورنر]] | leader_name = [[نھال ھاشمي]] ([[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پي ايم ايل-ن]]) | leader_title1 = [[سنڌ جو وزيراعليٰ|وزيراعليٰ]] | leader_name1 = [[سيد مراد علي شاهہ|سيد مراد علي شاھ]] ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|پي پي پي]]) | leader_title2 = [[سنڌ جو چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = سيد آصف حيدر شاهه | leader_title3 = [[مقننہ]] | leader_name3 = [[ سنڌ اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]] | leader_title4 = [[پاڪستان جون هاء ڪورٽون|هاءِ ڪورٽ]] | leader_name4 = [[سنڌ هاء ڪورٽ]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 140,914 | area_rank = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]] | elevation_footnotes = | elevation_m = 173 | population_footnotes = <ref name="2023 Census">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Sindh.pdf |title = Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 (Sindh province) |date= 5 August 2023 |website = Pakistan Bureau of Statistics (www.pbs.gov.pk) |access-date = 25 November 2023}}</ref> | population_total = 55,696,147 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] | population_rank = [[پاڪستان جي آبادي|ٻيون]] | population_density_km2 = 395 | population_demonym = سنڌي | population_note = | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +05:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] | website = [http://www.sindh.gov.pk sindh.gov.pk] | footnotes = | official_name = سنڌ صوبو | translit_lang1_info1 = | blank_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank_info_sec1 = {{Hlist|[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]|[[اردو]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{efn| *سنڌي واحد سرڪاري ٻولي آهي جيڪا صوبائي سطح تي تسليم ٿيل ۽ ضابطي هيٺ آهي۔ *اردو ۽ انگريزي جي سرڪاري حيثيت [[پاڪستان جو آئين|قومي آئين]] ۾ تسليم ٿيل آهي۔}}}} | demographics1_info1 = $86 billion ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g}} | demographics_type1 = جي ڊي پي (نالي ماتر) | demographics1_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics1_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics1_info2 = $1,997 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) | demographics_type2 = جي ڊي پي (خريداري قوت برابري) | demographics2_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics2_info1 = $345 ارب ڊالر ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g|سنڌ جو قومي معيشت ۾ حصو 23.7٪، يا 2022ع ۾ 345 ارب آمريڪي ڊالر (PPP) ۽ 86 ارب آمريڪي ڊالر (نالي ماتر) هو.<ref name=kp>{{Cite web|url=https://kpbos.gov.pk/assets/docs/reports/NTL-PolicyBrief-Aug-1.pdf|title= GDP OF KHYBER PUKHTUNKHWA'S DISTRICTS|website=kpbos.gov.pk}}</ref><ref name="imf.org">{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=564,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIEPCH,&sy=2020&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title=Report for Selected Countries and Subjects }}</ref>}} | demographics2_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics2_info2 = $7,209 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) }} '''سنڌ''' ({{lang-en|'''Sindh'''}}، [[اردو]]: {{Nastaliq|'''سندھ'''}})، [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان هڪ صوبو آهي، جيڪو ملڪ جي ڏاکڻي اوڀر طرف واقع آهي. سنڌ، [[سنڌي ماڻھو|سنڌي قوم]] جو تاريخي وطن آهي، جنهن کي عام طور واديءَ مهراڻ پڻ چيو ويندو آهي. ايراضي جي لحاظ کان سنڌ ٽيون نمبر وڏو صوبو، ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] کان پوءِ آبادي جي لحاظ کان ٻيون نمبر وڏو صوبو آهي. اولهه طرف سنڌ جا حدون [[بلوچستان]]، اتر طرف [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اوڀر طرف [[هندوستان]] جي [[راجستان]] ۽ [[گجرات]] سان لڳن ٿيون. سنڌ جي ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهي. سنڌ جي سر زمين گهڻو ڪري [[سنڌو درياھ]] جي وهڪري سبب آباد آهي، جڏهن ان جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ٿر|ٿر رڻپٽ]] واقع آهي جيڪو انڊيا جي رياست گجرات ۽ [[رڻ ڪڇ]] [[ريگستان]] سان ملي وڃي ٿو. سنڌ جي اولھ ۾ [[کيرٿر|کيرٿر جبل]] واقع آهي. سنڌ جي [[آبهوا]] [[اونھارو|اونهاري]] جو سخت گرم ۽ [[سيارو|سياري]] جو سخت ٿڌي رهندي آهي. سنڌ صوبي جي [[گادي جو هنڌ]] [[ڪراچي]] [[پاڪستان]] جو سڀ کان وڏو واپاري مرڪز آهي. ڪراچي پاڪستان جو ٻيو سڀ کان وڏو صنعتي شهر آهي جيڪو صوبي جي گادي جو هنڌ پڻ آهي جتي لاتعداد ملڪي ۽ بين الاقوامي بينڪن جو سسٽم موجود آهي، پاڪستان جا ٻه اهم [[بندرگاھ]] [[پورٽ قاسم]] ۽ [[ڪراچي بندرگاھ]] پڻ سنڌ ۾ آهن. باقي سنڌ [[زراعت]] واري [[صنعت]] تي مشتمل آهي، جيڪي لاتعداد [[ميوو|ميوا]]، [[ڀاڄي|ڀاڄيون]]، ۽ [[فصل]] پيدا ڪري ٿي جيڪي سموري ملڪ استعمال ۾ ڪيا وڃن ٿا.<ref name="The Nation, 2014">{{cite news|last1=Staff reporter|title=Sindh must exploit potential for fruit production|url=http://nation.com.pk/business/09-Mar-2014/sindh-must-exploit-potential-for-fruit-production|accessdate=29 May 2015|agency=The Nation|publisher=The Nation, 2014|date=9 March 2014}}</ref><ref name="SALU Press">{{cite web|url=https://www.academia.edu/1934949/Dates_in_Sindh_Facts_and_Figures|title=Dates in Sindh|last2=Saud|first2=Adila A.|date=|website=|publisher=SALU Press|last1=Markhand, PhD|first1=Ghulam Sarwar|accessdate=29 May 2015}}</ref><ref name="Dawn News,2007">{{cite news|last1=Editorial|title=How to grow Bananas|url=http://www.dawn.com/news/264225/how-to-grow-bananas|accessdate=29 May 2015|agency=Dawn News,|publisher=Dawn News, 2007|date=3 September 2007}}</ref> سنڌ صوبو پاڪستان جي [[دوا ساز صنعت]] جو پڻ مرڪز آهي. سنڌ پنهنجي مختلف [[ثقافت]] جي ڪري مشهور آهي، جنهن تي گهڻو تڻو اثر [[تصوف|صوفي ازم]] جو آهي، ڪيتريون ئي اهم [[صوفي]] [[مزار|مزارون]] سڄي سنڌ ۾ موجود آهن جيڪي لاتعداد عقيدتمند کي پنهنجي طرف ڇڪن ٿيون. سنڌ پاڪستان جو اڪيلو صوبو آهي جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ [[هندو]] رهن ٿا<ref name="tharparkar.gos.pk">[http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88 Tharparkar District Official Website – District Profile – Demography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321200415/http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88|date=March 21, 2012}}</ref> ان کان علاوه [[ڪراچي]] به پاڪستان جو واحد شهر آهي جتي جدا جدا قومون آباد آهن جن ۾ [[مھاجر]] (جيڪي 1947ع ۾ [[انڊيا]] مان هجرت ڪري آيا هئا)<ref name=":0">{{Cite journal|last=KHALIDI|first=OMAR|date=1998-01-01|title=FROM TORRENT TO TRICKLE: INDIAN MUSLIM MIGRATION TO PAKISTAN, 1947—97|jstor=20837002|journal=Islamic Studies|volume=37|issue=3|pages=339–352}}</ref> برمي، ملباري، بنگالي، وغيره جنهن جي نتيجي ۾ ڪراچي ۾ ڪيترائي ڀيرا نسلي جهيڙا پڻ ٿيا آهن.<ref name=Minahan>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World |volume=3 |year=2002 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-32111-5 |pages=1277–78}}</ref> سنڌ ۾ [[يونيسڪو]](UNESCO) طرفان ٻه مقام عالمي ورثو قرار ڏئي پنهنجي نگرانيءَ ۾ آندا ويا آهن جنهن ۾ هڪ [[مڪلي|مڪلي جون ٽڪريون]] ([[ٺٽو]]) ۽ ٻيو [[موهن جو دڙو]] ([[لاڙڪاڻو]]) شامل آهن.<ref>{{cite web|title=Properties inscribed on the World Heritage List (Pakistan)|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/pk|website=UNESCO|publisher=UNESCO|accessdate=14 July 2016}}</ref> انگريزن اگسٽ 1935 ۾ گورنمنٽ آف انڊيا ايڪٽ پاس ڪيو. جنهن موجب برما ۽ عدن کي انڊيا مان ٽوڙي واپس پراڻي فتح ڪيل ملڪ/ڪالوني جي جدا حيثيت ۾ بحال ڪيائون. جڏهن ته سنڌ ۽ بلوچستان کي فتح ڪيل جدا ملڪ واري حيثيت ۾ بحال نه ڪيائون. سنڌ کي انڊيا جي هڪ صوبي جي حيثيت ۾ بحال ڪيائون. جڏهن ته بلوچستان کي قلات شاهي رياست طور انڊيا ۾ شامل رکيائون. == نالي جي معني == سنڌ تي [[سنڌوندي]]ءَ تان نالو پيو آهي. [[سنسڪرت]] ۾ ”سنڌو“ معنيٰ [[سمنڊ]] يا [[درياھ|وڏو درياءُ]] آهي،{{sfn|Phiroze Vasunia|2013|p=6}} اڳي [[ڪابل ندي]]، گومتي (گومال) وغيره سنڌونديءَ جون ڀرتي ڪندڙ شاخون هونديون هيون، تنهنڪري سنڌو رواجي ندين کان تمام گهڻو وڏي هوندي هئي ۽ سمنڊ سان ڪلهو پئي هڻندي هئي. انهيءَ سبب [[آريا|آڳاٽن آرين]] اهو نالو رکيس. اڄ به سنڌونديءَ جو پيٽ [[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ديري اسماعيل]] کان وٺي [[ڪالاباغ]] تائين ايڏو وڏو آهي، جو ڪا ٻيڙي وچ سير ۾ هوندي، ته نڪي اورينءَ ڀر نڪي پرينءَ ڀر کان ڏسڻ ۾ ايندي.<ref>ڪتاب: [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html قديم سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180518034947/http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book46/Book_page2.html |date=2018-05-18 }} از ڀيرومل مهرچند آڏواڻي؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ|سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو]]</ref> اڳي سنڌ کي [[انگريزي ٻولي|انگريزي ٻوليءَ]] ۾ '''Sind''' ڪري لکيو ويندو هو، پر 1988ع تي [[سنڌ اسيمبلي]] پاران پيش ڪيل هڪ بل ذريعي ان کي '''Sindh''' ڪوٺيو ويو. 325 قبل مسيع ۾ [[يوناني|يونانين]] جڏهن [[سڪندر اعظم]] جي اڳواڻي ۾ سنڌ فتح ڪئي، ان وقت سنڌ کي انهن '''انڊُوس''' جو نالو ڏنو، جنهن مان بعد ۾ لفظ '''انڊس''' جنم ورتو. آڳاٽي ايرانين پاران [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي اوڀر طرف سموري علائقي کي هند چيو ويندو هو. جڏهن 17هين صدي تي انگريز برصغير ۾ آيا ته هن سموري [[ڏکڻ ايشيا]] کي سنڌ جو نالو ڏئي ان کي [[انڊيا]] ڪوٺيو. پاڪستان جي نالي ۾ [[س]] جو لفظ پڻ سنڌ مان کنيل آهي.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever?}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref>پروفيسر منگهارام ملڪاڻي ”سنڌ“ لفظ کي صاف طور دراوڙي الاصل قرار ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته آرين اهو لفظ دراوڙن کان اڌارو ورتو. هو لکي ٿو ته: {{quote|”بمبئي جي ڀارت وگيانيءَ (Indologist) پادري هيرس جي سَنَد موجب سندونديءَ کي اهو نالو آرين کان آڳاٽن رهاڪن دراوڙن ڏنو هو. جن جي ٻوليءَ ۾ ’سند‘ يا ’سِندو‘ لفظ جي معنيٰ هئي ندي يا درياءُ. آرين ان اکر کي ڦيرائي ”سنڌ“ يا ”سنڌو“ ڪيو، جنهن پٺيان سمورو ملڪ جنهن مان اُها ندي لنگهي ٿي، تنهن تي ’سنڌ‘ ديس جو نالو پئجي ويو......“<ref>{ملڪاڻي، منگهارام، پروفيسر، ”سنڌ، هندستان جو دروازو ۽ ان جي ادبي قدامت“ (مضمون)، ٽماهي ”مهراڻ“، جلد 11، نمبر- 3، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع، ص. 125}</ref>|}}يورپي لوڪن ”سنڌ“ لفظ جي بنياد متعلق اِها دعويٰ ڪئي ته اهو لفظ سنڪرت ٻوليءَ جو آهي، جنهن جو بنياد ”سڌ“ (sidh) ۽ ان جي معنيٰ نَهر يا نَدي آهي<ref>{williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.}</ref>ايڊورڊ ٿارنٽن (1844ع) ”سِنڌ“ يا ”سِنڌو“ لفظ کي سنسڪرت بنياد جو قرار ڏئي ٿو. هو لکي ٿو ته: "Sind or Sindh sanscrit for sea or collection of water......."<ref>{) Thornton, edward, op. cit. p. 199}</ref>مونيئروليمز ”سنڌو“ لفظ جي معنيٰ نهر،ندي ۽ سنڌ جا ماڻهو ڏنا آهن<ref>{williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.}</ref>اليگزينڊر ڪننگهام، سنڌ لفظ جي بنياد متعلق لکي ٿو ته: ”يونان وارن هن علائقي کي سِنڊو (Sindo) ۽ عربن سَدُو (Sadu) لکيو آهي. جيڪي هن علائقي جي سنسڪرتي نالي سِنڌو (Sindhu) ڏانهن اشارو ڪن ٿا. هن ٻوليءَ ۾ هتان جي رهاڪن کي سئنڌاوا (Saindhava) يا سئنڌو، (Saindhu) چيو ويو آهي ۽ عام مشهور اُچار به اهو آهي.“<ref>{ڪننگهام اليگزنڊر، ”سنڌ- هند جي قديم جاگرافي“، سنڌي ترجمو: عطامحمد ڀنڀرو، ڄام شورو/ حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 2007ع، ص. 266.}</ref>اليگزينڊر ڪننگهام واري ڳالهه کي ”انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا“ جا مرتبين تسليم ڪندي نقل ڪيو آهي. ڪاڪو ڀيرومل ان انسائيڪلو پيڊيا جي حوالي سان ڪننگهام واري ڳالهه ورجائيندي لکي ٿو ته: ”سنسڪرت ۾ ان کي ”سَئندَو (Saindhava) چوندا هئا، جنهن جي معنيٰ سنڌو ڪناري تي رهندڙ لوڪ......“<ref>{آڏواڻي، مهرچند، ڀيرومل، ”قديم سنڌ“، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، ڇاپو ٻيو 1980ع، ص.46}</ref>”رگويد واري زماني ۾ سنڌو ماٿر جي قديم لوڪن (رهواسين) کي سَئندو (Saindhava) جي نالي سان سڏيندا هئا، جنهن جي مراد هئي- سنڌو ڪناري يا سنڌوماٿر ۾ رهندڙ لوڪ آرين، يا هنن لوڪن (سنڌو ماٿر جي اصلوڪن رهاڪن) کي انهيءَ نالي (سَئنڌو/ سئندوئي) سڏيائون. هونئن به ته سنڌي ويا ڪرڻ جي اصولن موجب ’سنڌو‘ لفظ جي صفتي صورت ’سِئنڌوئي/ سئنڌو ئي ٿيندي. اها صورت (سئنڌو ئي)، اڳتي هلي پهرين ’سنڌ ئي‘ بڻي هوندي ۽ پوءِ ’سنڌي‘ بڻجي وئي ۽ وچ واري سُر [اَو]کي [اُ] سُر ۾ تبديل ڪيو ويو......... اهڙي طرح ’سنڌ ئي‘ جا اڳتي هلي ’سِنڌي‘ بنجي وئي آهي........“<ref>{الانا، غلام علي، ڊاڪٽر، ”سنڌي ٻوليءَ جو بڻ بنياد“، ڪراچي، سنڌيڪا اڪيڊمي، نئون ڇاپو 2004ع، ص. 127.}</ref><ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>”جڏهن به سنسڪرت مان نَوَن لفظن ٺاهڻ لاءِ ڪنهن ڌاتوءَ سان اڳياڙيون ۽ پڇاڙيون ڳنڍيون وينديون هيون ته ان عمل کي سڏيندا ئي هئا ”سَنڌي“، جو پوءِ ڦري ”سنڌي“ اچارجڻ لڳو ۽ اڄ خود يورپي ماهرن ان لفظ ”سَندي“ (Sandhi)کي هڪ ٽيڪنيڪل لفظ تور انگريزي ۽ ٻين ٻولين ۾ استعمال ڪرڻ شروع ڪيو آهي. ان لفظ ۾ ڪافي وقت اندر ( اِ ) حرف علت جو ( اَ ) حرف علت ۾ مٽجڻ ڪا وڏي ڳالهه ڪانهي. خود اسان وٽ ان جون ڪي صورتون انهي طريقي سان بدلجي چڪيون آهن. هن لفظ جو ڌاتو آهي سُڌ> سِد (سنسڪرت- سيند) = وهڻ، ڳنڍڻ، ڳنڻ، ڌڪ هڻڻ، آباد ٿيڻ، محدود ٿيڻ وغيره. جنهن مان سنڌ، سنڌو، سِڌو، سِنڌ، حرف علتِ (اِ) سان موجود آهن. ته ٻئي پاسي سَنڌڻ، سَند، سنداڻ، سَنڌ وغيره موجود آهن.......<ref>{ميمڻ سراج، ”سنڌي ٻولي“، حيدرآباد، سنڌ لئنگويج اٿارٽي، ٻيو ڇاپو 2009ع، ص. 63، 64.}</ref> <ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>.“دين محمد ڪلهوڙو، سنڌ لفظ کي دراوڙي ٻوليءَ جو آريائي روپ قرار ڏئي ٿو. هو لکي ٿو ته: ”منهنجي اڀياس ۽ سمجهه موجب: سنڌو/سنڌ لفظ جو بنياد سنسڪرت جو لفظ ”ند“ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ’طرف‘ ۽ ’س‘ ان جي اڳياڙي (Prefix) آهي. ’ند‘ جي اڳيان ’س‘ ۽ پٺيان ’و‘ اضافي صورتن ملائڻ سان لفظ ٺهيو- ’سنڌو‘ جنهن جي معنيٰ نڪري ٿي- سامهون وارو درياءُ. جڏهن قديم آريا درياء ڏيئي سنڌ ۾ گهڙيا هئا، تڏهن هنن درياءَ جي ٻنهي ڪنارن تي آباد دراوڙن لوڪن کي ’سنڌي‘ ۽ سندن ملڪ کي ’سنڌ‘ سڏيو، ڇاڪاڻ ته دراوڙن جو هي ملڪ هنن آرين کي سامهون واري طرف کان ٿي نظر آيو. اهڙي ريت هيءُ درياء منهنجي نظر ۾ قديم آرين جي آمد کان پوءِ ”سنڌو“ جي نالي سان مشهور ٿيو.“<ref>{سولنگي، محمد عرس ’اظهر‘، ”دادو ضلعو- هڪ اڀياس“ واڌارا، سڌارا، تصحيح ۽ مقدمو: دين محمد ڪلهوڙو، ڄام شورو، سنڌي ادبي بورڊ، 2013ع، ص ٽ.}</ref>ايڊون برائنٽ ۽ ايڊون فرانسيس برائنٽ ’سنڌ‘ لفظ کي جديد دراوڙي نه بلڪ قديم دراوڙي (Proto- Dravidian) زبان جو لفظ قرار ڏنو آهي.<ref>{Bryant, edwin and francis bryant, Edwin, "the quest for the origin of vedic-culture, the indo- Aryan migration debate", Newyork, Oxford university press, 2001, p. 320}</ref><ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>هندستان جي ڪرناٽڪ رياست جي دراوڙي قبيلن جي ڪلاسيڪي موسيقيءَ ۾ هڪ راڳ جو نالو ”سنڌ ڀيروي“ (Sindh Bhairavi) آهي. جيڪو اساوري ٺاٺ سُر سان تعلق رکي ٿو. دراوڙي ٻولي ”تامل“ جي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ طبي علاج جو سائنسي طريقو ”سنڌا“ (Sidha) جي نالي سان مروج آهي، ان جا خالق قديم دراوڙ (قديم سنڌين جا ابا ڏاڏا) هئا ۽ اهو طريقو سنڌ ڌرتيءَ تي ڄميو ۽ عروج تي پهتو. آرين کان پوءِ هندستان جا دراوڙ قبيلا ڏورانهين علائقن ۾ رهڻ جي باوجود پنهنجي اصل ماتر ڀوميءَ جي سِڪَ کي ساهه ۾ هنڊائڻ لاءِ ان طريقي تي ”سنڌ“ نالو رکيائون.<ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref> ==== سنڌ بابت محققن ۽ مورخن جي راءِ ==== سنڌ جي سرزمين قديم زماني کان علم، فن، حڪمت ۽ فڪري روايتن جو اهم مرڪز رهي آهي. تاريخي ذريعن موجب هتي اهڙا عالم، فقيهه ۽ مفڪر پيدا ٿيا، جن جي علمي حيثيت ۽ فڪري اثرات پري پري تائين تسليم ڪيا ويا. سنڌ جي علمي عظمت بابت ڪيترن معروف محققن ۽ مورخن پنهنجا خيال قلمبند ڪيا آهن<ref name=" گرامي"/>. [[ابن صبعيه]] (Abu Sabeeya) پنهنجي تحريرن ۾ لکي ٿو ته سنڌ وارن وٽ علم ۽ حڪمت جو وڏو ذخيرو موجود هو، ۽ اهو به بيان ڪري ٿو ته يونان ۾ موجود علم جو وڏو حصو سنڌ مان منتقل ٿيو. [[ابو معشر]] سنڌ جي علمي حيثيت بابت لکي ٿو ته حڪمت، فلسفي ۽ علم سان سنڌين جي رغبت کي دنيا جي ٻين قومن به تسليم ڪيو آهي، ۽ علم جي طلب ۾ سنڌين کي نمايان مقام حاصل رهيو آهي<ref name=" گرامي"/>. تاريخي ڪتاب [[اخبار الحڪماءِ]] ۾ بيان ٿيل آهي ته دنيا جي قومن ۾ سنڌ علم ۽ حڪمت جو سرچشمو رهي آهي ۽ عدل ۽ سياست جي پهرين مرڪزن مان هڪ سمجهي ويندي هئي. ان ڪتاب موجب، جغرافيائي دوري سبب سنڌ جا ڪيترائي علمي ڪتاب ٻين علائقن تائين محدود مقدار ۾ پهتا، تنهن هوندي به جيڪي علمي آثار دستياب ٿيا، سي وڏي اهميت جا حامل هئا<ref name=" گرامي"/>. اسلامي روايتن موجب حضرت عليؓ به سنڌ جي سرزمين کي علم ۽ برڪت واري زمين قرار ڏنو آهي، جتان علم ۽ عرفان جو ظهور ٿيو. انهن بيانن مان سنڌ جي علمي ۽ فڪري حيثيت جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو<ref name=" گرامي">مولانا گرامي صاحب سه ماھي مھراڻ 2- 1975 ص نمبر 210</ref>. تاريخي حوالن موجب، پرتگالين جي سنڌ تي ڪاهه کان پوءِ مڪلي ۽ ٺٽي جهڙن علمي مرڪزن ۾ موجود ڪيترائي ڪتب خانا (لائبريريون) ۽ درسگاهون (مدرسا) تباهه ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ جي علمي ورثي کي وڏو نقصان رسيو<ref name=" دادا">ڪتاب؛ سنڌ جي عالمن جا سونھري ڪارناما، ليکڪ؛ دادا سنڌي</ref>. تاريخي ۽ تحقيقي لکتن موجب، موجوده بلوچستان جي سرزمين قديم زماني ۾ سنڌ جي وسيع جغرافيائي ۽ تهذيبي دائري سان ڳنڍيل رهي آهي. ڪجهه محققن جو خيال آهي ته بلوچستان جا ابتدائي رهاڪو سنڌي نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته بلوچ قبيلن جي آمد بعد جي تاريخي دورن ۾ ٿي. ڊاڪٽر الهه رکيو ٻُٽ لکي ٿو ته بلوچ قبيلا بلوچستان جا اصلوڪا رهاڪو نه هئا، پر انهن جي مڪران ۽ بلوچستان ۾ آمد چوٿين صدي عيسوي کان شروع ٿي. هن جي مطابق، بلوچ قبيلن کان اڳ هن خطي ۾ دراوڙ، عرب، ايراني، بروهي، راجپوت ۽ جت وڏي انگ ۾ آباد هئا<ref> ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref>. مير رحيم داد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ ۾ بيان ڪري ٿو ته سنڌ ماٿري ۾ بلوچن جي موجودگي کي ٽالپر دور کان اڳ تسليم ڪرڻ تاريخي طور درست ناهي، ۽ سندس خيال موجب بلوچستان تاريخي طور سنڌ جو حصو رهيو آهي.ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579 ساڳئي محقق هڪ ٻي جڳهه تي لکي ٿو ته بلوچستان ۽ خراسان، اقليم سنڌ جا صوبا رهيا آهن<ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع </ref>. بلوچن جي نسلي ۽ جغرافيائي پس منظر بابت احمد يار بلوچ لکي ٿو ته بلوچن جي آمد بلوچستان ۾ مرحليوار ٿي ۽ انهن جي هجرت قديم مسڪن حلب ۽ شام مان تقريبن چوٿين صدي عيسوي ۾ شروع ٿي.ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38 صادق علي بلوچ مطابق، زابلستان بلوچن جو قديم وطن هو، جنهن مان پوءِ اهي مختلف علائقن ڏانهن منتقل ٿيا<ref> تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref>. موسيٰ خان جلال زئي تاريخ بلوچستان ۾ بيان ڪري ٿو ته جڏهن بلوچ قوم ڪرمان مان مڪران طرف لڏي آئي، تڏهن انهن جو سردار جلال خان هو، جيڪو هن مهاجرت جي اڳواڻي ڪري رهيو هو.تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16 يورپي محقق پيڪولين لکي ٿو ته گهڻا بلوچ پاڻ کي عرب نسل سان ڳنڍين ٿا ۽ حلب (شام) کي پنهنجو ابتدائي وطن قرار ڏين ٿا<ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري </ref>. ڪامران اعظم جنجوعه لکي ٿو ته بلوچ قوم قديم دور ۾ عربستان، دجله ۽ فرات جي وادين، حلب جي علائقن ۽ ايراني سرحدن ڀرسان آباد هئي. هن وڌيڪ بيان ڪيو آهي ته هڪ روايت موجب، جڏهن بلوچ حلب مان لڏپلاڻ ڪري ڪرمان پهتا، ته اهي 44 گروهن ۾ ورهايل هئا، جن مان اعلمش رومي وڏو سردار هو<ref> ڪتاب بگٽي قبيلا ص نمبر 48ساڳيو ڪتاب ص نمبر 55</ref>. تاريخي بيانن موجب، موجوده بلوچستان جو علائقو اڳ ڪيچ مڪران، لسٻيلا، قلات، ۽ سيوي (سبي) جهڙن نالن سان سڃاتو ويندو هو. مهر ڳڙهه جي تهذيب، جيڪا لڳ ڀڳ 9 هزار سال پراڻي آهي، پڻ هن ئي خطي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ڪجهه محققن موجب، لسٻيلي جا حڪمران سما (سماٽ) هئا، جڏهن ته قلات جا حڪمران بروهي هئا، جن کي دراوڙي نسل سان وابسته ڪيو وڃي ٿو. بروهي قوم بابت اهو به لکيو ويو آهي ته انهن جو بلوچن سان نسلي ۽ لساني تعلق ناهي . پاڪستان جي قيام کان پوءِ، 1964ع ۾ مرڪزي حڪومت طرفان سنڌ جا ڪجهه علائقا—جهڙوڪ جهٽ پٽ، نصيرآباد، اوستو، جعفرآباد، جهل مگسي، ڊيرا الهيار ۽ مراد جمالي—انتظامي طور بلوچستان ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{Citation |title=گريٽر بلوچستان ۽ تاريخي حقيقتون! {{!}} Affair - افيئر<!-- Bot generated title --> |url=http://affairnews.com/2015/07/%DA%AF%D8%B1%D9%8A%D9%BD%D8%B1-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DB%BD-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%AA%D9%88%D9%86/ |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2020-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018185800/http://affairnews.com/2015/07/%da%af%d8%b1%d9%8a%d9%bd%d8%b1-%d8%a8%d9%84%d9%88%da%86%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%db%bd-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae%d9%8a-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%aa%d9%88%d9%86/ |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> <ref>ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579</ref><ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع</ref><ref>ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38</ref><ref>تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref><ref>تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16</ref><ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري</ref> == تاريخ == {{Main|سنڌ جي تاريخ}} ===قبل از تاريخي دور === (تقريباً 7000 ق.م. کان 3000 ق.م.) سنڌو ماٿر واري علائقي (Greater Indus Region) ۾ انساني آبادي جا سڀ کان پراڻا آثار تقريباً 7000 قبل مسيح جا ملن ٿا، خاص طور تي [[مھرڳڙھ]] مان. جيڪو جيڪو اڄ بلوچستان ۾ واقع آهي، قديم دور ۾ سنڌو ماٿر جي تهذيبي دائري ۾ شامل هو، ۽ سنڌ جي تهذيبي اثرن جو اولين مرڪز سمجهيو وڃي ٿو<ref>UNESCO World Heritage Centre – Mehrgarh (Tentative List)</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I, Oxford University Press</ref>. ===سنڌو تهذيب جو دور === (تقريباً 3000 ق.م. کان 1700 ق.م.) تقريباً 3000 ق.م. ۾ سنڌو تهذيب پنهنجي پختي شهري شڪل اختيار ڪئي، جنهن جا وڏا مرڪز موهن جو دڙو ۽ هڙاپا هئا<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, Ancient Cities of the Indus Valley Civilization, Oxford, 1998</ref><ref>Britannica, entry: Indus Valley Civilization</ref>. [[فائل:IVC Map.png|thumb|150px|کاٻو|[[وادي سنڌ جي تهذيب|سنڌو تهذيب]] جا نمايان شهر]] [[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|100px|کاٻو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل ڪنگ پريسٽ جو مجسمو]] [[فائل:Mohenjodaro Sindh.jpeg|thumb|[[موهن جو دڙو|موهن دڙي]] جا آثار]] سنڌو تهذيب جي آبادي بابت جديد آثار قديمه جي تحقيق موجب مجموعي آبادي 4 کان 5 لک جي وچ ۾ هئي، جيڪا ان دور لاءِ انتهائي وڏي هئي<ref>Possehl, Gregory L., The Indus Civilization, Chapter on Demography</ref><ref>Wright, Rita P., The Ancient Indus, Cambridge University Press, 2010</ref>. سنڌو تهذيب جا شهر: گرڊ سسٽم تحت رٿيل؛ ڍڪيل نيڪالي نظام؛ پڪين سرن جا گهر؛ ۽ عوامي غسل خانن تي مشتمل هئا<ref>Marshall, Sir John, Mohenjo-daro and the Indus Civilization, 1931</ref><ref>UNESCO – Mohenjo-daro World Heritage Site</ref>. سنڌو تهذيب پنهنجي عظمت ۾ قديم مصري ۽ ميسوپوٽيميا تهذيبن جي برابر هئي. موهن جو دڙو، هڙاپا ۽ [[ڪوٽڏجي|ڪوٽ ڏيجي]] جهڙا شهر اعليٰ شهري منصوبابندي، پڪين سرن جي عمارتن، ڍڪيل نيڪالي نظام، عوامي غسل خانن ۽ منظم رستن جي شاهدي ڏين ٿا. [[بلوچستان]] خشڪ هجڻ ڪري اتي جي رهواسين کي مشڪلاتون پيدا ٿيون، جتان ڪيترائي ماڻهو ڪوٽ ڏجي جي علائقن طرف ھجرت ڪري آيا. پنهنجي دور ۾ ڪوٽ ڏجي وارو علائقو شهري علائقن جو مثال هو<ref>Britannica, entry: Kot Diji Culture</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I (OUP)</ref><ref>Wright, Rita P., The Ancient Indus, Cambridge University Press</ref><ref>Possehl, Gregory L., The Indus Civilization, AltaMira Press</ref>. ان کان سواءِ [[موهن جو دڙو]] ۽ [[هڙاپا]] پڻ انساني زندگي لاءِ شهڪار شهر هئا. هتي ماڻهو کي [[فنون لطيفہ]] تي عبور حاصل هو، ۽ هنن پنهنجي [[سنڌو لکت| لکت]] جو نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ تائين مڪمل طور پڙهي نه سگهيو آهي<ref>Parpola, Asko, Deciphering the Indus Script</ref><ref>Britannica, entry: Indus Script</ref>. اتي موجود ترتيب سان جوڙهيل شهر، پڪين سرن سان عام ماڻهن جا گھر، رستا، عوامي غسل خانا، ۽ ڍڪيل نيڪالي جو نظام ان شهر جي عظمت جو داستان آهي<ref>{{cite web |url= http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moanjodaro|author= |date= |work= The United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) website |publisher= |accessdate=September 6, 2014}}</ref><ref>Suhail Zaheer Lari, ''An Illustrated History of Sindh'' (1994, Karachi) p. 16, 17</ref>. هي تهذيب تقريباً 1700 ق.م. ۾ اوچتي تباهي جو شڪار ٿي، جنهن جا امڪاني سبب قدرتي آفتون يا زلزلا سمجهيا وڃن ٿا<ref>Edwin Bryant (2001). The Quest for the Origins of Vedic Culture. pp. 159–60.</ref>. ===ابتدائي تاريخي ۽ ويدڪ دور=== (1700 ق.م. کان 600 ق.م.) قديم شهر رورڪا، جنهن کي هاڻ روهڙي يا اروڙ چيو وڃي ٿو، [[سئوويرا بادشاهت]](Sauvīra) جي گادي جو هنڌ هو. سئوويرا هڪ قدرتي-تاريخي بادشاهت هئي<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind, p.63</ref><ref>Raychaudhuri, Political History of Ancient India</ref>. جنهن جو ذڪر شروعاتي ٻڌ ڌرم جي ادب ۾ مُک واپاري مرڪز طور ٿيل آهي<ref>Derryl N. MacLean (1989)، [https://books.google.com/books?id=xxAVAAAAIAAJ&pg=PA63 ''Religion and Society in Arab Sind''], ص.63</ref>. رگويد واري زماني ۾ سنڌ کي سپت سنڌو سڏيو ويندو هو. “سپت سنڌو” مان مراد سنڌو ۽ ان سان لاڳاپيل اهم نديون هيون. ان مان مکيه نديون شتدرو ([[ستلج]])، پرشڻي ([[راوي]])، اسڪني ([[چناب]])، وتستا ([[جهلم]])، ارجڪئا ([[بياس ندي|بياس]])، ۽ [[سنڌوندي|سنڌو ندي]] وهندڙ هيون. ھڪ لفظ سوما کي ندي سمجھي سپت سنڌو جو مطلب ست نديون سمجھيو ويو پر علمن ان کي علائقي جو نالو يا ڏند ڪٿائي ندي سمجھن ٿا. [[مھاڀارت]] ۾ سنڌ جو ذڪر [[هندوستان جا نالا|ڀارت ورشا]] جي حصي طور ملي ٿو. ===اڪئمني (فارسي) دور=== (600 ق.م. کان 400 ق.م.) سنڌ 519 ق.م. ۾ فارسي اڪئمنيڊ شهنشاهت جو باقاعده حصو بڻجي. دارا اعظم (اول) سنڌ فتح ڪري ان کي پنهنجي سلطنت جي ھندش جي نالي سان 29هين ساتراپي (ولايت) قرار ڏنو. فارسي دور ۾ سنڌ مان فوجي ڀرتيون ڪيون ويون، ۽ سنڌي سپاهي ايراني لشڪر جو حصو بڻجي يونان خلاف ٿيندڙ فارسي–يوناني جنگين ۾ شامل ٿيا<ref>Briant, Pierre, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Herodotus, Book III, Satrapy List</ref><ref name = " سيلاني "/>. اعظم (اول) جي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ فارسي منتظمين، فوجي ۽ واپاري اچڻ لڳا، جنهن سبب ايراني اثر وڌي ويو. بعد وارن ايراني ۽ مقامي روايتن ۾ بهمن بن اسفنديار سان منسوب ڪجهه شهرن جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تاريخي تحقيق موجب اهي بيان اسطوري آهن ۽ اڪئمنيڊ دور سان سڌي طرح ثابت ناهن<ref>Behistun Inscription</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Briant, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Herodotus, Histories, Book III</ref><ref>Bosworth, The Persian Empire</ref><ref>Yarshater, Iranian National History</ref><ref>Encyclopaedia Iranica – Bahman</ref>. فردوسي جي شاهنامي جهڙين ايراني رزميه روايتن موجب، هند، سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جا ڪجهه راجا ايران جي بالادستي مڃيندا ۽ خراج ادا ڪندا هئا؛ بهرحال، جديد تاريخي تحقيق موجب اهي بيان ڪنھن تاريخي دستاويز جو نه پر ادبي ۽ رزميه روايتن جو حصو آهن. ايراني اڪئمنيڊ سلطنت جي اوڀر وارن علائقن، جن ۾ سنڌ (ھندش) پڻ شامل هئي، جا نالا اسان تائين يوناني مؤرخن، خاص طور هيروڊوٽس، وسيلي پهتا آهن. انهن علائقن ۾ ساڪا، ماڪا (مڪران)، ستگيدائي، گنداروئي (گندھارا)، داديڪائي ۽ پڪٽائي جهڙا قبيلائي ۽ علائقائي نالا شامل هئا. دارا اعظم (اول) جي دور ۾ سنڌ مان پڻ سپاهي ايراني فوج ۾ ڀرتي ڪيا ويا. بعد ۾، جڏهن خشايارشا يونان خلاف مهم هلائي، تڏهن ايراني لشڪر ۾ هندستاني ۽ سنڌي سپاهي به شامل هئا؛ ڀيرومل مهرچند آڏواڻي مطابق ايرانين جنگ ۾ ھاٿين جو پڻ استعمال ڪيو<ref name="سيلاني "> [ ڪتاب: سنڌ گهمندڙ سيلاني، سنڌي ادبي بورڊ] </ref>. 400 بهرحال، جديد تاريخي ذريعن موجب انهن جنگين ۾ سنڌي هاٿين جي استعمال بابت ڪو مستند ثبوت موجود ناهي<ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Cambridge History of Iran, Vol. II</ref><ref>Pierre Briant, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Achaemenid Empire”</ref><ref>Herodotus, Histories, Book III & VII</ref>. ===يوناني ۽ سلوقي دور=== (400 ق.م. کان 305 ق.م.) 327 کان 325 قبل مسيح جي وچ ۾ يوناني فاتح سڪندر اعظم سنڌو وادي ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن ۾ داخل ٿيو<ref>Arrian, Anabasis of Alexander, Books IV–VI </ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Alexander the Great”</ref>. سڪندر جي وفات کان پوءِ سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان ڪجهه عرصي لاءِ سلوقي سلطنت جي سياسي اثر هيٺ رهيا <ref>Cambridge History of Iran</ref> <ref>Britannica, “Seleucid Empire”</ref>. ===موريا سلطنت جو دور=== (305 ق.م. کان 185 ق.م.) 305 قبل مسيح ۾ چندر گپت موريا، سلوقس نيڪيٽر سان معاهدي کان پوءِ، سنڌ کي موريا شهنشاهت ۾ شامل ڪيو<ref>Britannica, “Chandragupta Maurya”</ref><ref>Justin, Epitome of Pompeius Trogus</ref><ref>Strabo, Geography</ref>. موريا دور، خاص طور اشوڪا جي حڪومت دوران، سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ٻڌ ڌرم کي وڏي هٿي ملي ۽ ان جي تبليغ ٿي<ref>Romila Thapar, Ashoka and the Decline of the Mauryas</ref><ref>Ashokan Rock Edicts</ref>. 185 قبل مسيح ۾ موريا حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو جڏهن ان جي آخري حڪمران برهدرتھ کي پُشيمتر سنگا هٿان قتل ڪيو ويو ۽ سنگا شهنشاهت قائم ٿي<ref>Encyclopaedia Britannica, “Sunga dynasty”</ref><ref>Romila Thapar, The Mauryas Revisited</ref><ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref>. ===هند-يوناني ۽ باختري دور=== (185 ق.م. کان 130 ق.م.) مورين جي زوال کان پوءِ اتر اولهه هندستان ۾ يوناني اثر ٻيهر وڌيو. هن دور ۾ ڊيمٽرس اول جي قيادت هيٺ يوناني–باختري حڪمرانن تقريباً 200–180 قبل مسيح جي وچ ۾ گندھارا، پنجاب ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو. سنڌ بابت، خاص طور اترين حصن ۾، هند–يوناني اثر جا آثار ملن ٿا؛ بهرحال، سڄي سنڌ تي سندن سڌي ۽ مستقل حڪومت بابت جديد تحقيق ۾ اختلاف موجود آهي<ref>Dani, History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Bopearachchi, Monnaies Gréco-Bactriennes</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Demetrius I”</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Indo-Greek Kingdoms”</ref><ref>A. K. Narain, The Indo-Greeks</ref>. ميناندر (ميلندا) جهڙا حڪمران به هن دور ۾ ٿيا. ===سڪوتي (اندو-سٿين) دور=== (2 صدي ق.م.) ٻي صدي قبل مسيح ۾ هند–يوناني علائقن ۾ ساڪا (سڪوتي) قبيلن جي حڪمراني قائم ٿي، جنهن سان هند–يوناني اقتدار جو خاتمو ٿيو. ساڪا حڪمرانن سنڌ، پنجاب، راجستان ۽ اولهه هندستان جي وسيع علائقن تي حڪومت ڪئي، ۽ جديد تاريخنويسي ۾ هن دور کي اندس–سڪوتي (Indo-Scythian) دور سڏيو وڃي ٿو<ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Indo-Scythian”</ref><ref>A. K. Narain, The Indo-Greeks</ref>. ===ڪوشان سلطنت=== (1 صدي عيسوي کان 3 صدي عيسوي) پهرين صدي عيسوي ۾ سنڌ [[ڪوشان ايمپائر]] جي قبضي هيٺ آئي. سنڌ, گندھارا ۽ اتر هندستان تي انھن جي حڪومت قائم ٿي<ref>Encyclopaedia Britannica, “Kushan Dynasty”</ref><ref>Cambridge History of India</ref>. [[ڪنشڪ]] جي حڪمراني دوران ٻڌ ڌرم کي وڏي سرپرستي ملي ۽ ڪيترائي مذهبي مرڪز قائم ڪيا ويا. هن دور ۾ ڪجهه قبيلن، جن ۾ آهير پڻ شامل هئا<ref name="Beames1970">{{cite book|author=John Beames|title=A comparative grammar of the modern Aryan languages of India: to wit, Hindi, Panjabi, Sindhi, Gujarati, Marathi, Oriya and Bengali |url=https://books.google.com/books?id=wIddAAAAIAAJ|accessdate=22 March 2011|year=1970|publisher=Munshiram Manoharlal}}</ref>، سنڌ ۾ موجود هئا. ٽين صدي عيسوي جي وچ ڌاري ڪوشان سلطنت جي زوال کان پوءِ سنڌ ساساني شهنشاهت جي سياسي اثر هيٺ اچي وئي<ref>which began about 127 CE. "Falk 2001, pp. 121–136", Falk (2001), pp. 121–136, Falk, Harry (2004), ص. 167–176 and Hill (2009), ص. 29, 33, 368–371.</ref> ===ساساني (فارسي) دور=== (3 صدي عيسوي) ڪوشان سلطنت جي زوال کان پوءِ، ٽين صدي عيسوي جي وچ ڌاري سنڌ ساساني شهنشاهت جي سياسي بالادستي هيٺ اچي وئي. ساساني حڪمرانن سنڌ کي سڌي صوبي بدران اوڀر سرحدي علائقي طور سنڀاليو، جتي مقامي حڪمران برقرار رهيا پر فارسي اقتدار کي خراج ادا ڪندا هئا. سنڌ هن دور ۾ ايران ۽ هندستان جي وچ ۾ واپاري دروازي جي حيثيت رکي ٿي. پنجين صدي عيسوي ۾ هيفتالي حملن سبب ساساني اثر ڪمزور ٿيو، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ مقامي گهراڻن جي حڪمراني جو آغاز ٿيو<ref>Encyclopaedia Iranica</ref><ref>Romila Thapar, Early India</ref><ref>. O. Skjærvø, Sasanian Coins in the Indus Region</ref><ref>Dani, History of Pakistan</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, Hephthalites</ref>. ===گپتا گھراڻي جو دؤر=== (4 صدي عيسوي کان 478ع تائين) ساساني اثر جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ سنڌ ڪجهه عرصي لاءِ گپتا سلطنت جي سياسي اثر هيٺ آئي. پنجين صدي عيسوي جي آخر ۾ هيفتالي (سفيد هڻ) قبيلن جي حملن سبب گپتا اقتدار اتر اولهه هندستان مان ختم ٿيڻ لڳو. ان کان پوءِ سنڌ ۾ مقامي حڪمرانن جو دور شروع ٿيو، جيڪو روايتي طور راءِ گهراڻي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. ڪجهه وقت لاءِ اتر هندستان جي حڪمران شهنشاهه هرشاوردن جو سنڌ تي سياسي اثر پڻ ذڪر هيٺ اچي ٿو، پر سڌي صوبائي حڪومت جا پڪا ثبوت موجود ناهن<ref>Romila Thapar, Early India</ref><ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref>. ==== قديم سنڌ جون مشهور سياسي شخصيتون ==== قديم سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ مقامي حڪمرانن، ايراني ۽ مقدونيائي فاتحن، موريا شهنشاهن ۽ وچ ايشيائي قبيلائي سلطنتن جو اهم ڪردار رهيو. رائي گهراڻي کان اڳ سنڌو ماٿري مختلف دورن ۾ مقامي راجائن، اخيميني، مقدونيائي، سليوسي، موريا، سڪا، پارتھين، ڪوشان ۽ اڇن هنن جي سياسي اثر هيٺ رهي. انهن حڪمرانن ۽ قبيلائي قوتن جو ذڪر گهڻو ڪري يوناني، ايراني، هندستاني ۽ بعد وارن تاريخي ذريعن ۾ ملي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ رائي گهراڻي کان اڳ سنڌ سان لاڳاپيل قديم حڪمران ۽ سياسي قوتون ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | شخصيت / قوت ! style="background:#99CCFF;" | درجو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي سڃاڻپ ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ سان لاڳاپو ! style="background:#99CCFF;" | مختصر تعارف |- | 1 | [[ميوسيڪانس|راجا ميوسيڪانس]] (Musicanus) | مقامي حڪمران | سنڌو ماٿري جو راجا | هيٺين سنڌ / سنڌو درياهه جو علائقو | يوناني ذريعن موجب ميوسيڪانس سنڌو ماٿري جو هڪ خودمختيار مقامي حڪمران هو، جنهن سڪندر اعظم جي آمد وقت پنهنجي سياسي حيثيت برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 2 | [[راجا سامبس]] (Sambus) | مقامي حڪمران | اتر سنڌ جو سردار | اتر سنڌ | سامبس قديم سنڌ جو هڪ مقامي حڪمران يا سردار هو، جنهن جو ذڪر مقدونيائي لشڪر جي سنڌ ۾ اچڻ واري دور سان لاڳاپيل بيانن ۾ ملي ٿو. |- | 3 | [[راجا آڪسيڪانس|راجا آڪسِي ڪانس]] (Oxycanus) | مقامي حڪمران | سنڌو ڪناري جو حڪمران | سنڌو درياهه جو علائقو | آڪسيڪانس سنڌو درياهه جي ڀرپاسي آباد علائقي جو مقامي حڪمران هو، جنهن بابت يوناني تاريخدانن سڪندر اعظم جي سنڌي مهم جي حوالي سان ذڪر ڪيو آهي. |- | 4 | [[سوفيٿس]] يا سوفيٽس | مقامي حڪمران | منظم مقامي رياست جو حڪمران | قديم سنڌ / اتر اولهه هندستاني علائقو | سوفيٿس کي قديم ذريعن ۾ هڪ منظم، طاقتور ۽ فوجي لحاظ کان مضبوط حڪمران طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن وٽ انتظامي ۽ فوجي ڍانچو موجود هو. |- | 5 | [[دارا اعظم|دارا اوّل]] | غير ملڪي حڪمران | [[اخيميني سلطنت]] جو شهنشاهه | هندوش / سنڌو ماٿري | دارا اوّل اخيميني ايران جو شهنشاهه هو، جنهن سنڌو ماٿري جي ڪجهه حصن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ انهن علائقن کي اخيميني انتظامي نظام جو حصو بڻايو. |- | 6 | [[سڪندر اعظم]] | غير ملڪي فاتح | [[مقدونيائي سلطنت]] | سنڌو درياهه ۽ هيٺين سنڌ | سڪندر اعظم 326 ق.م ۾ سنڌو ماٿري ۾ داخل ٿيو ۽ هتان جي مختلف مقامي حڪمرانن سان جنگيون، معاهدا ۽ سياسي رابطا ڪيا. |- | 7 | [[سليوڪس اوّل نيڪيٽر]] | غير ملڪي حڪمران | [[سليوسي سلطنت]] | سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان جا سرحدي علائقا | سليوڪس اوّل سڪندر اعظم جي جانشينن مان هو، جنهن سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي سياسي دعويٰ ڪئي، پر بعد ۾ موريا سلطنت سان معاهدي ذريعي سرحدي بندوبست ٿيو. |- | 8 | [[چندرگپت موريا]] | سلطنتي حڪمران | [[موريا سلطنت]] | سنڌ سميت اتر هندستان | چندرگپت موريا اتر هندستان ۾ هڪ مضبوط مرڪزي سلطنت قائم ڪئي، جنهن جي سياسي اثر هيٺ سنڌ جا علائقا به آيا. |- | 9 | [[اشوڪ اعظم]] | سلطنتي حڪمران | موريا سلطنت | سنڌو ماٿري جا علائقا | اشوڪ اعظم موريا سلطنت جو مشهور شهنشاهه هو، جنهن بدھ مت جي سرپرستي ڪئي ۽ سلطنت جي مختلف علائقن ۾ اخلاقي، انتظامي ۽ مذهبي پاليسيون نافذ ڪيون. |- | 10 | [[سڪا]] / [[اسڪٿي]] | قبائلي / سلطنتي قوت | وچ ايشيائي قبيلائي حڪمران | سنڌ ۽ ڀرپاسي وارا علائقا | سڪا يا اسڪٿي وچ ايشيا مان آيل قبيلائي قوتون هيون، جن اتر اولهه هندستان ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ تي اثر وڌو. |- | 11 | [[پارٿين]] / [[پھلاوا]] | قبائلي / سلطنتي قوت | ايراني نسل جي سياسي قوت | سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان | پارتھين يا پھلاوا ايراني نسل سان لاڳاپيل حڪمران هئا، جن مختلف دورن ۾ سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي سياسي اثر قائم رکيو. |- | 12 | [[ڪوشان]] | سلطنتي قوت | وچ ايشيائي سلطنت | سنڌو ماٿري ۽ اتر اولهه هندستان | ڪوشان سلطنت واپار، سڪن، بدھ مت ۽ بين العلاقائي رابطن لاءِ مشهور هئي. ان جو اثر سنڌو ماٿري تائين پکڙيل هو. |- | 13 | [[اڇا ھن]] | قبائلي / حملي آور قوت | وچ ايشيائي خانه بدوش | سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جا علائقا | اڇا هن وچ ايشيا جا خانه بدوش حملي آور هئا، جن ڏکڻ ايشيا جي سياسي ڍانچي تي اثر وڌو ۽ سنڌ سميت ڪيترن علائقن ۾ سياسي بيچيني پيدا ڪئي. |} === راء گھراڻي جو دؤر=== {{Main|راءِ گهراڻو}} ''(تقريباً 478ع – 632ع)'' پنجين صدي عيسوي جي آخر ڌاري سنڌ ۾ مقامي حڪمراني جي هڪ نئين مرحلي جو آغاز ٿيو، جنهن کي تاريخ ۾ '''راءِ گهراڻي''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. راءِ گهراڻو سنڌ جو پهريون چڱيءَ طرح دستاويزي مقامي حڪمران گهراڻو سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ساساني، ڪوشاني ۽ ٻين خارجي سياسي اثرن جي خاتمي کان پوءِ سنڌ ۾ هڪ مضبوط ۽ خودمختيار رياست قائم ڪئي. هن گهراڻي جي گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] (الور) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. راءِ گهراڻي بابت بنيادي معلومات ''[[چچ نامو]]''، عرب مؤرخن جي بيانن ۽ بعد وارن تاريخي ماخذن مان ملي ٿي. انهن ذريعن موجب راءِ حڪمرانن جي اقتدار هيٺ سنڌ جي حدن ۾ موجوده سنڌ سان گڏ [[مڪران]]، [[سيوستان]] (سيهوڻ)، [[ملتان]] ۽ اتر اولهه وارا ڪجهه سرحدي علائقا پڻ شامل هئا. ان دور ۾ سنڌ ڏکڻ ايشيا، ايران ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ واپار جو اهم مرڪز هئي، جنهن سبب رياست کي اقتصادي استحڪام حاصل رهيو. راءِ گهراڻي جي دور ۾ انتظامي ڍانچي، فوجي تنظيم، زميني محصولن ۽ واپاري رستن تي خاص ڌيان ڏنو ويو. عرب مؤرخن جي بيانن موجب سنڌ هڪ خوشحال ۽ منظم سلطنت هئي، جتي زراعت، واپار ۽ دريائي آمدرفت معاشي زندگي جا اهم بنياد هئا. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ مختلف مذهبي برادرين، خاص طور ٻڌ ڌرم ۽ هندومت جي پوئلڳن، کي پنهنجن مذهبي معاملن ۾ خاصي آزادي حاصل هئي. 632ع ۾ [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] جي وفات کان پوءِ راءِ گهراڻي جو خاتمو ٿيو. ان کان پوءِ سندس درٻار جي برهمڻ وزير [[چچ]] اقتدار حاصل ڪري [[برهمڻ گهراڻو]] قائم ڪيو، جنهن سان سنڌ جي سياسي تاريخ جي هڪ نئين دور جي شروعات ٿي. ====راءِ گهراڻي جا حڪمران==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ راءِ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | ترتيب ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | اندازي مطابق دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راء ديواجي|راءِ ڏيوَاجي]] | تقريباً 489ع کان اڳ | راءِ گهراڻي جو باني حڪمران؛ سنڌ ۾ منظم سياسي اقتدار جو بنياد وڌائيندڙ |- | 2 | [[راء سھارس پھريون|راءِ ساهيرس اوّل]] | 489ع – 510ع | سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي استحڪام |- | 3 | [[راء سھاسي پھريون|راءِ ساهسي اوّل]] | 510ع – 524ع | امن، واپار ۽ فوجي تنظيم جي مضبوطي |- | 4 |[[راء سھارس ٻيون|راءِ ساهيرس ٻيو]] | 524ع – 600ع | راءِ گهراڻي جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ سياسي ۽ فوجي عروج جو دور |- | 5 | [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] | 600ع – 632ع | راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ برهمڻ گهراڻي جو آغاز ٿيو |} ==== راءِ سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي بناوت ==== {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ راءِ دور جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] (الور) |- | حڪومتي نوعيت | موروثي بادشاهت |- | اهم علائقا | سنڌ، سيوستان، ملتان، مڪران ۽ سرحدي علائقا |- | معيشت | زراعت، دريائي واپار، زميني محصول |- | فوج | منظم مقامي فوج ۽ سرحدي دفاعي نظام |- | مذهب | هندومت ۽ ٻڌ ڌرم جي گڏيل موجودگي |- | واپار | هندستان، ايران ۽ وچ ايشيا سان واپاري رابطا |- | جانشين رياست | [[برهمڻ گهراڻو]] |} ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻي کي سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هڪ عبوري ۽ بنيادي اهميت وارو دور سمجهيو وڃي ٿو. هي دور هڪ طرف قديم هند-ايراني ۽ ڪوشاني سياسي روايتن جي پڄاڻي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ٻي طرف سنڌ جي مقامي رياستي سڃاڻپ جي مضبوط ٿيڻ جو آغاز پڻ سمجهيو وڃي ٿو. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم سياسي وحدت طور سامهون آئي، جنهن جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي تي بعد ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] ۽ پوءِ عرب دور جي حڪمراني جا ڪيترائي عنصر قائم رهيا. ===برهمڻ گهراڻي جو دور=== {{Main|برهمڻ گهراڻو}} ''(632ع – 712ع)'' [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي خاتمي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون سياسي دور شروع ٿيو، جيڪو '''برهمڻ گهراڻي''' يا '''چچ گهراڻي''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هن گهراڻي جو بنياد [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] وڌو، جيڪو اصل ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار ۾ هڪ برهمڻ وزير ۽ منتظم هو. راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ چچ اقتدار حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ هڪ نئين مقامي بادشاهت قائم ڪئي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> برهمڻ گهراڻي جو گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] (الور) رهيو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. عرب، فارسي ۽ مقامي تاريخي ماخذن موجب هن دور ۾ سنڌ جون حدون اتر ۾ [[ملتان]] تائين، اولهه ۾ [[مڪران]] تائين ۽ ڏکڻ ۾ [[رڻ ڪڇ]] جي علائقن تائين پکڙيل هيون.<ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref><ref>{{cite book |last=Dani |first=A. H. |title=History of Pakistan, Volume I |publisher=Oxford University Press}}</ref> برهمڻ گهراڻي جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم ۽ خوشحال رياست طور موجود هئي، جتي زراعت، دريائي واپار، بندرگاهي سرگرميون ۽ زميني محصول رياست جي آمدني جا اهم ذريعا هئا. [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[سيوستان]] ۽ [[برهمڻ آباد]] جهڙا شهر واپار ۽ انتظام جا اهم مرڪز هئا. عرب مؤرخن جي بيانن موجب سنڌ هندستان، ايران، عربستان ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ واپاري رابطن جو اهم دروازو هئي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ==== چچ برهمڻ جو اقتدار ==== [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] اصل ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار جو اعليٰ عملدار هو. ''چچ نامي'' موجب راءِ ساهسي جي وفات کان پوءِ چچ راڻي سوهندي سان شادي ڪئي ۽ اقتدار سنڀاليو. بعد ۾ هن مخالف دعويدارن کي شڪست ڏئي پنهنجي حڪومت کي مستحڪم ڪيو. چچ سنڌ جي سرحدن کي وڌايو ۽ ڪيترن ئي سرحدي علائقن تي سياسي اثر قائم ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref> تاريخي روايتن موجب چچ نه رڳو سنڌ جي مرڪزي علائقن تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو، پر مڪران، سيوستان ۽ اترين علائقن ۾ پڻ مهمون هلائيون. سندس دور ۾ سنڌ هڪ مضبوط مقامي بادشاهت طور اڀري آئي، جنهن جو سياسي اثر سنڌو ماٿريءَ جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> ==== برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] | 632ع – 671ع | برهمڻ گهراڻي جو باني؛ راءِ گهراڻي کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ کي سياسي طور متحد ڪيو |- | 2 | [[راجا چندر|راجا چندر]] | 671ع – 679ع | چچ جو ڀاءُ؛ حڪومت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل برقرار رکيو |- | 3 | [[راجا ڏاهر|راجا ڏاهر]] | 679ع – 712ع | برهمڻ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ عرب حملي خلاف مزاحمت لاءِ مشهور |} <ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ==== راجا ڏاهر جو دور ==== [[راجا ڏاهر]] برهمڻ گهراڻي جو آخري ۽ سڀ کان مشهور حڪمران هو. هن پنهنجي والد [[راجا چچ]] ۽ چاچي [[راجا چندر]] کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. سندس دور ۾ سنڌ سياسي طور مضبوط رياست هئي، پر ساڳئي وقت عرب خلافت سان لاڳاپا ڇڪتاڻ جو شڪار ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> 711ع–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻي ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجن سنڌ تي حملو ڪيو. عرب فوجن پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان ۽ ٻين علائقن ڏانهن وڌيون. آخرڪار [[اروڙ]] جي ويجهو ٿيل جنگ ۾ راجا ڏاهر مارجي ويو، جنهن سان برهمڻ گهراڻي جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ اموي خلافت جي سياسي اثر هيٺ اچي وئي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ برهمڻ گهراڻي جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] |- | حڪومتي نظام | موروثي بادشاهت |- | حڪمران گهراڻو | برهمڻ (چچ) گهراڻو |- | اهم شهر | اروڙ، ديبل، نيرون ڪوٽ، برهمڻ آباد، سيوستان |- | اهم معاشي بنياد | زراعت، دريائي واپار، بندرگاهون، محصول |- | مذهبي صورتحال | هندومت، ٻڌ ڌرم ۽ مقامي مذهبي روايتون |- | واپاري رابطا | ايران، عربستان، مڪران، هندستان |- | خاتمو | 712ع ۾ اموي خلافت جي فتح کان پوءِ |} ==== تاريخي اهميت ==== برهمڻ گهراڻي جو دور سنڌ جي تاريخ ۾ قديم ۽ اوائلي اسلامي دور جي وچ واري اهم عبوري مرحلي طور ڏٺو وڃي ٿو. هن دور ۾ سنڌ هڪ مضبوط مقامي رياست جي صورت ۾ موجود هئي، جنهن جا سياسي، فوجي ۽ واپاري رابطا ايران، عربستان ۽ هندستان سان قائم هئا. [[چچ نامو]]، جيڪو هن دور بابت بنيادي تاريخي ماخذن مان هڪ آهي، سنڌ جي سياسي ڍانچي، حڪمرانن، فوجي مهمن ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite book |title=Chach Nama |publisher=Brill}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> 712ع ۾ برهمڻ گهراڻي جي خاتمي سان سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون باب شروع ٿيو، جنهن سان عرب-اسلامي سياسي ۽ ثقافتي اثرن جو دور آغاز ٿيو. ان ڪري برهمڻ گهراڻي کي قديم سنڌ جي آخري وڏي مقامي بادشاهت طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. === عربن جو دور === {{Main|سنڌ تي عربن جي فتح|سنڌ ۾ عرب دور}} ''(712ع کان 11هين صدي عيسوي تائين)'' سنڌ ۾ عربن جو دور 8هين صدي عيسويءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح کان شروع ٿيو ۽ پوءِ اموي، عباسي ۽ هباري حڪمراني جي مرحلن مان گذريو. هن دور ۾ سنڌ پهرين خلافت جي صوبي طور هلي، پوءِ عباسي خلافت جي ڪمزور ٿيڻ سان مقامي عرب نسل جي [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت هيٺ آئي. سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرڪز [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]]، [[منصوره]] ۽ [[ملتان]] هئا. هن دور ۾ سنڌ عرب دنيا، ايران، مڪران، هندستان ۽ هند (महासागर) جي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍجي وئي. [[فائل:ManuscriptAbbasid.jpg|thumb|کاٻو|عباسي دور ۾ لکيل هڪ دستاويز]] [[فائل:Arabsumf1.png|thumb|220px|کاٻو|عربن پاران پاڪستان ۽ هندوستان جي علائقن ۾ ڪيل حڪومت]] [[فائل:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|اموين پاران فتح ڪيل سنڌ: {{legend|#a1584e|[[محمد]] جي وقت ڪيل فتحون 622–632}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده|راشديا خلافت]] دوران ڪيل فتحون ، 632–661}} {{legend|#fad07d|[[خلافت اموي]] دوران فتحون 661–750}}]] ==== فتح کان اڳ اسلامي رابطا ==== سنڌ ۾ اسلام جي شروعات صرف فوجي فتح سان نه ٿي، پر عرب واپارين، ملاحن ۽ ساحلي رابطن وسيلي اسلام سنڌ جي سامونڊي علائقن تائين اڳ ئي پهچي چڪو هو. [[ديبل]] ۽ ٻين بندرگاهن وسيلي سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، بصره ۽ هند महासागर جي ٻين ساحلي علائقن سان لاڳاپيل هئا. جديد مؤرخن موجب سنڌ ۾ اسلام جي اوائلي موجودگيءَ کي ساحلي واپار، ملاح برادرين ۽ عرب-سنڌي تجارتي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref>Richard Eaton, ''The Rise of Islam and the Bengal Frontier''</ref><ref>Romila Thapar, ''Early India''</ref><ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ديبل جي بندرگاهه سان لاڳاپيل باوراجن يا ملاحن بابت ڪجهه روايتن ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي احتياط سان ڏسي ٿي. مؤرخن جي راءِ ۾ ڪجهه ملاحن ۽ واپاري حلقن اسلام قبول ڪيو، پر “گهڻي ڀاڱي سمورن” جي اسلام قبول ڪرڻ واري روايت کي پڪ سان ثابت ٿيل تاريخي حقيقت نٿو چئي سگهجي.<ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ==== محمد بن قاسم جي فتح ==== 711ع ۾ [[اموي خلافت]] جي نوجوان سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] سنڌ تي فوجي مهم شروع ڪئي. هن مهم جو تعلق اموي خلافت جي اوڀر واري سرحدي پاليسي، مڪران ۽ سنڌ جي سياسي حالتن، ديبل جي بندرگاهه ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن سان هو. محمد بن قاسم پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، جتي منجنيقن جو استعمال روايتي ماخذن ۾ ذڪر هيٺ اچي ٿو. ان کان پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان، برهمڻ آباد، اروڙ ۽ آخرڪار ملتان تائين عرب فوجي پيش قدمي ٿي.<ref>Al-Baladhuri, ''Futūḥ al-Buldān''</ref><ref>''Chachnama''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Muhammad ibn Qasim”</ref> 712ع ۾ [[راجا ڏاهر]] عرب فوجن سان جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ خلافت جي سياسي اقتدار جو آغاز ٿيو. راجا ڏاهر کي عرب تاريخنويسيءَ ۾ اڪثر منفي يا غير مقبول حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، پر جديد مؤرخن اهڙن بيانن کي فاتحن جي سياسي بيانيي ۽ فتح نامن جي ادبي روايتن جي تناظر ۾ پڙهڻ تي زور ڏنو آهي.<ref name="Gier">Nicholas F. Gier, ''From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries'', Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion, Gonzaga University, May 2006.</ref><ref name="Naik">{{cite book |last=Naik |first=C.D. |title=Buddhism and Dalits: Social Philosophy and Traditions |year=2010 |publisher=Kalpaz Publications |location=Delhi |isbn=978-81-7835-792-8 |page=32}}</ref> فتح کان پوءِ سنڌو ماٿري جا اهم علائقا، خاص طور ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان، اسلامي حڪمراني هيٺ آيا. عرب جاگرافيائي ۽ تاريخي ماخذن ۾ سنڌ کي اڪثر “سند” سڏيو ويو، جڏهن ته ان کان اوڀر يا اڳتي وارن علائقن لاءِ “هند” جو نالو استعمال ڪيو ويو. ==== انتظامي ۽ شهري تبديليون ==== فتح کان پوءِ سنڌ کي خلافت جي هڪ سرحدي صوبي طور منظم ڪيو ويو. شروعاتي دور ۾ عرب گورنرن فوجي ڇانوڻين، محصولي نظام، امن امان، بندرگاهي واپار ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ديبل عرب سامونڊي واپار جو اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته ملتان اترين سنڌ ۽ پنجاب سان لاڳاپيل مذهبي، تجارتي ۽ فوجي مرڪز بڻيو. [[منصوره]] عرب دور جو سڀ کان اهم شهر بڻجي اڀريو. روايتن موجب اهو شهر برهمڻ آباد جي علائقي ۾ يا ان جي ويجهو آباد ٿيو ۽ بعد ۾ عباسي ۽ هباري دور ۾ سنڌ جي سياسي، علمي ۽ واپاري زندگي جو مرڪز بڻيو. منصوره مان ڪيترائي عالم، شاعر، فقيه، قاضي ۽ رياضي دان پيدا ٿيا، جن ۾ [[ابو مشعر السندي]]، [[ابو عطا سنڌي]]، ابو راجا سنڌي ۽ [[سند بن علي]] جهڙا نالا ذڪر هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite web |author=Seidensticker, Tilman |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/abu-ata-al-sindi-COM_26286 |title=Abū ʿAṭāʾ al-Sindī – Brill Reference |publisher=Brill Reference |accessdate=2012-08-03}}</ref> [[ابو راجا سنڌي]] ۽ [[سند بن علي]] ابتدائي اسلامي دور ۾ “السندي” نسبت سان سڃاتل شخصيتون آهن. عرب تذڪرن موجب انهن جو تعلق سنڌ سان ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ اهي اسلامي علمي، ادبي يا انتظامي حلقن سان وابسته رهيا، پر سندن حياتي بابت تفصيلي ۽ متفقه سوانحي ڄاڻ محدود آهي. ==== عرب دور جي سياسي مرحلن جو خلاصو ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرحلا ! style="background:#99CCFF;" | مرحلو ! style="background:#99CCFF;" | لڳ ڀڳ عرصو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم مرڪز ! style="background:#99CCFF;" | نمايان خصوصيت |- | اموي دور | 712ع – 750ع | خلافت جو صوبو | ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد، ملتان | محمد بن قاسم جي فتح، عرب فوجي ۽ انتظامي نظام جو قيام |- | عباسي دور | 750ع – 9هين صدي | عباسي خلافت جو صوبو | منصوره، ملتان، ديبل | گورنرن جي مقرري، قبائلي ڇڪتاڻ، منصوره جي اهميت |- | هباري دور | 9هين صدي – 11هين صدي | نيم خودمختيار عرب امارت | منصوره | خلافت جي رسمي اطاعت، عملي خودمختياري، مقامي عرب حڪومت |- | غزنوي مداخلت | 11هين صدي | غزنوي اثر | منصوره، ملتان | محمود غزنوي جا حملا ۽ هباري طاقت جو خاتمو |} ==== اموي دور جا گورنر ==== اموي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ گورنرن جي مقرري عراق جي والي ۽ خلافت جي مرڪزي اختيار سان لاڳاپيل هئي. شروعاتي گورنرن جو ڪم فوجي قبضو برقرار رکڻ، محصول گڏ ڪرڻ، مقامي بغاوتن کي روڪڻ ۽ سنڌ کي خلافت جي اوڀر واري سرحدي نظام ۾ شامل ڪرڻ هو. هي فهرست روايتي تاريخي ماخذن ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ ڏنل نالن تي ٻڌل آهي؛ مختلف ماخذن ۾ ڪن گورنرن جي نالن، ترتيب ۽ دورن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ اموي دور جا گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت / ڪردار ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[محمد بن قاسم]] | 712ع – 715ع | اموي سپهه سالار ۽ پهريون عرب گورنر | سنڌ فتح ڪئي، ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان کي عرب اقتدار هيٺ آندو ۽ اسلامي حڪمراني جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[يزيد بن ابي ڪبشه]] | 715ع | اموي گورنر | محمد بن قاسم کان پوءِ مختصر عرصي لاءِ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو. |- | 3 | [[حبيب بن مھلب]] | 715ع – 717ع | اموي گورنر | فوجي ۽ مالي انتظام سنڀاليو ۽ شروعاتي عرب انتظام کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 4 | [[عمر بن مسلم باھلي]] | 717ع – 724ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي سرحدي علائقن ۾ عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. |- | 5 | [[بلال بن احوز تميمي]] | 724ع ۾ ڪجهه ڏينهن | خاص فوجي ذميواري | حبيب بن مهلب جي جيل مان ڀڄي وڃڻ کان پوءِ کيس گرفتار ڪرڻ لاءِ سنڌ موڪليو ويو. |- | 6 | [[جنيد بن عبدالرحمان]] | 724ع – 729ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي اوڀر وارن علائقن ۾ فوجي واڌارن لاءِ مشهور. |- | 7 | [[تميم بن زيد عتبي]] | 729ع – 730ع | اموي گورنر | روايتن ۾ سخاوت جي ڪري مشهور ڄاڻايو ويو آهي. |- | 8 | [[حڪم بن عوانا ڪلبي]] | 730ع – 738ع | اموي گورنر | سياسي بيچيني ۽ سرحدي دفاع جي دور ۾ مقرر ٿيو. |- | 9 | [[عمرو بن محمد بن قاسم]] | 738ع – 743ع | اموي گورنر | باغين ۽ سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون. |- | 10 | [[يزيد بن عرار]] | 743ع – 744ع | اموي گورنر | سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون ۽ اموي اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 11 | [[منصور بن جمھور ڪلبي]] | 744ع – 750ع | اموي دور جو آخري اثرائتو حاڪم | اموي گورنر کان حڪومت کسي حاڪم ٿيو. عباسي انقلاب کان پوءِ عباسي خلافت سان ٽڪراءُ ۾ آيو؛ ان کان پوءِ سنڌ ۾ عباسي گورنرن جو دور شروع ٿيو. |} ==== اموي دور جي تاريخي اهميت ==== اموي دور سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ بنيادي تبديلي جو دور هو. هن دور ۾ سنڌ پہلی ڀيرو اسلامي خلافت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي، عرب فوجي ڇانوڻيون قائم ٿيون، بندرگاهن ۽ واپاري رستن کي نئين اهميت ملي، ۽ عربي ٻولي، اسلامي قانون، محصولي انتظام ۽ خلافت سان لاڳاپيل ادارياتي اثر سنڌ ۾ داخل ٿيا. ساڳئي وقت مقامي سماج، ٻڌ ڌرم، هندومت، جٽ، ميد، واپاري طبقن ۽ عرب حڪمرانن جي وچ ۾ لاڳاپا هڪجهڙا نه هئا، پر مختلف علائقن ۾ مختلف سياسي ۽ سماجي صورتون اختيار ڪندا رهيا. ==== عباسي دور ==== ''(750ع کان 9هين صدي عيسوي تائين)'' 750ع ۾ [[عباسي خلافت]] جي قيام سان سنڌ پڻ اموي اقتدار کان نڪري عباسي خلافت جو صوبو بڻجي وئي. عباسي دور ۾ سنڌ جي سياسي مرڪز طور [[منصوره]] جي اهميت وڌي وئي، جيڪو اسلامي دنيا جي اوڀرئين سرحد تي واقع هڪ اهم انتظامي، واپاري ۽ علمي شهر بڻجي اڀريو. عباسي دور ۾ سنڌ بغداد سان سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي طور ڳنڍيل رهي، جيتوڻيڪ جغرافيائي فاصلي ۽ مقامي قبائلي حالتن سبب مرڪزي حڪومت جي گرفت وقت سان ڪمزور ٿيندي وئي. عباسي دور جي شروعاتي گورنرن کي سنڌ ۾ قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، مالي انتظام ۽ سرحدي دفاع جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. خاص طور عرب قبيلن جي يمني ۽ مضري (حجازي) ڌرين جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن ئي سياسي بحرانن جو سبب بڻيا. ان باوجود عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا جي واپاري ۽ علمي نيٽ ورڪن سان وڌيڪ مضبوط نموني ڳنڍجي وئي. ==== منصوره: عباسي سنڌ جو مرڪز ==== [[منصوره]] عباسي دور ۾ سنڌ جو سڀ کان اهم شهر بڻجي ويو. مؤرخ [[ابن حوقل]]، [[اصطخري]] ۽ [[المسعودي]] منصوره کي هڪ خوشحال، آباد ۽ واپاري مرڪز طور بيان ڪيو آهي. شهر ۾ مسجدون، بازارون، سرڪاري عمارتون ۽ رهائشي پاڙا موجود هئا، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واپار لاءِ اهو اهم مرڪز هو.<ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Masudi, ''Muruj al-Dhahab''</ref> ڪيترا محقق منصوره کي پاڪستان جي سرزمين تي پهرين مڪمل اسلامي منصوبابنديءَ سان آباد ٿيل شهرن مان هڪ قرار ڏين ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== بنو عباس دور جا گورنر ==== عباسي خلافت جي قيام (750ع) کان پوءِ سنڌ اموي اقتدار مان نڪري عباسي خلافت جو اوڀرئين سرحدي صوبو بڻجي وئي. هن دور ۾ [[منصوره]] سنڌ جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. عباسي گورنرن کي قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، جاٽن ۽ ميدن جي مزاحمت، مالي انتظام ۽ خلافت جي مرڪزي پاليسين کي لاڳو ڪرڻ جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. نائين صدي عيسوي تائين عباسي اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ مقامي عرب اشرافيا طاقت حاصل ڪئي ۽ آخرڪار [[هباري خاندان]] نيم خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ ۾ عباسي دور جا عرب گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت (هجري/عيسوي) ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[موسي بن ڪعب تميمي]] | 124ھ–140ھ<br>(758ع تائين) | سنڌ جو پهريون عباسي گورنر. [[منصوره]] جي مرمت ڪرائي ۽ ان کي انتظامي مرڪز طور مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[عينيہ بن موسي]] | 140ھ | سندس دور ۾ خليفي [[ابو جعفر منصور]] سان اختلاف پيدا ٿيا ۽ مرڪزي حڪومت سندس ڪارڪردگيءَ کان ناراض رهي. |- | 3 | [[عمر بن حفص عتڪي]] | 140ھ–151ھ<br>(768ع تائين) | سندس دور ۾ شيعي اثرن جي واڌ ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو. |- | 4 | [[ھشام بن عمرو تغلبي]] | 151ھ–156ھ<br>(768/769ع–772/773ع) | محمد الاشتر ۽ سندس حامين خلاف مهم هلائي؛ عباسي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[معيد بن خليل تميمي]] | | سندس دور ۾ خليفي منصور وفات ڪئي ۽ [[المهدي بالله]] خلافت سنڀالي. |- | 6 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 159ھ لڳ ڀڳ | سندس دور ۾ گجرات جي سامونڊي پاسي کان حملي جو ذڪر ملي ٿو. |- | 7 | [[بسطام بن عمر]] | 159ھ–161ھ | سياسي اختلافن سبب عباسي خلافت طرفان معزول ڪيو ويو. |- | 8 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 161ھ | ٻيهر سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. |- | 9 | [[نصر بن محمد اشعث]] | 161ھ | مختصر عرصي لاءِ مقرر ٿيو، پر ساڳئي سال خليفي المهدي کيس هٽائي ڇڏيو. |- | 10 | [[محمد بن سليمان ھاشمي]] | 161ھ | لڳ ڀڳ ويهه ڏينهن حڪومت ڪئي؛ پوءِ ٻيهر انتظامي تبديليون آنديون ويون. |- | 11 | [[زبير بن عباس]] | 161ھ–162ھ | عباسي مرڪز جو نمائندو؛ هڪ سال کان پوءِ واپس گهرايو ويو. |- | 12 | [[مصباح بن عمرو تغلبي]] | 161ھ–163ھ | سندس دور ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني وڌي وئي. |- | 13 | [[ليث ظريف]] | 164ھ–170ھ<br>(782ع–787ع) | جاٽن جي بغاوت کي بصري کان آيل فوجي مدد سان ڪچليو ويو؛ وبائي صورتحال پڻ پيدا ٿي. |- | 14 | [[سالم يونسي]] | 170ھ–174ھ<br>(787ع–790/791ع) | هارون الرشيد طرفان مقرر ٿيو؛ اصل ۾ اسماعيل بن علي جو غلام هو. |- | 15 | [[اسحاق بن سليمان]] | 174ھ–175ھ | تقريباً هڪ سال حڪومت ڪرڻ بعد وفات ڪري ويو. |- | 16 | [[طيفور بن عبدالله]] | 175ھ | عرب قبيلن جي خونريز جهيڙن سبب معزول ڪيو ويو. |- | 17 | [[جابر بن اسعث طائي]] | مختصر عرصو | قبائلي تڪرارن کي ختم ڪرائڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 18 | [[سعيد بن مسلم]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ پنهنجي ڀاءُ [[ڪثير بن مسلم]] کي نائب مقرر ڪيو. |- | 19 | [[عيسي بن جعفر]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ [[محمد بن عدي]] کي نائب مقرر ڪيو، جنهن جي دور ۾ قبائلي اختلاف وڌيڪ وڌيا. |- | 20 | [[عبدالرحمان]] | مختصر عرصو | حالتن تي ضابطو آڻڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 21 | [[ايوب بن جعفر]] | مختصر عرصو | قبائلي ڇڪتاڻ ختم نه ڪري سگهيو؛ حجازي ۽ يمني عربن جا اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. |- | 22 | [[دائود بن يزيد]] | 220ھ تائين<br>(820ع لڳ ڀڳ) | عرب قبيلن جي اختلافن کي فوجي طاقت سان قابو ڪيو. |- | 23 | [[بشر بن دائود]] | 820ع کان پوءِ | مامون جي دور ۾ بغاوت جو الزام لڳو؛ بعد ۾ پنهنجي وفاداري ثابت ڪئي. |- | 24 | [[غسان بن عباد]] | 213ھ–216ھ | بشر بن دائود خلاف ڪارروائي ڪري کيس مامون جي درٻار ۾ پيش ڪيو. |- | 25 | [[موسي بن يحيٰ برمڪي]] | 221ھ تائين<br>(835ع) | ڪامياب عباسي گورنرن مان شمار ٿئي ٿو؛ سنڌ مان بغداد ويندڙ آمدني جو ذڪر ملي ٿو. |- | 26 | [[عمران بن موسي برمڪي]] | 221ھ–226ھ | جاٽن ۽ ميدن جي بغاوتن کي ڪچليو؛ بعد ۾ هباري عربن هٿان قتل ٿيو. |- | 27 | [[عنبسا بن اسحاق]] | 226ھ–240ھ | [[ديبل]] ۾ تعميراتي ۽ انتظامي سڌارا آندا. |- | 28 | [[هارون بن ابي خالد مروزي]] | 240ھ تائين<br>(854ع/855ع) | سنڌ ۾ عباسي اقتدار جو آخري نمايان نمائندو؛ سندس دور کان پوءِ [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت جو آغاز ٿيو. |} ===== عباسي دور جي مجموعي اهميت ===== {| class="wikitable" |+ سنڌ تي عباسي دور جا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | انتظام | منصوره سنڌ جو مستقل سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو. |- | معيشت | بغداد، بصره ۽ عربي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن سان لاڳاپا مضبوط ٿيا. |- | سماج | عرب، مقامي سنڌي ۽ نو مسلم آباديءَ جو گڏيل سماجي ڍانچو وجود ۾ آيو. |- | مذهب | اسلامي ادارن، مسجدن ۽ علمي مرڪزن ۾ واڌ ٿي. |- | سياست | مرڪزي عباسي طاقت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ مقامي عرب اشرافيا مضبوط ٿي. |- | تاريخي اهميت | هباري خاندان جي اڀار ۽ سنڌ جي نيم خودمختيار اسلامي رياست جي قيام لاءِ بنياد فراهم ٿيو. |} ==== سنڌ ۾ علمي ۽ ثقافتي ترقي ==== عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي علمي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترائي سنڌي عالم، شاعر، رياضي دان، محدث ۽ فقيه اسلامي دنيا جي مختلف مرڪزن تائين پهتا. عربي ماخذن ۾ "السندي" نسبت رکندڙ ڪيترن عالمن جو ذڪر ملي ٿو. [[ابو عطا السندي]] ابتدائي عربي شاعريءَ ۾ مشهور نالو آهي، جڏهن ته [[ابو مشعر السندي]] حديث ۽ علمي حلقن سان لاڳاپيل شخصيت طور سڃاتو وڃي ٿو. اهڙي طرح [[سند بن علي]] رياضي ۽ فلڪيات جي ميدان ۾ عباسي دور جي مشهور عالمن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Encyclopaedia of Islam</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> سنڌ مان بغداد، بصره ۽ ٻين اسلامي مرڪزن تائين علمي رابطن جي موجودگي ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿي ته سنڌ صرف هڪ سرحدي صوبو نه رهي، پر اسلامي علمي تمدن جو سرگرم حصو بڻجي وئي هئي. ==== واپار ۽ بحري رابطا ==== عرب دور ۾ [[ديبل]]، [[لاهري بندر]] ۽ سنڌ جي ٻين سامونڊي مرڪزن جي اهميت وڌي. سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، فارس، اوڀر آفريقا، سري لنڪا، ملائي دنيا ۽ چين تائين واپار ڪندا هئا. [[ابن حوقل]] ۽ [[اصطخري]] سنڌ جي بندرگاهن کي هند महासागर جي اهم واپاري مرڪزن مان شمار ڪيو آهي. سنڌ مان اناج، ڪپهه، ڪپڙو، نير، مصالحا، قيمتي ڪاٺ، جانور ۽ ٻيون شيون برآمد ٿينديون هيون، جڏهن ته عرب دنيا مان ڌاتو، خوشبو، ڪپڙا ۽ ٻيون تجارتي شيون درآمد ٿينديون هيون.<ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref> . ==== هباري خاندان جو دور ==== ''(تقريباً 854ع کان 1025ع تائين)'' نائين صدي عيسويءَ ۾، جڏهن [[عباسي خلافت]] جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي عرب قبيلن ۽ اشرافيه جو اثر وڌيو، تڏهن [[هباري خاندان]] سنڌ ۾ هڪ نيم خودمختيار عرب حڪومت قائم ڪئي. هباري حڪمرانن عباسي خليفي جي رسمي بالادستي برقرار رکي؛ خطبن ۽ سڪن تي خليفي جو نالو جاري رکندا رهيا، پر عملي طور انتظامي، فوجي ۽ مالي اختيار سندن پنهنجي هٿن ۾ هئا. ان ڪري تاريخدان هباري رياست کي عباسي دنيا سان وابسته هڪ خودمختيار يا نيم خودمختيار عرب امارت طور بيان ڪن ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref><ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري حڪومت جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز [[منصوره]] (المنصوره) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم گاديءَ وارو شهر، علمي مرڪز ۽ واپاري شهر بڻجي ويو. نائين صدي عيسويءَ دوران [[عمر بن عبدالعزيز ھباري]] مقامي عرب سردارن مان طاقت حاصل ڪري سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو. ڪجهه جديد محققن موجب هن عباسي خليفي کان سنڌ جي واڳ پنهنجي حوالي ڪرڻ جي درخواست ڪئي، جيڪا ان وقت جي سياسي حالتن سبب قبول ڪئي وئي، ۽ اهڙيءَ طرح هباري اقتدار کي قانوني جواز حاصل ٿيو.<ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ واپار، علم ۽ ثقافتي رابطن جو اهم مرڪز بڻجي وئي. [[ديبل]] [[عربي سمنڊ]] جي هڪ اهم بندرگاهه طور ترقي ڪئي، جتان سنڌي ۽ عربي واپاري ۽ ملاح [[بصره]]، [[عمان]]، [[يمن]]، اوڀر آفريقا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي سامونڊي واپاري مرڪزن تائين سفر ڪندا هئا. هن سامونڊي واپار سنڌ کي [[هندي وڏي سمنڊ]] جي واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان مقامي معيشت ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref>{{cite book|last=Bose|first=Sugata|title=A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire|year=2006|publisher=Harvard University Press|pages=198–201}}</ref> هباري حڪمرانن جي دور ۾ منصوره اسلامي علم، فقه، حديث، نجوم ۽ رياضي جي مطالعي جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. سنڌ مان ڪيترائي عالم ۽ اديب اسلامي دنيا جي مختلف علمي مرڪزن سان لاڳاپيل رهيا. هن دور ۾ عربي ۽ مقامي سنڌي ثقافتن جي وچ ۾ رابطن ۾ واڌ آئي، جنهن سان سنڌ ۾ هڪ منفرد اسلامي-سنڌي تمدني ماحول وجود ۾ آيو.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== هباري حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ هباري خاندان جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گادي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيت |- | [[عمر بن عبدالعزيز هباري]] | تقريباً 854ع – 914ع | منصوره | هباري اقتدار جو باني؛ عباسي خلافت جي رسمي اطاعت سان عملي خودمختياري حاصل ڪئي. |- | [[عبدالله بن عمر هباري]] | 10هين صدي | منصوره | علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو دور؛ ڪجهه روايتن موجب قرآن جو سنڌي ترجمو هن دور سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. |- | [[عمر بن عبدالله ھباري]] | 11هين صدي جي شروعات | منصوره | هباري دور جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ اسماعيلي اثر وڌيا. |} ==== قرآن جو سنڌي ترجمو ==== سنڌ جي اسلامي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ مشهور روايت موجب هباري دور ۾ هڪ مقامي هندو حڪمران جي درخواست تي قرآن پاڪ جو سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو تيار ڪيو ويو. جيڪڏهن اها روايت درست مڃجي ته اهو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ ۾ قرآن جي سڀ کان پراڻن ترجمن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. البت مؤرخن ۾ ان واقعي جي تفصيل ۽ نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جو خاتمو ==== 11هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سلطان محمود غزنوي]] ملتان ۽ سنڌ تي فوجي مهمون هلائيون. مختلف تاريخي ماخذن موجب 1024ع کان 1026ع جي وچ واري عرصي ۾ منصوره تي غزنوي اثر قائم ٿيو ۽ هباري خاندان جي سياسي طاقت ختم ٿي وئي. ان سان سنڌ ۾ تقريباً ٽن صدين تي پکڙيل عرب حڪمراني جو باب بند ٿيو ۽ سنڌ غزنوي سياسي دائري جو حصو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, “Mahmud of Ghazni”</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جي تاريخي اهميت ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ عرب دور جا ڊگهي مدي وارا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبي ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | مذهب | اسلام جو مستقل قيام ۽ مسلم آباديءَ جي شروعات |- | ٻولي | عربي لفظن ۽ اسلامي اصطلاحن جو سنڌي ٻوليءَ ۾ دخول |- | شهرسازي | منصوره جهڙن اسلامي شهرن جو قيام |- | واپار | عرب دنيا، اوڀر آفريقا ۽ هند महासागर سان واپاري رابطن ۾ واڌ |- | علم | سنڌي عالمن جو اسلامي علمي دنيا سان ڳانڍاپو |- | انتظام | اسلامي مالياتي، عدالتي ۽ انتظامي ادارن جو تعارف |- | ثقافت | سنڌي ۽ عربي ثقافتي عنصرن جي ميلاپ سان نئين سماجي روايتن جو جنم |} ===عربن کان پوء=== [[محمود غزنوي]] (998ع–1030ع) جي دور ۾ سنڌ تي اسماعيلي حڪمران خاندانن جي حڪومت هئي. محمود غزنوي، جيڪو سني عقيدي جو وڏو حامي هو، 1025ع ۾ [[ملتان]] ۽ [[اوچ]] تي حملو ڪري اتان جي اسماعيلي حڪمران کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ هن 1026ع ۾ بکر ۽ سيوستان (سيوهڻ) تي قبضي لاءِ پڻ فوج موڪلي. [[سومنات]] جي فتح کان پوءِ هن ڪڇ جي ريگستان مان گذرندي هباري خاندان جي گاديءَ واري هنڌ منصوره جو گهيرو ڪيو ۽ شهر کي ڦري لٽي باهه ڏئي ساڙي ڇڏيو.<ref name="Masumi32-37">{{cite book |last=معصوم بکري |first=مير |title=تاريخ معصومي |location=بمبئي |year=1938 |pages=32–37 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> غزنوين کان پوءِ جڏهن غوري اقتدار ۾ آيا ته [[معزالدين غوري]] پنهنجي غلام [[ناصرالدين قباچه]] کي ملتان ۽ اوچ جو حاڪم مقرر ڪيو (1206ع–1228ع). معزالدين جي وفات کان پوءِ ناصرالدين قباچه عملي طور خودمختيار حڪمران بڻجي ويو ۽ سيوستان ۽ ديبل تي به قبضو ڪري ورتائين. هن سنڌ جي سامونڊي علائقن وارن تقريباً سڀني شهرن کي پنهنجي حڪومت هيٺ آندو. سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندڙ ستن راجائن قباچه جي بالادستي تسليم ڪئي ۽ کيس خراج ڏيڻ لڳا.<ref name="MubarakAliQubacha78-79">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |pages=78–79 }}</ref><ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—120-121 }}</ref> قباچه جي دورِ حڪومت ۾ سنڌ تي هڪ وڏي آفت نازل ٿي. [[جلال الدين خوارزم شاهه]] (1220ع–1231ع)، جيڪو [[چنگيز خان]] کان لڳاتار شڪستن کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو، پاڻ ته منگولن هٿان شڪست کاڌل، پنهنجي ملڪ جي تباهي ڏٺل ۽ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاريندڙ شخص هو، پر سنڌ لاءِ به مصيبت بڻجي آيو. پناهه ۽ امن جي تلاش ڪرڻ بدران هن سنڌ جي شهرن ۽ ڳوٺن تي حملا شروع ڪيا. هن شهرن تي قبضو ڪيو، ماڻهن کي قتل ڪرايو، ديهاتن کي ڦريو، ڳوٺن ۽ شهرن کي باهيون ڏنيون. ٿوري ئي عرصي، يعني 1221ع کان 1223ع تائين، هن سنڌ جي وڏي حصي کي تباهي ۽ برباديءَ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.<ref name="MubarakAliQubacha82">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |page=82 }}</ref></ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> === سومرن جو دور === {{Main|سومرن جي سنڌ تي حڪومت}} تقريباً 11هين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[حباري خاندان]] جي زوال ۽ [[غزنوي سلطنت]] جي سنڌ ۾ مداخلت کان پوءِ سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو، جيڪو تاريخ ۾ '''سومرن جي دور''' جي نالي سان مشهور آهي. سومرا گهراڻو اسلامي دور کان پوءِ سنڌ ۾ اُڀرندڙ پهريون وڏو مقامي حڪمران خاندان هو، جنهن ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جي وسيع علائقن تي حڪومت قائم ڪئي. سندن حڪمراني لڳ ڀڳ ٽي صديون جاري رهي ۽ ان کي سنڌ جي مقامي سياسي خودمختياري جي بحاليءَ جي علامت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf|title=The Soomras of Sindh|publisher=University of Karachi}}</ref> سومرن جي ابتدا ۽ نسب بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه روايتي بيانن موجب سومرا عرب نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته جديد محققن جي اڪثريت کين سنڌ جي مقامي قبيلائي ۽ سماجي ڍانچي سان ڳنڍي ٿي. سومرن جي اوائلي تاريخ بابت دستاويزي مواد محدود هجڻ ڪري سندن شروعاتي حڪمرانن ۽ حڪومتي ارتقا بابت ڪيترائي سوال اڃا تائين علمي بحث جو موضوع آهن. خاص طور تي [[خفيف سومرو]] جي شخصيت بابت اهو واضح ناهي ته هو حباري دور جو آخري حڪمران هو يا سومرا اقتدار جو ابتدائي نمائندو.<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind</ref> حباري اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ ۽ [[محمود غزنوي]] جي [[منصوره]] تي حملي کان پوءِ سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن گڏجي هڪ نئين سياسي قوت طور اُڀريا. روايتي بيانن موجب 1025ع ڌاري ماتلي تعلقي جي ٿري نالي علائقي ۾ مقامي سردارن جي هڪ گڏجاڻي ٿي، جنهن ۾ سومرا سردار کي ڏکڻ سنڌ جو حڪمران تسليم ڪيو ويو. ان واقعي کي سنڌ ۾ مقامي اقتدار جي بحاليءَ جي شروعات تصور ڪيو ويندو آهي.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref> سومرا دور رڳو هڪ حڪمران خاندان جي تاريخ نه پر سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن جي سياسي اتحاد جي تاريخ پڻ آهي. ان دور ۾ [[سما]]، [[سهتا]]، [[ابڙا]]، [[سوڍا]]، [[چنا]]، [[پنھور]]، [[پھوڙ]]، [[گجر]]، [[ڀٽي]]، [[جاڙيجا]]، [[ٿھيم]]، [[ڳاها]]، [[جوڻيجا]]، [[راجپر]] ۽ ٻين قبيلن سنڌ جي سياسي ۽ فوجي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي قبيله [[ميرپور ماٺو]] کان وٺي ڪڇ ۽ ڀوڄ تائين مختلف علائقن ۾ آباد هئا ۽ مقامي خودمختياري برقرار رکندي سومرا حڪمرانن کي فوجي ۽ مالي سهڪار فراهم ڪندا هئا. سومرا دور ۾ [[محمد طور]]، [[ٺٽو]]، [[ڌرڪ]] ۽ ٻين شهرن کي سياسي اهميت حاصل رهي. سنڌ جي زرعي معيشت، دريائي واپار ۽ مقامي ثقافت کي پڻ هن دور ۾ استحڪام حاصل ٿيو. ان دور جي لوڪ روايتن ۽ رزميه داستانن، خاص طور [[دودو چنيسر]] جي ڪهاڻي، سومرا حڪمرانن کي سنڌي قومي يادگيريءَ جو اهم حصو بڻائي ڇڏيو. تاريخي ذريعن موجب سومرا حڪمرانن گهڻو ڪري مقامي خودمختياري برقرار رکي، جيتوڻيڪ وقت بوقت غزنوي، غوري ۽ دهلي سلطنتن جي سياسي اثر هيٺ به رهيا. 14هين صديءَ جي شروعات تائين سندن اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو ۽ آخرڪار [[ھمير سومرو]] جي دور کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو.<ref>Baloch, N. A., Soomran-jo-Daur</ref><ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ==== سومرا گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | سومرا گهراڻي جا حڪمران |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | تعلق / جانشيني ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سومرو (امير)|سومرو سردار]] | تقريباً 1053ع کان | باني حڪمران | ڏکڻ سنڌ ۾ سومرا اقتدار جو بنياد وڌو؛ گادي [[محمد طور]] ۾ قائم ڪئي. |- | 2 | [[ڀونگر سومرو|ڀونگر بن سومرو]] | وفات 1068ع (461ھ) | سومرو سردار جو پٽ | ابتدائي سومرا حڪومت کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[دودو سومرو|دودو اول]] | تقريباً 1068ع–1098ع | ڀونگر جو جانشين | لاڙ کان [[نصرپور]] تائين اقتدار وڌايو. |- | 4 | [[تاراٻائي]] | 491ھ کان پوءِ | سنگھار جي سرپرست | نابالغ وارث جي نالي ۾ حڪومت هلائي. |- | 5 | [[سنگھار سومرو]] | تقريباً 1120ع تائين | دودو خاندان | سندس وفات کان پوءِ جانشيني جو مسئلو پيدا ٿيو. |- | 6 | [[راڻي ھمو ٻائي]] | | سنگھار جي زال | گادي [[ڌرڪ]] منتقل ڪئي. |- | 7 | [[خفيف سومرو]] | وفات 536ھ | هِمو ٻائي جو ڀاءُ | اقتدار جي منتقلي واري مرحلي جو حڪمران. |- | 8 | [[عمر سومرو پھريون]] | تقريباً 40 سال | جانشين | وفات 576ھ. |- | 9 | [[دودو سومرو ٻيون]] | وفات 590ھ | دودو خاندان | خانداني اقتدار جي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 10 | [[ڀونگر سومرو ٻيون]] | 33 سال | دودو اول جي نسل مان | وفات 623ھ. |- | 11 | [[خيرو سومرو]] | 16 سال | جانشين | سومرا اقتدار کي برقرار رکيو. |- | 12 | [[محمد طور سومرو]] | 15 سال | جانشين | محمد طور سان منسوب روايتون ملن ٿيون. |- | 13 | [[خيرو بن محمد]] | 15 سال | محمد طور جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 14 | [[دودو سومرو ٽيون]] | 14 سال | خيرو جو پٽ | سومرا خاندان جي وچئين دور جو حڪمران. |- | 15 | [[طائي سومرو]] | 14 سال | دودو ٽيون جو پٽ | اقتدار جي وراثتي تسلسل جو حصو. |- | 16 | [[چنيسر سومرو]] | 18 سال | طائي جو پٽ | ليلان-چنيسر جي مشهور لوڪ روايت سان لاڳاپيل. |- | 17 | [[ڀونگر سومرو ٽيون]] | 15 سال | چنيسر جو پٽ | پيءُ کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. |- | 18 | [[خفيف سومرو ٻيون]] | 18 سال | ڀونگر ٽيون جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 19 | [[دودو سومرو چوٿون]] | 25 سال | خفيف ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي آخري مضبوط مرحلي جو حڪمران. |- | 20 | [[عمر سومرو ٻيون]] | 35 سال | دودو چوٿون جو پٽ | ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪئي. |- | 21 | [[ڀونگر سومرو چوٿون]] | 10 سال | عمر ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي زوال واري دور جو حڪمران. |- | 22 | [[ھمير سومرو]] | وفات 1403ع / 843ھ | آخري حڪمران | سومرا خاندان جو آخري حڪمران؛ ان کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جو حڪمران بڻيو. |} === سمن جو دور === {{Main|سمن جي سنڌ تي حڪومت}} [[فائل:View of Makli by Usman Ghani.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] جو هڪ نظارو]] چوڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سومرا خاندان]] جي زوال کان پوءِ [[سما گھراڻو|سمن خاندان]] سنڌ جي غالب سياسي قوت طور اُڀريو ۽ تقريباً 1351ع کان 1524ع تائين سنڌ جي وڏن حصن تي حڪومت ڪئي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref> سمن جو تعلق [[سما]] قبيلائي گروهه سان هو، جيڪو سنڌ، ڪڇ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ اثرائتو هو. [[ڄام انڙ]] (ڄام انڙ فيروزالدين) کي سمن اقتدار جي شروعاتي اهم حڪمرانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو، جنهن [[دهلي سلطنت]] جي اثر کي چئلينج ڪندي سنڌ ۾ مقامي اقتدار کي مستحڪم بڻايو ۽ خودمختيار حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref> سمن حڪمرانن مقامي سياسي ادارن کي مضبوط ڪندي سنڌ ۾ هڪ نسبتاً مستحڪم حڪومت قائم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ زراعت، واپار، دستڪاري ۽ شهري زندگيءَ کي ترقي حاصل ٿي. سندن دور ۾ سنڌ عربي سمنڊ وسيلي [[فارس]]، [[عرب دنيا]]، اوڀر آفريقا، [[گجرات]] ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان واپاري رابطن جو اهم مرڪز رهي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire''</ref> هن واپاري سرگرميءَ جي نتيجي ۾ سنڌ جي بندرگاهن، خاص طور [[ٺٽو]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن سامونڊي مرڪزن، کي وڏي اقتصادي اهميت حاصل ٿي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ سياسي، تجارتي، علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز بڻجي اُڀريو. وقت سان گڏ ٺٽو قديم [[ديبل]] جي جاءِ تي سنڌ جو سڀ کان اهم واپاري شهر بڻجي ويو. سمن حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ [[سنڌي ادب]]، فن تعمير، موسيقي ۽ ٻين فنون لطيفه کي نمايان ترقي حاصل ٿي. هن دور جي مشهور شخصيتن ۾ [[قاضي قاضن]]، [[دريا خان]] ۽ [[مخدوم بلاول]] شامل آهن، جن سنڌ جي علمي، سياسي ۽ روحاني زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>Nabi Bakhsh Baloch, ''History of Sindhi Literature''</ref> سمن سلطنت پنهنجي عروج تي [[ڄام نظام الدين ثاني]] (ڄام نندو) جي دورِ حڪومت (1461ع–1509ع) ۾ پهتي، جنهن کي سمن دور جو سنهري زمانو سڏيو وڃي ٿو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Dawn, "Jam Nizamuddin II: The Sultan of the Samma Dynasty"</ref> سندس دور ۾ سياسي استحڪام، زرعي خوشحالي، واپار، فن تعمير ۽ ثقافتي سرگرمين کي غيرمعمولي ترقي ملي. وطن سان وابستگي، عوامي ڀلائي ۽ تعميري منصوبن کي هٿي ڏني وئي، جنهن سبب سمن حڪمراني سنڌ جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ مستحڪم مقامي حڪومتن مان هڪ طور سڃاتي وڃي ٿي. هن دور جو سڀ کان مشهور يادگار [[مڪلي]] جو قبرستان آهي، جتي سمن حڪمرانن، اميرن، عالمن ۽ صوفين جا مقبرا موجود آهن. مڪلي جي تاريخي يادگارن کي سندن فن تعمير، سنگتراشي ۽ ثقافتي اهميت سبب [[يونيسڪو]] 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>UNESCO World Heritage Centre, Makli, Thatta</ref> مڪلي ۽ ٺٽو گڏجي سمن دور جي سياسي طاقت، ثقافتي عظمت ۽ فني مهارت جا نمايان نشان بڻيا. سمن سلطنت جي آخري دور ۾ اندروني سياسي اختلافن ۽ جانشيني جي تڪرارن سبب مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو. جيتوڻيڪ ٺٽو هڪ وڏو ۽ خوشحال شهر هو، پر حڪومت وٽ اهڙي مضبوط فوج موجود نه هئي، جيڪا [[ارغون]] ۽ [[ترخان]] حڪمرانن جي وڌندڙ فوجي دٻاءَ جو مقابلو ڪري سگهي. نتيجي طور ڪيترائي سما امير ۽ حڪمران جنگين ۾ مارجي ويا ۽ آخرڪار [[ڄام فيروز]] جي دور ۾ ٺٽو [[ارغون|ارغونن]] جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان سان سمن حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ارغون دور جو آغاز ٿيو.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia of Islam, "Samma Dynasty"</ref> ==== سمن گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سمن خاندان جا حڪمران (1339ع–1527ع) ! style="background:#99CCFF; width:6%;" | نمبر ! style="background:#99CCFF; width:28%;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF; width:18%;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF; width:48%;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ڄام انڙ]] | 1339ع–1352ع | سمن اقتدار جو باني حڪمران؛ دهلي سلطنت جي اثر کان نجات حاصل ڪري سنڌ ۾ سما حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[ڄام جوڻو]] | 1352ع–1367ع | رياست کي مستحڪم ڪيو ۽ سما اقتدار کي سنڌ جي مختلف علائقن تائين وڌايو. |- | 3 | [[ڄام بابينو]] | 1367ع–1379ع | سمن سلطنت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 4 | [[ڄام تماچي]] | 1379ع–1389ع | سنڌي لوڪ ادب ۾ نوري ڄام تماچي جي داستان سبب مشهور؛ سندس دور کي ثقافتي اهميت حاصل آهي. |- | 5 | [[ڄام صلاح الدين]] | 1389ع–1391ع | مختصر عرصي تائين حڪومت ڪئي ۽ اندروني سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 6 | [[ڄام نظام الدين ڀمڀرو]] | 1391ع–1398ع | سمن سلطنت جي سياسي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 7 | [[ڄام علي شير]] | 1398ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ جانشيني جي تڪرارن واري دور سان لاڳاپيل. |- | 8 | [[ڄام ڪرن]] | 1398ع | مختصر مدت لاءِ اقتدار سنڀاليو؛ سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 9 | [[ڄام فتح خان]] | 1398ع–1414ع | سمن اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪيو ۽ رياست جي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪيو. |- | 10 | [[ڄام جوڻو ٻيون]] | 1414ع–1442ع | ڊگهي حڪمراني دوران سنڌ ۾ سياسي استحڪام برقرار رهيو. |- | 11 | [[ڄام مبارڪ]] | 1442ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو. |- | 12 | [[ڄام سڪندر شاهه]] | 1442ع–1444ع | جانشيني جي دور ۾ اقتدار سنڀاليو. |- | 13 | [[ڄام راءِ ڏنو]] | 1444ع–1453ع | سلطنت جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي کي برقرار رکيو. |- | 14 | [[ڄام سنجر]] | 1453ع–1461ع | ڄام نندي جي اقتدار لاءِ سياسي بنياد فراهم ڪيا. |- | 15 | [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين سمو (ڄام نندو)]] | 1461ع–1508ع | سمن سلطنت جو سڀ کان مشهور ۽ طاقتور حڪمران. سندس دور کي سمن راڄ جو سنهري دور سڏيو وڃي ٿو. [[ٺٽو]] علم، واپار ۽ ثقافت جو وڏو مرڪز بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جي تعميراتي ترقي عروج تي پهتي. |- | 16 | [[ڄام فيروز]] | 1508ع–1527ع | سمن خاندان جو آخري حڪمران. سندس دور ۾ ارغونن سان جنگيون ٿيون ۽ آخرڪار سمن سلطنت جو خاتمو ٿيو. |} سمن خاندان سنڌ جي وچئين دور جي سڀ کان اهم مقامي مسلمان سلطنتن مان هڪ هو، جنهن تقريباً ٻه صديون سنڌ تي حڪومت ڪئي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، علمي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جو عظيم قبرستان هن دور جي فن تعمير ۽ ثقافتي ورثي جي نمايان علامت طور اڄ به موجود آهي. === ارغون ۽ ترخان دور === {{Main|ارغون خاندان|ترخان خاندان}} [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ ارغون ۽ ترخان دور جا مقبرا]] [[سمن خاندان]] جي زوال کان پوءِ سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ تي [[ارغون خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي. 1519ع کان 1521ع جي وچ ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي فوجي مهمون هلائي سمن اقتدار جو خاتمو ڪيو ۽ هيٺين سنڌ تي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Nabi Bakhsh Khan Baloch, ''History of Sindh''</ref> ارغون حڪمران اصل ۾ وچ ايشيا جي ترڪ-مغل نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ [[قنڌار]] مان سنڌ ڏانهن منتقل ٿيا هئا. سندن اقتدار سان سنڌ ۾ هڪ نئين سياسي دور جو آغاز ٿيو، جنهن دوران سنڌ جا لاڳاپا وچ ايشيا، قنڌار ۽ مغل دنيا سان وڌيڪ مضبوط ٿيا. [[شاھ بيگ ارغون]] 1522ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس پٽ [[شاھ حسين ارغون]] اقتدار سنڀاليو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> شاهه حسين کي ارغون دور جو سڀ کان بااثر حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. سندس حڪومت دوران سنڌ ۾ نسبي سياسي استحڪام قائم رهيو ۽ [[ٺٽو]] هڪ اهم تجارتي مرڪز طور ترقي ڪندو رهيو. هن ئي دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهه]] [[همايون]] شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ سنڌ پهتو ۽ ڪجهه عرصو سنڌ جي مختلف علائقن ۾ رهيو. تاريخي ذريعن موجب همايون ۽ شاهه حسين ارغون جي لاڳاپن ۾ سياسي بي اعتمادي موجود رهي، جنهن سبب همايون کي سنڌ ۾ گهڻيون ڏکيائون پيش آيون.<ref>Ghulam Muhammad Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref> شاهه حسين ارغون 1555ع ۾ وفات ڪئي. سندس ڪو سڌو وارث موجود نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس اڪيلو پٽ اڳ ئي وفات ڪري چڪو هو. سندس حڪومت جي آخري دور ۾ سنڌ عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي. [[بکر]] کان [[سيوهڻ]] تائين مٿيون سنڌ [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جي قبضي هيٺ هئي، جڏهن ته هيٺين سنڌ تي شاهه حسين جو سڌو اقتدار برقرار هو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ارغونن کان پوءِ ترخان اقتدار ۾ آيا، جن جي دور ۾ سنڌ ٻن حصن ۾ ورهائجي وئي. هيٺين سنڌ، جنهن جي گادي [[ٺٽو]] هئي، عيسيٰ خان ترخان (1555ع–1566ع) جي حڪمراني هيٺ هئي، جڏهن⁠تہ مٿين سنڌ، جنهن جي گادي [[بکر]] هئي، سلطان محمود خان (1555ع–1574ع) جي قبضي هيٺ هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. سلطان محمود خان، هندستان جي مغل شهنشاهن جي اثر کي متوازن رکڻ لاءِ، [[صفوي سلطنت|ايران جي صفوي بادشاهن]] سان سٺا لاڳاپا قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن قيمتي تحفن سان گڏ ڪيترائي سفارتي وفد ايران ڏانهن موڪليا، ۽ بدلي ۾ کيس پڻ صفوي بادشاهه طرفان قيمتي تحفا حاصل ٿيا.<ref>{{cite book |title=تحفة الڪرام |page=196 }}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> شاهه حسين جي وفات کان پوءِ [[مرزا عيسيٰ ترخان]] اقتدار حاصل ڪيو، جيڪو اڳ ۾ شاهه بيگ ارغون سان گڏ سنڌ آيو هو. جيتوڻيڪ ڪجهه روايتن موجب مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ سنڌ جي ورهاست بابت هڪ سمجھوتو موجود هو، پر شاهه حسين جي وفات کان پوءِ مرزا عيسيٰ سڄي سنڌ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان وقت ملڪ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني پيدا ٿي وئي ۽ مقامي سردارن [[سيوهڻ]] تي قبضو ڪري ورتو. مرزا عيسيٰ فوجي طاقت سان اڳتي وڌي سيوهڻ تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ پوءِ اتر طرف [[بکر]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, Journal of Sindh Historical Society, pp. 71–72</ref> انهيءَ سياسي تڪرار دوران مرزا عيسيٰ ترخان [[پورچوگال]] جي نوآبادياتي قوت کان فوجي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن [[باسين]] (Bassein) ۾ موجود پورچوگالي گورنر ڏانهن سفير موڪلي فوجي امداد گهري ۽ بدلي ۾ مالي معاوضي ۽ واپاري سهولتن جو واعدو ڪيو. پورچوگالي حڪومت [[پيڊرو باريٽو رولن]] (Pedro Barreto Rolim) جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 700 سپاهي موڪليا، جيڪي جهازن ذريعي ٺٽي پهتا.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> بهرحال، ان وقت تائين مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ صلح ٿي چڪي هئي، جنهن سبب پورچوگالي فوج جي ضرورت ختم ٿي وئي. جڏهن پورچوگالي ڪمانڊر پنهنجي مهم جي خرچن جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو ته ٺٽي جي انتظاميا طرفان کيس اطمينان بخش جواب نه مليو. نتيجي طور پورچوگالي فوجن ٺٽي تي حملو ڪيو، جنهن دوران شهر کي وڏي تباهي ۽ نقصان پهتو. هي واقعو سنڌ جي تاريخ ۾ يورپي سامونڊي طاقتن جي ابتدائي فوجي مداخلتن مان هڪ اهم مثال شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> ترخان خاندان بعد ۾ ارغونن جي جانشين طور سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو. ترخان دور ۾ [[ٺٽو]] پنهنجي سياسي ۽ واپاري اهميت برقرار رکي، جڏهن ته [[مڪلي]] ۾ ڪيترائي شاندار مقبرا ۽ يادگار تعمير ڪيا ويا، جيڪي اڄ به سنڌ جي اسلامي فن تعمير جي اهم ترين ورثن مان شمار ٿين ٿا.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Historical Monuments at Makli, Thatta</ref> آخرڪار 1592ع ۾ [[مغل سلطنت]] جي شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جنهن سان ارغون ۽ ترخان دور جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ مغل سلطنت جو صوبو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> ==== ارغون گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون خاندان جا حڪمران، سنڌ ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[شاھ بيگ ارغون]] | 1520ع – 1524ع | [[ٺٽو]] / [[بکر]] | باني حڪمران | [[سما گھراڻو|سمن سلطنت]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز]] کي شڪست ڏئي سنڌ ۾ ارغون اقتدار قائم ڪيو؛ سنڌ ۾ ارغون خاندان جو باني حڪمران شمار ٿئي ٿو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> |- | 2 | [[شاھ حسين ارغون]] | 1524ع – 1554ع | [[ٺٽو]] | آخري ارغون حڪمران | ارغون خاندان جو سڀ کان اهم ۽ ڊگهي عرصي تائين حڪمراني ڪندڙ حڪمران هو. سندس دور ۾ [[همايون]] سنڌ آيو. حڪومت جي آخري مرحلي ۾ سنڌ عملي طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهائجي وئي.<ref>G. M. Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref><ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون دور سان لاڳاپيل اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور جا اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | علائقو ! style="background:#99CCFF;" | ارغون حڪمران سان تعلق ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[فاضل ڪوڪلتاش]] | ارغون امير | مٿيون سنڌ | [[شاھ بيگ ارغون]] جو ويجهو ساٿي | شاهه بيگ ارغون جو اهم فوجي امير ۽ اعتماد وارو ساٿي هو. |- | 2 | [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] | علائقائي حاڪم / امير | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ مٿيون سنڌ | [[فاضل ڪوڪلتاش]] جو پٽ | شاهه حسين ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو عملي حڪمران رهيو؛ بکر ۽ سيوهڻ جي علائقن ۾ سندس اثر نمايان هو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور کان پوءِ ترخان اقتدار جو آغاز ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گهراڻو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[مرزا عيسيٰ ترخان]] | 1554ع – 1567ع | [[ترخان خاندان]] | ارغون اقتدار کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي | [[شاھ حسين ارغون]] جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ ۾ ترخان خاندان جي حڪومت قائم ڪئي.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh</ref> |} جديد تاريخي تحقيق ۽ مستند ماخذن مطابق سنڌ ۾ ارغون خاندان جا اصل خودمختيار حڪمران فقط ٻه هئا: [[شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[شاھ حسين ارغون]]. 1554ع کان پوءِ اقتدار [[ترخان خاندان]] ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کي ڪيترائي مؤرخ ارغون دور جي جانشين شاخ تصور ڪن ٿا، پر سياسي لحاظ کان اهو الڳ حڪمران گهراڻو شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Arghun dynasty</ref><ref>Tarkhan dynasty</ref> ترخانن جي حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو، جڏهن سنڌ [[مغل سلطنت]] جي قبضي ۾ آئي. ترخان خاندان جو آخري حڪمران، [[جاني بيگ ترخان]] (1585ع–1592ع)، مغل درٻار ۾ منصبدار مقرر ٿيو. سندس پٽ [[غازي بيگ ترخان]] [[جهانگير]] جو منظورِ نظر بڻجي ويو ۽ کيس [[قنڌار]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن انهيءَ حيثيت ۾ 1608ع کان 1612ع تائين قنڌار جي حڪومت سنڀالي.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—122 }}</ref> . === مغلن جو دور === {{Main|ٺٽو صوبو|مغل سلطنت}} 1524ع ۾، توڙي جو مغل شهنشاهت جو دارومدار ارغون ۽ ترخان فوجين تي هو، تنهن باوجود سنڌ جي ڪجهه بادشاهن انهن جو استقبال ڪيو. اڳتي ايندڙ وقت ۾ سنڌي مغلن جي اثر هيٺ رهيا. [[فائل:Shah Jahan Mosque Thatta.jpg|thumb|کاٻو|[[شاھجھان مسجد، ٺٽو]]، جيڪا مغل دور جي اهم تعميري يادگارن مان هڪ آهي]] [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|مغل دور ۾ [[مڪلي]] سنڌ جو اهم علمي ۽ ثقافتي مرڪز رهيو]] 1592ع ۾ [[اڪبر اعظم]] جي فوجن ارغون ۽ ترخان حڪمرانن کي شڪست ڏئي سنڌ کي [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ مغلن جي انتظامي نظام جو حصو بڻجي وئي.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> شروعاتي طور سنڌ کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي ماتحت رکيو ويو، پر بعد ۾ [[ٺٽو]] کي مرڪز بڻائي الڳ انتظامي وحدت قائم ڪئي وئي، جيڪا تاريخ ۾ ''ٺٽو صوبو'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref>Thatta Subah, Mughal Province</ref><ref>Irfan Habib, ''Atlas of the Mughal Empire''</ref> مغل دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، بندرگاهي ۽ صنعتي شهرن مان هڪ بڻجي ويو. هتي ڪپڙي جي صنعت، خاص طور سنڌي سوٽي ڪپڙي ۽ ريشمي شين جي پيداوار، وڏي پيماني تي ٿيندي هئي. ٺٽي جا واپاري رابطا [[فارس]]، [[عربستان]]، [[عمان]]، اوڀر آفريقا ۽ يورپي واپاري ڪمپنين سان قائم هئا.<ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref><ref>Thatta, Mughal Trade Networks</ref> مغل دور ۾ سنڌ جي زرعي آمدني، واپاري محصولن ۽ سامونڊي تجارت سلطنت لاءِ اهم اقتصادي حيثيت رکي ٿي. [[شاھجھان]] جي دور ۾ سنڌ خاص ترقي حاصل ڪئي. ٺٽي ۾ شاندار [[شاھجھان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] تعمير ڪئي وئي، جيڪا مغل فن تعمير جو هڪ اهم شاهڪار سمجهي وڃي ٿي.<ref>UNESCO – Shah Jahan Mosque, Thatta</ref><ref>Catherine Asher, ''Architecture of Mughal India''</ref> ان دور ۾ ٺٽو علم، ادب، تصوف ۽ اسلامي تعليم جو پڻ اهم مرڪز بڻيو، جتي ڪيترائي عالم، صوفي ۽ مؤرخ سرگرم رهيا. سترهين صديءَ دوران مغل حڪمرانن سنڌ تي ''صوبيدارن'' يا ''نوابن'' جي ذريعي حڪومت ڪئي. انهن جو بنيادي ڪم انتظامي ڪنٽرول، ماليات جي وصولي، فوجي تحفظ ۽ سامونڊي واپار جي نگراني هو.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Mughals''</ref><ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire''</ref> وقت سان گڏ مغل مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي طاقتور خاندانن، خاص طور [[ڪلھوڙا خاندان]]، جو اثر وڌڻ لڳو. ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين مغل اقتدار عملي طور ڪمزور ٿي ويو ۽ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جهڙن مقامي حڪمرانن سنڌ ۾ خودمختيار اقتدار قائم ڪرڻ شروع ڪيو. آخرڪار 1737ع–1740ع جي وچ ۾ مغل سياسي ڪنٽرول تقريباً ختم ٿي ويو ۽ سنڌ تي [[ڪلھوڙا خاندان]] جي مستقل حڪومت قائم ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== مغل دور جي اهم صوبيدارن ۽ نوابن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ (ٺٽو صوبو) جا اهم مغل صوبيدار / نواب ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | عهدو ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | مغل ماتحت حڪمران | 1592ع–1593ع | مغلن اڳيان شڪست بعد اڪبر اعظم جي ماتحت رهيو؛ ارغون-ترخان اقتدار جي خاتمي ۽ مغل دور جي شروعات سان لاڳاپيل.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 2 | [[مرزا رستم صفوي]] | صوبيدار | 1593ع | سنڌ ۾ مغل انتظامي نظام جي شروعاتي عملدرآمد سان لاڳاپيل پهرين اهم مقررين مان هڪ.<ref>Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 3 | [[امير خان اول]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1629ع–1647ع | [[شاھجھان]] جي دور جو مشهور مغل گورنر؛ سندس دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام ۽ اقتصادي سرگرمين ۾ واڌ ٿي. |- | 4 | [[دولت خان مائي]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1635ع–1640ع | مغل انتظاميا جو اهم امير؛ بعد ۾ قنڌار جو گورنر پڻ مقرر ٿيو. |- | 5 | [[خواجه ڪمگار غيـرت خان]] | صوبيدار | 1640ع–1641ع | شاهجهاني دور ۾ ٺٽي جي انتظامي نگراني سنڀالي.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 6 | [[شاد خان]] | صوبيدار | 1641ع–1642ع | مغل صوبائي انتظام جي تسلسل کي برقرار رکيو.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 7 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | مغل ماتحت نواب / صوبيدار | 1701ع–1719ع | [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ''نواب'' جو لقب حاصل ڪيو؛ بعد ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |} مغل دور ۾ سنڌ کي گهڻو ڪري ''ٺٽو صوبو'' سڏيو ويندو هو. مغلن جي سياسي اقتدار سان گڏ سنڌ ۾ واپار، تعمير، سڪن جي ضرب، بندرگاهي سرگرمين ۽ اسلامي علمي ادارن کي ترقي ملي، جڏهن ته [[ٺٽو]]، [[سيوهڻ]]، [[بکر]] ۽ [[لاھري بندر]] اهم انتظامي ۽ تجارتي مرڪز بڻيا.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Thatta Subah</ref> === ڪلهوڙن جو دور === {{Main|ڪلهوڙا خاندان}} [[فائل:Tomb of Mian Yar Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي مقبري جو منظر]] [[فائل:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جو مقبرو]] مغل سلطنت جي زوال پذير دور ۾ سنڌ اندر مقامي سياسي قوتن جو اثر وڌڻ لڳو ۽ انهيءَ پسمنظر ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] سنڌ جي حڪمران گهراڻي طور اُڀريو. ڪلهوڙن جو تعلق هڪ مذهبي ۽ صوفي روايت سان وابسته خاندان سان هو، جنهن جو سياسي عروج [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ شروع ٿيو. 1701ع ۾ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ميان يار محمد کي ''خدايار خان'' جو لقب ڏنو ويو ۽ کيس مٿئين سنڌ جو انتظام سونپيو ويو، جنهن سان سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي باقاعده شروعات ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>Sarah F. D. Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> ڪلهوڙن تدريجي طور سنڌ جي مختلف علائقن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آندو ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ تقريباً سڄي سنڌ هڪ مرڪزي حڪومت هيٺ متحد ٿي وئي. 1736ع ۾ مغل درٻار عملي طور ڪلهوڙن جي خودمختيار حيثيت کي تسليم ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ هڪ نيم آزاد رياست جي صورت اختيار ڪئي.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> بهرحال، سنڌ کي [[نادر شاھ افشار]] ۽ پوءِ [[احمد شاھ دراني]] جي حملي آورن سان به واسطو پيو، جنهن سبب ڪلهوڙا حڪمرانن کي وقت بوقت فارسي ۽ افغاني بالادستي قبول ڪرڻي پئي.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> [[نادر شاهه افشار]] هندستان تي حملو ڪري [[محمد شاهه مغل]] (1719ع–1748ع) کي شڪست ڏني. شڪست کان پوءِ محمد شاهه، درياءِ اٽڪ جي اولهه وارا پنهنجا علائقا ــ دراجات، شڪارپور، بکر، سيوستان (سيوهڻ)، نصرپور ۽ ٺٽو ــ نادر شاهه جي حوالي ڪري ڇڏيا..<ref name="MubarakAli"></ref> ان کان پوءِ نادر شاهه سنڌ جي ڪلهوڙا حڪمران ميان نور محمد ڪلهوڙي (1719ع–1753ع) کان خراج طلب ڪيو ۽ کيس ڪابل اچي پنهنجي وفاداريءَ جو اظهار ڪرڻ جو حڪم ڏنو. جڏهن ميان نور محمد ان حڪم جي تعميل نه ڪئي ته نادر شاهه 1740ع ۾ سنڌ تي ڪاهه ڪئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ميان نور محمد عمرڪوٽ جي قلعي ۾ پناهه ورتي، پر نادر شاهه سندس پٺيان عمرڪوٽ پهچي قلعي جو گهيرو ڪري ڇڏيو. جڏهن ميان نور محمد کي بچاءَ جي ڪا اميد نه رهي ته هن هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. هن نادر شاهه کي هڪ ڪروڙ رپيا، قيمتي تحفا ۽ ساليانو ويهه لک رپيا خراج ڏيڻ جو واعدو ڪيو. ان کان علاوه ميان نور محمد جا ٽي پٽ يرغمال طور نادر شاهه جي حوالي ڪيا ويا.<ref name="MubarakAli"></ref> نادر شاهه سنڌ کي وڌيڪ ڪمزور ڪرڻ لاءِ ان کي ٽن حصن ۾ ورهائي ڇڏيو. سبي قلات جي حڪمران محبت خان بروهي کي ڏني وئي، شڪارپور صادق محمد خان دائودپوٽي جي حوالي ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ باقي سنڌ ميان نور محمد ڪلهوڙي وٽ رهي<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح نادر شاهه جي حملي کان پوءِ سنڌ کي تمام وڏو نقصان پهتو. هن سنڌ جو گڏ ٿيل خزانو کڻي ويو ۽ ملڪ کي سياسي ۽ مالي طور ڪمزور ڪري ڇڏيو<ref name="MubarakAli"></ref>. 1747ع ۾ نادر شاهه قتل ٿي ويو ۽ [[احمد شاهه ابدالي|احمد شاهه دراني]] افغانستان ۽ هندستان ۾ سندس قبضي هيٺ آيل علائقن جو وارث بڻيو. 1753ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] (احمد شاهه ابدالي) سنڌ تي ان بهاني سان ڪاهه ڪئي ته مقرر ڪيل خراج ادا نه ڪيو ويو هو. سنڌ جو حڪمران، جيڪو پاڻ کي ملڪ جي دفاع لاءِ ڪمزور محسوس ڪري رهيو هو، ديوان گدومل جي سربراهيءَ ۾ هڪ سفارتي وفد احمد شاهه وٽ موڪليو<ref name="MubarakAli"></ref>. گدومل افغان بادشاهه سان ڳالهيون ڪري اهو واعدو ڪيو ته سنڌ طرفان خراج باقاعدي ادا ڪيو ويندو. بهرحال، معلوم ائين ٿئي ٿو ته اهو خراج نه ته مڪمل طور ادا ڪيو ويو ۽ نه ئي مقرر وقت تي ادا ڪيو ويندو رهيو<ref name="MubarakAli"></ref>. [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] (1757ع–1772ع) کي عام طور ڪلهوڙا خاندان جو سڀ کان طاقتور ۽ ڪامياب حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. هن سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ڪيو، فوجي نظام کي منظم ڪيو ۽ 1768ع ڌاري [[حيدرآباد]] شهر جو بنياد رکيو، جيڪو بعد ۾ سنڌ جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> سندس دور ۾ سنڌ جي سرحدن، واپار، آبپاشي نظام ۽ ثقافتي سرگرمين کي به ترقي حاصل ٿي. ڪلهوڙا دور ۾ [[سنڌي ٻولي]]، تصوف، شاعري ۽ فن تعمير کي خاص هٿي ملي، ۽ [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي]] جهڙيون عظيم شخصيتون انهيءَ دور سان وابسته آهن.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> ارڙهين صديءَ جي آخري حصي ۾ ڪلهوڙا حڪومت اندروني سياسي تڪرارن، دراني مداخلتن ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] سردارن جي وڌندڙ طاقت سبب ڪمزور ٿيڻ لڳي. آخرڪار 1783ع ۾ [[هلاني جي جنگ]] ۾ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني جو آغاز ٿيو ۽ ڪلهوڙا سياسي اقتدار جو خاتمو ٿي ويو.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== ڪلهوڙا خاندان جي حڪمرانن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪلهوڙا خاندان جا حڪمران (1701ع–1783ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | 1701ع – 1719ع | [[خداآباد]] | ڪلهوڙا اقتدار جو باني حڪمران؛ مغلن طرفان ''خدايار خان'' جو لقب حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪومت جا بنياد وڌا.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref> |- | 2 | [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] | 1719ع – 1753ع | [[خداآباد]] | سنڌ کي وڏي حد تائين متحد ڪيو؛ 1736ع ۾ مغل درٻار طرفان خودمختيار حيثيت تسليم ڪئي وئي.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 3 | [[ميان مرادياب ڪلهوڙو]] | 1753ع – 1757ع | [[خداآباد]] | نور محمد جو پٽ؛ اندروني اختلافن سبب اقتدار وڃائي ويٺو.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 4 | [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] | 1757ع – 1772ع | [[خداآباد]] / [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙن جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ [[حيدرآباد]] جو بنياد وڌو ۽ سنڌ ۾ استحڪام آندو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref> |- | 5 | [[ميان سرفراز ڪلهوڙو]] | 1772ع – 1775ع | [[حيدرآباد]] | غلام شاھ جو جانشين؛ سندس دور ۾ ٽالپرن جو سياسي اثر وڌڻ لڳو.<ref>Mian Sarfraz Kalhoro</ref> |- | 6 | [[ميان غلام نبي ڪلهوڙو]] | 1775ع – 1776ع | [[حيدرآباد]] | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ اندروني سياسي بحرانن جو شڪار ٿيو.<ref>Tomb of Mian Ghulam Nabi Kalhoro</ref> |- | 7 | [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] | 1776ع – 1783ع | [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙا خاندان جو آخري مؤثر حڪمران؛ [[هلاني جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ اقتدار ختم ٿي ويو.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> |} ==== تاريخي اهميت ==== ڪلهوڙا دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي مسلم حڪمراني، سياسي اتحاد، آبپاشي نظام جي توسيع، سنڌي ثقافت جي واڌ ويجهه ۽ شهري ترقيءَ جي لحاظ کان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. [[خدا آباد]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙا شهر ڪلهوڙن جي دور ۾ سياسي مرڪزن طور اُڀريا، جڏهن ته سنڌي ادب، تصوف ۽ فن تعمير کي به غيرمعمولي فروغ حاصل ٿيو. ڪيترائي مؤرخ ڪلهوڙا دور کي مغل اقتدار ۽ ٽالپر حڪمراني جي وچ واري عبوري پر اهم قومي دور طور بيان ڪن ٿا.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> === ٽالپر دور === {{Main|ٽالپر دور}} [[فائل:PK Hyderabad asv2020-02 img03 Talpur Tombs.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ٽالپر ميرن جا مقبرا]]، [[حيدرآباد]]]] [[فائل:Faiz Mahal Khairpur Miras.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[فيض محل]]، [[خيرپور]] ۾ واقع ٽالپر دور جو شاهي محلات]] 1783ع ۾ [[هالاڻي جي جنگ]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان]] [[ڪلهوڙا خاندان]] کي شڪست ڏئي سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو. ٽالپرن جو تعلق [[بلوچ]] قبيلائي پسمنظر سان هو، ۽ سندن مختلف شاخون اڳ ئي سنڌ ۾ آباد ٿي چڪيون هيون. ڪلهوڙا دور ۾ ٽالپر سردار فوجي ۽ انتظامي عهدن تي فائز رهيا، پر [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] ۽ ٽالپر سردارن جي وچ ۾ وڌندڙ تڪرارن، خاص طور [[مير بهرام خان ٽالپر]] ۽ سندس پٽ [[مير صوبدار خان]] جي قتل، سياسي صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ٽالپر قوتن کي منظم ڪري ڪلهوڙا اقتدار جو خاتمو آندو ۽ سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ٽالپرن سنڌ کي مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايو. [[حيدرآباد]] ۾ شاهداداڻي شاخ، [[خيرپور]] ۾ سهراباڻي شاخ، ۽ [[ميرپورخاص]] ۾ ماڻڪاڻي شاخ حڪمران بڻيون. باوجود ان جي، حيدرآباد وارا مير سياسي طور سڀ کان وڌيڪ طاقتور سمجهيا ويندا هئا. مير فتح علي خان پنهنجي ڀائرن [[مير غلام علي خان]]، [[مير ڪرم علي خان]] ۽ [[مير مراد علي خان]] سان گڏيل حڪمراني جو هڪ منفرد نظام قائم ڪيو، جنهن سبب اهي “'''چار يار'''” يا “'''چهارياري'''” جي نالي سان مشهور ٿيا.<ref>Mir Fateh Ali Khan Talpur</ref><ref>Mir Karam Ali Khan Talpur's Tomb Complex Hyderabad</ref> ٽالپر دور ۾ سنڌ جي واپار، سفارتڪاري ۽ بين الاقوامي لاڳاپن ۾ نئون مرحلو شروع ٿيو. 1808ع، 1809ع ۽ 1820ع دوران [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا سفارتي مشن سنڌ آيا، جن جو مقصد واپاري لاڳاپن جي بحالي ۽ افغانستان، ايران ۽ فرانس جي سياسي اثرن کي روڪڻ هو.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> ميرن ۽ برطانوي حڪومت جي وچ ۾ ڪيترائي معاهدا ٿيا، پر وقت سان گڏ برطانوي مداخلت وڌندي وئي. آخرڪار 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] ۾ [[چارلس نيپيئر]] جي اڳواڻي هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ کي برطانوي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ٽالپر دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي حڪمراني، فوجي تنظيم، سفارتي لاڳاپن، فن تعمير ۽ ثقافتي سرپرستي جي لحاظ کان اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ [[حيدرآباد]]، [[خيرپور]] ۽ [[ميرپورخاص]] سياسي مرڪزن طور ترقي ڪئي، جڏهن ته ڪيترائي مقبرا، قلعا ۽ محلات پڻ تعمير ڪيا ويا، جن مان [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[فيض محل]] ۽ [[ٽالپر ميرن جا مقبرا]] نمايان آهن. ==== حيدرآباد جي ٽالپر ميرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | حيدرآباد جي شاهداداڻي ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير فتح علي خان ٽالپر]] | 1783ع – 1801ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر خاندان جو باني حڪمران؛ ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي سنڌ تي اقتدار قائم ڪيو. |- | 2 | [[مير غلام علي خان ٽالپر]] | 1801ع – 1811ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سفارتي لاڳاپن جي شروعات سندس دور ۾ ٿي.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> |- | 3 | [[مير ڪرم علي خان ٽالپر]] | 1811ع – 1828ع | [[حيدرآباد]] | ادب، شاعري ۽ ثقافتي سرگرمين جي سرپرستي ڪئي. |- | 4 | [[مير مراد علي خان ٽالپر]] | 1828ع – 1833ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر حڪمراني جي گڏيل نظام کي جاري رکيو. |- | 5 | [[مير نور محمد خان ٽالپر]] | 1833ع – 1840ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سياسي اثر جي وڌندڙ دور ۾ حڪمران رهيو. |- | 6 | [[مير نصير خان ٽالپر]] | 1840ع – 1843ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپرن جو آخري حيدرآبادي حڪمران؛ 1843ع ۾ برطانوي فتح کان پوءِ اقتدار ختم ٿيو. |} ==== خيرپور جي سهراباڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-size:120%; font-weight:bold;" | خيرپور رياست جي سهراباڻي ٽالپر حڪمرانن جي فهرست (1783ع–1947ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير سهراب خان ٽالپر]] | 1783ع – 1830ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست ۽ سهراباڻي ٽالپر شاخ جو باني حڪمران. مٿئين سنڌ ۾ ٽالپر اقتدار کي منظم ڪيو. |- | 2 | [[مير رستم علي خان ٽالپر]] | 1830ع – 1842ع | [[خيرپور]] | مير سهراب خان جو جانشين. سندس دور ۾ برطانوي اثر وڌڻ لڳو ۽ اندروني جانشيني جا تڪرار پيدا ٿيا. |- | 3 | [[مير علي مراد خان ٽالپر]] | 1842ع – 1894ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو سڀ کان مشهور مير. برطانوي حڪومت سان معاهدا ڪيا؛ 1857ع جي بغاوت دوران برطانوي حڪومت جي مدد ڪئي. |- | 4 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر]] | 1894ع – 1909ع | [[خيرپور]] | مير علي مراد خان جو جانشين. سندس دور ۾ خيرپور رياست ۾ انتظامي سڌارا جاري رهيا. |- | 5 | [[مير امام بخش خان ٽالپر]] | 1909ع – 1921ع | [[خيرپور]] | تعليم جي واڌاري لاءِ مشهور. سندس دور ۾ رياست اندر ڪيترائي تعليمي ادارا قائم ٿيا. |- | 6 | [[مير علي نواز خان ٽالپر]] | 1921ع – 1935ع | [[خيرپور]] | جديد انتظامي ۽ ترقياتي منصوبن کي هٿي ڏني. خيرپور رياست جي سياسي حيثيت کي مستحڪم رکيو. |- | 7 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر ٻيون]] | 1935ع – 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو حڪمران رهيو، پر صحت جي مسئلن سبب حڪومت گهڻو ڪري ريجنسي ڪائونسل وسيلي هلندي رهي. |- | 8 | [[مير جارج علي مراد خان ٽالپر]] | 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست جو آخري خودمختيار مير. سندس دور ۾ خيرپور 3 آڪٽوبر 1947ع تي [[پاڪستان]] سان الحاق ڪيو. |} خيرپور رياست 1783ع ۾ قائم ٿي ۽ 1843ع ۾ سنڌ جي ٻين ٽالپر رياستن جي برطانوي فتح باوجود پنهنجي نيم خودمختيار حيثيت برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهي. 3 آڪٽوبر 1947ع تي خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو، جڏهن ته 1955ع ۾ ون يونٽ نظام تحت ان جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪئي وئي. ==== ميرپورخاص جي ماڻڪاڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ميرپورخاص جا ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم نوٽ |- | 1 | [[مير ٺارو خان ٽالپر]] | 1783ع – 1806ع | [[ميرپورخاص]] | ماڻڪاڻي شاخ جو باني حڪمران.<ref>List of monarchs of Sindh</ref> |- | 2 | [[مير علي مراد ٽالپر]] | 1806ع – 1829ع | [[ميرپورخاص]] | [[ميرپورخاص]] شهر کي ترقي ڏني.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |- | 3 | [[مير شير محمد خان ٽالپر]] | 1829ع – 1843ع | [[ميرپورخاص]] | “'''شيرِ سنڌ'''” جي لقب سان مشهور؛ برطانوي فوجن خلاف مزاحمت جاري رکي.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |} === برٽش دور === '''پاڪستان ٺاهڻ ۾ سنڌ جو ڪردار:'''سنڌ جي مسلمان ليڊرن جي ڪوشش سان اپريل يا مئي 1938ع ۾ سنڌ جي صوبائي مسلم ليگ جو قيام عمل ۾ آيو. 10، 11 ۽ 12 آڪٽوبر 1938ع تي سنڌ مسلم ليگ پاران، ڪراچيءَ ۾ مسلم ليگ جي هڪ وڏي ڪانفرنس سڏائي ويئي، جنهن جي صدارت قائداعظم مرحوم ڪئي. هن ڪانفرس جي موقعي تي گڏيل هندستان جي سمورن مسلم ليڊرن شرڪت ڪئي. ان ڪانفرنس کي پوءِ ”ڪراچي ڪانفرنس“ جي نالي سان سڏيو ويو. ڪانفرنس ۾ [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] مرحوم ٺهراءُ پيش ڪيو، جنهن ۾ واضح طور مطالبو ڪيو ويو، ته جن صوبن ۾ مسلمانن جي اڪثريت آهي، اتي مسلمانن جي حڪومت بنائي وڃي، ته جيئن ٻئي قومون جدا جدا ۽ آزاد آزاد حڪومتون قائم ڪري سگهن. ان موقعي تي قائداعظم مرحوم تقرير ڪندي چيو: ”مون کي يقين آهي، ته سنڌ جو صوبو، [[هندستان]] جي مسلمانن لاءِ هڪ نمونو ٿيندو، ڇاڪاڻ ته هتي جي مسلمانن وڏي بيداري جو ثبوت ڏنو آهي.“ ان کان پوءِ سنڌ جي مسلمانن پاڪستان جي تحريڪ ۾ وڏي جوش، جذبي ۽ ولولي سان حصو ورتو. سڄي هندستان ۾ پهريون ڀيرو [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائيءَ اسيمبلي]]ءَ سن 1943ع ۾ پاڪستان جي قيام جي ٺهراءُ پاس ڪيو، جيڪو محترم. [[جي ايم سيد|جي ايم.سيد]] پيس ڪيو. ٻئي ڪنهن به صوبي جي اسيمبليءَ اهڙو ٺهراءُ نه اڳ ئي پاس ڪيو هو، ۽ نه پوءِ ئي ڪا اسيمبلي پاس ڪري سگهي.<ref>آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌي شاعري ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛آڪٽوبر نومبر، ڊسمبر 1985ع</ref> === برطانوي دور === {{Main|سنڌ تي برطانوي راڄ}} 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جنرل [[سر چارلس نيپئر]] جي قيادت هيٺ، [[ٽالپر دور|ٽالپر حڪومت]] کي شڪست ڏئي سنڌ تي قبضو ڪيو.<ref>Charles Napier, ''Conquest of Sindh''</ref><ref>A. W. Hughes, ''A Gazetteer of the Province of Sind''</ref> قبضي کان پوءِ سنڌ کي برطانوي انتظام هيٺ آندو ويو ۽ شروعاتي طور الڳ انتظامي يونٽ طور هلايو ويو، پر 1847ع ۾ ان کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] ۾ ضم ڪيو ويو. ايندڙ لڳ ڀڳ نو ڏهاڪن تائين سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي. هن دور ۾ ريلوي، آبپاشي، بندرگاهن، عدالتي نظام ۽ جديد بيوروڪريسي جو بنياد وڌو ويو، پر ساڳئي وقت نوآبادياتي مالياتي پاليسين ۽ زمينداري ڍانچي سبب مقامي آباديءَ کي مختلف معاشي ۽ سياسي مسئلن کي به منهن ڏيڻو پيو.<ref>Sarah Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> سنڌ جي مسلمان، هندو، واپاري ۽ زميندار حلقن طرفان ڊگهي سياسي جدوجهد کان پوءِ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري 1 اپريل 1936ع تي هڪ الڳ صوبو بڻايو ويو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> ==== بمبئي پريزيڊنسي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جا انتظامي مرحلا |- ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | انتظامي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | 1843ع – 1847ع | برطانوي فوجي ۽ ڪمشنري انتظام | سنڌ تي قبضي کان پوءِ سر چارلس نيپئر جي سربراهي ۾ الڳ انتظامي يونٽ طور حڪومت ڪئي وئي. |- | 1847ع – 1936ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] | سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي ۽ بمبئي جي گورنرن جي ماتحت انتظام هلندو رهيو. |- | 1936ع – 1947ع | الڳ صوبو | [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي الڳ صوبو بڻايو ويو. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي دوران گورنر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل برطانوي منتظم ۽ گورنر (1843ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دور (مدت) ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ لاءِ مختصر ڪردار |- | 1 | [[چارلس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | سنڌ جو فوجي ۽ سول منتظم | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ تي برطانوي قبضو مستحڪم ڪيو؛ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو ۽ جديد نوآبادياتي انتظام جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[سر جارج آرٿر]] | 1847ع – 1852ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو گورنر | سنڌ جي برطانوي انتظام کي بمبئي پريزيڊنسي جي نظام سان وڌيڪ مربوط ڪيو. |- | 3 | [[لارڊ ايلفنسٽن]] | 1853ع – 1860ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | عدالتي، مالي ۽ روينيو سڌارن وسيلي سنڌ کي نوآبادياتي انتظامي ڍانچي سان وڌيڪ ڳنڍيو. |- | 4 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | سنڌ جو ڪمشنر | سنڌ ۾ ريلوي، ٽيليگراف، تعليم ۽ جديد شهري انتظام جي شروعات ڪندڙ اهم برطانوي منتظم. |- | 5 | [[سر سيمور فٽزجيرالڊ]] | 1867ع – 1872ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | انتظامي توسيع ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪيو. |- | 6 | [[سر رچرڊ ٽيمپل]] | 1877ع – 1880ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | ڏڪار جي دور ۾ امدادي ۽ مالياتي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 7 | [[لارڊ ري]] | 1885ع – 1890ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | تعليم، مڪاني خوداختياري ۽ ميونسپل ادارن جي ترقيءَ جي حمايت ڪئي. |- | 8 | [[لارڊ ليمينگٽن]] | 1903ع – 1907ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | قانوني ۽ ميونسپل ادارن جي واڌ ويجهه لاءِ قدم کنيا. |- | 9 | [[سر جارج لائيڊ]] | 1918ع – 1923ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | پهرين عالمي جنگ کان پوءِ سياسي تحريڪن ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪئي. |- | 10 | [[سر فريڊرڪ سائيڪس]] | 1928ع – 1933ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | سنڌ جي علحده صوبي واري مطالبي تي ٿيندڙ آئيني بحثن دوران انتظام سنڀاليو. |- | 11 | [[سر ليزلي ولسن]] | 1923ع – 1928ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | آئيني سڌارن ۽ سنڌ جي سياسي تحريڪن واري دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 12 | [[سر جان بيومونٽ]] | 1933ع – 1936ع | بمبئي هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس / عبوري انتظامي ڪردار | سنڌ جي بمبئي کان علحدگي واري آئيني عمل سان لاڳاپيل دور ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي ۾ شموليت بعد سنڌ جا ڪمشنر ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي ڪمشنر (1843ع–1936ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ خدمت ! style="background:#99CCFF;" | عهدي جي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | پهريون ڪمشنر | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ ۾ برطانوي انتظام جو بنياد وڌو، فوجي ۽ سول حڪومت کي منظم ڪيو ۽ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو. |- | 2 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | ڪمشنر | سنڌ جي جديد انتظامي ڍانچي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو؛ رستن، تعليم، ميونسپل ادارن، مواصلات ۽ واپار جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. |- | 3 | [[وليم لوئس ميري ويدر]] | 1860ع – 1867ع | ڪمشنر | ڪراچي جي بندرگاهه جي ترقي، سرحدي امن امان ۽ مواصلاتي نظام جي بهتري لاءِ ڪم ڪيو. |- | 4 | [[سر وليم ميري ويدر]] | 1867ع – 1877ع | ڪمشنر | ريلوي، واپار ۽ انتظامي ادارن جي توسيع سان سنڌ جي معاشي ترقيءَ ۾ حصو ورتو. |- | 5 | [[سر جيمس فرگوسن]] | 1877ع – 1880ع | ڪمشنر | زمينداري ۽ روينيو نظام ۾ سڌارا آندا ۽ آبپاشي منصوبن کي هٿي ڏني. |- | 6 | [[جيمس گائلز]] | 1880ع – 1887ع | ڪمشنر | شهري انتظام، ميونسپل ادارن ۽ مقامي حڪومتن جي ڪارڪردگي کي مضبوط ڪيو. |- | 7 | [[چارلس پرچاس]] | 1887ع – 1891ع | ڪمشنر | واپار، مواصلات ۽ بندرگاهي سرگرمين جي واڌاري تي ڌيان ڏنو. |- | 8 | [[اي. ڊبليو. هيوز]] | 1891ع – 1897ع | ڪمشنر | زرعي ترقي، آبپاشي ۽ سنڌ بابت تاريخي ۽ انتظامي مطالعي ۾ نمايان خدمتون سرانجام ڏنيون. |- | 9 | [[ايڇ. ايم. جيمس]] | 1897ع – 1901ع | ڪمشنر | روينيو رڪارڊ، زمينن جي سروي ۽ مردم شماريءَ جي عمل کي وڌيڪ منظم بڻايو. |- | 10 | [[اي. ايڇ. ايس. ڪيلي]] | 1901ع – 1906ع | ڪمشنر | تعليم، مقامي ادارن ۽ انتظامي رابطن جي توسيع لاءِ قدم کنيا. |- | 11 | [[سي. اي. فيرگوسن]] | 1906ع – 1911ع | ڪمشنر | سياسي بيداريءَ جي شروعاتي دور ۾ انتظامي استحڪام برقرار رکيو. |- | 12 | [[ايڇ. اي. ايل. هيلي]] | 1911ع – 1916ع | ڪمشنر | پهرين عالمي جنگ دوران سنڌ جي سول انتظام ۽ امن امان جي نگراني ڪئي. |- | 13 | [[اي. ڊبليو. پي. ڪيري]] | 1916ع – 1921ع | ڪمشنر | خلافت تحريڪ ۽ ٻين سياسي تحريڪن واري دور ۾ انتظامي ذميواريون سنڀاليون. |- | 14 | [[ايڇ. ٽي. سورلي]] | 1921ع – 1925ع | ڪمشنر | مقامي نمائندگي، تعليمي ترقي ۽ سياسي سڌارن جي دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 15 | [[اي. ايل. ايڇ. ايٽڪن]] | 1925ع – 1930ع | ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي کان علحدگيءَ بابت آئيني بحثن واري مرحلي ۾ انتظامي ذميواريون نڀايون. |- | 16 | [[ايڇ. ٽي. ليمبرٽ]] | 1930ع – 1936ع | آخري ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان علحدگي ۽ 1 اپريل 1936ع تي الڳ صوبي جي قيام تائين انتظام سنڀاليو. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪمشنر دور جون اهم خصوصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ترقيون |- | انتظام | جديد ضلعي، روينيو ۽ عدالتي نظام جو قيام |- | آمدورفت | ريلوي، سڙڪن ۽ ڪراچي بندرگاهه جي توسيع |- | آبپاشي | ڪئنالن ۽ زرعي آبادڪاريءَ جي منصوبن جي شروعات |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ تعليمي ادارن جو قيام |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي شعور ۽ آئيني جدوجهد |} 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ جو انتظام بنيادي طور "ڪمشنر سنڌ" جي عهدي هيٺ هلندو رهيو،م ۽ سندن آفيس ڪراچيءَ ۾ ھئي. جڏهن ته بمبئي پريزيڊنسي جا گورنر سڄي پريزيڊنسي (جنھن ۾ بمبئي ، گجرات ۽ سنڌ جا علائقا شامل ھيا) جا اعليٰ انتظامي سربراهه هوندا هئا ۽ انھن جي آفيس بمبئي شھر ۾ واقع ھئي. ==== سنڌ جي الڳ صوبي جا برطانوي گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي گورنر (1936ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[سر لينسلٽ گراهم]] | 1936ع – 1941ع | سنڌ جو پهريون گورنر؛ الڳ صوبي جي انتظامي ڍانچي ۽ صوبائي اسيمبلي جي قيام جي نگراني ڪئي. |- | 2 | [[سر هيو ڊائو]] | 1941ع – 1946ع | ٻي عالمي جنگ دوران سنڌ جو انتظام سنڀاليو؛ جنگي ۽ معاشي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 3 | [[سر فرانسس موڊي]] | 1946ع – 14 آگسٽ 1947ع | برطانوي دور جو آخري گورنر؛ پاڪستان جي قيام تائين سنڌ جي انتظام جو ذميوار رهيو. |} ==== برطانوي دور جون نمايان خاصيتون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور ۾ سنڌ ۾ اهم تبديليون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اهم ترقيون |- | آمدورفت | ريلوي لائينن، سڙڪن ۽ بندرگاهن جي تعمير |- | آبپاشي | [[سکر بئراج]] سميت جديد آبپاشي منصوبن جو آغاز |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ سرڪاري تعليمي نظام جو قيام |- | انتظام | جديد عدالتي، روينيو ۽ سول سروس نظام جو نفاذ |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي تحريڪ ۽ 1936ع ۾ صوبائي حيثيت جو حصول |} === برطانوي دور جي وزيراعظمن (پريميئرن) جي فهرست === 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي، تنهن ڪري ان عرصي دوران سنڌ ۾ وزيراعظم (Premier) يا وزيراعليٰ (Chief Minister) جو ڪو الڳ عهدو موجود نه هو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935]] تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿيڻ کان پوءِ 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو چونڊيل وزارت قائم ٿي، جنهن جي سربراهه کي ''پريميئر آف سنڌ'' چيو ويندو هو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي سنڌ جا پريميئر (1937ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | سياسي وابستگي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[الله بخش سومرو]] | 1 اپريل 1937ع – 18 اپريل 1938ع | [[سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي]] | سنڌ جي پهرين چونڊيل وزارت جو سربراهه. صوبائي خودمختياري جي شروعاتي مرحلي ۾ انتظامي ڍانچي کي مستحڪم بڻايو ۽ بين المذاهب هم آهنگيءَ کي فروغ ڏنو. |- | 2 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 18 اپريل 1938ع – 23 مارچ 1940ع | آزاد اتحاد / بعد ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[الله بخش سومرو]] | 23 مارچ 1940ع – 14 آڪٽوبر 1942ع | آزاد اتحاد | برطانوي پاليسين تي تنقيد ڪئي؛ هندستان جي ورهاڱي ۽ فرقيواريت جي مخالفت ڪئي؛ آخرڪار گورنر طرفان برطرف ڪيو ويو. |- | 4 | [[علي محمد راشد]] | 14 آڪٽوبر 1942ع – 7 جنوري 1944ع | مسلم ليگ حامي اتحاد | ٻي عالمي جنگ جي دور ۾ سنڌ جو انتظام سنڀاليو ۽ سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 7 جنوري 1944ع – 26 اپريل 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | [[پاڪستان تحريڪ]] دوران مسلم ليگ جي سياسي اثر کي مضبوط ڪيو ۽ سنڌ اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حمايت واري قرارداد جي حمايت ڪئي. |- | 6 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 26 اپريل 1947ع – 14 آگسٽ 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | برطانوي دور جو آخري پريميئر؛ پاڪستان جي قيام کان اڳ انتظامي منتقلي ۽ نئين رياستي ڍانچي جي تيارين جي نگراني ڪئي. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جي سنڌي وزارتن جون نمايان خاصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان پيش رفت |- | صوبائي خودمختياري | 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو ذميوار ۽ چونڊيل حڪومت جو قيام |- | قانون سازي | سنڌ اسيمبليءَ وسيلي مقامي قانون سازي ۽ انتظامي پاليسين جي شروعات |- | سياست | مسلم ليگ، سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي ۽ آزاد گروپن جي وچ ۾ سياسي مقابلو |- | پاڪستان تحريڪ | سنڌ اسيمبلي هندستان جي پهرين صوبائي اسيمبلي هئي جنهن پاڪستان جي حمايت ۾ قرارداد منظور ڪئي |- | انتظام | بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور مستقل انتظامي ادارن جي ترقي |} 1937ع کان 1947ع تائين سنڌ جي حڪومت جي سربراهه لاءِ سرڪاري اصطلاح ''پرميئر آف سنڌ'' (پريميئر آف سنڌ) استعمال ٿيندو هو. "وزيراعليٰ" (چيف منسٽر) جو اصطلاح پاڪستان جي قيام کان پوءِ وڌيڪ عام ٿيو. ===پاڪستان جي قيام بعد=== ====ون يونٽ کان اڳ جو دؤر==== ==== ون يونٽ وارو دور==== ==== ون يونٽ کان پوء وارو دور==== ====1988ع کان پوءِ جو نئون دؤر==== == سنڌ جي جاگرافي، آبھوا ۽ قدرتي وسيلا== {{Main|سنڌ جي جاگرافي}} ===جاگرافي=== [[فائل:Sindh 2.jpg|220px|thumb|کاٻو|سنڌ]] سنڌ پاڪستان جي چئن صوبن مان رقبي جي لحاظ کان ٽيون وڏو صوبو آهي، جنهن جو ڪل رقبو لڳ ڀڳ 54,407.2 چورس ميل آهي. هي صوبو هيٺين سنڌو طاس (لوئر انڊس بيسن) جو اهم حصو آهي ۽ جغرافيائي طور 23°40′ کان 28°30′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 66°40′ کان 71°05′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. سنڌ اتر کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 540 ڪلوميٽر ڊگهي ۽ اوڀر کان اولهه طرف سراسري طور تقريباً 281 ڪلوميٽر ويڪري آهي، جڏهن ته ان جي وڌ ۾ وڌ ويڪر لڳ ڀڳ 250 ڪلوميٽر آهي. [[فائل:Sindh-Map.PNG|thumb|220px|کاٻو|سنڌ جو نقشو]] ==== طبعي بناوت ==== جغرافيائي بناوت جي لحاظ کان سنڌ جو گهڻو حصو هموار ميداني علائقو آهي. صوبي جي اولهه پاسي ڪوهستاني خطو واقع آهي، جتي ڪيرٿر جبلن جو بنجر سلسلو موجود آهي، جڏهن ته اوڀر طرف بهاولپور جي سرحدن کان وٺي رن آف ڪڇ تائين ريتيلي پٽي پکڙيل آهي. انهن ٻنهي علائقن جي وچ ۾ سنڌو ماٿري واقع آهي، جيڪا ڏکڻ اولھه طرف وڃي ڊيلٽائي علائقي ۾ ختم ٿئي ٿي. هي علائقو زرخيز اليويل مٽيءَ سبب زراعت لاءِ نهايت موزون آهي. صوبي جي وچئين حصي ۾ سکر بئراج ذريعي مستقل پاڻيءَ جي فراهمي موجود آهي، جيڪا سنڌ کي زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل معاشي سرگرمين لاءِ وڏي صلاحيت فراهم ڪري ٿي<ref name="گدواڻي"></ref>. طبعي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ جا اوڀر وارا ريگستاني علائقا [[راجپوتانا]] سان ۽ اولهه وارا جابلو علائقا بلوچستان سان ملن آهن. جڏهن ته “سنڌ” جو بنيادي تصور انهيءَ زرخيز ميداني علائقي سان جڙيل آهي، جيڪو سنڌو درياهه جي وهڪري سان وجود ۾ آيو آهي. سنڌ جو موجوده جغرافيائي علائقو تقريباً 23°35′ کان 27°30′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 66°42′ کان 71°10′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي<ref name="گدواڻي"></ref>. انگريزن جي شروعاتي دور ۾ سنڌ کي “ننڍو مصر” سڏيو ويو، ڇاڪاڻ ته سنڌو ۽ نيل درياهن جي هيٺانهين ماٿرين ۾ نمايان جغرافيائي مشابهت موجود آهي. ٻنهي علائقن ۾ ٽن مکيه طبعي حصن، جابلو، ڪچو ميداني علائقو ۽ ريگستان، ساڳي ترتيب سان نظر اچن ٿا. ٻنهي ماٿرين جي زرخيزي برسات بدران سالياني ٻوڏ تي دارومدار رکي ٿي، ۽ ٻنهي علائقن ۾ نباتات ۽ حيوانات ۾ به نمايان هڪجهڙائي ملي ٿي<ref name="گدواڻي"></ref>. سنڌ کي عام طور پنج مکيه طبعي ڀاڱن ۾ ورهايو وڃي ٿو<ref name="گدواڻي"></ref>: *[[سرو، (سنڌ)|سرو]]، *[[سنڌ جو وچولو|وچولو]]، *[[لاڙ(سنڌ)|لاڙ]]، *[[سنڌ جو ڪوهستان|ڪوهستان]] ۽ *[[سنڌ جا رڻپٽ|ريگستان]]. تفصيلي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ ۾ جابلو، ٽاڪراڻي، پڪي، ڪچي، ڪلراٺي، چيڪي، وارياسي ۽ بياباني زمين جا سڀئي قسم موجود آهن. اهڙيءَ ريت سنڌ جي آبهوا ٿڌي کان معتدل ۽ گرم تائين مختلف صورتن ۾ ملي ٿي، جنهن سبب هتي نباتاتي تنوع تمام گهڻو آهي ۽ دنيا جي ڪيترن علائقن جا وڻ ٻوٽا سنڌ جي مختلف حصن ۾ پوکڻ جي صلاحيت رکن ٿا<ref name="گدواڻي">{{cite journal |last=گدواڻي |first=منو تولارام |title=سنڌيت |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1962 |language=sd}}</ref>. ==== سنڌ جا ريگستان ==== سنڌ جي زمين جو وڏو حصو ريگستاني نوعيت جو آهي. صوبي جي اوڀر سرحد تي ٿرپارڪر واقع آهي، جتي وڏا ريتيلا ٽڪرا موجود آهن. هي ريگستان راجستان ريگستان جي تسلسل طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ ان جو ڪل رقبو لڳ ڀڳ 13,100 چورس ميل آهي. سنڌو ماٿريءَ جي اوڀر پاسي ٿر جو وسيع ريگستان واقع آهي، جيڪو هندستان جي راجپوتانا علائقي تائين پکڙيل آهي. هي ريگستان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ميلن تائين لڳاتار وارياسي علائقو آهي، جيڪو ڏکڻ طرف ڪڇ جي رڻ تائين وڃي ٿو. ٿر ۽ سنڌو ڪچي جي وچ ۾ حدون ڪجهه علائقن ۾ واضح آهن، جڏهن ته اتر طرف وارياسي ڀٽون ڪچي جي ميداني علائقن اندر گهڻي حد تائين داخل ٿين ٿيون. موسمي تبديليون، خاص طور ڏکڻ اولهه واري چوماسي جي شدت، انهن حدن کي وقت بوقت تبديل ڪنديون رهن ٿيون. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#E75480; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ريگستان |- style="background:#F7A8C4; text-align:center;" ! نمبر ! ريگستان جو نالو ! ايراضي ! جغرافيائي هنڌ (ضلعا / تعلقا) ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[ٿر ريگستان]] | تقريباً 200,000 چورس ڪلوميٽر (مجموعي ٿر؛ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 15٪) | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] | [[ڏکڻ ايشيا]] جو وڏو ريگستان، سنڌ جي اوڀر حصي ۾ واقع آهي، زراعت، مالداري ۽ ثقافتي لحاظ کان اهم علائقو آهي۔ |- | 2 | [[نارا ريگستان]] | تقريباً 23,000 چورس ڪلوميٽر | [[خيرپور ضلعو]]، [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[نارا ڪئنال]] ڀرسان علائقا) | ٿر ريگستان جو اتر-اولهه طرف وڌايل حصو، نارا ڪئنال سبب هتي انساني آبادين ۽ مالداري موجود آهي۔ |- | 3 | [[اڇڙو ٿر]] | ٿر ريگستان جو حصو (مخصوص ايراضي واضح ناهي) | [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[کپرو تعلقو]]) | اڇي واري ۽ لوڻياٺ زمين سبب “اڇرو ٿر” سڏجي ٿو، ٿر جو منفرد قدرتي خطو آهي۔ |} {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! ريگستان جو نالو ! ايراضي ! جغرافيائي هنڌ (ضلعا / تعلقا) ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[ٿر ريگستان]] (ٿر ڊيزرٽ) | تقريباً 200,000 چورس ڪلوميٽر (مجموعي ٿر؛ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 15٪) | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] [[ڏکڻ ايشيا]] جو وڏو ريگستان، سنڌ جي اوڀر حصي ۾ واقع آهي، زراعت، مالداري ۽ ثقافتي لحاظ کان اهم علائقو آهي۔ 2 [[نارا ريگستان]] (نارا ڊيزرٽ) تقريباً 23,000 چورس ڪلوميٽر [[خيرپور ضلعو]]، [[ساگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[نارا ڪئنال]] ڀرسان علائقا) ٿر ريگستان جو اتر-اولهه طرف وڌايل حصو، نارا ڪئنال سبب هتي انساني آبادين ۽ مالداري موجود آهي۔ - 3 [[اڇڙو ٿر]] (وائيٽ ڊيزرٽ) ٿر ريگستان جو حصو (مخصوص ايراضي واضح ناهي) [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[کپرو تعلقو]]) اڇي واري ۽ لوڻياٺ زمين سبب “اڇرو ٿر” سڏجي ٿو، ٿر جو منفرد قدرتي خطو آهي۔ } ==== سنڌ جا جبل ==== سنڌ ۾ اهم جابلو يا پھاڙي سلسلا عام طور ٽن قسمن ۾ بيان ڪيا وڃن ٿا: (1) [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو سلسلو، (2) [[ڪارونجهر]] (ننگرپارڪر) جون ٽڪريون/سلسلو، ۽ (3) [[گنجو ٽڪر]] (حيدرآباد) وارو پٿريلو سلسلو/ريج، جڏهن ته سنڌ ۾ ٻيا پٿريلا اُڀار (outcrops) به ملن ٿا، پر سڀني کي “مڪمل جبلن جا سلسلا” قرار ڏيڻ تي ماخذن ۾ يڪسانيت ناهي<ref name=" وڪي"> {{Cite news |title= Wikipedia English|url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_ }}</ref><ref name=" برٽنيڪا"> {{Cite news |title= Wikipedia English|url=Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Sind }}</ref>. ==== کيرٿر جبلن جو سلسلو ==== [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو سلسلو (کيرٿر رينج) سنڌ جو سڀ کان وڏو جبلِي نظام آهي، جيڪو سنڌ–بلوچستان سرحد سان گڏ اتر کان ڏکڻ طرف پکڙيل آهي<ref name=" وڪي"></ref>. ڪيترا عام حوالا هن سلسلي جي ڊگھائي لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽر بيان ڪن ٿا<ref name=" وڪي"></ref>. هن سلسلي ۾ سنڌ اندر اهم جبلِي علائقا خاص طور دادو ۽ ڀرپاسي جي پهاڙي پٽي (ڪوھستان) ۾ ايندا آهن<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. ===== اهم چوٽيون ۽ اوچايون ===== ڪيرٿر جي بلند ترين چوٽي طور ڪيترن حوالن ۾ زرڊڪ چوٽي (زَرڊَڪ پِيڪ) لڳ ڀڳ 2,134 ميٽر ڄاڻايل آهي<ref name=" وڪي"></ref>. سنڌ اندر ڪيرٿر سان وابسته هڪ مشهور بلند مقام [[گورک هل]] آهي، جنهن کي علمي مطالعي ۾ لڳ ڀڳ 5,688 فُٽ (تقريباً 1,734 ميٽر) اوچو بيان ڪيو ويو آهي<ref name="pakbs"></ref>. ===== اهم لنگهه ===== سنڌ جي تاريخي آمدرفت ۾ [[لڪي لنگھ|لڪي پاس]] (لڪ پاس) کي کيرٿر واري پهاڙي پٽي جو اهم قدرتي لنگهه سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" وڪي"></ref>. ==== ڪارونجهر ==== [[ڪارونجهر]] ڏکڻ اوڀر سنڌ ۾ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ننگرپارڪر]] ڀرسان واقع هڪ اهم ٽڪريلو سلسلو آهي<ref name=" وڪي"></ref>. هن علائقي بابت ڪيترن عوامي ۽ دستاويزي حوالن ۾ ڊگھائي لڳ ڀڳ 19 ڪلوميٽر ۽ وڌ ۾ وڌ اوچائي لڳ ڀڳ 305 ميٽر بيان ٿيل ملي ٿي<ref name="اٽلس">{{Cite news|title=https://ejatlas.org/conflict/karoonjhar-mountains-a-potential-granite-mine-by-al-sami-group }}</ref>. ڪارونجهر کي سنڌ جي گرينائيٽ، پٿريلي بناوٽ ۽ قدرتي منظرنامي جي ڪري به سڃاتو وڃي ٿو<ref name="اٽلس"></ref>. ==== گنجو ٽڪر ==== [[گنجو ٽڪر]] حيدرآباد وارو پٿريلو سلسلو/ريج آهي. گنجو ٽڪر [[حيدرآباد]] جي جغرافيائي سڃاڻپ ۾ ذڪر ٿيندڙ هڪ پٿريلو ريج يا ٽڪريلو علائقو آهي، جنهن کي حيدرآباد جي مقامي زميني بناوٽ سان جوڙيو وڃي ٿو<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. هي علائقو کيرٿر جهڙي ڊگهي جبلِي قطار نه، پر [[سنڌو درياھ]] جي ڀرسان پٿريلي اُڀارن جي صورت ۾ سڃاتو وڃي ٿو<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. === ميداني علائقا === سنڌ جو وڏو حصو [[سنڌو درياھ]] جي آندل زرخيز لٽ سان ٺهيل ميداني علائقن تي مشتمل آهي. سنڌو ماٿري صوبي جو بنيادي زرعي ۽ آبادي وارو خطو آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين پکڙيل آهي. هي علائقو زرخيز اليويل مٽي، آبپاشي نظام ۽ زرعي پيداوار جي ڪري سنڌ جي معاشي زندگيءَ جو مرڪز رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي"></ref>. سنڌو ماٿريءَ ۽ اولهه وارن جبلستاني علائقن جي وچ ۾ هڪ سوڙهو ميداني خطو واقع آهي، جنهن کي مقامي طور [[ڪاڇو]] چيو وڃي ٿو. ڪاڇو جبلن مان وهندڙ نين ۽ نالن جي آندل لٽ سان ٺهيل آهي، جنهن جي مٽي [[سنڌو درياھ]] جي لٽ کان مختلف آهي. هي علائقو قدرتي طور خشڪ، گهٽ زرخيزي وارو ۽ گهٽ آباديءَ وارو آهي، جنهن سبب اهو تاريخي طور سنڌ جي مکيه ميداني علائقن کان جدا سڃاتو ويو آهي<ref name="autogenerated1"></ref>. ڪاڇي جي اولهه طرف ڪوهستاني ٽڪرن جو سلسلو [[منڇر ڍنڍ]] تائين نسبتاً مسلسل نظر اچي ٿو، جڏهن ته منڇر کان ڏکڻ طرف جبل ٽٽل صورت ۾ موجود آهن ۽ انهن جي وچ ۾ هموار ميداني علائقا ملن ٿا. ڏکڻ طرف ويندي هي علائقو آهستي آهستي ويڪر ۾ وڌي ٿو ۽ واضح اولهه سرحد ختم ٿيندي نظر اچي ٿي. هن پاسي [[حب درياهه]] کان اڳتي لس جو ميدان واقع آهي، جيڪو عربي سمنڊ جي ڪناري کان لڳ ڀڳ ساٺ ميل اتر طرف پکڙيل آهي. لس جو ميدان پورالي ندي ۽ ٻين ننڍين نين جي آندل لٽ سان ٺهيل آهي ۽ جغرافيائي لحاظ کان ڪاڇي سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيتوڻيڪ سياسي طور گهڻو ڪري سنڌ کان ڌار رهيو آهي<ref name="autogenerated1"></ref>. === ٻيلا === سنڌ جي نباتاتي تنوع تي ان جي مختلف زميني بناوتن، آبهوا ۽ آبپاشي نظام جو گهرو اثر آهي. سنڌ ۾ دريائي، سامونڊي، آبپاشي ۽ قدرتي ٻيلن جا مختلف قسم ملن ٿا. صوبي ۾ جابلو، ٽاڪراڻي، پڪي، ڪچي، ڪلراٺي، چيڪي، وارياسي ۽ بياباني زمين جا سڀئي قسم موجود آهن. اهڙيءَ ريت سنڌ جي آبهوا ٿڌي کان معتدل ۽ گرم تائين مختلف صورتن ۾ ملي ٿي، جنهن سبب هتي نباتاتي تنوع تمام گهڻو آهي ۽ دنيا جي ڪيترن علائقن جا وڻ ٻوٽا سنڌ جي مختلف حصن ۾ پوکڻ جي صلاحيت رکن ٿا<ref name="autogenerated1"></ref>. ==== سامونڊي پٽي ==== سنڌ جو ساحلي علائقو ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهي، جيڪو اوڀر ۾ [[سر ڪريڪ]] (ڀارت سان سرحد) کان وٺي اولهه ۾ [[حب درياهه]] (بلوچستان سان سرحد) تائين پکڙيل آهي. هي ساحلي پٽي لڳ ڀڳ 350 ڪلوميٽر ڊگهي آهي ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لڳل آهي. سامونڊي علائقو بنيادي طور ٻن حصن ۾ ورهايل آهي: [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ ڪريڪ علائقو، ۽ [[ڪراچي]] جو ساحلي حصو<ref name=" ايڪانومي"></ref>. ==== ٻيٽ ==== سنڌ جي سامونڊي پٽي ۽ سنڌو ڊيلٽا واري علائقي ۾ ڪيترائي قدرتي ٻيٽ موجود آهن، جيڪي سامونڊي حياتيات، مڇيگيري، آبي پکين ۽ مينگروو ٻيلن جي لحاظ کان وڏي اهميت رکن ٿا. سنڌ جي ساحلي ٻيٽن جو وڏو حصو سنڌو ڊيلٽا ۽ ڪريڪ نظام سان لاڳاپيل آهي<ref name=" ايڪانومي"></ref>. === قدرتي وسيلا === قدرتي وسيلن جي حوالي سان سنڌ معدنيات سان مالا مال صوبو آهي. هتي ڪوئلي جا وڏا ذخيرا خاص طور تي [[ٿرپارڪر]] ۽ [[لاکهرا]] علائقن ۾ موجود آهن، جن مان ٿر جو ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ حڪومت طرفان ڪڍيو پيو وڃي. ان کان علاوه لوهه، چونا پٿر ۽ لوڻ جا ذخيرا پڻ ملن ٿا. جپسم وڏي مقدار ۾ ماري پور ۽ نئن گج جي ڪنارن تي، ڀاڳي ٿورو جبل ڀرسان ملي ٿي. سنڌ ۾ تيل، گئس ۽ پيٽروليم جا وسيع ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي سڄي ملڪ جي توانائي ضرورتن لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ٿر ريگستان ۾ نفيس واري، چائنا ڪلي ۽ گرينائيٽ پٿر پڻ ملن ٿا<ref name=" ايڪانومي"></ref>. === سنڌ جي آبهوا === {{Main|سنڌ جي آبهوا}} سنڌ جي آبهوا بنيادي طور تي خشڪ ۽ انتهائي درجا حرارت واري آهي، جنهن ۾ گرمي ۽ ٿڌ ٻنهي جون شدت واريون حالتون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. برسات غير يقيني ۽ گهٽ مقدار ۾ ٿئي ٿي، جڏهن ته گرمي جو دور گهڻو ڊگهو هوندو آهي. سامونڊي ڪناري سان لڳ علائقن ۾ آبهوا نسبتاً گهميل رهي ٿي، ڇاڪاڻ ⁠تہ اهي علائقا عربي سمنڊ مان ايندڙ سامونڊي هيرن جي اثر هيٺ آهن. اهي هيرون عام طور سال جا لڳ ڀڳ چار مهينا لڳنديون آهن ۽ انهن جي ڪري ساحلي ۽ ويجهن اندرين علائقن ۾ ٿڌڪار ۽ نمي پيدا ٿئي ٿي. ڏکڻ اولهه وارو چوماسو جون کان سيپٽمبر تائين سنڌ مٿان گذري ٿو، پر اڪثر حالتن ۾ ان مان گھڻي برسات نٿي پوي. [[چوماسو|چوماسي]] جا ڪڪر گهڻو ڪري تپيل زمين مٿان گذرڻ دوران ٻاڦ بڻجي وڃن ٿا، جنهن سبب مينهن جي مقدار تمام محدود رهي ٿي. البت، چوماسي جي موجودگي هوا جي گرمي گهٽائي ٿي ۽ ڪجهه وقت لاءِ ٿڌاڻ پيدا ٿئي ٿي، خاص ڪري ڏکڻ سنڌ ۽ ٿر جي ڏاکڻي حصن ۾، جتي اها گرم ريگستاني هوا جي جاءِ وٺي ٿي. سنڌوءَ جي ميداني علائقي ۾ [[سامونڊي هير]] جو اثر اتر طرف محدود آهي ۽ عام طور حيدرآباد کان اڳتي پڊعيدن تائين پهچي ٿو. ان کان اتر طرف، خاص طور لڪي ٽڪرين جي ڏکڻي ڇيڙي کان اڳتي، سامونڊي هير جو اثر تقريباً ختم ٿي وڃي ٿو. اهڙا علائقا مٿين سنڌ جي سخت آبهوا هيٺ اچن ٿا، جتي گرمي جو دور ست مهينا يا ان کان وڌيڪ رهي ٿو. مٿين سنڌ ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. اپريل کان پوءِ راتيون به ٻوسٽ واريون ٿين ٿيون ۽ گرمي پد گهڻو ڪري پرهه کان اڳ به 100°F کان هيٺ نٿو لهي. مئي ۽ جون جي مهينن ۾ ڇانوَ ۾ گرمي پد 120°F کان 125°F تائين پهچي سگهي ٿو. هي علائقو انتهائي خشڪ هوندو آهي ۽ گرم، خشڪ هوائون (لُڪ) عام آهن. برسات جيڪڏهن پوي به ٿي ته اها اڪثر ٿوري وقت لاءِ ۽ تيز وسڪاري جي صورت ۾ ٿئي ٿي. آبهوا جي بنياد تي سنڌ کي مقامي طور ٽي حصا سمجهيو وڃي ٿو: سرو (مٿين سنڌ)، وچولو (وچ سنڌ)، ۽ لاڙ (هيٺين سنڌ). غير مقامي ورهاست ۾ سنڌ کي عام طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهايو ويندو آهي، ۽ سياسي ۽ انتظامي ورڇ به گهڻو ڪري انهيءَ بنياد تي رهي آهي. آبهوا جي هن تفاوت جي باوجود، سنڌ جي نباتات ۾ وڏو بنيادي فرق نظر نٿو اچي. سنڌ جي قدرتي نباتات خشڪ، گهٽ برساتي، وارياسي ۽ [[ڪلراٺي زمين]] سان هم آهنگ آهي. هتي اهڙا وڻ ۽ ٻوٽا گهڻا آهن، جن ۾ پن تمام ٿورا هوندا آهن يا بلڪل نه هوندا آهن. ڪنڊيدار وڻڪار، جهڙوڪ [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]] ۽ ٻير، سنڌ جي گهڻن علائقن ۾ عام آهي. ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ نباتات نسبتاً گهڻي ۽ وڌيڪ ورڇيل آهي، جڏهن ته ٽاڪرو ۽ وارياسي علائقن ۾ ساڳي نباتات گهٽ مقدار ۾ ملي ٿي. ٻٻر جهڙا وڻ ٽاڪرن ۾ وڌيڪ بندرا ۽ ننڍا ٿين ٿا. وارياسي علائقن جا مخصوص بي⁠پن ٻوٽا، جهڙوڪ [[کپ]] ۽ [[ڦوڳ]]، ڪڏهن ڪڏهن زرعي ۽ آبپاشي علائقن ۾ به واريءَ جي ٽڪرن تي ملي وڃن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته نباتات جو تعلق بنيادي طور زمين جي بناوت ۽ پاڻي جي دستيابي سان آهي. ====موسمياتي کاتو==== ====سنڌ جون موسمون==== ====سنڌ جو چوماسو==== === قدرتي وسيلا === قدرتي وسيلن جي حوالي سان سنڌ معدنيات سان مالا مال صوبو آهي. هتي ڪوئلي جا وڏا ذخيرا خاص طور تي [[ٿرپارڪر]] ۽ [[لاکهرا]] علائقن ۾ موجود آهن، جن مان ٿر جو ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ حڪومت طرفان ڪڍيو پيو وڃي. ان کان علاوه لوهه، چونا پٿر ۽ لوڻ جا ذخيرا پڻ ملن ٿا. جپسم وڏي مقدار ۾ ماري پور ۽ نئن گج جي ڪنارن تي، ڀاڳي ٿورو جبل ڀرسان ملي ٿي. سنڌ ۾ تيل، گئس ۽ پيٽروليم جا وسيع ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي سڄي ملڪ جي توانائي ضرورتن لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ٿر ريگستان ۾ نفيس واري، چائنا ڪلي ۽ گرينائيٽ پٿر پڻ ملن ٿا<ref name=" ايڪانومي"></ref>. == زرعي معيشت == سنڌ جي زرعي معيشت صوبي جي تاريخي، سماجي ۽ معاشي ڍانچي جو بنيادي حصو آهي. [[سنڌو درياهه]] جي آبپاشي نظام، زرخيز ميداني علائقن، موسمي تنوع ۽ ساحلي توڙي ريگستاني جاگرافي سبب سنڌ پاڪستان جي اهم زرعي صوبن مان شمار ٿئي ٿو. صوبي ۾ خريف ۽ ربيع ٻئي زرعي موسمون موجود آهن، جن ۾ ڪپهه، چانور، ڪمند، ڪڻڪ، جوئر، ٻاجهري، مڪئي، دالون، تيلدار فصل، ميوا، ڀاڄيون، مصالحا ۽ چارا پوکيا وڃن ٿا. زراعت سان گڏ مالداري، پولٽري، ماهيگيري، ٻيلن ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ پڻ سنڌ جي ڳوٺاڻي معيشت ۽ روزگار جا اهم ذيلي شعبا آهن.<ref name="kharif2020">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020}}</ref> پاڪستان جي قومي معيشت ۾ زراعت جو حصو وقت سان گهٽجندو ويو آهي. 1949ع ۾ پاڪستان جي مجموعي قومي پيداوار ۾ زراعت جو حصو لڳ ڀڳ 53 سيڪڙو هو، جيڪو 2017–18ع تائين 20 سيڪڙو کان هيٺ اچي ويو. سنڌ ۾ به زراعت جو حصو مجموعي صوبائي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 17 سيڪڙو رهيو آهي.<ref name="ايڪانومي" /> ان جي باوجود زراعت سنڌ جي خوراڪي تحفظ، ڳوٺاڻي روزگار، خام مال جي فراهمي ۽ زرعي بنيادن واري صنعت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. === زرعي ڍانچي ۾ تبديلي === زرعي شعبي جي اندروني بناوت ۾ وقت سان نمايان تبديلي آئي آهي. 1949–50ع ۾ وڏن فصلن جو حصو 52 سيڪڙو، ننڍن فصلن جو 12.5 سيڪڙو، مال مويشي جو 34.4 سيڪڙو ۽ ٻيلن ۽ ماهيگيري جو 1.2 سيڪڙو هو. 2015–16ع تائين وڏن فصلن جو حصو گهٽجي 26.2 سيڪڙو ٿيو، ننڍا فصل 11.1 سيڪڙو رهيا، جڏهن ته مال مويشي جو حصو وڌي 58.3 سيڪڙو ۽ ٻيلن ۽ ماهيگيري جو حصو 4.4 سيڪڙو ٿي ويو.<ref name="ايڪانومي" /> هي تبديلي ظاهر ڪري ٿي ته سنڌ جي زرعي معيشت صرف فصلن تائين محدود نه رهي، پر مالداري، پولٽري، ماهيگيري ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن ڏانهن به وڌي آهي. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ زرعي شعبي جي اندروني بناوت ۾ تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | وڏا فصل ! style="background:#99CCFF;" | ننڍا فصل ! style="background:#99CCFF;" | مال مويشي ! style="background:#99CCFF;" | ٻيلا ۽ ماهيگيري |- | 1949–50ع | 52% | 12.5% | 34.4% | 1.2% |- | 2015–16ع | 26.2% | 11.1% | 58.3% | 4.4% |} === زرعي پيداوار ۽ رجحان === 1980–81ع کان 2010–11ع تائين زرعي پيداوار جي سراسري واڌ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 3.6 سيڪڙو رهي، جڏهن ته سنڌ ۾ اها واڌ 4.4 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي. ان عرصي دوران سنڌ ۾ زرعي واڌ جو وڏو حصو نقدآور فصلن، خاص طور تي ڪپهه، چانورن ۽ ڪمند، سان لاڳاپيل رهيو. بهرحال، خوراڪ جي پيداوار ۾ واڌ قومي سطح جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي؛ سنڌ چاليهن سالن ۾ خوراڪ جي پيداوار کي ٻيڻو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي، جڏهن ته قومي سطح تي خوراڪ جي پيداوار ٽن ڀيرا کان وڌيڪ وڌي.<ref name="ايڪانومي" /> في هيڪٽر پيداوار ۾ پڻ ڊگهي عرصي دوران اضافو ٿيو. 1957–58ع کان 1995–96ع تائين في هيڪٽر پيداوار 811 ڪلوگرام مان وڌي 2,119 ڪلوگرام تائين پهتي. 1995–96ع کان 2010–11ع تائين پيداوار ۾ واڌ جي رفتار سست رهي، جنهن جا سبب پوکيل ايراضي ۾ محدود واڌ، پاڻي جي کوٽ، برسات جي غير يقيني صورتحال، زرعي انپُٽس جي وڌندڙ قيمتن ۽ زمين جي معيار سان لاڳاپيل هئا.<ref name="ايڪانومي" /> === سبز انقلاب، قرض ۽ سرمايو === 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سبز انقلاب تحت ڪڻڪ ۽ چانورن جون اعليٰ پيداوار ڏيندڙ جنسون، ڪيميائي ڀاڻ، زرعي دوائون، آبپاشي جي توسيع ۽ مشيني زراعت متعارف ٿي. ان دور ۾ پاڪستان ۾ خوراڪ جي پيداوار ۾ ٽي ڀيرا واڌ آئي ۽ زرعي شعبي مجموعي معاشي واڌ کي هٿي ڏني. تنهن هوندي به سبز انقلاب جا فائدا سڀني آبادگارن تائين هڪجهڙي نموني نه پهتا، ڇاڪاڻ⁠تہ وڏن زميندارن کي جديد ٻج، قرض، ڀاڻ ۽ مشينري تائين ننڍن آبادگارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رسائي حاصل هئي.<ref name="ايڪانومي" /> زرعي سرمائي ۽ قرضن جي اهميت به وقت سان وڌي. 2000–01ع ۾ پاڪستان ۾ زرعي شعبي لاءِ مجموعي قرضن جي رقم لڳ ڀڳ 45 ارب رپيا هئي، جيڪا 2015–16ع تائين وڌي 600 ارب رپين تائين پهچي وئي. سنڌ ۾ زرعي قرضن جي ورڇ پنجاب جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي، جنهن کي انتظامي، ادارتي ۽ زميني ملڪيت جي ڍانچي سان لاڳاپيل سببن سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="ايڪانومي" /> === آبپاشي، برسات ۽ موسمي حالتون === سنڌ جي زراعت جو وڏو دارومدار سنڌو درياهه ۽ ان جي آبپاشي نظام تي آهي. 2020ع جي خريف موسم دوران سنڌ ۾ مجموعي طور 28.724 ملين ايڪڙ فوٽ پاڻي استعمال ٿيو، جيڪو 2019ع جي ڀيٽ ۾ 3.81 سيڪڙو وڌيڪ هو. ان مان [[سکر بئراج]] جو حصو 14.305 ملين ايڪڙ فوٽ، [[گڊو بئراج]] جو 5.988 ملين ايڪڙ فوٽ ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] جو 8.431 ملين ايڪڙ فوٽ هو.<ref name="kharif-water">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 1.1}}</ref> 2020ع جي خريف موسم دوران سنڌ ۾ سراسري برسات 302.72 ملي ميٽر رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2019ع جي 183.19 ملي ميٽر جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 65.2 سيڪڙو وڌيڪ هئي. ساڳئي موسم ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد 39.53 °C ۽ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 27.15 °C رهيو.<ref name="kharif-rain">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Tables 2.2, 2.4–2.5}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ خريف 2020ع: آبپاشي ۽ موسمي انگ اکر ! style="background:#99CCFF;" | عنصر ! style="background:#99CCFF;" | انگ ! style="background:#99CCFF;" | وضاحت |- | ڪل استعمال ٿيل پاڻي | 28.724 MAF | گڊو، سکر ۽ ڪوٽڙي بئراجن مان |- | سکر بئراج | 14.305 MAF | سڀ کان وڏو حصو |- | گڊو بئراج | 5.988 MAF | مٿئين سنڌ لاءِ اهم |- | ڪوٽڙي بئراج | 8.431 MAF | هيٺين سنڌ لاءِ اهم |- | سراسري برسات | 302.72 ملي ميٽر | 2019ع کان 65.2% وڌيڪ |- | وڌ ۾ وڌ سراسري گرمي پد | 39.53 °C | خريف موسم |- | گهٽ ۾ گهٽ سراسري گرمي پد | 27.15 °C | خريف موسم |} === اهم فصل === سنڌ پاڪستان جي وڏن زرعي پيداوار ڪندڙ صوبن مان هڪ آهي. صوبي مان پاڪستان جي چانورن جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو، ڪمند جو 28 سيڪڙو، ڪپهه جو 20 سيڪڙو ۽ ڪڻڪ جو 12 سيڪڙو حاصل ٿئي ٿو. ملڪ جي 30 کان 50 سيڪڙو ڀاڄين ۽ 12 کان 50 سيڪڙو ميون جي پيداوار به سنڌ مان اچي ٿي. بصر، مرچ ۽ ٽماٽن جي پيداوار ۾ پڻ سنڌ جو حصو نمايان آهي.<ref name="pakalmanac">{{cite web |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-economic-activity/ |title=Economic Activity; Sindh Province |publisher=Pakistan Almanac |access-date=29 May 2026}}</ref> 2020ع جي خريف موسم ۾ سنڌ جا ٽي وڏا فصل ڪپهه، چانور ۽ ڪمند هئا. ڪپهه 474,818 هيڪٽرن تي پوکي وئي ۽ 1,861,785 ڳٺا پيدا ٿيا. چانورن جي پوکيل ايراضي 708,983 هيڪٽر ۽ پيداوار 2,416,068 ٽن رهي، جڏهن ته ڪمند 279,694 هيڪٽرن تي پوکيو ويو ۽ 18,335,533 ٽن پيداوار رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="kharif-major">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 6.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ خريف 2020ع ۾ سنڌ جا وڏا فصل ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | پوکيل ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | اهم ضلعو |- | [[ڪپھ]] | 474,818 هيڪٽر | 1,861,785 ڳٺا | [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]]؛ 487,679 ڳٺا |- | [[چانور]] | 708,983 هيڪٽر | 2,416,068 ٽن | [[بدين ضلعو|بدين]]؛ 387,067 ٽن |- | [[ڪمند]] | 279,694 هيڪٽر | 18,335,533 ٽن | [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]؛ 4,073,839 ٽن |} <ref name="kharif-district-major">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 6.2}}</ref> ڪپهه سنڌ جو اهم صنعتي فصل آهي، جيڪو ٽيڪسٽائيل، ڪپهه جي جننگ ۽ برآمداتي صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪري ٿو. 1947ع ۾ سنڌ جو قومي ڪپهه پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 33 سيڪڙو هو، جيڪو 2005–06ع تائين گهٽجي 20 سيڪڙو ٿيو. هن گهٽتائي جا سبب پاڻي جي کوٽ ۽ آبادگارن جو وڌيڪ منافعي وارن فصلن ڏانهن رجحان ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="ايڪانومي" /> چانور سنڌ جي اهم خوراڪي ۽ برآمدي فصلن مان آهي. سنڌ ۾ چانورن جي پوک، پيداوار ۽ في ايڪڙ پيداوار ۾ گذريل ڏهاڪن دوران واڌ ڏٺي وئي آهي. بدين، لاڙڪاڻو، جيڪب آباد، ڪشمور ۽ قمبر شهدادڪوٽ چانورن جا اهم پيداوار وارا علائقا آهن.<ref name="kharif-district-major" /> === اناج، دالون ۽ تيلدار فصل === چانورن کان علاوه سنڌ ۾ جوئر، ٻاجهري ۽ مڪئي پڻ پوکيا وڃن ٿا. خريف 2020ع ۾ جوئر جي پوکيل ايراضي 10,605 هيڪٽر ۽ پيداوار 9,876 ٽن هئي. ٻاجهري 83,070 هيڪٽرن تي پوکي وئي ۽ 43,158 ٽن پيداوار حاصل ٿي. مڪئي جي پوکيل ايراضي 4,159 هيڪٽر ۽ پيداوار 4,215 ٽن رهي. تر جي پوکيل ايراضي 12,984 هيڪٽر ۽ پيداوار 5,876 ٽن هئي.<ref name="kharif-minor">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ ننڍا اناجي ۽ تيلدار فصل، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | [[جوئر]] | 10,605 هيڪٽر | 9,876 ٽن | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]؛ 3,694 ٽن |- | [[ٻاجھري]] | 83,070 هيڪٽر | 43,158 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]؛ 41,052 ٽن |- | [[مڪئي]] | 4,159 هيڪٽر | 4,215 ٽن | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]]؛ 1,225 ٽن |- | [[تر]] | 12,984 هيڪٽر | 5,876 ٽن | [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]]؛ 2,124 ٽن |} <ref name="kharif-minor" /> سنڌ ۾ دالين جي پوک خوراڪي پروٽين، زرعي تنوع ۽ زمين جي زرخيزي لاءِ اهم آهي. خريف 2020ع ۾ مڱ جي پوکيل ايراضي 7,388 هيڪٽر ۽ پيداوار 3,004 ٽن، ماش جي ايراضي 23 هيڪٽر ۽ پيداوار 13 ٽن، ارهر جي ايراضي 79 هيڪٽر ۽ پيداوار 31 ٽن، جڏهن ته ٻين خريف دالين جي ايراضي 20,070 هيڪٽر ۽ پيداوار 9,023 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي. ٿرپارڪر دالين جي پيداوار ۾ نمايان ضلعو رهيو.<ref name="kharif-pulses">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.2}}</ref> === باغباني: ميوا، ڀاڄيون ۽ مصالحا === سنڌ باغباني جي لحاظ کان پاڪستان جو اهم علائقو آهي. انب، ڪيلا، کارڪون، امرود، چيڪو، پپيتو، هنداڻو ۽ گرما صوبي جا نمايان ميوا آهن. پاڪستان ۾ پيدا ٿيندڙ انب جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو ۽ کجور جي قومي پيداوار جو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو سنڌ مان حاصل ٿئي ٿو.<ref name="ايڪانومي" /> خريف 2020ع ۾ سنڌ ۾ انب جي پيداوار 386,973 ٽن، ڪيلي جي پيداوار 123,263 ٽن، کارڪن جي پيداوار 219,925 ٽن ۽ امرود جي پيداوار 55,205 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي. ميرپورخاص انب، خيرپور کارڪن، ٺٽو ڪيلي ۽ لاڙڪاڻو امرود جي پيداوار ۾ نمايان ضلعو رهيو.<ref name="kharif-fruits">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Tables 7.4–7.6}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ سنڌ جا اهم ميوا، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | ميوو ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | [[انب]] | 386,973 ٽن | [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] |- | [[ڪيلا]] | 123,263 ٽن | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] |- | [[کارڪون]] | 219,925 ٽن | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] |- | [[امرود]] | 55,205 ٽن | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] |} سنڌ ۾ ڀاڄين جي پوک هيٺ ايراضي 1950ع واري ڏهاڪي کان وڌندي 2014–15ع ۾ لڳ ڀڳ 51,769 هيڪٽر تائين پهتي، جڏهن ته ڪل پيداوار 356,879 ٽن تائين وڌي. خريف 2020ع ۾ ڀينڊي جي پيداوار 22,678 ٽن، ميھن جي 14,184 ٽن، واڱڻن جي 8,478 ٽن ۽ ڪريلن جي 3,137 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="ايڪانومي" /><ref name="kharif-veg">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.3}}</ref> سنڌ ڳاڙهي مرچ جي پيداوار لاءِ خاص شهرت رکي ٿي. خريف 2020ع ۾ ڳاڙهي مرچ جي پوکيل ايراضي 16,726 هيڪٽر ۽ پيداوار 52,484 ٽن هئي. عمرڪوٽ 15,755 ٽن پيداوار سان سڀ کان وڏو مرچ پيدا ڪندڙ ضلعو رهيو، جڏهن ته ميرپورخاص، بدين ۽ ٺٽو پڻ اهم مرچ پيدا ڪندڙ علائقا هئا.<ref name="kharif-spices">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.7}}</ref> === ٻج ۽ زرعي انپُٽس === معياري ٻج سنڌ جي زرعي پيداوار، خوراڪي تحفظ ۽ زرعي معيشت لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. سنڌ ۾ ڪپهه، چانور، سورج مُکي، گوار، مڱ ڦري، ارنڊي ۽ ٻين فصلن جا ٻج پيدا ۽ استعمال ڪيا وڃن ٿا. تصديق ٿيل ٻجن بابت انگ اکر سنڌ حڪومت جي زراعت کاتي ۽ وفاقي سيڊ سرٽيفڪيشن ۽ رجسٽريشن کاتي طرفان مرتب ڪيا ويندا آهن.<ref name="kharif2020" /> 2020ع ۾ ڪپهه جي پوک لاءِ 640,000 هيڪٽر هدف مقرر ڪيو ويو، جنهن لاءِ 9,600 ميٽرڪ ٽن تصديق ٿيل ٻج گهربل هو، جڏهن ته 2,999.83 ميٽرڪ ٽن دستياب هو. چانورن جي پوک لاءِ 770,000 هيڪٽر هدف مقرر ٿيو، جنهن لاءِ 7,700 ميٽرڪ ٽن تصديق ٿيل ٻج گهربل هو، جڏهن ته 6,642.90 ميٽرڪ ٽن دستياب هو.<ref name="kharif-seed-req">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 5.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ اهم ٻج ۽ تيلدار فصل، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | ٻج / فصل ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | مڱ ڦري | 576 هيڪٽر | 1,227 ٽن | [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] |- | ارنڊي | 1,831 هيڪٽر | 1,202 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |- | گوار ٻج | 103,827 هيڪٽر | 75,111 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |- | سورج مُکي | 39,856 هيڪٽر | 41,023 ٽن | [[بدين ضلعو|بدين]] |} <ref name="kharif-seeds">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.9}}</ref> گوار ٻج سنڌ جي اهم صنعتي فصلن مان آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان گوار گم پيدا ٿئي ٿي، جيڪا خوراڪ، تيل، ڪاغذ، ڪپڙي ۽ ٻين صنعتن ۾ استعمال ٿيندي آهي. سورج مُکي ۽ ارنڊي پڻ خوراڪي تيل ۽ صنعتي استعمال لاءِ اهم فصل آهن.<ref name="kharif-seeds" /> === مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيري === مالداري سنڌ جي زرعي معيشت جو اهم ذيلي شعبو آهي. ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون، اٺ ۽ ڪڪڙ ڳوٺاڻي معيشت، کير، گوشت، انڊن ۽ روزگار جي فراهمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. خريف 2020ع دوران سنڌ ۾ جانورن جي خوراڪ لاءِ جوئر، ٻاجهري، مڪئي، گوار ۽ ٻين چارن وارن فصلن جي وڏي پيماني تي پوک ڪئي وئي.<ref name="kharif2020" /> خريف 2020ع ۾ جوئر چاري جي پوکيل ايراضي 19,000 هيڪٽر ۽ پيداوار 277,446 ٽن، ٻاجهري چاري جي ايراضي 10,715 هيڪٽر ۽ پيداوار 127,505 ٽن، مڪئي چاري جي پيداوار 157,267 ٽن، گوار چاري جي پيداوار 15,802 ٽن ۽ ٻين چارن جي پيداوار 76,740 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="kharif-fodder">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020}}</ref> سنڌ جي ماهيگيري پڻ صوبي جي معيشت ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. صوبي وٽ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي ۽ مينگروو ٻيلن جو ماحولياتي نظام موجود آهي. سنڌ پاڪستان جي ڪل مڇي برآمدات جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو حصو فراهم ڪري ٿو. پاڪستان جي سامونڊي مڇي وسيلن جو 71 سيڪڙو، تازي پاڻي جي مڇي وسيلن جو 65 سيڪڙو ۽ نيم کارن پاڻي جي مڇي وسيلن جو 100 سيڪڙو سنڌ ۾ موجود آهي.<ref name="sezmc-fish">{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === ٻيلا ۽ زمين جي ملڪيت === سنڌ ۾ ٻيلن جي ايراضي پاڻي جي گهٽ وهڪري، غيرقانوني ڪاٽ، زمينن تي قبضي ۽ ڪمزور انتظام سبب گهٽجندي وئي آهي. ٻيلن جي گهٽتائي نه رڳو ماحولياتي توازن تي اثرانداز ٿئي ٿي، پر دريائي ۽ ساحلي ماحول، مالداري، مڇيگيري ۽ مقامي آبادي جي گذر سفر تي پڻ اثر وجهي ٿي.<ref name="ايڪانومي" /> سنڌ ۾ زمين جي ملڪيت جو ڍانچو تاريخي طور غير برابر رهيو آهي. 1959ع ۾ مٿين 8 سيڪڙو زميندارن وٽ زرعي زمين جو لڳ ڀڳ 54 سيڪڙو حصو هو، جيڪو 1972ع تائين گهٽجي 32 سيڪڙو ٿيو. ان دور ۾ وچولي درجي جي آبادگارن جي حصي ۾ واڌ آئي، جڏهن ته ننڍن آبادگارن جو حصو گهٽ ٿيو. بهرحال، زمين جي ورهاست جا انگ گهڻو ڪري خانداني ورڇ سبب اصل زرعي ڍانچي کي مڪمل طور ظاهر نٿا ڪن.<ref name="ايڪانومي" /> === سنڌ ۾ پوکجندڙ فصل === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ سنڌ ۾ پوکجندڙ اهم فصل ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | موسم ! style="background:#99CCFF;" | قسم ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | پوک جو وقت ! style="background:#99CCFF;" | ڪٽائي جو وقت ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 || خريف || وڏو فصل || [[ڪپھ]] || اپريل–مئي || آڪٽوبر–ڊسمبر || ٽيڪسٽائيل ۽ جننگ صنعت جو بنياد |- | 2 || خريف || وڏو فصل || [[چانور]] || جون–جولاءِ || آڪٽوبر–نومبر || خوراڪي ۽ برآمدي فصل |- | 3 || خريف || وڏو فصل || [[ڪمند]] || فيبروري–مارچ / سيپٽمبر || نومبر–مارچ || کنڊ صنعت جو بنيادي خام مال |- | 4 || خريف || اناج || [[جوئر]] || جون–جولاءِ || سيپٽمبر–آڪٽوبر || اناج ۽ چاري ٻنهي لاءِ |- | 5 || خريف || اناج || [[ٻاجھري]] || جون–جولاءِ || سيپٽمبر || خشڪ ۽ برساتي علائقن لاءِ موزون |- | 6 || خريف || اناج || [[مڪئي]] || جولاءِ || آڪٽوبر || خوراڪ ۽ جانورن جي چاري لاءِ |- | 7 || خريف || دال || [[مڱ]] || جولاءِ || سيپٽمبر || ٿوري پاڻي ۾ پوکجندڙ فصل |- | 8 || خريف || دال || [[ماش]] || جولاءِ || سيپٽمبر || زمين جي زرخيزي لاءِ مددگار |- | 9 || خريف || تيلدار || [[تر]] || جولاءِ || سيپٽمبر || روايتي تيلدار فصل |- | 10 || خريف || تيلدار || [[سورج مُکي]] || فيبروري / جولاءِ || مئي / آڪٽوبر || خوراڪي تيل لاءِ اهم |- | 11 || ربيع || وڏو فصل || [[ڪڻڪ]] || نومبر || مارچ–اپريل || سنڌ جو بنيادي خوراڪي فصل |- | 12 || ربيع || اناج || [[جَو]] || نومبر || مارچ || خشڪ علائقن لاءِ موزون |- | 13 || ربيع || دال || [[چڻا]] || آڪٽوبر || مارچ || نيم آبپاشي ۽ برساتي علائقا |- | 14 || ربيع || تيلدار || [[سرنھن]] || آڪٽوبر || فيبروري || روايتي تيلدار فصل |- | 15 || ربيع || تيلدار || [[ڪينولا]] || آڪٽوبر || مارچ || جديد تيلدار فصل |- | 16 || ساليانو || ميوو || [[انب]] || باغ لڳائڻ: جولاءِ–آگسٽ || مئي–جولاءِ || ميرپورخاص اهم مرڪز |- | 17 || ساليانو || ميوو || [[کجور]] || باغ لڳائڻ: آگسٽ || آگسٽ–سيپٽمبر || خيرپور اهم مرڪز |- | 18 || ساليانو || ميوو || [[ڪيلو]] || سڄو سال || سڄو سال || ٺٽو ۽ هيٺين سنڌ ۾ اهم |- | 19 || ساليانو || ڀاڄي || [[بصر]] || آڪٽوبر || مارچ–اپريل || ملڪ گير فراهمي لاءِ اهم |- | 20 || ساليانو || ڀاڄي || [[ٽماٽو]] || آگسٽ / جنوري || نومبر / اپريل || تازو استعمال ۽ پروسيسنگ لاءِ |- | 21 || ساليانو || چارُو || [[برسيم]] || آڪٽوبر || مارچ || کير ڏيندڙ مال لاءِ اهم |} === زرعي ادارا === سنڌ ۾ زرعي پاليسي، تحقيق، آبپاشي، ٻج، خوراڪ جي تحفظ، مالداري، ماهيگيري ۽ ڳوٺاڻي ترقي سان لاڳاپيل ڪيترائي سرڪاري، تحقيقي ۽ غير سرڪاري ادارا ڪم ڪن ٿا. انهن ادارن جو ڪردار زرعي رٿابندي، تحقيق، آبادگارن جي رهنمائي، پاڻي جي ورڇ، ٻجن جي فراهمي، خوراڪ جي تحفظ ۽ پائيدار زراعت جي واڌاري سان لاڳاپيل آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%;" ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | ادارو ! style="background:#99CCFF;" | بنيادي مقصد ! style="background:#99CCFF;" | عملي ڪردار |- | 1 | [[سنڌ زرعي کاتو]] | زرعي پاليسي ۽ آبادگارن جي مدد | فصلن، باغباني، زرعي توسيع، ٻجن ۽ زرعي خدمتن جو مرڪزي سرڪاري ادارو |- | 2 | [[سنڌ آبپاشي کاتو]] | زرعي پاڻي جي فراهمي | واهن، بندن، بئراجن ۽ آبپاشي نظام جي سنڀال |- | 3 | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊوڄام]] | زرعي تعليم ۽ تحقيق | زراعت، باغباني، جانورن ۽ فوڊ ٽيڪنالاجي ۾ تعليم ۽ تحقيق |- | 4 | [[سنڌ زرعي تحقيقاتي ادارو]] | فصلن تي سائنسي تحقيق | نون ٻجن، پيداوار، زرعي ٽيڪنالاجي ۽ موسمي اثرن تي تحقيق |- | 5 | [[نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ آف ايگريڪلچر]] | جديد زرعي تحقيق | ايٽمي ٽيڪنالاجي ذريعي فصلن ۽ ٻجن جي بهتري |- | 6 | [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]] | تصديق ٿيل ٻج جي فراهمي | آبادگارن کي معياري ۽ منظور ٿيل ٻج مهيا ڪرڻ |- | 7 | [[سنڌ فوڊ ڊپارٽمينٽ]] | خوراڪ جو تحفظ | ڪڻڪ ۽ بنيادي غذائي شين جي خريد، ذخيرو ۽ ورڇ |- | 8 | [[سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]] | مالداري ۽ مڇي صنعت جي ترقي | جانورن، کير، گوشت، پولٽري ۽ ماهيگيري جي بهتري |- | 9 | [[سنڌ آبادگار بورڊ]] | آبادگارن جي نمائندگي | زرعي حقن، پاڻي جي ورڇ ۽ پاليسين بابت آبادگارن جو آواز |- | 10 | [[سنڌ رورل سپورٽ آرگنائيزيشن]] | ڳوٺاڻي ترقي | ننڍن آبادگارن، ڪميونٽي زراعت ۽ آمدني وڌائڻ جا منصوبا |- | 11 | [[فوڊ اينڊ ايگريڪلچر آرگنائيزيشن]] | خوراڪ ۽ زرعي پاليسي | خوراڪ، زراعت ۽ موسمي تبديلي بابت فني سهڪار |} ==آبپاشي نظام== سنڌ جو آبپاشي نظام تاريخي طور روايتي طريقن جهڙوڪ کوهن، نهرن، تلائن، ٽيوب ويلن ۽ قدرتي نالن تي ٻڌل رهيو آهي. جديد دور ۾ بئراجن جي تعمير سان آبپاشي نظام کي نئين سر منظم ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي پيماني تي زرعي زمين کي پاڻي فراهم ٿيڻ لڳو. سنڌ ۾ بئراجن جي ذريعي ڪُل لڳ ڀڳ 13.5 ملين ايڪڙ زمين آبپاشي هيٺ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. سکر بئراج 1932ع ۾ تعمير ٿيو، جيڪو ست نهرن وسيلي لڳ ڀڳ 7.63 ملين ايڪڙ زمين کي سيراب ڪري ٿو. انهن نهرن ۾ نارتھ ويسٽرن ڪينال، دادو ڪينال، [[خيرپور فيڊر ويسٽ]]، [[روهڙي ڪينال]]، [[خيرپور فيڊر ايسٽ]] ۽ [[نارا ڪينال]] شامل آهن. [[ڪوٽڙي بئراج]] 1955ع ۾ تعمير ڪيو ويو، جيڪو [[ڪلري باغار فيڊر]]، [[لوئر پنياري فيڊر]] ۽ [[ڦليلي نئين]] وسيلي لڳ ڀڳ 3.0 ملين ايڪڙ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. [[گڊو بئراج]] 1962ع ۾ مڪمل ٿيو، جيڪو بيگهاري [[سنڌ فيڊر]]، [[ڊيزرٽ پٽ فيڊر]]، [[گهوٽي فيڊر]] ۽ [[ريڻي ڪينال]] وسيلي پڻ لڳ ڀڳ 3.0 ملين ايڪڙ زمين کي آبپاشي فراهم ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ جو آبپاشي نظام دنيا جي سڀ کان وڏن واهن تي ٻڌل زرعي نظامن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ آبپاشي جون سهولتون [[سنڌ آبپاشي کاتو]] جي نگراني هيٺ [[درياهه سنڌ]] تي تعمير ڪيل ٽن وڏن بئراجن ــ [[سکر بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] ــ ذريعي فراهم ڪيون وڃن ٿيون. صوبي جي آبپاشي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تي پکڙيل آهي. سکر بئراج جو خاڪو 1919ع ۾ تيار ڪيو ويو، 1923ع ۾ ان جي تعمير شروع ٿي ۽ اپريل 1932ع ۾ مڪمل ٿيڻ کان پوءِ پهريون ڀيرو سنڌ ۾ منظم ۽ يقيني آبپاشي فراهم ڪئي وئي. سکر بئراج جي آبپاشي ڪمانڊ ايراضي لڳ ڀڳ 8.24 ملين ايڪڙ آهي ۽ ان مان ساڄي ڪپ تي ٽي ۽ کاٻي ڪپ تي چار وڏا واهه نڪرن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 105–106.</ref> سکر بئراج کان پوءِ ڏاکڻي سنڌ کي پاڻي جي يقيني فراهمي لاءِ 1955ع ۾ [[ڪوٽڙي بئراج]] تعمير ڪيو ويو، جنهن جي پاڻي گذارڻ جي گنجائش 875,000 ڪيوسڪ آهي ۽ اهو 30 لک ايڪڙن کان وڌيڪ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. بعد ۾ سنڌ جي اترئين حصي ۾ [[گڊو بئراج]] جو بنياد 2 فيبروري 1957ع تي رکيو ويو ۽ 1962ع ۾ مڪمل ٿيو. گڊو بئراج جي گنجائش 12 لک ڪيوسڪ في سيڪنڊ آهي ۽ اهو سنڌ ۽ بلوچستان جي 25 لک ايڪڙن کان وڌيڪ زرعي زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. سنڌ جا آبپاشي نظام دائمي (Perennial) ۽ غير دائمي (Non-Perennial) واهن تي مشتمل آهن، جيڪي انهن ٽنهي بئراجن مان نڪرن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 106–107.</ref> سنڌ جي آبپاشي نيٽ ورڪ ۾ مجموعي طور 14 مکيه واهه، 109 شاخون (Branches)، 509 ڊسٽريبيوٽريون ۽ 902 مائنر واهه شامل آهن، جيڪي 1991ع جي پاڻي ٺاهه موجب پنهنجو حصو حاصل ڪري صوبي جي 13 ملين ايڪڙن کان وڌيڪ زرخيز زمين کي سيراب ڪن ٿا. گڊو بئراج مان گهوٽڪي فيڊر، ڊيزرٽ پيٽ فيڊر ۽ بيگاري سنڌ فيڊر نڪرن ٿا، جڏهن ته سکر بئراج مان [[روهڙي ڪينال]]، [[خيرپور ايسٽ ڪينال]]، [[خيرپور ويسٽ ڪينال]]، [[ايسٽرن نارا ڪينال]]، [[نارتھ ويسٽ ڪينال]]، [[رائيس ڪينال]] ۽ [[دادو ڪينال]] نڪرن ٿا. ڪوٽڙي بئراج مان [[اڪرم واهه]]، [[ڦليلي ڪينال]]، [[پنياري ڪينال]] ۽ [[ڪلري بگهار فيڊر]] آبپاشي جون خدمتون سرانجام ڏين ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', p. 107.</ref> سنڌ آبپاشي کاتو آبڪلاڻي پاڻي جي نيڪال لاءِ پڻ ذميوار آهي. ان مقصد لاءِ [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (LBOD) ۽ [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (RBOD) جهڙا وڏا نيڪالي منصوبا قائم ڪيا ويا آهن. ايل بي او ڊي جو مقصد درياهه سنڌ جي کاٻي ڪپ وارن علائقن مان کارو پاڻي ۽ سيم جي پاڻي کي عربي سمنڊ تائين پهچائڻ آهي، جڏهن ته آر بي او ڊي منصوبو سنڌ ۽ بلوچستان جي نيڪالي واري پاڻي کي غارو کاري تائين منتقل ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو. اهي منصوبا زميني پاڻي جي سطح کي ڪنٽرول ڪرڻ، سيم ۽ ٿور کي گهٽائڻ ۽ زرعي زمينن جي بحالي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 107–108.</ref> سنڌ ۾ آبپاشي جي بهتري لاءِ مختلف دورن ۾ ڪيترائي وڏا منصوبا شروع ڪيا ويا آهن، جن ۾ واهن ۽ شاخن جي ڪنڪريٽ لائيننگ، [[چوٽياريون ڊيم]]، [[ڪينجهر ڍنڍ]] نظام جي بهتري، ننڍن ڊيمن جي تعمير ۽ آبپاشي سڌارن جو پروگرام شامل آهن. [[سنڌ ايريگيشن ۽ ڊرينيج اٿارٽي]] (SIDA) جي قيام کان پوءِ پاڻي جي انتظام، آبادگارن جي شموليت ۽ آبپاشي سڌارن کي هٿي ملي. عالمي بئنڪ جي سهڪار سان سنڌ [[واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پراجيڪٽ]] (WSIP) پڻ شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد بئراجن، واهن، نيڪالي نظام، ٻوڏن جي انتظام ۽ سنڌو ڊيلٽا جي بحالي بابت ڊگهي مدي وارا سڌارا آڻڻ آهي.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 109–113.</ref> 2010ع جي تباهه ڪندڙ ٻوڏ کان پوءِ سنڌ آبپاشي کاتي واهن، بندن ۽ ريگيوليٽرن جي بحالي لاءِ هنگامي منصوبا شروع ڪيا. ان مقصد لاءِ 18.5 ارب رپين جو پروگرام تيار ڪيو ويو، جنهن تحت بندن، واهن ۽ آبپاشي ڍانچي جي مرمت ۽ بحالي جا ڪم ڪيا ويا. مستقبل جي منصوبابندي ۾ پاڻي بچائيندڙ آبپاشي طريقا جهڙوڪ ڊرپ ۽ اسپرنڪلر آبپاشي، برساتي پاڻي جي ذخيرن جي تعمير، ننڍن بندن جي واڌ ۽ واهن جي وڌيڪ لائيننگ شامل آهي، ته جيئن سنڌ جي زرعي معيشت کي پائيدار بنيادن تي مضبوط بڻائي سگهجي.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 114–116.</ref> ===پاڻيءَ بابت بين الصوبائي تڪرار ۽ معاهدا=== 1945ع ۾ سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ پاڻيءَ بابت هڪ معاهدو طئي ٿيو، پر اهو گورنر جنرل جي منظوري حاصل نه ڪري سگهيو. 1960ع ۾ پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ عالمي بئنڪ جي سهڪار سان [[سنڌ طاس معاهدو]] (Indus Waters Treaty) طئي ٿيو، جنهن تحت ٽن اوڀر وارن دريائن (راوي، بياس ۽ ستلج) جو پاڻي ڀارت کي، ۽ ٽن اولهه وارن دريائن (سنڌو، جهلم ۽ چناب) جو پاڻي پاڪستان کي ڏنو ويو. هن معاهدي جي ڳالهين ۾ سنڌ جي سڌي نمائندگي شامل نه هئي<ref name=" ايڪانومي "/>. 1991ع ۾ [[پاڻي جي ورڇ بابت نئون واٽر اڪارڊ، 1991|پاڻي ورڇ بابت نئون واٽر اڪارڊ]] طئي ٿيو، جنهن تحت پاڻيءَ جي ورڇ لاءِ هي تناسب مقرر ڪيو ويو: [[پنجاب]] 37 سيڪڙو، سنڌ 37 سيڪڙو، [[بلوچستان]] 12 سيڪڙو ۽ [[خيبر پختونخواهه]] 14 سيڪڙو. ان ئي سال [[انڊس ريور سسٽم اٿارٽي]] (IRSA) قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد صوبن وچ ۾ پاڻيءَ جي ورڇ جو انتظام سنڀالڻ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ڪوٽڙي کان هيٺ وهڪري جون ضرورتون=== 2005ع ۾ ڪيل ٻن مطالعي موجب، [[ڪوٽڙي بئراج]] کان هيٺ ماحولياتي توازن برقرار رکڻ لاءِ سڄي سال گهٽ ۾ گهٽ 5,000 ڪيوسڪ پاڻيءَ جي وهڪري ۽ پنجن سالن ۾ مجموعي طور 25 ملين ايڪڙ فوٽ (MAF) پاڻي جي ضرورت ڄاڻائي وئي. بهرحال، صوبن جي وچ ۾ اختلاف سبب انهن سفارشن تي عملي اڳڀرائي نه ٿي سگهي آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===نون ڊيمن بابت صوبائي موقف=== پاڻيءَ جي کوٽ ۽ ورڇ بابت خدشن سبب سنڌ سميت ٻين صوبن نون ڊيمن جي تعمير بابت اعتراض ظاهر ڪيا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي دوران مختلف ڪاميٽيون جوڙيون ويون، پر هن مسئلي تي مڪمل اتفاق راءِ اڃا تائين حاصل نه ٿي سگهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (LBOD)=== [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين منصوبو]] 1970ع واري ڏهاڪي ۾ وفاقي حڪومت ۽ سنڌ حڪومت طرفان [[عالمي بئنڪ]] جي سهڪار سان شروع ڪيو ويو. هن منصوبي جو مقصد نوابشاهه، [[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] ضلعن جي ٻن ملين هيڪٽرن کان وڌيڪ زمين مان نيڪال ٿيندڙ پاڻي کي [[عربي سمنڊ]] ڏانهن منتقل ڪرڻ هو. منصوبي کي مختلف فني ۽ انتظامي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ سار سنڀال بابت ادارتي غير وضاحت، مالي کوٽ، [[سنڌ ۾ سمنڊ جي چارج|سمنڊ جي چاڙهه]]، نيڪال جو پوئتي وهڪرو، [[صنعتي نيڪال]] ۽ ساحلي مٽيءَ جي کاري ٿيڻ جا مسئلا شامل آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. ===رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (RBOD)=== [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين منصوبو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]]، [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر-شهدادڪوٽ]]، دادو ضلعو|دادو]] ۽ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ضلعن لاءِ تجويز ڪيو ويو، جنهن کي ٽن مرحلن ۾ ورهايو ويو. بهرحال، هي منصوبو اڃا تائين مڪمل نه ٿي سگهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ادارياتي سڌارا ۽ جديد منصوبا=== 1996ع ۾ وفاقي حڪومت هر صوبي ۾ صوبائي آبپاشي ۽ نيڪال اٿارٽيز قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 1997ع ۾ [[خودمختيار آبپاشي نظام]] متعارف ڪرايو ويو، جنهن تحت صوبائي آبپاشي کاتن کي PIDA ۾ تبديل ڪيو ويو، ايريا واٽر بورڊ (AWBs) ٺاهيا ويا ۽ آبادگارن کي فارمر آرگنائيزيشنز (FOs) ۾ منظم ڪيو ويو. [[سنڌ ايريگيشن اينڊ ڊرينيج اٿارٽي]] (SIDA) 1998ع ۾ قائم ڪئي وئي<ref name=" ايڪانومي "/>. 2006ع ۾ عالمي بئنڪ جي سهڪار سان سنڌ ۾ [[واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پروجيڪٽ، سنڌ|واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پروجيڪٽ]] لاڳو ڪيو ويو، جنهن جو مقصد زرعي پيداوار وڌائڻ، آبادگارن جي آمدني ۾ اضافو آڻڻ ۽ آبپاشي نظام جي ڊگهي مدي واري پائيداري کي بهتر بڻائڻ هو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ڪئنال ۽ وڏا واھ === سنڌ جي زرعي نظام جو بنياد آبپاشيءَ جي هڪ وسيع نيٽ ورڪ تي قائم آهي، جيڪو [[گڊو بئراج]]، [[سکر بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] مان نڪرندڙ واهن، شاخن ۽ ننڍن واهن تي مشتمل آهي. اهي واهه ۽ شاخون گهڻو ڪري مٽيءَ مان ٺهيل هجڻ سبب پاڻي جي رِسڻ (سيپيج)، زمين جي سم ۽ ڪلر (واٽرلاگنگ ۽ سيلنٽي) ۽ پاڻي جي ضايع ٿيڻ جا مسئلا پيدا ڪندا رهيا آهن، جنهن جو سڀ کان وڌيڪ اثر واهن جي پڇاڙيءَ وارن آبادگارن تي پوندو آهي. انهن مسئلن جي حل لاءِ سنڌ حڪومت ۽ وفاقي حڪومت جي سهڪار سان "سنڌ صوبي ۾ شاخن ۽ ننڍن واهن جي ڪنڪريٽ لائيننگ" جو منصوبو شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد آبپاشي پاڻي جي نقصان کي گهٽائڻ، سم ۽ ڪلر جي مسئلن تي ضابطو آڻڻ ۽ زرعي زمينن تائين پاڻي جي فراهمي کي بهتر بڻائڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=28 May 2026}}</ref> هن منصوبي لاءِ 13,828.322 ملين رپين جو پي سي-ون (PC-I) تيار ڪيو ويو، جنهن تحت 109 چونڊيل شاخن ۽ ننڍن واهن جي تقريباً 860 ميل ڊگهي حصي جي لائيننگ منظور ڪئي وئي. منصوبي جي نتيجي ۾ آبپاشي نظام جي ڪارڪردگي ۾ نمايان بهتري آئي. 56 مڪمل ٿيل واهن ۽ شاخن جي ڪمانڊ ايراضي 629,137 ايڪڙن مان وڌي 786,827 ايڪڙن تائين پهتي، جنهن سان 157,690 ايڪڙ اضافي زرعي زمين کي آبپاشي جون سهولتون حاصل ٿيون. ساڳئي طرح 109 چونڊيل واهن ۽ شاخن جي مجموعي ڪمانڊ ايراضي 1,438,405 ايڪڙن مان وڌي 1,747,764 ايڪڙن تائين پهتي، جنهن سان 309,359 ايڪڙ اضافي زمين زرعي استعمال هيٺ آئي. هي منصوبو سنڌ جي زرعي ترقي، پاڻي جي بچت ۽ واهن جي پڇاڙيءَ وارن آبادگارن تائين پاڻي جي بهتر رسائي لاءِ هڪ اهم قدم طور شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=28 May 2026}}</ref> ===ڍنڍون ۽ ڍورن جي فھرست=== ===برساتي نئين فھرست=== ===حفاظتي بندن جي فھرست=== === شاخن ۽ فيڊرن جي فھرست=== === ڪورن جو فھرست=== * ڪور ڏاتو === ڊيمن جي فھرست=== # [[حب ڊيم]] # [[چوٽياري ڊيم]] ===ڪلهوڙا دور جو آبپاشي نظام=== ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ جي آبپاشي نظام کي منظم ۽ وسيع بنيادن تي ترقي ڏني وئي. تاريخي ماخذن موجب، سنڌ ۾ واهن جي منظم کوٽائي جو بنياد ميان نور محمد ڪلهوڙي وڌو، جنهن سنڌو نديءَ جي ساڄي ۽ کاٻي ڪنارن تي واهن جي ذريعي زراعت کي فروغ ڏنو. 1719ع کان پوءِ خاص طور تي سنڌ جي اترين علائقن ۾ نوان واهه کوٽايا ويا، جن جو مقصد زرعي زمينن کي پاڻي فراهم ڪرڻ هو. هن دور ۾ “[[گھاڙ واھ]]” جون ٽي اهم شاخون وجود ۾ آيون، جيڪي علائقي جي آبپاشي نظام جو اهم حصو بڻيون. “[[نور واھ]]” ميان نور محمد ڪلهوڙي جي نالي سان منسوب ڪيو ويو، جڏهن ته “[[شاھ جي ڪڙ]]” سندس وزير شاهه بهاري جي نگرانيءَ ۾ کوٽايو ويو. چانڊڪي پرڳڻي ۾ پڻ ڪيترائي ننڍا وڏا واهه کوٽايا ويا، جن سان مقامي آباديءَ جي زرعي ضرورتن کي پورو ڪيو ويو. ميان نور محمد جي دور ۾ “[[ڪور ڏاتو|ڏاتي جي ڪور]]” پڻ کوٽايو ويو، جيڪو پنهنجي وقت جي دولتمند شخص ڏاتي کهڙي جي ڪوششن سان وجود ۾ آيو. اتر سنڌ ۾ “[[بيگاري واھ]]” جي مکيه شاخ “[[نور واھ]]” به ڪلهوڙا دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ هئي. نوشهري ڊويزن ۾ “[[نصرت واھ]]” [[ نصرت خان چانڊيو|نصرت خان چانڊئي]] جي سرپرستيءَ ۾ کوٽايو ويو. ان کان علاوه “[[مراد واھ]]”، “[[باگ واھ]]” ۽ “[[فيروز واھ]]” پڻ ڪلهوڙا دور ۾ کوٽايا ويا، جيڪي [[مراد ڪلھوڙو|مراد ڪلهوڙي]]، [[باگو سيال|باگي سيال]] ۽ [[فيروز ويراڙ]] جهڙن اهم درٻاري شخصيتن سان منسوب آهن. اهي واهه “[[نصرت واھ]]” سان ڳنڍيل هئا، جيڪو بعد ۾ هاڻوڪي [[روهڙي ڪئنال]] جي اهم شاخن مان هڪ بڻيو. ڪلهوڙا حڪمرانن واهن جي کوٽائي، مرمت ۽ صفائيءَ تي خاص ڌيان ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال موجب سنڌ جي خوشحالي ۽ سرڪاري ڍلن جي بروقت وصولي جو دارومدار مؤثر آبپاشي نظام تي هو. ان منظم انتظام سبب ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ زرعي لحاظ کان وڌيڪ آباد ۽ سرسبز رهي، ۽ رياستي خزاني جي حالت پڻ مضبوط رهي. حيدرآباد ضلعي ۾ واقع “[[سرفراز واھ]]” به هن دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ هو، جيڪو [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو|ميان سرفراز خان ڪلهوڙي]] کوٽايو هو<ref>سنڌ جا قديم سڪا سنڌ ۾ ڪلهوڙا دور جا سڪا (قسط 2) -- عبداللہ ورياهه؛ رسالو:مهراڻ؛ 1991جلد 1 ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ==صنعت == سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ صنعتي ۽ معاشي طور ترقي يافته صوبو آهي. صوبي جي معيشت ۾ صنعت، واپار، توانائي، زراعت، بندرگاهي خدمتون ۽ برآمداتي سرگرميون اهم حيثيت رکن ٿيون. [[ڪراچي]] ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ واپاري مرڪز هجڻ سبب سنڌ جي صنعتي ترقي ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> [[ڪراچي]] پاڪستان جو سڀ کان وڏو شهر، سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ ملڪ جو مالي مرڪز آهي. شهر ۾ وڏين بئنڪن، مالي ادارن، ڪاروباري ڪمپنين ۽ صنعتي ادارن جا هيڊڪوارٽر قائم آهن. [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ ڪراچي ۾ واقع آهي، جيڪا ملڪ جي سڀ کان وڏي ۽ فعال اسٽاڪ مارڪيٽ آهي. ڪراچي جي سامونڊي حيثيت ۽ جديد انفراسٽرڪچر ان کي پاڪستان جي اهم واپاري مرڪزن مان هڪ بڻائي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون === صوبي ۾ صنعتڪاري کي هٿي ڏيڻ لاءِ مختلف صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون قائم ڪيا ويا آهن. [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد]]، [[ڪوٽڙي]]، [[نوري آباد]]، [[شهيد بينظيرآباد]] ۽ [[سکر]] اهم صنعتي مرڪز آهن. [[بن قاسم صنعتي پارڪ]]، [[ڪورنگي صنعتي پارڪ]]، [[پورٽ قاسم صنعتي علائقو]] ۽ [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] (KEPZ) سنڌ جي اهم صنعتي ۽ برآمداتي علائقن ۾ شمار ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === انساني وسيلا ۽ انفراسٽرڪچر === سنڌ پاڪستان جي مزدور قوت جو تقريباً اڌ حصو مهيا ڪري ٿي. صوبي ۾ تربيت يافته، تعليم يافته ۽ بين الاقوامي معيارن سان مطابقت رکندڙ افرادي قوت موجود آهي. جديد ٽيليڪميونيڪيشن نظام، سڙڪن ۽ ريلوي جو وسيع ڄار، هوائي اڏا ۽ بندرگاهون سنڌ جي صنعتي ۽ واپاري ترقي لاءِ بنيادي سهولتون فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ===صنعتي پيداوار=== سنڌ پاڪستان جي پيداواري معيشت جو اهم مرڪز آهي ۽ تيزيءَ سان ملڪي ۽ غير ملڪي سيڙپڪاري لاءِ هڪ پرڪشش منزل طور اڀري رهيو آهي. صوبي کي [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] جهڙين اهم سامونڊي بندرگاهن تائين سڌي رسائي حاصل آهي، جيڪا ان کي بين الاقوامي واپار ۽ برآمدات لاءِ هڪ حڪمتِ عملي واري حيثيت فراهم ڪري ٿي. سنڌ جو صنعتي بنياد وسيع ۽ متنوع آهي، جنهن ۾ ٽيڪسٽائيل، دواسازي، گاڏين جي صنعت، صارفين جي شين جي پيداوار ۽ ٻين پيداواري شعبن جون صنعتون شامل آهن. جديد انفراسٽرڪچر، سيڙپڪارن لاءِ ترغيبي پاليسيون، ڪاروبار دوست ضابطا ۽ ماهر افرادي قوت صوبي جي پيداواري شعبي جي ترقي کي هٿي ڏين ٿا. انهن سببن جي ڪري سنڌ نه رڳو پاڪستان جي معاشي مرڪز طور سڃاتي وڃي ٿي، پر عالمي واپار سان ڳانڍاپي، صنعتي توسيع ۽ منافعي بخش سيڙپڪاري لاءِ پڻ هڪ اهم مرڪز بڻجي چڪي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Manufacturing Sector (Driving Growth in Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ====اسٽيل جي صنعت==== ====ڪپڙي جي صنعت==== ڪپڙي جي صنعت سنڌ جي پيداواري شعبي جو بنيادي ستون سمجهي وڃي ٿي ۽ صوبي جي صنعتي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. هي صنعت سنڌ جي تاريخي ڪاريگري، فني مهارت ۽ ڪپهه سميت خام مال جي وافر دستيابي مان فائدو حاصل ڪري ٿي، جنهن سبب پيداوار جي اعليٰ سطح برقرار رکڻ ۾ مدد ملي ٿي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] تائين آسان رسائي، جديد صنعتي انفراسٽرڪچر ۽ سيڙپڪارن لاءِ فراهم ڪيل ترغيبي سهولتون سنڌ کي ڪپڙي جي صنعت لاءِ هڪ پرڪشش مرڪز بڻائين ٿيون. صوبي ۾ قائم ٽيڪسٽائيل ڪارخانا نه رڳو ملڪي ضرورتون پوريون ڪن ٿا پر برآمدات ذريعي پاڪستان جي معيشت ۾ پڻ نمايان حصو وجهن ٿا. ڪپڙي جي شعبي ۾ جدت، معيار ۽ مهارت جي روايت سنڌ جي صنعتي ترقي ۽ معاشي واڌ ويجهه کي مسلسل هٿي ڏئي رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Textile Industry (Excellence in Innovation and Craftsmanship) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ====آٽو موبائيل جي صنعت==== ====سافٽويئر صنعت==== ====تعميري صنعت==== ====ڪيميائي صنعت==== ====دوائن جي صنعت==== ====سيمنٽ جي صنعت==== ====پلاسٽڪ جي صنعت==== ====چمڙي جي صنعت==== ===ھنري صنعت=== ===صنعتي زون=== ===زرعي صنعت=== سنڌ زرعي پيداوار جي لحاظ کان پاڪستان جي اهم صوبن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي زرعي پيداوار ۾ تقريباً 23 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي. صوبي ۾ ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، ميوا ۽ ڀاڄيون وڏي پيماني تي پيدا ٿين ٿيون، جن جي بنياد تي ٽيڪسٽائيل، کنڊ، خوراڪ جي پروسيسنگ ۽ زرعي شين جي برآمد سان لاڳاپيل صنعتون قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ====سارين جا ڪارخانا==== ====ڪپھ جا ڪارخانا==== ====ڀاڻ جي صنعت==== ==== کنڊ جي صنعت==== ====کاڌ خوراڪ واري صنعت==== === مڇيگيري === سنڌ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي رکي ٿو، جنهن سان گڏ گهاٽن [[مينگروو ٻيلن]] جو وسيع سلسلو موجود آهي. اهي مينگروو ٻيل نه رڳو سامونڊي ماحولياتي نظام جي حفاظت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، پر مختلف آبي جيوت لاءِ قدرتي افزائشي مرڪز پڻ آهن. سنڌ پاڪستان جي ماهيگيري واري معيشت جو مرڪزي صوبو آهي، جتان ملڪ جي ڪل مڇيءَ جي برآمدات جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو حصو حاصل ٿئي ٿو. ان کان علاوه پاڪستان جي سامونڊي مڇيءَ جي وسيلن جو تقريباً 71 سيڪڙو، تازي پاڻيءَ جي مڇيءَ جي وسيلن جو 65 سيڪڙو ۽ کارن يا نيم کارن پاڻيءَ (brackish water) جي مڇيءَ جي وسيلن جو 100 سيڪڙو حصو سنڌ ۾ موجود آهي. اهي وسيلا صوبي ۾ ماهيگيري، آبي زراعت، خوراڪ جي صنعت ۽ برآمداتي واپار جي ترقي لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company (SEZMC) |access-date=29 May 2026}}</ref> ===ننڊي صنعت=== ==واپار == ===زرعي جنسن جو واپار=== ====واپاري ادارن جي فھرست==== ====درآمد ۽ برآمد==== ====آبي بندرگاھون==== سنڌ وٽ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي موجود آهي، جيڪا سامونڊي واپار، ماهيگيري، آبي زراعت ۽ ساحلي سياحت لاءِ اهم اهميت رکي ٿي. صوبي ۾ ٻه وڏيون هر موسم ۾ فعال بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، موجود آهن. انهن بندرگاهن ۾ ڪنٽينر ٽرمينل، تيل ٽرمينل، ڪيميائي سامان جا ٽرمينل، بلڪ ڪارگو سهولتون، جهازن جي مرمت جا مرڪز ۽ انجنيئرنگ سهولتون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ====خشڪي وارا بندر==== ===سرمائي جي سيڙپ=== ==بئنڪاري نظام== == انفارميشن ٽيڪنالاجي == معلوماتي ٽيڪنالاجي (آءِ ٽي) جو شعبو سنڌ ۾ تيزي سان ترقي ڪري رهيو آهي ۽ صوبو ٽيڪنالاجي، جدت ۽ ڊجيٽل معيشت جي هڪ اڀرندڙ مرڪز طور سڃاتو وڃي ٿو. [[ڪراچي]]، جيڪو سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ معاشي مرڪز آهي، آءِ ٽي ڪمپنين، ٽيڪنالاجي پارڪن، ڪاروباري انڪيوبيٽرن ۽ نون شروعاتي ادارن (اسٽارٽ اپس) لاءِ اهم مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. صوبي جي يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليمي ادارن مان هر سال وڏي تعداد ۾ ماهر ۽ تربيت يافته انساني وسيلا فراهم ٿين ٿا، جيڪي آءِ ٽي صنعت جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ڪاروبار دوست پاليسيون، سيڙپڪاري لاءِ ترغيبي سهولتون، تيز رفتار انٽرنيٽ، جديد ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪ ۽ ڊجيٽل انفراسٽرڪچر سنڌ کي ٽيڪنالاجي بنياد تي ڪاروبار قائم ڪرڻ لاءِ سازگار ماحول مهيا ڪن ٿا. آءِ ٽي شعبي جي توسيع نه رڳو روزگار جا نوان موقعا پيدا ڪري رهي آهي، پر صوبائي معيشت کي علم، جدت ۽ ٽيڪنالاجي تي ٻڌل ترقي ڏانهن پڻ اڳتي وڌائي رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Information & Technology (A Rising Hub for Innovation) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ==معدنيات ۽ قدرتي وسيلا== سنڌ قدرتي معدني وسيلن سان مالا مال آهي. صوبي ۾ ڪوئلو، گرينائيٽ، سليڪا واري، جپسم، چن جو پٿر، لوڻ ۽ ٻين معدنيات جا اهم ذخيرا موجود آهن. اهي وسيلا سيمينٽ، تعميراتي مواد، توانائي ۽ ٻين صنعتن لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ===کاڻون=== ==== سنڌ جي کاڻن جي فھرست==== ===گيس=== === سنڌ جي گيس وارن ھنڌن جي فھرست=== ===تيل=== === سنڌي جي تيل وارن ھنڌن جي فھرست=== ===گرينائيٽ=== === سنڌ ۾ معدنياتي تلاش=== ==توانائي == سنڌ پاڪستان جي توانائي پيداوار ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. صوبي ۾ تيل، قدرتي گئس، ڪوئلو، هوا ۽ شمسي توانائي جا وسيع ذخيرا موجود آهن. سنڌ پاڪستان جي تيل جي پيداوار جو تقريباً 56 سيڪڙو ۽ قدرتي گئس جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 71 سيڪڙو حصو پيدا ڪري ٿي. [[ٿر ڪوئلو]] دنيا جي وڏن ڪوئلي جي ذخيرن مان هڪ آهي، جتي اندازاً 185 ارب ٽن ڪوئلو موجود آهي. ان کان علاوه سنڌ جو هوائي ڪوريڊور لڳ ڀڳ 50,000 ميگاواٽ بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو، جڏهن ته صوبي ۾ شمسي توانائي جي پيداوار لاءِ پڻ سازگار حالتون موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> توانائي جو شعبو سنڌ جي معاشي ترقي ۽ صنعتي واڌ ويجهه جو هڪ اهم محرڪ آهي. صوبو قدرتي وسيلن سان مالا مال آهي، جن ۾ [[ٿر ڪوئلو|ٿر جي ڪوئلي]] جا وسيع ذخيرا، سامونڊي پٽي سان گڏ موجود هوائي ڪوريڊور ۽ شمسي توانائي جي پيداوار لاءِ سازگار حالتون شامل آهن. اهي وسيلا سنڌ کي روايتي ۽ قابلِ تجديد ٻنهي قسمن جي توانائي جي پيداوار لاءِ هڪ منفرد حيثيت عطا ڪن ٿا. صوبي ۾ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي گهرن سان گڏ هوا ۽ سج مان توانائي حاصل ڪرڻ جا منصوبا پڻ تيزي سان ترقي ڪري رهيا آهن. انفراسٽرڪچر ۾ بهتري، ڪاروبار دوست پاليسيون، ضابطن ۾ سهولت ۽ سيڙپڪاري لاءِ ترغيبي قدمن توانائي جي شعبي جي ترقي جا نوان امڪان پيدا ڪيا آهن. توانائي جي شعبي جي واڌ نه رڳو اقتصادي سرگرمين کي هٿي ڏئي ٿي، پر پائيدار ترقي، ماحول دوست توانائي جي فروغ ۽ علائقائي توانائي جي تحفظ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Energy (Powering the Future of Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> سنڌ پاڪستان جي توانائي واري شعبي ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو ۽ مستقبل جي علائقائي توانائي مرڪز طور ڏٺو وڃي ٿو. صوبي جي [[ٿر ڪوئلو|ٿر واري علائقي]] ۾ اندازاً 185 ارب ٽن ڪوئلي جا ذخيرا موجود آهن، جيڪي دنيا جي سڀ کان وڏن ڪوئلي جي ذخيرن مان شمار ڪيا وڃن ٿا. ان کان علاوه پاڪستان جي تقريباً 60 سيڪڙو تيل جا کوهه ۽ 44 سيڪڙو گئس جا ميدان سنڌ ۾ واقع آهن. صوبو ملڪ جي روزاني تيل جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 56 سيڪڙو ۽ قدرتي گئس جي پيداوار جو 55 سيڪڙو حصو مهيا ڪري ٿو. روايتي توانائي جي وسيلن کان علاوه سنڌ قابلِ تجديد توانائي جي ميدان ۾ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو. صوبي جي سامونڊي علائقي ۾ تقريباً 60 ڪلوميٽر ويڪرو ۽ 180 ڪلوميٽر ڊگهو هوائي ڪوريڊور موجود آهي، جيڪو هوائي توانائي جي پيداوار لاءِ انتهائي سازگار سمجھيو وڃي ٿو. اهي وسيلا سنڌ کي پاڪستان جي توانائي جي تحفظ، صنعتي ترقي ۽ پائيدار معاشي واڌ ويجهه لاءِ هڪ اهم بنياد فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company (SEZMC) |access-date=29 May 2026}}</ref> ===ڪراچي اليڪٽرڪ=== ====حيسڪو==== ===سيپڪو=== ===بجلي جي پيداوار=== ===قابل تجديد توانائي=== ===ايل اين جي=== ====سي اين جي==== ===پيٽرول جي ترسيل جو نظام=== === سنڌ جو ڪوئلو=== === سنڌ جي معدنيات جي فھرست=== === سنڌ جي معدنياتي ادارن جي فھرست=== # [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] ==خدمتن وارا شعبا== ====صحت جو پيشو==== ====قانون جو پيشوئ==== ====تدريسي پيشو==== ====انجينئرنگ ۽ فني شعبو==== ====ٽرانسپورٽ==== ===پوليس=== == سنڌ جي نباتات ۽ حياتيات == ===وڻ ۽ ٻوٽا=== سنڌ جنهن نباتاتي علائقي جو ڀاڱو آهي، تنهن ۾ ذري گهٽ سڄو پنجاب، الهندو راجپوتانا، ڪاٺياواڙ ۽ ڪڇ اچي وڃن ٿا، ۽ جيتوڻيڪ هندستان جي ٻين علائقن ۾ ٿيندڙ ٻوٽا هت به ٿيندا آهن، پر گهڻي نسبت اولهه وارن ملڪن، مڪران، ايراني نار جي گرم ڀاڱن، عراق ۽، جيئن اڳيئي چيو اٿئون، مصر سان اٿس، جتان جي آبهوا ساڳي آهي. ====سنڌ جا عام وڻن==== {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ صوبي ۾ موجود اهم وڻن جي فهرست ! نمبر ! عام نالو ! بوٽنيڪل نالو ! مختصر تعارف / حيثيت |- | 1 | [[ڪنڊي|ڪَنڊي]] | ''Prosopis cineraria'' | ريگستاني علائقن جو اهم مقامي وڻ؛ ڇانوَ، ايندھن ۽ چارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. |- | 2 | [[ٻٻر]] (بابُل) | ''Acacia nilotica'' | دريائي ۽ ميداني علائقن ۾ عام؛ ڪاٺ ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 3 | [[آسري]] | ''Tamarix aphylla'' | لوڻياتي ۽ خشڪ زمينن ۾ وڌندڙ؛ هوا روڪڻ لاءِ اهم. |- | 4 | [[ڪرڙ]] | ''Capparis decidua'' | ٿر ۽ خشڪ علائقن جو مقامي وڻ؛ چارن ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 5 | [[خوشبودار ٻٻر]] | ''Acacia farnesiana'' | خوشبودار گلن سبب سڃاتل؛ دوائن ۽ خوشبوءَ ۾ استعمال. |- | 6 | [[ٻانھن]] | ''Populus euphratica'' | سنڌو درياهه جي ڪنارن تي وڌندڙ؛ دريائي نظام لاءِ اهم. |- | 7 | [[ديوي (وڻ)]] / (ولائتي ڪَنڊي) | ''Prosopis juliflora'' | غير ملڪي وڻ؛ تيزي سان وڌندڙ، پر ماحولياتي نقصانڪار پڻ. |- | 8 | [[سراھ|سِراهه]] | ''Albizia lebbeck'' | ڇانوَ ۽ ڪاٺ لاءِ مشهور؛ شھرن ۾ لڳايو ويندو آهي. |- | 9 | [[نم]] | ''Azadirachta indica'' | دوائن ۾ تمام اهم؛ جراثيم ڪُش خاصيتون. |- | 10 | [[ٻير]] | ''Ziziphus mauritiana'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ غذائي ۽ معاشي اهميت. |- | 11 | [[ڄمون (وڻ)|ڄمون]] | ''Syzygium cumini'' | ڦر ۽ دوائن ۾ استعمال؛ شگر لاءِ فائديمند. |- | 12 | [[گدامڙي (وڻ)|گدامڙي]] | ''Tamarindus indica'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ کاڌي ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 13 | [[سھانجڻو]] | ''Moringa oleifera'' | غذائيت سان ڀرپور؛ پن ۽ ڦريون استعمال ٿين ٿيون. |- | 14 | [[اڇو تمر]] | ''Avicennia marina'' | سنڌ جي ساحلي علائقن جو اهم وڻ؛ سامونڊي ڪٽاوَ کان بچاءُ. |- | 15 | [[بڙ]] | ''Ficus benghalensis'' | وڏو ڇانوَ ڏيندڙ وڻ؛ سماجي ۽ مذهبي اهميت. |- | 16 | [[پپل]] | ''Ficus religiosa'' | مذهبي لحاظ کان اهم؛ آڪسيجن فراهمي ۾ نمايان. |- | 17 | [[ڄار (وڻ)|ڄار]] | ''Salvadora oleoides'' | خشڪ علائقن جو وڻ؛ ايندھن ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 18 | [[مسواڪ]] | ''Salvadora persica'' | ڏندن جي صفائي لاءِ مشهور؛ دوائن ۾ استعمال. |- | 19 | [[ليسڙو]] (گيدوڙو) | ''Cordia myxa'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ ڳوٺاڻن علائقن ۾ عام. |- | 20 | [[انب (وڻ)|انب]] | ''Mangifera indica'' | قومي ڦر؛ باغباني ۽ معيشت لاءِ اهم. |- | | | | |- | | | | |- | | | | |+ | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- |} ===حيوان === علم حيوانات جي جن ماھرن پھريائين سنڌ جي جانورن تي تحقيق ڪئي، سي آھن برنس (Burnes) 1830ع، گرفٿ (Griffith) 18399ع، ھيوم ۽ ڊي (Hume and Day) 1872ع، بلان فورڊ (Blanford) 1971ع کان 1977ع، بٽلر (Butler) 1879ع، مري (Murray) 1884ع، اوٽس (Oates) 1889ع، ايٽڪن (Aitken) 19077ع، ٽائيسھرسٽ (Ticehurst) 1917ع کان 1920ع ۽ ايٽس (Eates) 1920 کان 1954ع، منٽن (Minton) 19622ع ۾ سنڌ ۽ لسٻيلي جي جانورن جي ڏسڻي (Key) ٺاھي. صديقي 18699ع ۾ جانورن جي لسٽ ٺاھي تيار ڪئي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> محي الدين (71-1964ع) سنڌ جي مڇين، نانگن، پکين، ڪڪڙن، ٻڪرين، ڍڳين ۽ مينھن جي پروٽوزوان (Protozoan) ۽ ھيلمينٿي (Helminthic) فاعلن تي ڪم ڪندي نيون جنسون ۽ ڪي نوان مفعول دريافت ڪيا آھن. مجيب سنڌ جي دريائي مڇين ۽ سامونڊي مڇين جي ھيلمينٿڪ فاعلن تي ڪم پئي ڪيو آھي ۽ ڪي نيون جنسون ۽ قسم دريافت ڪيا آھن. ترمذي سنڌ جي سامونڊي ڪپر واري پٽي ۾ ڪرسٽيشيا (Crustacea) تي پئي ڪم ڪيو آھي. فصلن کي نقصان پھچائيندڙ جيتن جڻين تي بھ چڱو ڪم ڪيو آھي. جيتوڻيڪ انھن ۾ اھي جيت ۽ چچڙ شامل نھ آھن، جن جو انسانن ۽ جانورن جي بيمارين سان واسطو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === ڪرنگھي وارا جانور (vertebrates) === پنڊپھڻ (Fossils): بلئنفورڊ ۽ فيڊن پھريون ڀيرو منڇر مان سنھ 76-1874ع ۾ [[پنڊپھڻ]] جمع ڪيا. ٽيھ سال پوءِ پلگرم ۽ ان سان گڏ ڪم ڪندڙن [[ڀڳو ٺوڙهو|ڀڳي ٽوڙھي]] ويجھو تمام گھڻا پنڊپھڻ لڌا. پلگرم (1934ع) ھيٺين منڇر جي ٽن ڀاڱن کي ڪامليل (ميلوٽيشن)، چنجي (ٽارٽونيشن) ۽ ڍوڪ پٺاڻ (لوئر پلايوسين) وارين منزلن جي برابر سمجھيو ۽ ساڳئي وقت مٿئين [[منڇر ڍنڍ|منڇر]] کي سوالڪ واري بولڊر ڪانگھلومريٽ منزل (مڊل پلئسٽوسين) جي برابر تسليم ڪيو. سنڌ ۾ ھڪ گوشت کائيندڙ، اٺ سونڊ وارا، ٽي کُرن وارا، يارھن ٻڌي تعداد ۾ کُرن وارا ۽ ٽي سُرڻن يا رڙھندڙ جانورن جا ’پنڊپھڻ‘ سڃاتا ويا آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === جيئرا قسم (Living Forms) === کير ڌارائيندڙ ٿڻن وارا جانور. جيترو ڌيان پکين تي ڏنو ويو آھي، اوترو کير ڌارائيندڙ يعني ٿڻن وارن جانورن تي نہ ڏنو ويو آھي. ٿڻن وارن جانورن جا ڪل 73 قسم آھن، جيڪي سنڌ ۾ رھن ٿا. انھن ۾ 20 گوشت کائيندڙ، 20 چمڙا، 4 جيت کائيندڙ، 15 ڪئا ۽ نوريئڙا وغيرھ، 9 کُرن وارا، 4 ويل ۽ ڊالفن ۽ ھڪ ڇِلر شامل آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref><br> '''گوشت خور جانور''': ڏسڻ ۾ ائين ٿو اچي تھ چيتو ڪنھن وقت سنڌوءَ جي ڪڇي ۾ ۽ روھڙيءَ طرف رھندو ھو. روھڙي ۾ ھن جو زور ڏسڻ ۾ اچي ٿو. سنڌ ۾ چيتا سن 1886ع تائين ماريا ويا. ٻين گوشت کائيندڙن ۾ پلنگ (Panther) جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ۾ ڪافي تعداد ۾ پکڙيل ھو، سو ھاڻي رڳو کيرٿر جبلن ۾ محدود آھي. اھو خصوصًا ھلڪي رنگ جو آھي ۽ سندس بج ھندستاني پلنگ کان ڊگھا آھن. لڌڙو جيڪو لاڙڪاڻي ۽ ميرپور ساڪري ۾ ملندو ھو، سو گھڻي قدر گھٽجي ويو آھي. جھنگ ٻلو، سنڌ جي عام جھنگلي ٻلي، بُجُر ٻلو (Caracal Lynx) جيڪا ھاڻي ٿر ۾ اڻ لڀ ٿيندي وڃي؛ مشڪ ٻلو (Civet Cat) جيڪو ڳوٺن جي چوڌاري ملندو آھي، اھي سڀ سنڌ جي جھنگلن جا ٻلا آھن. ڳور پٽ جيڪو قبرن کوٽڻ ۽ مئل ماڻھن تي تڳڻ لاءِ مشھور آھي، سو بہ سنڌ ۾ ٿئي ٿو. چراخ ۽ لڌڙو جنھن جي پٺيان سدائين کلن جا واپاري ھوندا آھن، سي آھستي آھستي اڻلڀ ٿيندا وڃن. بگھڙ، گدڙ، لومڙ ۽ نور وغيره ٻيا گوشت کائيندڙ جانور آھن. '''چمڙا''': سنڌ ۾ چمڙن جا 13 قسم آھن، جن ۾ ھڪ ميوو کائيندڙ چمڙن جو (Fruit Bat)، ٻہ ڪُئي – پُڇ چمڙن جا، ٻہ قبائي (Tomb bat) چمڙن جا ۽ چار ڄامڙن چمڙن جا قسم شامل آھن. '''جيت کائيندڙ''': جيت کائڻ وارا جانور سنڌ ۾ تمام گھٽ آھن، جن ۾ ھڪ مسڪ شُرو (Musk Shrew) ۽ ٽن قسمن جا ڄاھا شامل آھن. '''روڊنيشا''': (Rodentia):ھن قسم ۾ ھڪ قسم جو سيھڙ، جيڪو خاص ڪري پٽاٽي جي فصل کي کائيندو آھي. نوريئڙو ۽ پنڌرھن قسم جي ڪُئن جا، جن ۾ ننڍي پُڇ وارا توڙي بجر پڇ وارا، ۽ ٿلھي منھن وارا وڏا ڪئا شامل آھن. '''سيٽيشيا''': (Cetacea):ھن ۾ سنڌو درياءَ توڙي گنگا ندي واري ٻلھڻ جا ٻئي قسم سامونڊي آھن، جيڪي سنڌوءَ جي ڊيلٽا ۾ ملندا آھن. پار پوائز (Porpoise) خاص مٺي پاڻيءَ جو جانور آھي ۽ انڌو ٿيندو آھي، ڇو جو ان جون اکيون پوري طرح تيار نہ ٿينديون آھن. ھيءُ سنڌو درياءَ ۾ ملندو آھي. ھن ٻلھڻ جو تيل مھاڻا سنڌن جي سور لاءِ ۽ مشعلن ٻارڻ جي ڪم آڻيندا آھن. ھن کي پڪڙڻ لاءِ مھاڻا خاص سيکاريل لڌڙا استعمال ڪندا آھن. بِلُويل جيڪو وڏي ۾ وڏو کير ڌارائيندڙ جانور تسليم ڪيو وڃي ٿو، سو بہ سنڌ جي سامونڊي ڪنارن کان پرتي ڏٺو ويو آھي ۽ ڀٽ ميٽ تي پڻ پڪڙيو ويو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === گاھ کائيندڙ (Herbivora) === گاھ کائيندڙ جانورن ۾ شامل آھن: ھرڻ، ڪارو ھرڻ، غزال ھرڻ وغيرھ. ڦاڙھو اڃا تائين سنڌ جي دريائي ٻيلن ۾ ڪافي عام آهي (ٽوٽل اندازًا 370 ڦاڙھا). ڪارو ھرڻ جيڪو ھن سڄي اپٻيٽ جي اصلوڪن ھرڻن جو ھڪ قسم آھي، سو تمام سھڻو ٿيندو آھي، ۽ پاڪستان ۾ ھي نسل ختم ٿيڻ تي آھي. سنڌ ۾ ھن نسل جا ھرڻ باقي ڪي ٿورا وڃي کيرٿر جبل ۾ بچيا آھن. ھرڻ، جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ۾ ھر ھنڌ ھوندو ھو، سو بہ ھاڻي تمام گھٽ آھي ۽ ٿورڙي تعداد ۾ اڃا تائين کيرٿر ۾ آھن. چنڪارا ھرڻ ۽ ڪاري ھرڻ جي آھستي آھستي گم ٿيڻ جي ڪري بنان ڪنھن شڪ شبھي جي اھو چئي سگھجي ٿو تہ ايشيائي چيتو پڻ انھن جي ڪري ختم ٿي ويو. سنڌ گھر آھي سره جو، جيڪو اڄ ڪلھ کيرٿر جبل ۾ ڪافي تعداد ۾ ملي ٿو. (سرھن جو اندازًا تعداد 1200) گڍ دادو ۾ ڪافي تعداد ۾ ملي ٿو، پر ان کي تحفظ ڏيڻ ضروري آھي. جيئن سڱن وارو ھرڻ، جيڪو سنڌ ۾ مري (Murray) سن 1884ع ۾ ڏٺو ھو، سو اڄ ڪلھ آھي ئي ڪونہ، ۽ سانڀر وانگر ختم ٿي ويو آھي. سوئر جيڪو سنڌ ۾ عام آھي، سو ڏينھون ڏينھن دريائي ٻيلن ۾ وڌندو رھي ٿو ۽ فصلن لاءِ مصيبت آھي. گورخر جيڪو ڪڇ جي رڻ ۾ تمام ٿوري تعداد ۾ وڃي بچيو آھي (اندازًا 20 يا 30) سو اڻلڀ ٿيڻ وارو آھي.<br> '''ڇلر''' (Pholidota): ڇلو مرون لاڙ ۾ ٿئي ٿو، پر آھستي آھستي گھٽبو پيو وڃي ۽ ھاڻي اڻلڀ ٿيندڙ جانورن جي فھرست ۾ شامل آھي. سنڌ ۾ مم ۽ ڀولڙي جو ڪوبہ قسم نہ ٿيندو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === پکي === سنڌ جي پکين ۾ مخصوص خاصيتون آھن، جيڪي جاگرافيائي بيھڪ ۽ طبعي حالتن جي ڪري ٿيون آھن. سنڌو ماٿري ھڪ ’رڻ‘ وسيلي ھندستان کان ڌار ٿيل آھي، جنھن ڪري ھندستان جا مشھور پکي ھتي ڪين ٿين. ٻئي طرف سنڌ ۽ بلوچستان، ٻين علائقن جھڙوڪ ڏکڻ يورپ، اتر اوڀر آفريڪا، عرب ۽ ايران جي پکين لاءِ کليل آھن. سنڌ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻون، ۽ ان طرف پکين جي لڏي اچڻ جي رستن جي موافقت ڪري سنڌ پکين لاءِ سياري جو گھر آھي. ھيوم (Hume) پنھنجي ڪتاب اسٽري فيدرس (1873ع) ۾ پکين جا 2500 قسم ڄاڻايا آھن، جن جون 25 جنسون آھن. ائٽڪن (سن 1872ع) ڪل 400 جنسون ٻڌايون ۽ ساڳئي وقت ايٽس (Eates). سورلي جي سنڌگزيٽيئر ۾ 426 جنسون ڄاڻايون، جن مان 177 مڪاني ۽ باقي لڏي ايندڙ يا سانگي پکي آھن. سنڌ جي پکين جو تفصيلي بيان ھن مقالي جي دائري کان ٻاھر آھي. مختصر طور سنڌ ۾ ٽن قسمن جا ’پيڻ‘، 2 پيٽيئر (Cormorant)، 6 ٻگھ ۽ ڪانئرا، ھڪ لاکي ڄاڃي، 11 سانھ، 26 ھنجھ ۽ بدڪون، 17 سرڻيون، عقاب ۽ ڳجھون، 6 ڪونجون، 5 تتر ۽ ڀؤنتريا، 6 ٻاٽيڀڙ، 5 باز، ٽٽيھر، پلوور (Plover)، ڦوليارو، چيھو، ڪينو، ٽرن (Tern)، بي ايٽر (Bee eater)، ڪاٺ ڪٽو، ڪنگري، سانھڙو، چنڊول، سينڊ مارٽن (Sand Martin)، وھيو، بلبل، کٽياڻي، شرائيڪ (Shrike)، ٿريش (Thrush)، سينڊ پائپر (Sand Piper) وغيره قسم طور عام ملن ٿا. ڏاڙھي واري ڳجھ کيرٿر جي مٿانھن پٽن ۾ ملي ٿي. سنڌ ۾ جيڪي 6 ٻاٽيڀڙ ملن ٿا، تن مان سواءِ ڳٽو (Largepin Tailed) ۽ امپريل (Imperial) جي سڀ مڪاني آھن. چڪور (Chukor) سنڌ جي مٿانھن پٽن جو تتر آھي. ھندستاني تلور جيڪا اڳ ٿر ۾ عام ھئي، سا ناياب آھي. ھوبارا تلور (Houbara Bustard) بہ ناياب ٿيندي وڃي. فلوريڪن (Florican) جا سن 1875ع تائين عام ھئي، سا بھ ناپيد آھي. سفيد ھنجھھ پڻ منڇر ۾ ملي ٿو. ڪومب بدڪ بہ سنڌ جي ڏکڻن اوڀر ۾ ملي ٿي. ننڍڙو ھنجھ ۽ آڙي پڻ ٿورن حصن ۾ ملن ٿا. بيڪل آڙي (Baikal of Cluckingteal) پڻ سنڌ ۾ ڪڏھن ڪڏھن اچي ٿي. گولڊن آئي (Golden Eye) ۽ چيڪلو صرف ٻن جڳھين، اوڀر ناري ۽ منڇر ۾ ملن ٿا. ڀؤنتريو ھڪ موسمي پکي آھي، جيڪو حب ندي جي آسپاس رھي ٿو. باقي عام ڀؤنتريو (Rain Quail) ڪچي جي علائقن ۾ رھي ٿو. ’مور‘ حيدرآباد ۾ ٿرپارڪر ضلعي ۾ ملي ٿو. واديءَ مھراڻ ٻگھن، سانھھ، ڪانئرن، ڪينو، پيڻ، اگريٽس (Egrets) جي جنت آھي. ھنن جي آنن لاھڻ جون جايون تباه ٿي چڪيون آھن، ۽ ان سان گڏ شڪارين جي ڪري ڪيترا پکي منتشر ٿي ويا آھن. صرف 15 قسمن مان 6 نظر اچن ٿا. اھي سڀ پکي ڌٻڻ وارن ٻوٽن ۾ ئي گذارو ڪن ٿا.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === رڙھندڙ جانور يا سرڻا === سرڻا سنڌ ۾ عام طور ملن ٿا. آبھوا جي موافق ھئڻ ڪري ڪيترا ئي قسم، خصوصًا سانڊا ملن ٿا. ڇو تھ اھي پيلياآرڪٽڪ تائين محدود آھن. واڳون جيڪي ڪنھن زماني ۾ سنڌو درياءَ ۽ ڪن پراڻن ڦاٽن ۾ ھوندا ھئا، سي بہ کلن جي واپارين ڪري ناپيد آھن. ڌٻڻ وارا واڳون (Marsh crocodile) جيڪي ڪنھن وقت ۾ سنڌو درياءَ، ڍنڍن ۽ ڦاٽن ۾ ڏٺا ويندا ھئا، سي پڻ گھڻي ڀاڱي ختم ٿي ويا آھن، سواءِ ھاليجي ڍنڍ جي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> سنڌ جي ڍنڍن ۽ تلائن ۾ مٺي پاڻي جي ڪڇئن (Turtle) جا چار نرم کلن وارا قسم ملن ٿا. اھي ۽ ساڳئي وقت سائي رنگ جي سامونڊي ڪُمين جا قسم پڻ اقتصادي حيثيت رکن ٿا. ڇاڪاڻ تہ ولايت ۾ کاڌي طور استعمال ۾ اچن ٿا ۽ سندن کلون ڳھن ۽ ھار سينگار جي بہ ڪم اچن ٿيون. سڪي جا ٻن قسمن جا ڪڇئون ۽ مٺي پاڻيءَ جا چئن قسمن جا ڪڇئون ملن ٿا. سانڊن ۾ 11 قسم ڪرڙي (چچين) جا، ھڪيو بليفريس (Eublepharis) اٺ اگامڊس (Agamids)، ٻھ مانٽر (Monitors) يعني ڳوھون، پنج خاص قسم جا سانڊا ۽ ڏھھ اسڪنڪس (Skinks). سنڌ ۾ ڪوبھ شيميلان (Chameleon) ڪون ٿئي. ٿلھي پڇ واري ڪرڙي جو قصو دلچسپ آھي. اھا سنڌ جي خطرناڪ ”ھڻ کڻ“ آھي، جيتوڻيڪ اھا نقصانڪار ناھي. ’ڳوھن‘ جا ٽي قسم سنڌ ۾ ملن ٿا، جيڪي کلن جي واپارين جي ڪري ناياب ٿيندا وڃن. سنڌ ۾ ماڻھو انھن جي کلن مان طنبورا ۽ دھل ٺاھيندا آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز، ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> نانگن جي 43 قسمن مان 21 زھر کان خالي آھن. زھريلي قسمن ۾ چئن قسمن جا ڏند پويان وريل آھن ۽ باقي قسمن جا ڏند اڳيان وريل آھن، جن ۾ زھر ڀريل رھي ٿو. ڏند اڳيان وريل 18 قسمن مان 13 سامونڊي، 2 پِيَڻ، ھڪ واسينگ ۽ ٻھ کَپر آھن. انھيءَ سلسلي ۾ ھندستاني پيڻ جا ٿر ۾ ملي ٿي، سا قابلِ ذڪر آھي. عام چوڻي مطابق اھا پيڻ رات جو سمھڻ مھل ماڻھو جي ڇاتيءَ تي چڙھي، سندس وات ۾ زھر وجھي ھلي ويندي آھي. اھو ماڻھو گلي ۾ سخت سور جي باعث صبح کان اڳ ۾ ئي ختم ٿي ويندو آھي. پيڻ خطرناڪ بلائن مان ھڪ آھي، جا ڏنگي ٿي. جيئن تھ زھر، انسان جي تنتي سرشتي تي اثر انداز ٿئي ٿو، ۽ ماڻھو جي ساه کڻڻ واري نليءَ کي نقصان ٿو رسائي، تنھنڪري ڏنگيل ماڻھو ساه جي گھٽ سبب مري وڃي ٿو. کپر جو زھر، دل ۽ رت تي اثر انداز ٿئي ٿو ۽ رت جي بيجا زبان (جسم جي اندران ۽ ٻاھران) ٿيڻ ڪري موت واقع ٿئي ٿو.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === مڇيون === سنڌ جو سامونڊي ڪنارو، جنھن تي مڇي مري ٿي، سو 120 ميل تائين پکڙيل آھي، جنھن ۾ ڪيتريون کاريون ۽ ڍوريون آھن. درياءَ جو ڇوڙ ڦرندو رھي ٿو. پراڻا واه جھڙوڪ پراڻي ڦليلي، گھارو ۽ بگھاڙ اڄ بھ موجود آھن. سال 1819ع واري زلزلي درياءَ جي ڇوڙ ۾ ڪافي ڦيرڦار آندي. ڊي (Day) 224 مڇين جا قسم ڄاڻايا آھن، جن مان 160 سامونڊي ۽ 64 مٺي پاڻي جون آھن. صوفي (1957ع) ڪينجھر ڍنڍ مان 33 قسمن جون مڇيون ظاھر ڪيون آھن، جن ۾ 14 قسم پسنديده غذا جي اھميت رکن ٿا. سامونڊي مڇين جي خاص قسمن ۾ ڀوريون ۽ ڪاريون پاپليٽ، سرمائي سالمان (Salmon)، سول (Sole)، سارڊين (Sardine) ۽ بمبئي ڊڪ (Bombay duck) مشھور آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> پلو جيتوڻيڪ سامونڊي آھي، پر آنن لاھڻ لاءِ سنڌو درياءَ جو رخ ڪري ٿو. ھن جي سمنڊ مان لڏپلاڻ فيبروري ۽ مارچ ڌاري ٿئي ٿي. اھا مڇي ذائقيدار ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ تمام گھڻا ڪنڊا ٿيندا آھن. پاڻيءَ جي قلت ۽ بئراجن جي ٺھڻ سان پلي جي افزائش تي تمام گھڻو اثر پيو آھي. ان لاءِ ڪو وقتائتو قدم کڻڻ گھرجي تھ جيئن ھن لذيذ مڇيءَ کي بچائي سگھجي. سنڌ جي 64 ڍنڍن، ڍورن ۽ تلائن ۾ ملندڙ مڇين مان ڪُرڙو، موراکي، ٿيلھي، کڳو، سينگاري، ڄرڪو ۽ گندڻ تمام شوق سان کاڌيون وڃن ٿيون. وڏيون ڍنڍون جھڙوڪ ڪينجھر، منڇر ھڏيرو ۽ ھاليجي، مڇين سان ڀرپور آھن. منڇر ڍنڍ جي گھٽجندڙ ايراضي افسوسناڪ آھي، ۽ ان لاءِ ڪو تڪڙو قدم کڻجي. ان جي سڪڻ ڪري پاڪستان ۾ پروٽين جو عظيم ذريعو ناپيد ٿي ويندو. ان سان گڏوگڏ اھي ڍنڍون، لکين لاڏائو پکين جو مندائتو گھر آھن. (Amphibia) ڏيڏرن جا ٽي قسم آھن ۽ ان کان سواٰءِ ٽوڊ (Toad) جا ٻھ قسم سنڌ ۾ ملن ٿا. جانور، انسان ذات جي وايومنڊل جو ھڪ حصو آھن ۽ انسان وانگر ارتقا جو نتيجو آھ.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> == آبادي ۽ انگ اکر== سنڌ جي آبادي برطانوي دور ۾ 1891ع ۾ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 2.9 ملين هئي، جڏهن سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو هئي<ref name="ايڪانومي">The Economy Of Modern Sindh Opportunities Lost & Lessons for Future A detailed book Review by Research & Training Wing PRODUCED BY: RESEARCH & TRAINING WING PLANNING & DEVELOPMENT DEPARTMENT GOVERNMENT OF SINDH , page 5</ref>. 1911ع ۾ سنڌ جي آبادي 3.5 ملين ۽ 1941ع ۾ 4.5 ملين تائين پهتي، جيڪا واڌ معاشي بهتري ۽ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هئي. 1936ع ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري الڳ صوبو بڻايو ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. برطانوي دور جي آخر تائين سنڌ ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادريون، جهڙوڪ مسلمان، هندو، عيسائي، يهودي، پارسي ۽ بهايي، گڏجي رهنديون هيون. ورهاڱي کان اڳ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آبادي لڳ ڀڳ 70٪ هئي، جيڪا ورهاڱي کان پوءِ اردو ڳالهائيندڙ لڳ ڀڳ 15 لک مهاجرن جي آمد سبب گهٽجي 58٪ تائين آئي<ref name=" ايڪانومي"/>. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ملڪ ۾ ڇهه قومي مردم شماريون ٿيون آهن. 2017ع جي مردم شماري موجب پاڪستان جي ڪل آبادي 207,774,520 هئي، جنهن سان پاڪستان دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ بڻيو. 1998ع کان 2017ع تائين پاڪستان جي سالياني سراسري آبادي واڌ جي شرح 2.4٪ رهي. 2017ع ۾ سنڌ جي ڪل آبادي 47,886,051 هئي. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي وڌڻ جا اهم سبب بين الصوبائي لڏپلاڻ ۽ ڳوٺن مان شهرن ڏانهن منتقلي رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي واڌ جي شرح 1961–1972ع دوران 4.63٪ هئي، جيڪا 1998–2017ع ۾ گهٽجي 2.4٪ ٿي وئي. سنڌ ۾ آباديءَ جي ڪثافت 1981ع ۾ 135 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا 2017ع ۾ وڌي 339 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر ٿي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. 2017ع ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 24.9 ملين مرد ۽ 23 ملين عورتون هيون. سنڌ ۾ صنفي تناسب (Sex Ratio) 108.58 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. ڳوٺاڻن علائقن ۾: 107.8 ۽ شهري علائقن ۾: 109.31<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ 52.02٪ آبادي شهري ۽ 47.98٪ ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي، جنهن سبب سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي وارو صوبو آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع جي مردم شماري موجب: انحصاري آبادي: 38.3٪ ڪم ڪندڙ آبادي: 61.7٪ <ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع ۾ عورتن جي ليبر فورس ۾ شرڪت صرف 3٪ هئي، جڏهن ته مردن جي شرڪت 58.8٪ هئي<ref name=" ايڪانومي"/>. تيز شهري واڌ سبب سنڌ ۾ ثانوي ۽ نيم شهري مرڪز جهڙوڪ نوابشاهه (نوشهرو فيروز)، گهوتڪي، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ڄامشورو ترقي ڪري رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آباديءَ جي تيز واڌ شهريڪاري، معاشي دٻاءُ، وسيلن جي کوٽ ۽ انفراسٽرڪچر تي بار وڌايو آهي. 2017ع تائين سنڌ جي آبادي واڌ جي شرح پاڪستان جي قومي شرح سان برابر ٿي چڪي آهي. {{Main|سنڌ جي مردم نگاري}} آباديءَ جو مطالعو- مردم نگاري، (Demography )علم آبادي- آبادي اڀياس- مردم نگاري- ماڻهن جي آدمشماري جو اڀياس، جنهن ۾ هنڌ، گهاٽائي، عمر، پکيڙ، جنس، نسل، ڌنڌو ۽ ٻيا شمارياتي انگ اکر ڏنل هجن. <ref>{{Citation |title=Demography {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title --> |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |accessdate=2016-12-15 |archive-date=2023-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015021439/http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |dead-url=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جي ضلعي آباديءَ موجب مردم شماري (2023ع)''' |- style="background:#6FA8DC; color:black;" ! درجو ! ضلعو ! آبادي ! حصو (%) |- style="background:#EAF3FF;" | 1 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] || align="right"|3,921,742 || align="center"|7.04 |- | 2 || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو]] || align="right"|3,822,325 || align="center"|6.86 |- | 3 || [[ڪورنگي ضلعو]] || align="right"|3,128,971 || align="center"|5.62 |- | 4 || [[ڪراچي اولهه ضلعو]] || align="right"|2,679,380 || align="center"|4.81 |- | 5 || [[خيرپور ضلعو]] || align="right"|2,597,535 || align="center"|4.66 |- | 6 || [[حيدرآباد ضلعو]] || align="right"|2,432,540 || align="center"|4.37 |- | 7 || [[ملير ضلعو]] || align="right"|2,432,248 || align="center"|4.37 |- | 8 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] || align="right"|2,329,764 || align="center"|4.17 |- | 9 || [[سانگهڙ ضلعو]] || align="right"|2,308,465 || align="center"|4.14 |- | 10 || [[ڪياماڙي ضلعو]] || align="right"|2,068,451 || align="center"|3.71 |- | 11 || [[بدين ضلعو]] || align="right"|1,947,081 || align="center"|3.50 |- | 12 || [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] || align="right"|1,845,102 || align="center"|3.31 |- | 13 || [[ٿرپارڪر ضلعو]] || align="right"|1,778,407 || align="center"|3.19 |- | 14 || [[نوشھروفيروز ضلعو]] || align="right"|1,777,082 || align="center"|3.19 |- | 15 || [[گهوٽڪي ضلعو]] || align="right"|1,772,609 || align="center"|3.18 |- | 16 || [[دادو ضلعو]] || align="right"|1,742,320 || align="center"|3.13 |- | 17 || [[ميرپورخاص ضلعو]] || align="right"|1,681,386 || align="center"|3.02 |- | 18 || [[سکر ضلعو]] || align="right"|1,639,897 || align="center"|2.94 |- | 19 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,514,869 || align="center"|2.72 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || align="right"|1,784,453 || align="center"|3.20 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو]] || align="right"|1,386,330 || align="center"|2.49 |- | 22 || [[ڪشمور ضلعو]] || align="right"|1,233,957 || align="center"|2.22 |- | 23 || [[عمرڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,159,831 || align="center"|2.08 |- | 24 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || align="right"|1,174,097 || align="center"|2.11 |- | 25 || [[ڄامشورو ضلعو]] || align="right"|1,117,308 || align="center"|2.01 |- | 26 || [[ٺٽو ضلعو]] || align="right"|1,083,191 || align="center"|1.95 |- | 27 || [[ٽنڊو الھيار ضلعو]] || align="right"|922,012 || align="center"|1.66 |- | 28 || [[مٽياري ضلعو]] || align="right"|849,383 || align="center"|1.53 |- | 29 || [[سجاول ضلعو]] || align="right"|839,292 || align="center"|1.51 |- | 30 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] || align="right"|726,119 || align="center"|1.30 |- style="background:#FFD966; font-size:110%;" ! colspan="2"|[[سنڌ]] ! align="right"|55,696,147 ! 100% |} {| class="wikitable" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ بابت اهم انگ اکر (2023ع)''' |- style="background:#93C47D;" ! اشاريه ! قدر |- | style="background:#D9EAD3;" | ڪل آبادي | style="background:#D9EAD3;" | '''55,696,147''' |- | style="background:#D9EAD3;" | ايراضي | style="background:#D9EAD3;" | '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | آباديءَ جي ڪثافت | style="background:#D9EAD3;" | '''395.2 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | سالياني آبادي واڌ (2017ع–2023ع) | style="background:#D9EAD3;" | '''2.6٪''' |- | style="background:#D9EAD3;" | پاڪستان جي ڪل آبادي ۾ حصو | style="background:#D9EAD3;" | '''23٪''' |- | style="background:#FFF2CC;" | سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ضلعو | style="background:#FFF2CC;" | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] (3,921,742) |- | style="background:#F4CCCC;" | سڀ کان گهٽ آبادي وارو ضلعو | style="background:#F4CCCC;" | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] (726,119) |} <small>'''ذريعو:''' [https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/8__sindh/ Citypopulation.de]، [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2023ع مردم شماري.</small> === جنس موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ جنس موجب آبادي (2023ع) |label1=مرد |value1=52.1 |color1=#3366CC |label2=عورتون |value2=47.9 |color2=#DC3912 |label3=خواجه سرا |value3=0.01 |color3=#AAAAAA }} === عمر وارا مکيه گروهه === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ عمر وارا مکيه گروهه (2023ع) |label1=0–14 سال |value1=41.8 |color1=#3366CC |label2=15–64 سال |value2=55.2 |color2=#DC3912 |label3=65 سال يا وڌيڪ |value3=3.0 |color3=#FF9900 }} === شهري ۽ ٻهراڙي آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي آبادي (2023ع) |label1=شهري |value1=54 |color1=#FF9900 |label2=ٻهراڙي |value2=46 |color2=#109618 }} === خواندگي (10 سال ۽ وڌيڪ عمر) === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ خواندگي (2023ع) |label1=پڙهيل لکيل |value1=57.5 |color1=#3366CC |label2=اڻ پڙهيل |value2=42.5 |color2=#DC3912 }} === مادري ٻولي موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ مادري ٻوليون (2023ع) |label1=سنڌي |value1=60.1 |color1=#FF9900 |label2=اردو |value2=22.3 |color2=#3366CC |label3=پشتو |value3=5.3 |color3=#109618 |label4=پنجابي |value4=4.1 |color4=#DC3912 |label5=بلوچي |value5=2.2 |color5=#990099 |label6=سرائڪي |value6=1.6 |color6=#0099C6 |label7=هندڪو |value7=1.5 |color7=#DD4477 |label8=براهوي |value8=0.5 |color8=#66AA00 |label9=ميواٽي |value9=0.1 |color9=#B82E2E |label10=ڪوهستاني |value10=0.03 |color10=#316395 |label11=ٻيون ٻوليون |value11=2.3 |color11=#AAAAAA }} ==سياسي نظام== ===صوبائي حڪومتي نظام=== === سنڌ جا گورنر=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ گورنري ! تقرري جو اختيار ! اهم نوٽ / خدمتون |- | 1 | [[سر غلام حسين هدایت‌الله]] | 14 آگسٽ 1947 – 4 آڪٽوبر 1948 | گورنر جنرل پاڪستان | پاڪستان کان پوءِ سنڌ جو پهريون گورنر؛ آئين ساز اسيمبلي جو ميمبر. |- | 2 | [[شيخ دين محمد]] | 4 آڪٽوبر 1948 – 7 آڪٽوبر 1949 | گورنر جنرل پاڪستان | ابتدائي صوبائي انتظام جو تسلسل. |- | 3 | [[ميان امين‌الدين]] | 7 آڪٽوبر 1949 – 1 مئي 1953 | گورنر جنرل پاڪستان | ڪراچي وفاقي گادي بڻجڻ واري دور ۾ خدمتون. |- | 4 | [[جارج باڪسينڊل ڪانسٽينٽائن]] | 2 مئي 1953 – 12 آگسٽ 1953 | گورنر جنرل پاڪستان | قائم مقام گورنر. |- | 5 | [[حبيب ابراهيم رحيمٽوولا]] | 12 آگسٽ 1953 – 23 جون 1954 | گورنر جنرل پاڪستان | سفارتي ۽ انتظامي پسمنظر. |- | 6 | [[سيد محمد علي رشدي]] | 24 جون 1954 – 14 آڪٽوبر 1955 | گورنر جنرل پاڪستان | ون يونٽ کان اڳ آخري گورنر سنڌ. |- | colspan="5" | '''ون يونٽ دور: سنڌ صوبي جو وجود ختم''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | 7 | [[رخمان گل]] | 1 جولاءِ 1970 – 20 ڊسمبر 1971 | صدر پاڪستان | ون يونٽ ٽٽڻ کان پوءِ پهريون گورنر. |- | 8 | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | 24 ڊسمبر 1971 – 20 اپريل 1972 | صدر پاڪستان | عبوري انتظامي دور. |- | 9 | [[بيگم رعنا لياقت علي خان]] | 15 فيبروري 1973 – 28 فيبروري 1976 | صدر پاڪستان | سنڌ جي پهرين عورت گورنر. |- | 10 | [[ليفتيننٽ جنرل جميل الدين حسن]] | 1 مارچ 1976 – 5 جولاءِ 1977 | صدر پاڪستان | سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 24 مارچ 1985) |- | 11 | [[ليفٽيننٽ جنرل جهان داد خان]] | 7 اپريل 1984 – 4 جنوري 1987 | صدر پاڪستان | فوجي حڪمرانيءَ جو دور. |- | 12 | [[اشرف وزير تباني]] | 5 جنوري 1987 – 23 جون 1988 | صدر پاڪستان | سول انتظام ڏانهن واپسي. |- | 13 | [[جنرل رحيم الدين خان]] | 24 جون 1988 – 12 سيپٽمبر 1988 | صدر پاڪستان | مختصر عبوري دور. |- | 14 | [[جسٽس قديرالدين احمد]] | 12 سيپٽمبر 1988 – 18 اپريل 1989 | صدر پاڪستان | عبوري ۽ آئيني بندوبست. |- | 15 | [[فخرالدين جي ابراهيم]] | 19 اپريل 1989 – 6 آگسٽ 1990 | صدر پاڪستان | آئيني بحرانن ۾ اهم ڪردار. |- | 16 | [[محمود هارون]] | 6 آگسٽ 1990 – 18 جولاءِ 1993 | صدر پاڪستان | جمهوري دور ۾ گورنري. |- | 17 | [[حڪيم محمد سعيد]] | 19 جولاءِ 1993 – 23 جنوري 1994 | صدر پاڪستان | امن ۽ سماجي خدمتون. |- | 18 | [[ڪمال‌الدين اظفر]] | 22 مئي 1995 – 16 مارچ 1997 | صدر پاڪستان | سياسي هم آهنگي. |- | 19 | [[ليفٽيننٽ جنرل معين الدين حيدر]] | 17 مارچ 1997 – 17 جون 1999 | صدر پاڪستان | شهري انتظامي سڌارا. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (12 آڪٽوبر 1999 – 23 مارچ 2002) |- | 20 | [[ڊاڪٽر عشرت العباد خان]] | 27 ڊسمبر 2002 – 9 فيبروري 2015 | صدر پاڪستان | سنڌ جو سڀ کان ڊگهو عرصو رهندڙ گورنر. |- | 21 | [[محمد زبير]] | 2 فيبروري 2017 – 3 آگسٽ 2018 | صدر پاڪستان | سول سياسي پسمنظر. |- | 22 | [[عمران اسماعيل]] | 27 آگسٽ 2018 – 17 آگسٽ 2021 | صدر پاڪستان | وفاقي–صوبائي ڇڪتاڻ جو دور. |- | 23 | [[ڪامران ٽسوري]] | 10 آڪٽوبر 2022 – موجوده | صدر پاڪستان | موجوده گورنر سنڌ. |} ===سنڌ اسيمبلي=== === سنڌ جا وزير اعليَ=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ اقتدار ! سياسي وابستگي ! اهم نوٽس / خدمتون (مختصر) |- | 1 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 16 آگسٽ 1947 – 28 اپريل 1948 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | سنڌ جو پهريون وزيراعليٰ (پاڪستان کان پوءِ). |- | 2 | [[پير الاهي بخش]] | 4 مئي 1948 – 4 فيبروري 1949 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | شروعاتي صوبائي انتظام جي سرواڻي. |- | 3 | [[يوسف هارون]] | 18 فيبروري 1949 – 7 مئي 1950 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن جي اڳواڻي. |- | 4 | [[قاضي فضل الله]] | 8 مئي 1950 – 24 مارچ 1951 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | مختصر دور. |- | 5 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 24 مارچ 1951 – 29 ڊسمبر 1951 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | ٻيو دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ / سڌي انتظام''' (29 ڊسمبر 1951 – 22 مئي 1953) |- | 6 | [[پيرزادو عبدالستار]] | 22 مئي 1953 – 8 نومبر 1954 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | گورنر راڄ کان پوءِ چونڊيل حڪومت. |- | 7 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 9 نومبر 1954 – 13 آڪٽوبر 1955 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | ٽيون دور؛ ون يونٽ کان اڳ آخري CM. |- | colspan="5" | '''ون يونٽ دور (سنڌ صوبي جو ڌار ادارتي ڍانچو ختم)''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | colspan="5" | '''مارشل لا / عبوري انتظام''' (1 جولاءِ 1970 – 1 مئي 1972) |- | 8 | [[ممتاز علي ڀٽو]] | 1 مئي 1972 – 20 ڊسمبر 1973 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ون يونٽ کان پوءِ صوبي جي بحالي واري دور ۾ حڪومت. |- | 9 | [[غلام مصطفى جتوئي]] | 20 ڊسمبر 1973 – 5 جولاءِ 1977 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 1973ع جي آئين واري دور ۾ حڪومت. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 6 اپريل 1985) |- | 10 | [[غوث علي شاهه]] | 6 اپريل 1985 – 6 اپريل 1988 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | 1985ع کان پوءِ صوبائي حڪومت. |- | 11 | [[اختر علي غلام قاضي]] | 11 اپريل 1988 – 24 جون 1988 | آزاد / غير وابسته | مختصر چونڊيل دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ''' (24 جون 1988 – 2 ڊسمبر 1988) |- | 12 | [[قائم علي شاهه]] | 2 ڊسمبر 1988 – 25 فيبروري 1990 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل حڪومت. |- | 13 | [[آفتاب شعبان ميراني]] | 25 فيبروري 1990 – 6 آگسٽ 1990 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | مختصر دور. |- | 14 | [[ڄام صادق علي]] | 6 آگسٽ 1990 – 5 مارچ 1992 | [[اسلامي جمهوري اتحاد]] | امن امان/سياسي بحران وارو دور. |- | 15 | [[مظفر حسين شاهه]] | 6 مارچ 1992 – 19 جولاءِ 1993 | [[اسلامي جمهوري اتحاد]] | مختصر سياسي دور. |- | 16 | [[سيد علي مدد شاهه]] | 19 جولاءِ 1993 – 21 آڪٽوبر 1993 | نگران | نگران وزيراعليٰ. |- | 17 | [[عبدالله شاهه]] | 21 آڪٽوبر 1993 – 6 نومبر 1996 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل دور. |- | 18 | [[ممتاز علي ڀٽو]] | 6 نومبر 1996 – 22 فيبروري 1997 | نگران | نگران دور. |- | 19 | [[لياقت علي جتوئي]] | 22 فيبروري 1997 – 30 آڪٽوبر 1998 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] | چونڊيل دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ''' (30 آڪٽوبر 1998 – 17 جون 1999) |- | colspan="5" | '''1999–2002: وفاقي/فوجي دور (صوبائي سياسي ڍانچو معطل)''' |- | 20 | [[علي محمد مهر]] | 17 ڊسمبر 2002 – 9 جون 2004 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | 2002ع کان پوءِ حڪومت. |- | 21 | [[ارباب غلام رحيم]] | 9 جون 2004 – 19 نومبر 2007 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | صوبائي حڪومت. |- | 22 | [[عبدالقادر هاليپوٽو]] | 19 نومبر 2007 – 6 اپريل 2008 | نگران | نگران دور. |- | 23 | [[قائم علي شاهه]] | 6 اپريل 2008 – 21 مارچ 2013 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل حڪومت. |- | 24 | [[زاهد قربان علوي]] | 21 مارچ 2013 – 30 مئي 2013 | نگران | نگران دور. |- | 25 | [[قائم علي شاهه]] | 30 مئي 2013 – 29 جولاءِ 2016 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٽيون دور. |- | 26 | [[مراد علي شاهه]] | 29 جولاءِ 2016 – 28 مئي 2018 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | پهريون دور. |- | 27 | [[فضل الرحمان]] | 2 جون 2018 – 18 آگسٽ 2018 | نگران | نگران دور. |- | 28 | [[مراد علي شاهه]] | 18 آگسٽ 2018 – 14 آگسٽ 2023 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٻيون دور. |- | 29 | [[مقبول باقر]] | 14 آگسٽ 2023 – 27 فيبروري 2024 | نگران | نگران وزيراعليٰ. |- | 30 | [[مراد علي شاهه]] | 27 فيبروري 2024 – موجوده | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٽيون دور (هاڻوڪو). |} === سنڌ اسيمبلي جا اسپيڪر=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ اسپيڪرشپ ! نوٽ / اهم وضاحت |- | 1 | [[سيد ميران محمد شاهه]] | 26 فيبروري 1938 – 3 مئي 1948 | سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر؛ آزاديءَ کان پوءِ به عهدو سنڀاليو. |- | 2 | [[آغا بدرالدين خان دراني]] | 8 مارچ 1949 – 29 ڊسمبر 1951 | آزاديءَ بعد شروعاتي پارلياماني دور جو اسپيڪر. |- | 3 | [[مير غلام علي ٽالپر]] | 14 سيپٽمبر 1953 – 21 مارچ 1955 | ون يونٽ کان اڳ وارو دور. |- | 4 | [[پير قربان علي شاهه]] | 26 مارچ 1955 – 14 آڪٽوبر 1955 | ون يونٽ لاڳو ٿيڻ کان اڳ آخري اسپيڪر. |- | colspan="4" | '''ون يونٽ دور – سنڌ اسيمبلي معطل''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | 5 | [[غلام رسول خان کيهر]] | 2 مئي 1972 – 3 مارچ 1977 | ون يونٽ ٽٽڻ کان پوءِ پهريون چونڊيل اسپيڪر. |- | 6 | [[آغا صدرالدين خان دراني]] | 13 مارچ 1977 – 4 جولاءِ 1977 | مختصر سياسي دور. |- | colspan="4" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 1985) |- | 7 | [[عبدالله حسين هارون]] | 6 اپريل 1985 – 13 مارچ 1986 | غير جماعتي چونڊن کان پوءِ اسپيڪر. |- | 8 | [[سيد مظفر حسين شاه]] | 6 اپريل 1986 – 1 ڊسمبر 1988 | اسيمبلي جي ٻيهر بحاليءَ وارو دور. |- | 9 | [[سيد عبدالله شاهه]] | 1 ڊسمبر 1988 – 5 نومبر 1990 | جمهوري دور جو اسپيڪر. |- | 10 | [[عبدالرزاق خان]] | 5 نومبر 1990 – 19 آڪٽوبر 1993 | سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 11 | [[غلام بخت خان مهر]] | 19 آڪٽوبر 1993 – 22 فيبروري 1997 | چونڊيل اسيمبلي جو اسپيڪر. |- | 12 | [[نواب مرزا (وڪيل)]] | 22 فيبروري 1997 – 26 آڪٽوبر 1998 | نواز شريف دور ۾ اسپيڪر. |- | colspan="4" | '''گورنر راڄ / اسيمبلي معطل''' (1998 – 2002) |- | 13 | [[سيد مظفر حسين شاه]] | 14 ڊسمبر 2002 – جنوري 2008 | ٻيهر اسپيڪرشپ؛ ڊگهو پارلياماني دور. |- | 14 | [[نثار احمد کهڙو]] | 18 فيبروري 2008 – 30 مئي 2013 | جمهوري تسلسل ۽ آئيني دور. |- | 15 | [[آغا سراج خان دراني]] | 30 مئي 2013 – 25 فيبروري 2024 | سنڌ جو سڀ کان ڊگهو عرصو رهندڙ اسپيڪر. |- | 16 | [[سيد اويس قادر شاهه]] | 25 فيبروري 2024 – موجوده | موجوده اسپيڪر سنڌ صوبائي اسيمبلي. |} === وفاق سان تعلق=== === عدالتي نظام=== === مڪاني حڪومتي نظام=== ====ميٽروپوليٽن ڪارپوريشنون==== ====ميونسيپل ڪارپوريشنون==== ====ترقياتي اٿارٽيون==== ===صوبائي اليڪشن ڪميشن=== ===قومي اسيمبلي جا تڪ=== ===صوبائي اسيمبلي جا تڪ=== === سياسي تنظيمون ==== ====غير سرڪاري تنظيمون==== == انتظامي ورھاست== ===ڊويزنون=== ===ضلعا=== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; text-align:center;" | سنڌ جا ضلعا |- style="background:#6FA8DC; text-align:center;" ! نقشو ! ترتيب ! ضلعو ! ضلعي جو صدر مقام ! ايراضي (چورس ڪلوميٽر) ! آبادي (2017ع) ! آبادي جي گهاٽائي<br>(ماڻهو في چورس ڪلوميٽر) |- | rowspan="30" | [[فائل:Sindh Districts.svg|400px|سنڌ جا ضلعا]] | 1 | [[بدين ضلعو|بدين]] | [[بدين]] | 6,470 | 1,804,516 | 279 |- | 2 | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] | [[مٺي]] | 19,808 | 1,649,661 | 83 |- | 3 | [[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊو الهيار]] | [[ٽنڊو الهيار]] | 1,573 | 836,887 | 532 |- | 4 | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] | [[ٽنڊو محمد خان]] | 1,814 | 677,228 | 373 |- | 5 | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] | [[ٺٽو]] | 7,705 | 979,817 | 127 |- | 6 | [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] | [[جيڪب آباد]] | 2,771 | 1,006,297 | 363 |- | 7 | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] | [[ڪوٽڙي]] | 11,250 | 993,142 | 88 |- | 8 | [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 1,022 | 2,201,079 | 2,155 |- | 9 | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | [[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] | 15,925 | 2,405,523 | 151 |- | 10 | [[دادو ضلعو|دادو]] | [[دادو، پاڪستان|دادو]] | 8,034 | 1,550,266 | 193 |- | 11 | [[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]] | [[سانگھڙ]] | 10,259 | 2,057,057 | 200 |- | 12 | [[سجاول ضلعو|سجاول]] | [[سجاول]] | 8,699 | 781,967 | 90 |- | 13 | [[سکر ضلعو|سکر]] | [[سکر]] | 5,216 | 1,487,903 | 285 |- | 14 | [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] | [[شڪارپور، پاڪستان|شڪارپور]] | 2,577 | 1,231,481 | 478 |- | 15 | [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد]] | [[نوابشاهه]] | 4,618 | 1,612,847 | 349 |- | 16 | [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] | [[عمرڪوٽ]] | 5,503 | 1,073,146 | 195 |- | 17 | [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] | [[قمبر]] | 5,599 | 1,341,042 | 240 |- | 18 | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] | [[ڪراچي]] | 165 | 2,909,921 | 17,625 |- style="background:#FFF2CC;" | 19 | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] | [[ڪراچي]] | 85 | 1,791,751 | 21,079 |- style="background:#FFF2CC;" | 20 | [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] | [[ڪراچي]] | 62 | 2,972,639 | 48,336 |- style="background:#FFF2CC;" | 21 | [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] | [[ڪراچي]] | 630 | 3,914,757 | 6,212 |- | 22 | [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] | [[ڪنڌڪوٽ]] | 2,551 | 1,089,169 | 427 |- style="background:#FFF2CC;" | 23 | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] | [[ڪورنگي]] | 95 | 2,457,019 | 25,918 |- style="background:#F4CCCC;" | 24 | [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] | [[ڪياماڙي]] | — | — | — |- | 25 | [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] | [[ميرپور ماٿيلو]] | 6,506 | 1,647,239 | 253 |- | 26 | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] | [[لاڙڪاڻو]] | 1,906 | 1,524,391 | 800 |- | 27 | [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] | [[مٽياري]] | 1,459 | 769,349 | 527 |- style="background:#FFF2CC;" | 28 | [[ملير ضلعو|ملير]] | [[ملير]] | 2,635 | 2,008,901 | 762 |- | 29 | [[ميرپور خاص ضلعو|ميرپور خاص]] | [[ميرپور خاص]] | 3,319 | 1,505,876 | 454 |- | 30 | [[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهرو فيروز]] | [[نوشهرو فيروز]] | 2,027 | 1,612,373 | 369 |} === سنڌ جا وڏا شھر=== {{Main|سنڌ جا شهر}} {| class="wikitable" style="width: 70%; font-size: 85%; border: #999 solid 1px; text-align: lcenter; margin-bottom: 0; margin: 1em auto 1em auto" |- ! colspan="5" style="text-align:center; background:YellowGreen;"| '''مُک شهرن جي فهرست''' |- ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| درجو ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| شهر ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| ضعا ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| آبادي ! rowspan=11 width:150| <br/>[[فائل:Mohenjodaro - view of the stupa mound.JPG|border|90px]]<br/>[[موهن جو دڙو]]<br/> |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 1 ||align=right | '''[[ڪراچي]]''' ||align=right | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|اوڀر ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي اولهه ضلعو|اولهه ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڏکڻ ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي مرڪزي ضلعو|مرڪزي ڪراچيl]]<br/>[[ملير ضلعو|ملير]]<br/>[[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] || 14,910,352 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 2 ||align=right | '''[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]''' ||align=right | [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] || 1,732,693 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 3 ||align=right | '''[[سکر]]''' ||align=right | [[سکر ضلعو|سکر]] || 1,400,000 |- |- | colspan="5" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"| '''ذريعو: [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|پاڪستاني آدمشاري، 2017ع]]<ref name=census>{{cite web |url=http://www.pbscensus.gov.pk |title=Pakistan Bureau of Statistics - 6th Population and Housing Census |website=www.pbscensus.gov.pk}}</ref>''' |- | colspan="5" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"| '''هن ۾ ضلعن جي صرف شهري آبادي ڏيکاريل آهي.''' |} == ثقافت ۽ تھذيب == ===سنڌيت=== سنڌيت هڪ وسيع، گهڻ-تہذيبي ۽ جذب ڪندڙ سماجي-ثقافتي تصور آهي، جنهن صديون گذرڻ سان مختلف تهذيبن ۽ سڀيتائن جا اثر پنهنجي اندر جذب ڪيا آهن. سنڌ جي سرزمين تي ايراني، يوناني، سٿين، هڻ، شاڪ، عربي ۽ ترڪي اثر موجود رهيا آهن، جڏهن ته ويجهي تاريخ ۾ آيل اسلام پڻ مقامي تهذيبي عنصرن سان ملي سنڌي تهذيب جو حصو بڻجي ويو. نتيجي طور سنڌ ۾ هڪ اهڙو سماجي ۽ فڪري ڍانچو تشڪيل ٿيو، جيڪو پنهنجي نوعيت ۾ ٻين علائقن کان الڳ سڃاڻپ رکي ٿو. سنڌ ۾ اسلام جو اظهار خاص طور [[تصوف]] جي صورت ۾ ٿيو، جيڪو مقامي فڪري روايتن، خاص طور [[ويدانت]]، سان فڪري ۽ روحاني لاڳاپو رکي ٿو. ان سنگم سبب سنڌي سماج ۾ مذهبي رواداري، عدم تشدد ۽ گڏيل عقيدت جا رويا مضبوط رهيا آهن. انهيءَ پس منظر ۾ سنڌي اسلام کي صوفين ۽ سنتن سان ڳنڍيل، انسان دوست ۽ سماجي هم آهنگيءَ جو مظہر سمجهيو وڃي ٿو. سنڌي روايت ۾ ڪيترائي اهڙا مثال ملن ٿا، جتي هڪ ئي روحاني شخصيت کي مختلف مذهبي سڃاڻپن سان ياد ڪيو ويو آهي. مثال طور، هندو برادري [[اڏيرو لعل]] کي مڃي ٿي، جڏهن ته مسلمان ساڳئي شخصيت کي شيخ طاهر جي نالي سان سڃاڻن ٿا. اهڙيءَ ريت هندو روايت ۾ لالو جئسراج ۽ مسلمان روايت ۾ [[منگهوپير]] ساڳئي روحاني مرڪز سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا، جنهن جي زيارت اڄ به جاري آهي. ڪجهه روايتن موجب، منگهوپير، لال شهباز قلندر ۽ ملتان جي غوث بهاءُالحق والدين جلال سرخ پاڻ ۾ روحاني ساٿي هئا، ۽ انهن سان لاڳاپيل “چوياري” جي روايت سيوهڻ سان وابسته سمجهي وڃي ٿي. جيتوڻيڪ اهڙيون روايتون تاريخي تنقيد جي دائري ۾ اچن ٿيون، پر اهي سنڌي سماج ۾ هندو ۽ مسلمان روحاني روايتن جي گڏيل قبوليت کي ظاهر ڪن ٿيون. انهيءَ تسلسل ۾، راجا ڀرتري ۽ لال شهباز قلندر جهڙيون شخصيتون مختلف مذهبي برادرين ۾ احترام سان ياد ڪيون وڃن ٿيون. اهڙيءَ ريت ستين جو آستان (روهڙي) پڻ سنڌي سماج ۾ مذهبي فرق کان مٿانهون ٿي گڏيل عقيدت جو مرڪز رهيو آهي. اهي سڀ عنصر سنڌي تهذيب کي هڪ منفرد رنگ ۽ سڃاڻپ ڏين ٿا. اگرچه صوفي روايتن جو جنم ٻين علائقن ۾ به ٿيو، پر سنڌ جي سماجي ۽ فڪري ماحول انهن روايتن کي خاص قوت ۽ قبوليت بخشي. نتيجي طور، صوفيانه سوچ سنڌ ۾ پختگي اختيار ڪئي. ساڳئي وقت، ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم پڻ سنڌ ۾ داخل ٿيا، پر مقامي تهذيبي ڍانچي ۾ مڪمل طور پنهنجو الڳ وجود قائم نه ڪري سگهيا ۽ وقت سان گڏ سنڌيت جي وسيع دائري ۾ ضم ٿي ويا. ڀڳتي ڪال دوران به سک پنٿ سنڌ ۾ پنهنجو الڳ “اڪالي روپ” قائم نه ڪري سگهيو، جيڪو سنڌي تهذيب جي جذب ڪندڙ صلاحيت کي ظاهر ڪري ٿو<ref name="autogenerated1"/>. ===لباس=== ===ڪلاسيڪل موسيقي=== ===لوڪ ورثا=== ==قديم آثار== سنڌ تاريخي لحاظ کان ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين تهذيبن جو مرڪز رهي آهي. هتي موجود آثارِ قديمه انساني آبادڪاريءَ جي شروعاتي دور، سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب، بدھ ۽ هندو دور، عرب-اسلامي حڪمراني، ۽ وچئين دور جي سياسي ۽ مذهبي ارتقا کي واضح ڪن ٿا. موهن جو دڙو جهڙا عالمي اهميت وارا شهر، بانڀور ۽ منصوره جهڙا ابتدائي اسلامي مرڪز، برهمڻ آباد جهڙا قديم هندو-بدھ شهر، مڪلي جهڙو عظيم قبرستان، ۽ ٿرپارڪر جا جين مندر سنڌ جي گهڻ تهذيبي تاريخ جا زنده شاهد آهن. ===سنڌ ۾ واقع قديم آثارن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! ماڳ جو نالو ! هنڌ / علائقو / ضلعو ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[موهن جو دڙو]] | [[ڏوڪري]] ڀرسان، [[سنڌو درياهه]] جو ساڄو ڪنارو، [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو عالمي شهرت يافته شهر (2600–1900 ق.م)، [[يونيسڪو عالمي ورثو]]. |- | 2 | [[ڀنڀور]] | ڀنڀور، [[گهارو]] [[کاري]]ءَ ڀرسان، [[ٺٽو ضلعو]] | قديم بندرگاهه؛ [[محمد بن قاسم]] جي دور سان منسوب ابتدائي اسلامي شهر. |- | 3 | [[برهمڻ آباد]] | برهمڻ آباد–[[منصوره، سنڌ|منصوره]] علائقو، مرڪزي سنڌ (سانگهڙ/نوابشاهه پٽي) | قديم هندو-ٻڌ شهري مرڪز؛ پوءِ عرب دور ۾ منصوره جي قيام سان لاڳاپيل. |- | 4 | [[منصوره]] | برهمڻ آباد ڀرسان، [[سانگھڙ ضلعو]] مرڪزي سنڌ | سنڌ جي پهرين اسلامي گادي؛ عرب دور جو اهم شهر. |- | 5 | [[چانھون جو دڙو]] | [[نوابشاھ]] ڀرسان، [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] | سنڌو تهذيب جو اهم صنعتي ۽ دستڪاري مرڪز. |- | 6 | [[آمري]] | [[منڇر ڍنڍ]] ڀرسان، [[مانجهند]]، [[ڄامشورو ضلعو]] | سنڌو تهذيب کان اڳ واري (ھڙاپا جي شروعاتي) ثقافت جو ماڳ. |- | 7 | [[ڪوٽ ڏيجي]] | ڪوٽ ڏيجي، 25 ڪلوميٽر [[خيرپور]] کان، [[خيرپور ضلعو]] | قبل از سنڌو تهذيب قلعو ۽ دڙو؛ شهري ارتقا جا شروعاتي ثبوت. |- | 8 | [[لکڻ جو دڙو]] | [[روهڙي]]–[[سکر]] ڀرسان، [[سکر ضلعو]] | وڏو قديم دڙوئ؛ سنڌو تهذيب سان لاڳاپيل. |- | 9 | [[جھڪر جو دڙو]] | [[موهن جو دڙو]] علائقو، [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | جهڪر ثقافت؛ سنڌو تهذيب کان پوءِ جو دور. |- | 10 | [[ڪاهو جو دڙو]] | [[ٺٽو]]/[[بدين]] علائقو، ڏکڻ سنڌ | ٻڌ دور جو دڙو؛ [[اسٽوپا]] ۽ مذهبي ڍانچا. |- | 11 | [[مڪلي قبرستان]] | [[مڪلي]] ٽڪري، [[ٺٽو]] شهر ڀرسان، [[ ٺٽو ضلعو]] | دنيا جو وڏو اسلامي قبرستان (14هين–18هين صدي)، [[يونيسڪو عالمي ورثو]]. |- | 12 | [[چوڪنڊي قبرستان]] | ڪراچي کان اوڀر، قومي شاهراهه ڀرسان، [[ملير ضلعو]] | پٿر تي نقاشي ٿيل اسلامي دور جا مقبرا. |- | 13 | [[ڀوڏيسر جا مندر]] | ڀوڏيسر، [[ننگرپارڪر]] ڀرسان، [[ ٿرپارڪر ضلعو]] | [[جين مت|جين]] دور جا مندر؛ ماربل جي نفيس تعمير. |- | 14 | [[نگرپارڪر جا جين مندر]] | [[ڪارونجھر جبل|ڪارونجهر]] جبلن جو علائقو، [[ٿرپارڪر ضلعو]] | 14هين–15هين صدي جا جين مذهبي ماڳ. |- | 15 | [[سرج جي ٽڪري]] | [[روهڙي]] ٽڪريون، [[سکر ضلعو]] | قديم رهائشي ۽ مذهبي ماڳن جو مجموعو. |- | 16 | [[پير شاھ جڙيو]] | [[ڪيٽي بندر]] ڀرسان، [[سنڌو ڊيلٽا]]، [[ٺٽو ضلعو]] | قديم بندرگاهه ۽ واپاري مرڪز سان لاڳاپيل ماڳ. |} ==ٻوليون== ===سنڌي ٻولي=== سنڌي ٻولي ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين، زندهه ۽ مسلسل ارتقا ڪندڙ ٻولين مان هڪ آهي. هي ٻولي بنيادي طور تي سنڌ جي تاريخي خطي سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته سنڌي ڳالهائيندڙ برادريون [[هندستان]]، وچ اوڀر، يورپ ۽ اتر آمريڪا تائين پکڙيل آهن. لسانياتي لحاظ کان سنڌي ٻولي هند-آريائي ٻولين جي اتر-اولهه شاخ سان تعلق رکي ٿي ۽ ان جو رشتو سڌو سنئون پراڪرتي ۽ اپڀرنس مرحلن سان جڙيل آهي. سنڌي ٻولي جي ارتقا جو سلسلو قديم [[انڊو يورپي ٻوليون|هند-يورپي لساني خاندان]] تائين پهچي ٿو. آثار قديمه، لساني شواهد ۽ تاريخي متن اهو ظاهر ڪن ٿا ته سنڌي ٻوليءَ جا ابتدائي روپ ويدڪ ۽ بعد ۾ پراڪرتي ٻولين سان رابطي ۾ رهيا. عرب دور (اٺين صدي عيسوي) ۾ سنڌي ٻولي اسلامي دنيا سان رابطو قائم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ عربي ۽ فارسي لفظن جو وڏو ذخيرو سنڌي ۾ شامل ٿيو. هي رابطو سنڌي ٻوليءَ کي نه صرف لغوي طور مالا مال بڻايو، پر فڪري، فقهي ۽ ادبي ميدانن ۾ به وسعت عطا ڪئي. سنڌي ٻولي جي هڪ نمايان خصوصيت ان جو گهڻ رخي رسم الخط آهي. موجوده دور ۾ پاڪستان ۾ سنڌي ٻولي بنيادي طور عربي-فارسي بنياد واري سنڌي رسم الخط ۾ لکي وڃي ٿي، جيڪو اضافي نقطن ۽ اکرن سان مقامي آوازيات کي مڪمل نموني ظاهر ڪري ٿو. جڏهن ته هندستان ۾ سنڌي ٻولي ديوناگري ۽ ڪڏهن ڪڏهن خدابادي رسم الخط ۾ به لکي وڃي ٿي. هي گهڻ رسم الخط هجڻ سنڌي ٻوليءَ کي لسانياتي مطالعي جي لحاظ کان خاص اهميت عطا ڪري ٿو. سنڌي ٻولي [[آوازيات]] جي حوالي سان ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان امير ٻولين مان هڪ آهي. سنڌي ۾ ٻهراڙي ۽ شهري لهجن سميت ڪيترائي صوتي فرق موجود آهن، جن ۾ امپلاسيو (implosive) آواز خاص طور تي نمايان آهن، جيڪي گهڻين هند-آريائي ٻولين ۾ ناياب آهن. صرفيات جي لحاظ کان سنڌي ٻولي اسم، فعل، صفت ۽ ضمير جي پيچيده پر منظم نظام تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ جنس، عدد ۽ حالت جا واضح اصول ملن ٿا. سنڌي ٻولي جو نحوي ڍانچو بنيادي طور فاعل–مفعول–فعل (SOV) ترتيب تي ٻڌل آهي، جيڪو ان کي ٻين هند-آريائي ٻولين جهڙوڪ [[اردو]] ۽ [[هندي]] سان ويجهو رکي ٿو. بهرحال، سنڌي ٻوليءَ ۾ جملن جي لچڪدار جوڙجڪ ۽ معاون فعلن جو وسيع استعمال ان کي اظهار جي لحاظ کان گهڻو وسيع بڻائي ٿو. سنڌي ٻولي جو لغوي ذخيرو مختلف تہذيبن جي گڏيل ورثي جو نتيجو آهي. ان ۾ سنسڪرتي، پراڪرتي، عربي، فارسي، ترڪي ۽ جديد دور ۾ انگريزي اثرات نمايان نظر اچن ٿا. هي گڏيل لغوي ورثو سنڌي ٻوليءَ کي نه صرف مقامي پر بين الاقوامي فڪري وهڪرن سان به ڳنڍي ٿو. سنڌي ٻوليءَ جي ادبي تاريخ انتهائي قديم ۽ وسيع آهي. صوفي شاعري، لوڪ ادب، داستانوي روايتون ۽ جديد نثر سنڌي ادب جا اهم ستون آهن. خاص طور تي صوفي شاعرن سنڌي ٻوليءَ کي فڪري اوچائي عطا ڪئي ۽ ان کي روحانيت، انسان دوستي ۽ سماجي انصاف جو ذريعو بڻايو. جديد دور ۾ ناول، افسانو، تنقيد ۽ صحافت سنڌي ادب کي نون رخن ڏانهن وڌايو آهي. اڄ سنڌي ٻولي [[سنڌ]] جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ تعليمي، عدالتي ۽ انتظامي نظام ۾ استعمال ٿئي ٿي. جديد دور ۾ ڊجيٽل ميڊيا، يونيڪوڊ معيار ۽ آن لائين مواد جي واڌ ويجهه سنڌي ٻوليءَ کي عالمي سطح تي وڌيڪ رسائي ڏني آهي. ٻوليءَ جي معياري بڻائڻ، اصطلاحي ترقي ۽ تعليمي پاليسين ۾ انضمام لاءِ مختلف علمي ۽ سرڪاري ادارا ڪم ڪري رهيا آهن. سنڌي ٻولي صرف رابطي جو ذريعو نه پر هڪ تاريخي شعور، فڪري ورثي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مظبوط مظھر آهي. ان جي لسانياتي بناوت، ادبي روايت ۽ تاريخي تسلسل سنڌي ٻوليءَ کي ڏکڻ ايشيا جي اهم ترين ٻولين مان هڪ بڻائين ٿا، جيڪا ماضي، حال ۽ مستقبل کي هڪ ئي وهڪري ۾ جوڙي ٿي. ===اردو ٻولي=== ===بلوچي ٻولي=== ===سرائيڪي ٻولي=== ===سنڌ ۾ ڳالھايون ويندڙ ٻيون ٻوليون=== ===سنڌي ٻولي اٿارٽي=== سنڌي ٻولي اٿارٽي هڪ خودمختيار ادارو آهي، جيڪو سنڌ حڪومت جي ثقافت ۽ سياحت کاتي جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ ڪم ڪري رهيو آهي. اٿارٽيءَ جو هڪ بورڊ آف گورنرس آهي، جيڪو اٿارٽيءَ جي ڪم ڪار جي نگراني ڪرڻ سان گڏ، اٿارٽيءَ جي مقصدن لاءِ پاليسيون جوڙيندو رهندو آهي. هن اداري جو پهريون بورڊ آف گورنرس، سنڌ جي نامياري عالم ۽اسڪالر ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي سربراهيءَ ۾ جوڙيو ويو هو. اٿارٽيءَ جي قيام واري وقت کان وٺي، مختلف عالم اديب هن اداري جا چيئرمئن مقرر ڪيا ويا، جن وقت بوقت پنهنجي علمي ۽ ادبي قابليت ۽ استعداد سان سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ ترويج لاءِ ڪم ڪيو<ref>[https://web.archive.org/web/20250101000000/http://sl.sindhila.org/ سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو — Web Archive]. سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو (Sindhi Language Authority) سرڪاري ويب سائيٽ. رسائي تاريخ: 7 جنوري 2026.</ref> ===موئن جو دڙو=== ===ڀنڀور=== ===ڪوٽ ڏيجي وارا آثار=== ===ڪاڻو جو دڙو=== ===ننگر پارڪر وارو جين مندر=== ===رني ڪوٽ=== ===برھمڻ آباد جا آثار=== ===بکر ۽ اروڙ وارا قلعا=== ===حيدرآباد وارا قلعا=== ===عمرڪوٽ وارو قلعو=== ===عجائب گھر=== ==مذھب== ===سنڌ ۾ عيسائيت=== اهو چوڻ غلط آهي ته عيسائيت پهريون ڀيرو سنڌ ۾ انگريزن متعارف ڪرائي. حقيقت ۾ عيسائيت سنڌ ۾ ان کان گهڻو اڳ پهتي هئي، جڏهن اها اڃا برطانيا تائين به نه پهتي هئي. اسان جي موجوده عيسوي دور جي پهرين صديءَ ۾، حضرت عيسيٰؑ جي اصحابين مان هڪ، سينٽ ٿامس، هندستان آيو ۽ ٽيڪسيلا (راولپنڊي جي ويجهو) جي بادشاهه گونڊوفرس کي عيسائيت قبول ڪرائي، جيڪو ان وقت سنڌو ماٿريءَ جو حڪمران هو. اهڙي طرح، سنڌ وٽ هڪ عيسائي بادشاهه موجود هو، ان کان گهڻو اڳ، جڏهن برطانيا وٽ اهڙو ڪو بادشاهه نه هو. ان کان پوءِ، جڏهن عراق، ايران ۽ ٻين پاڙيسري ملڪن ۾ وڌيڪ کان وڌيڪ ماڻهن عيسائيت اختيار ڪئي، ته اهي واپاري رستن ذريعي سنڌو ماٿريءَ ڏانهن سفر ڪرڻ لڳا، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ عيسائين جي هڪ برادري وجود ۾ آئي. ان بابت ڪي اشارا ۽ ثبوت موجود آهن، پر پوءِ ايندڙ حملي آورن انهن ڪتبن ۽ يادگارن کي تباهه ڪري ڇڏيو، جيڪي عيسائيت جي هن ابتدائي دور بابت وڌيڪ ڄاڻ فراهم ڪري سگهيا پئي<ref>Did the British Introduce · Christianity into Sind By Rev. Achilles Meersman, O.F.M.; SINDH OBSERVER Selection from the Jouunal of Sindh Historical Society; page 99; Edited by: Dr.Mubarak Ali; </ref>. بعد ۾ عيسائي ٻيهر سنڌ ڏانهن موٽي آيا. هي عمل ڪڏهن ٿيو، ان بابت پڪ سان ڪجهه چئي نٿو سگهجي. ايترو ضرور معلوم آهي ته عيسائين لاءِ مذهبي عبادتون ڪرائڻ خاطر وقت بوقت ڪنهن پادريءَ جو سنڌ اچڻ ضروري هوندو هو. اهو سلسلو گهٽ ۾ گهٽ انگريزن جي آمد کان ڪجهه سال اڳ تائين جاري رهيو. اهڙيءَ طرح اسان پڙهون ٿا ته گهٽ ۾ گهٽ 1810ع تائين آگسٽيني آرڊر سان تعلق رکندڙ هڪ ڪئٿولڪ پادري هن مقصد لاءِ ڪراچي ايندو رهيو. ان کان پوءِ 1840ع ۾ حيدرآباد ۾ هڪ پادري مقرر ڪيو ويو، ۽ ان وقت کان وٺي سنڌ ۾ عيسائين جي مستقل موجودگي رهي آهي، جن جون پنهنجون گرجا گهر ۽ باقاعده مذهبي عبادتون ٿينديون رهيون آهن. انهن عيسائين سنڌ جي ترقيءَ ۾ خاص طور تعليم جي ميدان ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جيڪو هنن تقريباً هڪ صدي اڳ شروع ڪيو<ref>Did the British Introduce · Christianity into Sind By Rev. Achilles Meersman, O.F.M.; SINDH OBSERVER Selection from the Jouunal of Sindh Historical Society; page 99 & 100; Edited by: Dr.Mubarak Ali; </ref>. === اسلام جو ڦهلاء === محمد بن قاسم جي سنڌ فتح ڪرڻ کان بعد هتي اسلام جي پرچار شروع ٿي وئي. [[اسلامي حڪومت]] ۾ سنڌ واسين سان سهڻو ورتاء ڪيو ويو.. هندن کي پنهنجي مذهب مطابق هلڻ جي مڪمل آزادي هئي. ساڻن هر قسم جون رعايتون ڏنيون ويون. جنهن ڪري ماڻهو مسلمانن کان متاثر ٿيندي [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳا. حضرت [[عمر بن عبدالعزيز]] پنهنجي عهد [[خلافت]] ۾ هندو سردارن ڏانهن اسلام جي دعوت موڪلي، جنهن تي ڪيترائي هندو راجا مسلمان ٿيا. انهن ۾ [[راجا ڏاهر]] جو پٽ [[راجا جيسيه]] به شامل هو.<ref>جنت السنڌ </ref> ==تعليم== تعليم جو شعبو سنڌ جي سماجي ۽ معاشي ترقي جو هڪ بنيادي جزو آهي ۽ صوبو اعليٰ تعليم، فني تربيت ۽ مهارتن جي ترقي لاءِ هڪ اهم مرڪز طور اڀري رهيو آهي. وڌندڙ آبادي، تعليم حاصل ڪرڻ جي خواهش ۽ ماهر افرادي قوت جي طلب سبب صوبي ۾ تعليمي ادارن، فني تربيت مرڪزن ۽ ڊجيٽل سکيا جي پليٽفارمن جي قيام لاءِ وسيع موقعا موجود آهن. سنڌ حڪومت تعليمي سڌارن کي ترجيح ڏني آهي، جنهن تحت تعليمي انفراسٽرڪچر جي بهتري، ڊجيٽل خواندگي جي واڌاري ۽ استادن جي تربيت لاءِ مختلف قدم کنيا ويا آهن. [[ڪراچي]] سميت صوبي جا وڏا شهري مرڪز ڪيترين ئي نامور يونيورسٽين، تحقيقي ادارن ۽ اعليٰ تعليمي مرڪزن جو گهر آهن، جتان هر سال وڏي تعداد ۾ ماهر گريجوئيٽ ۽ پيشاور افرادي قوت تيار ٿئي ٿي. روايتي تعليم کان وٺي اعليٰ تعليم، فني ۽ پيشاورانه تربيت تائين موجود موقعا سنڌ کي علم، تحقيق ۽ انساني وسيلن جي ترقي لاءِ هڪ اهم مرڪز بڻائين ٿا، جيڪو صوبي جي ڊگهي مدي واري معاشي ۽ سماجي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Education (Building the Future of Knowledge and Skills) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> سنڌ ۾ تعليم جو نظام مختلف وهڪرن تي مشتمل آهي، جنهن ۾ سرڪاري، نجي، ديني، فني، غير رسمي ۽ اعليٰ تعليم شامل آهي. سنڌ پاڪستان جو پهريون صوبو هو جنهن 18هين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ فري اينڊ ڪمپلسري ايجوڪيشن ايڪٽ 2013 نافذ ڪيو، جنهن تحت بنيادي تعليم کي قانوني حق تسليم ڪيو ويو. تعليم بابت قومي ۽ صوبائي سطح تي تاريخي طور تي پاليسيون ۽ منصوبا جوڙيا ويا آهن، پر ان جي باوجود تعليم جي ميدان ۾ وڏا چئلينج برقرار آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سن 2015 تائين سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 12.7 ملين ٻار اسڪول وڃڻ جي عمر ۾ هئا، جن مان 6.6 ملين (53٪) ٻار اسڪول کان ٻاهر هئا. سرڪاري تعليم بابت ڄاڻ ۽ تجزيو گهڻو ڪري حڪومت جي شايع ڪيل انگن اکرن تي ٻڌل آهي، جيڪي صوبي ۾ تعليم جي موجوده صورتحال کي واضح ڪن ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ سرڪاري تعليم جي ڍانچي ۾ سڀ کان وڏو حصو پرائمري تعليم جو آهي. صوبي ۾ ڪُل 45,447 اسڪول آهن، جن مان لڳ ڀڳ 90٪ پرائمري سطح جا آهن. پرائمري تعليم ۾ داخلا سڀ کان وڌيڪ آهي، ۽ 2015–16 ۾ ايڊجسٽڊ نيٽ انرولمينٽ ريٽ 77٪ هو، جڏهن ته 23٪ ٻار اسڪول کان ٻاهر هئا. 1970–71 کان 2015–16 تائين پرائمري ادارن جو تعداد 310٪ وڌيو، جڏهن ته داخلا ۾ 192٪ واڌ ٿي. سنڌ ملڪ جي ڪُل پرائمري داخلا جو لڳ ڀڳ 22٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. پرائمري کان پوءِ وچولي (مڊل) تعليم ۾ داخلا نمايان گهٽجي وڃي ٿي. 2015–16 ۾ وچولي سطح جو ايڊجسٽڊ نيٽ انرولمينٽ ريٽ 49٪ هو. صوبي ۾ لڳ ڀڳ 41,131 پرائمري اسڪولن جي مقابلي ۾ صرف 2,329 وچولي اسڪول موجود آهن، جنهن سبب پرائمري کان پوءِ شاگردن جي منتقلي ۾ وڏي رڪاوٽ سامهون اچي ٿي. 1970–71 کان 2015–16 تائين وچولي تعليم ۾ ادارن جو تعداد 327٪ ۽ داخلا 1686٪ وڌي، جڏهن ته سنڌ ملڪ جي وچولي تعليم ۾ داخلا جو 15٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ثانوي تعليم (ميٽرڪ) ۾ ادارن جو تعداد 1970–71 کان 2015–16 تائين 205٪ وڌيو، جڏهن ته داخلا ۾ 66٪ واڌ ٿي. سنڌ ملڪ جي ثانوي تعليم جي داخلا جو 17٪ حصو رکي ٿي. ڪاليجن جي سطح تي ادارن ۾ 109٪ ۽ داخلا ۾ 509٪ واڌ ٿي، جڏهن ته اعليٰ ثانوي تعليم ۾ سنڌ جو قومي حصو 27٪ آهي. يونيورسٽي تعليم ۾ نمايان واڌ ڏسڻ ۾ آئي آهي. 1970–71 کان 2015–16 تائين سنڌ ۾ يونيورسٽين جو تعداد 2 کان وڌي 17 ٿيو، جيڪا 750٪ واڌ آهي، جڏهن ته داخلا ۾ 4247٪ اضافو ٿيو. اعليٰ تعليم ۾ داخلا خاص طور سن 2000 کان پوءِ تيزيءَ سان وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سرڪاري اسڪولن ۾ سکيا جي معيار بابت انگ اکر ٻڌائن ٿا ته سنڌ ۾ 9,499 هڪ ڪمري وارا اسڪول ۽ 18,293 هڪ استاد وارا اسڪول موجود آهن، جتي هڪ استاد کي ڪيترن درجن يا جماعتن کي پڙهائڻو پوي ٿو. بنيادي سهولتن جي کوٽ پڻ نمايان آهي: لڳ ڀڳ 50٪ اسڪولن ۾ پيئڻ جو پاڻي ناهي، 46٪ ۾ ٽوائلٽ، 41٪ ۾ بائونڊري وال، ۽ 63٪ ۾ بجلي موجود ناهي<ref name=" ايڪانومي"/>. شاگرد-استاد تناسب ۾ به علائقائي فرق موجود آهي. ڳوٺاڻن علائقن ۾ اهو تناسب 1:30 آهي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ 1:20 آهي. ڪجهھ ضلعن جهڙوڪ گھوٽڪي ۾ اهو تناسب 1:37 تائين پهچي ٿو. نجي تعليم ۾ تيزي سان واڌ ٿي آهي. ملڪ جي ڪُل داخلا جو لڳ ڀڳ 40٪ نجي اسڪولن ۾ آهي، يعني هر ٽن مان هڪ ٻار نجي اسڪول ۾ پڙهي ٿو. نجي اسڪولن ۾ داخلا شهري علائقن ۾ ڳوٺاڻن علائقن کان وڌيڪ آهي، ۽ گهٽ آمدني وارا گهراڻا به نجي اسڪولن کي ترجيح ڏين ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. غير رسمي بنيادي تعليم ۽ بالغ خواندگي لاءِ ڊائريڪٽوريٽ آف لٽريسي اينڊ نان فارمل ايجوڪيشن سن 2002 ۾ قائم ڪئي وئي، پر هن شعبي لاءِ مڪمل پاليسي ۽ نئون نصاب موجود ناهي. فني ۽ ووڪيشنل تعليم ۾ ادارن جو تعداد 1970–71 کان 2015–16 تائين 1446٪ ۽ داخلا 1484٪ وڌي. سنڌ ملڪ جي فني ۽ ووڪيشنل ادارن جو 16٪ ۽ داخلا جو 25٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ديني مدرسن جو وڏو حصو رياستي ضابطن کان ٻاهر آهي. ڪيترائي والدين پنهنجن ٻارن کي مدرسن ۾ موڪلين ٿا، جتي تعليم، رهائش ۽ خوراڪ مفت مهيا ڪئي وڃي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. تعليمي پاليسين جي حوالي سان، پاڪستان ۾ 1947 کان وٺي ڪيترائي قومي تعليمي منصوبا ۽ پاليسيون جوڙيون ويون آهن، جن ۾ يونيورسل پرائمري ايجوڪيشن جا هدف بار بار مقرر ۽ تبديل ڪيا ويا. بهرحال، پاليسي عملدرآمد هميشه هڪ وڏو چئلينج رهيو آهي. تعليمي بجيٽ ۾ لڳ ڀڳ 88٪ خرچ بار بار ٿيندڙ (ريڪرنٽ) خرچن تي آهي، جڏهن ته ترقياتي خرچن لاءِ محدود وسيلا بچن ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. ===سنڌ جون سرڪاري (گورنمينٽ) يونيورسٽيون=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! يونيورسٽي ! ضلعو / ڪراچي جو ضلعو ! شهر / ٽائون ! حيثيت ! نوعيت / شعبو |- | 1 | [[اَروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊيزائن اينڊ هيريٽيج]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | آرٽ / آرڪيٽيڪچر / هيريٽيج |- | 2 | [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | عام (عورتن لاءِ) |- | 3 | [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | بزنس / آءِ ٽي |- | 4 | [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[حيدرآباد]] | سرڪاري | عام |- | 5 | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[ٽنڊو ڄام]] | سرڪاري | زراعت ۽ لاڳاپيل سائنسز |- | 6 | [[يونيورسٽي آف سنڌ]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | عام |- | 7 | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 8 | [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 9 | [[شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي آف آرٽس، ڊيزائن اينڊ هيريٽيجز]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | آرٽ / ڊيزائن |- | 10 | [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪِل ڊولپمينٽ]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[خيرپور]] | سرڪاري | انجنيئرنگ / مهارتن جي تربيت |- | 11 | [[گمبٽ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[گمبٽ]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 12 | [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[خيرپور]] | سرڪاري | عام |- | 13 | [[قائدِ عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 14 | [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | طبي (عورتن لاءِ) |- | 15 | [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي شهيد بينظير آباد]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | عام |- | 16 | [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[سڪرنڊ]] | سرڪاري | ويٽرنري / اينيمل سائنسز |- | 17 | [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | [[لاڙڪاڻو]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 18 | [[شيخ اياز يونيورسٽي]] | [[شڪارپور ضلعو]] | [[شڪارپور]] | سرڪاري | عام |- | 19 | [[يونيورسٽي آف صوفيزم اينڊ ماڊرن سائنسز]] | [[مٽياري ضلعو]] | [[ڀِٽ شاهه]] | سرڪاري | عام / صوفي اڀياس |- | 20 | [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي لياڙي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |- | 21 | [[دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | انجنيئرنگ / ٽيڪنالاجي |- | 22 | [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[صدر]] | سرڪاري | طب ۽ صحت سائنسز |- | 23 | [[فيڊرل اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[گلشن ٽائون]] | سرڪاري (وفاقي) | عام |- | 24 | [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | بزنس / پبلڪ پاليسي |- | 25 | [[جناح سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 26 | [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[گلشن ٽائون]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 27 | [[سنڌ مدرسۃ الاسلام يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |- | 28 | [[يونيورسٽي آف ڪراچي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |} === سنڌ جون خانگي يونيورسٽيون === ===سنڌ جون خانگي (پرائيويٽ) يونيورسٽيون=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! يونيورسٽي ! ضلعو / ڪراچي جو ضلعو ! شهر / ٽائون ! حيثيت ! نوعيت / شعبو |- | 1 | [[يونيورسٽي آف ماڊرن سائنسز]] | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] | [[ٽنڊو محمد خان]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 2 | [[ابنِ سينا يونيورسٽي]] | [[ميرپورخاص ضلعو]] | [[ميرپورخاص]] | خانگي | عام / صحت |- | 3 | [[يونيورسٽي آف آرٽ اينڊ ڪلچر، ڄامشورو]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | خانگي | آرٽ / ميڊيا |- | 4 | [[اسرا يونيورسٽي]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[حيدرآباد]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 5 | [[آغا خان يونيورسٽي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | طب ۽ صحت سائنسز |- | 6 | [[ال غزالي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / اسلامي اڀياس |- | 7 | [[ال ڪوثر يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / اسلامي اڀياس |- | 8 | [[باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | طبي سائنسز |- | 9 | [[ڪاميڪس انسٽيٽيوٽ آف بزنس اينڊ اي مرجنگ سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / آءِ ٽي |- | 10 | [[دادابهاءِ انسٽيٽيوٽ آف هائير ايڊيوڪيشن]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 11 | [[ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 12 | [[ايمان انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ / آءِ ٽي |- | 13 | [[گرين وِچ يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 14 | [[حبيب يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | لبرل آرٽس / انجنيئرنگ |- | 15 | [[همدرد يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 16 | [[هينڊس انسٽيٽيوٽ آف ڊيولپمينٽ اسٽڊيز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | ترقيات / پبلڪ هيلٿ |- | 17 | [[اِلما يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / ميڊيا / آءِ ٽي |- | 18 | [[انڊس يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 19 | [[انڊس ويلِي اسڪول آف آرٽ اينڊ آرڪيٽيڪچر]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[ڪلفٽن]] | خانگي | آرٽ / آرڪيٽيڪچر |- | 20 | [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ سائنسز |- | 21 | [[اقراء يونيورسٽي]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 22 | [[جناح يونيورسٽي فار وومين]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام (عورتن لاءِ) |- | 23 | [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي ڪورنگي ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 24 | [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي اينڊ انٽرپرينيوئرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪنالاجي |- | 25 | [[ڪراچي اسڪول فار بزنس اينڊ ليڊرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | بزنس / ليڊرشپ |- | 26 | [[ڪي اي ايس بي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / آءِ ٽي |- | 27 | [[ملير يونيورسٽي آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | سائنس / ٽيڪنالاجي |- | 28 | [[ميٽروپوليٽن يونيورسٽي ڪراچي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 29 | [[ملينيم انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي اينڊ انٽرپرينيوئرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪنالاجي / بزنس |- | 30 | [[محمد علي جناح يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / آءِ ٽي / بزنس |- | 31 | [[نذير حسين يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 32 | [[نيوپورٽس انسٽيٽيوٽ آف ڪميونيڪيشنز اينڊ اڪنامڪس]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ميڊيا / بزنس |- | 33 | [[سيفي برهاني يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (ڪميونٽي) | عام |- | 34 | [[سليم حبيب يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ڪمپيوٽنگ / انجنيئرنگ |- | 35 | [[شهيد بينظير ڀٽو سٽي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 36 | [[شهيد بينظير ڀٽو ديوان يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / صحت |- | 37 | [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 38 | [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | قانون |- | 39 | [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ / آءِ ٽي |- | 40 | [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ايلائيڊ هيلٿ |- | 41 | [[سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ |- | 42 | [[سهيل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | صحت سائنسز |- | 43 | [[ٽيڪسٽائل انسٽيٽيوٽ آف پاڪستان]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪسٽائل انجنيئرنگ |- | 44 | [[يو آءِ ٽي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / آءِ ٽي |- | 45 | [[ضياءُالدين يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | طب ۽ صحت سائنسز |} === اسڪول جا ڄار=== ===تحقيقي ادارا=== ===سنڌي ادبي بورڊ=== ===سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ=== === سنڌ جا فني ادارا=== ===سنڌ جا زرعي تحقيقاتي ادارا=== ===سنڌ جا تعليمي بورڊ=== ==صحت== سنڌ ۾ صحت سان لاڳاپيل اهم اشاريَ عالمي ۽ قومي هدفن جي ڀيٽ ۾ پوئتي نظر اچن ٿا. 2015ع ۾ [[سنڌ ۾ ٻارڙن جي موت جي شرح]] 1,000 زنده ڄمڻ تي 82 هئي، جڏهن ته [[ملينيم ڊولپمينٽ گول]] (MDG) جو هدف 52 هو. ساڳئي سال، [[ماءُ جي موت جي شرح]] (Maternal Mortality Ratio) 100,000 زنده ڄمڻ تي 214 هئي، جيڪا قومي سراسري 178 کان وڌيڪ ۽ پائيدار ترقي جي هدفن (SDGs) جي مقرر ڪيل حد 70 کان ڪافي مٿي هئي. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي موت جي شرح سنڌ ۾ 1,000 ڄمڻ تي 105 رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته SDG جو هدف 25 ۽ MDG جو 40 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. صحت جي سهولتن جي لحاظ کان، سنڌ ۾ في 1,000 آبادي تي ڊاڪٽرن جو انگ 0.59، نرسن ۽ دائين جو 2.8، ۽ اسپتالن جو 1.7 هو. مڪمل حفاظتي ٽيڪنڪاري (Full Immunization) جي شرح رڳو 35 سيڪڙو هئي، جڏهن ته خانداني منصوبه بندي لاءِ ضد حمل طريقن جي استعمال جي شرح 2014ع ۾ 29 سيڪڙو هئي، جيڪا MDG جي هدف 55 کان گهڻو گهٽ هئي. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن لاءِ مليريا جي علاج ۾ ACT استعمال جي شرح 15.9 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. ===سرڪاري صحت جو ڍانچو === سنڌ ۾ صحت جي سرڪاري نظام ۾ بنيادي، ثانوي ۽ ثالثي سطحن تي سهولتون موجود آهن. 2005–06ع کان 2015–16ع تائين صحت تي خرچ PKR 8.2 ارب مان وڌي PKR 48.4 ارب تائين پهتو، جيڪو لڳ ڀڳ 490 سيڪڙو اضافو هو. جڏهن ته 1970–71ع ۾ صحت جو ڪل بجيٽ PKR 53.425 ملين هو، جيڪو 2015–16ع ۾ وڌي PKR 66,503.90 ملين تائين پهتو<ref name=" ايڪانومي"/>. اسپتالن جي استعمال جي شرح سنڌ ۾ 22 سيڪڙو هئي، جيڪا قومي سطح تي 29 سيڪڙو سان ڀيٽ ۾ گهٽ هئي. 1970ع ۾ سنڌ ۾ رڳو 2 تدريسي اسپتالون هيون، جن ۾ 1,775 بسترا موجود هئا؛ 2015ع تائين اهي وڌي 7 ٿي ويون، جن ۾ 6,017 بسترا هئا. اهڙي طرح، اسپتالن ۽ بسترن ۾ نمايان اضافو ٿيو. ڊسپينسرين جو انگ 1970ع ۾ 44 مان وڌي 2015ع ۾ 865 ٿيو، جڏهن ته رورل هيلٿ سينٽرز 19 مان وڌي 129 ٿي ويا. ٽي بي ڪلينڪن جو انگ 9 مان وڌي 187 ٿيو. بنيادي صحت يونٽ، جيڪي 1985ع ۾ 33 هئا، 2015ع ۾ 798 تائين پهچي ويا. ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪزن جو انگ 2000ع ۾ 36 هو، جيڪو 2015ع ۾ 94 ٿي ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===صحت جي انساني وسيلا=== 2011ع کان 2016ع تائين آبادي في ڊاڪٽر جو تناسب 3,017 مان وڌي 3,159 ٿيو، جڏهن ته آبادي في نرس جو تناسب 11,413 مان وڌي 12,441 ٿيو. ساڳئي عرصي دوران، آبادي في بستر جو تناسب 1,406 مان وڌي 1,455 ٿيو. سرڪاري شعبي ۾ ڊاڪٽرن جو انگ 1975ع ۾ 926 هو، جيڪو 2015ع ۾ وڌي 7,990 ٿيو. نرسن جو انگ 415 مان وڌي 1,630 ٿيو، جڏهن ته ليڊي هيلٿ وزيٽر ٽيڪنيشن 107 مان وڌي 786 ٿي ويا. صحت ٽيڪنيشنن جو انگ 1975ع ۾ 95 هو، جيڪو 2000ع تائين وڌي 1,369 ٿيو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===نجي شعبو ۽ خيراتي ادارا=== سنڌ ۾ صحت جون گهڻيون سهولتون سرڪاري شعبي ۾ آهن، جڏهن ته شهري علائقن ۾ نجي صحت جون سهولتون پڻ موجود آهن، جيڪي عام طور مهانگيون آهن. سرڪاري نظام جي ڪمزورين سبب نجي صحت جو شعبو استعمال ڪيو وڃي ٿو. ان خال کي ڀرڻ لاءِ خيراتي ادارا ۽ غير سرڪاري تنظيمون، جهڙوڪ ايڌي، امان فائونڊيشن، SIUT، انڊس هيلٿ ۽ LRBT، صحت جون خدمتون فراهم ڪري رهيون آهن. بهرحال، انهن خدمتن کي ڊگهي مدي وارا ۽ پائيدار حل نه سمجهيو وڃي ٿو. صوبي ۾ نجي ميڊيڪل ڪاليجن جو انگ وڌيو آهي، پر تعليم ۽ تربيت جي معيار بابت خدشا برقرار آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. ===ڍانچي وارا مسئلا ۽ رسائي جون رڪاوٽون=== سرڪاري صحت جي سهولتن جي گهٽ استعمال جا اهم سبب صحت مرڪزن تائين رسائي، سهولتن جي کوٽ، دوائن جي اڻهوند ۽ عملي جو غير مناسب رويو آهن. سنڌ ۾ 25 سيڪڙو ماڻهن صحت مرڪزن جي دوري کي گهڻو پري هجڻ سبب استعمال کان پاسو ڪيو، جڏهن ته پنجاب ۾ اهو انگ 30 سيڪڙو هو. دوائن جي کوٽ بابت شڪايتون سنڌ ۾ 12 سيڪڙو ۽ پنجاب ۾ 15 سيڪڙو رڪارڊ ڪيون ويون. بنيادي صحت مرڪزن جي گهٽ استعمال سبب ثالثي سطح جي اسپتالن تي وڌيڪ بار پوي ٿو، جنهن سان انهن جي صلاحيت متاثر ٿئي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ===هيلٿ ورڪرز، عورتن جو ڪردار ۽ روڪٿام=== ليڊي هيلٿ ورڪرز پروگرام 1994ع ۾ شروع ٿيو، جنهن جو مقصد ڳوٺاڻين عورتن کي صحت، حمل، ولادت، ٻار جي سنڀال ۽ ڄمڻ جي وقفي بابت آگاهي مهيا ڪرڻ هو. 2014ع ۾ 15–49 ورهين جي عورتن مان 52.3 سيڪڙو کي گذريل ٽن مهينن دوران ليڊي هيلٿ ورڪرز جو دورو ٿيو، جڏهن ته MDG جو هدف 100 سيڪڙو هو. هن پروگرام جي ڪوريج 20 کان 43 سيڪڙو جي وچ ۾ رهي آهي. عورتن جي تعليم ۽ بااختياري کي خانداني منصوبه بندي ۽ ٻارن جي صحت سان سڌي طرح لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===بيمارين جي روڪٿام ۽ خاص علائقا=== سنڌ ۾ تپ دق (TB) جي سڃاڻپ جي شرح سراسري طور 57 سيڪڙو آهي، جيڪا قومي سراسري کان بهتر آهي. 2008–09ع کان 2011–12ع دوران هيپاٽائٽس ڪنٽرول پروگرام تحت 4.572 ملين ماڻهن کي ٽيڪا لڳايا ويا، جن مان 0.75 ملين ٻار هئا، ۽ لڳ ڀڳ 93,664 مريضن جو علاج ڪيو ويو. ان عرصي ۾ 43 خصوصي يونٽ قائم ڪيا ويا ۽ 2,800 صحت عملي کي تربيت ڏني وئي<ref name=" اڪانامي"/>. 2007ع ۾ [[پبلڪ-پرائيويٽ هيلٿ انيشيئيٽو]] (PPHI) شروع ٿيو، جيڪو 21 ضلعن ۾ 1,135 صحت مرڪزن کي منظم ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ٿر ضلعو سنڌ جو سڀ کان وڌيڪ صحت جي دٻاءَ هيٺ علائقو قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي پاڻيءَ جي کوٽ، خوراڪ جي گهٽتائي، خراب صفائي، بيمارين جي آگاهي جي کوٽ ۽ غذائي قلت جا مسئلا موجود آهن. پاڻيءَ جي کوٽ کي بنيادي سبب سمجهيو وڃي ٿو، جنهن سان ڊائريا، مليريا، ساھ جي بيمارين ۽ غذائي کوٽ ۾ اضافو ٿئي ٿو. غذائي بحران کان پوءِ، عالمي ادارن جهڙوڪ WHO، WFP ۽ UNICEF مداخلت ڪئي، جنهن سان DHQ مٺي ۾ غذائي بحالي مرڪز قائم ٿيو، جتي داخل ٿيل ٻارن مان اڪثريت صحتياب ٿي. بهرحال، انتهائي متاثر علائقن ۾ غذائي سپليمنٽس جي ضرورت تي زور ڏنو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ====سنڌ جي اسپتالن جي فھرست==== ==== سنڌ جي ميڊيڪل يونيورسٽين جي فھرست==== ====سنڌ جي ميڊيڪل ڪاليجن جي فھرست==== ==== سنڌ جي ذھني مريضن جي ادارن جي فھرست==== ===سنڌ جو صحت کاتو=== ===سنڌ جا بنيادي صحت مرڪز=== === صحت جو قانوني شعبو=== === سنڌ جو پوليو پروگرام=== ==محنت ۽ روزگار== ليبر فورس سروي 2014–15 مطابق، پاڪستان ۾ ڪُل ليبر فورس جو اندازو 57.42 ملين ماڻهن تي ٻڌل هو، جڏهن ته سنڌ ۾ ليبر فورس 13.65 ملين هئي. 1990ع کان 2014ع تائين پاڪستان ۾ [[ليبر فورس ۾ شرڪت جي شرح]] (Labour Force Participation Rate) رڳو معمولي طور وڌي 43.2 سيڪڙو مان 45.2 سيڪڙو تائين پهتي، جڏهن ته هن عرصي دوران سراسري شرح لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو رهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ملڪ جي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ آبادي جو وڏو حصو معاشي سرگرمين ۾ شامل نه رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===عورتن جي محنتي شرڪت ۽ صنفي فرق=== پاڪستان ۽ سنڌ ۾ محنتي مارڪيٽ ۾ عورتن جي شرڪت گهٽ هجڻ کي مجموعي طور گهٽ ليبر فورس شرڪت جو اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ شهري علائقن ۾ عورتن جي محنتي شرڪت لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ اها شرح 28.8 سيڪڙو هئي. ڳوٺاڻين عورتن جو وڏو حصو خانداني زراعت ۾ بغير اجرت ڪم ڪري ٿو، جنهن جو معاشي پيداوار ۾ حصو محدود رهي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ کي پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري صوبو هجڻ باوجود عورتن جي روزگار جي گهٽ شرح سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي، جڏهن ته وقت سان گڏ مجموعي طور عورتن جي روزگار ۾ واڌ جو رجحان پڻ ڏٺو ويو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===بيروزگاري، گهٽ روزگاري ۽ نوجوان آبادي=== سنڌ ۾ گذريل لڳ ڀڳ 25 سالن دوران بيروزگاري جي شرح لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو رهي آهي. نوجوانن، خاص طور 15 کان 25 ورهين جي عمر واري گروهه ۾ بيروزگاري جي شرح سڀ کان وڌيڪ آهي، جيڪا شهري علائقن ۾ ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿي<ref name=" ايڪانومي "/>. هن عمر واري گروهه جو وڏو حصو يا ته خاندان تي دارومدار رکي ٿو يا جزوقتي ڪم ڪري ٿو، جيڪو سرڪاري بيروزگاري جي انگن ۾ مڪمل طور ظاهر نٿو ٿئي. [[گهٽ روزگاري]] (Underemployment) پڻ نمايان آهي، جتي 15 کان 44 ورهين جي آبادي جو وڏو حصو جزوقتي ڪم يا تازو تعليم مڪمل ڪندڙن تي مشتمل آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. شعبي وار روزگار ۽ پيشورانه ڍانچي ۾ تبديلي گذريل ڏهن کان پندرهن سالن دوران پاڪستان ۽ سنڌ ۾ پيشورانه ڍانچي ۾ تبديلي آئي آهي. ماهرن، مينيجرن، ٽيڪنيشنن ۽ لاڳاپيل پيشاورن جو حصو 6 سيڪڙو مان وڌي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٿيو آهي. سنڌ ۾ غير زرعي شعبي، خاص طور صنعتي ۽ خدمتي (Tertiary) سرگرمين ۾ روزگار نمايان طور وڌيو آهي. ان جي نتيجي ۾ زراعت ۾ روزگار جو حصو لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو مان گهٽجي 40 سيڪڙو تائين اچي ويو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===غير رسمي معيشت ۽ شعبي وار ورڇ=== پاڪستان ۾ غير رسمي شعبو ڪُل روزگار جو لڳ ڀڳ ٽي چوٿين حصو مهيا ڪري ٿو. سنڌ ۾ غير رسمي شعبي ۾ روزگار 17 سالن دوران 55.2 سيڪڙو مان وڌي 66.4 سيڪڙو تائين پهتو، جنهن سبب دستاويزي کوٽ ۽ سرڪاري آمدني ۾ نقصان جو خدشو وڌيو. 2015ع تائين سنڌ ۾ ٽئين نمبر تي وڏو روزگار مهيا ڪندڙ شعبو هول سيل ۽ پرچون واپار ۽ هوٽلن جو شعبو هو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 15.8 سيڪڙو ماڻهو ڪم ڪندا هئا. هي شرح 1990ع کان 2015ع تائين لڳ ڀڳ ساڳي رهي، جيتوڻيڪ عملي طور هن شعبي ۾ واڌ ڏٺي وئي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===لڏپلاڻ، اجرتون ۽ پورھئي جي عدم مساوات=== سنڌ ملڪ اندر ڳوٺاڻن کان شهري علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ۾ ٻئي نمبر تي آهي، جتي 2015ع ۾ لڳ ڀڳ 32 سيڪڙو آبادي صوبي اندر لڏي آئي. اجرتن جي حوالي سان، گذريل پنجن سالن دوران مينيجرن، ٽيڪنيڪل ماهرن ۽ ڪلارڪي عملي جي اجرتن ۾ 50 سيڪڙو کان وڌيڪ واڌ ٿي، جڏهن ته وڪري، خدمتن، ماهر زراعت، ٻيلن، مشين هلائيندڙن ۽ گهٽ پڙهيل عملي جي اجرتن ۾ واڌ 30 سيڪڙو کان گهٽ رهي. حقيقي اجرتن جي واڌ کي غربت گهٽائڻ سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===جبري پورھيو ۽ قانوني صورتحال=== جبري پورهيو پاڪستان جي مختلف صوبن ۾ موجود آهي، جڏهن ته سنڌ ۾ ان جو ڪيس وڌيڪ نمايان قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي جاگيرداري نظام جو اثر ڳوٺاڻن علائقن ۾ مضبوط رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. زمين کان محروم هاري ۽ سندن خاندان، خاص طور عورتون، سماجي ۽ معاشي استحصال جو شڪار ٿين ٿيون. سنڌ اسيمبلي 2015ع ۾ بندهه محنت خلاف خاص قانون منظور ڪيو، پر ان جي عملدرآمد بابت چئلينجز برقرار آهن. تعليم، مهارتون ۽ روزگار سان لاڳاپيل رجحان نوجوان بيروزگاري گهٽائڻ لاءِ تعليمي نصاب کي روزگار ڏيندڙن جي ضرورتن سان هم آهنگ ڪرڻ جي ڳالهه ڪئي وئي آهي، ته جيئن مارڪيٽ لاءِ قابلِ استعمال مهارتون پيدا ٿين<ref name=" ايڪانومي "/>. ان سان گڏ، عورتن جي محنتي شرڪت بابت جامع حڪمتِ عملي ۽ صنفي لحاظ کان مخصوص پروگرامنگ جي کوٽ کي نمايان ڪيو ويو آهي. سرڪاري شعبي ۾ عورتن جي ڪوٽا 5 سيڪڙو مان وڌائي 15 سيڪڙو ڪرڻ جهڙن قدمن جي امڪاني اثرن بابت به محدود شمارياتي جائزو موجود آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===سنڌ جون ٽريڊ يونين تنظيمون=== ===سنڌ جي ليبر قانونن جي فھرست=== ===سنڌ جون ايمپلائير تنظيمون=== === سنڌ جي سوشل سيڪيورٽي ادارن جي فھرست=== ==غربت ۽ عدم مساوات== سنڌ کي پاڪستان جي غريب ترين صوبن مان هڪ قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي لڳ ڀڳ هر ڏهن مان چار ماڻهو ملٽي ڊائيمينشنل پوورٽي انڊيڪس (MPI) تحت محروميءَ جو شڪار آهن. پاڪستان جي اٺن ملينيم ڊولپمينٽ گولز مان غربت گهٽائڻ اهو واحد هدف هو، جنهن ۾ ڪجهه حد تائين ڪاميابي حاصل ٿي، پر رفتار سست رهي. 1960ع کان 2000ع تائين شهري غربت ۾ گهٽتائي ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هئي، جڏهن ته 1980ع واري ڏهاڪي ۾ تيز معاشي واڌ سبب غربت ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي. غربت جي ماپ جا طريقا وقت سان گڏ تبديل ٿيا آهن، ڇو ته انساني ضرورتن جا نمونا به بدلجندا رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. عالمي بينڪ ۽ گڏيل قومن جي ترقياتي اداري (UNDP) غربت جي اهڙي لڪير متعارف ڪرائي آهي، جيڪا بنيادي خوراڪ (ڪيلوري) ۽ بنيادي سهولتن جي قيمت تي ٻڌل آهي ۽ مهانگائي کي به حساب ۾ آڻي ٿي. انهن اندازن موجب، 2013ع ۾ پاڪستان جي لڳ ڀڳ 29.5 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا 2017–18ع ۾ گهٽجي 24.3 سيڪڙو تائين پهتي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===سنڌ ۾ غربت جي سطح ۽ علائقائي تفاوت=== اندازن موجب سنڌ جي لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ رهي ٿي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ شديد غربت جي شرح گهڻي وڌيڪ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. گذريل ڏهاڪي دوران سنڌ ۾ غربت جي هيڊ ڪائونٽ ريشو لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو مان گهٽجي 43 سيڪڙو تائين آيو آهي، پر ان جي باوجود عدم مساوات هڪ وڏو چئلينج بڻيل آهي. جني (Gini) ڪوئفشنٽ سنڌ ۾ غريب ۽ غير غريب آبادي وچ ۾ وڏي فرق جي نشاندهي ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. صوبي جي ڏاکڻين ضلعن، خاص طور ٿرپارڪر، سجاول ۽ عمرڪوٽ ۾ غربت جي شرح انتهائي بلند رهي آهي، جڏهن ته ڪراچي ۽ حيدرآباد نسبتاً بهتر صورتحال رکن ٿا. انهن علائقن ۾ تعليم ۽ صحت جهڙين بنيادي خدمتن جي گهٽ فراهمي کي انساني ترقي جي گهٽ سطح سان ڳنڍيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===انساني ترقي (HDI) ۽ صوبائي ڀيٽ=== انساني ترقياتي انڊيڪس (HDI) جي حوالي سان سنڌ جي ڪارڪردگي پنجاب جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي. سنڌ جو HDI لڳ ڀڳ 0.64 رڪارڊ ڪيو ويو آهي، جڏهن ته پنجاب جو HDI لڳ ڀڳ 0.73 آهي. رپورٽن موجب، 2001ع کان 2014ع تائين سنڌ ۾ HDI جي واڌ جي رفتار گهٽ رهي، جنهن جا سبب قانون ۽ امن جي صورتحال، ڪمزور حڪمراني ۽ وسيلا ورڇ جي ترجيحن سان لاڳاپيل بيان ڪيا ويا آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. ===آمدني ۽ واپرائڻ ۾ عدم مساوات=== پاڪستان ۾ آمدني جي عدم مساوات نمايان رهي آهي. 2013ع ۾ ملڪ جي مٿين 20 سيڪڙو آبادي ڪُل آمدني جو لڳ ڀڳ 40.3 سيڪڙو حاصل ڪيو، جڏهن ته هيٺين 20 سيڪڙو آبادي جو حصو رڳو 9.3 سيڪڙو هو. آمدني جي ورڇ وقت سان گڏ بدلجندي رهي آهي، ۽ 1969–70ع ۾ جني انڊيڪس ۽ آمدني جي فرق نسبتاً گهٽ سطح تي رهيا، جيتوڻيڪ ان دور ۾ معاشي واڌ تيز هئي. سنڌ ۾ آمدني جي ورڇ پنجاب جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف رهي آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو آبادي مٿين 20 سيڪڙو آمدني واري گروهه ۾ شامل آهي، جڏهن ته پنجاب ۾ اهو حصو 50 سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. ان جي ابتڙ، سنڌ ۾ هيٺين 20 سيڪڙو گروهه جو حصو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو آهي، جيڪو ملڪ جي ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محرومي ڏيکاري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===واپرائڻ جا نمونا ۽ شهري-ڳوٺاڻو فرق=== 2011–12ع ۾ سنڌ ۾ واپرائڻ جي عدم مساوات پنهنجي بلند ترين سطح تي پهتي، جتي مٿين 20 سيڪڙو آبادي ڪُل واپرائڻ جو لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو خرچ ڪيو، جڏهن ته هيٺين 20 سيڪڙو آبادي جو حصو لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو رهيو<ref name=" ايڪانومي "/>. هڪ اهم مشاهدو اهو به آهي ته سنڌ جي هيٺين آمدني وارن طبقن جو واپرائڻ ڪڏهن ڪڏهن سندن آمدني کان وڌيڪ رهيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي روزمره ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ قرض تي ڀاڙين ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. شهري علائقن ۾، جتي رهائش ۽ بنيادي ضرورتن جي قيمت وڌيڪ آهي، آمدني ۽ واپرائڻ وچ ۾ فرق ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===في فرد آمدني ۽ علائقائي فرق=== 2011–12ع ۾ سنڌ جي في فرد سالياني آمدني جو اندازو لڳ ڀڳ 119,724 رپيا لڳايو ويو، جيڪو قومي سراسري ۽ پنجاب جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هو. ان جو وڏو سبب ڪراچي جي معاشي حيثيت آهي، ڇو ته اهو ملڪ جو وڏو واپاري ۽ بندرگاهي مرڪز آهي. ڪراچي جي في فرد آمدني قومي سراسري جي ڀيٽ ۾ ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ بيان ڪئي وئي آهي. البت، مختلف سرڪاري ۽ نيم سرڪاري ذريعن ۾ في فرد آمدني جي انگن ۾ فرق پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===گهريلو جوڙجڪ، پاڻي ۽ وسيلن تائين رسائي=== سنڌ ۾ سراسري طور هڪ گهر ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ماڻهو رهن ٿا، جڏهن ته آمدني حاصل ڪندڙ فردن جو تعداد عام طور ٻن جي لڳ ڀڳ آهي. وڌيڪ انحصار ڪندڙن ۽ گهٽ آمدني سبب غربت جا اشاري وڌيل رهن ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. ملڪ جي تازي سروي موجب پاڪستان جي رڳو چوٿين آبادي کي نلڪي جو پاڻي ميسر آهي. سنڌ جي شهري علائقن ۾ لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو آبادي کي نلڪي جو پاڻي حاصل آهي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ 63 سيڪڙو آبادي هٿ پمپن تان پاڻي حاصل ڪري ٿي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===زرعي شعبي ۽ سماجي خرچن سان لاڳاپيل رجحان=== زرعي شعبي سان لاڳاپيل گروهن ۾ غربت جي شرح ٻين پيشاورانه گروهن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رهي آهي، ۽ 1980ع کان 2005ع تائين هن شعبي ۾ غربت هيڊ ڪائونٽ ريشو وڌيو. پاڪستان ۽ سنڌ ۾ سماجي شعبي، جهڙوڪ تعليم، صحت ۽ پاڻي و صفائي تي سرڪاري خرچن جا انگ موجود آهن، پر انهن خرچن جي اثرن بابت مختلف تجزيا ڪيا ويا آهن. مجموعي طور، سنڌ ۾ غربت ۽ عدم مساوات جا اشاري علائقائي تفاوت، آمدني جي غيربرابري ۽ انساني ترقي جي گهٽ سطح کي ظاهر ڪن ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. ==آمدورفت جا ذريعا== ===سنڌ جي قومي شاھراھن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور روڊن جي فھرست=== ===سنڌ جون ريلوي نظام=== === سنڌ جي ريلوي اسٽيشنن فھرست=== === سنڌ جي سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جي فھرست=== === سنڌ جي نجي شعبي واري روڊ ٽرانسپورٽ جي فھرست=== === سنڌ جا ٽرانسپورٽ وارا سرڪاري ادارا=== ===سنڌ جون ايئرلائينز=== ===سنڌ جا آبي رستا=== ===سنڌ جي ھوائي اڏن جي فھرست ا=== === سنڌ ۾ گاڏين جي رجسٽريشن=== ===سنڌ ۾ ٻيڙين جي رجسٽريشن=== === سنڌ ۾ ھلندڙ ٽرينن جي فھرست=== === سنڌ ۾ مال جي ٽرانسپورٽ=== ==سياحت== سنڌ پنهنجي ثقافتي، تاريخي ۽ قدرتي ورثي جي ڪري پاڪستان جي اهم سياحتي علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ موجود [[موئن جو دڙو]]، جيڪو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳن ۾ شامل آهي، قديم [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي شاندار تاريخ جو عڪاس آهي. ان کان علاوه [[ڪراچي]] جا سامونڊي ڪنارا، روايتي بازارون، تاريخي عمارتون ۽ تفريحي مرڪز ملڪي توڙي غير ملڪي سياحن لاءِ خاص دلچسپي جو باعث آهن. سنڌ ۾ [[لال شهباز قلندر]] جي سالياني عرس سميت ڪيترائي ثقافتي ۽ مذهبي ميلا پڻ منعقد ٿين ٿا، جيڪي صوبي جي ثقافتي سڃاڻپ ۽ روايتن کي اجاگر ڪن ٿا. تاريخي ماڳن، ثقافتي ورثي، سامونڊي علائقن ۽ ماحولياتي سياحت جي وڌندڙ اهميت سبب سنڌ ۾ هوٽلن، تفريحي مرڪزن، ماحول دوست رهائشگاهن ۽ ثقافتي سياحتي خدمتن جي ترقي جا وسيع امڪان موجود آهن. حڪومت سياحتي انفراسٽرڪچر جي بهتري، سياحت سان لاڳاپيل خدمتن جي سهولت ۽ سيڙپڪاري جي حوصلا افزائي لاءِ مختلف قدم کنيا آهن، جنهن سان سياحت جو شعبو صوبي جي معاشي ترقي ۽ ثقافتي ورثي جي تحفظ لاءِ هڪ اهم وسيلو بڻجي رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Tourism (Unveiling the Cultural and Historical Riches of Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ===سنڌ جي تاريخي ماڳن جي فھرست=== ===سنڌ جي تفريحي ماڳن جي فھرست=== ===سنڌ جا سامونڊي بيچ=== ===سنڌ جي تفريحي ريزارٽن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور ھوٽلن جي فھرست=== === سنڌ جي ريسٽ ھائوسن جي فھرست=== ===سنڌ جي سرڪٽ ھائوسن جي فھرست=== === سنڌ جي ثقافتي مرڪزن جي فھرست=== === سنڌ جي شڪارگاھن جي فھرست=== === سنڌ جي واٽر پارڪن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور مسجدن جي فھرست=== === سنڌ جي شاھي محلن جي فھرست=== ==رانديون== ===ڪرڪيٽ=== ===فٽ بال=== ===باڪسنگ=== ===ھاڪي=== ===ملھ=== ===والي بال=== ===سنوڪر=== ===ٻيون رانديون=== ===سنڌ جي راندين واري اسٽيڊيمن جي فھرست=== ===سنڌ جا راندين جا ڪامپليڪس=== === سنڌ گيمز === === سنڌ جي راندين جون صوبائي ٽيمون === ===سنڌ جي رانديگرن جي فھرست=== ==سنڌ جا کاڌا == ===سنڌ جا روايتي کاڌا=== ===سنڌ جون مٺايون=== ===سنڌ جا مشروب=== === سنڌ ۾ پلي جا ڊش=== === سنڌ جي کاڌن جي فھرست=== ==فوجي ڇانوڻيون== === سنڌ جي فوجي ڇانوڻين جي فھرست=== #ڪراچي جي صدر ڇانوڻي #ٻولھڙي ايئر بيس ۽ ڇانوڻي #فيصل ايئر بيس ڇانوڻي #ڪورنگي واري ڇانوڻي #پنوعاقل فوجي ڇانوڻي #حيدرآباد صدر ڇانوڻي === سنڌ جون منسوخ ٿيل فوجي ڇانوڻيون=== #سکر جي صدر ڇانوڻي #شڪارپور جي صدر ڇانوڻي == نشرياتي ادارا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن== ==مشھور شخصيتون== ===سياستدانن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر 1 !! نالو 1 !! پارٽي 1 ! نمبر 2 !! نالو 2 !! پارٽي 2 ! نمبر 3 !! نالو 3 !! پارٽي 3 |- | 1 || [[محمد علي جناح]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 2 || [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 3 || [[بي نظير ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 4 || [[جي. ايم سيد]] ||[[جيئي سنڌ تحريڪ]] | 5 || [[رسول بخش پليجو]] ||[[سنڌ عوامي تحريڪ]] | 6 || [[حيدر بخش جتوئي]] ||[[سنڌ جاري ڪميٽي]] |- | 7 || [[پير علي محمد راشدي]] ||[[مسلم ليگ]] | 8 || [[خانبھادر الله بخش سومرو]] ||[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | 9 || [[محمد ايوب کھڙو]] ||[[مسلم ليگ]] |- | 10 || [[سر عبدالله هارون]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 11 || [[پير الاھي بخش]] ||[[مسلم ليگ]] | 12 || [[مير رسول بخش ٽالپر]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 13 || [[علامه شاھ احمد نوراني]] ||[[جمعيت علماء پاڪستان (نوراني گروپ)]] | 14 || [[سر غلام حسين ھدايت الله]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 15 || [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | 16 || [[مولانا عبيدالله سنڌي]] ||[[جمعيت علماء ھندئ]] | 17 || [[آصف علي زرداري]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 18 || [[بلاول ڀٽو]] || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 19 || [[مير مرتضي ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي (شھيد ڀٽو)]] | 20 || [[ممتاز علي ڀٽو]] ||[[نواز ليگ]] | 21 || [[عبدالواحد آريسر]] ||[[جيئي سنڌ محاذ]] |- | 22 || [[فاضل راھو]] ||[[نيشنل عوامي پارٽي]] | 23 || [[شھيد نذير عباسي]] ||[[ڊيموڪريٽڪ اسٽوڊنٽس فيڊريشن]] | 24 || [[مولانا جان محمد عباسي]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] |- | 25 || [[مولانا جان محمد ڀٽو]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 26 || [[پروفيسر غفور احمد]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 27 || [[الطاف حسين]] ||[[متحده قومي موومينٽ]] |- | 28 || [[بشير خان قريشي]] ||[[جيئي سنڌ متحده محاذ]] | 29 || [[غلام مصطفي جتوئي]] ||[[نيشنل پيپلز پارٽي]] | 30 || [[محمد خان جوڻيجو]] ||[[ مسلم ليگ]] |- | 31 || [[پير پاڳارو]] ||[[مسلم ليگ]] | 32 || [[پير صبغت الله پاڳارو]] ||[[حر جماعت]] | 33 || [[عظيم طارق]] ||[[مھاجر قومي موومينٽ]] |- | 34 || [[قائم علي شاھ]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 35 || [[ارباب رحيم]] ||[[مسلم ليگ فنڪشنل]] | 36 || [[اياز لطيف پليجو]] ||[[سنڌ عوامي تحريڪ]] |- | 37 || || | 38 || || | 39 || || |- | 40 || || | 41 || || | 42 || || |- | 43 || || | 44 || || | 45 || || |- | 46 || || | 47 || || | 48 || || |- | 49 || || | 50 || || | 51 || || |- | 52 || || | 53 || || | 54 || || |- | 55 || || | 56 || || | 57 || || |- | 58 || || | 59 || || | 60 || || |- | 61 || || | 62 || || | 63 || || |- | 64 || || | 65 || || | 66 || || |- | 67 || || | 68 || || | 69 || || |- | 70 || || | 71 || || | 72 || || |- | 73 || || | 74 || || | 75 || || |- | 76 || || | 77 || || | 78 || || |- | 79 || || | 80 || || | 81 || || |- | 82 || || | 83 || || | 84 || || |- | 85 || || | 86 || || | 87 || || |- | 88 || || | 89 || || | 90 || || |- | 91 || || | 92 || || | 93 || || |- | 94 || || | 95 || || | 96 || || |- | 97 || || | 98 || || | 99 || || |- | 100 || || |} ===مؤرخن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر !! نالو !! سرگرميءَ جا سال !! نمايان تصنيف |- | 1 || [[جي ايم سيد]] || 1940–1990 || سنڌوءَ جي ساڃاهه (ٻه جلد) |- | 2 || [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]] || 1930– || قديم سنڌ؛ سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |- | 3 || || || |- | 4 || || || |- | 5 || || || |- | 6 || || || |- | 7 || || || |- | 8 || || || |- | 9 || || || |- | 10 || || || |- | 11 || || || |- | 12 || || || |- | 13 || || || |- | 14 || || || |- | 15 || || || |} ===سائنسدانن جي فھرست=== ===اديبن جي فھرست=== ===ڳائڻن جي فھرست=== ===اداڪارن جي فھرست=== === موسيقارن جي فھرست=== === عالمن جي فھرست=== ===رانديگرن جي فھرست=== === تعليمي ماھرن جي فھرست=== == وڌيڪ ڏسو == {{div col}} * [[سنڌ (سلجھائپ)]] * [[حڪومت سنڌ]] * [[سنڌ جا شهر]] * [[سنڌ صوبو (1936-55)]] * [[سنڌ ڊويزن]] * [[سنڌوديش]] * [[سنڌو درياھ]] * [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]] * [[سنڌو رياست]] * [[سنڌي ماڻھن جي فهرست|سنڌي ماڻهن جي فهرست]] * [[سنڌ ۾ صوفي ازم]] * [[منصوره]] * [[موهن جو دڙو]] * [[سنڌ جي مقبرن تي چٽسالي]] * [[ديبل]] * [[سنڌ ۾ جبلن تي قديم نقش نگاري]] * [[سنڌو لکت]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌباد ناکئا]] * [[مهاجر صوبو]] * [[ميرپور خاص جو برهما]] * [[سنڌي لباس]] * [[سنڌ جا ضلعا]]{{div col end}} {{portal bar|جاگرافي|ايشيا|ڏکڻ ايشيا|پاڪستان|سنڌ|ڪراچي}} == ويب لنڪون== * [https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ انڊيا جو امپيريل گزيٽيئر سڀئي جلد ريسرچ لاء ھتان پڙھي سگھجن ٿا == خارجي ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Sindh}} * [https://web.archive.org/web/20121119234920/http://www.transport.gos.pk/ سنڌ ٽرانسپورٽ کاتو] * [http://www.sindh.gov.pk حڪومت سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531075317/http://www.sindh.gov.pk/ |date=2013-05-31 }} * [http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ سنڌ بابت معلومات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120405093443/http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ |date=2012-04-05 }} * [https://web.archive.org/web/20091126053250/http://www.lgdsindh.com.pk/districts1.htm سنڌ جي ضلعن جا نقشا] * {{dmoz|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh}} * [http://www.worldstatesmen.org/Pakistan_states.html#Sind ورلڊ اسٽيٽمين – پاڪستان – صوبو : سنڌ] {{سنڌ جي تاريخ}} {{سنڌ}} {{پاڪستان جا صوبا}} {{باب السلام}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا صوبا]] [[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ست ھزار ق.م جون قائمون]] [[زمرو:ست ھزار ق.م جون گھڻ آباديءَ واريون جڳھون]] 5u32a4hiwu4p8yi1e9qw6hji5kkyali 384101 384100 2026-06-10T20:10:45Z Intisar Ali 8681 384101 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون}} {{Infobox settlement | name = سنڌ | native_name = {{hlist|{{resize|{{lang|sd|{{Naskh|سنڌ}}}}}}|{{lang|ur|{{nq|سندھ}}}}}} | etymology = <br />''سنڌو'' ([[سنڌو درياهه]]) مان نڪتل، جنهن جي لفظي معنيٰ "درياهه" آهي | type = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Jinnah Mausoleum.JPG | caption1 = [[مزارِ قائد]] | image2 = Rohri.jpg | caption2 = [[ايوب پل]] | image3 = Karachi sky line.jpg | caption3 = [[ڪراچي جو افق]] | image4 = Ranikot fort 2 (asad aman).jpg | caption4 = [[رني ڪوٽ قلعو]] | image5 = Other side of Moenjodaro by Usman Ghani.jpg | caption5 = [[موهن جو دڙو]] | image6 = | image7 = Shah jahan mosque -Thatta 7(asad aman).jpg | caption7 = [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] }} | image_flag = Flag of Sindh.svg | image_seal = Coat of arms of Sindh Province.svg | nicknames = {{hlist|''مهراڻ'' (دروازو)|''باب الاسلام'' (اسلام جو دروازو)}} | image_map = Sindh in Pakistan (claims hatched).svg | map_caption = پاڪستان ۾ سنڌ جو مقام | coor_pinpoint = | coordinates = {{coord|26|21|N|68|51|E|region:PK|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = [[انڊين گورنمينٽ ايڪٽ، 1935ع|{{Start date and age|1936|4|1|df=y}}]] (موجوده شڪل) | established_title1 = اڳ ۾ | established_date1 = [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو | seat_type = [[پاڪستان جي گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|گاديءَ جو هنڌ]]<br />{{nobold|[[سنڌ جا شهر آبادي موجب|۽ سڀ کان وڏو شهر]]}} | seat = [[ڪراچي]] | parts_type = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | parts_style = coll,para | parts = [[سنڌ جون ڊويزنون|06]] | p1 = [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]<br />[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]<br />[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]<br />[[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]<br />[[سکر ڊويزن|سکر]]<br />[[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاري موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|انساني ترقياتي اشاري (HDI)]] (2021ع) | blank2_info_sec1 = 0.517 {{increase}}<ref name="GlobalDataLab">{{cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/PAK/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&colour_scales=global|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=Globaldatalab.org|access-date=5 June 2022}}</ref><br />{{color|#FF0000|گهٽ}} | blank3_name_sec1 = [[پاڪستان ۾ تعليم|شرح خواندگي]] (2023ع) <ref>{{cite web | url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_province.pdf | title=Sindh Achieves Highest Literacy Growth Rate Among All Provinces | date=9 June 2025 }}</ref> | blank3_info_sec1 = {{bulleted list|'''ڪل:'''<br />(57.54%) |'''مرد:'''<br />(64.23%) |'''عورتون:'''<br />(50.21%)}} | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank_info_sec2 = 75 | blank1_name_sec2 = [[صوبائي اسيمبلي سنڌ|صوبائي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank1_info_sec2 = 168<ref>{{cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|access-date=24 July 2009|archive-date=14 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214183543/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|url-status=dead}}</ref> | blank2_name_sec2 = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | blank2_info_sec2 = 6 | blank3_name_sec2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعا]] | blank3_info_sec2 = 30 | blank4_name_sec2 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقا]] | blank4_info_sec2 = 138 | blank5_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]] | blank5_info_sec2 = 1108<ref>{{cite web|url=http://www.lgdsindh.com.pk/|title=LgdSindh - News Blog|website=LgdSindh|access-date=5 September 2006|archive-date=16 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616174048/http://www.lgdsindh.com.pk/|url-status=dead}}</ref> | government_footnotes = | government_type = [[وفاقي رياست|وفاقي]] پارلياماني حڪومت | governing_body = [[حڪومت سنڌ]] | leader_party = | leader_title = [[سنڌ جو گورنر|گورنر]] | leader_name = [[نھال ھاشمي]] ([[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پي ايم ايل-ن]]) | leader_title1 = [[سنڌ جو وزيراعليٰ|وزيراعليٰ]] | leader_name1 = [[سيد مراد علي شاهہ|سيد مراد علي شاھ]] ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|پي پي پي]]) | leader_title2 = [[سنڌ جو چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = سيد آصف حيدر شاهه | leader_title3 = [[مقننہ]] | leader_name3 = [[ سنڌ اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]] | leader_title4 = [[پاڪستان جون هاء ڪورٽون|هاءِ ڪورٽ]] | leader_name4 = [[سنڌ هاء ڪورٽ]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 140,914 | area_rank = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]] | elevation_footnotes = | elevation_m = 173 | population_footnotes = <ref name="2023 Census">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Sindh.pdf |title = Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 (Sindh province) |date= 5 August 2023 |website = Pakistan Bureau of Statistics (www.pbs.gov.pk) |access-date = 25 November 2023}}</ref> | population_total = 55,696,147 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] | population_rank = [[پاڪستان جي آبادي|ٻيون]] | population_density_km2 = 395 | population_demonym = سنڌي | population_note = | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +05:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] | website = [http://www.sindh.gov.pk sindh.gov.pk] | footnotes = | official_name = سنڌ صوبو | translit_lang1_info1 = | blank_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank_info_sec1 = {{Hlist|[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]|[[اردو]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{efn| *سنڌي واحد سرڪاري ٻولي آهي جيڪا صوبائي سطح تي تسليم ٿيل ۽ ضابطي هيٺ آهي۔ *اردو ۽ انگريزي جي سرڪاري حيثيت [[پاڪستان جو آئين|قومي آئين]] ۾ تسليم ٿيل آهي۔}}}} | demographics1_info1 = $86 billion ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g}} | demographics_type1 = جي ڊي پي (نالي ماتر) | demographics1_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics1_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics1_info2 = $1,997 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) | demographics_type2 = جي ڊي پي (خريداري قوت برابري) | demographics2_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics2_info1 = $345 ارب ڊالر ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g|سنڌ جو قومي معيشت ۾ حصو 23.7٪، يا 2022ع ۾ 345 ارب آمريڪي ڊالر (PPP) ۽ 86 ارب آمريڪي ڊالر (نالي ماتر) هو.<ref name=kp>{{Cite web|url=https://kpbos.gov.pk/assets/docs/reports/NTL-PolicyBrief-Aug-1.pdf|title= GDP OF KHYBER PUKHTUNKHWA'S DISTRICTS|website=kpbos.gov.pk}}</ref><ref name="imf.org">{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=564,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIEPCH,&sy=2020&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title=Report for Selected Countries and Subjects }}</ref>}} | demographics2_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics2_info2 = $7,209 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) }} '''سنڌ''' ({{lang-en|'''Sindh'''}}، [[اردو]]: {{Nastaliq|'''سندھ'''}})، [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان هڪ صوبو آهي، جيڪو ملڪ جي ڏاکڻي اوڀر طرف واقع آهي. سنڌ، [[سنڌي ماڻھو|سنڌي قوم]] جو تاريخي وطن آهي، جنهن کي عام طور واديءَ مهراڻ پڻ چيو ويندو آهي. ايراضي جي لحاظ کان سنڌ ٽيون نمبر وڏو صوبو، ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] کان پوءِ آبادي جي لحاظ کان ٻيون نمبر وڏو صوبو آهي. اولهه طرف سنڌ جا حدون [[بلوچستان]]، اتر طرف [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اوڀر طرف [[هندوستان]] جي [[راجستان]] ۽ [[گجرات]] سان لڳن ٿيون. سنڌ جي ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهي. سنڌ جي سر زمين گهڻو ڪري [[سنڌو درياھ]] جي وهڪري سبب آباد آهي، جڏهن ان جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ٿر|ٿر رڻپٽ]] واقع آهي جيڪو انڊيا جي رياست گجرات ۽ [[رڻ ڪڇ]] [[ريگستان]] سان ملي وڃي ٿو. سنڌ جي اولھ ۾ [[کيرٿر|کيرٿر جبل]] واقع آهي. سنڌ جي [[آبهوا]] [[اونھارو|اونهاري]] جو سخت گرم ۽ [[سيارو|سياري]] جو سخت ٿڌي رهندي آهي. سنڌ صوبي جي [[گادي جو هنڌ]] [[ڪراچي]] [[پاڪستان]] جو سڀ کان وڏو واپاري مرڪز آهي. ڪراچي پاڪستان جو ٻيو سڀ کان وڏو صنعتي شهر آهي جيڪو صوبي جي گادي جو هنڌ پڻ آهي جتي لاتعداد ملڪي ۽ بين الاقوامي بينڪن جو سسٽم موجود آهي، پاڪستان جا ٻه اهم [[بندرگاھ]] [[پورٽ قاسم]] ۽ [[ڪراچي بندرگاھ]] پڻ سنڌ ۾ آهن. باقي سنڌ [[زراعت]] واري [[صنعت]] تي مشتمل آهي، جيڪي لاتعداد [[ميوو|ميوا]]، [[ڀاڄي|ڀاڄيون]]، ۽ [[فصل]] پيدا ڪري ٿي جيڪي سموري ملڪ استعمال ۾ ڪيا وڃن ٿا.<ref name="The Nation, 2014">{{cite news|last1=Staff reporter|title=Sindh must exploit potential for fruit production|url=http://nation.com.pk/business/09-Mar-2014/sindh-must-exploit-potential-for-fruit-production|accessdate=29 May 2015|agency=The Nation|publisher=The Nation, 2014|date=9 March 2014}}</ref><ref name="SALU Press">{{cite web|url=https://www.academia.edu/1934949/Dates_in_Sindh_Facts_and_Figures|title=Dates in Sindh|last2=Saud|first2=Adila A.|date=|website=|publisher=SALU Press|last1=Markhand, PhD|first1=Ghulam Sarwar|accessdate=29 May 2015}}</ref><ref name="Dawn News,2007">{{cite news|last1=Editorial|title=How to grow Bananas|url=http://www.dawn.com/news/264225/how-to-grow-bananas|accessdate=29 May 2015|agency=Dawn News,|publisher=Dawn News, 2007|date=3 September 2007}}</ref> سنڌ صوبو پاڪستان جي [[دوا ساز صنعت]] جو پڻ مرڪز آهي. سنڌ پنهنجي مختلف [[ثقافت]] جي ڪري مشهور آهي، جنهن تي گهڻو تڻو اثر [[تصوف|صوفي ازم]] جو آهي، ڪيتريون ئي اهم [[صوفي]] [[مزار|مزارون]] سڄي سنڌ ۾ موجود آهن جيڪي لاتعداد عقيدتمند کي پنهنجي طرف ڇڪن ٿيون. سنڌ پاڪستان جو اڪيلو صوبو آهي جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ [[هندو]] رهن ٿا<ref name="tharparkar.gos.pk">[http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88 Tharparkar District Official Website – District Profile – Demography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321200415/http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88|date=March 21, 2012}}</ref> ان کان علاوه [[ڪراچي]] به پاڪستان جو واحد شهر آهي جتي جدا جدا قومون آباد آهن جن ۾ [[مھاجر]] (جيڪي 1947ع ۾ [[انڊيا]] مان هجرت ڪري آيا هئا)<ref name=":0">{{Cite journal|last=KHALIDI|first=OMAR|date=1998-01-01|title=FROM TORRENT TO TRICKLE: INDIAN MUSLIM MIGRATION TO PAKISTAN, 1947—97|jstor=20837002|journal=Islamic Studies|volume=37|issue=3|pages=339–352}}</ref> برمي، ملباري، بنگالي، وغيره جنهن جي نتيجي ۾ ڪراچي ۾ ڪيترائي ڀيرا نسلي جهيڙا پڻ ٿيا آهن.<ref name=Minahan>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World |volume=3 |year=2002 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-32111-5 |pages=1277–78}}</ref> سنڌ ۾ [[يونيسڪو]](UNESCO) طرفان ٻه مقام عالمي ورثو قرار ڏئي پنهنجي نگرانيءَ ۾ آندا ويا آهن جنهن ۾ هڪ [[مڪلي|مڪلي جون ٽڪريون]] ([[ٺٽو]]) ۽ ٻيو [[موهن جو دڙو]] ([[لاڙڪاڻو]]) شامل آهن.<ref>{{cite web|title=Properties inscribed on the World Heritage List (Pakistan)|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/pk|website=UNESCO|publisher=UNESCO|accessdate=14 July 2016}}</ref> انگريزن اگسٽ 1935 ۾ گورنمنٽ آف انڊيا ايڪٽ پاس ڪيو. جنهن موجب برما ۽ عدن کي انڊيا مان ٽوڙي واپس پراڻي فتح ڪيل ملڪ/ڪالوني جي جدا حيثيت ۾ بحال ڪيائون. جڏهن ته سنڌ ۽ بلوچستان کي فتح ڪيل جدا ملڪ واري حيثيت ۾ بحال نه ڪيائون. سنڌ کي انڊيا جي هڪ صوبي جي حيثيت ۾ بحال ڪيائون. جڏهن ته بلوچستان کي قلات شاهي رياست طور انڊيا ۾ شامل رکيائون. == نالي جي معني == سنڌ تي [[سنڌوندي]]ءَ تان نالو پيو آهي. [[سنسڪرت]] ۾ ”سنڌو“ معنيٰ [[سمنڊ]] يا [[درياھ|وڏو درياءُ]] آهي،{{sfn|Phiroze Vasunia|2013|p=6}} اڳي [[ڪابل ندي]]، گومتي (گومال) وغيره سنڌونديءَ جون ڀرتي ڪندڙ شاخون هونديون هيون، تنهنڪري سنڌو رواجي ندين کان تمام گهڻو وڏي هوندي هئي ۽ سمنڊ سان ڪلهو پئي هڻندي هئي. انهيءَ سبب [[آريا|آڳاٽن آرين]] اهو نالو رکيس. اڄ به سنڌونديءَ جو پيٽ [[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ديري اسماعيل]] کان وٺي [[ڪالاباغ]] تائين ايڏو وڏو آهي، جو ڪا ٻيڙي وچ سير ۾ هوندي، ته نڪي اورينءَ ڀر نڪي پرينءَ ڀر کان ڏسڻ ۾ ايندي.<ref>ڪتاب: [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html قديم سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180518034947/http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book46/Book_page2.html |date=2018-05-18 }} از ڀيرومل مهرچند آڏواڻي؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ|سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو]]</ref> اڳي سنڌ کي [[انگريزي ٻولي|انگريزي ٻوليءَ]] ۾ '''Sind''' ڪري لکيو ويندو هو، پر 1988ع تي [[سنڌ اسيمبلي]] پاران پيش ڪيل هڪ بل ذريعي ان کي '''Sindh''' ڪوٺيو ويو. 325 قبل مسيع ۾ [[يوناني|يونانين]] جڏهن [[سڪندر اعظم]] جي اڳواڻي ۾ سنڌ فتح ڪئي، ان وقت سنڌ کي انهن '''انڊُوس''' جو نالو ڏنو، جنهن مان بعد ۾ لفظ '''انڊس''' جنم ورتو. آڳاٽي ايرانين پاران [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي اوڀر طرف سموري علائقي کي هند چيو ويندو هو. جڏهن 17هين صدي تي انگريز برصغير ۾ آيا ته هن سموري [[ڏکڻ ايشيا]] کي سنڌ جو نالو ڏئي ان کي [[انڊيا]] ڪوٺيو. پاڪستان جي نالي ۾ [[س]] جو لفظ پڻ سنڌ مان کنيل آهي.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever?}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref>پروفيسر منگهارام ملڪاڻي ”سنڌ“ لفظ کي صاف طور دراوڙي الاصل قرار ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته آرين اهو لفظ دراوڙن کان اڌارو ورتو. هو لکي ٿو ته: {{quote|”بمبئي جي ڀارت وگيانيءَ (Indologist) پادري هيرس جي سَنَد موجب سندونديءَ کي اهو نالو آرين کان آڳاٽن رهاڪن دراوڙن ڏنو هو. جن جي ٻوليءَ ۾ ’سند‘ يا ’سِندو‘ لفظ جي معنيٰ هئي ندي يا درياءُ. آرين ان اکر کي ڦيرائي ”سنڌ“ يا ”سنڌو“ ڪيو، جنهن پٺيان سمورو ملڪ جنهن مان اُها ندي لنگهي ٿي، تنهن تي ’سنڌ‘ ديس جو نالو پئجي ويو......“<ref>{ملڪاڻي، منگهارام، پروفيسر، ”سنڌ، هندستان جو دروازو ۽ ان جي ادبي قدامت“ (مضمون)، ٽماهي ”مهراڻ“، جلد 11، نمبر- 3، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع، ص. 125}</ref>|}}يورپي لوڪن ”سنڌ“ لفظ جي بنياد متعلق اِها دعويٰ ڪئي ته اهو لفظ سنڪرت ٻوليءَ جو آهي، جنهن جو بنياد ”سڌ“ (sidh) ۽ ان جي معنيٰ نَهر يا نَدي آهي<ref>{williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.}</ref>ايڊورڊ ٿارنٽن (1844ع) ”سِنڌ“ يا ”سِنڌو“ لفظ کي سنسڪرت بنياد جو قرار ڏئي ٿو. هو لکي ٿو ته: "Sind or Sindh sanscrit for sea or collection of water......."<ref>{) Thornton, edward, op. cit. p. 199}</ref>مونيئروليمز ”سنڌو“ لفظ جي معنيٰ نهر،ندي ۽ سنڌ جا ماڻهو ڏنا آهن<ref>{williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.}</ref>اليگزينڊر ڪننگهام، سنڌ لفظ جي بنياد متعلق لکي ٿو ته: ”يونان وارن هن علائقي کي سِنڊو (Sindo) ۽ عربن سَدُو (Sadu) لکيو آهي. جيڪي هن علائقي جي سنسڪرتي نالي سِنڌو (Sindhu) ڏانهن اشارو ڪن ٿا. هن ٻوليءَ ۾ هتان جي رهاڪن کي سئنڌاوا (Saindhava) يا سئنڌو، (Saindhu) چيو ويو آهي ۽ عام مشهور اُچار به اهو آهي.“<ref>{ڪننگهام اليگزنڊر، ”سنڌ- هند جي قديم جاگرافي“، سنڌي ترجمو: عطامحمد ڀنڀرو، ڄام شورو/ حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 2007ع، ص. 266.}</ref>اليگزينڊر ڪننگهام واري ڳالهه کي ”انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا“ جا مرتبين تسليم ڪندي نقل ڪيو آهي. ڪاڪو ڀيرومل ان انسائيڪلو پيڊيا جي حوالي سان ڪننگهام واري ڳالهه ورجائيندي لکي ٿو ته: ”سنسڪرت ۾ ان کي ”سَئندَو (Saindhava) چوندا هئا، جنهن جي معنيٰ سنڌو ڪناري تي رهندڙ لوڪ......“<ref>{آڏواڻي، مهرچند، ڀيرومل، ”قديم سنڌ“، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، ڇاپو ٻيو 1980ع، ص.46}</ref>”رگويد واري زماني ۾ سنڌو ماٿر جي قديم لوڪن (رهواسين) کي سَئندو (Saindhava) جي نالي سان سڏيندا هئا، جنهن جي مراد هئي- سنڌو ڪناري يا سنڌوماٿر ۾ رهندڙ لوڪ آرين، يا هنن لوڪن (سنڌو ماٿر جي اصلوڪن رهاڪن) کي انهيءَ نالي (سَئنڌو/ سئندوئي) سڏيائون. هونئن به ته سنڌي ويا ڪرڻ جي اصولن موجب ’سنڌو‘ لفظ جي صفتي صورت ’سِئنڌوئي/ سئنڌو ئي ٿيندي. اها صورت (سئنڌو ئي)، اڳتي هلي پهرين ’سنڌ ئي‘ بڻي هوندي ۽ پوءِ ’سنڌي‘ بڻجي وئي ۽ وچ واري سُر [اَو]کي [اُ] سُر ۾ تبديل ڪيو ويو......... اهڙي طرح ’سنڌ ئي‘ جا اڳتي هلي ’سِنڌي‘ بنجي وئي آهي........“<ref>{الانا، غلام علي، ڊاڪٽر، ”سنڌي ٻوليءَ جو بڻ بنياد“، ڪراچي، سنڌيڪا اڪيڊمي، نئون ڇاپو 2004ع، ص. 127.}</ref><ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>”جڏهن به سنسڪرت مان نَوَن لفظن ٺاهڻ لاءِ ڪنهن ڌاتوءَ سان اڳياڙيون ۽ پڇاڙيون ڳنڍيون وينديون هيون ته ان عمل کي سڏيندا ئي هئا ”سَنڌي“، جو پوءِ ڦري ”سنڌي“ اچارجڻ لڳو ۽ اڄ خود يورپي ماهرن ان لفظ ”سَندي“ (Sandhi)کي هڪ ٽيڪنيڪل لفظ تور انگريزي ۽ ٻين ٻولين ۾ استعمال ڪرڻ شروع ڪيو آهي. ان لفظ ۾ ڪافي وقت اندر ( اِ ) حرف علت جو ( اَ ) حرف علت ۾ مٽجڻ ڪا وڏي ڳالهه ڪانهي. خود اسان وٽ ان جون ڪي صورتون انهي طريقي سان بدلجي چڪيون آهن. هن لفظ جو ڌاتو آهي سُڌ> سِد (سنسڪرت- سيند) = وهڻ، ڳنڍڻ، ڳنڻ، ڌڪ هڻڻ، آباد ٿيڻ، محدود ٿيڻ وغيره. جنهن مان سنڌ، سنڌو، سِڌو، سِنڌ، حرف علتِ (اِ) سان موجود آهن. ته ٻئي پاسي سَنڌڻ، سَند، سنداڻ، سَنڌ وغيره موجود آهن.......<ref>{ميمڻ سراج، ”سنڌي ٻولي“، حيدرآباد، سنڌ لئنگويج اٿارٽي، ٻيو ڇاپو 2009ع، ص. 63، 64.}</ref> <ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>.“دين محمد ڪلهوڙو، سنڌ لفظ کي دراوڙي ٻوليءَ جو آريائي روپ قرار ڏئي ٿو. هو لکي ٿو ته: ”منهنجي اڀياس ۽ سمجهه موجب: سنڌو/سنڌ لفظ جو بنياد سنسڪرت جو لفظ ”ند“ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ’طرف‘ ۽ ’س‘ ان جي اڳياڙي (Prefix) آهي. ’ند‘ جي اڳيان ’س‘ ۽ پٺيان ’و‘ اضافي صورتن ملائڻ سان لفظ ٺهيو- ’سنڌو‘ جنهن جي معنيٰ نڪري ٿي- سامهون وارو درياءُ. جڏهن قديم آريا درياء ڏيئي سنڌ ۾ گهڙيا هئا، تڏهن هنن درياءَ جي ٻنهي ڪنارن تي آباد دراوڙن لوڪن کي ’سنڌي‘ ۽ سندن ملڪ کي ’سنڌ‘ سڏيو، ڇاڪاڻ ته دراوڙن جو هي ملڪ هنن آرين کي سامهون واري طرف کان ٿي نظر آيو. اهڙي ريت هيءُ درياء منهنجي نظر ۾ قديم آرين جي آمد کان پوءِ ”سنڌو“ جي نالي سان مشهور ٿيو.“<ref>{سولنگي، محمد عرس ’اظهر‘، ”دادو ضلعو- هڪ اڀياس“ واڌارا، سڌارا، تصحيح ۽ مقدمو: دين محمد ڪلهوڙو، ڄام شورو، سنڌي ادبي بورڊ، 2013ع، ص ٽ.}</ref>ايڊون برائنٽ ۽ ايڊون فرانسيس برائنٽ ’سنڌ‘ لفظ کي جديد دراوڙي نه بلڪ قديم دراوڙي (Proto- Dravidian) زبان جو لفظ قرار ڏنو آهي.<ref>{Bryant, edwin and francis bryant, Edwin, "the quest for the origin of vedic-culture, the indo- Aryan migration debate", Newyork, Oxford university press, 2001, p. 320}</ref><ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>هندستان جي ڪرناٽڪ رياست جي دراوڙي قبيلن جي ڪلاسيڪي موسيقيءَ ۾ هڪ راڳ جو نالو ”سنڌ ڀيروي“ (Sindh Bhairavi) آهي. جيڪو اساوري ٺاٺ سُر سان تعلق رکي ٿو. دراوڙي ٻولي ”تامل“ جي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ طبي علاج جو سائنسي طريقو ”سنڌا“ (Sidha) جي نالي سان مروج آهي، ان جا خالق قديم دراوڙ (قديم سنڌين جا ابا ڏاڏا) هئا ۽ اهو طريقو سنڌ ڌرتيءَ تي ڄميو ۽ عروج تي پهتو. آرين کان پوءِ هندستان جا دراوڙ قبيلا ڏورانهين علائقن ۾ رهڻ جي باوجود پنهنجي اصل ماتر ڀوميءَ جي سِڪَ کي ساهه ۾ هنڊائڻ لاءِ ان طريقي تي ”سنڌ“ نالو رکيائون.<ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref> ==== سنڌ بابت محققن ۽ مورخن جي راءِ ==== سنڌ جي سرزمين قديم زماني کان علم، فن، حڪمت ۽ فڪري روايتن جو اهم مرڪز رهي آهي. تاريخي ذريعن موجب هتي اهڙا عالم، فقيهه ۽ مفڪر پيدا ٿيا، جن جي علمي حيثيت ۽ فڪري اثرات پري پري تائين تسليم ڪيا ويا. سنڌ جي علمي عظمت بابت ڪيترن معروف محققن ۽ مورخن پنهنجا خيال قلمبند ڪيا آهن<ref name=" گرامي"/>. [[ابن صبعيه]] (Abu Sabeeya) پنهنجي تحريرن ۾ لکي ٿو ته سنڌ وارن وٽ علم ۽ حڪمت جو وڏو ذخيرو موجود هو، ۽ اهو به بيان ڪري ٿو ته يونان ۾ موجود علم جو وڏو حصو سنڌ مان منتقل ٿيو. [[ابو معشر]] سنڌ جي علمي حيثيت بابت لکي ٿو ته حڪمت، فلسفي ۽ علم سان سنڌين جي رغبت کي دنيا جي ٻين قومن به تسليم ڪيو آهي، ۽ علم جي طلب ۾ سنڌين کي نمايان مقام حاصل رهيو آهي<ref name=" گرامي"/>. تاريخي ڪتاب [[اخبار الحڪماءِ]] ۾ بيان ٿيل آهي ته دنيا جي قومن ۾ سنڌ علم ۽ حڪمت جو سرچشمو رهي آهي ۽ عدل ۽ سياست جي پهرين مرڪزن مان هڪ سمجهي ويندي هئي. ان ڪتاب موجب، جغرافيائي دوري سبب سنڌ جا ڪيترائي علمي ڪتاب ٻين علائقن تائين محدود مقدار ۾ پهتا، تنهن هوندي به جيڪي علمي آثار دستياب ٿيا، سي وڏي اهميت جا حامل هئا<ref name=" گرامي"/>. اسلامي روايتن موجب حضرت عليؓ به سنڌ جي سرزمين کي علم ۽ برڪت واري زمين قرار ڏنو آهي، جتان علم ۽ عرفان جو ظهور ٿيو. انهن بيانن مان سنڌ جي علمي ۽ فڪري حيثيت جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو<ref name=" گرامي">مولانا گرامي صاحب سه ماھي مھراڻ 2- 1975 ص نمبر 210</ref>. تاريخي حوالن موجب، پرتگالين جي سنڌ تي ڪاهه کان پوءِ مڪلي ۽ ٺٽي جهڙن علمي مرڪزن ۾ موجود ڪيترائي ڪتب خانا (لائبريريون) ۽ درسگاهون (مدرسا) تباهه ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ جي علمي ورثي کي وڏو نقصان رسيو<ref name=" دادا">ڪتاب؛ سنڌ جي عالمن جا سونھري ڪارناما، ليکڪ؛ دادا سنڌي</ref>. تاريخي ۽ تحقيقي لکتن موجب، موجوده بلوچستان جي سرزمين قديم زماني ۾ سنڌ جي وسيع جغرافيائي ۽ تهذيبي دائري سان ڳنڍيل رهي آهي. ڪجهه محققن جو خيال آهي ته بلوچستان جا ابتدائي رهاڪو سنڌي نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته بلوچ قبيلن جي آمد بعد جي تاريخي دورن ۾ ٿي. ڊاڪٽر الهه رکيو ٻُٽ لکي ٿو ته بلوچ قبيلا بلوچستان جا اصلوڪا رهاڪو نه هئا، پر انهن جي مڪران ۽ بلوچستان ۾ آمد چوٿين صدي عيسوي کان شروع ٿي. هن جي مطابق، بلوچ قبيلن کان اڳ هن خطي ۾ دراوڙ، عرب، ايراني، بروهي، راجپوت ۽ جت وڏي انگ ۾ آباد هئا<ref> ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref>. مير رحيم داد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ ۾ بيان ڪري ٿو ته سنڌ ماٿري ۾ بلوچن جي موجودگي کي ٽالپر دور کان اڳ تسليم ڪرڻ تاريخي طور درست ناهي، ۽ سندس خيال موجب بلوچستان تاريخي طور سنڌ جو حصو رهيو آهي.ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579 ساڳئي محقق هڪ ٻي جڳهه تي لکي ٿو ته بلوچستان ۽ خراسان، اقليم سنڌ جا صوبا رهيا آهن<ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع </ref>. بلوچن جي نسلي ۽ جغرافيائي پس منظر بابت احمد يار بلوچ لکي ٿو ته بلوچن جي آمد بلوچستان ۾ مرحليوار ٿي ۽ انهن جي هجرت قديم مسڪن حلب ۽ شام مان تقريبن چوٿين صدي عيسوي ۾ شروع ٿي.ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38 صادق علي بلوچ مطابق، زابلستان بلوچن جو قديم وطن هو، جنهن مان پوءِ اهي مختلف علائقن ڏانهن منتقل ٿيا<ref> تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref>. موسيٰ خان جلال زئي تاريخ بلوچستان ۾ بيان ڪري ٿو ته جڏهن بلوچ قوم ڪرمان مان مڪران طرف لڏي آئي، تڏهن انهن جو سردار جلال خان هو، جيڪو هن مهاجرت جي اڳواڻي ڪري رهيو هو.تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16 يورپي محقق پيڪولين لکي ٿو ته گهڻا بلوچ پاڻ کي عرب نسل سان ڳنڍين ٿا ۽ حلب (شام) کي پنهنجو ابتدائي وطن قرار ڏين ٿا<ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري </ref>. ڪامران اعظم جنجوعه لکي ٿو ته بلوچ قوم قديم دور ۾ عربستان، دجله ۽ فرات جي وادين، حلب جي علائقن ۽ ايراني سرحدن ڀرسان آباد هئي. هن وڌيڪ بيان ڪيو آهي ته هڪ روايت موجب، جڏهن بلوچ حلب مان لڏپلاڻ ڪري ڪرمان پهتا، ته اهي 44 گروهن ۾ ورهايل هئا، جن مان اعلمش رومي وڏو سردار هو<ref> ڪتاب بگٽي قبيلا ص نمبر 48ساڳيو ڪتاب ص نمبر 55</ref>. تاريخي بيانن موجب، موجوده بلوچستان جو علائقو اڳ ڪيچ مڪران، لسٻيلا، قلات، ۽ سيوي (سبي) جهڙن نالن سان سڃاتو ويندو هو. مهر ڳڙهه جي تهذيب، جيڪا لڳ ڀڳ 9 هزار سال پراڻي آهي، پڻ هن ئي خطي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ڪجهه محققن موجب، لسٻيلي جا حڪمران سما (سماٽ) هئا، جڏهن ته قلات جا حڪمران بروهي هئا، جن کي دراوڙي نسل سان وابسته ڪيو وڃي ٿو. بروهي قوم بابت اهو به لکيو ويو آهي ته انهن جو بلوچن سان نسلي ۽ لساني تعلق ناهي . پاڪستان جي قيام کان پوءِ، 1964ع ۾ مرڪزي حڪومت طرفان سنڌ جا ڪجهه علائقا—جهڙوڪ جهٽ پٽ، نصيرآباد، اوستو، جعفرآباد، جهل مگسي، ڊيرا الهيار ۽ مراد جمالي—انتظامي طور بلوچستان ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{Citation |title=گريٽر بلوچستان ۽ تاريخي حقيقتون! {{!}} Affair - افيئر<!-- Bot generated title --> |url=http://affairnews.com/2015/07/%DA%AF%D8%B1%D9%8A%D9%BD%D8%B1-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DB%BD-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%AA%D9%88%D9%86/ |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2020-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018185800/http://affairnews.com/2015/07/%da%af%d8%b1%d9%8a%d9%bd%d8%b1-%d8%a8%d9%84%d9%88%da%86%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%db%bd-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae%d9%8a-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%aa%d9%88%d9%86/ |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> <ref>ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579</ref><ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع</ref><ref>ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38</ref><ref>تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref><ref>تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16</ref><ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري</ref> == تاريخ == {{Main|سنڌ جي تاريخ}} ===قبل از تاريخي دور === (تقريباً 7000 ق.م. کان 3000 ق.م.) سنڌو ماٿر واري علائقي (Greater Indus Region) ۾ انساني آبادي جا سڀ کان پراڻا آثار تقريباً 7000 قبل مسيح جا ملن ٿا، خاص طور تي [[مھرڳڙھ]] مان. جيڪو جيڪو اڄ بلوچستان ۾ واقع آهي، قديم دور ۾ سنڌو ماٿر جي تهذيبي دائري ۾ شامل هو، ۽ سنڌ جي تهذيبي اثرن جو اولين مرڪز سمجهيو وڃي ٿو<ref>UNESCO World Heritage Centre – Mehrgarh (Tentative List)</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I, Oxford University Press</ref>. ===سنڌو تهذيب جو دور === (تقريباً 3000 ق.م. کان 1700 ق.م.) تقريباً 3000 ق.م. ۾ سنڌو تهذيب پنهنجي پختي شهري شڪل اختيار ڪئي، جنهن جا وڏا مرڪز موهن جو دڙو ۽ هڙاپا هئا<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, Ancient Cities of the Indus Valley Civilization, Oxford, 1998</ref><ref>Britannica, entry: Indus Valley Civilization</ref>. [[فائل:IVC Map.png|thumb|150px|کاٻو|[[وادي سنڌ جي تهذيب|سنڌو تهذيب]] جا نمايان شهر]] [[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|100px|کاٻو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل ڪنگ پريسٽ جو مجسمو]] [[فائل:Mohenjodaro Sindh.jpeg|thumb|[[موهن جو دڙو|موهن دڙي]] جا آثار]] سنڌو تهذيب جي آبادي بابت جديد آثار قديمه جي تحقيق موجب مجموعي آبادي 4 کان 5 لک جي وچ ۾ هئي، جيڪا ان دور لاءِ انتهائي وڏي هئي<ref>Possehl, Gregory L., The Indus Civilization, Chapter on Demography</ref><ref>Wright, Rita P., The Ancient Indus, Cambridge University Press, 2010</ref>. سنڌو تهذيب جا شهر: گرڊ سسٽم تحت رٿيل؛ ڍڪيل نيڪالي نظام؛ پڪين سرن جا گهر؛ ۽ عوامي غسل خانن تي مشتمل هئا<ref>Marshall, Sir John, Mohenjo-daro and the Indus Civilization, 1931</ref><ref>UNESCO – Mohenjo-daro World Heritage Site</ref>. سنڌو تهذيب پنهنجي عظمت ۾ قديم مصري ۽ ميسوپوٽيميا تهذيبن جي برابر هئي. موهن جو دڙو، هڙاپا ۽ [[ڪوٽڏجي|ڪوٽ ڏيجي]] جهڙا شهر اعليٰ شهري منصوبابندي، پڪين سرن جي عمارتن، ڍڪيل نيڪالي نظام، عوامي غسل خانن ۽ منظم رستن جي شاهدي ڏين ٿا. [[بلوچستان]] خشڪ هجڻ ڪري اتي جي رهواسين کي مشڪلاتون پيدا ٿيون، جتان ڪيترائي ماڻهو ڪوٽ ڏجي جي علائقن طرف ھجرت ڪري آيا. پنهنجي دور ۾ ڪوٽ ڏجي وارو علائقو شهري علائقن جو مثال هو<ref>Britannica, entry: Kot Diji Culture</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I (OUP)</ref><ref>Wright, Rita P., The Ancient Indus, Cambridge University Press</ref><ref>Possehl, Gregory L., The Indus Civilization, AltaMira Press</ref>. ان کان سواءِ [[موهن جو دڙو]] ۽ [[هڙاپا]] پڻ انساني زندگي لاءِ شهڪار شهر هئا. هتي ماڻهو کي [[فنون لطيفہ]] تي عبور حاصل هو، ۽ هنن پنهنجي [[سنڌو لکت| لکت]] جو نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ تائين مڪمل طور پڙهي نه سگهيو آهي<ref>Parpola, Asko, Deciphering the Indus Script</ref><ref>Britannica, entry: Indus Script</ref>. اتي موجود ترتيب سان جوڙهيل شهر، پڪين سرن سان عام ماڻهن جا گھر، رستا، عوامي غسل خانا، ۽ ڍڪيل نيڪالي جو نظام ان شهر جي عظمت جو داستان آهي<ref>{{cite web |url= http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moanjodaro|author= |date= |work= The United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) website |publisher= |accessdate=September 6, 2014}}</ref><ref>Suhail Zaheer Lari, ''An Illustrated History of Sindh'' (1994, Karachi) p. 16, 17</ref>. هي تهذيب تقريباً 1700 ق.م. ۾ اوچتي تباهي جو شڪار ٿي، جنهن جا امڪاني سبب قدرتي آفتون يا زلزلا سمجهيا وڃن ٿا<ref>Edwin Bryant (2001). The Quest for the Origins of Vedic Culture. pp. 159–60.</ref>. ===ابتدائي تاريخي ۽ ويدڪ دور=== (1700 ق.م. کان 600 ق.م.) قديم شهر رورڪا، جنهن کي هاڻ روهڙي يا اروڙ چيو وڃي ٿو، [[سئوويرا بادشاهت]](Sauvīra) جي گادي جو هنڌ هو. سئوويرا هڪ قدرتي-تاريخي بادشاهت هئي<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind, p.63</ref><ref>Raychaudhuri, Political History of Ancient India</ref>. جنهن جو ذڪر شروعاتي ٻڌ ڌرم جي ادب ۾ مُک واپاري مرڪز طور ٿيل آهي<ref>Derryl N. MacLean (1989)، [https://books.google.com/books?id=xxAVAAAAIAAJ&pg=PA63 ''Religion and Society in Arab Sind''], ص.63</ref>. رگويد واري زماني ۾ سنڌ کي سپت سنڌو سڏيو ويندو هو. “سپت سنڌو” مان مراد سنڌو ۽ ان سان لاڳاپيل اهم نديون هيون. ان مان مکيه نديون شتدرو ([[ستلج]])، پرشڻي ([[راوي]])، اسڪني ([[چناب]])، وتستا ([[جهلم]])، ارجڪئا ([[بياس ندي|بياس]])، ۽ [[سنڌوندي|سنڌو ندي]] وهندڙ هيون. ھڪ لفظ سوما کي ندي سمجھي سپت سنڌو جو مطلب ست نديون سمجھيو ويو پر علمن ان کي علائقي جو نالو يا ڏند ڪٿائي ندي سمجھن ٿا. [[مھاڀارت]] ۾ سنڌ جو ذڪر [[هندوستان جا نالا|ڀارت ورشا]] جي حصي طور ملي ٿو. ===اڪئمني (فارسي) دور=== (600 ق.م. کان 400 ق.م.) سنڌ 519 ق.م. ۾ فارسي اڪئمنيڊ شهنشاهت جو باقاعده حصو بڻجي. دارا اعظم (اول) سنڌ فتح ڪري ان کي پنهنجي سلطنت جي ھندش جي نالي سان 29هين ساتراپي (ولايت) قرار ڏنو. فارسي دور ۾ سنڌ مان فوجي ڀرتيون ڪيون ويون، ۽ سنڌي سپاهي ايراني لشڪر جو حصو بڻجي يونان خلاف ٿيندڙ فارسي–يوناني جنگين ۾ شامل ٿيا<ref>Briant, Pierre, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Herodotus, Book III, Satrapy List</ref><ref name = " سيلاني "/>. اعظم (اول) جي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ فارسي منتظمين، فوجي ۽ واپاري اچڻ لڳا، جنهن سبب ايراني اثر وڌي ويو. بعد وارن ايراني ۽ مقامي روايتن ۾ بهمن بن اسفنديار سان منسوب ڪجهه شهرن جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تاريخي تحقيق موجب اهي بيان اسطوري آهن ۽ اڪئمنيڊ دور سان سڌي طرح ثابت ناهن<ref>Behistun Inscription</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Briant, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Herodotus, Histories, Book III</ref><ref>Bosworth, The Persian Empire</ref><ref>Yarshater, Iranian National History</ref><ref>Encyclopaedia Iranica – Bahman</ref>. فردوسي جي شاهنامي جهڙين ايراني رزميه روايتن موجب، هند، سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جا ڪجهه راجا ايران جي بالادستي مڃيندا ۽ خراج ادا ڪندا هئا؛ بهرحال، جديد تاريخي تحقيق موجب اهي بيان ڪنھن تاريخي دستاويز جو نه پر ادبي ۽ رزميه روايتن جو حصو آهن. ايراني اڪئمنيڊ سلطنت جي اوڀر وارن علائقن، جن ۾ سنڌ (ھندش) پڻ شامل هئي، جا نالا اسان تائين يوناني مؤرخن، خاص طور هيروڊوٽس، وسيلي پهتا آهن. انهن علائقن ۾ ساڪا، ماڪا (مڪران)، ستگيدائي، گنداروئي (گندھارا)، داديڪائي ۽ پڪٽائي جهڙا قبيلائي ۽ علائقائي نالا شامل هئا. دارا اعظم (اول) جي دور ۾ سنڌ مان پڻ سپاهي ايراني فوج ۾ ڀرتي ڪيا ويا. بعد ۾، جڏهن خشايارشا يونان خلاف مهم هلائي، تڏهن ايراني لشڪر ۾ هندستاني ۽ سنڌي سپاهي به شامل هئا؛ ڀيرومل مهرچند آڏواڻي مطابق ايرانين جنگ ۾ ھاٿين جو پڻ استعمال ڪيو<ref name="سيلاني "> [ ڪتاب: سنڌ گهمندڙ سيلاني، سنڌي ادبي بورڊ] </ref>. 400 بهرحال، جديد تاريخي ذريعن موجب انهن جنگين ۾ سنڌي هاٿين جي استعمال بابت ڪو مستند ثبوت موجود ناهي<ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Cambridge History of Iran, Vol. II</ref><ref>Pierre Briant, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Achaemenid Empire”</ref><ref>Herodotus, Histories, Book III & VII</ref>. ===يوناني ۽ سلوقي دور=== (400 ق.م. کان 305 ق.م.) 327 کان 325 قبل مسيح جي وچ ۾ يوناني فاتح سڪندر اعظم سنڌو وادي ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن ۾ داخل ٿيو<ref>Arrian, Anabasis of Alexander, Books IV–VI </ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Alexander the Great”</ref>. سڪندر جي وفات کان پوءِ سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان ڪجهه عرصي لاءِ سلوقي سلطنت جي سياسي اثر هيٺ رهيا <ref>Cambridge History of Iran</ref> <ref>Britannica, “Seleucid Empire”</ref>. ===موريا سلطنت جو دور=== (305 ق.م. کان 185 ق.م.) 305 قبل مسيح ۾ چندر گپت موريا، سلوقس نيڪيٽر سان معاهدي کان پوءِ، سنڌ کي موريا شهنشاهت ۾ شامل ڪيو<ref>Britannica, “Chandragupta Maurya”</ref><ref>Justin, Epitome of Pompeius Trogus</ref><ref>Strabo, Geography</ref>. موريا دور، خاص طور اشوڪا جي حڪومت دوران، سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ٻڌ ڌرم کي وڏي هٿي ملي ۽ ان جي تبليغ ٿي<ref>Romila Thapar, Ashoka and the Decline of the Mauryas</ref><ref>Ashokan Rock Edicts</ref>. 185 قبل مسيح ۾ موريا حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو جڏهن ان جي آخري حڪمران برهدرتھ کي پُشيمتر سنگا هٿان قتل ڪيو ويو ۽ سنگا شهنشاهت قائم ٿي<ref>Encyclopaedia Britannica, “Sunga dynasty”</ref><ref>Romila Thapar, The Mauryas Revisited</ref><ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref>. ===هند-يوناني ۽ باختري دور=== (185 ق.م. کان 130 ق.م.) مورين جي زوال کان پوءِ اتر اولهه هندستان ۾ يوناني اثر ٻيهر وڌيو. هن دور ۾ ڊيمٽرس اول جي قيادت هيٺ يوناني–باختري حڪمرانن تقريباً 200–180 قبل مسيح جي وچ ۾ گندھارا، پنجاب ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو. سنڌ بابت، خاص طور اترين حصن ۾، هند–يوناني اثر جا آثار ملن ٿا؛ بهرحال، سڄي سنڌ تي سندن سڌي ۽ مستقل حڪومت بابت جديد تحقيق ۾ اختلاف موجود آهي<ref>Dani, History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Bopearachchi, Monnaies Gréco-Bactriennes</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Demetrius I”</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Indo-Greek Kingdoms”</ref><ref>A. K. Narain, The Indo-Greeks</ref>. ميناندر (ميلندا) جهڙا حڪمران به هن دور ۾ ٿيا. ===سڪوتي (اندو-سٿين) دور=== (2 صدي ق.م.) ٻي صدي قبل مسيح ۾ هند–يوناني علائقن ۾ ساڪا (سڪوتي) قبيلن جي حڪمراني قائم ٿي، جنهن سان هند–يوناني اقتدار جو خاتمو ٿيو. ساڪا حڪمرانن سنڌ، پنجاب، راجستان ۽ اولهه هندستان جي وسيع علائقن تي حڪومت ڪئي، ۽ جديد تاريخنويسي ۾ هن دور کي اندس–سڪوتي (Indo-Scythian) دور سڏيو وڃي ٿو<ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Indo-Scythian”</ref><ref>A. K. Narain, The Indo-Greeks</ref>. ===ڪوشان سلطنت=== (1 صدي عيسوي کان 3 صدي عيسوي) پهرين صدي عيسوي ۾ سنڌ [[ڪوشان ايمپائر]] جي قبضي هيٺ آئي. سنڌ, گندھارا ۽ اتر هندستان تي انھن جي حڪومت قائم ٿي<ref>Encyclopaedia Britannica, “Kushan Dynasty”</ref><ref>Cambridge History of India</ref>. [[ڪنشڪ]] جي حڪمراني دوران ٻڌ ڌرم کي وڏي سرپرستي ملي ۽ ڪيترائي مذهبي مرڪز قائم ڪيا ويا. هن دور ۾ ڪجهه قبيلن، جن ۾ آهير پڻ شامل هئا<ref name="Beames1970">{{cite book|author=John Beames|title=A comparative grammar of the modern Aryan languages of India: to wit, Hindi, Panjabi, Sindhi, Gujarati, Marathi, Oriya and Bengali |url=https://books.google.com/books?id=wIddAAAAIAAJ|accessdate=22 March 2011|year=1970|publisher=Munshiram Manoharlal}}</ref>، سنڌ ۾ موجود هئا. ٽين صدي عيسوي جي وچ ڌاري ڪوشان سلطنت جي زوال کان پوءِ سنڌ ساساني شهنشاهت جي سياسي اثر هيٺ اچي وئي<ref>which began about 127 CE. "Falk 2001, pp. 121–136", Falk (2001), pp. 121–136, Falk, Harry (2004), ص. 167–176 and Hill (2009), ص. 29, 33, 368–371.</ref> ===ساساني (فارسي) دور=== (3 صدي عيسوي) ڪوشان سلطنت جي زوال کان پوءِ، ٽين صدي عيسوي جي وچ ڌاري سنڌ ساساني شهنشاهت جي سياسي بالادستي هيٺ اچي وئي. ساساني حڪمرانن سنڌ کي سڌي صوبي بدران اوڀر سرحدي علائقي طور سنڀاليو، جتي مقامي حڪمران برقرار رهيا پر فارسي اقتدار کي خراج ادا ڪندا هئا. سنڌ هن دور ۾ ايران ۽ هندستان جي وچ ۾ واپاري دروازي جي حيثيت رکي ٿي. پنجين صدي عيسوي ۾ هيفتالي حملن سبب ساساني اثر ڪمزور ٿيو، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ مقامي گهراڻن جي حڪمراني جو آغاز ٿيو<ref>Encyclopaedia Iranica</ref><ref>Romila Thapar, Early India</ref><ref>. O. Skjærvø, Sasanian Coins in the Indus Region</ref><ref>Dani, History of Pakistan</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, Hephthalites</ref>. ===گپتا گھراڻي جو دؤر=== (4 صدي عيسوي کان 478ع تائين) ساساني اثر جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ سنڌ ڪجهه عرصي لاءِ گپتا سلطنت جي سياسي اثر هيٺ آئي. پنجين صدي عيسوي جي آخر ۾ هيفتالي (سفيد هڻ) قبيلن جي حملن سبب گپتا اقتدار اتر اولهه هندستان مان ختم ٿيڻ لڳو. ان کان پوءِ سنڌ ۾ مقامي حڪمرانن جو دور شروع ٿيو، جيڪو روايتي طور راءِ گهراڻي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. ڪجهه وقت لاءِ اتر هندستان جي حڪمران شهنشاهه هرشاوردن جو سنڌ تي سياسي اثر پڻ ذڪر هيٺ اچي ٿو، پر سڌي صوبائي حڪومت جا پڪا ثبوت موجود ناهن<ref>Romila Thapar, Early India</ref><ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref>. ==== قديم سنڌ جون مشهور سياسي شخصيتون ==== قديم سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ مقامي حڪمرانن، ايراني ۽ مقدونيائي فاتحن، موريا شهنشاهن ۽ وچ ايشيائي قبيلائي سلطنتن جو اهم ڪردار رهيو. رائي گهراڻي کان اڳ سنڌو ماٿري مختلف دورن ۾ مقامي راجائن، اخيميني، مقدونيائي، سليوسي، موريا، سڪا، پارتھين، ڪوشان ۽ اڇن هنن جي سياسي اثر هيٺ رهي. انهن حڪمرانن ۽ قبيلائي قوتن جو ذڪر گهڻو ڪري يوناني، ايراني، هندستاني ۽ بعد وارن تاريخي ذريعن ۾ ملي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ رائي گهراڻي کان اڳ سنڌ سان لاڳاپيل قديم حڪمران ۽ سياسي قوتون ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | شخصيت / قوت ! style="background:#99CCFF;" | درجو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي سڃاڻپ ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ سان لاڳاپو ! style="background:#99CCFF;" | مختصر تعارف |- | 1 | [[ميوسيڪانس|راجا ميوسيڪانس]] (Musicanus) | مقامي حڪمران | سنڌو ماٿري جو راجا | هيٺين سنڌ / سنڌو درياهه جو علائقو | يوناني ذريعن موجب ميوسيڪانس سنڌو ماٿري جو هڪ خودمختيار مقامي حڪمران هو، جنهن سڪندر اعظم جي آمد وقت پنهنجي سياسي حيثيت برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 2 | [[راجا سامبس]] (Sambus) | مقامي حڪمران | اتر سنڌ جو سردار | اتر سنڌ | سامبس قديم سنڌ جو هڪ مقامي حڪمران يا سردار هو، جنهن جو ذڪر مقدونيائي لشڪر جي سنڌ ۾ اچڻ واري دور سان لاڳاپيل بيانن ۾ ملي ٿو. |- | 3 | [[راجا آڪسيڪانس|راجا آڪسِي ڪانس]] (Oxycanus) | مقامي حڪمران | سنڌو ڪناري جو حڪمران | سنڌو درياهه جو علائقو | آڪسيڪانس سنڌو درياهه جي ڀرپاسي آباد علائقي جو مقامي حڪمران هو، جنهن بابت يوناني تاريخدانن سڪندر اعظم جي سنڌي مهم جي حوالي سان ذڪر ڪيو آهي. |- | 4 | [[سوفيٿس]] يا سوفيٽس | مقامي حڪمران | منظم مقامي رياست جو حڪمران | قديم سنڌ / اتر اولهه هندستاني علائقو | سوفيٿس کي قديم ذريعن ۾ هڪ منظم، طاقتور ۽ فوجي لحاظ کان مضبوط حڪمران طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن وٽ انتظامي ۽ فوجي ڍانچو موجود هو. |- | 5 | [[دارا اعظم|دارا اوّل]] | غير ملڪي حڪمران | [[اخيميني سلطنت]] جو شهنشاهه | هندوش / سنڌو ماٿري | دارا اوّل اخيميني ايران جو شهنشاهه هو، جنهن سنڌو ماٿري جي ڪجهه حصن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ انهن علائقن کي اخيميني انتظامي نظام جو حصو بڻايو. |- | 6 | [[سڪندر اعظم]] | غير ملڪي فاتح | [[مقدونيائي سلطنت]] | سنڌو درياهه ۽ هيٺين سنڌ | سڪندر اعظم 326 ق.م ۾ سنڌو ماٿري ۾ داخل ٿيو ۽ هتان جي مختلف مقامي حڪمرانن سان جنگيون، معاهدا ۽ سياسي رابطا ڪيا. |- | 7 | [[سليوڪس اوّل نيڪيٽر]] | غير ملڪي حڪمران | [[سليوسي سلطنت]] | سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان جا سرحدي علائقا | سليوڪس اوّل سڪندر اعظم جي جانشينن مان هو، جنهن سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي سياسي دعويٰ ڪئي، پر بعد ۾ موريا سلطنت سان معاهدي ذريعي سرحدي بندوبست ٿيو. |- | 8 | [[چندرگپت موريا]] | سلطنتي حڪمران | [[موريا سلطنت]] | سنڌ سميت اتر هندستان | چندرگپت موريا اتر هندستان ۾ هڪ مضبوط مرڪزي سلطنت قائم ڪئي، جنهن جي سياسي اثر هيٺ سنڌ جا علائقا به آيا. |- | 9 | [[اشوڪ اعظم]] | سلطنتي حڪمران | موريا سلطنت | سنڌو ماٿري جا علائقا | اشوڪ اعظم موريا سلطنت جو مشهور شهنشاهه هو، جنهن بدھ مت جي سرپرستي ڪئي ۽ سلطنت جي مختلف علائقن ۾ اخلاقي، انتظامي ۽ مذهبي پاليسيون نافذ ڪيون. |- | 10 | [[سڪا]] / [[اسڪٿي]] | قبائلي / سلطنتي قوت | وچ ايشيائي قبيلائي حڪمران | سنڌ ۽ ڀرپاسي وارا علائقا | سڪا يا اسڪٿي وچ ايشيا مان آيل قبيلائي قوتون هيون، جن اتر اولهه هندستان ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ تي اثر وڌو. |- | 11 | [[پارٿين]] / [[پھلاوا]] | قبائلي / سلطنتي قوت | ايراني نسل جي سياسي قوت | سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان | پارتھين يا پھلاوا ايراني نسل سان لاڳاپيل حڪمران هئا، جن مختلف دورن ۾ سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي سياسي اثر قائم رکيو. |- | 12 | [[ڪوشان]] | سلطنتي قوت | وچ ايشيائي سلطنت | سنڌو ماٿري ۽ اتر اولهه هندستان | ڪوشان سلطنت واپار، سڪن، بدھ مت ۽ بين العلاقائي رابطن لاءِ مشهور هئي. ان جو اثر سنڌو ماٿري تائين پکڙيل هو. |- | 13 | [[اڇا ھن]] | قبائلي / حملي آور قوت | وچ ايشيائي خانه بدوش | سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جا علائقا | اڇا هن وچ ايشيا جا خانه بدوش حملي آور هئا، جن ڏکڻ ايشيا جي سياسي ڍانچي تي اثر وڌو ۽ سنڌ سميت ڪيترن علائقن ۾ سياسي بيچيني پيدا ڪئي. |} === راء گھراڻي جو دؤر=== {{Main|راءِ گهراڻو}} ''(تقريباً 478ع – 632ع)'' پنجين صدي عيسوي جي آخر ڌاري سنڌ ۾ مقامي حڪمراني جي هڪ نئين مرحلي جو آغاز ٿيو، جنهن کي تاريخ ۾ '''راءِ گهراڻي''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. راءِ گهراڻو سنڌ جو پهريون چڱيءَ طرح دستاويزي مقامي حڪمران گهراڻو سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ساساني، ڪوشاني ۽ ٻين خارجي سياسي اثرن جي خاتمي کان پوءِ سنڌ ۾ هڪ مضبوط ۽ خودمختيار رياست قائم ڪئي. هن گهراڻي جي گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] (الور) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. راءِ گهراڻي بابت بنيادي معلومات ''[[چچ نامو]]''، عرب مؤرخن جي بيانن ۽ بعد وارن تاريخي ماخذن مان ملي ٿي. انهن ذريعن موجب راءِ حڪمرانن جي اقتدار هيٺ سنڌ جي حدن ۾ موجوده سنڌ سان گڏ [[مڪران]]، [[سيوستان]] (سيهوڻ)، [[ملتان]] ۽ اتر اولهه وارا ڪجهه سرحدي علائقا پڻ شامل هئا. ان دور ۾ سنڌ ڏکڻ ايشيا، ايران ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ واپار جو اهم مرڪز هئي، جنهن سبب رياست کي اقتصادي استحڪام حاصل رهيو. راءِ گهراڻي جي دور ۾ انتظامي ڍانچي، فوجي تنظيم، زميني محصولن ۽ واپاري رستن تي خاص ڌيان ڏنو ويو. عرب مؤرخن جي بيانن موجب سنڌ هڪ خوشحال ۽ منظم سلطنت هئي، جتي زراعت، واپار ۽ دريائي آمدرفت معاشي زندگي جا اهم بنياد هئا. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ مختلف مذهبي برادرين، خاص طور ٻڌ ڌرم ۽ هندومت جي پوئلڳن، کي پنهنجن مذهبي معاملن ۾ خاصي آزادي حاصل هئي. 632ع ۾ [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] جي وفات کان پوءِ راءِ گهراڻي جو خاتمو ٿيو. ان کان پوءِ سندس درٻار جي برهمڻ وزير [[چچ]] اقتدار حاصل ڪري [[برهمڻ گهراڻو]] قائم ڪيو، جنهن سان سنڌ جي سياسي تاريخ جي هڪ نئين دور جي شروعات ٿي. ====راءِ گهراڻي جا حڪمران==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ راءِ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | ترتيب ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | اندازي مطابق دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راء ديواجي|راءِ ڏيوَاجي]] | تقريباً 489ع کان اڳ | راءِ گهراڻي جو باني حڪمران؛ سنڌ ۾ منظم سياسي اقتدار جو بنياد وڌائيندڙ |- | 2 | [[راء سھارس پھريون|راءِ ساهيرس اوّل]] | 489ع – 510ع | سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي استحڪام |- | 3 | [[راء سھاسي پھريون|راءِ ساهسي اوّل]] | 510ع – 524ع | امن، واپار ۽ فوجي تنظيم جي مضبوطي |- | 4 |[[راء سھارس ٻيون|راءِ ساهيرس ٻيو]] | 524ع – 600ع | راءِ گهراڻي جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ سياسي ۽ فوجي عروج جو دور |- | 5 | [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] | 600ع – 632ع | راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ برهمڻ گهراڻي جو آغاز ٿيو |} ==== راءِ سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي بناوت ==== {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ راءِ دور جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] (الور) |- | حڪومتي نوعيت | موروثي بادشاهت |- | اهم علائقا | سنڌ، سيوستان، ملتان، مڪران ۽ سرحدي علائقا |- | معيشت | زراعت، دريائي واپار، زميني محصول |- | فوج | منظم مقامي فوج ۽ سرحدي دفاعي نظام |- | مذهب | هندومت ۽ ٻڌ ڌرم جي گڏيل موجودگي |- | واپار | هندستان، ايران ۽ وچ ايشيا سان واپاري رابطا |- | جانشين رياست | [[برهمڻ گهراڻو]] |} ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻي کي سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هڪ عبوري ۽ بنيادي اهميت وارو دور سمجهيو وڃي ٿو. هي دور هڪ طرف قديم هند-ايراني ۽ ڪوشاني سياسي روايتن جي پڄاڻي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ٻي طرف سنڌ جي مقامي رياستي سڃاڻپ جي مضبوط ٿيڻ جو آغاز پڻ سمجهيو وڃي ٿو. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم سياسي وحدت طور سامهون آئي، جنهن جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي تي بعد ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] ۽ پوءِ عرب دور جي حڪمراني جا ڪيترائي عنصر قائم رهيا. ===برهمڻ گهراڻي جو دور=== {{Main|برهمڻ گهراڻو}} ''(632ع – 712ع)'' [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي خاتمي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون سياسي دور شروع ٿيو، جيڪو '''برهمڻ گهراڻي''' يا '''چچ گهراڻي''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هن گهراڻي جو بنياد [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] وڌو، جيڪو اصل ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار ۾ هڪ برهمڻ وزير ۽ منتظم هو. راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ چچ اقتدار حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ هڪ نئين مقامي بادشاهت قائم ڪئي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> برهمڻ گهراڻي جو گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] (الور) رهيو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. عرب، فارسي ۽ مقامي تاريخي ماخذن موجب هن دور ۾ سنڌ جون حدون اتر ۾ [[ملتان]] تائين، اولهه ۾ [[مڪران]] تائين ۽ ڏکڻ ۾ [[رڻ ڪڇ]] جي علائقن تائين پکڙيل هيون.<ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref><ref>{{cite book |last=Dani |first=A. H. |title=History of Pakistan, Volume I |publisher=Oxford University Press}}</ref> برهمڻ گهراڻي جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم ۽ خوشحال رياست طور موجود هئي، جتي زراعت، دريائي واپار، بندرگاهي سرگرميون ۽ زميني محصول رياست جي آمدني جا اهم ذريعا هئا. [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[سيوستان]] ۽ [[برهمڻ آباد]] جهڙا شهر واپار ۽ انتظام جا اهم مرڪز هئا. عرب مؤرخن جي بيانن موجب سنڌ هندستان، ايران، عربستان ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ واپاري رابطن جو اهم دروازو هئي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ==== چچ برهمڻ جو اقتدار ==== [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] اصل ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار جو اعليٰ عملدار هو. ''چچ نامي'' موجب راءِ ساهسي جي وفات کان پوءِ چچ راڻي سوهندي سان شادي ڪئي ۽ اقتدار سنڀاليو. بعد ۾ هن مخالف دعويدارن کي شڪست ڏئي پنهنجي حڪومت کي مستحڪم ڪيو. چچ سنڌ جي سرحدن کي وڌايو ۽ ڪيترن ئي سرحدي علائقن تي سياسي اثر قائم ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref> تاريخي روايتن موجب چچ نه رڳو سنڌ جي مرڪزي علائقن تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو، پر مڪران، سيوستان ۽ اترين علائقن ۾ پڻ مهمون هلائيون. سندس دور ۾ سنڌ هڪ مضبوط مقامي بادشاهت طور اڀري آئي، جنهن جو سياسي اثر سنڌو ماٿريءَ جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> ==== برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] | 632ع – 671ع | برهمڻ گهراڻي جو باني؛ راءِ گهراڻي کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ کي سياسي طور متحد ڪيو |- | 2 | [[راجا چندر|راجا چندر]] | 671ع – 679ع | چچ جو ڀاءُ؛ حڪومت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل برقرار رکيو |- | 3 | [[راجا ڏاهر|راجا ڏاهر]] | 679ع – 712ع | برهمڻ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ عرب حملي خلاف مزاحمت لاءِ مشهور |} <ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ==== راجا ڏاهر جو دور ==== [[راجا ڏاهر]] برهمڻ گهراڻي جو آخري ۽ سڀ کان مشهور حڪمران هو. هن پنهنجي والد [[راجا چچ]] ۽ چاچي [[راجا چندر]] کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. سندس دور ۾ سنڌ سياسي طور مضبوط رياست هئي، پر ساڳئي وقت عرب خلافت سان لاڳاپا ڇڪتاڻ جو شڪار ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> 711ع–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻي ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجن سنڌ تي حملو ڪيو. عرب فوجن پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان ۽ ٻين علائقن ڏانهن وڌيون. آخرڪار [[اروڙ]] جي ويجهو ٿيل جنگ ۾ راجا ڏاهر مارجي ويو، جنهن سان برهمڻ گهراڻي جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ اموي خلافت جي سياسي اثر هيٺ اچي وئي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ برهمڻ گهراڻي جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] |- | حڪومتي نظام | موروثي بادشاهت |- | حڪمران گهراڻو | برهمڻ (چچ) گهراڻو |- | اهم شهر | اروڙ، ديبل، نيرون ڪوٽ، برهمڻ آباد، سيوستان |- | اهم معاشي بنياد | زراعت، دريائي واپار، بندرگاهون، محصول |- | مذهبي صورتحال | هندومت، ٻڌ ڌرم ۽ مقامي مذهبي روايتون |- | واپاري رابطا | ايران، عربستان، مڪران، هندستان |- | خاتمو | 712ع ۾ اموي خلافت جي فتح کان پوءِ |} ==== تاريخي اهميت ==== برهمڻ گهراڻي جو دور سنڌ جي تاريخ ۾ قديم ۽ اوائلي اسلامي دور جي وچ واري اهم عبوري مرحلي طور ڏٺو وڃي ٿو. هن دور ۾ سنڌ هڪ مضبوط مقامي رياست جي صورت ۾ موجود هئي، جنهن جا سياسي، فوجي ۽ واپاري رابطا ايران، عربستان ۽ هندستان سان قائم هئا. [[چچ نامو]]، جيڪو هن دور بابت بنيادي تاريخي ماخذن مان هڪ آهي، سنڌ جي سياسي ڍانچي، حڪمرانن، فوجي مهمن ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite book |title=Chach Nama |publisher=Brill}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> 712ع ۾ برهمڻ گهراڻي جي خاتمي سان سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون باب شروع ٿيو، جنهن سان عرب-اسلامي سياسي ۽ ثقافتي اثرن جو دور آغاز ٿيو. ان ڪري برهمڻ گهراڻي کي قديم سنڌ جي آخري وڏي مقامي بادشاهت طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. === عربن جو دور === {{Main|سنڌ تي عربن جي فتح|سنڌ ۾ عرب دور}} ''(712ع کان 11هين صدي عيسوي تائين)'' سنڌ ۾ عربن جو دور 8هين صدي عيسويءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح کان شروع ٿيو ۽ پوءِ اموي، عباسي ۽ هباري حڪمراني جي مرحلن مان گذريو. هن دور ۾ سنڌ پهرين خلافت جي صوبي طور هلي، پوءِ عباسي خلافت جي ڪمزور ٿيڻ سان مقامي عرب نسل جي [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت هيٺ آئي. سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرڪز [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]]، [[منصوره]] ۽ [[ملتان]] هئا. هن دور ۾ سنڌ عرب دنيا، ايران، مڪران، هندستان ۽ هند (महासागर) جي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍجي وئي. [[فائل:ManuscriptAbbasid.jpg|thumb|کاٻو|عباسي دور ۾ لکيل هڪ دستاويز]] [[فائل:Arabsumf1.png|thumb|220px|کاٻو|عربن پاران پاڪستان ۽ هندوستان جي علائقن ۾ ڪيل حڪومت]] [[فائل:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|اموين پاران فتح ڪيل سنڌ: {{legend|#a1584e|[[محمد]] جي وقت ڪيل فتحون 622–632}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده|راشديا خلافت]] دوران ڪيل فتحون ، 632–661}} {{legend|#fad07d|[[خلافت اموي]] دوران فتحون 661–750}}]] ==== فتح کان اڳ اسلامي رابطا ==== سنڌ ۾ اسلام جي شروعات صرف فوجي فتح سان نه ٿي، پر عرب واپارين، ملاحن ۽ ساحلي رابطن وسيلي اسلام سنڌ جي سامونڊي علائقن تائين اڳ ئي پهچي چڪو هو. [[ديبل]] ۽ ٻين بندرگاهن وسيلي سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، بصره ۽ هند महासागर جي ٻين ساحلي علائقن سان لاڳاپيل هئا. جديد مؤرخن موجب سنڌ ۾ اسلام جي اوائلي موجودگيءَ کي ساحلي واپار، ملاح برادرين ۽ عرب-سنڌي تجارتي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref>Richard Eaton, ''The Rise of Islam and the Bengal Frontier''</ref><ref>Romila Thapar, ''Early India''</ref><ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ديبل جي بندرگاهه سان لاڳاپيل باوراجن يا ملاحن بابت ڪجهه روايتن ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي احتياط سان ڏسي ٿي. مؤرخن جي راءِ ۾ ڪجهه ملاحن ۽ واپاري حلقن اسلام قبول ڪيو، پر “گهڻي ڀاڱي سمورن” جي اسلام قبول ڪرڻ واري روايت کي پڪ سان ثابت ٿيل تاريخي حقيقت نٿو چئي سگهجي.<ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ==== محمد بن قاسم جي فتح ==== 711ع ۾ [[اموي خلافت]] جي نوجوان سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] سنڌ تي فوجي مهم شروع ڪئي. هن مهم جو تعلق اموي خلافت جي اوڀر واري سرحدي پاليسي، مڪران ۽ سنڌ جي سياسي حالتن، ديبل جي بندرگاهه ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن سان هو. محمد بن قاسم پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، جتي منجنيقن جو استعمال روايتي ماخذن ۾ ذڪر هيٺ اچي ٿو. ان کان پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان، برهمڻ آباد، اروڙ ۽ آخرڪار ملتان تائين عرب فوجي پيش قدمي ٿي.<ref>Al-Baladhuri, ''Futūḥ al-Buldān''</ref><ref>''Chachnama''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Muhammad ibn Qasim”</ref> 712ع ۾ [[راجا ڏاهر]] عرب فوجن سان جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ خلافت جي سياسي اقتدار جو آغاز ٿيو. راجا ڏاهر کي عرب تاريخنويسيءَ ۾ اڪثر منفي يا غير مقبول حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، پر جديد مؤرخن اهڙن بيانن کي فاتحن جي سياسي بيانيي ۽ فتح نامن جي ادبي روايتن جي تناظر ۾ پڙهڻ تي زور ڏنو آهي.<ref name="Gier">Nicholas F. Gier, ''From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries'', Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion, Gonzaga University, May 2006.</ref><ref name="Naik">{{cite book |last=Naik |first=C.D. |title=Buddhism and Dalits: Social Philosophy and Traditions |year=2010 |publisher=Kalpaz Publications |location=Delhi |isbn=978-81-7835-792-8 |page=32}}</ref> فتح کان پوءِ سنڌو ماٿري جا اهم علائقا، خاص طور ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان، اسلامي حڪمراني هيٺ آيا. عرب جاگرافيائي ۽ تاريخي ماخذن ۾ سنڌ کي اڪثر “سند” سڏيو ويو، جڏهن ته ان کان اوڀر يا اڳتي وارن علائقن لاءِ “هند” جو نالو استعمال ڪيو ويو. ==== انتظامي ۽ شهري تبديليون ==== فتح کان پوءِ سنڌ کي خلافت جي هڪ سرحدي صوبي طور منظم ڪيو ويو. شروعاتي دور ۾ عرب گورنرن فوجي ڇانوڻين، محصولي نظام، امن امان، بندرگاهي واپار ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ديبل عرب سامونڊي واپار جو اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته ملتان اترين سنڌ ۽ پنجاب سان لاڳاپيل مذهبي، تجارتي ۽ فوجي مرڪز بڻيو. [[منصوره]] عرب دور جو سڀ کان اهم شهر بڻجي اڀريو. روايتن موجب اهو شهر برهمڻ آباد جي علائقي ۾ يا ان جي ويجهو آباد ٿيو ۽ بعد ۾ عباسي ۽ هباري دور ۾ سنڌ جي سياسي، علمي ۽ واپاري زندگي جو مرڪز بڻيو. منصوره مان ڪيترائي عالم، شاعر، فقيه، قاضي ۽ رياضي دان پيدا ٿيا، جن ۾ [[ابو مشعر السندي]]، [[ابو عطا سنڌي]]، ابو راجا سنڌي ۽ [[سند بن علي]] جهڙا نالا ذڪر هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite web |author=Seidensticker, Tilman |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/abu-ata-al-sindi-COM_26286 |title=Abū ʿAṭāʾ al-Sindī – Brill Reference |publisher=Brill Reference |accessdate=2012-08-03}}</ref> [[ابو راجا سنڌي]] ۽ [[سند بن علي]] ابتدائي اسلامي دور ۾ “السندي” نسبت سان سڃاتل شخصيتون آهن. عرب تذڪرن موجب انهن جو تعلق سنڌ سان ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ اهي اسلامي علمي، ادبي يا انتظامي حلقن سان وابسته رهيا، پر سندن حياتي بابت تفصيلي ۽ متفقه سوانحي ڄاڻ محدود آهي. ==== عرب دور جي سياسي مرحلن جو خلاصو ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرحلا ! style="background:#99CCFF;" | مرحلو ! style="background:#99CCFF;" | لڳ ڀڳ عرصو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم مرڪز ! style="background:#99CCFF;" | نمايان خصوصيت |- | اموي دور | 712ع – 750ع | خلافت جو صوبو | ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد، ملتان | محمد بن قاسم جي فتح، عرب فوجي ۽ انتظامي نظام جو قيام |- | عباسي دور | 750ع – 9هين صدي | عباسي خلافت جو صوبو | منصوره، ملتان، ديبل | گورنرن جي مقرري، قبائلي ڇڪتاڻ، منصوره جي اهميت |- | هباري دور | 9هين صدي – 11هين صدي | نيم خودمختيار عرب امارت | منصوره | خلافت جي رسمي اطاعت، عملي خودمختياري، مقامي عرب حڪومت |- | غزنوي مداخلت | 11هين صدي | غزنوي اثر | منصوره، ملتان | محمود غزنوي جا حملا ۽ هباري طاقت جو خاتمو |} ==== اموي دور جا گورنر ==== اموي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ گورنرن جي مقرري عراق جي والي ۽ خلافت جي مرڪزي اختيار سان لاڳاپيل هئي. شروعاتي گورنرن جو ڪم فوجي قبضو برقرار رکڻ، محصول گڏ ڪرڻ، مقامي بغاوتن کي روڪڻ ۽ سنڌ کي خلافت جي اوڀر واري سرحدي نظام ۾ شامل ڪرڻ هو. هي فهرست روايتي تاريخي ماخذن ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ ڏنل نالن تي ٻڌل آهي؛ مختلف ماخذن ۾ ڪن گورنرن جي نالن، ترتيب ۽ دورن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ اموي دور جا گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت / ڪردار ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[محمد بن قاسم]] | 712ع – 715ع | اموي سپهه سالار ۽ پهريون عرب گورنر | سنڌ فتح ڪئي، ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان کي عرب اقتدار هيٺ آندو ۽ اسلامي حڪمراني جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[يزيد بن ابي ڪبشه]] | 715ع | اموي گورنر | محمد بن قاسم کان پوءِ مختصر عرصي لاءِ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو. |- | 3 | [[حبيب بن مھلب]] | 715ع – 717ع | اموي گورنر | فوجي ۽ مالي انتظام سنڀاليو ۽ شروعاتي عرب انتظام کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 4 | [[عمر بن مسلم باھلي]] | 717ع – 724ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي سرحدي علائقن ۾ عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. |- | 5 | [[بلال بن احوز تميمي]] | 724ع ۾ ڪجهه ڏينهن | خاص فوجي ذميواري | حبيب بن مهلب جي جيل مان ڀڄي وڃڻ کان پوءِ کيس گرفتار ڪرڻ لاءِ سنڌ موڪليو ويو. |- | 6 | [[جنيد بن عبدالرحمان]] | 724ع – 729ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي اوڀر وارن علائقن ۾ فوجي واڌارن لاءِ مشهور. |- | 7 | [[تميم بن زيد عتبي]] | 729ع – 730ع | اموي گورنر | روايتن ۾ سخاوت جي ڪري مشهور ڄاڻايو ويو آهي. |- | 8 | [[حڪم بن عوانا ڪلبي]] | 730ع – 738ع | اموي گورنر | سياسي بيچيني ۽ سرحدي دفاع جي دور ۾ مقرر ٿيو. |- | 9 | [[عمرو بن محمد بن قاسم]] | 738ع – 743ع | اموي گورنر | باغين ۽ سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون. |- | 10 | [[يزيد بن عرار]] | 743ع – 744ع | اموي گورنر | سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون ۽ اموي اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 11 | [[منصور بن جمھور ڪلبي]] | 744ع – 750ع | اموي دور جو آخري اثرائتو حاڪم | اموي گورنر کان حڪومت کسي حاڪم ٿيو. عباسي انقلاب کان پوءِ عباسي خلافت سان ٽڪراءُ ۾ آيو؛ ان کان پوءِ سنڌ ۾ عباسي گورنرن جو دور شروع ٿيو. |} ==== اموي دور جي تاريخي اهميت ==== اموي دور سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ بنيادي تبديلي جو دور هو. هن دور ۾ سنڌ پہلی ڀيرو اسلامي خلافت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي، عرب فوجي ڇانوڻيون قائم ٿيون، بندرگاهن ۽ واپاري رستن کي نئين اهميت ملي، ۽ عربي ٻولي، اسلامي قانون، محصولي انتظام ۽ خلافت سان لاڳاپيل ادارياتي اثر سنڌ ۾ داخل ٿيا. ساڳئي وقت مقامي سماج، ٻڌ ڌرم، هندومت، جٽ، ميد، واپاري طبقن ۽ عرب حڪمرانن جي وچ ۾ لاڳاپا هڪجهڙا نه هئا، پر مختلف علائقن ۾ مختلف سياسي ۽ سماجي صورتون اختيار ڪندا رهيا. ==== عباسي دور ==== ''(750ع کان 9هين صدي عيسوي تائين)'' 750ع ۾ [[عباسي خلافت]] جي قيام سان سنڌ پڻ اموي اقتدار کان نڪري عباسي خلافت جو صوبو بڻجي وئي. عباسي دور ۾ سنڌ جي سياسي مرڪز طور [[منصوره]] جي اهميت وڌي وئي، جيڪو اسلامي دنيا جي اوڀرئين سرحد تي واقع هڪ اهم انتظامي، واپاري ۽ علمي شهر بڻجي اڀريو. عباسي دور ۾ سنڌ بغداد سان سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي طور ڳنڍيل رهي، جيتوڻيڪ جغرافيائي فاصلي ۽ مقامي قبائلي حالتن سبب مرڪزي حڪومت جي گرفت وقت سان ڪمزور ٿيندي وئي. عباسي دور جي شروعاتي گورنرن کي سنڌ ۾ قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، مالي انتظام ۽ سرحدي دفاع جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. خاص طور عرب قبيلن جي يمني ۽ مضري (حجازي) ڌرين جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن ئي سياسي بحرانن جو سبب بڻيا. ان باوجود عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا جي واپاري ۽ علمي نيٽ ورڪن سان وڌيڪ مضبوط نموني ڳنڍجي وئي. ==== منصوره: عباسي سنڌ جو مرڪز ==== [[منصوره]] عباسي دور ۾ سنڌ جو سڀ کان اهم شهر بڻجي ويو. مؤرخ [[ابن حوقل]]، [[اصطخري]] ۽ [[المسعودي]] منصوره کي هڪ خوشحال، آباد ۽ واپاري مرڪز طور بيان ڪيو آهي. شهر ۾ مسجدون، بازارون، سرڪاري عمارتون ۽ رهائشي پاڙا موجود هئا، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واپار لاءِ اهو اهم مرڪز هو.<ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Masudi, ''Muruj al-Dhahab''</ref> ڪيترا محقق منصوره کي پاڪستان جي سرزمين تي پهرين مڪمل اسلامي منصوبابنديءَ سان آباد ٿيل شهرن مان هڪ قرار ڏين ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== بنو عباس دور جا گورنر ==== عباسي خلافت جي قيام (750ع) کان پوءِ سنڌ اموي اقتدار مان نڪري عباسي خلافت جو اوڀرئين سرحدي صوبو بڻجي وئي. هن دور ۾ [[منصوره]] سنڌ جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. عباسي گورنرن کي قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، جاٽن ۽ ميدن جي مزاحمت، مالي انتظام ۽ خلافت جي مرڪزي پاليسين کي لاڳو ڪرڻ جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. نائين صدي عيسوي تائين عباسي اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ مقامي عرب اشرافيا طاقت حاصل ڪئي ۽ آخرڪار [[هباري خاندان]] نيم خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ ۾ عباسي دور جا عرب گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت (هجري/عيسوي) ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[موسي بن ڪعب تميمي]] | 124ھ–140ھ<br>(758ع تائين) | سنڌ جو پهريون عباسي گورنر. [[منصوره]] جي مرمت ڪرائي ۽ ان کي انتظامي مرڪز طور مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[عينيہ بن موسي]] | 140ھ | سندس دور ۾ خليفي [[ابو جعفر منصور]] سان اختلاف پيدا ٿيا ۽ مرڪزي حڪومت سندس ڪارڪردگيءَ کان ناراض رهي. |- | 3 | [[عمر بن حفص عتڪي]] | 140ھ–151ھ<br>(768ع تائين) | سندس دور ۾ شيعي اثرن جي واڌ ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو. |- | 4 | [[ھشام بن عمرو تغلبي]] | 151ھ–156ھ<br>(768/769ع–772/773ع) | محمد الاشتر ۽ سندس حامين خلاف مهم هلائي؛ عباسي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[معيد بن خليل تميمي]] | | سندس دور ۾ خليفي منصور وفات ڪئي ۽ [[المهدي بالله]] خلافت سنڀالي. |- | 6 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 159ھ لڳ ڀڳ | سندس دور ۾ گجرات جي سامونڊي پاسي کان حملي جو ذڪر ملي ٿو. |- | 7 | [[بسطام بن عمر]] | 159ھ–161ھ | سياسي اختلافن سبب عباسي خلافت طرفان معزول ڪيو ويو. |- | 8 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 161ھ | ٻيهر سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. |- | 9 | [[نصر بن محمد اشعث]] | 161ھ | مختصر عرصي لاءِ مقرر ٿيو، پر ساڳئي سال خليفي المهدي کيس هٽائي ڇڏيو. |- | 10 | [[محمد بن سليمان ھاشمي]] | 161ھ | لڳ ڀڳ ويهه ڏينهن حڪومت ڪئي؛ پوءِ ٻيهر انتظامي تبديليون آنديون ويون. |- | 11 | [[زبير بن عباس]] | 161ھ–162ھ | عباسي مرڪز جو نمائندو؛ هڪ سال کان پوءِ واپس گهرايو ويو. |- | 12 | [[مصباح بن عمرو تغلبي]] | 161ھ–163ھ | سندس دور ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني وڌي وئي. |- | 13 | [[ليث ظريف]] | 164ھ–170ھ<br>(782ع–787ع) | جاٽن جي بغاوت کي بصري کان آيل فوجي مدد سان ڪچليو ويو؛ وبائي صورتحال پڻ پيدا ٿي. |- | 14 | [[سالم يونسي]] | 170ھ–174ھ<br>(787ع–790/791ع) | هارون الرشيد طرفان مقرر ٿيو؛ اصل ۾ اسماعيل بن علي جو غلام هو. |- | 15 | [[اسحاق بن سليمان]] | 174ھ–175ھ | تقريباً هڪ سال حڪومت ڪرڻ بعد وفات ڪري ويو. |- | 16 | [[طيفور بن عبدالله]] | 175ھ | عرب قبيلن جي خونريز جهيڙن سبب معزول ڪيو ويو. |- | 17 | [[جابر بن اسعث طائي]] | مختصر عرصو | قبائلي تڪرارن کي ختم ڪرائڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 18 | [[سعيد بن مسلم]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ پنهنجي ڀاءُ [[ڪثير بن مسلم]] کي نائب مقرر ڪيو. |- | 19 | [[عيسي بن جعفر]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ [[محمد بن عدي]] کي نائب مقرر ڪيو، جنهن جي دور ۾ قبائلي اختلاف وڌيڪ وڌيا. |- | 20 | [[عبدالرحمان]] | مختصر عرصو | حالتن تي ضابطو آڻڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 21 | [[ايوب بن جعفر]] | مختصر عرصو | قبائلي ڇڪتاڻ ختم نه ڪري سگهيو؛ حجازي ۽ يمني عربن جا اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. |- | 22 | [[دائود بن يزيد]] | 220ھ تائين<br>(820ع لڳ ڀڳ) | عرب قبيلن جي اختلافن کي فوجي طاقت سان قابو ڪيو. |- | 23 | [[بشر بن دائود]] | 820ع کان پوءِ | مامون جي دور ۾ بغاوت جو الزام لڳو؛ بعد ۾ پنهنجي وفاداري ثابت ڪئي. |- | 24 | [[غسان بن عباد]] | 213ھ–216ھ | بشر بن دائود خلاف ڪارروائي ڪري کيس مامون جي درٻار ۾ پيش ڪيو. |- | 25 | [[موسي بن يحيٰ برمڪي]] | 221ھ تائين<br>(835ع) | ڪامياب عباسي گورنرن مان شمار ٿئي ٿو؛ سنڌ مان بغداد ويندڙ آمدني جو ذڪر ملي ٿو. |- | 26 | [[عمران بن موسي برمڪي]] | 221ھ–226ھ | جاٽن ۽ ميدن جي بغاوتن کي ڪچليو؛ بعد ۾ هباري عربن هٿان قتل ٿيو. |- | 27 | [[عنبسا بن اسحاق]] | 226ھ–240ھ | [[ديبل]] ۾ تعميراتي ۽ انتظامي سڌارا آندا. |- | 28 | [[هارون بن ابي خالد مروزي]] | 240ھ تائين<br>(854ع/855ع) | سنڌ ۾ عباسي اقتدار جو آخري نمايان نمائندو؛ سندس دور کان پوءِ [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت جو آغاز ٿيو. |} ===== عباسي دور جي مجموعي اهميت ===== {| class="wikitable" |+ سنڌ تي عباسي دور جا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | انتظام | منصوره سنڌ جو مستقل سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو. |- | معيشت | بغداد، بصره ۽ عربي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن سان لاڳاپا مضبوط ٿيا. |- | سماج | عرب، مقامي سنڌي ۽ نو مسلم آباديءَ جو گڏيل سماجي ڍانچو وجود ۾ آيو. |- | مذهب | اسلامي ادارن، مسجدن ۽ علمي مرڪزن ۾ واڌ ٿي. |- | سياست | مرڪزي عباسي طاقت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ مقامي عرب اشرافيا مضبوط ٿي. |- | تاريخي اهميت | هباري خاندان جي اڀار ۽ سنڌ جي نيم خودمختيار اسلامي رياست جي قيام لاءِ بنياد فراهم ٿيو. |} ==== سنڌ ۾ علمي ۽ ثقافتي ترقي ==== عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي علمي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترائي سنڌي عالم، شاعر، رياضي دان، محدث ۽ فقيه اسلامي دنيا جي مختلف مرڪزن تائين پهتا. عربي ماخذن ۾ "السندي" نسبت رکندڙ ڪيترن عالمن جو ذڪر ملي ٿو. [[ابو عطا السندي]] ابتدائي عربي شاعريءَ ۾ مشهور نالو آهي، جڏهن ته [[ابو مشعر السندي]] حديث ۽ علمي حلقن سان لاڳاپيل شخصيت طور سڃاتو وڃي ٿو. اهڙي طرح [[سند بن علي]] رياضي ۽ فلڪيات جي ميدان ۾ عباسي دور جي مشهور عالمن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Encyclopaedia of Islam</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> سنڌ مان بغداد، بصره ۽ ٻين اسلامي مرڪزن تائين علمي رابطن جي موجودگي ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿي ته سنڌ صرف هڪ سرحدي صوبو نه رهي، پر اسلامي علمي تمدن جو سرگرم حصو بڻجي وئي هئي. ==== واپار ۽ بحري رابطا ==== عرب دور ۾ [[ديبل]]، [[لاهري بندر]] ۽ سنڌ جي ٻين سامونڊي مرڪزن جي اهميت وڌي. سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، فارس، اوڀر آفريقا، سري لنڪا، ملائي دنيا ۽ چين تائين واپار ڪندا هئا. [[ابن حوقل]] ۽ [[اصطخري]] سنڌ جي بندرگاهن کي هند महासागर جي اهم واپاري مرڪزن مان شمار ڪيو آهي. سنڌ مان اناج، ڪپهه، ڪپڙو، نير، مصالحا، قيمتي ڪاٺ، جانور ۽ ٻيون شيون برآمد ٿينديون هيون، جڏهن ته عرب دنيا مان ڌاتو، خوشبو، ڪپڙا ۽ ٻيون تجارتي شيون درآمد ٿينديون هيون.<ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref> . ==== هباري خاندان جو دور ==== ''(تقريباً 854ع کان 1025ع تائين)'' نائين صدي عيسويءَ ۾، جڏهن [[عباسي خلافت]] جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي عرب قبيلن ۽ اشرافيه جو اثر وڌيو، تڏهن [[هباري خاندان]] سنڌ ۾ هڪ نيم خودمختيار عرب حڪومت قائم ڪئي. هباري حڪمرانن عباسي خليفي جي رسمي بالادستي برقرار رکي؛ خطبن ۽ سڪن تي خليفي جو نالو جاري رکندا رهيا، پر عملي طور انتظامي، فوجي ۽ مالي اختيار سندن پنهنجي هٿن ۾ هئا. ان ڪري تاريخدان هباري رياست کي عباسي دنيا سان وابسته هڪ خودمختيار يا نيم خودمختيار عرب امارت طور بيان ڪن ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref><ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري حڪومت جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز [[منصوره]] (المنصوره) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم گاديءَ وارو شهر، علمي مرڪز ۽ واپاري شهر بڻجي ويو. نائين صدي عيسويءَ دوران [[عمر بن عبدالعزيز ھباري]] مقامي عرب سردارن مان طاقت حاصل ڪري سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو. ڪجهه جديد محققن موجب هن عباسي خليفي کان سنڌ جي واڳ پنهنجي حوالي ڪرڻ جي درخواست ڪئي، جيڪا ان وقت جي سياسي حالتن سبب قبول ڪئي وئي، ۽ اهڙيءَ طرح هباري اقتدار کي قانوني جواز حاصل ٿيو.<ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ واپار، علم ۽ ثقافتي رابطن جو اهم مرڪز بڻجي وئي. [[ديبل]] [[عربي سمنڊ]] جي هڪ اهم بندرگاهه طور ترقي ڪئي، جتان سنڌي ۽ عربي واپاري ۽ ملاح [[بصره]]، [[عمان]]، [[يمن]]، اوڀر آفريقا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي سامونڊي واپاري مرڪزن تائين سفر ڪندا هئا. هن سامونڊي واپار سنڌ کي [[هندي وڏي سمنڊ]] جي واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان مقامي معيشت ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref>{{cite book|last=Bose|first=Sugata|title=A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire|year=2006|publisher=Harvard University Press|pages=198–201}}</ref> هباري حڪمرانن جي دور ۾ منصوره اسلامي علم، فقه، حديث، نجوم ۽ رياضي جي مطالعي جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. سنڌ مان ڪيترائي عالم ۽ اديب اسلامي دنيا جي مختلف علمي مرڪزن سان لاڳاپيل رهيا. هن دور ۾ عربي ۽ مقامي سنڌي ثقافتن جي وچ ۾ رابطن ۾ واڌ آئي، جنهن سان سنڌ ۾ هڪ منفرد اسلامي-سنڌي تمدني ماحول وجود ۾ آيو.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== هباري حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ هباري خاندان جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گادي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيت |- | [[عمر بن عبدالعزيز هباري]] | تقريباً 854ع – 914ع | منصوره | هباري اقتدار جو باني؛ عباسي خلافت جي رسمي اطاعت سان عملي خودمختياري حاصل ڪئي. |- | [[عبدالله بن عمر هباري]] | 10هين صدي | منصوره | علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو دور؛ ڪجهه روايتن موجب قرآن جو سنڌي ترجمو هن دور سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. |- | [[عمر بن عبدالله ھباري]] | 11هين صدي جي شروعات | منصوره | هباري دور جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ اسماعيلي اثر وڌيا. |} ==== قرآن جو سنڌي ترجمو ==== سنڌ جي اسلامي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ مشهور روايت موجب هباري دور ۾ هڪ مقامي هندو حڪمران جي درخواست تي قرآن پاڪ جو سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو تيار ڪيو ويو. جيڪڏهن اها روايت درست مڃجي ته اهو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ ۾ قرآن جي سڀ کان پراڻن ترجمن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. البت مؤرخن ۾ ان واقعي جي تفصيل ۽ نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جو خاتمو ==== 11هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سلطان محمود غزنوي]] ملتان ۽ سنڌ تي فوجي مهمون هلائيون. مختلف تاريخي ماخذن موجب 1024ع کان 1026ع جي وچ واري عرصي ۾ منصوره تي غزنوي اثر قائم ٿيو ۽ هباري خاندان جي سياسي طاقت ختم ٿي وئي. ان سان سنڌ ۾ تقريباً ٽن صدين تي پکڙيل عرب حڪمراني جو باب بند ٿيو ۽ سنڌ غزنوي سياسي دائري جو حصو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, “Mahmud of Ghazni”</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جي تاريخي اهميت ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ عرب دور جا ڊگهي مدي وارا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبي ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | مذهب | اسلام جو مستقل قيام ۽ مسلم آباديءَ جي شروعات |- | ٻولي | عربي لفظن ۽ اسلامي اصطلاحن جو سنڌي ٻوليءَ ۾ دخول |- | شهرسازي | منصوره جهڙن اسلامي شهرن جو قيام |- | واپار | عرب دنيا، اوڀر آفريقا ۽ هند महासागर سان واپاري رابطن ۾ واڌ |- | علم | سنڌي عالمن جو اسلامي علمي دنيا سان ڳانڍاپو |- | انتظام | اسلامي مالياتي، عدالتي ۽ انتظامي ادارن جو تعارف |- | ثقافت | سنڌي ۽ عربي ثقافتي عنصرن جي ميلاپ سان نئين سماجي روايتن جو جنم |} ===عربن کان پوء=== [[محمود غزنوي]] (998ع–1030ع) جي دور ۾ سنڌ تي اسماعيلي حڪمران خاندانن جي حڪومت هئي. محمود غزنوي، جيڪو سني عقيدي جو وڏو حامي هو، 1025ع ۾ [[ملتان]] ۽ [[اوچ]] تي حملو ڪري اتان جي اسماعيلي حڪمران کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ هن 1026ع ۾ بکر ۽ سيوستان (سيوهڻ) تي قبضي لاءِ پڻ فوج موڪلي. [[سومنات]] جي فتح کان پوءِ هن ڪڇ جي ريگستان مان گذرندي هباري خاندان جي گاديءَ واري هنڌ منصوره جو گهيرو ڪيو ۽ شهر کي ڦري لٽي باهه ڏئي ساڙي ڇڏيو.<ref name="Masumi32-37">{{cite book |last=معصوم بکري |first=مير |title=تاريخ معصومي |location=بمبئي |year=1938 |pages=32–37 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> غزنوين کان پوءِ جڏهن غوري اقتدار ۾ آيا ته [[معزالدين غوري]] پنهنجي غلام [[ناصرالدين قباچه]] کي ملتان ۽ اوچ جو حاڪم مقرر ڪيو (1206ع–1228ع). معزالدين جي وفات کان پوءِ ناصرالدين قباچه عملي طور خودمختيار حڪمران بڻجي ويو ۽ سيوستان ۽ ديبل تي به قبضو ڪري ورتائين. هن سنڌ جي سامونڊي علائقن وارن تقريباً سڀني شهرن کي پنهنجي حڪومت هيٺ آندو. سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندڙ ستن راجائن قباچه جي بالادستي تسليم ڪئي ۽ کيس خراج ڏيڻ لڳا.<ref name="MubarakAliQubacha78-79">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |pages=78–79 }}</ref><ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—120-121 }}</ref> قباچه جي دورِ حڪومت ۾ سنڌ تي هڪ وڏي آفت نازل ٿي. [[جلال الدين خوارزم شاهه]] (1220ع–1231ع)، جيڪو [[چنگيز خان]] کان لڳاتار شڪستن کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو، پاڻ ته منگولن هٿان شڪست کاڌل، پنهنجي ملڪ جي تباهي ڏٺل ۽ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاريندڙ شخص هو، پر سنڌ لاءِ به مصيبت بڻجي آيو. پناهه ۽ امن جي تلاش ڪرڻ بدران هن سنڌ جي شهرن ۽ ڳوٺن تي حملا شروع ڪيا. هن شهرن تي قبضو ڪيو، ماڻهن کي قتل ڪرايو، ديهاتن کي ڦريو، ڳوٺن ۽ شهرن کي باهيون ڏنيون. ٿوري ئي عرصي، يعني 1221ع کان 1223ع تائين، هن سنڌ جي وڏي حصي کي تباهي ۽ برباديءَ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.<ref name="MubarakAliQubacha82">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |page=82 }}</ref></ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> === سومرن جو دور === {{Main|سومرن جي سنڌ تي حڪومت}} تقريباً 11هين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[حباري خاندان]] جي زوال ۽ [[غزنوي سلطنت]] جي سنڌ ۾ مداخلت کان پوءِ سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو، جيڪو تاريخ ۾ '''سومرن جي دور''' جي نالي سان مشهور آهي. سومرا گهراڻو اسلامي دور کان پوءِ سنڌ ۾ اُڀرندڙ پهريون وڏو مقامي حڪمران خاندان هو، جنهن ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جي وسيع علائقن تي حڪومت قائم ڪئي. سندن حڪمراني لڳ ڀڳ ٽي صديون جاري رهي ۽ ان کي سنڌ جي مقامي سياسي خودمختياري جي بحاليءَ جي علامت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf|title=The Soomras of Sindh|publisher=University of Karachi}}</ref> سومرن جي ابتدا ۽ نسب بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه روايتي بيانن موجب سومرا عرب نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته جديد محققن جي اڪثريت کين سنڌ جي مقامي قبيلائي ۽ سماجي ڍانچي سان ڳنڍي ٿي. سومرن جي اوائلي تاريخ بابت دستاويزي مواد محدود هجڻ ڪري سندن شروعاتي حڪمرانن ۽ حڪومتي ارتقا بابت ڪيترائي سوال اڃا تائين علمي بحث جو موضوع آهن. خاص طور تي [[خفيف سومرو]] جي شخصيت بابت اهو واضح ناهي ته هو حباري دور جو آخري حڪمران هو يا سومرا اقتدار جو ابتدائي نمائندو.<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind</ref> حباري اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ ۽ [[محمود غزنوي]] جي [[منصوره]] تي حملي کان پوءِ سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن گڏجي هڪ نئين سياسي قوت طور اُڀريا. روايتي بيانن موجب 1025ع ڌاري ماتلي تعلقي جي ٿري نالي علائقي ۾ مقامي سردارن جي هڪ گڏجاڻي ٿي، جنهن ۾ سومرا سردار کي ڏکڻ سنڌ جو حڪمران تسليم ڪيو ويو. ان واقعي کي سنڌ ۾ مقامي اقتدار جي بحاليءَ جي شروعات تصور ڪيو ويندو آهي.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref> سومرا دور رڳو هڪ حڪمران خاندان جي تاريخ نه پر سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن جي سياسي اتحاد جي تاريخ پڻ آهي. ان دور ۾ [[سما]]، [[سهتا]]، [[ابڙا]]، [[سوڍا]]، [[چنا]]، [[پنھور]]، [[پھوڙ]]، [[گجر]]، [[ڀٽي]]، [[جاڙيجا]]، [[ٿھيم]]، [[ڳاها]]، [[جوڻيجا]]، [[راجپر]] ۽ ٻين قبيلن سنڌ جي سياسي ۽ فوجي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي قبيله [[ميرپور ماٺو]] کان وٺي ڪڇ ۽ ڀوڄ تائين مختلف علائقن ۾ آباد هئا ۽ مقامي خودمختياري برقرار رکندي سومرا حڪمرانن کي فوجي ۽ مالي سهڪار فراهم ڪندا هئا. سومرا دور ۾ [[محمد طور]]، [[ٺٽو]]، [[ڌرڪ]] ۽ ٻين شهرن کي سياسي اهميت حاصل رهي. سنڌ جي زرعي معيشت، دريائي واپار ۽ مقامي ثقافت کي پڻ هن دور ۾ استحڪام حاصل ٿيو. ان دور جي لوڪ روايتن ۽ رزميه داستانن، خاص طور [[دودو چنيسر]] جي ڪهاڻي، سومرا حڪمرانن کي سنڌي قومي يادگيريءَ جو اهم حصو بڻائي ڇڏيو. تاريخي ذريعن موجب سومرا حڪمرانن گهڻو ڪري مقامي خودمختياري برقرار رکي، جيتوڻيڪ وقت بوقت غزنوي، غوري ۽ دهلي سلطنتن جي سياسي اثر هيٺ به رهيا. 14هين صديءَ جي شروعات تائين سندن اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو ۽ آخرڪار [[ھمير سومرو]] جي دور کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو.<ref>Baloch, N. A., Soomran-jo-Daur</ref><ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ==== سومرا گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | سومرا گهراڻي جا حڪمران |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | تعلق / جانشيني ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سومرو (امير)|سومرو سردار]] | تقريباً 1053ع کان | باني حڪمران | ڏکڻ سنڌ ۾ سومرا اقتدار جو بنياد وڌو؛ گادي [[محمد طور]] ۾ قائم ڪئي. |- | 2 | [[ڀونگر سومرو|ڀونگر بن سومرو]] | وفات 1068ع (461ھ) | سومرو سردار جو پٽ | ابتدائي سومرا حڪومت کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[دودو سومرو|دودو اول]] | تقريباً 1068ع–1098ع | ڀونگر جو جانشين | لاڙ کان [[نصرپور]] تائين اقتدار وڌايو. |- | 4 | [[تاراٻائي]] | 491ھ کان پوءِ | سنگھار جي سرپرست | نابالغ وارث جي نالي ۾ حڪومت هلائي. |- | 5 | [[سنگھار سومرو]] | تقريباً 1120ع تائين | دودو خاندان | سندس وفات کان پوءِ جانشيني جو مسئلو پيدا ٿيو. |- | 6 | [[راڻي ھمو ٻائي]] | | سنگھار جي زال | گادي [[ڌرڪ]] منتقل ڪئي. |- | 7 | [[خفيف سومرو]] | وفات 536ھ | هِمو ٻائي جو ڀاءُ | اقتدار جي منتقلي واري مرحلي جو حڪمران. |- | 8 | [[عمر سومرو پھريون]] | تقريباً 40 سال | جانشين | وفات 576ھ. |- | 9 | [[دودو سومرو ٻيون]] | وفات 590ھ | دودو خاندان | خانداني اقتدار جي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 10 | [[ڀونگر سومرو ٻيون]] | 33 سال | دودو اول جي نسل مان | وفات 623ھ. |- | 11 | [[خيرو سومرو]] | 16 سال | جانشين | سومرا اقتدار کي برقرار رکيو. |- | 12 | [[محمد طور سومرو]] | 15 سال | جانشين | محمد طور سان منسوب روايتون ملن ٿيون. |- | 13 | [[خيرو بن محمد]] | 15 سال | محمد طور جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 14 | [[دودو سومرو ٽيون]] | 14 سال | خيرو جو پٽ | سومرا خاندان جي وچئين دور جو حڪمران. |- | 15 | [[طائي سومرو]] | 14 سال | دودو ٽيون جو پٽ | اقتدار جي وراثتي تسلسل جو حصو. |- | 16 | [[چنيسر سومرو]] | 18 سال | طائي جو پٽ | ليلان-چنيسر جي مشهور لوڪ روايت سان لاڳاپيل. |- | 17 | [[ڀونگر سومرو ٽيون]] | 15 سال | چنيسر جو پٽ | پيءُ کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. |- | 18 | [[خفيف سومرو ٻيون]] | 18 سال | ڀونگر ٽيون جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 19 | [[دودو سومرو چوٿون]] | 25 سال | خفيف ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي آخري مضبوط مرحلي جو حڪمران. |- | 20 | [[عمر سومرو ٻيون]] | 35 سال | دودو چوٿون جو پٽ | ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪئي. |- | 21 | [[ڀونگر سومرو چوٿون]] | 10 سال | عمر ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي زوال واري دور جو حڪمران. |- | 22 | [[ھمير سومرو]] | وفات 1403ع / 843ھ | آخري حڪمران | سومرا خاندان جو آخري حڪمران؛ ان کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جو حڪمران بڻيو. |} === سمن جو دور === {{Main|سمن جي سنڌ تي حڪومت}} [[فائل:View of Makli by Usman Ghani.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] جو هڪ نظارو]] چوڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سومرا خاندان]] جي زوال کان پوءِ [[سما گھراڻو|سمن خاندان]] سنڌ جي غالب سياسي قوت طور اُڀريو ۽ تقريباً 1351ع کان 1524ع تائين سنڌ جي وڏن حصن تي حڪومت ڪئي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref> سمن جو تعلق [[سما]] قبيلائي گروهه سان هو، جيڪو سنڌ، ڪڇ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ اثرائتو هو. [[ڄام انڙ]] (ڄام انڙ فيروزالدين) کي سمن اقتدار جي شروعاتي اهم حڪمرانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو، جنهن [[دهلي سلطنت]] جي اثر کي چئلينج ڪندي سنڌ ۾ مقامي اقتدار کي مستحڪم بڻايو ۽ خودمختيار حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref> سمن حڪمرانن مقامي سياسي ادارن کي مضبوط ڪندي سنڌ ۾ هڪ نسبتاً مستحڪم حڪومت قائم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ زراعت، واپار، دستڪاري ۽ شهري زندگيءَ کي ترقي حاصل ٿي. سندن دور ۾ سنڌ عربي سمنڊ وسيلي [[فارس]]، [[عرب دنيا]]، اوڀر آفريقا، [[گجرات]] ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان واپاري رابطن جو اهم مرڪز رهي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire''</ref> هن واپاري سرگرميءَ جي نتيجي ۾ سنڌ جي بندرگاهن، خاص طور [[ٺٽو]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن سامونڊي مرڪزن، کي وڏي اقتصادي اهميت حاصل ٿي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ سياسي، تجارتي، علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز بڻجي اُڀريو. وقت سان گڏ ٺٽو قديم [[ديبل]] جي جاءِ تي سنڌ جو سڀ کان اهم واپاري شهر بڻجي ويو. سمن حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ [[سنڌي ادب]]، فن تعمير، موسيقي ۽ ٻين فنون لطيفه کي نمايان ترقي حاصل ٿي. هن دور جي مشهور شخصيتن ۾ [[قاضي قاضن]]، [[دريا خان]] ۽ [[مخدوم بلاول]] شامل آهن، جن سنڌ جي علمي، سياسي ۽ روحاني زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>Nabi Bakhsh Baloch, ''History of Sindhi Literature''</ref> سمن سلطنت پنهنجي عروج تي [[ڄام نظام الدين ثاني]] (ڄام نندو) جي دورِ حڪومت (1461ع–1509ع) ۾ پهتي، جنهن کي سمن دور جو سنهري زمانو سڏيو وڃي ٿو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Dawn, "Jam Nizamuddin II: The Sultan of the Samma Dynasty"</ref> سندس دور ۾ سياسي استحڪام، زرعي خوشحالي، واپار، فن تعمير ۽ ثقافتي سرگرمين کي غيرمعمولي ترقي ملي. وطن سان وابستگي، عوامي ڀلائي ۽ تعميري منصوبن کي هٿي ڏني وئي، جنهن سبب سمن حڪمراني سنڌ جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ مستحڪم مقامي حڪومتن مان هڪ طور سڃاتي وڃي ٿي. هن دور جو سڀ کان مشهور يادگار [[مڪلي]] جو قبرستان آهي، جتي سمن حڪمرانن، اميرن، عالمن ۽ صوفين جا مقبرا موجود آهن. مڪلي جي تاريخي يادگارن کي سندن فن تعمير، سنگتراشي ۽ ثقافتي اهميت سبب [[يونيسڪو]] 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>UNESCO World Heritage Centre, Makli, Thatta</ref> مڪلي ۽ ٺٽو گڏجي سمن دور جي سياسي طاقت، ثقافتي عظمت ۽ فني مهارت جا نمايان نشان بڻيا. سمن سلطنت جي آخري دور ۾ اندروني سياسي اختلافن ۽ جانشيني جي تڪرارن سبب مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو. جيتوڻيڪ ٺٽو هڪ وڏو ۽ خوشحال شهر هو، پر حڪومت وٽ اهڙي مضبوط فوج موجود نه هئي، جيڪا [[ارغون]] ۽ [[ترخان]] حڪمرانن جي وڌندڙ فوجي دٻاءَ جو مقابلو ڪري سگهي. نتيجي طور ڪيترائي سما امير ۽ حڪمران جنگين ۾ مارجي ويا ۽ آخرڪار [[ڄام فيروز]] جي دور ۾ ٺٽو [[ارغون|ارغونن]] جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان سان سمن حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ارغون دور جو آغاز ٿيو.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia of Islam, "Samma Dynasty"</ref> ==== سمن گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سمن خاندان جا حڪمران (1339ع–1527ع) ! style="background:#99CCFF; width:6%;" | نمبر ! style="background:#99CCFF; width:28%;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF; width:18%;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF; width:48%;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ڄام انڙ]] | 1339ع–1352ع | سمن اقتدار جو باني حڪمران؛ دهلي سلطنت جي اثر کان نجات حاصل ڪري سنڌ ۾ سما حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[ڄام جوڻو]] | 1352ع–1367ع | رياست کي مستحڪم ڪيو ۽ سما اقتدار کي سنڌ جي مختلف علائقن تائين وڌايو. |- | 3 | [[ڄام بابينو]] | 1367ع–1379ع | سمن سلطنت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 4 | [[ڄام تماچي]] | 1379ع–1389ع | سنڌي لوڪ ادب ۾ نوري ڄام تماچي جي داستان سبب مشهور؛ سندس دور کي ثقافتي اهميت حاصل آهي. |- | 5 | [[ڄام صلاح الدين]] | 1389ع–1391ع | مختصر عرصي تائين حڪومت ڪئي ۽ اندروني سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 6 | [[ڄام نظام الدين ڀمڀرو]] | 1391ع–1398ع | سمن سلطنت جي سياسي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 7 | [[ڄام علي شير]] | 1398ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ جانشيني جي تڪرارن واري دور سان لاڳاپيل. |- | 8 | [[ڄام ڪرن]] | 1398ع | مختصر مدت لاءِ اقتدار سنڀاليو؛ سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 9 | [[ڄام فتح خان]] | 1398ع–1414ع | سمن اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪيو ۽ رياست جي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪيو. |- | 10 | [[ڄام جوڻو ٻيون]] | 1414ع–1442ع | ڊگهي حڪمراني دوران سنڌ ۾ سياسي استحڪام برقرار رهيو. |- | 11 | [[ڄام مبارڪ]] | 1442ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو. |- | 12 | [[ڄام سڪندر شاهه]] | 1442ع–1444ع | جانشيني جي دور ۾ اقتدار سنڀاليو. |- | 13 | [[ڄام راءِ ڏنو]] | 1444ع–1453ع | سلطنت جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي کي برقرار رکيو. |- | 14 | [[ڄام سنجر]] | 1453ع–1461ع | ڄام نندي جي اقتدار لاءِ سياسي بنياد فراهم ڪيا. |- | 15 | [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين سمو (ڄام نندو)]] | 1461ع–1508ع | سمن سلطنت جو سڀ کان مشهور ۽ طاقتور حڪمران. سندس دور کي سمن راڄ جو سنهري دور سڏيو وڃي ٿو. [[ٺٽو]] علم، واپار ۽ ثقافت جو وڏو مرڪز بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جي تعميراتي ترقي عروج تي پهتي. |- | 16 | [[ڄام فيروز]] | 1508ع–1527ع | سمن خاندان جو آخري حڪمران. سندس دور ۾ ارغونن سان جنگيون ٿيون ۽ آخرڪار سمن سلطنت جو خاتمو ٿيو. |} سمن خاندان سنڌ جي وچئين دور جي سڀ کان اهم مقامي مسلمان سلطنتن مان هڪ هو، جنهن تقريباً ٻه صديون سنڌ تي حڪومت ڪئي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، علمي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جو عظيم قبرستان هن دور جي فن تعمير ۽ ثقافتي ورثي جي نمايان علامت طور اڄ به موجود آهي. === ارغون ۽ ترخان دور === {{Main|ارغون خاندان|ترخان خاندان}} [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ ارغون ۽ ترخان دور جا مقبرا]] [[سمن خاندان]] جي زوال کان پوءِ سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ تي [[ارغون خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي. 1519ع کان 1521ع جي وچ ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي فوجي مهمون هلائي سمن اقتدار جو خاتمو ڪيو ۽ هيٺين سنڌ تي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Nabi Bakhsh Khan Baloch, ''History of Sindh''</ref> ارغون حڪمران اصل ۾ وچ ايشيا جي ترڪ-مغل نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ [[قنڌار]] مان سنڌ ڏانهن منتقل ٿيا هئا. سندن اقتدار سان سنڌ ۾ هڪ نئين سياسي دور جو آغاز ٿيو، جنهن دوران سنڌ جا لاڳاپا وچ ايشيا، قنڌار ۽ مغل دنيا سان وڌيڪ مضبوط ٿيا. [[شاھ بيگ ارغون]] 1522ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس پٽ [[شاھ حسين ارغون]] اقتدار سنڀاليو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> شاهه حسين کي ارغون دور جو سڀ کان بااثر حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. سندس حڪومت دوران سنڌ ۾ نسبي سياسي استحڪام قائم رهيو ۽ [[ٺٽو]] هڪ اهم تجارتي مرڪز طور ترقي ڪندو رهيو. هن ئي دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهه]] [[همايون]] شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ سنڌ پهتو ۽ ڪجهه عرصو سنڌ جي مختلف علائقن ۾ رهيو. تاريخي ذريعن موجب همايون ۽ شاهه حسين ارغون جي لاڳاپن ۾ سياسي بي اعتمادي موجود رهي، جنهن سبب همايون کي سنڌ ۾ گهڻيون ڏکيائون پيش آيون.<ref>Ghulam Muhammad Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref> شاهه حسين ارغون 1555ع ۾ وفات ڪئي. سندس ڪو سڌو وارث موجود نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس اڪيلو پٽ اڳ ئي وفات ڪري چڪو هو. سندس حڪومت جي آخري دور ۾ سنڌ عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي. [[بکر]] کان [[سيوهڻ]] تائين مٿيون سنڌ [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جي قبضي هيٺ هئي، جڏهن ته هيٺين سنڌ تي شاهه حسين جو سڌو اقتدار برقرار هو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ارغونن کان پوءِ ترخان اقتدار ۾ آيا، جن جي دور ۾ سنڌ ٻن حصن ۾ ورهائجي وئي. هيٺين سنڌ، جنهن جي گادي [[ٺٽو]] هئي، عيسيٰ خان ترخان (1555ع–1566ع) جي حڪمراني هيٺ هئي، جڏهن⁠تہ مٿين سنڌ، جنهن جي گادي [[بکر]] هئي، سلطان محمود خان (1555ع–1574ع) جي قبضي هيٺ هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. سلطان محمود خان، هندستان جي مغل شهنشاهن جي اثر کي متوازن رکڻ لاءِ، [[صفوي سلطنت|ايران جي صفوي بادشاهن]] سان سٺا لاڳاپا قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن قيمتي تحفن سان گڏ ڪيترائي سفارتي وفد ايران ڏانهن موڪليا، ۽ بدلي ۾ کيس پڻ صفوي بادشاهه طرفان قيمتي تحفا حاصل ٿيا.<ref>{{cite book |title=تحفة الڪرام |page=196 }}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> شاهه حسين جي وفات کان پوءِ [[مرزا عيسيٰ ترخان]] اقتدار حاصل ڪيو، جيڪو اڳ ۾ شاهه بيگ ارغون سان گڏ سنڌ آيو هو. جيتوڻيڪ ڪجهه روايتن موجب مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ سنڌ جي ورهاست بابت هڪ سمجھوتو موجود هو، پر شاهه حسين جي وفات کان پوءِ مرزا عيسيٰ سڄي سنڌ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان وقت ملڪ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني پيدا ٿي وئي ۽ مقامي سردارن [[سيوهڻ]] تي قبضو ڪري ورتو. مرزا عيسيٰ فوجي طاقت سان اڳتي وڌي سيوهڻ تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ پوءِ اتر طرف [[بکر]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, Journal of Sindh Historical Society, pp. 71–72</ref> انهيءَ سياسي تڪرار دوران مرزا عيسيٰ ترخان [[پورچوگال]] جي نوآبادياتي قوت کان فوجي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن [[باسين]] (Bassein) ۾ موجود پورچوگالي گورنر ڏانهن سفير موڪلي فوجي امداد گهري ۽ بدلي ۾ مالي معاوضي ۽ واپاري سهولتن جو واعدو ڪيو. پورچوگالي حڪومت [[پيڊرو باريٽو رولن]] (Pedro Barreto Rolim) جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 700 سپاهي موڪليا، جيڪي جهازن ذريعي ٺٽي پهتا.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> بهرحال، ان وقت تائين مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ صلح ٿي چڪي هئي، جنهن سبب پورچوگالي فوج جي ضرورت ختم ٿي وئي. جڏهن پورچوگالي ڪمانڊر پنهنجي مهم جي خرچن جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو ته ٺٽي جي انتظاميا طرفان کيس اطمينان بخش جواب نه مليو. نتيجي طور پورچوگالي فوجن ٺٽي تي حملو ڪيو، جنهن دوران شهر کي وڏي تباهي ۽ نقصان پهتو. هي واقعو سنڌ جي تاريخ ۾ يورپي سامونڊي طاقتن جي ابتدائي فوجي مداخلتن مان هڪ اهم مثال شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> ترخان خاندان بعد ۾ ارغونن جي جانشين طور سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو. ترخان دور ۾ [[ٺٽو]] پنهنجي سياسي ۽ واپاري اهميت برقرار رکي، جڏهن ته [[مڪلي]] ۾ ڪيترائي شاندار مقبرا ۽ يادگار تعمير ڪيا ويا، جيڪي اڄ به سنڌ جي اسلامي فن تعمير جي اهم ترين ورثن مان شمار ٿين ٿا.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Historical Monuments at Makli, Thatta</ref> آخرڪار 1592ع ۾ [[مغل سلطنت]] جي شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جنهن سان ارغون ۽ ترخان دور جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ مغل سلطنت جو صوبو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> ==== ارغون گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون خاندان جا حڪمران، سنڌ ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[شاھ بيگ ارغون]] | 1520ع – 1524ع | [[ٺٽو]] / [[بکر]] | باني حڪمران | [[سما گھراڻو|سمن سلطنت]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز]] کي شڪست ڏئي سنڌ ۾ ارغون اقتدار قائم ڪيو؛ سنڌ ۾ ارغون خاندان جو باني حڪمران شمار ٿئي ٿو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> |- | 2 | [[شاھ حسين ارغون]] | 1524ع – 1554ع | [[ٺٽو]] | آخري ارغون حڪمران | ارغون خاندان جو سڀ کان اهم ۽ ڊگهي عرصي تائين حڪمراني ڪندڙ حڪمران هو. سندس دور ۾ [[همايون]] سنڌ آيو. حڪومت جي آخري مرحلي ۾ سنڌ عملي طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهائجي وئي.<ref>G. M. Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref><ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون دور سان لاڳاپيل اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور جا اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | علائقو ! style="background:#99CCFF;" | ارغون حڪمران سان تعلق ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[فاضل ڪوڪلتاش]] | ارغون امير | مٿيون سنڌ | [[شاھ بيگ ارغون]] جو ويجهو ساٿي | شاهه بيگ ارغون جو اهم فوجي امير ۽ اعتماد وارو ساٿي هو. |- | 2 | [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] | علائقائي حاڪم / امير | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ مٿيون سنڌ | [[فاضل ڪوڪلتاش]] جو پٽ | شاهه حسين ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو عملي حڪمران رهيو؛ بکر ۽ سيوهڻ جي علائقن ۾ سندس اثر نمايان هو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور کان پوءِ ترخان اقتدار جو آغاز ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گهراڻو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[مرزا عيسيٰ ترخان]] | 1554ع – 1567ع | [[ترخان خاندان]] | ارغون اقتدار کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي | [[شاھ حسين ارغون]] جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ ۾ ترخان خاندان جي حڪومت قائم ڪئي.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh</ref> |} جديد تاريخي تحقيق ۽ مستند ماخذن مطابق سنڌ ۾ ارغون خاندان جا اصل خودمختيار حڪمران فقط ٻه هئا: [[شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[شاھ حسين ارغون]]. 1554ع کان پوءِ اقتدار [[ترخان خاندان]] ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کي ڪيترائي مؤرخ ارغون دور جي جانشين شاخ تصور ڪن ٿا، پر سياسي لحاظ کان اهو الڳ حڪمران گهراڻو شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Arghun dynasty</ref><ref>Tarkhan dynasty</ref> ترخانن جي حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو، جڏهن سنڌ [[مغل سلطنت]] جي قبضي ۾ آئي. ترخان خاندان جو آخري حڪمران، [[جاني بيگ ترخان]] (1585ع–1592ع)، مغل درٻار ۾ منصبدار مقرر ٿيو. سندس پٽ [[غازي بيگ ترخان]] [[جهانگير]] جو منظورِ نظر بڻجي ويو ۽ کيس [[قنڌار]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن انهيءَ حيثيت ۾ 1608ع کان 1612ع تائين قنڌار جي حڪومت سنڀالي.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—122 }}</ref> . === مغلن جو دور === {{Main|ٺٽو صوبو|مغل سلطنت}} 1524ع ۾، توڙي جو مغل شهنشاهت جو دارومدار ارغون ۽ ترخان فوجين تي هو، تنهن باوجود سنڌ جي ڪجهه بادشاهن انهن جو استقبال ڪيو. اڳتي ايندڙ وقت ۾ سنڌي مغلن جي اثر هيٺ رهيا. [[فائل:Shah Jahan Mosque Thatta.jpg|thumb|کاٻو|[[شاھجھان مسجد، ٺٽو]]، جيڪا مغل دور جي اهم تعميري يادگارن مان هڪ آهي]] [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|مغل دور ۾ [[مڪلي]] سنڌ جو اهم علمي ۽ ثقافتي مرڪز رهيو]] 1592ع ۾ [[اڪبر اعظم]] جي فوجن ارغون ۽ ترخان حڪمرانن کي شڪست ڏئي سنڌ کي [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ مغلن جي انتظامي نظام جو حصو بڻجي وئي.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> شروعاتي طور سنڌ کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي ماتحت رکيو ويو، پر بعد ۾ [[ٺٽو]] کي مرڪز بڻائي الڳ انتظامي وحدت قائم ڪئي وئي، جيڪا تاريخ ۾ ''ٺٽو صوبو'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref>Thatta Subah, Mughal Province</ref><ref>Irfan Habib, ''Atlas of the Mughal Empire''</ref> مغل دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، بندرگاهي ۽ صنعتي شهرن مان هڪ بڻجي ويو. هتي ڪپڙي جي صنعت، خاص طور سنڌي سوٽي ڪپڙي ۽ ريشمي شين جي پيداوار، وڏي پيماني تي ٿيندي هئي. ٺٽي جا واپاري رابطا [[فارس]]، [[عربستان]]، [[عمان]]، اوڀر آفريقا ۽ يورپي واپاري ڪمپنين سان قائم هئا.<ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref><ref>Thatta, Mughal Trade Networks</ref> مغل دور ۾ سنڌ جي زرعي آمدني، واپاري محصولن ۽ سامونڊي تجارت سلطنت لاءِ اهم اقتصادي حيثيت رکي ٿي. [[شاھجھان]] جي دور ۾ سنڌ خاص ترقي حاصل ڪئي. ٺٽي ۾ شاندار [[شاھجھان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] تعمير ڪئي وئي، جيڪا مغل فن تعمير جو هڪ اهم شاهڪار سمجهي وڃي ٿي.<ref>UNESCO – Shah Jahan Mosque, Thatta</ref><ref>Catherine Asher, ''Architecture of Mughal India''</ref> ان دور ۾ ٺٽو علم، ادب، تصوف ۽ اسلامي تعليم جو پڻ اهم مرڪز بڻيو، جتي ڪيترائي عالم، صوفي ۽ مؤرخ سرگرم رهيا. سترهين صديءَ دوران مغل حڪمرانن سنڌ تي ''صوبيدارن'' يا ''نوابن'' جي ذريعي حڪومت ڪئي. انهن جو بنيادي ڪم انتظامي ڪنٽرول، ماليات جي وصولي، فوجي تحفظ ۽ سامونڊي واپار جي نگراني هو.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Mughals''</ref><ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire''</ref> وقت سان گڏ مغل مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي طاقتور خاندانن، خاص طور [[ڪلھوڙا خاندان]]، جو اثر وڌڻ لڳو. ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين مغل اقتدار عملي طور ڪمزور ٿي ويو ۽ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جهڙن مقامي حڪمرانن سنڌ ۾ خودمختيار اقتدار قائم ڪرڻ شروع ڪيو. آخرڪار 1737ع–1740ع جي وچ ۾ مغل سياسي ڪنٽرول تقريباً ختم ٿي ويو ۽ سنڌ تي [[ڪلھوڙا خاندان]] جي مستقل حڪومت قائم ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== مغل دور جي اهم صوبيدارن ۽ نوابن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ (ٺٽو صوبو) جا اهم مغل صوبيدار / نواب ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | عهدو ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | مغل ماتحت حڪمران | 1592ع–1593ع | مغلن اڳيان شڪست بعد اڪبر اعظم جي ماتحت رهيو؛ ارغون-ترخان اقتدار جي خاتمي ۽ مغل دور جي شروعات سان لاڳاپيل.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 2 | [[مرزا رستم صفوي]] | صوبيدار | 1593ع | سنڌ ۾ مغل انتظامي نظام جي شروعاتي عملدرآمد سان لاڳاپيل پهرين اهم مقررين مان هڪ.<ref>Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 3 | [[امير خان اول]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1629ع–1647ع | [[شاھجھان]] جي دور جو مشهور مغل گورنر؛ سندس دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام ۽ اقتصادي سرگرمين ۾ واڌ ٿي. |- | 4 | [[دولت خان مائي]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1635ع–1640ع | مغل انتظاميا جو اهم امير؛ بعد ۾ قنڌار جو گورنر پڻ مقرر ٿيو. |- | 5 | [[خواجه ڪمگار غيـرت خان]] | صوبيدار | 1640ع–1641ع | شاهجهاني دور ۾ ٺٽي جي انتظامي نگراني سنڀالي.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 6 | [[شاد خان]] | صوبيدار | 1641ع–1642ع | مغل صوبائي انتظام جي تسلسل کي برقرار رکيو.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 7 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | مغل ماتحت نواب / صوبيدار | 1701ع–1719ع | [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ''نواب'' جو لقب حاصل ڪيو؛ بعد ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |} مغل دور ۾ سنڌ کي گهڻو ڪري ''ٺٽو صوبو'' سڏيو ويندو هو. مغلن جي سياسي اقتدار سان گڏ سنڌ ۾ واپار، تعمير، سڪن جي ضرب، بندرگاهي سرگرمين ۽ اسلامي علمي ادارن کي ترقي ملي، جڏهن ته [[ٺٽو]]، [[سيوهڻ]]، [[بکر]] ۽ [[لاھري بندر]] اهم انتظامي ۽ تجارتي مرڪز بڻيا.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Thatta Subah</ref> === ڪلهوڙن جو دور === {{Main|ڪلهوڙا خاندان}} [[فائل:Tomb of Mian Yar Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي مقبري جو منظر]] [[فائل:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جو مقبرو]] مغل سلطنت جي زوال پذير دور ۾ سنڌ اندر مقامي سياسي قوتن جو اثر وڌڻ لڳو ۽ انهيءَ پسمنظر ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] سنڌ جي حڪمران گهراڻي طور اُڀريو. ڪلهوڙن جو تعلق هڪ مذهبي ۽ صوفي روايت سان وابسته خاندان سان هو، جنهن جو سياسي عروج [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ شروع ٿيو. 1701ع ۾ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ميان يار محمد کي ''خدايار خان'' جو لقب ڏنو ويو ۽ کيس مٿئين سنڌ جو انتظام سونپيو ويو، جنهن سان سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي باقاعده شروعات ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>Sarah F. D. Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> ڪلهوڙن تدريجي طور سنڌ جي مختلف علائقن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آندو ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ تقريباً سڄي سنڌ هڪ مرڪزي حڪومت هيٺ متحد ٿي وئي. 1736ع ۾ مغل درٻار عملي طور ڪلهوڙن جي خودمختيار حيثيت کي تسليم ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ هڪ نيم آزاد رياست جي صورت اختيار ڪئي.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> بهرحال، سنڌ کي [[نادر شاھ افشار]] ۽ پوءِ [[احمد شاھ دراني]] جي حملي آورن سان به واسطو پيو، جنهن سبب ڪلهوڙا حڪمرانن کي وقت بوقت فارسي ۽ افغاني بالادستي قبول ڪرڻي پئي.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> [[نادر شاهه افشار]] هندستان تي حملو ڪري [[محمد شاهه مغل]] (1719ع–1748ع) کي شڪست ڏني. شڪست کان پوءِ محمد شاهه، درياءِ اٽڪ جي اولهه وارا پنهنجا علائقا ــ دراجات، شڪارپور، بکر، سيوستان (سيوهڻ)، نصرپور ۽ ٺٽو ــ نادر شاهه جي حوالي ڪري ڇڏيا..<ref name="MubarakAli"></ref> ان کان پوءِ نادر شاهه سنڌ جي ڪلهوڙا حڪمران ميان نور محمد ڪلهوڙي (1719ع–1753ع) کان خراج طلب ڪيو ۽ کيس ڪابل اچي پنهنجي وفاداريءَ جو اظهار ڪرڻ جو حڪم ڏنو. جڏهن ميان نور محمد ان حڪم جي تعميل نه ڪئي ته نادر شاهه 1740ع ۾ سنڌ تي ڪاهه ڪئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ميان نور محمد عمرڪوٽ جي قلعي ۾ پناهه ورتي، پر نادر شاهه سندس پٺيان عمرڪوٽ پهچي قلعي جو گهيرو ڪري ڇڏيو. جڏهن ميان نور محمد کي بچاءَ جي ڪا اميد نه رهي ته هن هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. هن نادر شاهه کي هڪ ڪروڙ رپيا، قيمتي تحفا ۽ ساليانو ويهه لک رپيا خراج ڏيڻ جو واعدو ڪيو. ان کان علاوه ميان نور محمد جا ٽي پٽ يرغمال طور نادر شاهه جي حوالي ڪيا ويا.<ref name="MubarakAli"></ref> نادر شاهه سنڌ کي وڌيڪ ڪمزور ڪرڻ لاءِ ان کي ٽن حصن ۾ ورهائي ڇڏيو. سبي قلات جي حڪمران محبت خان بروهي کي ڏني وئي، شڪارپور صادق محمد خان دائودپوٽي جي حوالي ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ باقي سنڌ ميان نور محمد ڪلهوڙي وٽ رهي<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح نادر شاهه جي حملي کان پوءِ سنڌ کي تمام وڏو نقصان پهتو. هن سنڌ جو گڏ ٿيل خزانو کڻي ويو ۽ ملڪ کي سياسي ۽ مالي طور ڪمزور ڪري ڇڏيو<ref name="MubarakAli"></ref>. 1747ع ۾ نادر شاهه قتل ٿي ويو ۽ [[احمد شاهه ابدالي|احمد شاهه دراني]] افغانستان ۽ هندستان ۾ سندس قبضي هيٺ آيل علائقن جو وارث بڻيو. 1753ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] (احمد شاهه ابدالي) سنڌ تي ان بهاني سان ڪاهه ڪئي ته مقرر ڪيل خراج ادا نه ڪيو ويو هو. سنڌ جو حڪمران، جيڪو پاڻ کي ملڪ جي دفاع لاءِ ڪمزور محسوس ڪري رهيو هو، ديوان گدومل جي سربراهيءَ ۾ هڪ سفارتي وفد احمد شاهه وٽ موڪليو<ref name="MubarakAli"></ref>. گدومل افغان بادشاهه سان ڳالهيون ڪري اهو واعدو ڪيو ته سنڌ طرفان خراج باقاعدي ادا ڪيو ويندو. بهرحال، معلوم ائين ٿئي ٿو ته اهو خراج نه ته مڪمل طور ادا ڪيو ويو ۽ نه ئي مقرر وقت تي ادا ڪيو ويندو رهيو<ref name="MubarakAli"></ref>. [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] (1757ع–1772ع) کي عام طور ڪلهوڙا خاندان جو سڀ کان طاقتور ۽ ڪامياب حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. هن سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ڪيو، فوجي نظام کي منظم ڪيو ۽ 1768ع ڌاري [[حيدرآباد]] شهر جو بنياد رکيو، جيڪو بعد ۾ سنڌ جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> سندس دور ۾ سنڌ جي سرحدن، واپار، آبپاشي نظام ۽ ثقافتي سرگرمين کي به ترقي حاصل ٿي. ڪلهوڙا دور ۾ [[سنڌي ٻولي]]، تصوف، شاعري ۽ فن تعمير کي خاص هٿي ملي، ۽ [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي]] جهڙيون عظيم شخصيتون انهيءَ دور سان وابسته آهن.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> ارڙهين صديءَ جي آخري حصي ۾ ڪلهوڙا حڪومت اندروني سياسي تڪرارن، دراني مداخلتن ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] سردارن جي وڌندڙ طاقت سبب ڪمزور ٿيڻ لڳي. آخرڪار 1783ع ۾ [[هلاني جي جنگ]] ۾ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني جو آغاز ٿيو ۽ ڪلهوڙا سياسي اقتدار جو خاتمو ٿي ويو.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== ڪلهوڙا خاندان جي حڪمرانن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪلهوڙا خاندان جا حڪمران (1701ع–1783ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | 1701ع – 1719ع | [[خداآباد]] | ڪلهوڙا اقتدار جو باني حڪمران؛ مغلن طرفان ''خدايار خان'' جو لقب حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪومت جا بنياد وڌا.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref> |- | 2 | [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] | 1719ع – 1753ع | [[خداآباد]] | سنڌ کي وڏي حد تائين متحد ڪيو؛ 1736ع ۾ مغل درٻار طرفان خودمختيار حيثيت تسليم ڪئي وئي.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 3 | [[ميان مرادياب ڪلهوڙو]] | 1753ع – 1757ع | [[خداآباد]] | نور محمد جو پٽ؛ اندروني اختلافن سبب اقتدار وڃائي ويٺو.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 4 | [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] | 1757ع – 1772ع | [[خداآباد]] / [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙن جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ [[حيدرآباد]] جو بنياد وڌو ۽ سنڌ ۾ استحڪام آندو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref> |- | 5 | [[ميان سرفراز ڪلهوڙو]] | 1772ع – 1775ع | [[حيدرآباد]] | غلام شاھ جو جانشين؛ سندس دور ۾ ٽالپرن جو سياسي اثر وڌڻ لڳو.<ref>Mian Sarfraz Kalhoro</ref> |- | 6 | [[ميان غلام نبي ڪلهوڙو]] | 1775ع – 1776ع | [[حيدرآباد]] | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ اندروني سياسي بحرانن جو شڪار ٿيو.<ref>Tomb of Mian Ghulam Nabi Kalhoro</ref> |- | 7 | [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] | 1776ع – 1783ع | [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙا خاندان جو آخري مؤثر حڪمران؛ [[هلاني جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ اقتدار ختم ٿي ويو.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> |} ==== تاريخي اهميت ==== ڪلهوڙا دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي مسلم حڪمراني، سياسي اتحاد، آبپاشي نظام جي توسيع، سنڌي ثقافت جي واڌ ويجهه ۽ شهري ترقيءَ جي لحاظ کان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. [[خدا آباد]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙا شهر ڪلهوڙن جي دور ۾ سياسي مرڪزن طور اُڀريا، جڏهن ته سنڌي ادب، تصوف ۽ فن تعمير کي به غيرمعمولي فروغ حاصل ٿيو. ڪيترائي مؤرخ ڪلهوڙا دور کي مغل اقتدار ۽ ٽالپر حڪمراني جي وچ واري عبوري پر اهم قومي دور طور بيان ڪن ٿا.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> ڪلهوڙا حڪمرانن جي اها پاليسي، جنهن تحت هو افغان درٻار جي تابعداري قبول ڪندا رهيا ۽ پرڏيهي حملي آورن جي مقابلي ۾ ملڪ جو دفاع ڪرڻ کان پاسو ڪندا رهيا، واضح طور تي ڪلهوڙا خاندان جي اندروني ڪمزوريءَ کي ظاهر ڪري ٿي. هي خاندان عوامي حمايت جي بنياد تي اقتدار ۾ نه آيو هو، بلڪه ان جي حڪومت يا ته [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهن]] جي سرپرستيءَ تي يا [[دراني سلطنت|افغان بادشاهن]] جي مهربانيءَ تي قائم رهي. بار بار ٿيندڙ ذلت ۽ سياسي تذليل جي باوجود ڪلهوڙن نه پنهنجي وسيلن کي منظم ڪرڻ جي سنجيده ڪوشش ڪئي، نه ئي اهڙي فوج تيار ڪئي جيڪا پرڏيهي بالادستيءَ جي خلاف مؤثر مزاحمت ڪري سگهي. بعد ۾ ٽالپرن به گهڻي حد تائين ساڳي مفاهمتي ۽ تابعداريءَ واري پاليسي ورثي ۾ حاصل ڪئي<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—124 }}</ref> . === ٽالپر دور === {{Main|ٽالپر دور}} [[فائل:PK Hyderabad asv2020-02 img03 Talpur Tombs.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ٽالپر ميرن جا مقبرا]]، [[حيدرآباد]]]] [[فائل:Faiz Mahal Khairpur Miras.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[فيض محل]]، [[خيرپور]] ۾ واقع ٽالپر دور جو شاهي محلات]] 1783ع ۾ [[هالاڻي جي جنگ]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان]] [[ڪلهوڙا خاندان]] کي شڪست ڏئي سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو. ٽالپرن جو تعلق [[بلوچ]] قبيلائي پسمنظر سان هو، ۽ سندن مختلف شاخون اڳ ئي سنڌ ۾ آباد ٿي چڪيون هيون. ڪلهوڙا دور ۾ ٽالپر سردار فوجي ۽ انتظامي عهدن تي فائز رهيا، پر [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] ۽ ٽالپر سردارن جي وچ ۾ وڌندڙ تڪرارن، خاص طور [[مير بهرام خان ٽالپر]] ۽ سندس پٽ [[مير صوبدار خان]] جي قتل، سياسي صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ٽالپر قوتن کي منظم ڪري ڪلهوڙا اقتدار جو خاتمو آندو ۽ سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ٽالپرن سنڌ کي مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايو. [[حيدرآباد]] ۾ شاهداداڻي شاخ، [[خيرپور]] ۾ سهراباڻي شاخ، ۽ [[ميرپورخاص]] ۾ ماڻڪاڻي شاخ حڪمران بڻيون. باوجود ان جي، حيدرآباد وارا مير سياسي طور سڀ کان وڌيڪ طاقتور سمجهيا ويندا هئا. مير فتح علي خان پنهنجي ڀائرن [[مير غلام علي خان]]، [[مير ڪرم علي خان]] ۽ [[مير مراد علي خان]] سان گڏيل حڪمراني جو هڪ منفرد نظام قائم ڪيو، جنهن سبب اهي “'''چار يار'''” يا “'''چهارياري'''” جي نالي سان مشهور ٿيا.<ref>Mir Fateh Ali Khan Talpur</ref><ref>Mir Karam Ali Khan Talpur's Tomb Complex Hyderabad</ref> ٽالپر دور ۾ سنڌ جي واپار، سفارتڪاري ۽ بين الاقوامي لاڳاپن ۾ نئون مرحلو شروع ٿيو. 1808ع، 1809ع ۽ 1820ع دوران [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا سفارتي مشن سنڌ آيا، جن جو مقصد واپاري لاڳاپن جي بحالي ۽ افغانستان، ايران ۽ فرانس جي سياسي اثرن کي روڪڻ هو.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> ميرن ۽ برطانوي حڪومت جي وچ ۾ ڪيترائي معاهدا ٿيا، پر وقت سان گڏ برطانوي مداخلت وڌندي وئي. آخرڪار 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] ۾ [[چارلس نيپيئر]] جي اڳواڻي هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ کي برطانوي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ٽالپر دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي حڪمراني، فوجي تنظيم، سفارتي لاڳاپن، فن تعمير ۽ ثقافتي سرپرستي جي لحاظ کان اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ [[حيدرآباد]]، [[خيرپور]] ۽ [[ميرپورخاص]] سياسي مرڪزن طور ترقي ڪئي، جڏهن ته ڪيترائي مقبرا، قلعا ۽ محلات پڻ تعمير ڪيا ويا، جن مان [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[فيض محل]] ۽ [[ٽالپر ميرن جا مقبرا]] نمايان آهن. ==== حيدرآباد جي ٽالپر ميرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | حيدرآباد جي شاهداداڻي ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير فتح علي خان ٽالپر]] | 1783ع – 1801ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر خاندان جو باني حڪمران؛ ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي سنڌ تي اقتدار قائم ڪيو. |- | 2 | [[مير غلام علي خان ٽالپر]] | 1801ع – 1811ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سفارتي لاڳاپن جي شروعات سندس دور ۾ ٿي.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> |- | 3 | [[مير ڪرم علي خان ٽالپر]] | 1811ع – 1828ع | [[حيدرآباد]] | ادب، شاعري ۽ ثقافتي سرگرمين جي سرپرستي ڪئي. |- | 4 | [[مير مراد علي خان ٽالپر]] | 1828ع – 1833ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر حڪمراني جي گڏيل نظام کي جاري رکيو. |- | 5 | [[مير نور محمد خان ٽالپر]] | 1833ع – 1840ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سياسي اثر جي وڌندڙ دور ۾ حڪمران رهيو. |- | 6 | [[مير نصير خان ٽالپر]] | 1840ع – 1843ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپرن جو آخري حيدرآبادي حڪمران؛ 1843ع ۾ برطانوي فتح کان پوءِ اقتدار ختم ٿيو. |} ==== خيرپور جي سهراباڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-size:120%; font-weight:bold;" | خيرپور رياست جي سهراباڻي ٽالپر حڪمرانن جي فهرست (1783ع–1947ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير سهراب خان ٽالپر]] | 1783ع – 1830ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست ۽ سهراباڻي ٽالپر شاخ جو باني حڪمران. مٿئين سنڌ ۾ ٽالپر اقتدار کي منظم ڪيو. |- | 2 | [[مير رستم علي خان ٽالپر]] | 1830ع – 1842ع | [[خيرپور]] | مير سهراب خان جو جانشين. سندس دور ۾ برطانوي اثر وڌڻ لڳو ۽ اندروني جانشيني جا تڪرار پيدا ٿيا. |- | 3 | [[مير علي مراد خان ٽالپر]] | 1842ع – 1894ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو سڀ کان مشهور مير. برطانوي حڪومت سان معاهدا ڪيا؛ 1857ع جي بغاوت دوران برطانوي حڪومت جي مدد ڪئي. |- | 4 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر]] | 1894ع – 1909ع | [[خيرپور]] | مير علي مراد خان جو جانشين. سندس دور ۾ خيرپور رياست ۾ انتظامي سڌارا جاري رهيا. |- | 5 | [[مير امام بخش خان ٽالپر]] | 1909ع – 1921ع | [[خيرپور]] | تعليم جي واڌاري لاءِ مشهور. سندس دور ۾ رياست اندر ڪيترائي تعليمي ادارا قائم ٿيا. |- | 6 | [[مير علي نواز خان ٽالپر]] | 1921ع – 1935ع | [[خيرپور]] | جديد انتظامي ۽ ترقياتي منصوبن کي هٿي ڏني. خيرپور رياست جي سياسي حيثيت کي مستحڪم رکيو. |- | 7 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر ٻيون]] | 1935ع – 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو حڪمران رهيو، پر صحت جي مسئلن سبب حڪومت گهڻو ڪري ريجنسي ڪائونسل وسيلي هلندي رهي. |- | 8 | [[مير جارج علي مراد خان ٽالپر]] | 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست جو آخري خودمختيار مير. سندس دور ۾ خيرپور 3 آڪٽوبر 1947ع تي [[پاڪستان]] سان الحاق ڪيو. |} خيرپور رياست 1783ع ۾ قائم ٿي ۽ 1843ع ۾ سنڌ جي ٻين ٽالپر رياستن جي برطانوي فتح باوجود پنهنجي نيم خودمختيار حيثيت برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهي. 3 آڪٽوبر 1947ع تي خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو، جڏهن ته 1955ع ۾ ون يونٽ نظام تحت ان جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪئي وئي. ==== ميرپورخاص جي ماڻڪاڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ميرپورخاص جا ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم نوٽ |- | 1 | [[مير ٺارو خان ٽالپر]] | 1783ع – 1806ع | [[ميرپورخاص]] | ماڻڪاڻي شاخ جو باني حڪمران.<ref>List of monarchs of Sindh</ref> |- | 2 | [[مير علي مراد ٽالپر]] | 1806ع – 1829ع | [[ميرپورخاص]] | [[ميرپورخاص]] شهر کي ترقي ڏني.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |- | 3 | [[مير شير محمد خان ٽالپر]] | 1829ع – 1843ع | [[ميرپورخاص]] | “'''شيرِ سنڌ'''” جي لقب سان مشهور؛ برطانوي فوجن خلاف مزاحمت جاري رکي.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |} === برٽش دور === '''پاڪستان ٺاهڻ ۾ سنڌ جو ڪردار:'''سنڌ جي مسلمان ليڊرن جي ڪوشش سان اپريل يا مئي 1938ع ۾ سنڌ جي صوبائي مسلم ليگ جو قيام عمل ۾ آيو. 10، 11 ۽ 12 آڪٽوبر 1938ع تي سنڌ مسلم ليگ پاران، ڪراچيءَ ۾ مسلم ليگ جي هڪ وڏي ڪانفرنس سڏائي ويئي، جنهن جي صدارت قائداعظم مرحوم ڪئي. هن ڪانفرس جي موقعي تي گڏيل هندستان جي سمورن مسلم ليڊرن شرڪت ڪئي. ان ڪانفرنس کي پوءِ ”ڪراچي ڪانفرنس“ جي نالي سان سڏيو ويو. ڪانفرنس ۾ [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] مرحوم ٺهراءُ پيش ڪيو، جنهن ۾ واضح طور مطالبو ڪيو ويو، ته جن صوبن ۾ مسلمانن جي اڪثريت آهي، اتي مسلمانن جي حڪومت بنائي وڃي، ته جيئن ٻئي قومون جدا جدا ۽ آزاد آزاد حڪومتون قائم ڪري سگهن. ان موقعي تي قائداعظم مرحوم تقرير ڪندي چيو: ”مون کي يقين آهي، ته سنڌ جو صوبو، [[هندستان]] جي مسلمانن لاءِ هڪ نمونو ٿيندو، ڇاڪاڻ ته هتي جي مسلمانن وڏي بيداري جو ثبوت ڏنو آهي.“ ان کان پوءِ سنڌ جي مسلمانن پاڪستان جي تحريڪ ۾ وڏي جوش، جذبي ۽ ولولي سان حصو ورتو. سڄي هندستان ۾ پهريون ڀيرو [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائيءَ اسيمبلي]]ءَ سن 1943ع ۾ پاڪستان جي قيام جي ٺهراءُ پاس ڪيو، جيڪو محترم. [[جي ايم سيد|جي ايم.سيد]] پيس ڪيو. ٻئي ڪنهن به صوبي جي اسيمبليءَ اهڙو ٺهراءُ نه اڳ ئي پاس ڪيو هو، ۽ نه پوءِ ئي ڪا اسيمبلي پاس ڪري سگهي.<ref>آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌي شاعري ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛آڪٽوبر نومبر، ڊسمبر 1985ع</ref> === برطانوي دور === {{Main|سنڌ تي برطانوي راڄ}} 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جنرل [[سر چارلس نيپئر]] جي قيادت هيٺ، [[ٽالپر دور|ٽالپر حڪومت]] کي شڪست ڏئي سنڌ تي قبضو ڪيو.<ref>Charles Napier, ''Conquest of Sindh''</ref><ref>A. W. Hughes, ''A Gazetteer of the Province of Sind''</ref> قبضي کان پوءِ سنڌ کي برطانوي انتظام هيٺ آندو ويو ۽ شروعاتي طور الڳ انتظامي يونٽ طور هلايو ويو، پر 1847ع ۾ ان کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] ۾ ضم ڪيو ويو. ايندڙ لڳ ڀڳ نو ڏهاڪن تائين سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي. هن دور ۾ ريلوي، آبپاشي، بندرگاهن، عدالتي نظام ۽ جديد بيوروڪريسي جو بنياد وڌو ويو، پر ساڳئي وقت نوآبادياتي مالياتي پاليسين ۽ زمينداري ڍانچي سبب مقامي آباديءَ کي مختلف معاشي ۽ سياسي مسئلن کي به منهن ڏيڻو پيو.<ref>Sarah Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> سنڌ جي مسلمان، هندو، واپاري ۽ زميندار حلقن طرفان ڊگهي سياسي جدوجهد کان پوءِ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري 1 اپريل 1936ع تي هڪ الڳ صوبو بڻايو ويو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> ==== بمبئي پريزيڊنسي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جا انتظامي مرحلا |- ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | انتظامي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | 1843ع – 1847ع | برطانوي فوجي ۽ ڪمشنري انتظام | سنڌ تي قبضي کان پوءِ سر چارلس نيپئر جي سربراهي ۾ الڳ انتظامي يونٽ طور حڪومت ڪئي وئي. |- | 1847ع – 1936ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] | سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي ۽ بمبئي جي گورنرن جي ماتحت انتظام هلندو رهيو. |- | 1936ع – 1947ع | الڳ صوبو | [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي الڳ صوبو بڻايو ويو. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي دوران گورنر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل برطانوي منتظم ۽ گورنر (1843ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دور (مدت) ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ لاءِ مختصر ڪردار |- | 1 | [[چارلس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | سنڌ جو فوجي ۽ سول منتظم | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ تي برطانوي قبضو مستحڪم ڪيو؛ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو ۽ جديد نوآبادياتي انتظام جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[سر جارج آرٿر]] | 1847ع – 1852ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو گورنر | سنڌ جي برطانوي انتظام کي بمبئي پريزيڊنسي جي نظام سان وڌيڪ مربوط ڪيو. |- | 3 | [[لارڊ ايلفنسٽن]] | 1853ع – 1860ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | عدالتي، مالي ۽ روينيو سڌارن وسيلي سنڌ کي نوآبادياتي انتظامي ڍانچي سان وڌيڪ ڳنڍيو. |- | 4 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | سنڌ جو ڪمشنر | سنڌ ۾ ريلوي، ٽيليگراف، تعليم ۽ جديد شهري انتظام جي شروعات ڪندڙ اهم برطانوي منتظم. |- | 5 | [[سر سيمور فٽزجيرالڊ]] | 1867ع – 1872ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | انتظامي توسيع ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪيو. |- | 6 | [[سر رچرڊ ٽيمپل]] | 1877ع – 1880ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | ڏڪار جي دور ۾ امدادي ۽ مالياتي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 7 | [[لارڊ ري]] | 1885ع – 1890ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | تعليم، مڪاني خوداختياري ۽ ميونسپل ادارن جي ترقيءَ جي حمايت ڪئي. |- | 8 | [[لارڊ ليمينگٽن]] | 1903ع – 1907ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | قانوني ۽ ميونسپل ادارن جي واڌ ويجهه لاءِ قدم کنيا. |- | 9 | [[سر جارج لائيڊ]] | 1918ع – 1923ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | پهرين عالمي جنگ کان پوءِ سياسي تحريڪن ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪئي. |- | 10 | [[سر فريڊرڪ سائيڪس]] | 1928ع – 1933ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | سنڌ جي علحده صوبي واري مطالبي تي ٿيندڙ آئيني بحثن دوران انتظام سنڀاليو. |- | 11 | [[سر ليزلي ولسن]] | 1923ع – 1928ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | آئيني سڌارن ۽ سنڌ جي سياسي تحريڪن واري دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 12 | [[سر جان بيومونٽ]] | 1933ع – 1936ع | بمبئي هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس / عبوري انتظامي ڪردار | سنڌ جي بمبئي کان علحدگي واري آئيني عمل سان لاڳاپيل دور ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي ۾ شموليت بعد سنڌ جا ڪمشنر ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي ڪمشنر (1843ع–1936ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ خدمت ! style="background:#99CCFF;" | عهدي جي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | پهريون ڪمشنر | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ ۾ برطانوي انتظام جو بنياد وڌو، فوجي ۽ سول حڪومت کي منظم ڪيو ۽ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو. |- | 2 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | ڪمشنر | سنڌ جي جديد انتظامي ڍانچي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو؛ رستن، تعليم، ميونسپل ادارن، مواصلات ۽ واپار جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. |- | 3 | [[وليم لوئس ميري ويدر]] | 1860ع – 1867ع | ڪمشنر | ڪراچي جي بندرگاهه جي ترقي، سرحدي امن امان ۽ مواصلاتي نظام جي بهتري لاءِ ڪم ڪيو. |- | 4 | [[سر وليم ميري ويدر]] | 1867ع – 1877ع | ڪمشنر | ريلوي، واپار ۽ انتظامي ادارن جي توسيع سان سنڌ جي معاشي ترقيءَ ۾ حصو ورتو. |- | 5 | [[سر جيمس فرگوسن]] | 1877ع – 1880ع | ڪمشنر | زمينداري ۽ روينيو نظام ۾ سڌارا آندا ۽ آبپاشي منصوبن کي هٿي ڏني. |- | 6 | [[جيمس گائلز]] | 1880ع – 1887ع | ڪمشنر | شهري انتظام، ميونسپل ادارن ۽ مقامي حڪومتن جي ڪارڪردگي کي مضبوط ڪيو. |- | 7 | [[چارلس پرچاس]] | 1887ع – 1891ع | ڪمشنر | واپار، مواصلات ۽ بندرگاهي سرگرمين جي واڌاري تي ڌيان ڏنو. |- | 8 | [[اي. ڊبليو. هيوز]] | 1891ع – 1897ع | ڪمشنر | زرعي ترقي، آبپاشي ۽ سنڌ بابت تاريخي ۽ انتظامي مطالعي ۾ نمايان خدمتون سرانجام ڏنيون. |- | 9 | [[ايڇ. ايم. جيمس]] | 1897ع – 1901ع | ڪمشنر | روينيو رڪارڊ، زمينن جي سروي ۽ مردم شماريءَ جي عمل کي وڌيڪ منظم بڻايو. |- | 10 | [[اي. ايڇ. ايس. ڪيلي]] | 1901ع – 1906ع | ڪمشنر | تعليم، مقامي ادارن ۽ انتظامي رابطن جي توسيع لاءِ قدم کنيا. |- | 11 | [[سي. اي. فيرگوسن]] | 1906ع – 1911ع | ڪمشنر | سياسي بيداريءَ جي شروعاتي دور ۾ انتظامي استحڪام برقرار رکيو. |- | 12 | [[ايڇ. اي. ايل. هيلي]] | 1911ع – 1916ع | ڪمشنر | پهرين عالمي جنگ دوران سنڌ جي سول انتظام ۽ امن امان جي نگراني ڪئي. |- | 13 | [[اي. ڊبليو. پي. ڪيري]] | 1916ع – 1921ع | ڪمشنر | خلافت تحريڪ ۽ ٻين سياسي تحريڪن واري دور ۾ انتظامي ذميواريون سنڀاليون. |- | 14 | [[ايڇ. ٽي. سورلي]] | 1921ع – 1925ع | ڪمشنر | مقامي نمائندگي، تعليمي ترقي ۽ سياسي سڌارن جي دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 15 | [[اي. ايل. ايڇ. ايٽڪن]] | 1925ع – 1930ع | ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي کان علحدگيءَ بابت آئيني بحثن واري مرحلي ۾ انتظامي ذميواريون نڀايون. |- | 16 | [[ايڇ. ٽي. ليمبرٽ]] | 1930ع – 1936ع | آخري ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان علحدگي ۽ 1 اپريل 1936ع تي الڳ صوبي جي قيام تائين انتظام سنڀاليو. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪمشنر دور جون اهم خصوصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ترقيون |- | انتظام | جديد ضلعي، روينيو ۽ عدالتي نظام جو قيام |- | آمدورفت | ريلوي، سڙڪن ۽ ڪراچي بندرگاهه جي توسيع |- | آبپاشي | ڪئنالن ۽ زرعي آبادڪاريءَ جي منصوبن جي شروعات |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ تعليمي ادارن جو قيام |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي شعور ۽ آئيني جدوجهد |} 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ جو انتظام بنيادي طور "ڪمشنر سنڌ" جي عهدي هيٺ هلندو رهيو،م ۽ سندن آفيس ڪراچيءَ ۾ ھئي. جڏهن ته بمبئي پريزيڊنسي جا گورنر سڄي پريزيڊنسي (جنھن ۾ بمبئي ، گجرات ۽ سنڌ جا علائقا شامل ھيا) جا اعليٰ انتظامي سربراهه هوندا هئا ۽ انھن جي آفيس بمبئي شھر ۾ واقع ھئي. ==== سنڌ جي الڳ صوبي جا برطانوي گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي گورنر (1936ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[سر لينسلٽ گراهم]] | 1936ع – 1941ع | سنڌ جو پهريون گورنر؛ الڳ صوبي جي انتظامي ڍانچي ۽ صوبائي اسيمبلي جي قيام جي نگراني ڪئي. |- | 2 | [[سر هيو ڊائو]] | 1941ع – 1946ع | ٻي عالمي جنگ دوران سنڌ جو انتظام سنڀاليو؛ جنگي ۽ معاشي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 3 | [[سر فرانسس موڊي]] | 1946ع – 14 آگسٽ 1947ع | برطانوي دور جو آخري گورنر؛ پاڪستان جي قيام تائين سنڌ جي انتظام جو ذميوار رهيو. |} ==== برطانوي دور جون نمايان خاصيتون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور ۾ سنڌ ۾ اهم تبديليون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اهم ترقيون |- | آمدورفت | ريلوي لائينن، سڙڪن ۽ بندرگاهن جي تعمير |- | آبپاشي | [[سکر بئراج]] سميت جديد آبپاشي منصوبن جو آغاز |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ سرڪاري تعليمي نظام جو قيام |- | انتظام | جديد عدالتي، روينيو ۽ سول سروس نظام جو نفاذ |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي تحريڪ ۽ 1936ع ۾ صوبائي حيثيت جو حصول |} === برطانوي دور جي وزيراعظمن (پريميئرن) جي فهرست === 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي، تنهن ڪري ان عرصي دوران سنڌ ۾ وزيراعظم (Premier) يا وزيراعليٰ (Chief Minister) جو ڪو الڳ عهدو موجود نه هو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935]] تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿيڻ کان پوءِ 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو چونڊيل وزارت قائم ٿي، جنهن جي سربراهه کي ''پريميئر آف سنڌ'' چيو ويندو هو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي سنڌ جا پريميئر (1937ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | سياسي وابستگي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[الله بخش سومرو]] | 1 اپريل 1937ع – 18 اپريل 1938ع | [[سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي]] | سنڌ جي پهرين چونڊيل وزارت جو سربراهه. صوبائي خودمختياري جي شروعاتي مرحلي ۾ انتظامي ڍانچي کي مستحڪم بڻايو ۽ بين المذاهب هم آهنگيءَ کي فروغ ڏنو. |- | 2 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 18 اپريل 1938ع – 23 مارچ 1940ع | آزاد اتحاد / بعد ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[الله بخش سومرو]] | 23 مارچ 1940ع – 14 آڪٽوبر 1942ع | آزاد اتحاد | برطانوي پاليسين تي تنقيد ڪئي؛ هندستان جي ورهاڱي ۽ فرقيواريت جي مخالفت ڪئي؛ آخرڪار گورنر طرفان برطرف ڪيو ويو. |- | 4 | [[علي محمد راشد]] | 14 آڪٽوبر 1942ع – 7 جنوري 1944ع | مسلم ليگ حامي اتحاد | ٻي عالمي جنگ جي دور ۾ سنڌ جو انتظام سنڀاليو ۽ سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 7 جنوري 1944ع – 26 اپريل 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | [[پاڪستان تحريڪ]] دوران مسلم ليگ جي سياسي اثر کي مضبوط ڪيو ۽ سنڌ اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حمايت واري قرارداد جي حمايت ڪئي. |- | 6 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 26 اپريل 1947ع – 14 آگسٽ 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | برطانوي دور جو آخري پريميئر؛ پاڪستان جي قيام کان اڳ انتظامي منتقلي ۽ نئين رياستي ڍانچي جي تيارين جي نگراني ڪئي. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جي سنڌي وزارتن جون نمايان خاصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان پيش رفت |- | صوبائي خودمختياري | 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو ذميوار ۽ چونڊيل حڪومت جو قيام |- | قانون سازي | سنڌ اسيمبليءَ وسيلي مقامي قانون سازي ۽ انتظامي پاليسين جي شروعات |- | سياست | مسلم ليگ، سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي ۽ آزاد گروپن جي وچ ۾ سياسي مقابلو |- | پاڪستان تحريڪ | سنڌ اسيمبلي هندستان جي پهرين صوبائي اسيمبلي هئي جنهن پاڪستان جي حمايت ۾ قرارداد منظور ڪئي |- | انتظام | بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور مستقل انتظامي ادارن جي ترقي |} 1937ع کان 1947ع تائين سنڌ جي حڪومت جي سربراهه لاءِ سرڪاري اصطلاح ''پرميئر آف سنڌ'' (پريميئر آف سنڌ) استعمال ٿيندو هو. "وزيراعليٰ" (چيف منسٽر) جو اصطلاح پاڪستان جي قيام کان پوءِ وڌيڪ عام ٿيو. ===پاڪستان جي قيام بعد=== ====ون يونٽ کان اڳ جو دؤر==== ==== ون يونٽ وارو دور==== ==== ون يونٽ کان پوء وارو دور==== ====1988ع کان پوءِ جو نئون دؤر==== == سنڌ جي جاگرافي، آبھوا ۽ قدرتي وسيلا== {{Main|سنڌ جي جاگرافي}} ===جاگرافي=== [[فائل:Sindh 2.jpg|220px|thumb|کاٻو|سنڌ]] سنڌ پاڪستان جي چئن صوبن مان رقبي جي لحاظ کان ٽيون وڏو صوبو آهي، جنهن جو ڪل رقبو لڳ ڀڳ 54,407.2 چورس ميل آهي. هي صوبو هيٺين سنڌو طاس (لوئر انڊس بيسن) جو اهم حصو آهي ۽ جغرافيائي طور 23°40′ کان 28°30′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 66°40′ کان 71°05′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. سنڌ اتر کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 540 ڪلوميٽر ڊگهي ۽ اوڀر کان اولهه طرف سراسري طور تقريباً 281 ڪلوميٽر ويڪري آهي، جڏهن ته ان جي وڌ ۾ وڌ ويڪر لڳ ڀڳ 250 ڪلوميٽر آهي. [[فائل:Sindh-Map.PNG|thumb|220px|کاٻو|سنڌ جو نقشو]] ==== طبعي بناوت ==== جغرافيائي بناوت جي لحاظ کان سنڌ جو گهڻو حصو هموار ميداني علائقو آهي. صوبي جي اولهه پاسي ڪوهستاني خطو واقع آهي، جتي ڪيرٿر جبلن جو بنجر سلسلو موجود آهي، جڏهن ته اوڀر طرف بهاولپور جي سرحدن کان وٺي رن آف ڪڇ تائين ريتيلي پٽي پکڙيل آهي. انهن ٻنهي علائقن جي وچ ۾ سنڌو ماٿري واقع آهي، جيڪا ڏکڻ اولھه طرف وڃي ڊيلٽائي علائقي ۾ ختم ٿئي ٿي. هي علائقو زرخيز اليويل مٽيءَ سبب زراعت لاءِ نهايت موزون آهي. صوبي جي وچئين حصي ۾ سکر بئراج ذريعي مستقل پاڻيءَ جي فراهمي موجود آهي، جيڪا سنڌ کي زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل معاشي سرگرمين لاءِ وڏي صلاحيت فراهم ڪري ٿي<ref name="گدواڻي"></ref>. طبعي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ جا اوڀر وارا ريگستاني علائقا [[راجپوتانا]] سان ۽ اولهه وارا جابلو علائقا بلوچستان سان ملن آهن. جڏهن ته “سنڌ” جو بنيادي تصور انهيءَ زرخيز ميداني علائقي سان جڙيل آهي، جيڪو سنڌو درياهه جي وهڪري سان وجود ۾ آيو آهي. سنڌ جو موجوده جغرافيائي علائقو تقريباً 23°35′ کان 27°30′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 66°42′ کان 71°10′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي<ref name="گدواڻي"></ref>. انگريزن جي شروعاتي دور ۾ سنڌ کي “ننڍو مصر” سڏيو ويو، ڇاڪاڻ ته سنڌو ۽ نيل درياهن جي هيٺانهين ماٿرين ۾ نمايان جغرافيائي مشابهت موجود آهي. ٻنهي علائقن ۾ ٽن مکيه طبعي حصن، جابلو، ڪچو ميداني علائقو ۽ ريگستان، ساڳي ترتيب سان نظر اچن ٿا. ٻنهي ماٿرين جي زرخيزي برسات بدران سالياني ٻوڏ تي دارومدار رکي ٿي، ۽ ٻنهي علائقن ۾ نباتات ۽ حيوانات ۾ به نمايان هڪجهڙائي ملي ٿي<ref name="گدواڻي"></ref>. سنڌ کي عام طور پنج مکيه طبعي ڀاڱن ۾ ورهايو وڃي ٿو<ref name="گدواڻي"></ref>: *[[سرو، (سنڌ)|سرو]]، *[[سنڌ جو وچولو|وچولو]]، *[[لاڙ(سنڌ)|لاڙ]]، *[[سنڌ جو ڪوهستان|ڪوهستان]] ۽ *[[سنڌ جا رڻپٽ|ريگستان]]. تفصيلي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ ۾ جابلو، ٽاڪراڻي، پڪي، ڪچي، ڪلراٺي، چيڪي، وارياسي ۽ بياباني زمين جا سڀئي قسم موجود آهن. اهڙيءَ ريت سنڌ جي آبهوا ٿڌي کان معتدل ۽ گرم تائين مختلف صورتن ۾ ملي ٿي، جنهن سبب هتي نباتاتي تنوع تمام گهڻو آهي ۽ دنيا جي ڪيترن علائقن جا وڻ ٻوٽا سنڌ جي مختلف حصن ۾ پوکڻ جي صلاحيت رکن ٿا<ref name="گدواڻي">{{cite journal |last=گدواڻي |first=منو تولارام |title=سنڌيت |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1962 |language=sd}}</ref>. ==== سنڌ جا ريگستان ==== سنڌ جي زمين جو وڏو حصو ريگستاني نوعيت جو آهي. صوبي جي اوڀر سرحد تي ٿرپارڪر واقع آهي، جتي وڏا ريتيلا ٽڪرا موجود آهن. هي ريگستان راجستان ريگستان جي تسلسل طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ ان جو ڪل رقبو لڳ ڀڳ 13,100 چورس ميل آهي. سنڌو ماٿريءَ جي اوڀر پاسي ٿر جو وسيع ريگستان واقع آهي، جيڪو هندستان جي راجپوتانا علائقي تائين پکڙيل آهي. هي ريگستان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ميلن تائين لڳاتار وارياسي علائقو آهي، جيڪو ڏکڻ طرف ڪڇ جي رڻ تائين وڃي ٿو. ٿر ۽ سنڌو ڪچي جي وچ ۾ حدون ڪجهه علائقن ۾ واضح آهن، جڏهن ته اتر طرف وارياسي ڀٽون ڪچي جي ميداني علائقن اندر گهڻي حد تائين داخل ٿين ٿيون. موسمي تبديليون، خاص طور ڏکڻ اولهه واري چوماسي جي شدت، انهن حدن کي وقت بوقت تبديل ڪنديون رهن ٿيون. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#E75480; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ريگستان |- style="background:#F7A8C4; text-align:center;" ! نمبر ! ريگستان جو نالو ! ايراضي ! جغرافيائي هنڌ (ضلعا / تعلقا) ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[ٿر ريگستان]] | تقريباً 200,000 چورس ڪلوميٽر (مجموعي ٿر؛ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 15٪) | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] | [[ڏکڻ ايشيا]] جو وڏو ريگستان، سنڌ جي اوڀر حصي ۾ واقع آهي، زراعت، مالداري ۽ ثقافتي لحاظ کان اهم علائقو آهي۔ |- | 2 | [[نارا ريگستان]] | تقريباً 23,000 چورس ڪلوميٽر | [[خيرپور ضلعو]]، [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[نارا ڪئنال]] ڀرسان علائقا) | ٿر ريگستان جو اتر-اولهه طرف وڌايل حصو، نارا ڪئنال سبب هتي انساني آبادين ۽ مالداري موجود آهي۔ |- | 3 | [[اڇڙو ٿر]] | ٿر ريگستان جو حصو (مخصوص ايراضي واضح ناهي) | [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[کپرو تعلقو]]) | اڇي واري ۽ لوڻياٺ زمين سبب “اڇرو ٿر” سڏجي ٿو، ٿر جو منفرد قدرتي خطو آهي۔ |} {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! ريگستان جو نالو ! ايراضي ! جغرافيائي هنڌ (ضلعا / تعلقا) ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[ٿر ريگستان]] (ٿر ڊيزرٽ) | تقريباً 200,000 چورس ڪلوميٽر (مجموعي ٿر؛ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 15٪) | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] [[ڏکڻ ايشيا]] جو وڏو ريگستان، سنڌ جي اوڀر حصي ۾ واقع آهي، زراعت، مالداري ۽ ثقافتي لحاظ کان اهم علائقو آهي۔ 2 [[نارا ريگستان]] (نارا ڊيزرٽ) تقريباً 23,000 چورس ڪلوميٽر [[خيرپور ضلعو]]، [[ساگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[نارا ڪئنال]] ڀرسان علائقا) ٿر ريگستان جو اتر-اولهه طرف وڌايل حصو، نارا ڪئنال سبب هتي انساني آبادين ۽ مالداري موجود آهي۔ - 3 [[اڇڙو ٿر]] (وائيٽ ڊيزرٽ) ٿر ريگستان جو حصو (مخصوص ايراضي واضح ناهي) [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[کپرو تعلقو]]) اڇي واري ۽ لوڻياٺ زمين سبب “اڇرو ٿر” سڏجي ٿو، ٿر جو منفرد قدرتي خطو آهي۔ } ==== سنڌ جا جبل ==== سنڌ ۾ اهم جابلو يا پھاڙي سلسلا عام طور ٽن قسمن ۾ بيان ڪيا وڃن ٿا: (1) [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو سلسلو، (2) [[ڪارونجهر]] (ننگرپارڪر) جون ٽڪريون/سلسلو، ۽ (3) [[گنجو ٽڪر]] (حيدرآباد) وارو پٿريلو سلسلو/ريج، جڏهن ته سنڌ ۾ ٻيا پٿريلا اُڀار (outcrops) به ملن ٿا، پر سڀني کي “مڪمل جبلن جا سلسلا” قرار ڏيڻ تي ماخذن ۾ يڪسانيت ناهي<ref name=" وڪي"> {{Cite news |title= Wikipedia English|url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_ }}</ref><ref name=" برٽنيڪا"> {{Cite news |title= Wikipedia English|url=Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Sind }}</ref>. ==== کيرٿر جبلن جو سلسلو ==== [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو سلسلو (کيرٿر رينج) سنڌ جو سڀ کان وڏو جبلِي نظام آهي، جيڪو سنڌ–بلوچستان سرحد سان گڏ اتر کان ڏکڻ طرف پکڙيل آهي<ref name=" وڪي"></ref>. ڪيترا عام حوالا هن سلسلي جي ڊگھائي لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽر بيان ڪن ٿا<ref name=" وڪي"></ref>. هن سلسلي ۾ سنڌ اندر اهم جبلِي علائقا خاص طور دادو ۽ ڀرپاسي جي پهاڙي پٽي (ڪوھستان) ۾ ايندا آهن<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. ===== اهم چوٽيون ۽ اوچايون ===== ڪيرٿر جي بلند ترين چوٽي طور ڪيترن حوالن ۾ زرڊڪ چوٽي (زَرڊَڪ پِيڪ) لڳ ڀڳ 2,134 ميٽر ڄاڻايل آهي<ref name=" وڪي"></ref>. سنڌ اندر ڪيرٿر سان وابسته هڪ مشهور بلند مقام [[گورک هل]] آهي، جنهن کي علمي مطالعي ۾ لڳ ڀڳ 5,688 فُٽ (تقريباً 1,734 ميٽر) اوچو بيان ڪيو ويو آهي<ref name="pakbs"></ref>. ===== اهم لنگهه ===== سنڌ جي تاريخي آمدرفت ۾ [[لڪي لنگھ|لڪي پاس]] (لڪ پاس) کي کيرٿر واري پهاڙي پٽي جو اهم قدرتي لنگهه سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" وڪي"></ref>. ==== ڪارونجهر ==== [[ڪارونجهر]] ڏکڻ اوڀر سنڌ ۾ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ننگرپارڪر]] ڀرسان واقع هڪ اهم ٽڪريلو سلسلو آهي<ref name=" وڪي"></ref>. هن علائقي بابت ڪيترن عوامي ۽ دستاويزي حوالن ۾ ڊگھائي لڳ ڀڳ 19 ڪلوميٽر ۽ وڌ ۾ وڌ اوچائي لڳ ڀڳ 305 ميٽر بيان ٿيل ملي ٿي<ref name="اٽلس">{{Cite news|title=https://ejatlas.org/conflict/karoonjhar-mountains-a-potential-granite-mine-by-al-sami-group }}</ref>. ڪارونجهر کي سنڌ جي گرينائيٽ، پٿريلي بناوٽ ۽ قدرتي منظرنامي جي ڪري به سڃاتو وڃي ٿو<ref name="اٽلس"></ref>. ==== گنجو ٽڪر ==== [[گنجو ٽڪر]] حيدرآباد وارو پٿريلو سلسلو/ريج آهي. گنجو ٽڪر [[حيدرآباد]] جي جغرافيائي سڃاڻپ ۾ ذڪر ٿيندڙ هڪ پٿريلو ريج يا ٽڪريلو علائقو آهي، جنهن کي حيدرآباد جي مقامي زميني بناوٽ سان جوڙيو وڃي ٿو<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. هي علائقو کيرٿر جهڙي ڊگهي جبلِي قطار نه، پر [[سنڌو درياھ]] جي ڀرسان پٿريلي اُڀارن جي صورت ۾ سڃاتو وڃي ٿو<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. === ميداني علائقا === سنڌ جو وڏو حصو [[سنڌو درياھ]] جي آندل زرخيز لٽ سان ٺهيل ميداني علائقن تي مشتمل آهي. سنڌو ماٿري صوبي جو بنيادي زرعي ۽ آبادي وارو خطو آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين پکڙيل آهي. هي علائقو زرخيز اليويل مٽي، آبپاشي نظام ۽ زرعي پيداوار جي ڪري سنڌ جي معاشي زندگيءَ جو مرڪز رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي"></ref>. سنڌو ماٿريءَ ۽ اولهه وارن جبلستاني علائقن جي وچ ۾ هڪ سوڙهو ميداني خطو واقع آهي، جنهن کي مقامي طور [[ڪاڇو]] چيو وڃي ٿو. ڪاڇو جبلن مان وهندڙ نين ۽ نالن جي آندل لٽ سان ٺهيل آهي، جنهن جي مٽي [[سنڌو درياھ]] جي لٽ کان مختلف آهي. هي علائقو قدرتي طور خشڪ، گهٽ زرخيزي وارو ۽ گهٽ آباديءَ وارو آهي، جنهن سبب اهو تاريخي طور سنڌ جي مکيه ميداني علائقن کان جدا سڃاتو ويو آهي<ref name="autogenerated1"></ref>. ڪاڇي جي اولهه طرف ڪوهستاني ٽڪرن جو سلسلو [[منڇر ڍنڍ]] تائين نسبتاً مسلسل نظر اچي ٿو، جڏهن ته منڇر کان ڏکڻ طرف جبل ٽٽل صورت ۾ موجود آهن ۽ انهن جي وچ ۾ هموار ميداني علائقا ملن ٿا. ڏکڻ طرف ويندي هي علائقو آهستي آهستي ويڪر ۾ وڌي ٿو ۽ واضح اولهه سرحد ختم ٿيندي نظر اچي ٿي. هن پاسي [[حب درياهه]] کان اڳتي لس جو ميدان واقع آهي، جيڪو عربي سمنڊ جي ڪناري کان لڳ ڀڳ ساٺ ميل اتر طرف پکڙيل آهي. لس جو ميدان پورالي ندي ۽ ٻين ننڍين نين جي آندل لٽ سان ٺهيل آهي ۽ جغرافيائي لحاظ کان ڪاڇي سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيتوڻيڪ سياسي طور گهڻو ڪري سنڌ کان ڌار رهيو آهي<ref name="autogenerated1"></ref>. === ٻيلا === سنڌ جي نباتاتي تنوع تي ان جي مختلف زميني بناوتن، آبهوا ۽ آبپاشي نظام جو گهرو اثر آهي. سنڌ ۾ دريائي، سامونڊي، آبپاشي ۽ قدرتي ٻيلن جا مختلف قسم ملن ٿا. صوبي ۾ جابلو، ٽاڪراڻي، پڪي، ڪچي، ڪلراٺي، چيڪي، وارياسي ۽ بياباني زمين جا سڀئي قسم موجود آهن. اهڙيءَ ريت سنڌ جي آبهوا ٿڌي کان معتدل ۽ گرم تائين مختلف صورتن ۾ ملي ٿي، جنهن سبب هتي نباتاتي تنوع تمام گهڻو آهي ۽ دنيا جي ڪيترن علائقن جا وڻ ٻوٽا سنڌ جي مختلف حصن ۾ پوکڻ جي صلاحيت رکن ٿا<ref name="autogenerated1"></ref>. ==== سامونڊي پٽي ==== سنڌ جو ساحلي علائقو ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهي، جيڪو اوڀر ۾ [[سر ڪريڪ]] (ڀارت سان سرحد) کان وٺي اولهه ۾ [[حب درياهه]] (بلوچستان سان سرحد) تائين پکڙيل آهي. هي ساحلي پٽي لڳ ڀڳ 350 ڪلوميٽر ڊگهي آهي ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لڳل آهي. سامونڊي علائقو بنيادي طور ٻن حصن ۾ ورهايل آهي: [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ ڪريڪ علائقو، ۽ [[ڪراچي]] جو ساحلي حصو<ref name=" ايڪانومي"></ref>. ==== ٻيٽ ==== سنڌ جي سامونڊي پٽي ۽ سنڌو ڊيلٽا واري علائقي ۾ ڪيترائي قدرتي ٻيٽ موجود آهن، جيڪي سامونڊي حياتيات، مڇيگيري، آبي پکين ۽ مينگروو ٻيلن جي لحاظ کان وڏي اهميت رکن ٿا. سنڌ جي ساحلي ٻيٽن جو وڏو حصو سنڌو ڊيلٽا ۽ ڪريڪ نظام سان لاڳاپيل آهي<ref name=" ايڪانومي"></ref>. === قدرتي وسيلا === قدرتي وسيلن جي حوالي سان سنڌ معدنيات سان مالا مال صوبو آهي. هتي ڪوئلي جا وڏا ذخيرا خاص طور تي [[ٿرپارڪر]] ۽ [[لاکهرا]] علائقن ۾ موجود آهن، جن مان ٿر جو ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ حڪومت طرفان ڪڍيو پيو وڃي. ان کان علاوه لوهه، چونا پٿر ۽ لوڻ جا ذخيرا پڻ ملن ٿا. جپسم وڏي مقدار ۾ ماري پور ۽ نئن گج جي ڪنارن تي، ڀاڳي ٿورو جبل ڀرسان ملي ٿي. سنڌ ۾ تيل، گئس ۽ پيٽروليم جا وسيع ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي سڄي ملڪ جي توانائي ضرورتن لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ٿر ريگستان ۾ نفيس واري، چائنا ڪلي ۽ گرينائيٽ پٿر پڻ ملن ٿا<ref name=" ايڪانومي"></ref>. === سنڌ جي آبهوا === {{Main|سنڌ جي آبهوا}} سنڌ جي آبهوا بنيادي طور تي خشڪ ۽ انتهائي درجا حرارت واري آهي، جنهن ۾ گرمي ۽ ٿڌ ٻنهي جون شدت واريون حالتون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. برسات غير يقيني ۽ گهٽ مقدار ۾ ٿئي ٿي، جڏهن ته گرمي جو دور گهڻو ڊگهو هوندو آهي. سامونڊي ڪناري سان لڳ علائقن ۾ آبهوا نسبتاً گهميل رهي ٿي، ڇاڪاڻ ⁠تہ اهي علائقا عربي سمنڊ مان ايندڙ سامونڊي هيرن جي اثر هيٺ آهن. اهي هيرون عام طور سال جا لڳ ڀڳ چار مهينا لڳنديون آهن ۽ انهن جي ڪري ساحلي ۽ ويجهن اندرين علائقن ۾ ٿڌڪار ۽ نمي پيدا ٿئي ٿي. ڏکڻ اولهه وارو چوماسو جون کان سيپٽمبر تائين سنڌ مٿان گذري ٿو، پر اڪثر حالتن ۾ ان مان گھڻي برسات نٿي پوي. [[چوماسو|چوماسي]] جا ڪڪر گهڻو ڪري تپيل زمين مٿان گذرڻ دوران ٻاڦ بڻجي وڃن ٿا، جنهن سبب مينهن جي مقدار تمام محدود رهي ٿي. البت، چوماسي جي موجودگي هوا جي گرمي گهٽائي ٿي ۽ ڪجهه وقت لاءِ ٿڌاڻ پيدا ٿئي ٿي، خاص ڪري ڏکڻ سنڌ ۽ ٿر جي ڏاکڻي حصن ۾، جتي اها گرم ريگستاني هوا جي جاءِ وٺي ٿي. سنڌوءَ جي ميداني علائقي ۾ [[سامونڊي هير]] جو اثر اتر طرف محدود آهي ۽ عام طور حيدرآباد کان اڳتي پڊعيدن تائين پهچي ٿو. ان کان اتر طرف، خاص طور لڪي ٽڪرين جي ڏکڻي ڇيڙي کان اڳتي، سامونڊي هير جو اثر تقريباً ختم ٿي وڃي ٿو. اهڙا علائقا مٿين سنڌ جي سخت آبهوا هيٺ اچن ٿا، جتي گرمي جو دور ست مهينا يا ان کان وڌيڪ رهي ٿو. مٿين سنڌ ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. اپريل کان پوءِ راتيون به ٻوسٽ واريون ٿين ٿيون ۽ گرمي پد گهڻو ڪري پرهه کان اڳ به 100°F کان هيٺ نٿو لهي. مئي ۽ جون جي مهينن ۾ ڇانوَ ۾ گرمي پد 120°F کان 125°F تائين پهچي سگهي ٿو. هي علائقو انتهائي خشڪ هوندو آهي ۽ گرم، خشڪ هوائون (لُڪ) عام آهن. برسات جيڪڏهن پوي به ٿي ته اها اڪثر ٿوري وقت لاءِ ۽ تيز وسڪاري جي صورت ۾ ٿئي ٿي. آبهوا جي بنياد تي سنڌ کي مقامي طور ٽي حصا سمجهيو وڃي ٿو: سرو (مٿين سنڌ)، وچولو (وچ سنڌ)، ۽ لاڙ (هيٺين سنڌ). غير مقامي ورهاست ۾ سنڌ کي عام طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهايو ويندو آهي، ۽ سياسي ۽ انتظامي ورڇ به گهڻو ڪري انهيءَ بنياد تي رهي آهي. آبهوا جي هن تفاوت جي باوجود، سنڌ جي نباتات ۾ وڏو بنيادي فرق نظر نٿو اچي. سنڌ جي قدرتي نباتات خشڪ، گهٽ برساتي، وارياسي ۽ [[ڪلراٺي زمين]] سان هم آهنگ آهي. هتي اهڙا وڻ ۽ ٻوٽا گهڻا آهن، جن ۾ پن تمام ٿورا هوندا آهن يا بلڪل نه هوندا آهن. ڪنڊيدار وڻڪار، جهڙوڪ [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]] ۽ ٻير، سنڌ جي گهڻن علائقن ۾ عام آهي. ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ نباتات نسبتاً گهڻي ۽ وڌيڪ ورڇيل آهي، جڏهن ته ٽاڪرو ۽ وارياسي علائقن ۾ ساڳي نباتات گهٽ مقدار ۾ ملي ٿي. ٻٻر جهڙا وڻ ٽاڪرن ۾ وڌيڪ بندرا ۽ ننڍا ٿين ٿا. وارياسي علائقن جا مخصوص بي⁠پن ٻوٽا، جهڙوڪ [[کپ]] ۽ [[ڦوڳ]]، ڪڏهن ڪڏهن زرعي ۽ آبپاشي علائقن ۾ به واريءَ جي ٽڪرن تي ملي وڃن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته نباتات جو تعلق بنيادي طور زمين جي بناوت ۽ پاڻي جي دستيابي سان آهي. ====موسمياتي کاتو==== ====سنڌ جون موسمون==== ====سنڌ جو چوماسو==== === قدرتي وسيلا === قدرتي وسيلن جي حوالي سان سنڌ معدنيات سان مالا مال صوبو آهي. هتي ڪوئلي جا وڏا ذخيرا خاص طور تي [[ٿرپارڪر]] ۽ [[لاکهرا]] علائقن ۾ موجود آهن، جن مان ٿر جو ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ حڪومت طرفان ڪڍيو پيو وڃي. ان کان علاوه لوهه، چونا پٿر ۽ لوڻ جا ذخيرا پڻ ملن ٿا. جپسم وڏي مقدار ۾ ماري پور ۽ نئن گج جي ڪنارن تي، ڀاڳي ٿورو جبل ڀرسان ملي ٿي. سنڌ ۾ تيل، گئس ۽ پيٽروليم جا وسيع ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي سڄي ملڪ جي توانائي ضرورتن لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ٿر ريگستان ۾ نفيس واري، چائنا ڪلي ۽ گرينائيٽ پٿر پڻ ملن ٿا<ref name=" ايڪانومي"></ref>. == زرعي معيشت == سنڌ جي زرعي معيشت صوبي جي تاريخي، سماجي ۽ معاشي ڍانچي جو بنيادي حصو آهي. [[سنڌو درياهه]] جي آبپاشي نظام، زرخيز ميداني علائقن، موسمي تنوع ۽ ساحلي توڙي ريگستاني جاگرافي سبب سنڌ پاڪستان جي اهم زرعي صوبن مان شمار ٿئي ٿو. صوبي ۾ خريف ۽ ربيع ٻئي زرعي موسمون موجود آهن، جن ۾ ڪپهه، چانور، ڪمند، ڪڻڪ، جوئر، ٻاجهري، مڪئي، دالون، تيلدار فصل، ميوا، ڀاڄيون، مصالحا ۽ چارا پوکيا وڃن ٿا. زراعت سان گڏ مالداري، پولٽري، ماهيگيري، ٻيلن ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ پڻ سنڌ جي ڳوٺاڻي معيشت ۽ روزگار جا اهم ذيلي شعبا آهن.<ref name="kharif2020">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020}}</ref> پاڪستان جي قومي معيشت ۾ زراعت جو حصو وقت سان گهٽجندو ويو آهي. 1949ع ۾ پاڪستان جي مجموعي قومي پيداوار ۾ زراعت جو حصو لڳ ڀڳ 53 سيڪڙو هو، جيڪو 2017–18ع تائين 20 سيڪڙو کان هيٺ اچي ويو. سنڌ ۾ به زراعت جو حصو مجموعي صوبائي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 17 سيڪڙو رهيو آهي.<ref name="ايڪانومي" /> ان جي باوجود زراعت سنڌ جي خوراڪي تحفظ، ڳوٺاڻي روزگار، خام مال جي فراهمي ۽ زرعي بنيادن واري صنعت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. === زرعي ڍانچي ۾ تبديلي === زرعي شعبي جي اندروني بناوت ۾ وقت سان نمايان تبديلي آئي آهي. 1949–50ع ۾ وڏن فصلن جو حصو 52 سيڪڙو، ننڍن فصلن جو 12.5 سيڪڙو، مال مويشي جو 34.4 سيڪڙو ۽ ٻيلن ۽ ماهيگيري جو 1.2 سيڪڙو هو. 2015–16ع تائين وڏن فصلن جو حصو گهٽجي 26.2 سيڪڙو ٿيو، ننڍا فصل 11.1 سيڪڙو رهيا، جڏهن ته مال مويشي جو حصو وڌي 58.3 سيڪڙو ۽ ٻيلن ۽ ماهيگيري جو حصو 4.4 سيڪڙو ٿي ويو.<ref name="ايڪانومي" /> هي تبديلي ظاهر ڪري ٿي ته سنڌ جي زرعي معيشت صرف فصلن تائين محدود نه رهي، پر مالداري، پولٽري، ماهيگيري ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن ڏانهن به وڌي آهي. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ زرعي شعبي جي اندروني بناوت ۾ تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | وڏا فصل ! style="background:#99CCFF;" | ننڍا فصل ! style="background:#99CCFF;" | مال مويشي ! style="background:#99CCFF;" | ٻيلا ۽ ماهيگيري |- | 1949–50ع | 52% | 12.5% | 34.4% | 1.2% |- | 2015–16ع | 26.2% | 11.1% | 58.3% | 4.4% |} === زرعي پيداوار ۽ رجحان === 1980–81ع کان 2010–11ع تائين زرعي پيداوار جي سراسري واڌ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 3.6 سيڪڙو رهي، جڏهن ته سنڌ ۾ اها واڌ 4.4 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي. ان عرصي دوران سنڌ ۾ زرعي واڌ جو وڏو حصو نقدآور فصلن، خاص طور تي ڪپهه، چانورن ۽ ڪمند، سان لاڳاپيل رهيو. بهرحال، خوراڪ جي پيداوار ۾ واڌ قومي سطح جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي؛ سنڌ چاليهن سالن ۾ خوراڪ جي پيداوار کي ٻيڻو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي، جڏهن ته قومي سطح تي خوراڪ جي پيداوار ٽن ڀيرا کان وڌيڪ وڌي.<ref name="ايڪانومي" /> في هيڪٽر پيداوار ۾ پڻ ڊگهي عرصي دوران اضافو ٿيو. 1957–58ع کان 1995–96ع تائين في هيڪٽر پيداوار 811 ڪلوگرام مان وڌي 2,119 ڪلوگرام تائين پهتي. 1995–96ع کان 2010–11ع تائين پيداوار ۾ واڌ جي رفتار سست رهي، جنهن جا سبب پوکيل ايراضي ۾ محدود واڌ، پاڻي جي کوٽ، برسات جي غير يقيني صورتحال، زرعي انپُٽس جي وڌندڙ قيمتن ۽ زمين جي معيار سان لاڳاپيل هئا.<ref name="ايڪانومي" /> === سبز انقلاب، قرض ۽ سرمايو === 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سبز انقلاب تحت ڪڻڪ ۽ چانورن جون اعليٰ پيداوار ڏيندڙ جنسون، ڪيميائي ڀاڻ، زرعي دوائون، آبپاشي جي توسيع ۽ مشيني زراعت متعارف ٿي. ان دور ۾ پاڪستان ۾ خوراڪ جي پيداوار ۾ ٽي ڀيرا واڌ آئي ۽ زرعي شعبي مجموعي معاشي واڌ کي هٿي ڏني. تنهن هوندي به سبز انقلاب جا فائدا سڀني آبادگارن تائين هڪجهڙي نموني نه پهتا، ڇاڪاڻ⁠تہ وڏن زميندارن کي جديد ٻج، قرض، ڀاڻ ۽ مشينري تائين ننڍن آبادگارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رسائي حاصل هئي.<ref name="ايڪانومي" /> زرعي سرمائي ۽ قرضن جي اهميت به وقت سان وڌي. 2000–01ع ۾ پاڪستان ۾ زرعي شعبي لاءِ مجموعي قرضن جي رقم لڳ ڀڳ 45 ارب رپيا هئي، جيڪا 2015–16ع تائين وڌي 600 ارب رپين تائين پهچي وئي. سنڌ ۾ زرعي قرضن جي ورڇ پنجاب جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي، جنهن کي انتظامي، ادارتي ۽ زميني ملڪيت جي ڍانچي سان لاڳاپيل سببن سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="ايڪانومي" /> === آبپاشي، برسات ۽ موسمي حالتون === سنڌ جي زراعت جو وڏو دارومدار سنڌو درياهه ۽ ان جي آبپاشي نظام تي آهي. 2020ع جي خريف موسم دوران سنڌ ۾ مجموعي طور 28.724 ملين ايڪڙ فوٽ پاڻي استعمال ٿيو، جيڪو 2019ع جي ڀيٽ ۾ 3.81 سيڪڙو وڌيڪ هو. ان مان [[سکر بئراج]] جو حصو 14.305 ملين ايڪڙ فوٽ، [[گڊو بئراج]] جو 5.988 ملين ايڪڙ فوٽ ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] جو 8.431 ملين ايڪڙ فوٽ هو.<ref name="kharif-water">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 1.1}}</ref> 2020ع جي خريف موسم دوران سنڌ ۾ سراسري برسات 302.72 ملي ميٽر رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2019ع جي 183.19 ملي ميٽر جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 65.2 سيڪڙو وڌيڪ هئي. ساڳئي موسم ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد 39.53 °C ۽ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 27.15 °C رهيو.<ref name="kharif-rain">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Tables 2.2, 2.4–2.5}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ خريف 2020ع: آبپاشي ۽ موسمي انگ اکر ! style="background:#99CCFF;" | عنصر ! style="background:#99CCFF;" | انگ ! style="background:#99CCFF;" | وضاحت |- | ڪل استعمال ٿيل پاڻي | 28.724 MAF | گڊو، سکر ۽ ڪوٽڙي بئراجن مان |- | سکر بئراج | 14.305 MAF | سڀ کان وڏو حصو |- | گڊو بئراج | 5.988 MAF | مٿئين سنڌ لاءِ اهم |- | ڪوٽڙي بئراج | 8.431 MAF | هيٺين سنڌ لاءِ اهم |- | سراسري برسات | 302.72 ملي ميٽر | 2019ع کان 65.2% وڌيڪ |- | وڌ ۾ وڌ سراسري گرمي پد | 39.53 °C | خريف موسم |- | گهٽ ۾ گهٽ سراسري گرمي پد | 27.15 °C | خريف موسم |} === اهم فصل === سنڌ پاڪستان جي وڏن زرعي پيداوار ڪندڙ صوبن مان هڪ آهي. صوبي مان پاڪستان جي چانورن جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو، ڪمند جو 28 سيڪڙو، ڪپهه جو 20 سيڪڙو ۽ ڪڻڪ جو 12 سيڪڙو حاصل ٿئي ٿو. ملڪ جي 30 کان 50 سيڪڙو ڀاڄين ۽ 12 کان 50 سيڪڙو ميون جي پيداوار به سنڌ مان اچي ٿي. بصر، مرچ ۽ ٽماٽن جي پيداوار ۾ پڻ سنڌ جو حصو نمايان آهي.<ref name="pakalmanac">{{cite web |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-economic-activity/ |title=Economic Activity; Sindh Province |publisher=Pakistan Almanac |access-date=29 May 2026}}</ref> 2020ع جي خريف موسم ۾ سنڌ جا ٽي وڏا فصل ڪپهه، چانور ۽ ڪمند هئا. ڪپهه 474,818 هيڪٽرن تي پوکي وئي ۽ 1,861,785 ڳٺا پيدا ٿيا. چانورن جي پوکيل ايراضي 708,983 هيڪٽر ۽ پيداوار 2,416,068 ٽن رهي، جڏهن ته ڪمند 279,694 هيڪٽرن تي پوکيو ويو ۽ 18,335,533 ٽن پيداوار رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="kharif-major">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 6.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ خريف 2020ع ۾ سنڌ جا وڏا فصل ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | پوکيل ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | اهم ضلعو |- | [[ڪپھ]] | 474,818 هيڪٽر | 1,861,785 ڳٺا | [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]]؛ 487,679 ڳٺا |- | [[چانور]] | 708,983 هيڪٽر | 2,416,068 ٽن | [[بدين ضلعو|بدين]]؛ 387,067 ٽن |- | [[ڪمند]] | 279,694 هيڪٽر | 18,335,533 ٽن | [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]؛ 4,073,839 ٽن |} <ref name="kharif-district-major">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 6.2}}</ref> ڪپهه سنڌ جو اهم صنعتي فصل آهي، جيڪو ٽيڪسٽائيل، ڪپهه جي جننگ ۽ برآمداتي صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪري ٿو. 1947ع ۾ سنڌ جو قومي ڪپهه پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 33 سيڪڙو هو، جيڪو 2005–06ع تائين گهٽجي 20 سيڪڙو ٿيو. هن گهٽتائي جا سبب پاڻي جي کوٽ ۽ آبادگارن جو وڌيڪ منافعي وارن فصلن ڏانهن رجحان ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="ايڪانومي" /> چانور سنڌ جي اهم خوراڪي ۽ برآمدي فصلن مان آهي. سنڌ ۾ چانورن جي پوک، پيداوار ۽ في ايڪڙ پيداوار ۾ گذريل ڏهاڪن دوران واڌ ڏٺي وئي آهي. بدين، لاڙڪاڻو، جيڪب آباد، ڪشمور ۽ قمبر شهدادڪوٽ چانورن جا اهم پيداوار وارا علائقا آهن.<ref name="kharif-district-major" /> === اناج، دالون ۽ تيلدار فصل === چانورن کان علاوه سنڌ ۾ جوئر، ٻاجهري ۽ مڪئي پڻ پوکيا وڃن ٿا. خريف 2020ع ۾ جوئر جي پوکيل ايراضي 10,605 هيڪٽر ۽ پيداوار 9,876 ٽن هئي. ٻاجهري 83,070 هيڪٽرن تي پوکي وئي ۽ 43,158 ٽن پيداوار حاصل ٿي. مڪئي جي پوکيل ايراضي 4,159 هيڪٽر ۽ پيداوار 4,215 ٽن رهي. تر جي پوکيل ايراضي 12,984 هيڪٽر ۽ پيداوار 5,876 ٽن هئي.<ref name="kharif-minor">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ ننڍا اناجي ۽ تيلدار فصل، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | [[جوئر]] | 10,605 هيڪٽر | 9,876 ٽن | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]؛ 3,694 ٽن |- | [[ٻاجھري]] | 83,070 هيڪٽر | 43,158 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]؛ 41,052 ٽن |- | [[مڪئي]] | 4,159 هيڪٽر | 4,215 ٽن | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]]؛ 1,225 ٽن |- | [[تر]] | 12,984 هيڪٽر | 5,876 ٽن | [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]]؛ 2,124 ٽن |} <ref name="kharif-minor" /> سنڌ ۾ دالين جي پوک خوراڪي پروٽين، زرعي تنوع ۽ زمين جي زرخيزي لاءِ اهم آهي. خريف 2020ع ۾ مڱ جي پوکيل ايراضي 7,388 هيڪٽر ۽ پيداوار 3,004 ٽن، ماش جي ايراضي 23 هيڪٽر ۽ پيداوار 13 ٽن، ارهر جي ايراضي 79 هيڪٽر ۽ پيداوار 31 ٽن، جڏهن ته ٻين خريف دالين جي ايراضي 20,070 هيڪٽر ۽ پيداوار 9,023 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي. ٿرپارڪر دالين جي پيداوار ۾ نمايان ضلعو رهيو.<ref name="kharif-pulses">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.2}}</ref> === باغباني: ميوا، ڀاڄيون ۽ مصالحا === سنڌ باغباني جي لحاظ کان پاڪستان جو اهم علائقو آهي. انب، ڪيلا، کارڪون، امرود، چيڪو، پپيتو، هنداڻو ۽ گرما صوبي جا نمايان ميوا آهن. پاڪستان ۾ پيدا ٿيندڙ انب جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو ۽ کجور جي قومي پيداوار جو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو سنڌ مان حاصل ٿئي ٿو.<ref name="ايڪانومي" /> خريف 2020ع ۾ سنڌ ۾ انب جي پيداوار 386,973 ٽن، ڪيلي جي پيداوار 123,263 ٽن، کارڪن جي پيداوار 219,925 ٽن ۽ امرود جي پيداوار 55,205 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي. ميرپورخاص انب، خيرپور کارڪن، ٺٽو ڪيلي ۽ لاڙڪاڻو امرود جي پيداوار ۾ نمايان ضلعو رهيو.<ref name="kharif-fruits">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Tables 7.4–7.6}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ سنڌ جا اهم ميوا، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | ميوو ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | [[انب]] | 386,973 ٽن | [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] |- | [[ڪيلا]] | 123,263 ٽن | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] |- | [[کارڪون]] | 219,925 ٽن | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] |- | [[امرود]] | 55,205 ٽن | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] |} سنڌ ۾ ڀاڄين جي پوک هيٺ ايراضي 1950ع واري ڏهاڪي کان وڌندي 2014–15ع ۾ لڳ ڀڳ 51,769 هيڪٽر تائين پهتي، جڏهن ته ڪل پيداوار 356,879 ٽن تائين وڌي. خريف 2020ع ۾ ڀينڊي جي پيداوار 22,678 ٽن، ميھن جي 14,184 ٽن، واڱڻن جي 8,478 ٽن ۽ ڪريلن جي 3,137 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="ايڪانومي" /><ref name="kharif-veg">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.3}}</ref> سنڌ ڳاڙهي مرچ جي پيداوار لاءِ خاص شهرت رکي ٿي. خريف 2020ع ۾ ڳاڙهي مرچ جي پوکيل ايراضي 16,726 هيڪٽر ۽ پيداوار 52,484 ٽن هئي. عمرڪوٽ 15,755 ٽن پيداوار سان سڀ کان وڏو مرچ پيدا ڪندڙ ضلعو رهيو، جڏهن ته ميرپورخاص، بدين ۽ ٺٽو پڻ اهم مرچ پيدا ڪندڙ علائقا هئا.<ref name="kharif-spices">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.7}}</ref> === ٻج ۽ زرعي انپُٽس === معياري ٻج سنڌ جي زرعي پيداوار، خوراڪي تحفظ ۽ زرعي معيشت لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. سنڌ ۾ ڪپهه، چانور، سورج مُکي، گوار، مڱ ڦري، ارنڊي ۽ ٻين فصلن جا ٻج پيدا ۽ استعمال ڪيا وڃن ٿا. تصديق ٿيل ٻجن بابت انگ اکر سنڌ حڪومت جي زراعت کاتي ۽ وفاقي سيڊ سرٽيفڪيشن ۽ رجسٽريشن کاتي طرفان مرتب ڪيا ويندا آهن.<ref name="kharif2020" /> 2020ع ۾ ڪپهه جي پوک لاءِ 640,000 هيڪٽر هدف مقرر ڪيو ويو، جنهن لاءِ 9,600 ميٽرڪ ٽن تصديق ٿيل ٻج گهربل هو، جڏهن ته 2,999.83 ميٽرڪ ٽن دستياب هو. چانورن جي پوک لاءِ 770,000 هيڪٽر هدف مقرر ٿيو، جنهن لاءِ 7,700 ميٽرڪ ٽن تصديق ٿيل ٻج گهربل هو، جڏهن ته 6,642.90 ميٽرڪ ٽن دستياب هو.<ref name="kharif-seed-req">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 5.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ اهم ٻج ۽ تيلدار فصل، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | ٻج / فصل ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | مڱ ڦري | 576 هيڪٽر | 1,227 ٽن | [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] |- | ارنڊي | 1,831 هيڪٽر | 1,202 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |- | گوار ٻج | 103,827 هيڪٽر | 75,111 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |- | سورج مُکي | 39,856 هيڪٽر | 41,023 ٽن | [[بدين ضلعو|بدين]] |} <ref name="kharif-seeds">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.9}}</ref> گوار ٻج سنڌ جي اهم صنعتي فصلن مان آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان گوار گم پيدا ٿئي ٿي، جيڪا خوراڪ، تيل، ڪاغذ، ڪپڙي ۽ ٻين صنعتن ۾ استعمال ٿيندي آهي. سورج مُکي ۽ ارنڊي پڻ خوراڪي تيل ۽ صنعتي استعمال لاءِ اهم فصل آهن.<ref name="kharif-seeds" /> === مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيري === مالداري سنڌ جي زرعي معيشت جو اهم ذيلي شعبو آهي. ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون، اٺ ۽ ڪڪڙ ڳوٺاڻي معيشت، کير، گوشت، انڊن ۽ روزگار جي فراهمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. خريف 2020ع دوران سنڌ ۾ جانورن جي خوراڪ لاءِ جوئر، ٻاجهري، مڪئي، گوار ۽ ٻين چارن وارن فصلن جي وڏي پيماني تي پوک ڪئي وئي.<ref name="kharif2020" /> خريف 2020ع ۾ جوئر چاري جي پوکيل ايراضي 19,000 هيڪٽر ۽ پيداوار 277,446 ٽن، ٻاجهري چاري جي ايراضي 10,715 هيڪٽر ۽ پيداوار 127,505 ٽن، مڪئي چاري جي پيداوار 157,267 ٽن، گوار چاري جي پيداوار 15,802 ٽن ۽ ٻين چارن جي پيداوار 76,740 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="kharif-fodder">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020}}</ref> سنڌ جي ماهيگيري پڻ صوبي جي معيشت ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. صوبي وٽ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي ۽ مينگروو ٻيلن جو ماحولياتي نظام موجود آهي. سنڌ پاڪستان جي ڪل مڇي برآمدات جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو حصو فراهم ڪري ٿو. پاڪستان جي سامونڊي مڇي وسيلن جو 71 سيڪڙو، تازي پاڻي جي مڇي وسيلن جو 65 سيڪڙو ۽ نيم کارن پاڻي جي مڇي وسيلن جو 100 سيڪڙو سنڌ ۾ موجود آهي.<ref name="sezmc-fish">{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === ٻيلا ۽ زمين جي ملڪيت === سنڌ ۾ ٻيلن جي ايراضي پاڻي جي گهٽ وهڪري، غيرقانوني ڪاٽ، زمينن تي قبضي ۽ ڪمزور انتظام سبب گهٽجندي وئي آهي. ٻيلن جي گهٽتائي نه رڳو ماحولياتي توازن تي اثرانداز ٿئي ٿي، پر دريائي ۽ ساحلي ماحول، مالداري، مڇيگيري ۽ مقامي آبادي جي گذر سفر تي پڻ اثر وجهي ٿي.<ref name="ايڪانومي" /> سنڌ ۾ زمين جي ملڪيت جو ڍانچو تاريخي طور غير برابر رهيو آهي. 1959ع ۾ مٿين 8 سيڪڙو زميندارن وٽ زرعي زمين جو لڳ ڀڳ 54 سيڪڙو حصو هو، جيڪو 1972ع تائين گهٽجي 32 سيڪڙو ٿيو. ان دور ۾ وچولي درجي جي آبادگارن جي حصي ۾ واڌ آئي، جڏهن ته ننڍن آبادگارن جو حصو گهٽ ٿيو. بهرحال، زمين جي ورهاست جا انگ گهڻو ڪري خانداني ورڇ سبب اصل زرعي ڍانچي کي مڪمل طور ظاهر نٿا ڪن.<ref name="ايڪانومي" /> === سنڌ ۾ پوکجندڙ فصل === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ سنڌ ۾ پوکجندڙ اهم فصل ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | موسم ! style="background:#99CCFF;" | قسم ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | پوک جو وقت ! style="background:#99CCFF;" | ڪٽائي جو وقت ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 || خريف || وڏو فصل || [[ڪپھ]] || اپريل–مئي || آڪٽوبر–ڊسمبر || ٽيڪسٽائيل ۽ جننگ صنعت جو بنياد |- | 2 || خريف || وڏو فصل || [[چانور]] || جون–جولاءِ || آڪٽوبر–نومبر || خوراڪي ۽ برآمدي فصل |- | 3 || خريف || وڏو فصل || [[ڪمند]] || فيبروري–مارچ / سيپٽمبر || نومبر–مارچ || کنڊ صنعت جو بنيادي خام مال |- | 4 || خريف || اناج || [[جوئر]] || جون–جولاءِ || سيپٽمبر–آڪٽوبر || اناج ۽ چاري ٻنهي لاءِ |- | 5 || خريف || اناج || [[ٻاجھري]] || جون–جولاءِ || سيپٽمبر || خشڪ ۽ برساتي علائقن لاءِ موزون |- | 6 || خريف || اناج || [[مڪئي]] || جولاءِ || آڪٽوبر || خوراڪ ۽ جانورن جي چاري لاءِ |- | 7 || خريف || دال || [[مڱ]] || جولاءِ || سيپٽمبر || ٿوري پاڻي ۾ پوکجندڙ فصل |- | 8 || خريف || دال || [[ماش]] || جولاءِ || سيپٽمبر || زمين جي زرخيزي لاءِ مددگار |- | 9 || خريف || تيلدار || [[تر]] || جولاءِ || سيپٽمبر || روايتي تيلدار فصل |- | 10 || خريف || تيلدار || [[سورج مُکي]] || فيبروري / جولاءِ || مئي / آڪٽوبر || خوراڪي تيل لاءِ اهم |- | 11 || ربيع || وڏو فصل || [[ڪڻڪ]] || نومبر || مارچ–اپريل || سنڌ جو بنيادي خوراڪي فصل |- | 12 || ربيع || اناج || [[جَو]] || نومبر || مارچ || خشڪ علائقن لاءِ موزون |- | 13 || ربيع || دال || [[چڻا]] || آڪٽوبر || مارچ || نيم آبپاشي ۽ برساتي علائقا |- | 14 || ربيع || تيلدار || [[سرنھن]] || آڪٽوبر || فيبروري || روايتي تيلدار فصل |- | 15 || ربيع || تيلدار || [[ڪينولا]] || آڪٽوبر || مارچ || جديد تيلدار فصل |- | 16 || ساليانو || ميوو || [[انب]] || باغ لڳائڻ: جولاءِ–آگسٽ || مئي–جولاءِ || ميرپورخاص اهم مرڪز |- | 17 || ساليانو || ميوو || [[کجور]] || باغ لڳائڻ: آگسٽ || آگسٽ–سيپٽمبر || خيرپور اهم مرڪز |- | 18 || ساليانو || ميوو || [[ڪيلو]] || سڄو سال || سڄو سال || ٺٽو ۽ هيٺين سنڌ ۾ اهم |- | 19 || ساليانو || ڀاڄي || [[بصر]] || آڪٽوبر || مارچ–اپريل || ملڪ گير فراهمي لاءِ اهم |- | 20 || ساليانو || ڀاڄي || [[ٽماٽو]] || آگسٽ / جنوري || نومبر / اپريل || تازو استعمال ۽ پروسيسنگ لاءِ |- | 21 || ساليانو || چارُو || [[برسيم]] || آڪٽوبر || مارچ || کير ڏيندڙ مال لاءِ اهم |} === زرعي ادارا === سنڌ ۾ زرعي پاليسي، تحقيق، آبپاشي، ٻج، خوراڪ جي تحفظ، مالداري، ماهيگيري ۽ ڳوٺاڻي ترقي سان لاڳاپيل ڪيترائي سرڪاري، تحقيقي ۽ غير سرڪاري ادارا ڪم ڪن ٿا. انهن ادارن جو ڪردار زرعي رٿابندي، تحقيق، آبادگارن جي رهنمائي، پاڻي جي ورڇ، ٻجن جي فراهمي، خوراڪ جي تحفظ ۽ پائيدار زراعت جي واڌاري سان لاڳاپيل آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%;" ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | ادارو ! style="background:#99CCFF;" | بنيادي مقصد ! style="background:#99CCFF;" | عملي ڪردار |- | 1 | [[سنڌ زرعي کاتو]] | زرعي پاليسي ۽ آبادگارن جي مدد | فصلن، باغباني، زرعي توسيع، ٻجن ۽ زرعي خدمتن جو مرڪزي سرڪاري ادارو |- | 2 | [[سنڌ آبپاشي کاتو]] | زرعي پاڻي جي فراهمي | واهن، بندن، بئراجن ۽ آبپاشي نظام جي سنڀال |- | 3 | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊوڄام]] | زرعي تعليم ۽ تحقيق | زراعت، باغباني، جانورن ۽ فوڊ ٽيڪنالاجي ۾ تعليم ۽ تحقيق |- | 4 | [[سنڌ زرعي تحقيقاتي ادارو]] | فصلن تي سائنسي تحقيق | نون ٻجن، پيداوار، زرعي ٽيڪنالاجي ۽ موسمي اثرن تي تحقيق |- | 5 | [[نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ آف ايگريڪلچر]] | جديد زرعي تحقيق | ايٽمي ٽيڪنالاجي ذريعي فصلن ۽ ٻجن جي بهتري |- | 6 | [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]] | تصديق ٿيل ٻج جي فراهمي | آبادگارن کي معياري ۽ منظور ٿيل ٻج مهيا ڪرڻ |- | 7 | [[سنڌ فوڊ ڊپارٽمينٽ]] | خوراڪ جو تحفظ | ڪڻڪ ۽ بنيادي غذائي شين جي خريد، ذخيرو ۽ ورڇ |- | 8 | [[سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]] | مالداري ۽ مڇي صنعت جي ترقي | جانورن، کير، گوشت، پولٽري ۽ ماهيگيري جي بهتري |- | 9 | [[سنڌ آبادگار بورڊ]] | آبادگارن جي نمائندگي | زرعي حقن، پاڻي جي ورڇ ۽ پاليسين بابت آبادگارن جو آواز |- | 10 | [[سنڌ رورل سپورٽ آرگنائيزيشن]] | ڳوٺاڻي ترقي | ننڍن آبادگارن، ڪميونٽي زراعت ۽ آمدني وڌائڻ جا منصوبا |- | 11 | [[فوڊ اينڊ ايگريڪلچر آرگنائيزيشن]] | خوراڪ ۽ زرعي پاليسي | خوراڪ، زراعت ۽ موسمي تبديلي بابت فني سهڪار |} ==آبپاشي نظام== سنڌ جو آبپاشي نظام تاريخي طور روايتي طريقن جهڙوڪ کوهن، نهرن، تلائن، ٽيوب ويلن ۽ قدرتي نالن تي ٻڌل رهيو آهي. جديد دور ۾ بئراجن جي تعمير سان آبپاشي نظام کي نئين سر منظم ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي پيماني تي زرعي زمين کي پاڻي فراهم ٿيڻ لڳو. سنڌ ۾ بئراجن جي ذريعي ڪُل لڳ ڀڳ 13.5 ملين ايڪڙ زمين آبپاشي هيٺ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. سکر بئراج 1932ع ۾ تعمير ٿيو، جيڪو ست نهرن وسيلي لڳ ڀڳ 7.63 ملين ايڪڙ زمين کي سيراب ڪري ٿو. انهن نهرن ۾ نارتھ ويسٽرن ڪينال، دادو ڪينال، [[خيرپور فيڊر ويسٽ]]، [[روهڙي ڪينال]]، [[خيرپور فيڊر ايسٽ]] ۽ [[نارا ڪينال]] شامل آهن. [[ڪوٽڙي بئراج]] 1955ع ۾ تعمير ڪيو ويو، جيڪو [[ڪلري باغار فيڊر]]، [[لوئر پنياري فيڊر]] ۽ [[ڦليلي نئين]] وسيلي لڳ ڀڳ 3.0 ملين ايڪڙ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. [[گڊو بئراج]] 1962ع ۾ مڪمل ٿيو، جيڪو بيگهاري [[سنڌ فيڊر]]، [[ڊيزرٽ پٽ فيڊر]]، [[گهوٽي فيڊر]] ۽ [[ريڻي ڪينال]] وسيلي پڻ لڳ ڀڳ 3.0 ملين ايڪڙ زمين کي آبپاشي فراهم ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ جو آبپاشي نظام دنيا جي سڀ کان وڏن واهن تي ٻڌل زرعي نظامن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ آبپاشي جون سهولتون [[سنڌ آبپاشي کاتو]] جي نگراني هيٺ [[درياهه سنڌ]] تي تعمير ڪيل ٽن وڏن بئراجن ــ [[سکر بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] ــ ذريعي فراهم ڪيون وڃن ٿيون. صوبي جي آبپاشي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تي پکڙيل آهي. سکر بئراج جو خاڪو 1919ع ۾ تيار ڪيو ويو، 1923ع ۾ ان جي تعمير شروع ٿي ۽ اپريل 1932ع ۾ مڪمل ٿيڻ کان پوءِ پهريون ڀيرو سنڌ ۾ منظم ۽ يقيني آبپاشي فراهم ڪئي وئي. سکر بئراج جي آبپاشي ڪمانڊ ايراضي لڳ ڀڳ 8.24 ملين ايڪڙ آهي ۽ ان مان ساڄي ڪپ تي ٽي ۽ کاٻي ڪپ تي چار وڏا واهه نڪرن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 105–106.</ref> سکر بئراج کان پوءِ ڏاکڻي سنڌ کي پاڻي جي يقيني فراهمي لاءِ 1955ع ۾ [[ڪوٽڙي بئراج]] تعمير ڪيو ويو، جنهن جي پاڻي گذارڻ جي گنجائش 875,000 ڪيوسڪ آهي ۽ اهو 30 لک ايڪڙن کان وڌيڪ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. بعد ۾ سنڌ جي اترئين حصي ۾ [[گڊو بئراج]] جو بنياد 2 فيبروري 1957ع تي رکيو ويو ۽ 1962ع ۾ مڪمل ٿيو. گڊو بئراج جي گنجائش 12 لک ڪيوسڪ في سيڪنڊ آهي ۽ اهو سنڌ ۽ بلوچستان جي 25 لک ايڪڙن کان وڌيڪ زرعي زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. سنڌ جا آبپاشي نظام دائمي (Perennial) ۽ غير دائمي (Non-Perennial) واهن تي مشتمل آهن، جيڪي انهن ٽنهي بئراجن مان نڪرن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 106–107.</ref> سنڌ جي آبپاشي نيٽ ورڪ ۾ مجموعي طور 14 مکيه واهه، 109 شاخون (Branches)، 509 ڊسٽريبيوٽريون ۽ 902 مائنر واهه شامل آهن، جيڪي 1991ع جي پاڻي ٺاهه موجب پنهنجو حصو حاصل ڪري صوبي جي 13 ملين ايڪڙن کان وڌيڪ زرخيز زمين کي سيراب ڪن ٿا. گڊو بئراج مان گهوٽڪي فيڊر، ڊيزرٽ پيٽ فيڊر ۽ بيگاري سنڌ فيڊر نڪرن ٿا، جڏهن ته سکر بئراج مان [[روهڙي ڪينال]]، [[خيرپور ايسٽ ڪينال]]، [[خيرپور ويسٽ ڪينال]]، [[ايسٽرن نارا ڪينال]]، [[نارتھ ويسٽ ڪينال]]، [[رائيس ڪينال]] ۽ [[دادو ڪينال]] نڪرن ٿا. ڪوٽڙي بئراج مان [[اڪرم واهه]]، [[ڦليلي ڪينال]]، [[پنياري ڪينال]] ۽ [[ڪلري بگهار فيڊر]] آبپاشي جون خدمتون سرانجام ڏين ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', p. 107.</ref> سنڌ آبپاشي کاتو آبڪلاڻي پاڻي جي نيڪال لاءِ پڻ ذميوار آهي. ان مقصد لاءِ [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (LBOD) ۽ [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (RBOD) جهڙا وڏا نيڪالي منصوبا قائم ڪيا ويا آهن. ايل بي او ڊي جو مقصد درياهه سنڌ جي کاٻي ڪپ وارن علائقن مان کارو پاڻي ۽ سيم جي پاڻي کي عربي سمنڊ تائين پهچائڻ آهي، جڏهن ته آر بي او ڊي منصوبو سنڌ ۽ بلوچستان جي نيڪالي واري پاڻي کي غارو کاري تائين منتقل ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو. اهي منصوبا زميني پاڻي جي سطح کي ڪنٽرول ڪرڻ، سيم ۽ ٿور کي گهٽائڻ ۽ زرعي زمينن جي بحالي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 107–108.</ref> سنڌ ۾ آبپاشي جي بهتري لاءِ مختلف دورن ۾ ڪيترائي وڏا منصوبا شروع ڪيا ويا آهن، جن ۾ واهن ۽ شاخن جي ڪنڪريٽ لائيننگ، [[چوٽياريون ڊيم]]، [[ڪينجهر ڍنڍ]] نظام جي بهتري، ننڍن ڊيمن جي تعمير ۽ آبپاشي سڌارن جو پروگرام شامل آهن. [[سنڌ ايريگيشن ۽ ڊرينيج اٿارٽي]] (SIDA) جي قيام کان پوءِ پاڻي جي انتظام، آبادگارن جي شموليت ۽ آبپاشي سڌارن کي هٿي ملي. عالمي بئنڪ جي سهڪار سان سنڌ [[واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پراجيڪٽ]] (WSIP) پڻ شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد بئراجن، واهن، نيڪالي نظام، ٻوڏن جي انتظام ۽ سنڌو ڊيلٽا جي بحالي بابت ڊگهي مدي وارا سڌارا آڻڻ آهي.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 109–113.</ref> 2010ع جي تباهه ڪندڙ ٻوڏ کان پوءِ سنڌ آبپاشي کاتي واهن، بندن ۽ ريگيوليٽرن جي بحالي لاءِ هنگامي منصوبا شروع ڪيا. ان مقصد لاءِ 18.5 ارب رپين جو پروگرام تيار ڪيو ويو، جنهن تحت بندن، واهن ۽ آبپاشي ڍانچي جي مرمت ۽ بحالي جا ڪم ڪيا ويا. مستقبل جي منصوبابندي ۾ پاڻي بچائيندڙ آبپاشي طريقا جهڙوڪ ڊرپ ۽ اسپرنڪلر آبپاشي، برساتي پاڻي جي ذخيرن جي تعمير، ننڍن بندن جي واڌ ۽ واهن جي وڌيڪ لائيننگ شامل آهي، ته جيئن سنڌ جي زرعي معيشت کي پائيدار بنيادن تي مضبوط بڻائي سگهجي.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 114–116.</ref> ===پاڻيءَ بابت بين الصوبائي تڪرار ۽ معاهدا=== 1945ع ۾ سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ پاڻيءَ بابت هڪ معاهدو طئي ٿيو، پر اهو گورنر جنرل جي منظوري حاصل نه ڪري سگهيو. 1960ع ۾ پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ عالمي بئنڪ جي سهڪار سان [[سنڌ طاس معاهدو]] (Indus Waters Treaty) طئي ٿيو، جنهن تحت ٽن اوڀر وارن دريائن (راوي، بياس ۽ ستلج) جو پاڻي ڀارت کي، ۽ ٽن اولهه وارن دريائن (سنڌو، جهلم ۽ چناب) جو پاڻي پاڪستان کي ڏنو ويو. هن معاهدي جي ڳالهين ۾ سنڌ جي سڌي نمائندگي شامل نه هئي<ref name=" ايڪانومي "/>. 1991ع ۾ [[پاڻي جي ورڇ بابت نئون واٽر اڪارڊ، 1991|پاڻي ورڇ بابت نئون واٽر اڪارڊ]] طئي ٿيو، جنهن تحت پاڻيءَ جي ورڇ لاءِ هي تناسب مقرر ڪيو ويو: [[پنجاب]] 37 سيڪڙو، سنڌ 37 سيڪڙو، [[بلوچستان]] 12 سيڪڙو ۽ [[خيبر پختونخواهه]] 14 سيڪڙو. ان ئي سال [[انڊس ريور سسٽم اٿارٽي]] (IRSA) قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد صوبن وچ ۾ پاڻيءَ جي ورڇ جو انتظام سنڀالڻ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ڪوٽڙي کان هيٺ وهڪري جون ضرورتون=== 2005ع ۾ ڪيل ٻن مطالعي موجب، [[ڪوٽڙي بئراج]] کان هيٺ ماحولياتي توازن برقرار رکڻ لاءِ سڄي سال گهٽ ۾ گهٽ 5,000 ڪيوسڪ پاڻيءَ جي وهڪري ۽ پنجن سالن ۾ مجموعي طور 25 ملين ايڪڙ فوٽ (MAF) پاڻي جي ضرورت ڄاڻائي وئي. بهرحال، صوبن جي وچ ۾ اختلاف سبب انهن سفارشن تي عملي اڳڀرائي نه ٿي سگهي آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===نون ڊيمن بابت صوبائي موقف=== پاڻيءَ جي کوٽ ۽ ورڇ بابت خدشن سبب سنڌ سميت ٻين صوبن نون ڊيمن جي تعمير بابت اعتراض ظاهر ڪيا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي دوران مختلف ڪاميٽيون جوڙيون ويون، پر هن مسئلي تي مڪمل اتفاق راءِ اڃا تائين حاصل نه ٿي سگهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (LBOD)=== [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين منصوبو]] 1970ع واري ڏهاڪي ۾ وفاقي حڪومت ۽ سنڌ حڪومت طرفان [[عالمي بئنڪ]] جي سهڪار سان شروع ڪيو ويو. هن منصوبي جو مقصد نوابشاهه، [[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] ضلعن جي ٻن ملين هيڪٽرن کان وڌيڪ زمين مان نيڪال ٿيندڙ پاڻي کي [[عربي سمنڊ]] ڏانهن منتقل ڪرڻ هو. منصوبي کي مختلف فني ۽ انتظامي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ سار سنڀال بابت ادارتي غير وضاحت، مالي کوٽ، [[سنڌ ۾ سمنڊ جي چارج|سمنڊ جي چاڙهه]]، نيڪال جو پوئتي وهڪرو، [[صنعتي نيڪال]] ۽ ساحلي مٽيءَ جي کاري ٿيڻ جا مسئلا شامل آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. ===رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (RBOD)=== [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين منصوبو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]]، [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر-شهدادڪوٽ]]، دادو ضلعو|دادو]] ۽ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ضلعن لاءِ تجويز ڪيو ويو، جنهن کي ٽن مرحلن ۾ ورهايو ويو. بهرحال، هي منصوبو اڃا تائين مڪمل نه ٿي سگهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ادارياتي سڌارا ۽ جديد منصوبا=== 1996ع ۾ وفاقي حڪومت هر صوبي ۾ صوبائي آبپاشي ۽ نيڪال اٿارٽيز قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 1997ع ۾ [[خودمختيار آبپاشي نظام]] متعارف ڪرايو ويو، جنهن تحت صوبائي آبپاشي کاتن کي PIDA ۾ تبديل ڪيو ويو، ايريا واٽر بورڊ (AWBs) ٺاهيا ويا ۽ آبادگارن کي فارمر آرگنائيزيشنز (FOs) ۾ منظم ڪيو ويو. [[سنڌ ايريگيشن اينڊ ڊرينيج اٿارٽي]] (SIDA) 1998ع ۾ قائم ڪئي وئي<ref name=" ايڪانومي "/>. 2006ع ۾ عالمي بئنڪ جي سهڪار سان سنڌ ۾ [[واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پروجيڪٽ، سنڌ|واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پروجيڪٽ]] لاڳو ڪيو ويو، جنهن جو مقصد زرعي پيداوار وڌائڻ، آبادگارن جي آمدني ۾ اضافو آڻڻ ۽ آبپاشي نظام جي ڊگهي مدي واري پائيداري کي بهتر بڻائڻ هو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ڪئنال ۽ وڏا واھ === سنڌ جي زرعي نظام جو بنياد آبپاشيءَ جي هڪ وسيع نيٽ ورڪ تي قائم آهي، جيڪو [[گڊو بئراج]]، [[سکر بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] مان نڪرندڙ واهن، شاخن ۽ ننڍن واهن تي مشتمل آهي. اهي واهه ۽ شاخون گهڻو ڪري مٽيءَ مان ٺهيل هجڻ سبب پاڻي جي رِسڻ (سيپيج)، زمين جي سم ۽ ڪلر (واٽرلاگنگ ۽ سيلنٽي) ۽ پاڻي جي ضايع ٿيڻ جا مسئلا پيدا ڪندا رهيا آهن، جنهن جو سڀ کان وڌيڪ اثر واهن جي پڇاڙيءَ وارن آبادگارن تي پوندو آهي. انهن مسئلن جي حل لاءِ سنڌ حڪومت ۽ وفاقي حڪومت جي سهڪار سان "سنڌ صوبي ۾ شاخن ۽ ننڍن واهن جي ڪنڪريٽ لائيننگ" جو منصوبو شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد آبپاشي پاڻي جي نقصان کي گهٽائڻ، سم ۽ ڪلر جي مسئلن تي ضابطو آڻڻ ۽ زرعي زمينن تائين پاڻي جي فراهمي کي بهتر بڻائڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=28 May 2026}}</ref> هن منصوبي لاءِ 13,828.322 ملين رپين جو پي سي-ون (PC-I) تيار ڪيو ويو، جنهن تحت 109 چونڊيل شاخن ۽ ننڍن واهن جي تقريباً 860 ميل ڊگهي حصي جي لائيننگ منظور ڪئي وئي. منصوبي جي نتيجي ۾ آبپاشي نظام جي ڪارڪردگي ۾ نمايان بهتري آئي. 56 مڪمل ٿيل واهن ۽ شاخن جي ڪمانڊ ايراضي 629,137 ايڪڙن مان وڌي 786,827 ايڪڙن تائين پهتي، جنهن سان 157,690 ايڪڙ اضافي زرعي زمين کي آبپاشي جون سهولتون حاصل ٿيون. ساڳئي طرح 109 چونڊيل واهن ۽ شاخن جي مجموعي ڪمانڊ ايراضي 1,438,405 ايڪڙن مان وڌي 1,747,764 ايڪڙن تائين پهتي، جنهن سان 309,359 ايڪڙ اضافي زمين زرعي استعمال هيٺ آئي. هي منصوبو سنڌ جي زرعي ترقي، پاڻي جي بچت ۽ واهن جي پڇاڙيءَ وارن آبادگارن تائين پاڻي جي بهتر رسائي لاءِ هڪ اهم قدم طور شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=28 May 2026}}</ref> ===ڍنڍون ۽ ڍورن جي فھرست=== ===برساتي نئين فھرست=== ===حفاظتي بندن جي فھرست=== === شاخن ۽ فيڊرن جي فھرست=== === ڪورن جو فھرست=== * ڪور ڏاتو === ڊيمن جي فھرست=== # [[حب ڊيم]] # [[چوٽياري ڊيم]] ===ڪلهوڙا دور جو آبپاشي نظام=== ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ جي آبپاشي نظام کي منظم ۽ وسيع بنيادن تي ترقي ڏني وئي. تاريخي ماخذن موجب، سنڌ ۾ واهن جي منظم کوٽائي جو بنياد ميان نور محمد ڪلهوڙي وڌو، جنهن سنڌو نديءَ جي ساڄي ۽ کاٻي ڪنارن تي واهن جي ذريعي زراعت کي فروغ ڏنو. 1719ع کان پوءِ خاص طور تي سنڌ جي اترين علائقن ۾ نوان واهه کوٽايا ويا، جن جو مقصد زرعي زمينن کي پاڻي فراهم ڪرڻ هو. هن دور ۾ “[[گھاڙ واھ]]” جون ٽي اهم شاخون وجود ۾ آيون، جيڪي علائقي جي آبپاشي نظام جو اهم حصو بڻيون. “[[نور واھ]]” ميان نور محمد ڪلهوڙي جي نالي سان منسوب ڪيو ويو، جڏهن ته “[[شاھ جي ڪڙ]]” سندس وزير شاهه بهاري جي نگرانيءَ ۾ کوٽايو ويو. چانڊڪي پرڳڻي ۾ پڻ ڪيترائي ننڍا وڏا واهه کوٽايا ويا، جن سان مقامي آباديءَ جي زرعي ضرورتن کي پورو ڪيو ويو. ميان نور محمد جي دور ۾ “[[ڪور ڏاتو|ڏاتي جي ڪور]]” پڻ کوٽايو ويو، جيڪو پنهنجي وقت جي دولتمند شخص ڏاتي کهڙي جي ڪوششن سان وجود ۾ آيو. اتر سنڌ ۾ “[[بيگاري واھ]]” جي مکيه شاخ “[[نور واھ]]” به ڪلهوڙا دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ هئي. نوشهري ڊويزن ۾ “[[نصرت واھ]]” [[ نصرت خان چانڊيو|نصرت خان چانڊئي]] جي سرپرستيءَ ۾ کوٽايو ويو. ان کان علاوه “[[مراد واھ]]”، “[[باگ واھ]]” ۽ “[[فيروز واھ]]” پڻ ڪلهوڙا دور ۾ کوٽايا ويا، جيڪي [[مراد ڪلھوڙو|مراد ڪلهوڙي]]، [[باگو سيال|باگي سيال]] ۽ [[فيروز ويراڙ]] جهڙن اهم درٻاري شخصيتن سان منسوب آهن. اهي واهه “[[نصرت واھ]]” سان ڳنڍيل هئا، جيڪو بعد ۾ هاڻوڪي [[روهڙي ڪئنال]] جي اهم شاخن مان هڪ بڻيو. ڪلهوڙا حڪمرانن واهن جي کوٽائي، مرمت ۽ صفائيءَ تي خاص ڌيان ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال موجب سنڌ جي خوشحالي ۽ سرڪاري ڍلن جي بروقت وصولي جو دارومدار مؤثر آبپاشي نظام تي هو. ان منظم انتظام سبب ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ زرعي لحاظ کان وڌيڪ آباد ۽ سرسبز رهي، ۽ رياستي خزاني جي حالت پڻ مضبوط رهي. حيدرآباد ضلعي ۾ واقع “[[سرفراز واھ]]” به هن دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ هو، جيڪو [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو|ميان سرفراز خان ڪلهوڙي]] کوٽايو هو<ref>سنڌ جا قديم سڪا سنڌ ۾ ڪلهوڙا دور جا سڪا (قسط 2) -- عبداللہ ورياهه؛ رسالو:مهراڻ؛ 1991جلد 1 ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ==صنعت == سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ صنعتي ۽ معاشي طور ترقي يافته صوبو آهي. صوبي جي معيشت ۾ صنعت، واپار، توانائي، زراعت، بندرگاهي خدمتون ۽ برآمداتي سرگرميون اهم حيثيت رکن ٿيون. [[ڪراچي]] ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ واپاري مرڪز هجڻ سبب سنڌ جي صنعتي ترقي ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> [[ڪراچي]] پاڪستان جو سڀ کان وڏو شهر، سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ ملڪ جو مالي مرڪز آهي. شهر ۾ وڏين بئنڪن، مالي ادارن، ڪاروباري ڪمپنين ۽ صنعتي ادارن جا هيڊڪوارٽر قائم آهن. [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ ڪراچي ۾ واقع آهي، جيڪا ملڪ جي سڀ کان وڏي ۽ فعال اسٽاڪ مارڪيٽ آهي. ڪراچي جي سامونڊي حيثيت ۽ جديد انفراسٽرڪچر ان کي پاڪستان جي اهم واپاري مرڪزن مان هڪ بڻائي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون === صوبي ۾ صنعتڪاري کي هٿي ڏيڻ لاءِ مختلف صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون قائم ڪيا ويا آهن. [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد]]، [[ڪوٽڙي]]، [[نوري آباد]]، [[شهيد بينظيرآباد]] ۽ [[سکر]] اهم صنعتي مرڪز آهن. [[بن قاسم صنعتي پارڪ]]، [[ڪورنگي صنعتي پارڪ]]، [[پورٽ قاسم صنعتي علائقو]] ۽ [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] (KEPZ) سنڌ جي اهم صنعتي ۽ برآمداتي علائقن ۾ شمار ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === انساني وسيلا ۽ انفراسٽرڪچر === سنڌ پاڪستان جي مزدور قوت جو تقريباً اڌ حصو مهيا ڪري ٿي. صوبي ۾ تربيت يافته، تعليم يافته ۽ بين الاقوامي معيارن سان مطابقت رکندڙ افرادي قوت موجود آهي. جديد ٽيليڪميونيڪيشن نظام، سڙڪن ۽ ريلوي جو وسيع ڄار، هوائي اڏا ۽ بندرگاهون سنڌ جي صنعتي ۽ واپاري ترقي لاءِ بنيادي سهولتون فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ===صنعتي پيداوار=== سنڌ پاڪستان جي پيداواري معيشت جو اهم مرڪز آهي ۽ تيزيءَ سان ملڪي ۽ غير ملڪي سيڙپڪاري لاءِ هڪ پرڪشش منزل طور اڀري رهيو آهي. صوبي کي [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] جهڙين اهم سامونڊي بندرگاهن تائين سڌي رسائي حاصل آهي، جيڪا ان کي بين الاقوامي واپار ۽ برآمدات لاءِ هڪ حڪمتِ عملي واري حيثيت فراهم ڪري ٿي. سنڌ جو صنعتي بنياد وسيع ۽ متنوع آهي، جنهن ۾ ٽيڪسٽائيل، دواسازي، گاڏين جي صنعت، صارفين جي شين جي پيداوار ۽ ٻين پيداواري شعبن جون صنعتون شامل آهن. جديد انفراسٽرڪچر، سيڙپڪارن لاءِ ترغيبي پاليسيون، ڪاروبار دوست ضابطا ۽ ماهر افرادي قوت صوبي جي پيداواري شعبي جي ترقي کي هٿي ڏين ٿا. انهن سببن جي ڪري سنڌ نه رڳو پاڪستان جي معاشي مرڪز طور سڃاتي وڃي ٿي، پر عالمي واپار سان ڳانڍاپي، صنعتي توسيع ۽ منافعي بخش سيڙپڪاري لاءِ پڻ هڪ اهم مرڪز بڻجي چڪي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Manufacturing Sector (Driving Growth in Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ====اسٽيل جي صنعت==== ====ڪپڙي جي صنعت==== ڪپڙي جي صنعت سنڌ جي پيداواري شعبي جو بنيادي ستون سمجهي وڃي ٿي ۽ صوبي جي صنعتي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. هي صنعت سنڌ جي تاريخي ڪاريگري، فني مهارت ۽ ڪپهه سميت خام مال جي وافر دستيابي مان فائدو حاصل ڪري ٿي، جنهن سبب پيداوار جي اعليٰ سطح برقرار رکڻ ۾ مدد ملي ٿي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] تائين آسان رسائي، جديد صنعتي انفراسٽرڪچر ۽ سيڙپڪارن لاءِ فراهم ڪيل ترغيبي سهولتون سنڌ کي ڪپڙي جي صنعت لاءِ هڪ پرڪشش مرڪز بڻائين ٿيون. صوبي ۾ قائم ٽيڪسٽائيل ڪارخانا نه رڳو ملڪي ضرورتون پوريون ڪن ٿا پر برآمدات ذريعي پاڪستان جي معيشت ۾ پڻ نمايان حصو وجهن ٿا. ڪپڙي جي شعبي ۾ جدت، معيار ۽ مهارت جي روايت سنڌ جي صنعتي ترقي ۽ معاشي واڌ ويجهه کي مسلسل هٿي ڏئي رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Textile Industry (Excellence in Innovation and Craftsmanship) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ====آٽو موبائيل جي صنعت==== ====سافٽويئر صنعت==== ====تعميري صنعت==== ====ڪيميائي صنعت==== ====دوائن جي صنعت==== ====سيمنٽ جي صنعت==== ====پلاسٽڪ جي صنعت==== ====چمڙي جي صنعت==== ===ھنري صنعت=== ===صنعتي زون=== ===زرعي صنعت=== سنڌ زرعي پيداوار جي لحاظ کان پاڪستان جي اهم صوبن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي زرعي پيداوار ۾ تقريباً 23 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي. صوبي ۾ ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، ميوا ۽ ڀاڄيون وڏي پيماني تي پيدا ٿين ٿيون، جن جي بنياد تي ٽيڪسٽائيل، کنڊ، خوراڪ جي پروسيسنگ ۽ زرعي شين جي برآمد سان لاڳاپيل صنعتون قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ====سارين جا ڪارخانا==== ====ڪپھ جا ڪارخانا==== ====ڀاڻ جي صنعت==== ==== کنڊ جي صنعت==== ====کاڌ خوراڪ واري صنعت==== === مڇيگيري === سنڌ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي رکي ٿو، جنهن سان گڏ گهاٽن [[مينگروو ٻيلن]] جو وسيع سلسلو موجود آهي. اهي مينگروو ٻيل نه رڳو سامونڊي ماحولياتي نظام جي حفاظت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، پر مختلف آبي جيوت لاءِ قدرتي افزائشي مرڪز پڻ آهن. سنڌ پاڪستان جي ماهيگيري واري معيشت جو مرڪزي صوبو آهي، جتان ملڪ جي ڪل مڇيءَ جي برآمدات جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو حصو حاصل ٿئي ٿو. ان کان علاوه پاڪستان جي سامونڊي مڇيءَ جي وسيلن جو تقريباً 71 سيڪڙو، تازي پاڻيءَ جي مڇيءَ جي وسيلن جو 65 سيڪڙو ۽ کارن يا نيم کارن پاڻيءَ (brackish water) جي مڇيءَ جي وسيلن جو 100 سيڪڙو حصو سنڌ ۾ موجود آهي. اهي وسيلا صوبي ۾ ماهيگيري، آبي زراعت، خوراڪ جي صنعت ۽ برآمداتي واپار جي ترقي لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company (SEZMC) |access-date=29 May 2026}}</ref> ===ننڊي صنعت=== ==واپار == ===زرعي جنسن جو واپار=== ====واپاري ادارن جي فھرست==== ====درآمد ۽ برآمد==== ====آبي بندرگاھون==== سنڌ وٽ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي موجود آهي، جيڪا سامونڊي واپار، ماهيگيري، آبي زراعت ۽ ساحلي سياحت لاءِ اهم اهميت رکي ٿي. صوبي ۾ ٻه وڏيون هر موسم ۾ فعال بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، موجود آهن. انهن بندرگاهن ۾ ڪنٽينر ٽرمينل، تيل ٽرمينل، ڪيميائي سامان جا ٽرمينل، بلڪ ڪارگو سهولتون، جهازن جي مرمت جا مرڪز ۽ انجنيئرنگ سهولتون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ====خشڪي وارا بندر==== ===سرمائي جي سيڙپ=== ==بئنڪاري نظام== == انفارميشن ٽيڪنالاجي == معلوماتي ٽيڪنالاجي (آءِ ٽي) جو شعبو سنڌ ۾ تيزي سان ترقي ڪري رهيو آهي ۽ صوبو ٽيڪنالاجي، جدت ۽ ڊجيٽل معيشت جي هڪ اڀرندڙ مرڪز طور سڃاتو وڃي ٿو. [[ڪراچي]]، جيڪو سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ معاشي مرڪز آهي، آءِ ٽي ڪمپنين، ٽيڪنالاجي پارڪن، ڪاروباري انڪيوبيٽرن ۽ نون شروعاتي ادارن (اسٽارٽ اپس) لاءِ اهم مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. صوبي جي يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليمي ادارن مان هر سال وڏي تعداد ۾ ماهر ۽ تربيت يافته انساني وسيلا فراهم ٿين ٿا، جيڪي آءِ ٽي صنعت جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ڪاروبار دوست پاليسيون، سيڙپڪاري لاءِ ترغيبي سهولتون، تيز رفتار انٽرنيٽ، جديد ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪ ۽ ڊجيٽل انفراسٽرڪچر سنڌ کي ٽيڪنالاجي بنياد تي ڪاروبار قائم ڪرڻ لاءِ سازگار ماحول مهيا ڪن ٿا. آءِ ٽي شعبي جي توسيع نه رڳو روزگار جا نوان موقعا پيدا ڪري رهي آهي، پر صوبائي معيشت کي علم، جدت ۽ ٽيڪنالاجي تي ٻڌل ترقي ڏانهن پڻ اڳتي وڌائي رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Information & Technology (A Rising Hub for Innovation) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ==معدنيات ۽ قدرتي وسيلا== سنڌ قدرتي معدني وسيلن سان مالا مال آهي. صوبي ۾ ڪوئلو، گرينائيٽ، سليڪا واري، جپسم، چن جو پٿر، لوڻ ۽ ٻين معدنيات جا اهم ذخيرا موجود آهن. اهي وسيلا سيمينٽ، تعميراتي مواد، توانائي ۽ ٻين صنعتن لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ===کاڻون=== ==== سنڌ جي کاڻن جي فھرست==== ===گيس=== === سنڌ جي گيس وارن ھنڌن جي فھرست=== ===تيل=== === سنڌي جي تيل وارن ھنڌن جي فھرست=== ===گرينائيٽ=== === سنڌ ۾ معدنياتي تلاش=== ==توانائي == سنڌ پاڪستان جي توانائي پيداوار ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. صوبي ۾ تيل، قدرتي گئس، ڪوئلو، هوا ۽ شمسي توانائي جا وسيع ذخيرا موجود آهن. سنڌ پاڪستان جي تيل جي پيداوار جو تقريباً 56 سيڪڙو ۽ قدرتي گئس جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 71 سيڪڙو حصو پيدا ڪري ٿي. [[ٿر ڪوئلو]] دنيا جي وڏن ڪوئلي جي ذخيرن مان هڪ آهي، جتي اندازاً 185 ارب ٽن ڪوئلو موجود آهي. ان کان علاوه سنڌ جو هوائي ڪوريڊور لڳ ڀڳ 50,000 ميگاواٽ بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو، جڏهن ته صوبي ۾ شمسي توانائي جي پيداوار لاءِ پڻ سازگار حالتون موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> توانائي جو شعبو سنڌ جي معاشي ترقي ۽ صنعتي واڌ ويجهه جو هڪ اهم محرڪ آهي. صوبو قدرتي وسيلن سان مالا مال آهي، جن ۾ [[ٿر ڪوئلو|ٿر جي ڪوئلي]] جا وسيع ذخيرا، سامونڊي پٽي سان گڏ موجود هوائي ڪوريڊور ۽ شمسي توانائي جي پيداوار لاءِ سازگار حالتون شامل آهن. اهي وسيلا سنڌ کي روايتي ۽ قابلِ تجديد ٻنهي قسمن جي توانائي جي پيداوار لاءِ هڪ منفرد حيثيت عطا ڪن ٿا. صوبي ۾ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي گهرن سان گڏ هوا ۽ سج مان توانائي حاصل ڪرڻ جا منصوبا پڻ تيزي سان ترقي ڪري رهيا آهن. انفراسٽرڪچر ۾ بهتري، ڪاروبار دوست پاليسيون، ضابطن ۾ سهولت ۽ سيڙپڪاري لاءِ ترغيبي قدمن توانائي جي شعبي جي ترقي جا نوان امڪان پيدا ڪيا آهن. توانائي جي شعبي جي واڌ نه رڳو اقتصادي سرگرمين کي هٿي ڏئي ٿي، پر پائيدار ترقي، ماحول دوست توانائي جي فروغ ۽ علائقائي توانائي جي تحفظ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Energy (Powering the Future of Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> سنڌ پاڪستان جي توانائي واري شعبي ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو ۽ مستقبل جي علائقائي توانائي مرڪز طور ڏٺو وڃي ٿو. صوبي جي [[ٿر ڪوئلو|ٿر واري علائقي]] ۾ اندازاً 185 ارب ٽن ڪوئلي جا ذخيرا موجود آهن، جيڪي دنيا جي سڀ کان وڏن ڪوئلي جي ذخيرن مان شمار ڪيا وڃن ٿا. ان کان علاوه پاڪستان جي تقريباً 60 سيڪڙو تيل جا کوهه ۽ 44 سيڪڙو گئس جا ميدان سنڌ ۾ واقع آهن. صوبو ملڪ جي روزاني تيل جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 56 سيڪڙو ۽ قدرتي گئس جي پيداوار جو 55 سيڪڙو حصو مهيا ڪري ٿو. روايتي توانائي جي وسيلن کان علاوه سنڌ قابلِ تجديد توانائي جي ميدان ۾ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو. صوبي جي سامونڊي علائقي ۾ تقريباً 60 ڪلوميٽر ويڪرو ۽ 180 ڪلوميٽر ڊگهو هوائي ڪوريڊور موجود آهي، جيڪو هوائي توانائي جي پيداوار لاءِ انتهائي سازگار سمجھيو وڃي ٿو. اهي وسيلا سنڌ کي پاڪستان جي توانائي جي تحفظ، صنعتي ترقي ۽ پائيدار معاشي واڌ ويجهه لاءِ هڪ اهم بنياد فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company (SEZMC) |access-date=29 May 2026}}</ref> ===ڪراچي اليڪٽرڪ=== ====حيسڪو==== ===سيپڪو=== ===بجلي جي پيداوار=== ===قابل تجديد توانائي=== ===ايل اين جي=== ====سي اين جي==== ===پيٽرول جي ترسيل جو نظام=== === سنڌ جو ڪوئلو=== === سنڌ جي معدنيات جي فھرست=== === سنڌ جي معدنياتي ادارن جي فھرست=== # [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] ==خدمتن وارا شعبا== ====صحت جو پيشو==== ====قانون جو پيشوئ==== ====تدريسي پيشو==== ====انجينئرنگ ۽ فني شعبو==== ====ٽرانسپورٽ==== ===پوليس=== == سنڌ جي نباتات ۽ حياتيات == ===وڻ ۽ ٻوٽا=== سنڌ جنهن نباتاتي علائقي جو ڀاڱو آهي، تنهن ۾ ذري گهٽ سڄو پنجاب، الهندو راجپوتانا، ڪاٺياواڙ ۽ ڪڇ اچي وڃن ٿا، ۽ جيتوڻيڪ هندستان جي ٻين علائقن ۾ ٿيندڙ ٻوٽا هت به ٿيندا آهن، پر گهڻي نسبت اولهه وارن ملڪن، مڪران، ايراني نار جي گرم ڀاڱن، عراق ۽، جيئن اڳيئي چيو اٿئون، مصر سان اٿس، جتان جي آبهوا ساڳي آهي. ====سنڌ جا عام وڻن==== {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ صوبي ۾ موجود اهم وڻن جي فهرست ! نمبر ! عام نالو ! بوٽنيڪل نالو ! مختصر تعارف / حيثيت |- | 1 | [[ڪنڊي|ڪَنڊي]] | ''Prosopis cineraria'' | ريگستاني علائقن جو اهم مقامي وڻ؛ ڇانوَ، ايندھن ۽ چارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. |- | 2 | [[ٻٻر]] (بابُل) | ''Acacia nilotica'' | دريائي ۽ ميداني علائقن ۾ عام؛ ڪاٺ ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 3 | [[آسري]] | ''Tamarix aphylla'' | لوڻياتي ۽ خشڪ زمينن ۾ وڌندڙ؛ هوا روڪڻ لاءِ اهم. |- | 4 | [[ڪرڙ]] | ''Capparis decidua'' | ٿر ۽ خشڪ علائقن جو مقامي وڻ؛ چارن ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 5 | [[خوشبودار ٻٻر]] | ''Acacia farnesiana'' | خوشبودار گلن سبب سڃاتل؛ دوائن ۽ خوشبوءَ ۾ استعمال. |- | 6 | [[ٻانھن]] | ''Populus euphratica'' | سنڌو درياهه جي ڪنارن تي وڌندڙ؛ دريائي نظام لاءِ اهم. |- | 7 | [[ديوي (وڻ)]] / (ولائتي ڪَنڊي) | ''Prosopis juliflora'' | غير ملڪي وڻ؛ تيزي سان وڌندڙ، پر ماحولياتي نقصانڪار پڻ. |- | 8 | [[سراھ|سِراهه]] | ''Albizia lebbeck'' | ڇانوَ ۽ ڪاٺ لاءِ مشهور؛ شھرن ۾ لڳايو ويندو آهي. |- | 9 | [[نم]] | ''Azadirachta indica'' | دوائن ۾ تمام اهم؛ جراثيم ڪُش خاصيتون. |- | 10 | [[ٻير]] | ''Ziziphus mauritiana'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ غذائي ۽ معاشي اهميت. |- | 11 | [[ڄمون (وڻ)|ڄمون]] | ''Syzygium cumini'' | ڦر ۽ دوائن ۾ استعمال؛ شگر لاءِ فائديمند. |- | 12 | [[گدامڙي (وڻ)|گدامڙي]] | ''Tamarindus indica'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ کاڌي ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 13 | [[سھانجڻو]] | ''Moringa oleifera'' | غذائيت سان ڀرپور؛ پن ۽ ڦريون استعمال ٿين ٿيون. |- | 14 | [[اڇو تمر]] | ''Avicennia marina'' | سنڌ جي ساحلي علائقن جو اهم وڻ؛ سامونڊي ڪٽاوَ کان بچاءُ. |- | 15 | [[بڙ]] | ''Ficus benghalensis'' | وڏو ڇانوَ ڏيندڙ وڻ؛ سماجي ۽ مذهبي اهميت. |- | 16 | [[پپل]] | ''Ficus religiosa'' | مذهبي لحاظ کان اهم؛ آڪسيجن فراهمي ۾ نمايان. |- | 17 | [[ڄار (وڻ)|ڄار]] | ''Salvadora oleoides'' | خشڪ علائقن جو وڻ؛ ايندھن ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 18 | [[مسواڪ]] | ''Salvadora persica'' | ڏندن جي صفائي لاءِ مشهور؛ دوائن ۾ استعمال. |- | 19 | [[ليسڙو]] (گيدوڙو) | ''Cordia myxa'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ ڳوٺاڻن علائقن ۾ عام. |- | 20 | [[انب (وڻ)|انب]] | ''Mangifera indica'' | قومي ڦر؛ باغباني ۽ معيشت لاءِ اهم. |- | | | | |- | | | | |- | | | | |+ | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- |} ===حيوان === علم حيوانات جي جن ماھرن پھريائين سنڌ جي جانورن تي تحقيق ڪئي، سي آھن برنس (Burnes) 1830ع، گرفٿ (Griffith) 18399ع، ھيوم ۽ ڊي (Hume and Day) 1872ع، بلان فورڊ (Blanford) 1971ع کان 1977ع، بٽلر (Butler) 1879ع، مري (Murray) 1884ع، اوٽس (Oates) 1889ع، ايٽڪن (Aitken) 19077ع، ٽائيسھرسٽ (Ticehurst) 1917ع کان 1920ع ۽ ايٽس (Eates) 1920 کان 1954ع، منٽن (Minton) 19622ع ۾ سنڌ ۽ لسٻيلي جي جانورن جي ڏسڻي (Key) ٺاھي. صديقي 18699ع ۾ جانورن جي لسٽ ٺاھي تيار ڪئي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> محي الدين (71-1964ع) سنڌ جي مڇين، نانگن، پکين، ڪڪڙن، ٻڪرين، ڍڳين ۽ مينھن جي پروٽوزوان (Protozoan) ۽ ھيلمينٿي (Helminthic) فاعلن تي ڪم ڪندي نيون جنسون ۽ ڪي نوان مفعول دريافت ڪيا آھن. مجيب سنڌ جي دريائي مڇين ۽ سامونڊي مڇين جي ھيلمينٿڪ فاعلن تي ڪم پئي ڪيو آھي ۽ ڪي نيون جنسون ۽ قسم دريافت ڪيا آھن. ترمذي سنڌ جي سامونڊي ڪپر واري پٽي ۾ ڪرسٽيشيا (Crustacea) تي پئي ڪم ڪيو آھي. فصلن کي نقصان پھچائيندڙ جيتن جڻين تي بھ چڱو ڪم ڪيو آھي. جيتوڻيڪ انھن ۾ اھي جيت ۽ چچڙ شامل نھ آھن، جن جو انسانن ۽ جانورن جي بيمارين سان واسطو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === ڪرنگھي وارا جانور (vertebrates) === پنڊپھڻ (Fossils): بلئنفورڊ ۽ فيڊن پھريون ڀيرو منڇر مان سنھ 76-1874ع ۾ [[پنڊپھڻ]] جمع ڪيا. ٽيھ سال پوءِ پلگرم ۽ ان سان گڏ ڪم ڪندڙن [[ڀڳو ٺوڙهو|ڀڳي ٽوڙھي]] ويجھو تمام گھڻا پنڊپھڻ لڌا. پلگرم (1934ع) ھيٺين منڇر جي ٽن ڀاڱن کي ڪامليل (ميلوٽيشن)، چنجي (ٽارٽونيشن) ۽ ڍوڪ پٺاڻ (لوئر پلايوسين) وارين منزلن جي برابر سمجھيو ۽ ساڳئي وقت مٿئين [[منڇر ڍنڍ|منڇر]] کي سوالڪ واري بولڊر ڪانگھلومريٽ منزل (مڊل پلئسٽوسين) جي برابر تسليم ڪيو. سنڌ ۾ ھڪ گوشت کائيندڙ، اٺ سونڊ وارا، ٽي کُرن وارا، يارھن ٻڌي تعداد ۾ کُرن وارا ۽ ٽي سُرڻن يا رڙھندڙ جانورن جا ’پنڊپھڻ‘ سڃاتا ويا آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === جيئرا قسم (Living Forms) === کير ڌارائيندڙ ٿڻن وارا جانور. جيترو ڌيان پکين تي ڏنو ويو آھي، اوترو کير ڌارائيندڙ يعني ٿڻن وارن جانورن تي نہ ڏنو ويو آھي. ٿڻن وارن جانورن جا ڪل 73 قسم آھن، جيڪي سنڌ ۾ رھن ٿا. انھن ۾ 20 گوشت کائيندڙ، 20 چمڙا، 4 جيت کائيندڙ، 15 ڪئا ۽ نوريئڙا وغيرھ، 9 کُرن وارا، 4 ويل ۽ ڊالفن ۽ ھڪ ڇِلر شامل آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref><br> '''گوشت خور جانور''': ڏسڻ ۾ ائين ٿو اچي تھ چيتو ڪنھن وقت سنڌوءَ جي ڪڇي ۾ ۽ روھڙيءَ طرف رھندو ھو. روھڙي ۾ ھن جو زور ڏسڻ ۾ اچي ٿو. سنڌ ۾ چيتا سن 1886ع تائين ماريا ويا. ٻين گوشت کائيندڙن ۾ پلنگ (Panther) جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ۾ ڪافي تعداد ۾ پکڙيل ھو، سو ھاڻي رڳو کيرٿر جبلن ۾ محدود آھي. اھو خصوصًا ھلڪي رنگ جو آھي ۽ سندس بج ھندستاني پلنگ کان ڊگھا آھن. لڌڙو جيڪو لاڙڪاڻي ۽ ميرپور ساڪري ۾ ملندو ھو، سو گھڻي قدر گھٽجي ويو آھي. جھنگ ٻلو، سنڌ جي عام جھنگلي ٻلي، بُجُر ٻلو (Caracal Lynx) جيڪا ھاڻي ٿر ۾ اڻ لڀ ٿيندي وڃي؛ مشڪ ٻلو (Civet Cat) جيڪو ڳوٺن جي چوڌاري ملندو آھي، اھي سڀ سنڌ جي جھنگلن جا ٻلا آھن. ڳور پٽ جيڪو قبرن کوٽڻ ۽ مئل ماڻھن تي تڳڻ لاءِ مشھور آھي، سو بہ سنڌ ۾ ٿئي ٿو. چراخ ۽ لڌڙو جنھن جي پٺيان سدائين کلن جا واپاري ھوندا آھن، سي آھستي آھستي اڻلڀ ٿيندا وڃن. بگھڙ، گدڙ، لومڙ ۽ نور وغيره ٻيا گوشت کائيندڙ جانور آھن. '''چمڙا''': سنڌ ۾ چمڙن جا 13 قسم آھن، جن ۾ ھڪ ميوو کائيندڙ چمڙن جو (Fruit Bat)، ٻہ ڪُئي – پُڇ چمڙن جا، ٻہ قبائي (Tomb bat) چمڙن جا ۽ چار ڄامڙن چمڙن جا قسم شامل آھن. '''جيت کائيندڙ''': جيت کائڻ وارا جانور سنڌ ۾ تمام گھٽ آھن، جن ۾ ھڪ مسڪ شُرو (Musk Shrew) ۽ ٽن قسمن جا ڄاھا شامل آھن. '''روڊنيشا''': (Rodentia):ھن قسم ۾ ھڪ قسم جو سيھڙ، جيڪو خاص ڪري پٽاٽي جي فصل کي کائيندو آھي. نوريئڙو ۽ پنڌرھن قسم جي ڪُئن جا، جن ۾ ننڍي پُڇ وارا توڙي بجر پڇ وارا، ۽ ٿلھي منھن وارا وڏا ڪئا شامل آھن. '''سيٽيشيا''': (Cetacea):ھن ۾ سنڌو درياءَ توڙي گنگا ندي واري ٻلھڻ جا ٻئي قسم سامونڊي آھن، جيڪي سنڌوءَ جي ڊيلٽا ۾ ملندا آھن. پار پوائز (Porpoise) خاص مٺي پاڻيءَ جو جانور آھي ۽ انڌو ٿيندو آھي، ڇو جو ان جون اکيون پوري طرح تيار نہ ٿينديون آھن. ھيءُ سنڌو درياءَ ۾ ملندو آھي. ھن ٻلھڻ جو تيل مھاڻا سنڌن جي سور لاءِ ۽ مشعلن ٻارڻ جي ڪم آڻيندا آھن. ھن کي پڪڙڻ لاءِ مھاڻا خاص سيکاريل لڌڙا استعمال ڪندا آھن. بِلُويل جيڪو وڏي ۾ وڏو کير ڌارائيندڙ جانور تسليم ڪيو وڃي ٿو، سو بہ سنڌ جي سامونڊي ڪنارن کان پرتي ڏٺو ويو آھي ۽ ڀٽ ميٽ تي پڻ پڪڙيو ويو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === گاھ کائيندڙ (Herbivora) === گاھ کائيندڙ جانورن ۾ شامل آھن: ھرڻ، ڪارو ھرڻ، غزال ھرڻ وغيرھ. ڦاڙھو اڃا تائين سنڌ جي دريائي ٻيلن ۾ ڪافي عام آهي (ٽوٽل اندازًا 370 ڦاڙھا). ڪارو ھرڻ جيڪو ھن سڄي اپٻيٽ جي اصلوڪن ھرڻن جو ھڪ قسم آھي، سو تمام سھڻو ٿيندو آھي، ۽ پاڪستان ۾ ھي نسل ختم ٿيڻ تي آھي. سنڌ ۾ ھن نسل جا ھرڻ باقي ڪي ٿورا وڃي کيرٿر جبل ۾ بچيا آھن. ھرڻ، جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ۾ ھر ھنڌ ھوندو ھو، سو بہ ھاڻي تمام گھٽ آھي ۽ ٿورڙي تعداد ۾ اڃا تائين کيرٿر ۾ آھن. چنڪارا ھرڻ ۽ ڪاري ھرڻ جي آھستي آھستي گم ٿيڻ جي ڪري بنان ڪنھن شڪ شبھي جي اھو چئي سگھجي ٿو تہ ايشيائي چيتو پڻ انھن جي ڪري ختم ٿي ويو. سنڌ گھر آھي سره جو، جيڪو اڄ ڪلھ کيرٿر جبل ۾ ڪافي تعداد ۾ ملي ٿو. (سرھن جو اندازًا تعداد 1200) گڍ دادو ۾ ڪافي تعداد ۾ ملي ٿو، پر ان کي تحفظ ڏيڻ ضروري آھي. جيئن سڱن وارو ھرڻ، جيڪو سنڌ ۾ مري (Murray) سن 1884ع ۾ ڏٺو ھو، سو اڄ ڪلھ آھي ئي ڪونہ، ۽ سانڀر وانگر ختم ٿي ويو آھي. سوئر جيڪو سنڌ ۾ عام آھي، سو ڏينھون ڏينھن دريائي ٻيلن ۾ وڌندو رھي ٿو ۽ فصلن لاءِ مصيبت آھي. گورخر جيڪو ڪڇ جي رڻ ۾ تمام ٿوري تعداد ۾ وڃي بچيو آھي (اندازًا 20 يا 30) سو اڻلڀ ٿيڻ وارو آھي.<br> '''ڇلر''' (Pholidota): ڇلو مرون لاڙ ۾ ٿئي ٿو، پر آھستي آھستي گھٽبو پيو وڃي ۽ ھاڻي اڻلڀ ٿيندڙ جانورن جي فھرست ۾ شامل آھي. سنڌ ۾ مم ۽ ڀولڙي جو ڪوبہ قسم نہ ٿيندو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === پکي === سنڌ جي پکين ۾ مخصوص خاصيتون آھن، جيڪي جاگرافيائي بيھڪ ۽ طبعي حالتن جي ڪري ٿيون آھن. سنڌو ماٿري ھڪ ’رڻ‘ وسيلي ھندستان کان ڌار ٿيل آھي، جنھن ڪري ھندستان جا مشھور پکي ھتي ڪين ٿين. ٻئي طرف سنڌ ۽ بلوچستان، ٻين علائقن جھڙوڪ ڏکڻ يورپ، اتر اوڀر آفريڪا، عرب ۽ ايران جي پکين لاءِ کليل آھن. سنڌ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻون، ۽ ان طرف پکين جي لڏي اچڻ جي رستن جي موافقت ڪري سنڌ پکين لاءِ سياري جو گھر آھي. ھيوم (Hume) پنھنجي ڪتاب اسٽري فيدرس (1873ع) ۾ پکين جا 2500 قسم ڄاڻايا آھن، جن جون 25 جنسون آھن. ائٽڪن (سن 1872ع) ڪل 400 جنسون ٻڌايون ۽ ساڳئي وقت ايٽس (Eates). سورلي جي سنڌگزيٽيئر ۾ 426 جنسون ڄاڻايون، جن مان 177 مڪاني ۽ باقي لڏي ايندڙ يا سانگي پکي آھن. سنڌ جي پکين جو تفصيلي بيان ھن مقالي جي دائري کان ٻاھر آھي. مختصر طور سنڌ ۾ ٽن قسمن جا ’پيڻ‘، 2 پيٽيئر (Cormorant)، 6 ٻگھ ۽ ڪانئرا، ھڪ لاکي ڄاڃي، 11 سانھ، 26 ھنجھ ۽ بدڪون، 17 سرڻيون، عقاب ۽ ڳجھون، 6 ڪونجون، 5 تتر ۽ ڀؤنتريا، 6 ٻاٽيڀڙ، 5 باز، ٽٽيھر، پلوور (Plover)، ڦوليارو، چيھو، ڪينو، ٽرن (Tern)، بي ايٽر (Bee eater)، ڪاٺ ڪٽو، ڪنگري، سانھڙو، چنڊول، سينڊ مارٽن (Sand Martin)، وھيو، بلبل، کٽياڻي، شرائيڪ (Shrike)، ٿريش (Thrush)، سينڊ پائپر (Sand Piper) وغيره قسم طور عام ملن ٿا. ڏاڙھي واري ڳجھ کيرٿر جي مٿانھن پٽن ۾ ملي ٿي. سنڌ ۾ جيڪي 6 ٻاٽيڀڙ ملن ٿا، تن مان سواءِ ڳٽو (Largepin Tailed) ۽ امپريل (Imperial) جي سڀ مڪاني آھن. چڪور (Chukor) سنڌ جي مٿانھن پٽن جو تتر آھي. ھندستاني تلور جيڪا اڳ ٿر ۾ عام ھئي، سا ناياب آھي. ھوبارا تلور (Houbara Bustard) بہ ناياب ٿيندي وڃي. فلوريڪن (Florican) جا سن 1875ع تائين عام ھئي، سا بھ ناپيد آھي. سفيد ھنجھھ پڻ منڇر ۾ ملي ٿو. ڪومب بدڪ بہ سنڌ جي ڏکڻن اوڀر ۾ ملي ٿي. ننڍڙو ھنجھ ۽ آڙي پڻ ٿورن حصن ۾ ملن ٿا. بيڪل آڙي (Baikal of Cluckingteal) پڻ سنڌ ۾ ڪڏھن ڪڏھن اچي ٿي. گولڊن آئي (Golden Eye) ۽ چيڪلو صرف ٻن جڳھين، اوڀر ناري ۽ منڇر ۾ ملن ٿا. ڀؤنتريو ھڪ موسمي پکي آھي، جيڪو حب ندي جي آسپاس رھي ٿو. باقي عام ڀؤنتريو (Rain Quail) ڪچي جي علائقن ۾ رھي ٿو. ’مور‘ حيدرآباد ۾ ٿرپارڪر ضلعي ۾ ملي ٿو. واديءَ مھراڻ ٻگھن، سانھھ، ڪانئرن، ڪينو، پيڻ، اگريٽس (Egrets) جي جنت آھي. ھنن جي آنن لاھڻ جون جايون تباه ٿي چڪيون آھن، ۽ ان سان گڏ شڪارين جي ڪري ڪيترا پکي منتشر ٿي ويا آھن. صرف 15 قسمن مان 6 نظر اچن ٿا. اھي سڀ پکي ڌٻڻ وارن ٻوٽن ۾ ئي گذارو ڪن ٿا.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === رڙھندڙ جانور يا سرڻا === سرڻا سنڌ ۾ عام طور ملن ٿا. آبھوا جي موافق ھئڻ ڪري ڪيترا ئي قسم، خصوصًا سانڊا ملن ٿا. ڇو تھ اھي پيلياآرڪٽڪ تائين محدود آھن. واڳون جيڪي ڪنھن زماني ۾ سنڌو درياءَ ۽ ڪن پراڻن ڦاٽن ۾ ھوندا ھئا، سي بہ کلن جي واپارين ڪري ناپيد آھن. ڌٻڻ وارا واڳون (Marsh crocodile) جيڪي ڪنھن وقت ۾ سنڌو درياءَ، ڍنڍن ۽ ڦاٽن ۾ ڏٺا ويندا ھئا، سي پڻ گھڻي ڀاڱي ختم ٿي ويا آھن، سواءِ ھاليجي ڍنڍ جي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> سنڌ جي ڍنڍن ۽ تلائن ۾ مٺي پاڻي جي ڪڇئن (Turtle) جا چار نرم کلن وارا قسم ملن ٿا. اھي ۽ ساڳئي وقت سائي رنگ جي سامونڊي ڪُمين جا قسم پڻ اقتصادي حيثيت رکن ٿا. ڇاڪاڻ تہ ولايت ۾ کاڌي طور استعمال ۾ اچن ٿا ۽ سندن کلون ڳھن ۽ ھار سينگار جي بہ ڪم اچن ٿيون. سڪي جا ٻن قسمن جا ڪڇئون ۽ مٺي پاڻيءَ جا چئن قسمن جا ڪڇئون ملن ٿا. سانڊن ۾ 11 قسم ڪرڙي (چچين) جا، ھڪيو بليفريس (Eublepharis) اٺ اگامڊس (Agamids)، ٻھ مانٽر (Monitors) يعني ڳوھون، پنج خاص قسم جا سانڊا ۽ ڏھھ اسڪنڪس (Skinks). سنڌ ۾ ڪوبھ شيميلان (Chameleon) ڪون ٿئي. ٿلھي پڇ واري ڪرڙي جو قصو دلچسپ آھي. اھا سنڌ جي خطرناڪ ”ھڻ کڻ“ آھي، جيتوڻيڪ اھا نقصانڪار ناھي. ’ڳوھن‘ جا ٽي قسم سنڌ ۾ ملن ٿا، جيڪي کلن جي واپارين جي ڪري ناياب ٿيندا وڃن. سنڌ ۾ ماڻھو انھن جي کلن مان طنبورا ۽ دھل ٺاھيندا آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز، ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> نانگن جي 43 قسمن مان 21 زھر کان خالي آھن. زھريلي قسمن ۾ چئن قسمن جا ڏند پويان وريل آھن ۽ باقي قسمن جا ڏند اڳيان وريل آھن، جن ۾ زھر ڀريل رھي ٿو. ڏند اڳيان وريل 18 قسمن مان 13 سامونڊي، 2 پِيَڻ، ھڪ واسينگ ۽ ٻھ کَپر آھن. انھيءَ سلسلي ۾ ھندستاني پيڻ جا ٿر ۾ ملي ٿي، سا قابلِ ذڪر آھي. عام چوڻي مطابق اھا پيڻ رات جو سمھڻ مھل ماڻھو جي ڇاتيءَ تي چڙھي، سندس وات ۾ زھر وجھي ھلي ويندي آھي. اھو ماڻھو گلي ۾ سخت سور جي باعث صبح کان اڳ ۾ ئي ختم ٿي ويندو آھي. پيڻ خطرناڪ بلائن مان ھڪ آھي، جا ڏنگي ٿي. جيئن تھ زھر، انسان جي تنتي سرشتي تي اثر انداز ٿئي ٿو، ۽ ماڻھو جي ساه کڻڻ واري نليءَ کي نقصان ٿو رسائي، تنھنڪري ڏنگيل ماڻھو ساه جي گھٽ سبب مري وڃي ٿو. کپر جو زھر، دل ۽ رت تي اثر انداز ٿئي ٿو ۽ رت جي بيجا زبان (جسم جي اندران ۽ ٻاھران) ٿيڻ ڪري موت واقع ٿئي ٿو.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === مڇيون === سنڌ جو سامونڊي ڪنارو، جنھن تي مڇي مري ٿي، سو 120 ميل تائين پکڙيل آھي، جنھن ۾ ڪيتريون کاريون ۽ ڍوريون آھن. درياءَ جو ڇوڙ ڦرندو رھي ٿو. پراڻا واه جھڙوڪ پراڻي ڦليلي، گھارو ۽ بگھاڙ اڄ بھ موجود آھن. سال 1819ع واري زلزلي درياءَ جي ڇوڙ ۾ ڪافي ڦيرڦار آندي. ڊي (Day) 224 مڇين جا قسم ڄاڻايا آھن، جن مان 160 سامونڊي ۽ 64 مٺي پاڻي جون آھن. صوفي (1957ع) ڪينجھر ڍنڍ مان 33 قسمن جون مڇيون ظاھر ڪيون آھن، جن ۾ 14 قسم پسنديده غذا جي اھميت رکن ٿا. سامونڊي مڇين جي خاص قسمن ۾ ڀوريون ۽ ڪاريون پاپليٽ، سرمائي سالمان (Salmon)، سول (Sole)، سارڊين (Sardine) ۽ بمبئي ڊڪ (Bombay duck) مشھور آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> پلو جيتوڻيڪ سامونڊي آھي، پر آنن لاھڻ لاءِ سنڌو درياءَ جو رخ ڪري ٿو. ھن جي سمنڊ مان لڏپلاڻ فيبروري ۽ مارچ ڌاري ٿئي ٿي. اھا مڇي ذائقيدار ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ تمام گھڻا ڪنڊا ٿيندا آھن. پاڻيءَ جي قلت ۽ بئراجن جي ٺھڻ سان پلي جي افزائش تي تمام گھڻو اثر پيو آھي. ان لاءِ ڪو وقتائتو قدم کڻڻ گھرجي تھ جيئن ھن لذيذ مڇيءَ کي بچائي سگھجي. سنڌ جي 64 ڍنڍن، ڍورن ۽ تلائن ۾ ملندڙ مڇين مان ڪُرڙو، موراکي، ٿيلھي، کڳو، سينگاري، ڄرڪو ۽ گندڻ تمام شوق سان کاڌيون وڃن ٿيون. وڏيون ڍنڍون جھڙوڪ ڪينجھر، منڇر ھڏيرو ۽ ھاليجي، مڇين سان ڀرپور آھن. منڇر ڍنڍ جي گھٽجندڙ ايراضي افسوسناڪ آھي، ۽ ان لاءِ ڪو تڪڙو قدم کڻجي. ان جي سڪڻ ڪري پاڪستان ۾ پروٽين جو عظيم ذريعو ناپيد ٿي ويندو. ان سان گڏوگڏ اھي ڍنڍون، لکين لاڏائو پکين جو مندائتو گھر آھن. (Amphibia) ڏيڏرن جا ٽي قسم آھن ۽ ان کان سواٰءِ ٽوڊ (Toad) جا ٻھ قسم سنڌ ۾ ملن ٿا. جانور، انسان ذات جي وايومنڊل جو ھڪ حصو آھن ۽ انسان وانگر ارتقا جو نتيجو آھ.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> == آبادي ۽ انگ اکر== سنڌ جي آبادي برطانوي دور ۾ 1891ع ۾ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 2.9 ملين هئي، جڏهن سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو هئي<ref name="ايڪانومي">The Economy Of Modern Sindh Opportunities Lost & Lessons for Future A detailed book Review by Research & Training Wing PRODUCED BY: RESEARCH & TRAINING WING PLANNING & DEVELOPMENT DEPARTMENT GOVERNMENT OF SINDH , page 5</ref>. 1911ع ۾ سنڌ جي آبادي 3.5 ملين ۽ 1941ع ۾ 4.5 ملين تائين پهتي، جيڪا واڌ معاشي بهتري ۽ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هئي. 1936ع ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري الڳ صوبو بڻايو ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. برطانوي دور جي آخر تائين سنڌ ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادريون، جهڙوڪ مسلمان، هندو، عيسائي، يهودي، پارسي ۽ بهايي، گڏجي رهنديون هيون. ورهاڱي کان اڳ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آبادي لڳ ڀڳ 70٪ هئي، جيڪا ورهاڱي کان پوءِ اردو ڳالهائيندڙ لڳ ڀڳ 15 لک مهاجرن جي آمد سبب گهٽجي 58٪ تائين آئي<ref name=" ايڪانومي"/>. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ملڪ ۾ ڇهه قومي مردم شماريون ٿيون آهن. 2017ع جي مردم شماري موجب پاڪستان جي ڪل آبادي 207,774,520 هئي، جنهن سان پاڪستان دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ بڻيو. 1998ع کان 2017ع تائين پاڪستان جي سالياني سراسري آبادي واڌ جي شرح 2.4٪ رهي. 2017ع ۾ سنڌ جي ڪل آبادي 47,886,051 هئي. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي وڌڻ جا اهم سبب بين الصوبائي لڏپلاڻ ۽ ڳوٺن مان شهرن ڏانهن منتقلي رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي واڌ جي شرح 1961–1972ع دوران 4.63٪ هئي، جيڪا 1998–2017ع ۾ گهٽجي 2.4٪ ٿي وئي. سنڌ ۾ آباديءَ جي ڪثافت 1981ع ۾ 135 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا 2017ع ۾ وڌي 339 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر ٿي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. 2017ع ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 24.9 ملين مرد ۽ 23 ملين عورتون هيون. سنڌ ۾ صنفي تناسب (Sex Ratio) 108.58 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. ڳوٺاڻن علائقن ۾: 107.8 ۽ شهري علائقن ۾: 109.31<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ 52.02٪ آبادي شهري ۽ 47.98٪ ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي، جنهن سبب سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي وارو صوبو آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع جي مردم شماري موجب: انحصاري آبادي: 38.3٪ ڪم ڪندڙ آبادي: 61.7٪ <ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع ۾ عورتن جي ليبر فورس ۾ شرڪت صرف 3٪ هئي، جڏهن ته مردن جي شرڪت 58.8٪ هئي<ref name=" ايڪانومي"/>. تيز شهري واڌ سبب سنڌ ۾ ثانوي ۽ نيم شهري مرڪز جهڙوڪ نوابشاهه (نوشهرو فيروز)، گهوتڪي، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ڄامشورو ترقي ڪري رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آباديءَ جي تيز واڌ شهريڪاري، معاشي دٻاءُ، وسيلن جي کوٽ ۽ انفراسٽرڪچر تي بار وڌايو آهي. 2017ع تائين سنڌ جي آبادي واڌ جي شرح پاڪستان جي قومي شرح سان برابر ٿي چڪي آهي. {{Main|سنڌ جي مردم نگاري}} آباديءَ جو مطالعو- مردم نگاري، (Demography )علم آبادي- آبادي اڀياس- مردم نگاري- ماڻهن جي آدمشماري جو اڀياس، جنهن ۾ هنڌ، گهاٽائي، عمر، پکيڙ، جنس، نسل، ڌنڌو ۽ ٻيا شمارياتي انگ اکر ڏنل هجن. <ref>{{Citation |title=Demography {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title --> |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |accessdate=2016-12-15 |archive-date=2023-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015021439/http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |dead-url=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جي ضلعي آباديءَ موجب مردم شماري (2023ع)''' |- style="background:#6FA8DC; color:black;" ! درجو ! ضلعو ! آبادي ! حصو (%) |- style="background:#EAF3FF;" | 1 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] || align="right"|3,921,742 || align="center"|7.04 |- | 2 || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو]] || align="right"|3,822,325 || align="center"|6.86 |- | 3 || [[ڪورنگي ضلعو]] || align="right"|3,128,971 || align="center"|5.62 |- | 4 || [[ڪراچي اولهه ضلعو]] || align="right"|2,679,380 || align="center"|4.81 |- | 5 || [[خيرپور ضلعو]] || align="right"|2,597,535 || align="center"|4.66 |- | 6 || [[حيدرآباد ضلعو]] || align="right"|2,432,540 || align="center"|4.37 |- | 7 || [[ملير ضلعو]] || align="right"|2,432,248 || align="center"|4.37 |- | 8 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] || align="right"|2,329,764 || align="center"|4.17 |- | 9 || [[سانگهڙ ضلعو]] || align="right"|2,308,465 || align="center"|4.14 |- | 10 || [[ڪياماڙي ضلعو]] || align="right"|2,068,451 || align="center"|3.71 |- | 11 || [[بدين ضلعو]] || align="right"|1,947,081 || align="center"|3.50 |- | 12 || [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] || align="right"|1,845,102 || align="center"|3.31 |- | 13 || [[ٿرپارڪر ضلعو]] || align="right"|1,778,407 || align="center"|3.19 |- | 14 || [[نوشھروفيروز ضلعو]] || align="right"|1,777,082 || align="center"|3.19 |- | 15 || [[گهوٽڪي ضلعو]] || align="right"|1,772,609 || align="center"|3.18 |- | 16 || [[دادو ضلعو]] || align="right"|1,742,320 || align="center"|3.13 |- | 17 || [[ميرپورخاص ضلعو]] || align="right"|1,681,386 || align="center"|3.02 |- | 18 || [[سکر ضلعو]] || align="right"|1,639,897 || align="center"|2.94 |- | 19 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,514,869 || align="center"|2.72 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || align="right"|1,784,453 || align="center"|3.20 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو]] || align="right"|1,386,330 || align="center"|2.49 |- | 22 || [[ڪشمور ضلعو]] || align="right"|1,233,957 || align="center"|2.22 |- | 23 || [[عمرڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,159,831 || align="center"|2.08 |- | 24 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || align="right"|1,174,097 || align="center"|2.11 |- | 25 || [[ڄامشورو ضلعو]] || align="right"|1,117,308 || align="center"|2.01 |- | 26 || [[ٺٽو ضلعو]] || align="right"|1,083,191 || align="center"|1.95 |- | 27 || [[ٽنڊو الھيار ضلعو]] || align="right"|922,012 || align="center"|1.66 |- | 28 || [[مٽياري ضلعو]] || align="right"|849,383 || align="center"|1.53 |- | 29 || [[سجاول ضلعو]] || align="right"|839,292 || align="center"|1.51 |- | 30 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] || align="right"|726,119 || align="center"|1.30 |- style="background:#FFD966; font-size:110%;" ! colspan="2"|[[سنڌ]] ! align="right"|55,696,147 ! 100% |} {| class="wikitable" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ بابت اهم انگ اکر (2023ع)''' |- style="background:#93C47D;" ! اشاريه ! قدر |- | style="background:#D9EAD3;" | ڪل آبادي | style="background:#D9EAD3;" | '''55,696,147''' |- | style="background:#D9EAD3;" | ايراضي | style="background:#D9EAD3;" | '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | آباديءَ جي ڪثافت | style="background:#D9EAD3;" | '''395.2 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | سالياني آبادي واڌ (2017ع–2023ع) | style="background:#D9EAD3;" | '''2.6٪''' |- | style="background:#D9EAD3;" | پاڪستان جي ڪل آبادي ۾ حصو | style="background:#D9EAD3;" | '''23٪''' |- | style="background:#FFF2CC;" | سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ضلعو | style="background:#FFF2CC;" | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] (3,921,742) |- | style="background:#F4CCCC;" | سڀ کان گهٽ آبادي وارو ضلعو | style="background:#F4CCCC;" | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] (726,119) |} <small>'''ذريعو:''' [https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/8__sindh/ Citypopulation.de]، [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2023ع مردم شماري.</small> === جنس موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ جنس موجب آبادي (2023ع) |label1=مرد |value1=52.1 |color1=#3366CC |label2=عورتون |value2=47.9 |color2=#DC3912 |label3=خواجه سرا |value3=0.01 |color3=#AAAAAA }} === عمر وارا مکيه گروهه === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ عمر وارا مکيه گروهه (2023ع) |label1=0–14 سال |value1=41.8 |color1=#3366CC |label2=15–64 سال |value2=55.2 |color2=#DC3912 |label3=65 سال يا وڌيڪ |value3=3.0 |color3=#FF9900 }} === شهري ۽ ٻهراڙي آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي آبادي (2023ع) |label1=شهري |value1=54 |color1=#FF9900 |label2=ٻهراڙي |value2=46 |color2=#109618 }} === خواندگي (10 سال ۽ وڌيڪ عمر) === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ خواندگي (2023ع) |label1=پڙهيل لکيل |value1=57.5 |color1=#3366CC |label2=اڻ پڙهيل |value2=42.5 |color2=#DC3912 }} === مادري ٻولي موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ مادري ٻوليون (2023ع) |label1=سنڌي |value1=60.1 |color1=#FF9900 |label2=اردو |value2=22.3 |color2=#3366CC |label3=پشتو |value3=5.3 |color3=#109618 |label4=پنجابي |value4=4.1 |color4=#DC3912 |label5=بلوچي |value5=2.2 |color5=#990099 |label6=سرائڪي |value6=1.6 |color6=#0099C6 |label7=هندڪو |value7=1.5 |color7=#DD4477 |label8=براهوي |value8=0.5 |color8=#66AA00 |label9=ميواٽي |value9=0.1 |color9=#B82E2E |label10=ڪوهستاني |value10=0.03 |color10=#316395 |label11=ٻيون ٻوليون |value11=2.3 |color11=#AAAAAA }} ==سياسي نظام== ===صوبائي حڪومتي نظام=== === سنڌ جا گورنر=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ گورنري ! تقرري جو اختيار ! اهم نوٽ / خدمتون |- | 1 | [[سر غلام حسين هدایت‌الله]] | 14 آگسٽ 1947 – 4 آڪٽوبر 1948 | گورنر جنرل پاڪستان | پاڪستان کان پوءِ سنڌ جو پهريون گورنر؛ آئين ساز اسيمبلي جو ميمبر. |- | 2 | [[شيخ دين محمد]] | 4 آڪٽوبر 1948 – 7 آڪٽوبر 1949 | گورنر جنرل پاڪستان | ابتدائي صوبائي انتظام جو تسلسل. |- | 3 | [[ميان امين‌الدين]] | 7 آڪٽوبر 1949 – 1 مئي 1953 | گورنر جنرل پاڪستان | ڪراچي وفاقي گادي بڻجڻ واري دور ۾ خدمتون. |- | 4 | [[جارج باڪسينڊل ڪانسٽينٽائن]] | 2 مئي 1953 – 12 آگسٽ 1953 | گورنر جنرل پاڪستان | قائم مقام گورنر. |- | 5 | [[حبيب ابراهيم رحيمٽوولا]] | 12 آگسٽ 1953 – 23 جون 1954 | گورنر جنرل پاڪستان | سفارتي ۽ انتظامي پسمنظر. |- | 6 | [[سيد محمد علي رشدي]] | 24 جون 1954 – 14 آڪٽوبر 1955 | گورنر جنرل پاڪستان | ون يونٽ کان اڳ آخري گورنر سنڌ. |- | colspan="5" | '''ون يونٽ دور: سنڌ صوبي جو وجود ختم''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | 7 | [[رخمان گل]] | 1 جولاءِ 1970 – 20 ڊسمبر 1971 | صدر پاڪستان | ون يونٽ ٽٽڻ کان پوءِ پهريون گورنر. |- | 8 | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | 24 ڊسمبر 1971 – 20 اپريل 1972 | صدر پاڪستان | عبوري انتظامي دور. |- | 9 | [[بيگم رعنا لياقت علي خان]] | 15 فيبروري 1973 – 28 فيبروري 1976 | صدر پاڪستان | سنڌ جي پهرين عورت گورنر. |- | 10 | [[ليفتيننٽ جنرل جميل الدين حسن]] | 1 مارچ 1976 – 5 جولاءِ 1977 | صدر پاڪستان | سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 24 مارچ 1985) |- | 11 | [[ليفٽيننٽ جنرل جهان داد خان]] | 7 اپريل 1984 – 4 جنوري 1987 | صدر پاڪستان | فوجي حڪمرانيءَ جو دور. |- | 12 | [[اشرف وزير تباني]] | 5 جنوري 1987 – 23 جون 1988 | صدر پاڪستان | سول انتظام ڏانهن واپسي. |- | 13 | [[جنرل رحيم الدين خان]] | 24 جون 1988 – 12 سيپٽمبر 1988 | صدر پاڪستان | مختصر عبوري دور. |- | 14 | [[جسٽس قديرالدين احمد]] | 12 سيپٽمبر 1988 – 18 اپريل 1989 | صدر پاڪستان | عبوري ۽ آئيني بندوبست. |- | 15 | [[فخرالدين جي ابراهيم]] | 19 اپريل 1989 – 6 آگسٽ 1990 | صدر پاڪستان | آئيني بحرانن ۾ اهم ڪردار. |- | 16 | [[محمود هارون]] | 6 آگسٽ 1990 – 18 جولاءِ 1993 | صدر پاڪستان | جمهوري دور ۾ گورنري. |- | 17 | [[حڪيم محمد سعيد]] | 19 جولاءِ 1993 – 23 جنوري 1994 | صدر پاڪستان | امن ۽ سماجي خدمتون. |- | 18 | [[ڪمال‌الدين اظفر]] | 22 مئي 1995 – 16 مارچ 1997 | صدر پاڪستان | سياسي هم آهنگي. |- | 19 | [[ليفٽيننٽ جنرل معين الدين حيدر]] | 17 مارچ 1997 – 17 جون 1999 | صدر پاڪستان | شهري انتظامي سڌارا. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (12 آڪٽوبر 1999 – 23 مارچ 2002) |- | 20 | [[ڊاڪٽر عشرت العباد خان]] | 27 ڊسمبر 2002 – 9 فيبروري 2015 | صدر پاڪستان | سنڌ جو سڀ کان ڊگهو عرصو رهندڙ گورنر. |- | 21 | [[محمد زبير]] | 2 فيبروري 2017 – 3 آگسٽ 2018 | صدر پاڪستان | سول سياسي پسمنظر. |- | 22 | [[عمران اسماعيل]] | 27 آگسٽ 2018 – 17 آگسٽ 2021 | صدر پاڪستان | وفاقي–صوبائي ڇڪتاڻ جو دور. |- | 23 | [[ڪامران ٽسوري]] | 10 آڪٽوبر 2022 – موجوده | صدر پاڪستان | موجوده گورنر سنڌ. |} ===سنڌ اسيمبلي=== === سنڌ جا وزير اعليَ=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ اقتدار ! سياسي وابستگي ! اهم نوٽس / خدمتون (مختصر) |- | 1 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 16 آگسٽ 1947 – 28 اپريل 1948 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | سنڌ جو پهريون وزيراعليٰ (پاڪستان کان پوءِ). |- | 2 | [[پير الاهي بخش]] | 4 مئي 1948 – 4 فيبروري 1949 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | شروعاتي صوبائي انتظام جي سرواڻي. |- | 3 | [[يوسف هارون]] | 18 فيبروري 1949 – 7 مئي 1950 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن جي اڳواڻي. |- | 4 | [[قاضي فضل الله]] | 8 مئي 1950 – 24 مارچ 1951 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | مختصر دور. |- | 5 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 24 مارچ 1951 – 29 ڊسمبر 1951 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | ٻيو دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ / سڌي انتظام''' (29 ڊسمبر 1951 – 22 مئي 1953) |- | 6 | [[پيرزادو عبدالستار]] | 22 مئي 1953 – 8 نومبر 1954 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | گورنر راڄ کان پوءِ چونڊيل حڪومت. |- | 7 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 9 نومبر 1954 – 13 آڪٽوبر 1955 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | ٽيون دور؛ ون يونٽ کان اڳ آخري CM. |- | colspan="5" | '''ون يونٽ دور (سنڌ صوبي جو ڌار ادارتي ڍانچو ختم)''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | colspan="5" | '''مارشل لا / عبوري انتظام''' (1 جولاءِ 1970 – 1 مئي 1972) |- | 8 | [[ممتاز علي ڀٽو]] | 1 مئي 1972 – 20 ڊسمبر 1973 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ون يونٽ کان پوءِ صوبي جي بحالي واري دور ۾ حڪومت. |- | 9 | [[غلام مصطفى جتوئي]] | 20 ڊسمبر 1973 – 5 جولاءِ 1977 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 1973ع جي آئين واري دور ۾ حڪومت. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 6 اپريل 1985) |- | 10 | [[غوث علي شاهه]] | 6 اپريل 1985 – 6 اپريل 1988 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | 1985ع کان پوءِ صوبائي حڪومت. |- | 11 | [[اختر علي غلام قاضي]] | 11 اپريل 1988 – 24 جون 1988 | آزاد / غير وابسته | مختصر چونڊيل دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ''' (24 جون 1988 – 2 ڊسمبر 1988) |- | 12 | [[قائم علي شاهه]] | 2 ڊسمبر 1988 – 25 فيبروري 1990 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل حڪومت. |- | 13 | [[آفتاب شعبان ميراني]] | 25 فيبروري 1990 – 6 آگسٽ 1990 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | مختصر دور. |- | 14 | [[ڄام صادق علي]] | 6 آگسٽ 1990 – 5 مارچ 1992 | [[اسلامي جمهوري اتحاد]] | امن امان/سياسي بحران وارو دور. |- | 15 | [[مظفر حسين شاهه]] | 6 مارچ 1992 – 19 جولاءِ 1993 | [[اسلامي جمهوري اتحاد]] | مختصر سياسي دور. |- | 16 | [[سيد علي مدد شاهه]] | 19 جولاءِ 1993 – 21 آڪٽوبر 1993 | نگران | نگران وزيراعليٰ. |- | 17 | [[عبدالله شاهه]] | 21 آڪٽوبر 1993 – 6 نومبر 1996 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل دور. |- | 18 | [[ممتاز علي ڀٽو]] | 6 نومبر 1996 – 22 فيبروري 1997 | نگران | نگران دور. |- | 19 | [[لياقت علي جتوئي]] | 22 فيبروري 1997 – 30 آڪٽوبر 1998 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] | چونڊيل دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ''' (30 آڪٽوبر 1998 – 17 جون 1999) |- | colspan="5" | '''1999–2002: وفاقي/فوجي دور (صوبائي سياسي ڍانچو معطل)''' |- | 20 | [[علي محمد مهر]] | 17 ڊسمبر 2002 – 9 جون 2004 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | 2002ع کان پوءِ حڪومت. |- | 21 | [[ارباب غلام رحيم]] | 9 جون 2004 – 19 نومبر 2007 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | صوبائي حڪومت. |- | 22 | [[عبدالقادر هاليپوٽو]] | 19 نومبر 2007 – 6 اپريل 2008 | نگران | نگران دور. |- | 23 | [[قائم علي شاهه]] | 6 اپريل 2008 – 21 مارچ 2013 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل حڪومت. |- | 24 | [[زاهد قربان علوي]] | 21 مارچ 2013 – 30 مئي 2013 | نگران | نگران دور. |- | 25 | [[قائم علي شاهه]] | 30 مئي 2013 – 29 جولاءِ 2016 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٽيون دور. |- | 26 | [[مراد علي شاهه]] | 29 جولاءِ 2016 – 28 مئي 2018 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | پهريون دور. |- | 27 | [[فضل الرحمان]] | 2 جون 2018 – 18 آگسٽ 2018 | نگران | نگران دور. |- | 28 | [[مراد علي شاهه]] | 18 آگسٽ 2018 – 14 آگسٽ 2023 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٻيون دور. |- | 29 | [[مقبول باقر]] | 14 آگسٽ 2023 – 27 فيبروري 2024 | نگران | نگران وزيراعليٰ. |- | 30 | [[مراد علي شاهه]] | 27 فيبروري 2024 – موجوده | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٽيون دور (هاڻوڪو). |} === سنڌ اسيمبلي جا اسپيڪر=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ اسپيڪرشپ ! نوٽ / اهم وضاحت |- | 1 | [[سيد ميران محمد شاهه]] | 26 فيبروري 1938 – 3 مئي 1948 | سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر؛ آزاديءَ کان پوءِ به عهدو سنڀاليو. |- | 2 | [[آغا بدرالدين خان دراني]] | 8 مارچ 1949 – 29 ڊسمبر 1951 | آزاديءَ بعد شروعاتي پارلياماني دور جو اسپيڪر. |- | 3 | [[مير غلام علي ٽالپر]] | 14 سيپٽمبر 1953 – 21 مارچ 1955 | ون يونٽ کان اڳ وارو دور. |- | 4 | [[پير قربان علي شاهه]] | 26 مارچ 1955 – 14 آڪٽوبر 1955 | ون يونٽ لاڳو ٿيڻ کان اڳ آخري اسپيڪر. |- | colspan="4" | '''ون يونٽ دور – سنڌ اسيمبلي معطل''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | 5 | [[غلام رسول خان کيهر]] | 2 مئي 1972 – 3 مارچ 1977 | ون يونٽ ٽٽڻ کان پوءِ پهريون چونڊيل اسپيڪر. |- | 6 | [[آغا صدرالدين خان دراني]] | 13 مارچ 1977 – 4 جولاءِ 1977 | مختصر سياسي دور. |- | colspan="4" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 1985) |- | 7 | [[عبدالله حسين هارون]] | 6 اپريل 1985 – 13 مارچ 1986 | غير جماعتي چونڊن کان پوءِ اسپيڪر. |- | 8 | [[سيد مظفر حسين شاه]] | 6 اپريل 1986 – 1 ڊسمبر 1988 | اسيمبلي جي ٻيهر بحاليءَ وارو دور. |- | 9 | [[سيد عبدالله شاهه]] | 1 ڊسمبر 1988 – 5 نومبر 1990 | جمهوري دور جو اسپيڪر. |- | 10 | [[عبدالرزاق خان]] | 5 نومبر 1990 – 19 آڪٽوبر 1993 | سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 11 | [[غلام بخت خان مهر]] | 19 آڪٽوبر 1993 – 22 فيبروري 1997 | چونڊيل اسيمبلي جو اسپيڪر. |- | 12 | [[نواب مرزا (وڪيل)]] | 22 فيبروري 1997 – 26 آڪٽوبر 1998 | نواز شريف دور ۾ اسپيڪر. |- | colspan="4" | '''گورنر راڄ / اسيمبلي معطل''' (1998 – 2002) |- | 13 | [[سيد مظفر حسين شاه]] | 14 ڊسمبر 2002 – جنوري 2008 | ٻيهر اسپيڪرشپ؛ ڊگهو پارلياماني دور. |- | 14 | [[نثار احمد کهڙو]] | 18 فيبروري 2008 – 30 مئي 2013 | جمهوري تسلسل ۽ آئيني دور. |- | 15 | [[آغا سراج خان دراني]] | 30 مئي 2013 – 25 فيبروري 2024 | سنڌ جو سڀ کان ڊگهو عرصو رهندڙ اسپيڪر. |- | 16 | [[سيد اويس قادر شاهه]] | 25 فيبروري 2024 – موجوده | موجوده اسپيڪر سنڌ صوبائي اسيمبلي. |} === وفاق سان تعلق=== === عدالتي نظام=== === مڪاني حڪومتي نظام=== ====ميٽروپوليٽن ڪارپوريشنون==== ====ميونسيپل ڪارپوريشنون==== ====ترقياتي اٿارٽيون==== ===صوبائي اليڪشن ڪميشن=== ===قومي اسيمبلي جا تڪ=== ===صوبائي اسيمبلي جا تڪ=== === سياسي تنظيمون ==== ====غير سرڪاري تنظيمون==== == انتظامي ورھاست== ===ڊويزنون=== ===ضلعا=== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; text-align:center;" | سنڌ جا ضلعا |- style="background:#6FA8DC; text-align:center;" ! نقشو ! ترتيب ! ضلعو ! ضلعي جو صدر مقام ! ايراضي (چورس ڪلوميٽر) ! آبادي (2017ع) ! آبادي جي گهاٽائي<br>(ماڻهو في چورس ڪلوميٽر) |- | rowspan="30" | [[فائل:Sindh Districts.svg|400px|سنڌ جا ضلعا]] | 1 | [[بدين ضلعو|بدين]] | [[بدين]] | 6,470 | 1,804,516 | 279 |- | 2 | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] | [[مٺي]] | 19,808 | 1,649,661 | 83 |- | 3 | [[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊو الهيار]] | [[ٽنڊو الهيار]] | 1,573 | 836,887 | 532 |- | 4 | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] | [[ٽنڊو محمد خان]] | 1,814 | 677,228 | 373 |- | 5 | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] | [[ٺٽو]] | 7,705 | 979,817 | 127 |- | 6 | [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] | [[جيڪب آباد]] | 2,771 | 1,006,297 | 363 |- | 7 | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] | [[ڪوٽڙي]] | 11,250 | 993,142 | 88 |- | 8 | [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 1,022 | 2,201,079 | 2,155 |- | 9 | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | [[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] | 15,925 | 2,405,523 | 151 |- | 10 | [[دادو ضلعو|دادو]] | [[دادو، پاڪستان|دادو]] | 8,034 | 1,550,266 | 193 |- | 11 | [[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]] | [[سانگھڙ]] | 10,259 | 2,057,057 | 200 |- | 12 | [[سجاول ضلعو|سجاول]] | [[سجاول]] | 8,699 | 781,967 | 90 |- | 13 | [[سکر ضلعو|سکر]] | [[سکر]] | 5,216 | 1,487,903 | 285 |- | 14 | [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] | [[شڪارپور، پاڪستان|شڪارپور]] | 2,577 | 1,231,481 | 478 |- | 15 | [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد]] | [[نوابشاهه]] | 4,618 | 1,612,847 | 349 |- | 16 | [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] | [[عمرڪوٽ]] | 5,503 | 1,073,146 | 195 |- | 17 | [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] | [[قمبر]] | 5,599 | 1,341,042 | 240 |- | 18 | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] | [[ڪراچي]] | 165 | 2,909,921 | 17,625 |- style="background:#FFF2CC;" | 19 | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] | [[ڪراچي]] | 85 | 1,791,751 | 21,079 |- style="background:#FFF2CC;" | 20 | [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] | [[ڪراچي]] | 62 | 2,972,639 | 48,336 |- style="background:#FFF2CC;" | 21 | [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] | [[ڪراچي]] | 630 | 3,914,757 | 6,212 |- | 22 | [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] | [[ڪنڌڪوٽ]] | 2,551 | 1,089,169 | 427 |- style="background:#FFF2CC;" | 23 | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] | [[ڪورنگي]] | 95 | 2,457,019 | 25,918 |- style="background:#F4CCCC;" | 24 | [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] | [[ڪياماڙي]] | — | — | — |- | 25 | [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] | [[ميرپور ماٿيلو]] | 6,506 | 1,647,239 | 253 |- | 26 | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] | [[لاڙڪاڻو]] | 1,906 | 1,524,391 | 800 |- | 27 | [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] | [[مٽياري]] | 1,459 | 769,349 | 527 |- style="background:#FFF2CC;" | 28 | [[ملير ضلعو|ملير]] | [[ملير]] | 2,635 | 2,008,901 | 762 |- | 29 | [[ميرپور خاص ضلعو|ميرپور خاص]] | [[ميرپور خاص]] | 3,319 | 1,505,876 | 454 |- | 30 | [[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهرو فيروز]] | [[نوشهرو فيروز]] | 2,027 | 1,612,373 | 369 |} === سنڌ جا وڏا شھر=== {{Main|سنڌ جا شهر}} {| class="wikitable" style="width: 70%; font-size: 85%; border: #999 solid 1px; text-align: lcenter; margin-bottom: 0; margin: 1em auto 1em auto" |- ! colspan="5" style="text-align:center; background:YellowGreen;"| '''مُک شهرن جي فهرست''' |- ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| درجو ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| شهر ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| ضعا ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| آبادي ! rowspan=11 width:150| <br/>[[فائل:Mohenjodaro - view of the stupa mound.JPG|border|90px]]<br/>[[موهن جو دڙو]]<br/> |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 1 ||align=right | '''[[ڪراچي]]''' ||align=right | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|اوڀر ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي اولهه ضلعو|اولهه ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڏکڻ ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي مرڪزي ضلعو|مرڪزي ڪراچيl]]<br/>[[ملير ضلعو|ملير]]<br/>[[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] || 14,910,352 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 2 ||align=right | '''[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]''' ||align=right | [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] || 1,732,693 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 3 ||align=right | '''[[سکر]]''' ||align=right | [[سکر ضلعو|سکر]] || 1,400,000 |- |- | colspan="5" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"| '''ذريعو: [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|پاڪستاني آدمشاري، 2017ع]]<ref name=census>{{cite web |url=http://www.pbscensus.gov.pk |title=Pakistan Bureau of Statistics - 6th Population and Housing Census |website=www.pbscensus.gov.pk}}</ref>''' |- | colspan="5" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"| '''هن ۾ ضلعن جي صرف شهري آبادي ڏيکاريل آهي.''' |} == ثقافت ۽ تھذيب == ===سنڌيت=== سنڌيت هڪ وسيع، گهڻ-تہذيبي ۽ جذب ڪندڙ سماجي-ثقافتي تصور آهي، جنهن صديون گذرڻ سان مختلف تهذيبن ۽ سڀيتائن جا اثر پنهنجي اندر جذب ڪيا آهن. سنڌ جي سرزمين تي ايراني، يوناني، سٿين، هڻ، شاڪ، عربي ۽ ترڪي اثر موجود رهيا آهن، جڏهن ته ويجهي تاريخ ۾ آيل اسلام پڻ مقامي تهذيبي عنصرن سان ملي سنڌي تهذيب جو حصو بڻجي ويو. نتيجي طور سنڌ ۾ هڪ اهڙو سماجي ۽ فڪري ڍانچو تشڪيل ٿيو، جيڪو پنهنجي نوعيت ۾ ٻين علائقن کان الڳ سڃاڻپ رکي ٿو. سنڌ ۾ اسلام جو اظهار خاص طور [[تصوف]] جي صورت ۾ ٿيو، جيڪو مقامي فڪري روايتن، خاص طور [[ويدانت]]، سان فڪري ۽ روحاني لاڳاپو رکي ٿو. ان سنگم سبب سنڌي سماج ۾ مذهبي رواداري، عدم تشدد ۽ گڏيل عقيدت جا رويا مضبوط رهيا آهن. انهيءَ پس منظر ۾ سنڌي اسلام کي صوفين ۽ سنتن سان ڳنڍيل، انسان دوست ۽ سماجي هم آهنگيءَ جو مظہر سمجهيو وڃي ٿو. سنڌي روايت ۾ ڪيترائي اهڙا مثال ملن ٿا، جتي هڪ ئي روحاني شخصيت کي مختلف مذهبي سڃاڻپن سان ياد ڪيو ويو آهي. مثال طور، هندو برادري [[اڏيرو لعل]] کي مڃي ٿي، جڏهن ته مسلمان ساڳئي شخصيت کي شيخ طاهر جي نالي سان سڃاڻن ٿا. اهڙيءَ ريت هندو روايت ۾ لالو جئسراج ۽ مسلمان روايت ۾ [[منگهوپير]] ساڳئي روحاني مرڪز سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا، جنهن جي زيارت اڄ به جاري آهي. ڪجهه روايتن موجب، منگهوپير، لال شهباز قلندر ۽ ملتان جي غوث بهاءُالحق والدين جلال سرخ پاڻ ۾ روحاني ساٿي هئا، ۽ انهن سان لاڳاپيل “چوياري” جي روايت سيوهڻ سان وابسته سمجهي وڃي ٿي. جيتوڻيڪ اهڙيون روايتون تاريخي تنقيد جي دائري ۾ اچن ٿيون، پر اهي سنڌي سماج ۾ هندو ۽ مسلمان روحاني روايتن جي گڏيل قبوليت کي ظاهر ڪن ٿيون. انهيءَ تسلسل ۾، راجا ڀرتري ۽ لال شهباز قلندر جهڙيون شخصيتون مختلف مذهبي برادرين ۾ احترام سان ياد ڪيون وڃن ٿيون. اهڙيءَ ريت ستين جو آستان (روهڙي) پڻ سنڌي سماج ۾ مذهبي فرق کان مٿانهون ٿي گڏيل عقيدت جو مرڪز رهيو آهي. اهي سڀ عنصر سنڌي تهذيب کي هڪ منفرد رنگ ۽ سڃاڻپ ڏين ٿا. اگرچه صوفي روايتن جو جنم ٻين علائقن ۾ به ٿيو، پر سنڌ جي سماجي ۽ فڪري ماحول انهن روايتن کي خاص قوت ۽ قبوليت بخشي. نتيجي طور، صوفيانه سوچ سنڌ ۾ پختگي اختيار ڪئي. ساڳئي وقت، ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم پڻ سنڌ ۾ داخل ٿيا، پر مقامي تهذيبي ڍانچي ۾ مڪمل طور پنهنجو الڳ وجود قائم نه ڪري سگهيا ۽ وقت سان گڏ سنڌيت جي وسيع دائري ۾ ضم ٿي ويا. ڀڳتي ڪال دوران به سک پنٿ سنڌ ۾ پنهنجو الڳ “اڪالي روپ” قائم نه ڪري سگهيو، جيڪو سنڌي تهذيب جي جذب ڪندڙ صلاحيت کي ظاهر ڪري ٿو<ref name="autogenerated1"/>. ===لباس=== ===ڪلاسيڪل موسيقي=== ===لوڪ ورثا=== ==قديم آثار== سنڌ تاريخي لحاظ کان ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين تهذيبن جو مرڪز رهي آهي. هتي موجود آثارِ قديمه انساني آبادڪاريءَ جي شروعاتي دور، سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب، بدھ ۽ هندو دور، عرب-اسلامي حڪمراني، ۽ وچئين دور جي سياسي ۽ مذهبي ارتقا کي واضح ڪن ٿا. موهن جو دڙو جهڙا عالمي اهميت وارا شهر، بانڀور ۽ منصوره جهڙا ابتدائي اسلامي مرڪز، برهمڻ آباد جهڙا قديم هندو-بدھ شهر، مڪلي جهڙو عظيم قبرستان، ۽ ٿرپارڪر جا جين مندر سنڌ جي گهڻ تهذيبي تاريخ جا زنده شاهد آهن. ===سنڌ ۾ واقع قديم آثارن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! ماڳ جو نالو ! هنڌ / علائقو / ضلعو ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[موهن جو دڙو]] | [[ڏوڪري]] ڀرسان، [[سنڌو درياهه]] جو ساڄو ڪنارو، [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو عالمي شهرت يافته شهر (2600–1900 ق.م)، [[يونيسڪو عالمي ورثو]]. |- | 2 | [[ڀنڀور]] | ڀنڀور، [[گهارو]] [[کاري]]ءَ ڀرسان، [[ٺٽو ضلعو]] | قديم بندرگاهه؛ [[محمد بن قاسم]] جي دور سان منسوب ابتدائي اسلامي شهر. |- | 3 | [[برهمڻ آباد]] | برهمڻ آباد–[[منصوره، سنڌ|منصوره]] علائقو، مرڪزي سنڌ (سانگهڙ/نوابشاهه پٽي) | قديم هندو-ٻڌ شهري مرڪز؛ پوءِ عرب دور ۾ منصوره جي قيام سان لاڳاپيل. |- | 4 | [[منصوره]] | برهمڻ آباد ڀرسان، [[سانگھڙ ضلعو]] مرڪزي سنڌ | سنڌ جي پهرين اسلامي گادي؛ عرب دور جو اهم شهر. |- | 5 | [[چانھون جو دڙو]] | [[نوابشاھ]] ڀرسان، [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] | سنڌو تهذيب جو اهم صنعتي ۽ دستڪاري مرڪز. |- | 6 | [[آمري]] | [[منڇر ڍنڍ]] ڀرسان، [[مانجهند]]، [[ڄامشورو ضلعو]] | سنڌو تهذيب کان اڳ واري (ھڙاپا جي شروعاتي) ثقافت جو ماڳ. |- | 7 | [[ڪوٽ ڏيجي]] | ڪوٽ ڏيجي، 25 ڪلوميٽر [[خيرپور]] کان، [[خيرپور ضلعو]] | قبل از سنڌو تهذيب قلعو ۽ دڙو؛ شهري ارتقا جا شروعاتي ثبوت. |- | 8 | [[لکڻ جو دڙو]] | [[روهڙي]]–[[سکر]] ڀرسان، [[سکر ضلعو]] | وڏو قديم دڙوئ؛ سنڌو تهذيب سان لاڳاپيل. |- | 9 | [[جھڪر جو دڙو]] | [[موهن جو دڙو]] علائقو، [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | جهڪر ثقافت؛ سنڌو تهذيب کان پوءِ جو دور. |- | 10 | [[ڪاهو جو دڙو]] | [[ٺٽو]]/[[بدين]] علائقو، ڏکڻ سنڌ | ٻڌ دور جو دڙو؛ [[اسٽوپا]] ۽ مذهبي ڍانچا. |- | 11 | [[مڪلي قبرستان]] | [[مڪلي]] ٽڪري، [[ٺٽو]] شهر ڀرسان، [[ ٺٽو ضلعو]] | دنيا جو وڏو اسلامي قبرستان (14هين–18هين صدي)، [[يونيسڪو عالمي ورثو]]. |- | 12 | [[چوڪنڊي قبرستان]] | ڪراچي کان اوڀر، قومي شاهراهه ڀرسان، [[ملير ضلعو]] | پٿر تي نقاشي ٿيل اسلامي دور جا مقبرا. |- | 13 | [[ڀوڏيسر جا مندر]] | ڀوڏيسر، [[ننگرپارڪر]] ڀرسان، [[ ٿرپارڪر ضلعو]] | [[جين مت|جين]] دور جا مندر؛ ماربل جي نفيس تعمير. |- | 14 | [[نگرپارڪر جا جين مندر]] | [[ڪارونجھر جبل|ڪارونجهر]] جبلن جو علائقو، [[ٿرپارڪر ضلعو]] | 14هين–15هين صدي جا جين مذهبي ماڳ. |- | 15 | [[سرج جي ٽڪري]] | [[روهڙي]] ٽڪريون، [[سکر ضلعو]] | قديم رهائشي ۽ مذهبي ماڳن جو مجموعو. |- | 16 | [[پير شاھ جڙيو]] | [[ڪيٽي بندر]] ڀرسان، [[سنڌو ڊيلٽا]]، [[ٺٽو ضلعو]] | قديم بندرگاهه ۽ واپاري مرڪز سان لاڳاپيل ماڳ. |} ==ٻوليون== ===سنڌي ٻولي=== سنڌي ٻولي ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين، زندهه ۽ مسلسل ارتقا ڪندڙ ٻولين مان هڪ آهي. هي ٻولي بنيادي طور تي سنڌ جي تاريخي خطي سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته سنڌي ڳالهائيندڙ برادريون [[هندستان]]، وچ اوڀر، يورپ ۽ اتر آمريڪا تائين پکڙيل آهن. لسانياتي لحاظ کان سنڌي ٻولي هند-آريائي ٻولين جي اتر-اولهه شاخ سان تعلق رکي ٿي ۽ ان جو رشتو سڌو سنئون پراڪرتي ۽ اپڀرنس مرحلن سان جڙيل آهي. سنڌي ٻولي جي ارتقا جو سلسلو قديم [[انڊو يورپي ٻوليون|هند-يورپي لساني خاندان]] تائين پهچي ٿو. آثار قديمه، لساني شواهد ۽ تاريخي متن اهو ظاهر ڪن ٿا ته سنڌي ٻوليءَ جا ابتدائي روپ ويدڪ ۽ بعد ۾ پراڪرتي ٻولين سان رابطي ۾ رهيا. عرب دور (اٺين صدي عيسوي) ۾ سنڌي ٻولي اسلامي دنيا سان رابطو قائم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ عربي ۽ فارسي لفظن جو وڏو ذخيرو سنڌي ۾ شامل ٿيو. هي رابطو سنڌي ٻوليءَ کي نه صرف لغوي طور مالا مال بڻايو، پر فڪري، فقهي ۽ ادبي ميدانن ۾ به وسعت عطا ڪئي. سنڌي ٻولي جي هڪ نمايان خصوصيت ان جو گهڻ رخي رسم الخط آهي. موجوده دور ۾ پاڪستان ۾ سنڌي ٻولي بنيادي طور عربي-فارسي بنياد واري سنڌي رسم الخط ۾ لکي وڃي ٿي، جيڪو اضافي نقطن ۽ اکرن سان مقامي آوازيات کي مڪمل نموني ظاهر ڪري ٿو. جڏهن ته هندستان ۾ سنڌي ٻولي ديوناگري ۽ ڪڏهن ڪڏهن خدابادي رسم الخط ۾ به لکي وڃي ٿي. هي گهڻ رسم الخط هجڻ سنڌي ٻوليءَ کي لسانياتي مطالعي جي لحاظ کان خاص اهميت عطا ڪري ٿو. سنڌي ٻولي [[آوازيات]] جي حوالي سان ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان امير ٻولين مان هڪ آهي. سنڌي ۾ ٻهراڙي ۽ شهري لهجن سميت ڪيترائي صوتي فرق موجود آهن، جن ۾ امپلاسيو (implosive) آواز خاص طور تي نمايان آهن، جيڪي گهڻين هند-آريائي ٻولين ۾ ناياب آهن. صرفيات جي لحاظ کان سنڌي ٻولي اسم، فعل، صفت ۽ ضمير جي پيچيده پر منظم نظام تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ جنس، عدد ۽ حالت جا واضح اصول ملن ٿا. سنڌي ٻولي جو نحوي ڍانچو بنيادي طور فاعل–مفعول–فعل (SOV) ترتيب تي ٻڌل آهي، جيڪو ان کي ٻين هند-آريائي ٻولين جهڙوڪ [[اردو]] ۽ [[هندي]] سان ويجهو رکي ٿو. بهرحال، سنڌي ٻوليءَ ۾ جملن جي لچڪدار جوڙجڪ ۽ معاون فعلن جو وسيع استعمال ان کي اظهار جي لحاظ کان گهڻو وسيع بڻائي ٿو. سنڌي ٻولي جو لغوي ذخيرو مختلف تہذيبن جي گڏيل ورثي جو نتيجو آهي. ان ۾ سنسڪرتي، پراڪرتي، عربي، فارسي، ترڪي ۽ جديد دور ۾ انگريزي اثرات نمايان نظر اچن ٿا. هي گڏيل لغوي ورثو سنڌي ٻوليءَ کي نه صرف مقامي پر بين الاقوامي فڪري وهڪرن سان به ڳنڍي ٿو. سنڌي ٻوليءَ جي ادبي تاريخ انتهائي قديم ۽ وسيع آهي. صوفي شاعري، لوڪ ادب، داستانوي روايتون ۽ جديد نثر سنڌي ادب جا اهم ستون آهن. خاص طور تي صوفي شاعرن سنڌي ٻوليءَ کي فڪري اوچائي عطا ڪئي ۽ ان کي روحانيت، انسان دوستي ۽ سماجي انصاف جو ذريعو بڻايو. جديد دور ۾ ناول، افسانو، تنقيد ۽ صحافت سنڌي ادب کي نون رخن ڏانهن وڌايو آهي. اڄ سنڌي ٻولي [[سنڌ]] جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ تعليمي، عدالتي ۽ انتظامي نظام ۾ استعمال ٿئي ٿي. جديد دور ۾ ڊجيٽل ميڊيا، يونيڪوڊ معيار ۽ آن لائين مواد جي واڌ ويجهه سنڌي ٻوليءَ کي عالمي سطح تي وڌيڪ رسائي ڏني آهي. ٻوليءَ جي معياري بڻائڻ، اصطلاحي ترقي ۽ تعليمي پاليسين ۾ انضمام لاءِ مختلف علمي ۽ سرڪاري ادارا ڪم ڪري رهيا آهن. سنڌي ٻولي صرف رابطي جو ذريعو نه پر هڪ تاريخي شعور، فڪري ورثي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مظبوط مظھر آهي. ان جي لسانياتي بناوت، ادبي روايت ۽ تاريخي تسلسل سنڌي ٻوليءَ کي ڏکڻ ايشيا جي اهم ترين ٻولين مان هڪ بڻائين ٿا، جيڪا ماضي، حال ۽ مستقبل کي هڪ ئي وهڪري ۾ جوڙي ٿي. ===اردو ٻولي=== ===بلوچي ٻولي=== ===سرائيڪي ٻولي=== ===سنڌ ۾ ڳالھايون ويندڙ ٻيون ٻوليون=== ===سنڌي ٻولي اٿارٽي=== سنڌي ٻولي اٿارٽي هڪ خودمختيار ادارو آهي، جيڪو سنڌ حڪومت جي ثقافت ۽ سياحت کاتي جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ ڪم ڪري رهيو آهي. اٿارٽيءَ جو هڪ بورڊ آف گورنرس آهي، جيڪو اٿارٽيءَ جي ڪم ڪار جي نگراني ڪرڻ سان گڏ، اٿارٽيءَ جي مقصدن لاءِ پاليسيون جوڙيندو رهندو آهي. هن اداري جو پهريون بورڊ آف گورنرس، سنڌ جي نامياري عالم ۽اسڪالر ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي سربراهيءَ ۾ جوڙيو ويو هو. اٿارٽيءَ جي قيام واري وقت کان وٺي، مختلف عالم اديب هن اداري جا چيئرمئن مقرر ڪيا ويا، جن وقت بوقت پنهنجي علمي ۽ ادبي قابليت ۽ استعداد سان سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ ترويج لاءِ ڪم ڪيو<ref>[https://web.archive.org/web/20250101000000/http://sl.sindhila.org/ سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو — Web Archive]. سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو (Sindhi Language Authority) سرڪاري ويب سائيٽ. رسائي تاريخ: 7 جنوري 2026.</ref> ===موئن جو دڙو=== ===ڀنڀور=== ===ڪوٽ ڏيجي وارا آثار=== ===ڪاڻو جو دڙو=== ===ننگر پارڪر وارو جين مندر=== ===رني ڪوٽ=== ===برھمڻ آباد جا آثار=== ===بکر ۽ اروڙ وارا قلعا=== ===حيدرآباد وارا قلعا=== ===عمرڪوٽ وارو قلعو=== ===عجائب گھر=== ==مذھب== ===سنڌ ۾ عيسائيت=== اهو چوڻ غلط آهي ته عيسائيت پهريون ڀيرو سنڌ ۾ انگريزن متعارف ڪرائي. حقيقت ۾ عيسائيت سنڌ ۾ ان کان گهڻو اڳ پهتي هئي، جڏهن اها اڃا برطانيا تائين به نه پهتي هئي. اسان جي موجوده عيسوي دور جي پهرين صديءَ ۾، حضرت عيسيٰؑ جي اصحابين مان هڪ، سينٽ ٿامس، هندستان آيو ۽ ٽيڪسيلا (راولپنڊي جي ويجهو) جي بادشاهه گونڊوفرس کي عيسائيت قبول ڪرائي، جيڪو ان وقت سنڌو ماٿريءَ جو حڪمران هو. اهڙي طرح، سنڌ وٽ هڪ عيسائي بادشاهه موجود هو، ان کان گهڻو اڳ، جڏهن برطانيا وٽ اهڙو ڪو بادشاهه نه هو. ان کان پوءِ، جڏهن عراق، ايران ۽ ٻين پاڙيسري ملڪن ۾ وڌيڪ کان وڌيڪ ماڻهن عيسائيت اختيار ڪئي، ته اهي واپاري رستن ذريعي سنڌو ماٿريءَ ڏانهن سفر ڪرڻ لڳا، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ عيسائين جي هڪ برادري وجود ۾ آئي. ان بابت ڪي اشارا ۽ ثبوت موجود آهن، پر پوءِ ايندڙ حملي آورن انهن ڪتبن ۽ يادگارن کي تباهه ڪري ڇڏيو، جيڪي عيسائيت جي هن ابتدائي دور بابت وڌيڪ ڄاڻ فراهم ڪري سگهيا پئي<ref>Did the British Introduce · Christianity into Sind By Rev. Achilles Meersman, O.F.M.; SINDH OBSERVER Selection from the Jouunal of Sindh Historical Society; page 99; Edited by: Dr.Mubarak Ali; </ref>. بعد ۾ عيسائي ٻيهر سنڌ ڏانهن موٽي آيا. هي عمل ڪڏهن ٿيو، ان بابت پڪ سان ڪجهه چئي نٿو سگهجي. ايترو ضرور معلوم آهي ته عيسائين لاءِ مذهبي عبادتون ڪرائڻ خاطر وقت بوقت ڪنهن پادريءَ جو سنڌ اچڻ ضروري هوندو هو. اهو سلسلو گهٽ ۾ گهٽ انگريزن جي آمد کان ڪجهه سال اڳ تائين جاري رهيو. اهڙيءَ طرح اسان پڙهون ٿا ته گهٽ ۾ گهٽ 1810ع تائين آگسٽيني آرڊر سان تعلق رکندڙ هڪ ڪئٿولڪ پادري هن مقصد لاءِ ڪراچي ايندو رهيو. ان کان پوءِ 1840ع ۾ حيدرآباد ۾ هڪ پادري مقرر ڪيو ويو، ۽ ان وقت کان وٺي سنڌ ۾ عيسائين جي مستقل موجودگي رهي آهي، جن جون پنهنجون گرجا گهر ۽ باقاعده مذهبي عبادتون ٿينديون رهيون آهن. انهن عيسائين سنڌ جي ترقيءَ ۾ خاص طور تعليم جي ميدان ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جيڪو هنن تقريباً هڪ صدي اڳ شروع ڪيو<ref>Did the British Introduce · Christianity into Sind By Rev. Achilles Meersman, O.F.M.; SINDH OBSERVER Selection from the Jouunal of Sindh Historical Society; page 99 & 100; Edited by: Dr.Mubarak Ali; </ref>. === اسلام جو ڦهلاء === محمد بن قاسم جي سنڌ فتح ڪرڻ کان بعد هتي اسلام جي پرچار شروع ٿي وئي. [[اسلامي حڪومت]] ۾ سنڌ واسين سان سهڻو ورتاء ڪيو ويو.. هندن کي پنهنجي مذهب مطابق هلڻ جي مڪمل آزادي هئي. ساڻن هر قسم جون رعايتون ڏنيون ويون. جنهن ڪري ماڻهو مسلمانن کان متاثر ٿيندي [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳا. حضرت [[عمر بن عبدالعزيز]] پنهنجي عهد [[خلافت]] ۾ هندو سردارن ڏانهن اسلام جي دعوت موڪلي، جنهن تي ڪيترائي هندو راجا مسلمان ٿيا. انهن ۾ [[راجا ڏاهر]] جو پٽ [[راجا جيسيه]] به شامل هو.<ref>جنت السنڌ </ref> ==تعليم== تعليم جو شعبو سنڌ جي سماجي ۽ معاشي ترقي جو هڪ بنيادي جزو آهي ۽ صوبو اعليٰ تعليم، فني تربيت ۽ مهارتن جي ترقي لاءِ هڪ اهم مرڪز طور اڀري رهيو آهي. وڌندڙ آبادي، تعليم حاصل ڪرڻ جي خواهش ۽ ماهر افرادي قوت جي طلب سبب صوبي ۾ تعليمي ادارن، فني تربيت مرڪزن ۽ ڊجيٽل سکيا جي پليٽفارمن جي قيام لاءِ وسيع موقعا موجود آهن. سنڌ حڪومت تعليمي سڌارن کي ترجيح ڏني آهي، جنهن تحت تعليمي انفراسٽرڪچر جي بهتري، ڊجيٽل خواندگي جي واڌاري ۽ استادن جي تربيت لاءِ مختلف قدم کنيا ويا آهن. [[ڪراچي]] سميت صوبي جا وڏا شهري مرڪز ڪيترين ئي نامور يونيورسٽين، تحقيقي ادارن ۽ اعليٰ تعليمي مرڪزن جو گهر آهن، جتان هر سال وڏي تعداد ۾ ماهر گريجوئيٽ ۽ پيشاور افرادي قوت تيار ٿئي ٿي. روايتي تعليم کان وٺي اعليٰ تعليم، فني ۽ پيشاورانه تربيت تائين موجود موقعا سنڌ کي علم، تحقيق ۽ انساني وسيلن جي ترقي لاءِ هڪ اهم مرڪز بڻائين ٿا، جيڪو صوبي جي ڊگهي مدي واري معاشي ۽ سماجي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Education (Building the Future of Knowledge and Skills) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> سنڌ ۾ تعليم جو نظام مختلف وهڪرن تي مشتمل آهي، جنهن ۾ سرڪاري، نجي، ديني، فني، غير رسمي ۽ اعليٰ تعليم شامل آهي. سنڌ پاڪستان جو پهريون صوبو هو جنهن 18هين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ فري اينڊ ڪمپلسري ايجوڪيشن ايڪٽ 2013 نافذ ڪيو، جنهن تحت بنيادي تعليم کي قانوني حق تسليم ڪيو ويو. تعليم بابت قومي ۽ صوبائي سطح تي تاريخي طور تي پاليسيون ۽ منصوبا جوڙيا ويا آهن، پر ان جي باوجود تعليم جي ميدان ۾ وڏا چئلينج برقرار آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سن 2015 تائين سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 12.7 ملين ٻار اسڪول وڃڻ جي عمر ۾ هئا، جن مان 6.6 ملين (53٪) ٻار اسڪول کان ٻاهر هئا. سرڪاري تعليم بابت ڄاڻ ۽ تجزيو گهڻو ڪري حڪومت جي شايع ڪيل انگن اکرن تي ٻڌل آهي، جيڪي صوبي ۾ تعليم جي موجوده صورتحال کي واضح ڪن ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ سرڪاري تعليم جي ڍانچي ۾ سڀ کان وڏو حصو پرائمري تعليم جو آهي. صوبي ۾ ڪُل 45,447 اسڪول آهن، جن مان لڳ ڀڳ 90٪ پرائمري سطح جا آهن. پرائمري تعليم ۾ داخلا سڀ کان وڌيڪ آهي، ۽ 2015–16 ۾ ايڊجسٽڊ نيٽ انرولمينٽ ريٽ 77٪ هو، جڏهن ته 23٪ ٻار اسڪول کان ٻاهر هئا. 1970–71 کان 2015–16 تائين پرائمري ادارن جو تعداد 310٪ وڌيو، جڏهن ته داخلا ۾ 192٪ واڌ ٿي. سنڌ ملڪ جي ڪُل پرائمري داخلا جو لڳ ڀڳ 22٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. پرائمري کان پوءِ وچولي (مڊل) تعليم ۾ داخلا نمايان گهٽجي وڃي ٿي. 2015–16 ۾ وچولي سطح جو ايڊجسٽڊ نيٽ انرولمينٽ ريٽ 49٪ هو. صوبي ۾ لڳ ڀڳ 41,131 پرائمري اسڪولن جي مقابلي ۾ صرف 2,329 وچولي اسڪول موجود آهن، جنهن سبب پرائمري کان پوءِ شاگردن جي منتقلي ۾ وڏي رڪاوٽ سامهون اچي ٿي. 1970–71 کان 2015–16 تائين وچولي تعليم ۾ ادارن جو تعداد 327٪ ۽ داخلا 1686٪ وڌي، جڏهن ته سنڌ ملڪ جي وچولي تعليم ۾ داخلا جو 15٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ثانوي تعليم (ميٽرڪ) ۾ ادارن جو تعداد 1970–71 کان 2015–16 تائين 205٪ وڌيو، جڏهن ته داخلا ۾ 66٪ واڌ ٿي. سنڌ ملڪ جي ثانوي تعليم جي داخلا جو 17٪ حصو رکي ٿي. ڪاليجن جي سطح تي ادارن ۾ 109٪ ۽ داخلا ۾ 509٪ واڌ ٿي، جڏهن ته اعليٰ ثانوي تعليم ۾ سنڌ جو قومي حصو 27٪ آهي. يونيورسٽي تعليم ۾ نمايان واڌ ڏسڻ ۾ آئي آهي. 1970–71 کان 2015–16 تائين سنڌ ۾ يونيورسٽين جو تعداد 2 کان وڌي 17 ٿيو، جيڪا 750٪ واڌ آهي، جڏهن ته داخلا ۾ 4247٪ اضافو ٿيو. اعليٰ تعليم ۾ داخلا خاص طور سن 2000 کان پوءِ تيزيءَ سان وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سرڪاري اسڪولن ۾ سکيا جي معيار بابت انگ اکر ٻڌائن ٿا ته سنڌ ۾ 9,499 هڪ ڪمري وارا اسڪول ۽ 18,293 هڪ استاد وارا اسڪول موجود آهن، جتي هڪ استاد کي ڪيترن درجن يا جماعتن کي پڙهائڻو پوي ٿو. بنيادي سهولتن جي کوٽ پڻ نمايان آهي: لڳ ڀڳ 50٪ اسڪولن ۾ پيئڻ جو پاڻي ناهي، 46٪ ۾ ٽوائلٽ، 41٪ ۾ بائونڊري وال، ۽ 63٪ ۾ بجلي موجود ناهي<ref name=" ايڪانومي"/>. شاگرد-استاد تناسب ۾ به علائقائي فرق موجود آهي. ڳوٺاڻن علائقن ۾ اهو تناسب 1:30 آهي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ 1:20 آهي. ڪجهھ ضلعن جهڙوڪ گھوٽڪي ۾ اهو تناسب 1:37 تائين پهچي ٿو. نجي تعليم ۾ تيزي سان واڌ ٿي آهي. ملڪ جي ڪُل داخلا جو لڳ ڀڳ 40٪ نجي اسڪولن ۾ آهي، يعني هر ٽن مان هڪ ٻار نجي اسڪول ۾ پڙهي ٿو. نجي اسڪولن ۾ داخلا شهري علائقن ۾ ڳوٺاڻن علائقن کان وڌيڪ آهي، ۽ گهٽ آمدني وارا گهراڻا به نجي اسڪولن کي ترجيح ڏين ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. غير رسمي بنيادي تعليم ۽ بالغ خواندگي لاءِ ڊائريڪٽوريٽ آف لٽريسي اينڊ نان فارمل ايجوڪيشن سن 2002 ۾ قائم ڪئي وئي، پر هن شعبي لاءِ مڪمل پاليسي ۽ نئون نصاب موجود ناهي. فني ۽ ووڪيشنل تعليم ۾ ادارن جو تعداد 1970–71 کان 2015–16 تائين 1446٪ ۽ داخلا 1484٪ وڌي. سنڌ ملڪ جي فني ۽ ووڪيشنل ادارن جو 16٪ ۽ داخلا جو 25٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ديني مدرسن جو وڏو حصو رياستي ضابطن کان ٻاهر آهي. ڪيترائي والدين پنهنجن ٻارن کي مدرسن ۾ موڪلين ٿا، جتي تعليم، رهائش ۽ خوراڪ مفت مهيا ڪئي وڃي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. تعليمي پاليسين جي حوالي سان، پاڪستان ۾ 1947 کان وٺي ڪيترائي قومي تعليمي منصوبا ۽ پاليسيون جوڙيون ويون آهن، جن ۾ يونيورسل پرائمري ايجوڪيشن جا هدف بار بار مقرر ۽ تبديل ڪيا ويا. بهرحال، پاليسي عملدرآمد هميشه هڪ وڏو چئلينج رهيو آهي. تعليمي بجيٽ ۾ لڳ ڀڳ 88٪ خرچ بار بار ٿيندڙ (ريڪرنٽ) خرچن تي آهي، جڏهن ته ترقياتي خرچن لاءِ محدود وسيلا بچن ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. ===سنڌ جون سرڪاري (گورنمينٽ) يونيورسٽيون=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! يونيورسٽي ! ضلعو / ڪراچي جو ضلعو ! شهر / ٽائون ! حيثيت ! نوعيت / شعبو |- | 1 | [[اَروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊيزائن اينڊ هيريٽيج]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | آرٽ / آرڪيٽيڪچر / هيريٽيج |- | 2 | [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | عام (عورتن لاءِ) |- | 3 | [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | بزنس / آءِ ٽي |- | 4 | [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[حيدرآباد]] | سرڪاري | عام |- | 5 | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[ٽنڊو ڄام]] | سرڪاري | زراعت ۽ لاڳاپيل سائنسز |- | 6 | [[يونيورسٽي آف سنڌ]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | عام |- | 7 | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 8 | [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 9 | [[شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي آف آرٽس، ڊيزائن اينڊ هيريٽيجز]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | آرٽ / ڊيزائن |- | 10 | [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪِل ڊولپمينٽ]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[خيرپور]] | سرڪاري | انجنيئرنگ / مهارتن جي تربيت |- | 11 | [[گمبٽ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[گمبٽ]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 12 | [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[خيرپور]] | سرڪاري | عام |- | 13 | [[قائدِ عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 14 | [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | طبي (عورتن لاءِ) |- | 15 | [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي شهيد بينظير آباد]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | عام |- | 16 | [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[سڪرنڊ]] | سرڪاري | ويٽرنري / اينيمل سائنسز |- | 17 | [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | [[لاڙڪاڻو]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 18 | [[شيخ اياز يونيورسٽي]] | [[شڪارپور ضلعو]] | [[شڪارپور]] | سرڪاري | عام |- | 19 | [[يونيورسٽي آف صوفيزم اينڊ ماڊرن سائنسز]] | [[مٽياري ضلعو]] | [[ڀِٽ شاهه]] | سرڪاري | عام / صوفي اڀياس |- | 20 | [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي لياڙي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |- | 21 | [[دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | انجنيئرنگ / ٽيڪنالاجي |- | 22 | [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[صدر]] | سرڪاري | طب ۽ صحت سائنسز |- | 23 | [[فيڊرل اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[گلشن ٽائون]] | سرڪاري (وفاقي) | عام |- | 24 | [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | بزنس / پبلڪ پاليسي |- | 25 | [[جناح سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 26 | [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[گلشن ٽائون]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 27 | [[سنڌ مدرسۃ الاسلام يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |- | 28 | [[يونيورسٽي آف ڪراچي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |} === سنڌ جون خانگي يونيورسٽيون === ===سنڌ جون خانگي (پرائيويٽ) يونيورسٽيون=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! يونيورسٽي ! ضلعو / ڪراچي جو ضلعو ! شهر / ٽائون ! حيثيت ! نوعيت / شعبو |- | 1 | [[يونيورسٽي آف ماڊرن سائنسز]] | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] | [[ٽنڊو محمد خان]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 2 | [[ابنِ سينا يونيورسٽي]] | [[ميرپورخاص ضلعو]] | [[ميرپورخاص]] | خانگي | عام / صحت |- | 3 | [[يونيورسٽي آف آرٽ اينڊ ڪلچر، ڄامشورو]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | خانگي | آرٽ / ميڊيا |- | 4 | [[اسرا يونيورسٽي]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[حيدرآباد]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 5 | [[آغا خان يونيورسٽي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | طب ۽ صحت سائنسز |- | 6 | [[ال غزالي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / اسلامي اڀياس |- | 7 | [[ال ڪوثر يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / اسلامي اڀياس |- | 8 | [[باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | طبي سائنسز |- | 9 | [[ڪاميڪس انسٽيٽيوٽ آف بزنس اينڊ اي مرجنگ سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / آءِ ٽي |- | 10 | [[دادابهاءِ انسٽيٽيوٽ آف هائير ايڊيوڪيشن]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 11 | [[ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 12 | [[ايمان انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ / آءِ ٽي |- | 13 | [[گرين وِچ يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 14 | [[حبيب يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | لبرل آرٽس / انجنيئرنگ |- | 15 | [[همدرد يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 16 | [[هينڊس انسٽيٽيوٽ آف ڊيولپمينٽ اسٽڊيز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | ترقيات / پبلڪ هيلٿ |- | 17 | [[اِلما يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / ميڊيا / آءِ ٽي |- | 18 | [[انڊس يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 19 | [[انڊس ويلِي اسڪول آف آرٽ اينڊ آرڪيٽيڪچر]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[ڪلفٽن]] | خانگي | آرٽ / آرڪيٽيڪچر |- | 20 | [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ سائنسز |- | 21 | [[اقراء يونيورسٽي]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 22 | [[جناح يونيورسٽي فار وومين]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام (عورتن لاءِ) |- | 23 | [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي ڪورنگي ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 24 | [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي اينڊ انٽرپرينيوئرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪنالاجي |- | 25 | [[ڪراچي اسڪول فار بزنس اينڊ ليڊرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | بزنس / ليڊرشپ |- | 26 | [[ڪي اي ايس بي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / آءِ ٽي |- | 27 | [[ملير يونيورسٽي آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | سائنس / ٽيڪنالاجي |- | 28 | [[ميٽروپوليٽن يونيورسٽي ڪراچي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 29 | [[ملينيم انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي اينڊ انٽرپرينيوئرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪنالاجي / بزنس |- | 30 | [[محمد علي جناح يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / آءِ ٽي / بزنس |- | 31 | [[نذير حسين يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 32 | [[نيوپورٽس انسٽيٽيوٽ آف ڪميونيڪيشنز اينڊ اڪنامڪس]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ميڊيا / بزنس |- | 33 | [[سيفي برهاني يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (ڪميونٽي) | عام |- | 34 | [[سليم حبيب يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ڪمپيوٽنگ / انجنيئرنگ |- | 35 | [[شهيد بينظير ڀٽو سٽي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 36 | [[شهيد بينظير ڀٽو ديوان يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / صحت |- | 37 | [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 38 | [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | قانون |- | 39 | [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ / آءِ ٽي |- | 40 | [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ايلائيڊ هيلٿ |- | 41 | [[سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ |- | 42 | [[سهيل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | صحت سائنسز |- | 43 | [[ٽيڪسٽائل انسٽيٽيوٽ آف پاڪستان]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪسٽائل انجنيئرنگ |- | 44 | [[يو آءِ ٽي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / آءِ ٽي |- | 45 | [[ضياءُالدين يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | طب ۽ صحت سائنسز |} === اسڪول جا ڄار=== ===تحقيقي ادارا=== ===سنڌي ادبي بورڊ=== ===سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ=== === سنڌ جا فني ادارا=== ===سنڌ جا زرعي تحقيقاتي ادارا=== ===سنڌ جا تعليمي بورڊ=== ==صحت== سنڌ ۾ صحت سان لاڳاپيل اهم اشاريَ عالمي ۽ قومي هدفن جي ڀيٽ ۾ پوئتي نظر اچن ٿا. 2015ع ۾ [[سنڌ ۾ ٻارڙن جي موت جي شرح]] 1,000 زنده ڄمڻ تي 82 هئي، جڏهن ته [[ملينيم ڊولپمينٽ گول]] (MDG) جو هدف 52 هو. ساڳئي سال، [[ماءُ جي موت جي شرح]] (Maternal Mortality Ratio) 100,000 زنده ڄمڻ تي 214 هئي، جيڪا قومي سراسري 178 کان وڌيڪ ۽ پائيدار ترقي جي هدفن (SDGs) جي مقرر ڪيل حد 70 کان ڪافي مٿي هئي. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي موت جي شرح سنڌ ۾ 1,000 ڄمڻ تي 105 رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته SDG جو هدف 25 ۽ MDG جو 40 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. صحت جي سهولتن جي لحاظ کان، سنڌ ۾ في 1,000 آبادي تي ڊاڪٽرن جو انگ 0.59، نرسن ۽ دائين جو 2.8، ۽ اسپتالن جو 1.7 هو. مڪمل حفاظتي ٽيڪنڪاري (Full Immunization) جي شرح رڳو 35 سيڪڙو هئي، جڏهن ته خانداني منصوبه بندي لاءِ ضد حمل طريقن جي استعمال جي شرح 2014ع ۾ 29 سيڪڙو هئي، جيڪا MDG جي هدف 55 کان گهڻو گهٽ هئي. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن لاءِ مليريا جي علاج ۾ ACT استعمال جي شرح 15.9 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. ===سرڪاري صحت جو ڍانچو === سنڌ ۾ صحت جي سرڪاري نظام ۾ بنيادي، ثانوي ۽ ثالثي سطحن تي سهولتون موجود آهن. 2005–06ع کان 2015–16ع تائين صحت تي خرچ PKR 8.2 ارب مان وڌي PKR 48.4 ارب تائين پهتو، جيڪو لڳ ڀڳ 490 سيڪڙو اضافو هو. جڏهن ته 1970–71ع ۾ صحت جو ڪل بجيٽ PKR 53.425 ملين هو، جيڪو 2015–16ع ۾ وڌي PKR 66,503.90 ملين تائين پهتو<ref name=" ايڪانومي"/>. اسپتالن جي استعمال جي شرح سنڌ ۾ 22 سيڪڙو هئي، جيڪا قومي سطح تي 29 سيڪڙو سان ڀيٽ ۾ گهٽ هئي. 1970ع ۾ سنڌ ۾ رڳو 2 تدريسي اسپتالون هيون، جن ۾ 1,775 بسترا موجود هئا؛ 2015ع تائين اهي وڌي 7 ٿي ويون، جن ۾ 6,017 بسترا هئا. اهڙي طرح، اسپتالن ۽ بسترن ۾ نمايان اضافو ٿيو. ڊسپينسرين جو انگ 1970ع ۾ 44 مان وڌي 2015ع ۾ 865 ٿيو، جڏهن ته رورل هيلٿ سينٽرز 19 مان وڌي 129 ٿي ويا. ٽي بي ڪلينڪن جو انگ 9 مان وڌي 187 ٿيو. بنيادي صحت يونٽ، جيڪي 1985ع ۾ 33 هئا، 2015ع ۾ 798 تائين پهچي ويا. ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪزن جو انگ 2000ع ۾ 36 هو، جيڪو 2015ع ۾ 94 ٿي ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===صحت جي انساني وسيلا=== 2011ع کان 2016ع تائين آبادي في ڊاڪٽر جو تناسب 3,017 مان وڌي 3,159 ٿيو، جڏهن ته آبادي في نرس جو تناسب 11,413 مان وڌي 12,441 ٿيو. ساڳئي عرصي دوران، آبادي في بستر جو تناسب 1,406 مان وڌي 1,455 ٿيو. سرڪاري شعبي ۾ ڊاڪٽرن جو انگ 1975ع ۾ 926 هو، جيڪو 2015ع ۾ وڌي 7,990 ٿيو. نرسن جو انگ 415 مان وڌي 1,630 ٿيو، جڏهن ته ليڊي هيلٿ وزيٽر ٽيڪنيشن 107 مان وڌي 786 ٿي ويا. صحت ٽيڪنيشنن جو انگ 1975ع ۾ 95 هو، جيڪو 2000ع تائين وڌي 1,369 ٿيو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===نجي شعبو ۽ خيراتي ادارا=== سنڌ ۾ صحت جون گهڻيون سهولتون سرڪاري شعبي ۾ آهن، جڏهن ته شهري علائقن ۾ نجي صحت جون سهولتون پڻ موجود آهن، جيڪي عام طور مهانگيون آهن. سرڪاري نظام جي ڪمزورين سبب نجي صحت جو شعبو استعمال ڪيو وڃي ٿو. ان خال کي ڀرڻ لاءِ خيراتي ادارا ۽ غير سرڪاري تنظيمون، جهڙوڪ ايڌي، امان فائونڊيشن، SIUT، انڊس هيلٿ ۽ LRBT، صحت جون خدمتون فراهم ڪري رهيون آهن. بهرحال، انهن خدمتن کي ڊگهي مدي وارا ۽ پائيدار حل نه سمجهيو وڃي ٿو. صوبي ۾ نجي ميڊيڪل ڪاليجن جو انگ وڌيو آهي، پر تعليم ۽ تربيت جي معيار بابت خدشا برقرار آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. ===ڍانچي وارا مسئلا ۽ رسائي جون رڪاوٽون=== سرڪاري صحت جي سهولتن جي گهٽ استعمال جا اهم سبب صحت مرڪزن تائين رسائي، سهولتن جي کوٽ، دوائن جي اڻهوند ۽ عملي جو غير مناسب رويو آهن. سنڌ ۾ 25 سيڪڙو ماڻهن صحت مرڪزن جي دوري کي گهڻو پري هجڻ سبب استعمال کان پاسو ڪيو، جڏهن ته پنجاب ۾ اهو انگ 30 سيڪڙو هو. دوائن جي کوٽ بابت شڪايتون سنڌ ۾ 12 سيڪڙو ۽ پنجاب ۾ 15 سيڪڙو رڪارڊ ڪيون ويون. بنيادي صحت مرڪزن جي گهٽ استعمال سبب ثالثي سطح جي اسپتالن تي وڌيڪ بار پوي ٿو، جنهن سان انهن جي صلاحيت متاثر ٿئي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ===هيلٿ ورڪرز، عورتن جو ڪردار ۽ روڪٿام=== ليڊي هيلٿ ورڪرز پروگرام 1994ع ۾ شروع ٿيو، جنهن جو مقصد ڳوٺاڻين عورتن کي صحت، حمل، ولادت، ٻار جي سنڀال ۽ ڄمڻ جي وقفي بابت آگاهي مهيا ڪرڻ هو. 2014ع ۾ 15–49 ورهين جي عورتن مان 52.3 سيڪڙو کي گذريل ٽن مهينن دوران ليڊي هيلٿ ورڪرز جو دورو ٿيو، جڏهن ته MDG جو هدف 100 سيڪڙو هو. هن پروگرام جي ڪوريج 20 کان 43 سيڪڙو جي وچ ۾ رهي آهي. عورتن جي تعليم ۽ بااختياري کي خانداني منصوبه بندي ۽ ٻارن جي صحت سان سڌي طرح لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===بيمارين جي روڪٿام ۽ خاص علائقا=== سنڌ ۾ تپ دق (TB) جي سڃاڻپ جي شرح سراسري طور 57 سيڪڙو آهي، جيڪا قومي سراسري کان بهتر آهي. 2008–09ع کان 2011–12ع دوران هيپاٽائٽس ڪنٽرول پروگرام تحت 4.572 ملين ماڻهن کي ٽيڪا لڳايا ويا، جن مان 0.75 ملين ٻار هئا، ۽ لڳ ڀڳ 93,664 مريضن جو علاج ڪيو ويو. ان عرصي ۾ 43 خصوصي يونٽ قائم ڪيا ويا ۽ 2,800 صحت عملي کي تربيت ڏني وئي<ref name=" اڪانامي"/>. 2007ع ۾ [[پبلڪ-پرائيويٽ هيلٿ انيشيئيٽو]] (PPHI) شروع ٿيو، جيڪو 21 ضلعن ۾ 1,135 صحت مرڪزن کي منظم ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ٿر ضلعو سنڌ جو سڀ کان وڌيڪ صحت جي دٻاءَ هيٺ علائقو قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي پاڻيءَ جي کوٽ، خوراڪ جي گهٽتائي، خراب صفائي، بيمارين جي آگاهي جي کوٽ ۽ غذائي قلت جا مسئلا موجود آهن. پاڻيءَ جي کوٽ کي بنيادي سبب سمجهيو وڃي ٿو، جنهن سان ڊائريا، مليريا، ساھ جي بيمارين ۽ غذائي کوٽ ۾ اضافو ٿئي ٿو. غذائي بحران کان پوءِ، عالمي ادارن جهڙوڪ WHO، WFP ۽ UNICEF مداخلت ڪئي، جنهن سان DHQ مٺي ۾ غذائي بحالي مرڪز قائم ٿيو، جتي داخل ٿيل ٻارن مان اڪثريت صحتياب ٿي. بهرحال، انتهائي متاثر علائقن ۾ غذائي سپليمنٽس جي ضرورت تي زور ڏنو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ====سنڌ جي اسپتالن جي فھرست==== ==== سنڌ جي ميڊيڪل يونيورسٽين جي فھرست==== ====سنڌ جي ميڊيڪل ڪاليجن جي فھرست==== ==== سنڌ جي ذھني مريضن جي ادارن جي فھرست==== ===سنڌ جو صحت کاتو=== ===سنڌ جا بنيادي صحت مرڪز=== === صحت جو قانوني شعبو=== === سنڌ جو پوليو پروگرام=== ==محنت ۽ روزگار== ليبر فورس سروي 2014–15 مطابق، پاڪستان ۾ ڪُل ليبر فورس جو اندازو 57.42 ملين ماڻهن تي ٻڌل هو، جڏهن ته سنڌ ۾ ليبر فورس 13.65 ملين هئي. 1990ع کان 2014ع تائين پاڪستان ۾ [[ليبر فورس ۾ شرڪت جي شرح]] (Labour Force Participation Rate) رڳو معمولي طور وڌي 43.2 سيڪڙو مان 45.2 سيڪڙو تائين پهتي، جڏهن ته هن عرصي دوران سراسري شرح لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو رهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ملڪ جي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ آبادي جو وڏو حصو معاشي سرگرمين ۾ شامل نه رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===عورتن جي محنتي شرڪت ۽ صنفي فرق=== پاڪستان ۽ سنڌ ۾ محنتي مارڪيٽ ۾ عورتن جي شرڪت گهٽ هجڻ کي مجموعي طور گهٽ ليبر فورس شرڪت جو اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ شهري علائقن ۾ عورتن جي محنتي شرڪت لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ اها شرح 28.8 سيڪڙو هئي. ڳوٺاڻين عورتن جو وڏو حصو خانداني زراعت ۾ بغير اجرت ڪم ڪري ٿو، جنهن جو معاشي پيداوار ۾ حصو محدود رهي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ کي پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري صوبو هجڻ باوجود عورتن جي روزگار جي گهٽ شرح سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي، جڏهن ته وقت سان گڏ مجموعي طور عورتن جي روزگار ۾ واڌ جو رجحان پڻ ڏٺو ويو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===بيروزگاري، گهٽ روزگاري ۽ نوجوان آبادي=== سنڌ ۾ گذريل لڳ ڀڳ 25 سالن دوران بيروزگاري جي شرح لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو رهي آهي. نوجوانن، خاص طور 15 کان 25 ورهين جي عمر واري گروهه ۾ بيروزگاري جي شرح سڀ کان وڌيڪ آهي، جيڪا شهري علائقن ۾ ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿي<ref name=" ايڪانومي "/>. هن عمر واري گروهه جو وڏو حصو يا ته خاندان تي دارومدار رکي ٿو يا جزوقتي ڪم ڪري ٿو، جيڪو سرڪاري بيروزگاري جي انگن ۾ مڪمل طور ظاهر نٿو ٿئي. [[گهٽ روزگاري]] (Underemployment) پڻ نمايان آهي، جتي 15 کان 44 ورهين جي آبادي جو وڏو حصو جزوقتي ڪم يا تازو تعليم مڪمل ڪندڙن تي مشتمل آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. شعبي وار روزگار ۽ پيشورانه ڍانچي ۾ تبديلي گذريل ڏهن کان پندرهن سالن دوران پاڪستان ۽ سنڌ ۾ پيشورانه ڍانچي ۾ تبديلي آئي آهي. ماهرن، مينيجرن، ٽيڪنيشنن ۽ لاڳاپيل پيشاورن جو حصو 6 سيڪڙو مان وڌي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٿيو آهي. سنڌ ۾ غير زرعي شعبي، خاص طور صنعتي ۽ خدمتي (Tertiary) سرگرمين ۾ روزگار نمايان طور وڌيو آهي. ان جي نتيجي ۾ زراعت ۾ روزگار جو حصو لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو مان گهٽجي 40 سيڪڙو تائين اچي ويو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===غير رسمي معيشت ۽ شعبي وار ورڇ=== پاڪستان ۾ غير رسمي شعبو ڪُل روزگار جو لڳ ڀڳ ٽي چوٿين حصو مهيا ڪري ٿو. سنڌ ۾ غير رسمي شعبي ۾ روزگار 17 سالن دوران 55.2 سيڪڙو مان وڌي 66.4 سيڪڙو تائين پهتو، جنهن سبب دستاويزي کوٽ ۽ سرڪاري آمدني ۾ نقصان جو خدشو وڌيو. 2015ع تائين سنڌ ۾ ٽئين نمبر تي وڏو روزگار مهيا ڪندڙ شعبو هول سيل ۽ پرچون واپار ۽ هوٽلن جو شعبو هو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 15.8 سيڪڙو ماڻهو ڪم ڪندا هئا. هي شرح 1990ع کان 2015ع تائين لڳ ڀڳ ساڳي رهي، جيتوڻيڪ عملي طور هن شعبي ۾ واڌ ڏٺي وئي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===لڏپلاڻ، اجرتون ۽ پورھئي جي عدم مساوات=== سنڌ ملڪ اندر ڳوٺاڻن کان شهري علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ۾ ٻئي نمبر تي آهي، جتي 2015ع ۾ لڳ ڀڳ 32 سيڪڙو آبادي صوبي اندر لڏي آئي. اجرتن جي حوالي سان، گذريل پنجن سالن دوران مينيجرن، ٽيڪنيڪل ماهرن ۽ ڪلارڪي عملي جي اجرتن ۾ 50 سيڪڙو کان وڌيڪ واڌ ٿي، جڏهن ته وڪري، خدمتن، ماهر زراعت، ٻيلن، مشين هلائيندڙن ۽ گهٽ پڙهيل عملي جي اجرتن ۾ واڌ 30 سيڪڙو کان گهٽ رهي. حقيقي اجرتن جي واڌ کي غربت گهٽائڻ سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===جبري پورھيو ۽ قانوني صورتحال=== جبري پورهيو پاڪستان جي مختلف صوبن ۾ موجود آهي، جڏهن ته سنڌ ۾ ان جو ڪيس وڌيڪ نمايان قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي جاگيرداري نظام جو اثر ڳوٺاڻن علائقن ۾ مضبوط رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. زمين کان محروم هاري ۽ سندن خاندان، خاص طور عورتون، سماجي ۽ معاشي استحصال جو شڪار ٿين ٿيون. سنڌ اسيمبلي 2015ع ۾ بندهه محنت خلاف خاص قانون منظور ڪيو، پر ان جي عملدرآمد بابت چئلينجز برقرار آهن. تعليم، مهارتون ۽ روزگار سان لاڳاپيل رجحان نوجوان بيروزگاري گهٽائڻ لاءِ تعليمي نصاب کي روزگار ڏيندڙن جي ضرورتن سان هم آهنگ ڪرڻ جي ڳالهه ڪئي وئي آهي، ته جيئن مارڪيٽ لاءِ قابلِ استعمال مهارتون پيدا ٿين<ref name=" ايڪانومي "/>. ان سان گڏ، عورتن جي محنتي شرڪت بابت جامع حڪمتِ عملي ۽ صنفي لحاظ کان مخصوص پروگرامنگ جي کوٽ کي نمايان ڪيو ويو آهي. سرڪاري شعبي ۾ عورتن جي ڪوٽا 5 سيڪڙو مان وڌائي 15 سيڪڙو ڪرڻ جهڙن قدمن جي امڪاني اثرن بابت به محدود شمارياتي جائزو موجود آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===سنڌ جون ٽريڊ يونين تنظيمون=== ===سنڌ جي ليبر قانونن جي فھرست=== ===سنڌ جون ايمپلائير تنظيمون=== === سنڌ جي سوشل سيڪيورٽي ادارن جي فھرست=== ==غربت ۽ عدم مساوات== سنڌ کي پاڪستان جي غريب ترين صوبن مان هڪ قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي لڳ ڀڳ هر ڏهن مان چار ماڻهو ملٽي ڊائيمينشنل پوورٽي انڊيڪس (MPI) تحت محروميءَ جو شڪار آهن. پاڪستان جي اٺن ملينيم ڊولپمينٽ گولز مان غربت گهٽائڻ اهو واحد هدف هو، جنهن ۾ ڪجهه حد تائين ڪاميابي حاصل ٿي، پر رفتار سست رهي. 1960ع کان 2000ع تائين شهري غربت ۾ گهٽتائي ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هئي، جڏهن ته 1980ع واري ڏهاڪي ۾ تيز معاشي واڌ سبب غربت ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي. غربت جي ماپ جا طريقا وقت سان گڏ تبديل ٿيا آهن، ڇو ته انساني ضرورتن جا نمونا به بدلجندا رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. عالمي بينڪ ۽ گڏيل قومن جي ترقياتي اداري (UNDP) غربت جي اهڙي لڪير متعارف ڪرائي آهي، جيڪا بنيادي خوراڪ (ڪيلوري) ۽ بنيادي سهولتن جي قيمت تي ٻڌل آهي ۽ مهانگائي کي به حساب ۾ آڻي ٿي. انهن اندازن موجب، 2013ع ۾ پاڪستان جي لڳ ڀڳ 29.5 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا 2017–18ع ۾ گهٽجي 24.3 سيڪڙو تائين پهتي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===سنڌ ۾ غربت جي سطح ۽ علائقائي تفاوت=== اندازن موجب سنڌ جي لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ رهي ٿي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ شديد غربت جي شرح گهڻي وڌيڪ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. گذريل ڏهاڪي دوران سنڌ ۾ غربت جي هيڊ ڪائونٽ ريشو لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو مان گهٽجي 43 سيڪڙو تائين آيو آهي، پر ان جي باوجود عدم مساوات هڪ وڏو چئلينج بڻيل آهي. جني (Gini) ڪوئفشنٽ سنڌ ۾ غريب ۽ غير غريب آبادي وچ ۾ وڏي فرق جي نشاندهي ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. صوبي جي ڏاکڻين ضلعن، خاص طور ٿرپارڪر، سجاول ۽ عمرڪوٽ ۾ غربت جي شرح انتهائي بلند رهي آهي، جڏهن ته ڪراچي ۽ حيدرآباد نسبتاً بهتر صورتحال رکن ٿا. انهن علائقن ۾ تعليم ۽ صحت جهڙين بنيادي خدمتن جي گهٽ فراهمي کي انساني ترقي جي گهٽ سطح سان ڳنڍيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===انساني ترقي (HDI) ۽ صوبائي ڀيٽ=== انساني ترقياتي انڊيڪس (HDI) جي حوالي سان سنڌ جي ڪارڪردگي پنجاب جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي. سنڌ جو HDI لڳ ڀڳ 0.64 رڪارڊ ڪيو ويو آهي، جڏهن ته پنجاب جو HDI لڳ ڀڳ 0.73 آهي. رپورٽن موجب، 2001ع کان 2014ع تائين سنڌ ۾ HDI جي واڌ جي رفتار گهٽ رهي، جنهن جا سبب قانون ۽ امن جي صورتحال، ڪمزور حڪمراني ۽ وسيلا ورڇ جي ترجيحن سان لاڳاپيل بيان ڪيا ويا آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. ===آمدني ۽ واپرائڻ ۾ عدم مساوات=== پاڪستان ۾ آمدني جي عدم مساوات نمايان رهي آهي. 2013ع ۾ ملڪ جي مٿين 20 سيڪڙو آبادي ڪُل آمدني جو لڳ ڀڳ 40.3 سيڪڙو حاصل ڪيو، جڏهن ته هيٺين 20 سيڪڙو آبادي جو حصو رڳو 9.3 سيڪڙو هو. آمدني جي ورڇ وقت سان گڏ بدلجندي رهي آهي، ۽ 1969–70ع ۾ جني انڊيڪس ۽ آمدني جي فرق نسبتاً گهٽ سطح تي رهيا، جيتوڻيڪ ان دور ۾ معاشي واڌ تيز هئي. سنڌ ۾ آمدني جي ورڇ پنجاب جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف رهي آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو آبادي مٿين 20 سيڪڙو آمدني واري گروهه ۾ شامل آهي، جڏهن ته پنجاب ۾ اهو حصو 50 سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. ان جي ابتڙ، سنڌ ۾ هيٺين 20 سيڪڙو گروهه جو حصو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو آهي، جيڪو ملڪ جي ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محرومي ڏيکاري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===واپرائڻ جا نمونا ۽ شهري-ڳوٺاڻو فرق=== 2011–12ع ۾ سنڌ ۾ واپرائڻ جي عدم مساوات پنهنجي بلند ترين سطح تي پهتي، جتي مٿين 20 سيڪڙو آبادي ڪُل واپرائڻ جو لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو خرچ ڪيو، جڏهن ته هيٺين 20 سيڪڙو آبادي جو حصو لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو رهيو<ref name=" ايڪانومي "/>. هڪ اهم مشاهدو اهو به آهي ته سنڌ جي هيٺين آمدني وارن طبقن جو واپرائڻ ڪڏهن ڪڏهن سندن آمدني کان وڌيڪ رهيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي روزمره ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ قرض تي ڀاڙين ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. شهري علائقن ۾، جتي رهائش ۽ بنيادي ضرورتن جي قيمت وڌيڪ آهي، آمدني ۽ واپرائڻ وچ ۾ فرق ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===في فرد آمدني ۽ علائقائي فرق=== 2011–12ع ۾ سنڌ جي في فرد سالياني آمدني جو اندازو لڳ ڀڳ 119,724 رپيا لڳايو ويو، جيڪو قومي سراسري ۽ پنجاب جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هو. ان جو وڏو سبب ڪراچي جي معاشي حيثيت آهي، ڇو ته اهو ملڪ جو وڏو واپاري ۽ بندرگاهي مرڪز آهي. ڪراچي جي في فرد آمدني قومي سراسري جي ڀيٽ ۾ ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ بيان ڪئي وئي آهي. البت، مختلف سرڪاري ۽ نيم سرڪاري ذريعن ۾ في فرد آمدني جي انگن ۾ فرق پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===گهريلو جوڙجڪ، پاڻي ۽ وسيلن تائين رسائي=== سنڌ ۾ سراسري طور هڪ گهر ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ماڻهو رهن ٿا، جڏهن ته آمدني حاصل ڪندڙ فردن جو تعداد عام طور ٻن جي لڳ ڀڳ آهي. وڌيڪ انحصار ڪندڙن ۽ گهٽ آمدني سبب غربت جا اشاري وڌيل رهن ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. ملڪ جي تازي سروي موجب پاڪستان جي رڳو چوٿين آبادي کي نلڪي جو پاڻي ميسر آهي. سنڌ جي شهري علائقن ۾ لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو آبادي کي نلڪي جو پاڻي حاصل آهي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ 63 سيڪڙو آبادي هٿ پمپن تان پاڻي حاصل ڪري ٿي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===زرعي شعبي ۽ سماجي خرچن سان لاڳاپيل رجحان=== زرعي شعبي سان لاڳاپيل گروهن ۾ غربت جي شرح ٻين پيشاورانه گروهن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رهي آهي، ۽ 1980ع کان 2005ع تائين هن شعبي ۾ غربت هيڊ ڪائونٽ ريشو وڌيو. پاڪستان ۽ سنڌ ۾ سماجي شعبي، جهڙوڪ تعليم، صحت ۽ پاڻي و صفائي تي سرڪاري خرچن جا انگ موجود آهن، پر انهن خرچن جي اثرن بابت مختلف تجزيا ڪيا ويا آهن. مجموعي طور، سنڌ ۾ غربت ۽ عدم مساوات جا اشاري علائقائي تفاوت، آمدني جي غيربرابري ۽ انساني ترقي جي گهٽ سطح کي ظاهر ڪن ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. ==آمدورفت جا ذريعا== ===سنڌ جي قومي شاھراھن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور روڊن جي فھرست=== ===سنڌ جون ريلوي نظام=== === سنڌ جي ريلوي اسٽيشنن فھرست=== === سنڌ جي سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جي فھرست=== === سنڌ جي نجي شعبي واري روڊ ٽرانسپورٽ جي فھرست=== === سنڌ جا ٽرانسپورٽ وارا سرڪاري ادارا=== ===سنڌ جون ايئرلائينز=== ===سنڌ جا آبي رستا=== ===سنڌ جي ھوائي اڏن جي فھرست ا=== === سنڌ ۾ گاڏين جي رجسٽريشن=== ===سنڌ ۾ ٻيڙين جي رجسٽريشن=== === سنڌ ۾ ھلندڙ ٽرينن جي فھرست=== === سنڌ ۾ مال جي ٽرانسپورٽ=== ==سياحت== سنڌ پنهنجي ثقافتي، تاريخي ۽ قدرتي ورثي جي ڪري پاڪستان جي اهم سياحتي علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ موجود [[موئن جو دڙو]]، جيڪو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳن ۾ شامل آهي، قديم [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي شاندار تاريخ جو عڪاس آهي. ان کان علاوه [[ڪراچي]] جا سامونڊي ڪنارا، روايتي بازارون، تاريخي عمارتون ۽ تفريحي مرڪز ملڪي توڙي غير ملڪي سياحن لاءِ خاص دلچسپي جو باعث آهن. سنڌ ۾ [[لال شهباز قلندر]] جي سالياني عرس سميت ڪيترائي ثقافتي ۽ مذهبي ميلا پڻ منعقد ٿين ٿا، جيڪي صوبي جي ثقافتي سڃاڻپ ۽ روايتن کي اجاگر ڪن ٿا. تاريخي ماڳن، ثقافتي ورثي، سامونڊي علائقن ۽ ماحولياتي سياحت جي وڌندڙ اهميت سبب سنڌ ۾ هوٽلن، تفريحي مرڪزن، ماحول دوست رهائشگاهن ۽ ثقافتي سياحتي خدمتن جي ترقي جا وسيع امڪان موجود آهن. حڪومت سياحتي انفراسٽرڪچر جي بهتري، سياحت سان لاڳاپيل خدمتن جي سهولت ۽ سيڙپڪاري جي حوصلا افزائي لاءِ مختلف قدم کنيا آهن، جنهن سان سياحت جو شعبو صوبي جي معاشي ترقي ۽ ثقافتي ورثي جي تحفظ لاءِ هڪ اهم وسيلو بڻجي رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Tourism (Unveiling the Cultural and Historical Riches of Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ===سنڌ جي تاريخي ماڳن جي فھرست=== ===سنڌ جي تفريحي ماڳن جي فھرست=== ===سنڌ جا سامونڊي بيچ=== ===سنڌ جي تفريحي ريزارٽن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور ھوٽلن جي فھرست=== === سنڌ جي ريسٽ ھائوسن جي فھرست=== ===سنڌ جي سرڪٽ ھائوسن جي فھرست=== === سنڌ جي ثقافتي مرڪزن جي فھرست=== === سنڌ جي شڪارگاھن جي فھرست=== === سنڌ جي واٽر پارڪن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور مسجدن جي فھرست=== === سنڌ جي شاھي محلن جي فھرست=== ==رانديون== ===ڪرڪيٽ=== ===فٽ بال=== ===باڪسنگ=== ===ھاڪي=== ===ملھ=== ===والي بال=== ===سنوڪر=== ===ٻيون رانديون=== ===سنڌ جي راندين واري اسٽيڊيمن جي فھرست=== ===سنڌ جا راندين جا ڪامپليڪس=== === سنڌ گيمز === === سنڌ جي راندين جون صوبائي ٽيمون === ===سنڌ جي رانديگرن جي فھرست=== ==سنڌ جا کاڌا == ===سنڌ جا روايتي کاڌا=== ===سنڌ جون مٺايون=== ===سنڌ جا مشروب=== === سنڌ ۾ پلي جا ڊش=== === سنڌ جي کاڌن جي فھرست=== ==فوجي ڇانوڻيون== === سنڌ جي فوجي ڇانوڻين جي فھرست=== #ڪراچي جي صدر ڇانوڻي #ٻولھڙي ايئر بيس ۽ ڇانوڻي #فيصل ايئر بيس ڇانوڻي #ڪورنگي واري ڇانوڻي #پنوعاقل فوجي ڇانوڻي #حيدرآباد صدر ڇانوڻي === سنڌ جون منسوخ ٿيل فوجي ڇانوڻيون=== #سکر جي صدر ڇانوڻي #شڪارپور جي صدر ڇانوڻي == نشرياتي ادارا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن== ==مشھور شخصيتون== ===سياستدانن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر 1 !! نالو 1 !! پارٽي 1 ! نمبر 2 !! نالو 2 !! پارٽي 2 ! نمبر 3 !! نالو 3 !! پارٽي 3 |- | 1 || [[محمد علي جناح]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 2 || [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 3 || [[بي نظير ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 4 || [[جي. ايم سيد]] ||[[جيئي سنڌ تحريڪ]] | 5 || [[رسول بخش پليجو]] ||[[سنڌ عوامي تحريڪ]] | 6 || [[حيدر بخش جتوئي]] ||[[سنڌ جاري ڪميٽي]] |- | 7 || [[پير علي محمد راشدي]] ||[[مسلم ليگ]] | 8 || [[خانبھادر الله بخش سومرو]] ||[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | 9 || [[محمد ايوب کھڙو]] ||[[مسلم ليگ]] |- | 10 || [[سر عبدالله هارون]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 11 || [[پير الاھي بخش]] ||[[مسلم ليگ]] | 12 || [[مير رسول بخش ٽالپر]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 13 || [[علامه شاھ احمد نوراني]] ||[[جمعيت علماء پاڪستان (نوراني گروپ)]] | 14 || [[سر غلام حسين ھدايت الله]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 15 || [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | 16 || [[مولانا عبيدالله سنڌي]] ||[[جمعيت علماء ھندئ]] | 17 || [[آصف علي زرداري]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 18 || [[بلاول ڀٽو]] || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 19 || [[مير مرتضي ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي (شھيد ڀٽو)]] | 20 || [[ممتاز علي ڀٽو]] ||[[نواز ليگ]] | 21 || [[عبدالواحد آريسر]] ||[[جيئي سنڌ محاذ]] |- | 22 || [[فاضل راھو]] ||[[نيشنل عوامي پارٽي]] | 23 || [[شھيد نذير عباسي]] ||[[ڊيموڪريٽڪ اسٽوڊنٽس فيڊريشن]] | 24 || [[مولانا جان محمد عباسي]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] |- | 25 || [[مولانا جان محمد ڀٽو]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 26 || [[پروفيسر غفور احمد]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 27 || [[الطاف حسين]] ||[[متحده قومي موومينٽ]] |- | 28 || [[بشير خان قريشي]] ||[[جيئي سنڌ متحده محاذ]] | 29 || [[غلام مصطفي جتوئي]] ||[[نيشنل پيپلز پارٽي]] | 30 || [[محمد خان جوڻيجو]] ||[[ مسلم ليگ]] |- | 31 || [[پير پاڳارو]] ||[[مسلم ليگ]] | 32 || [[پير صبغت الله پاڳارو]] ||[[حر جماعت]] | 33 || [[عظيم طارق]] ||[[مھاجر قومي موومينٽ]] |- | 34 || [[قائم علي شاھ]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 35 || [[ارباب رحيم]] ||[[مسلم ليگ فنڪشنل]] | 36 || [[اياز لطيف پليجو]] ||[[سنڌ عوامي تحريڪ]] |- | 37 || || | 38 || || | 39 || || |- | 40 || || | 41 || || | 42 || || |- | 43 || || | 44 || || | 45 || || |- | 46 || || | 47 || || | 48 || || |- | 49 || || | 50 || || | 51 || || |- | 52 || || | 53 || || | 54 || || |- | 55 || || | 56 || || | 57 || || |- | 58 || || | 59 || || | 60 || || |- | 61 || || | 62 || || | 63 || || |- | 64 || || | 65 || || | 66 || || |- | 67 || || | 68 || || | 69 || || |- | 70 || || | 71 || || | 72 || || |- | 73 || || | 74 || || | 75 || || |- | 76 || || | 77 || || | 78 || || |- | 79 || || | 80 || || | 81 || || |- | 82 || || | 83 || || | 84 || || |- | 85 || || | 86 || || | 87 || || |- | 88 || || | 89 || || | 90 || || |- | 91 || || | 92 || || | 93 || || |- | 94 || || | 95 || || | 96 || || |- | 97 || || | 98 || || | 99 || || |- | 100 || || |} ===مؤرخن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر !! نالو !! سرگرميءَ جا سال !! نمايان تصنيف |- | 1 || [[جي ايم سيد]] || 1940–1990 || سنڌوءَ جي ساڃاهه (ٻه جلد) |- | 2 || [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]] || 1930– || قديم سنڌ؛ سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |- | 3 || || || |- | 4 || || || |- | 5 || || || |- | 6 || || || |- | 7 || || || |- | 8 || || || |- | 9 || || || |- | 10 || || || |- | 11 || || || |- | 12 || || || |- | 13 || || || |- | 14 || || || |- | 15 || || || |} ===سائنسدانن جي فھرست=== ===اديبن جي فھرست=== ===ڳائڻن جي فھرست=== ===اداڪارن جي فھرست=== === موسيقارن جي فھرست=== === عالمن جي فھرست=== ===رانديگرن جي فھرست=== === تعليمي ماھرن جي فھرست=== == وڌيڪ ڏسو == {{div col}} * [[سنڌ (سلجھائپ)]] * [[حڪومت سنڌ]] * [[سنڌ جا شهر]] * [[سنڌ صوبو (1936-55)]] * [[سنڌ ڊويزن]] * [[سنڌوديش]] * [[سنڌو درياھ]] * [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]] * [[سنڌو رياست]] * [[سنڌي ماڻھن جي فهرست|سنڌي ماڻهن جي فهرست]] * [[سنڌ ۾ صوفي ازم]] * [[منصوره]] * [[موهن جو دڙو]] * [[سنڌ جي مقبرن تي چٽسالي]] * [[ديبل]] * [[سنڌ ۾ جبلن تي قديم نقش نگاري]] * [[سنڌو لکت]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌباد ناکئا]] * [[مهاجر صوبو]] * [[ميرپور خاص جو برهما]] * [[سنڌي لباس]] * [[سنڌ جا ضلعا]]{{div col end}} {{portal bar|جاگرافي|ايشيا|ڏکڻ ايشيا|پاڪستان|سنڌ|ڪراچي}} == ويب لنڪون== * [https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ انڊيا جو امپيريل گزيٽيئر سڀئي جلد ريسرچ لاء ھتان پڙھي سگھجن ٿا == خارجي ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Sindh}} * [https://web.archive.org/web/20121119234920/http://www.transport.gos.pk/ سنڌ ٽرانسپورٽ کاتو] * [http://www.sindh.gov.pk حڪومت سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531075317/http://www.sindh.gov.pk/ |date=2013-05-31 }} * [http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ سنڌ بابت معلومات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120405093443/http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ |date=2012-04-05 }} * [https://web.archive.org/web/20091126053250/http://www.lgdsindh.com.pk/districts1.htm سنڌ جي ضلعن جا نقشا] * {{dmoz|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh}} * [http://www.worldstatesmen.org/Pakistan_states.html#Sind ورلڊ اسٽيٽمين – پاڪستان – صوبو : سنڌ] {{سنڌ جي تاريخ}} {{سنڌ}} {{پاڪستان جا صوبا}} {{باب السلام}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا صوبا]] [[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ست ھزار ق.م جون قائمون]] [[زمرو:ست ھزار ق.م جون گھڻ آباديءَ واريون جڳھون]] 5jj0j1ybo1uqn55tyouwgpd024ek5ol 384102 384101 2026-06-10T20:22:14Z Intisar Ali 8681 /* ٽالپر دور */ 384102 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون}} {{Infobox settlement | name = سنڌ | native_name = {{hlist|{{resize|{{lang|sd|{{Naskh|سنڌ}}}}}}|{{lang|ur|{{nq|سندھ}}}}}} | etymology = <br />''سنڌو'' ([[سنڌو درياهه]]) مان نڪتل، جنهن جي لفظي معنيٰ "درياهه" آهي | type = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Jinnah Mausoleum.JPG | caption1 = [[مزارِ قائد]] | image2 = Rohri.jpg | caption2 = [[ايوب پل]] | image3 = Karachi sky line.jpg | caption3 = [[ڪراچي جو افق]] | image4 = Ranikot fort 2 (asad aman).jpg | caption4 = [[رني ڪوٽ قلعو]] | image5 = Other side of Moenjodaro by Usman Ghani.jpg | caption5 = [[موهن جو دڙو]] | image6 = | image7 = Shah jahan mosque -Thatta 7(asad aman).jpg | caption7 = [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] }} | image_flag = Flag of Sindh.svg | image_seal = Coat of arms of Sindh Province.svg | nicknames = {{hlist|''مهراڻ'' (دروازو)|''باب الاسلام'' (اسلام جو دروازو)}} | image_map = Sindh in Pakistan (claims hatched).svg | map_caption = پاڪستان ۾ سنڌ جو مقام | coor_pinpoint = | coordinates = {{coord|26|21|N|68|51|E|region:PK|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = [[انڊين گورنمينٽ ايڪٽ، 1935ع|{{Start date and age|1936|4|1|df=y}}]] (موجوده شڪل) | established_title1 = اڳ ۾ | established_date1 = [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو | seat_type = [[پاڪستان جي گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|گاديءَ جو هنڌ]]<br />{{nobold|[[سنڌ جا شهر آبادي موجب|۽ سڀ کان وڏو شهر]]}} | seat = [[ڪراچي]] | parts_type = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | parts_style = coll,para | parts = [[سنڌ جون ڊويزنون|06]] | p1 = [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]<br />[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]<br />[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]<br />[[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]<br />[[سکر ڊويزن|سکر]]<br />[[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاري موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|انساني ترقياتي اشاري (HDI)]] (2021ع) | blank2_info_sec1 = 0.517 {{increase}}<ref name="GlobalDataLab">{{cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/PAK/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&colour_scales=global|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=Globaldatalab.org|access-date=5 June 2022}}</ref><br />{{color|#FF0000|گهٽ}} | blank3_name_sec1 = [[پاڪستان ۾ تعليم|شرح خواندگي]] (2023ع) <ref>{{cite web | url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_province.pdf | title=Sindh Achieves Highest Literacy Growth Rate Among All Provinces | date=9 June 2025 }}</ref> | blank3_info_sec1 = {{bulleted list|'''ڪل:'''<br />(57.54%) |'''مرد:'''<br />(64.23%) |'''عورتون:'''<br />(50.21%)}} | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank_info_sec2 = 75 | blank1_name_sec2 = [[صوبائي اسيمبلي سنڌ|صوبائي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank1_info_sec2 = 168<ref>{{cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|access-date=24 July 2009|archive-date=14 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214183543/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|url-status=dead}}</ref> | blank2_name_sec2 = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | blank2_info_sec2 = 6 | blank3_name_sec2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعا]] | blank3_info_sec2 = 30 | blank4_name_sec2 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقا]] | blank4_info_sec2 = 138 | blank5_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]] | blank5_info_sec2 = 1108<ref>{{cite web|url=http://www.lgdsindh.com.pk/|title=LgdSindh - News Blog|website=LgdSindh|access-date=5 September 2006|archive-date=16 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616174048/http://www.lgdsindh.com.pk/|url-status=dead}}</ref> | government_footnotes = | government_type = [[وفاقي رياست|وفاقي]] پارلياماني حڪومت | governing_body = [[حڪومت سنڌ]] | leader_party = | leader_title = [[سنڌ جو گورنر|گورنر]] | leader_name = [[نھال ھاشمي]] ([[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پي ايم ايل-ن]]) | leader_title1 = [[سنڌ جو وزيراعليٰ|وزيراعليٰ]] | leader_name1 = [[سيد مراد علي شاهہ|سيد مراد علي شاھ]] ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|پي پي پي]]) | leader_title2 = [[سنڌ جو چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = سيد آصف حيدر شاهه | leader_title3 = [[مقننہ]] | leader_name3 = [[ سنڌ اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]] | leader_title4 = [[پاڪستان جون هاء ڪورٽون|هاءِ ڪورٽ]] | leader_name4 = [[سنڌ هاء ڪورٽ]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 140,914 | area_rank = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]] | elevation_footnotes = | elevation_m = 173 | population_footnotes = <ref name="2023 Census">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Sindh.pdf |title = Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 (Sindh province) |date= 5 August 2023 |website = Pakistan Bureau of Statistics (www.pbs.gov.pk) |access-date = 25 November 2023}}</ref> | population_total = 55,696,147 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] | population_rank = [[پاڪستان جي آبادي|ٻيون]] | population_density_km2 = 395 | population_demonym = سنڌي | population_note = | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +05:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] | website = [http://www.sindh.gov.pk sindh.gov.pk] | footnotes = | official_name = سنڌ صوبو | translit_lang1_info1 = | blank_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank_info_sec1 = {{Hlist|[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]|[[اردو]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{efn| *سنڌي واحد سرڪاري ٻولي آهي جيڪا صوبائي سطح تي تسليم ٿيل ۽ ضابطي هيٺ آهي۔ *اردو ۽ انگريزي جي سرڪاري حيثيت [[پاڪستان جو آئين|قومي آئين]] ۾ تسليم ٿيل آهي۔}}}} | demographics1_info1 = $86 billion ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g}} | demographics_type1 = جي ڊي پي (نالي ماتر) | demographics1_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics1_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics1_info2 = $1,997 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) | demographics_type2 = جي ڊي پي (خريداري قوت برابري) | demographics2_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics2_info1 = $345 ارب ڊالر ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g|سنڌ جو قومي معيشت ۾ حصو 23.7٪، يا 2022ع ۾ 345 ارب آمريڪي ڊالر (PPP) ۽ 86 ارب آمريڪي ڊالر (نالي ماتر) هو.<ref name=kp>{{Cite web|url=https://kpbos.gov.pk/assets/docs/reports/NTL-PolicyBrief-Aug-1.pdf|title= GDP OF KHYBER PUKHTUNKHWA'S DISTRICTS|website=kpbos.gov.pk}}</ref><ref name="imf.org">{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=564,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIEPCH,&sy=2020&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title=Report for Selected Countries and Subjects }}</ref>}} | demographics2_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics2_info2 = $7,209 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) }} '''سنڌ''' ({{lang-en|'''Sindh'''}}، [[اردو]]: {{Nastaliq|'''سندھ'''}})، [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان هڪ صوبو آهي، جيڪو ملڪ جي ڏاکڻي اوڀر طرف واقع آهي. سنڌ، [[سنڌي ماڻھو|سنڌي قوم]] جو تاريخي وطن آهي، جنهن کي عام طور واديءَ مهراڻ پڻ چيو ويندو آهي. ايراضي جي لحاظ کان سنڌ ٽيون نمبر وڏو صوبو، ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] کان پوءِ آبادي جي لحاظ کان ٻيون نمبر وڏو صوبو آهي. اولهه طرف سنڌ جا حدون [[بلوچستان]]، اتر طرف [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اوڀر طرف [[هندوستان]] جي [[راجستان]] ۽ [[گجرات]] سان لڳن ٿيون. سنڌ جي ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهي. سنڌ جي سر زمين گهڻو ڪري [[سنڌو درياھ]] جي وهڪري سبب آباد آهي، جڏهن ان جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ٿر|ٿر رڻپٽ]] واقع آهي جيڪو انڊيا جي رياست گجرات ۽ [[رڻ ڪڇ]] [[ريگستان]] سان ملي وڃي ٿو. سنڌ جي اولھ ۾ [[کيرٿر|کيرٿر جبل]] واقع آهي. سنڌ جي [[آبهوا]] [[اونھارو|اونهاري]] جو سخت گرم ۽ [[سيارو|سياري]] جو سخت ٿڌي رهندي آهي. سنڌ صوبي جي [[گادي جو هنڌ]] [[ڪراچي]] [[پاڪستان]] جو سڀ کان وڏو واپاري مرڪز آهي. ڪراچي پاڪستان جو ٻيو سڀ کان وڏو صنعتي شهر آهي جيڪو صوبي جي گادي جو هنڌ پڻ آهي جتي لاتعداد ملڪي ۽ بين الاقوامي بينڪن جو سسٽم موجود آهي، پاڪستان جا ٻه اهم [[بندرگاھ]] [[پورٽ قاسم]] ۽ [[ڪراچي بندرگاھ]] پڻ سنڌ ۾ آهن. باقي سنڌ [[زراعت]] واري [[صنعت]] تي مشتمل آهي، جيڪي لاتعداد [[ميوو|ميوا]]، [[ڀاڄي|ڀاڄيون]]، ۽ [[فصل]] پيدا ڪري ٿي جيڪي سموري ملڪ استعمال ۾ ڪيا وڃن ٿا.<ref name="The Nation, 2014">{{cite news|last1=Staff reporter|title=Sindh must exploit potential for fruit production|url=http://nation.com.pk/business/09-Mar-2014/sindh-must-exploit-potential-for-fruit-production|accessdate=29 May 2015|agency=The Nation|publisher=The Nation, 2014|date=9 March 2014}}</ref><ref name="SALU Press">{{cite web|url=https://www.academia.edu/1934949/Dates_in_Sindh_Facts_and_Figures|title=Dates in Sindh|last2=Saud|first2=Adila A.|date=|website=|publisher=SALU Press|last1=Markhand, PhD|first1=Ghulam Sarwar|accessdate=29 May 2015}}</ref><ref name="Dawn News,2007">{{cite news|last1=Editorial|title=How to grow Bananas|url=http://www.dawn.com/news/264225/how-to-grow-bananas|accessdate=29 May 2015|agency=Dawn News,|publisher=Dawn News, 2007|date=3 September 2007}}</ref> سنڌ صوبو پاڪستان جي [[دوا ساز صنعت]] جو پڻ مرڪز آهي. سنڌ پنهنجي مختلف [[ثقافت]] جي ڪري مشهور آهي، جنهن تي گهڻو تڻو اثر [[تصوف|صوفي ازم]] جو آهي، ڪيتريون ئي اهم [[صوفي]] [[مزار|مزارون]] سڄي سنڌ ۾ موجود آهن جيڪي لاتعداد عقيدتمند کي پنهنجي طرف ڇڪن ٿيون. سنڌ پاڪستان جو اڪيلو صوبو آهي جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ [[هندو]] رهن ٿا<ref name="tharparkar.gos.pk">[http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88 Tharparkar District Official Website – District Profile – Demography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321200415/http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88|date=March 21, 2012}}</ref> ان کان علاوه [[ڪراچي]] به پاڪستان جو واحد شهر آهي جتي جدا جدا قومون آباد آهن جن ۾ [[مھاجر]] (جيڪي 1947ع ۾ [[انڊيا]] مان هجرت ڪري آيا هئا)<ref name=":0">{{Cite journal|last=KHALIDI|first=OMAR|date=1998-01-01|title=FROM TORRENT TO TRICKLE: INDIAN MUSLIM MIGRATION TO PAKISTAN, 1947—97|jstor=20837002|journal=Islamic Studies|volume=37|issue=3|pages=339–352}}</ref> برمي، ملباري، بنگالي، وغيره جنهن جي نتيجي ۾ ڪراچي ۾ ڪيترائي ڀيرا نسلي جهيڙا پڻ ٿيا آهن.<ref name=Minahan>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World |volume=3 |year=2002 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-32111-5 |pages=1277–78}}</ref> سنڌ ۾ [[يونيسڪو]](UNESCO) طرفان ٻه مقام عالمي ورثو قرار ڏئي پنهنجي نگرانيءَ ۾ آندا ويا آهن جنهن ۾ هڪ [[مڪلي|مڪلي جون ٽڪريون]] ([[ٺٽو]]) ۽ ٻيو [[موهن جو دڙو]] ([[لاڙڪاڻو]]) شامل آهن.<ref>{{cite web|title=Properties inscribed on the World Heritage List (Pakistan)|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/pk|website=UNESCO|publisher=UNESCO|accessdate=14 July 2016}}</ref> انگريزن اگسٽ 1935 ۾ گورنمنٽ آف انڊيا ايڪٽ پاس ڪيو. جنهن موجب برما ۽ عدن کي انڊيا مان ٽوڙي واپس پراڻي فتح ڪيل ملڪ/ڪالوني جي جدا حيثيت ۾ بحال ڪيائون. جڏهن ته سنڌ ۽ بلوچستان کي فتح ڪيل جدا ملڪ واري حيثيت ۾ بحال نه ڪيائون. سنڌ کي انڊيا جي هڪ صوبي جي حيثيت ۾ بحال ڪيائون. جڏهن ته بلوچستان کي قلات شاهي رياست طور انڊيا ۾ شامل رکيائون. == نالي جي معني == سنڌ تي [[سنڌوندي]]ءَ تان نالو پيو آهي. [[سنسڪرت]] ۾ ”سنڌو“ معنيٰ [[سمنڊ]] يا [[درياھ|وڏو درياءُ]] آهي،{{sfn|Phiroze Vasunia|2013|p=6}} اڳي [[ڪابل ندي]]، گومتي (گومال) وغيره سنڌونديءَ جون ڀرتي ڪندڙ شاخون هونديون هيون، تنهنڪري سنڌو رواجي ندين کان تمام گهڻو وڏي هوندي هئي ۽ سمنڊ سان ڪلهو پئي هڻندي هئي. انهيءَ سبب [[آريا|آڳاٽن آرين]] اهو نالو رکيس. اڄ به سنڌونديءَ جو پيٽ [[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ديري اسماعيل]] کان وٺي [[ڪالاباغ]] تائين ايڏو وڏو آهي، جو ڪا ٻيڙي وچ سير ۾ هوندي، ته نڪي اورينءَ ڀر نڪي پرينءَ ڀر کان ڏسڻ ۾ ايندي.<ref>ڪتاب: [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html قديم سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180518034947/http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book46/Book_page2.html |date=2018-05-18 }} از ڀيرومل مهرچند آڏواڻي؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ|سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو]]</ref> اڳي سنڌ کي [[انگريزي ٻولي|انگريزي ٻوليءَ]] ۾ '''Sind''' ڪري لکيو ويندو هو، پر 1988ع تي [[سنڌ اسيمبلي]] پاران پيش ڪيل هڪ بل ذريعي ان کي '''Sindh''' ڪوٺيو ويو. 325 قبل مسيع ۾ [[يوناني|يونانين]] جڏهن [[سڪندر اعظم]] جي اڳواڻي ۾ سنڌ فتح ڪئي، ان وقت سنڌ کي انهن '''انڊُوس''' جو نالو ڏنو، جنهن مان بعد ۾ لفظ '''انڊس''' جنم ورتو. آڳاٽي ايرانين پاران [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي اوڀر طرف سموري علائقي کي هند چيو ويندو هو. جڏهن 17هين صدي تي انگريز برصغير ۾ آيا ته هن سموري [[ڏکڻ ايشيا]] کي سنڌ جو نالو ڏئي ان کي [[انڊيا]] ڪوٺيو. پاڪستان جي نالي ۾ [[س]] جو لفظ پڻ سنڌ مان کنيل آهي.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever?}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref>پروفيسر منگهارام ملڪاڻي ”سنڌ“ لفظ کي صاف طور دراوڙي الاصل قرار ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته آرين اهو لفظ دراوڙن کان اڌارو ورتو. هو لکي ٿو ته: {{quote|”بمبئي جي ڀارت وگيانيءَ (Indologist) پادري هيرس جي سَنَد موجب سندونديءَ کي اهو نالو آرين کان آڳاٽن رهاڪن دراوڙن ڏنو هو. جن جي ٻوليءَ ۾ ’سند‘ يا ’سِندو‘ لفظ جي معنيٰ هئي ندي يا درياءُ. آرين ان اکر کي ڦيرائي ”سنڌ“ يا ”سنڌو“ ڪيو، جنهن پٺيان سمورو ملڪ جنهن مان اُها ندي لنگهي ٿي، تنهن تي ’سنڌ‘ ديس جو نالو پئجي ويو......“<ref>{ملڪاڻي، منگهارام، پروفيسر، ”سنڌ، هندستان جو دروازو ۽ ان جي ادبي قدامت“ (مضمون)، ٽماهي ”مهراڻ“، جلد 11، نمبر- 3، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع، ص. 125}</ref>|}}يورپي لوڪن ”سنڌ“ لفظ جي بنياد متعلق اِها دعويٰ ڪئي ته اهو لفظ سنڪرت ٻوليءَ جو آهي، جنهن جو بنياد ”سڌ“ (sidh) ۽ ان جي معنيٰ نَهر يا نَدي آهي<ref>{williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.}</ref>ايڊورڊ ٿارنٽن (1844ع) ”سِنڌ“ يا ”سِنڌو“ لفظ کي سنسڪرت بنياد جو قرار ڏئي ٿو. هو لکي ٿو ته: "Sind or Sindh sanscrit for sea or collection of water......."<ref>{) Thornton, edward, op. cit. p. 199}</ref>مونيئروليمز ”سنڌو“ لفظ جي معنيٰ نهر،ندي ۽ سنڌ جا ماڻهو ڏنا آهن<ref>{williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.}</ref>اليگزينڊر ڪننگهام، سنڌ لفظ جي بنياد متعلق لکي ٿو ته: ”يونان وارن هن علائقي کي سِنڊو (Sindo) ۽ عربن سَدُو (Sadu) لکيو آهي. جيڪي هن علائقي جي سنسڪرتي نالي سِنڌو (Sindhu) ڏانهن اشارو ڪن ٿا. هن ٻوليءَ ۾ هتان جي رهاڪن کي سئنڌاوا (Saindhava) يا سئنڌو، (Saindhu) چيو ويو آهي ۽ عام مشهور اُچار به اهو آهي.“<ref>{ڪننگهام اليگزنڊر، ”سنڌ- هند جي قديم جاگرافي“، سنڌي ترجمو: عطامحمد ڀنڀرو، ڄام شورو/ حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 2007ع، ص. 266.}</ref>اليگزينڊر ڪننگهام واري ڳالهه کي ”انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا“ جا مرتبين تسليم ڪندي نقل ڪيو آهي. ڪاڪو ڀيرومل ان انسائيڪلو پيڊيا جي حوالي سان ڪننگهام واري ڳالهه ورجائيندي لکي ٿو ته: ”سنسڪرت ۾ ان کي ”سَئندَو (Saindhava) چوندا هئا، جنهن جي معنيٰ سنڌو ڪناري تي رهندڙ لوڪ......“<ref>{آڏواڻي، مهرچند، ڀيرومل، ”قديم سنڌ“، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، ڇاپو ٻيو 1980ع، ص.46}</ref>”رگويد واري زماني ۾ سنڌو ماٿر جي قديم لوڪن (رهواسين) کي سَئندو (Saindhava) جي نالي سان سڏيندا هئا، جنهن جي مراد هئي- سنڌو ڪناري يا سنڌوماٿر ۾ رهندڙ لوڪ آرين، يا هنن لوڪن (سنڌو ماٿر جي اصلوڪن رهاڪن) کي انهيءَ نالي (سَئنڌو/ سئندوئي) سڏيائون. هونئن به ته سنڌي ويا ڪرڻ جي اصولن موجب ’سنڌو‘ لفظ جي صفتي صورت ’سِئنڌوئي/ سئنڌو ئي ٿيندي. اها صورت (سئنڌو ئي)، اڳتي هلي پهرين ’سنڌ ئي‘ بڻي هوندي ۽ پوءِ ’سنڌي‘ بڻجي وئي ۽ وچ واري سُر [اَو]کي [اُ] سُر ۾ تبديل ڪيو ويو......... اهڙي طرح ’سنڌ ئي‘ جا اڳتي هلي ’سِنڌي‘ بنجي وئي آهي........“<ref>{الانا، غلام علي، ڊاڪٽر، ”سنڌي ٻوليءَ جو بڻ بنياد“، ڪراچي، سنڌيڪا اڪيڊمي، نئون ڇاپو 2004ع، ص. 127.}</ref><ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>”جڏهن به سنسڪرت مان نَوَن لفظن ٺاهڻ لاءِ ڪنهن ڌاتوءَ سان اڳياڙيون ۽ پڇاڙيون ڳنڍيون وينديون هيون ته ان عمل کي سڏيندا ئي هئا ”سَنڌي“، جو پوءِ ڦري ”سنڌي“ اچارجڻ لڳو ۽ اڄ خود يورپي ماهرن ان لفظ ”سَندي“ (Sandhi)کي هڪ ٽيڪنيڪل لفظ تور انگريزي ۽ ٻين ٻولين ۾ استعمال ڪرڻ شروع ڪيو آهي. ان لفظ ۾ ڪافي وقت اندر ( اِ ) حرف علت جو ( اَ ) حرف علت ۾ مٽجڻ ڪا وڏي ڳالهه ڪانهي. خود اسان وٽ ان جون ڪي صورتون انهي طريقي سان بدلجي چڪيون آهن. هن لفظ جو ڌاتو آهي سُڌ> سِد (سنسڪرت- سيند) = وهڻ، ڳنڍڻ، ڳنڻ، ڌڪ هڻڻ، آباد ٿيڻ، محدود ٿيڻ وغيره. جنهن مان سنڌ، سنڌو، سِڌو، سِنڌ، حرف علتِ (اِ) سان موجود آهن. ته ٻئي پاسي سَنڌڻ، سَند، سنداڻ، سَنڌ وغيره موجود آهن.......<ref>{ميمڻ سراج، ”سنڌي ٻولي“، حيدرآباد، سنڌ لئنگويج اٿارٽي، ٻيو ڇاپو 2009ع، ص. 63، 64.}</ref> <ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>.“دين محمد ڪلهوڙو، سنڌ لفظ کي دراوڙي ٻوليءَ جو آريائي روپ قرار ڏئي ٿو. هو لکي ٿو ته: ”منهنجي اڀياس ۽ سمجهه موجب: سنڌو/سنڌ لفظ جو بنياد سنسڪرت جو لفظ ”ند“ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ’طرف‘ ۽ ’س‘ ان جي اڳياڙي (Prefix) آهي. ’ند‘ جي اڳيان ’س‘ ۽ پٺيان ’و‘ اضافي صورتن ملائڻ سان لفظ ٺهيو- ’سنڌو‘ جنهن جي معنيٰ نڪري ٿي- سامهون وارو درياءُ. جڏهن قديم آريا درياء ڏيئي سنڌ ۾ گهڙيا هئا، تڏهن هنن درياءَ جي ٻنهي ڪنارن تي آباد دراوڙن لوڪن کي ’سنڌي‘ ۽ سندن ملڪ کي ’سنڌ‘ سڏيو، ڇاڪاڻ ته دراوڙن جو هي ملڪ هنن آرين کي سامهون واري طرف کان ٿي نظر آيو. اهڙي ريت هيءُ درياء منهنجي نظر ۾ قديم آرين جي آمد کان پوءِ ”سنڌو“ جي نالي سان مشهور ٿيو.“<ref>{سولنگي، محمد عرس ’اظهر‘، ”دادو ضلعو- هڪ اڀياس“ واڌارا، سڌارا، تصحيح ۽ مقدمو: دين محمد ڪلهوڙو، ڄام شورو، سنڌي ادبي بورڊ، 2013ع، ص ٽ.}</ref>ايڊون برائنٽ ۽ ايڊون فرانسيس برائنٽ ’سنڌ‘ لفظ کي جديد دراوڙي نه بلڪ قديم دراوڙي (Proto- Dravidian) زبان جو لفظ قرار ڏنو آهي.<ref>{Bryant, edwin and francis bryant, Edwin, "the quest for the origin of vedic-culture, the indo- Aryan migration debate", Newyork, Oxford university press, 2001, p. 320}</ref><ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>هندستان جي ڪرناٽڪ رياست جي دراوڙي قبيلن جي ڪلاسيڪي موسيقيءَ ۾ هڪ راڳ جو نالو ”سنڌ ڀيروي“ (Sindh Bhairavi) آهي. جيڪو اساوري ٺاٺ سُر سان تعلق رکي ٿو. دراوڙي ٻولي ”تامل“ جي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ طبي علاج جو سائنسي طريقو ”سنڌا“ (Sidha) جي نالي سان مروج آهي، ان جا خالق قديم دراوڙ (قديم سنڌين جا ابا ڏاڏا) هئا ۽ اهو طريقو سنڌ ڌرتيءَ تي ڄميو ۽ عروج تي پهتو. آرين کان پوءِ هندستان جا دراوڙ قبيلا ڏورانهين علائقن ۾ رهڻ جي باوجود پنهنجي اصل ماتر ڀوميءَ جي سِڪَ کي ساهه ۾ هنڊائڻ لاءِ ان طريقي تي ”سنڌ“ نالو رکيائون.<ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref> ==== سنڌ بابت محققن ۽ مورخن جي راءِ ==== سنڌ جي سرزمين قديم زماني کان علم، فن، حڪمت ۽ فڪري روايتن جو اهم مرڪز رهي آهي. تاريخي ذريعن موجب هتي اهڙا عالم، فقيهه ۽ مفڪر پيدا ٿيا، جن جي علمي حيثيت ۽ فڪري اثرات پري پري تائين تسليم ڪيا ويا. سنڌ جي علمي عظمت بابت ڪيترن معروف محققن ۽ مورخن پنهنجا خيال قلمبند ڪيا آهن<ref name=" گرامي"/>. [[ابن صبعيه]] (Abu Sabeeya) پنهنجي تحريرن ۾ لکي ٿو ته سنڌ وارن وٽ علم ۽ حڪمت جو وڏو ذخيرو موجود هو، ۽ اهو به بيان ڪري ٿو ته يونان ۾ موجود علم جو وڏو حصو سنڌ مان منتقل ٿيو. [[ابو معشر]] سنڌ جي علمي حيثيت بابت لکي ٿو ته حڪمت، فلسفي ۽ علم سان سنڌين جي رغبت کي دنيا جي ٻين قومن به تسليم ڪيو آهي، ۽ علم جي طلب ۾ سنڌين کي نمايان مقام حاصل رهيو آهي<ref name=" گرامي"/>. تاريخي ڪتاب [[اخبار الحڪماءِ]] ۾ بيان ٿيل آهي ته دنيا جي قومن ۾ سنڌ علم ۽ حڪمت جو سرچشمو رهي آهي ۽ عدل ۽ سياست جي پهرين مرڪزن مان هڪ سمجهي ويندي هئي. ان ڪتاب موجب، جغرافيائي دوري سبب سنڌ جا ڪيترائي علمي ڪتاب ٻين علائقن تائين محدود مقدار ۾ پهتا، تنهن هوندي به جيڪي علمي آثار دستياب ٿيا، سي وڏي اهميت جا حامل هئا<ref name=" گرامي"/>. اسلامي روايتن موجب حضرت عليؓ به سنڌ جي سرزمين کي علم ۽ برڪت واري زمين قرار ڏنو آهي، جتان علم ۽ عرفان جو ظهور ٿيو. انهن بيانن مان سنڌ جي علمي ۽ فڪري حيثيت جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو<ref name=" گرامي">مولانا گرامي صاحب سه ماھي مھراڻ 2- 1975 ص نمبر 210</ref>. تاريخي حوالن موجب، پرتگالين جي سنڌ تي ڪاهه کان پوءِ مڪلي ۽ ٺٽي جهڙن علمي مرڪزن ۾ موجود ڪيترائي ڪتب خانا (لائبريريون) ۽ درسگاهون (مدرسا) تباهه ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ جي علمي ورثي کي وڏو نقصان رسيو<ref name=" دادا">ڪتاب؛ سنڌ جي عالمن جا سونھري ڪارناما، ليکڪ؛ دادا سنڌي</ref>. تاريخي ۽ تحقيقي لکتن موجب، موجوده بلوچستان جي سرزمين قديم زماني ۾ سنڌ جي وسيع جغرافيائي ۽ تهذيبي دائري سان ڳنڍيل رهي آهي. ڪجهه محققن جو خيال آهي ته بلوچستان جا ابتدائي رهاڪو سنڌي نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته بلوچ قبيلن جي آمد بعد جي تاريخي دورن ۾ ٿي. ڊاڪٽر الهه رکيو ٻُٽ لکي ٿو ته بلوچ قبيلا بلوچستان جا اصلوڪا رهاڪو نه هئا، پر انهن جي مڪران ۽ بلوچستان ۾ آمد چوٿين صدي عيسوي کان شروع ٿي. هن جي مطابق، بلوچ قبيلن کان اڳ هن خطي ۾ دراوڙ، عرب، ايراني، بروهي، راجپوت ۽ جت وڏي انگ ۾ آباد هئا<ref> ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref>. مير رحيم داد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ ۾ بيان ڪري ٿو ته سنڌ ماٿري ۾ بلوچن جي موجودگي کي ٽالپر دور کان اڳ تسليم ڪرڻ تاريخي طور درست ناهي، ۽ سندس خيال موجب بلوچستان تاريخي طور سنڌ جو حصو رهيو آهي.ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579 ساڳئي محقق هڪ ٻي جڳهه تي لکي ٿو ته بلوچستان ۽ خراسان، اقليم سنڌ جا صوبا رهيا آهن<ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع </ref>. بلوچن جي نسلي ۽ جغرافيائي پس منظر بابت احمد يار بلوچ لکي ٿو ته بلوچن جي آمد بلوچستان ۾ مرحليوار ٿي ۽ انهن جي هجرت قديم مسڪن حلب ۽ شام مان تقريبن چوٿين صدي عيسوي ۾ شروع ٿي.ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38 صادق علي بلوچ مطابق، زابلستان بلوچن جو قديم وطن هو، جنهن مان پوءِ اهي مختلف علائقن ڏانهن منتقل ٿيا<ref> تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref>. موسيٰ خان جلال زئي تاريخ بلوچستان ۾ بيان ڪري ٿو ته جڏهن بلوچ قوم ڪرمان مان مڪران طرف لڏي آئي، تڏهن انهن جو سردار جلال خان هو، جيڪو هن مهاجرت جي اڳواڻي ڪري رهيو هو.تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16 يورپي محقق پيڪولين لکي ٿو ته گهڻا بلوچ پاڻ کي عرب نسل سان ڳنڍين ٿا ۽ حلب (شام) کي پنهنجو ابتدائي وطن قرار ڏين ٿا<ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري </ref>. ڪامران اعظم جنجوعه لکي ٿو ته بلوچ قوم قديم دور ۾ عربستان، دجله ۽ فرات جي وادين، حلب جي علائقن ۽ ايراني سرحدن ڀرسان آباد هئي. هن وڌيڪ بيان ڪيو آهي ته هڪ روايت موجب، جڏهن بلوچ حلب مان لڏپلاڻ ڪري ڪرمان پهتا، ته اهي 44 گروهن ۾ ورهايل هئا، جن مان اعلمش رومي وڏو سردار هو<ref> ڪتاب بگٽي قبيلا ص نمبر 48ساڳيو ڪتاب ص نمبر 55</ref>. تاريخي بيانن موجب، موجوده بلوچستان جو علائقو اڳ ڪيچ مڪران، لسٻيلا، قلات، ۽ سيوي (سبي) جهڙن نالن سان سڃاتو ويندو هو. مهر ڳڙهه جي تهذيب، جيڪا لڳ ڀڳ 9 هزار سال پراڻي آهي، پڻ هن ئي خطي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ڪجهه محققن موجب، لسٻيلي جا حڪمران سما (سماٽ) هئا، جڏهن ته قلات جا حڪمران بروهي هئا، جن کي دراوڙي نسل سان وابسته ڪيو وڃي ٿو. بروهي قوم بابت اهو به لکيو ويو آهي ته انهن جو بلوچن سان نسلي ۽ لساني تعلق ناهي . پاڪستان جي قيام کان پوءِ، 1964ع ۾ مرڪزي حڪومت طرفان سنڌ جا ڪجهه علائقا—جهڙوڪ جهٽ پٽ، نصيرآباد، اوستو، جعفرآباد، جهل مگسي، ڊيرا الهيار ۽ مراد جمالي—انتظامي طور بلوچستان ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{Citation |title=گريٽر بلوچستان ۽ تاريخي حقيقتون! {{!}} Affair - افيئر<!-- Bot generated title --> |url=http://affairnews.com/2015/07/%DA%AF%D8%B1%D9%8A%D9%BD%D8%B1-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DB%BD-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%AA%D9%88%D9%86/ |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2020-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018185800/http://affairnews.com/2015/07/%da%af%d8%b1%d9%8a%d9%bd%d8%b1-%d8%a8%d9%84%d9%88%da%86%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%db%bd-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae%d9%8a-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%aa%d9%88%d9%86/ |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> <ref>ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579</ref><ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع</ref><ref>ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38</ref><ref>تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref><ref>تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16</ref><ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري</ref> == تاريخ == {{Main|سنڌ جي تاريخ}} ===قبل از تاريخي دور === (تقريباً 7000 ق.م. کان 3000 ق.م.) سنڌو ماٿر واري علائقي (Greater Indus Region) ۾ انساني آبادي جا سڀ کان پراڻا آثار تقريباً 7000 قبل مسيح جا ملن ٿا، خاص طور تي [[مھرڳڙھ]] مان. جيڪو جيڪو اڄ بلوچستان ۾ واقع آهي، قديم دور ۾ سنڌو ماٿر جي تهذيبي دائري ۾ شامل هو، ۽ سنڌ جي تهذيبي اثرن جو اولين مرڪز سمجهيو وڃي ٿو<ref>UNESCO World Heritage Centre – Mehrgarh (Tentative List)</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I, Oxford University Press</ref>. ===سنڌو تهذيب جو دور === (تقريباً 3000 ق.م. کان 1700 ق.م.) تقريباً 3000 ق.م. ۾ سنڌو تهذيب پنهنجي پختي شهري شڪل اختيار ڪئي، جنهن جا وڏا مرڪز موهن جو دڙو ۽ هڙاپا هئا<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, Ancient Cities of the Indus Valley Civilization, Oxford, 1998</ref><ref>Britannica, entry: Indus Valley Civilization</ref>. [[فائل:IVC Map.png|thumb|150px|کاٻو|[[وادي سنڌ جي تهذيب|سنڌو تهذيب]] جا نمايان شهر]] [[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|100px|کاٻو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل ڪنگ پريسٽ جو مجسمو]] [[فائل:Mohenjodaro Sindh.jpeg|thumb|[[موهن جو دڙو|موهن دڙي]] جا آثار]] سنڌو تهذيب جي آبادي بابت جديد آثار قديمه جي تحقيق موجب مجموعي آبادي 4 کان 5 لک جي وچ ۾ هئي، جيڪا ان دور لاءِ انتهائي وڏي هئي<ref>Possehl, Gregory L., The Indus Civilization, Chapter on Demography</ref><ref>Wright, Rita P., The Ancient Indus, Cambridge University Press, 2010</ref>. سنڌو تهذيب جا شهر: گرڊ سسٽم تحت رٿيل؛ ڍڪيل نيڪالي نظام؛ پڪين سرن جا گهر؛ ۽ عوامي غسل خانن تي مشتمل هئا<ref>Marshall, Sir John, Mohenjo-daro and the Indus Civilization, 1931</ref><ref>UNESCO – Mohenjo-daro World Heritage Site</ref>. سنڌو تهذيب پنهنجي عظمت ۾ قديم مصري ۽ ميسوپوٽيميا تهذيبن جي برابر هئي. موهن جو دڙو، هڙاپا ۽ [[ڪوٽڏجي|ڪوٽ ڏيجي]] جهڙا شهر اعليٰ شهري منصوبابندي، پڪين سرن جي عمارتن، ڍڪيل نيڪالي نظام، عوامي غسل خانن ۽ منظم رستن جي شاهدي ڏين ٿا. [[بلوچستان]] خشڪ هجڻ ڪري اتي جي رهواسين کي مشڪلاتون پيدا ٿيون، جتان ڪيترائي ماڻهو ڪوٽ ڏجي جي علائقن طرف ھجرت ڪري آيا. پنهنجي دور ۾ ڪوٽ ڏجي وارو علائقو شهري علائقن جو مثال هو<ref>Britannica, entry: Kot Diji Culture</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I (OUP)</ref><ref>Wright, Rita P., The Ancient Indus, Cambridge University Press</ref><ref>Possehl, Gregory L., The Indus Civilization, AltaMira Press</ref>. ان کان سواءِ [[موهن جو دڙو]] ۽ [[هڙاپا]] پڻ انساني زندگي لاءِ شهڪار شهر هئا. هتي ماڻهو کي [[فنون لطيفہ]] تي عبور حاصل هو، ۽ هنن پنهنجي [[سنڌو لکت| لکت]] جو نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ تائين مڪمل طور پڙهي نه سگهيو آهي<ref>Parpola, Asko, Deciphering the Indus Script</ref><ref>Britannica, entry: Indus Script</ref>. اتي موجود ترتيب سان جوڙهيل شهر، پڪين سرن سان عام ماڻهن جا گھر، رستا، عوامي غسل خانا، ۽ ڍڪيل نيڪالي جو نظام ان شهر جي عظمت جو داستان آهي<ref>{{cite web |url= http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moanjodaro|author= |date= |work= The United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) website |publisher= |accessdate=September 6, 2014}}</ref><ref>Suhail Zaheer Lari, ''An Illustrated History of Sindh'' (1994, Karachi) p. 16, 17</ref>. هي تهذيب تقريباً 1700 ق.م. ۾ اوچتي تباهي جو شڪار ٿي، جنهن جا امڪاني سبب قدرتي آفتون يا زلزلا سمجهيا وڃن ٿا<ref>Edwin Bryant (2001). The Quest for the Origins of Vedic Culture. pp. 159–60.</ref>. ===ابتدائي تاريخي ۽ ويدڪ دور=== (1700 ق.م. کان 600 ق.م.) قديم شهر رورڪا، جنهن کي هاڻ روهڙي يا اروڙ چيو وڃي ٿو، [[سئوويرا بادشاهت]](Sauvīra) جي گادي جو هنڌ هو. سئوويرا هڪ قدرتي-تاريخي بادشاهت هئي<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind, p.63</ref><ref>Raychaudhuri, Political History of Ancient India</ref>. جنهن جو ذڪر شروعاتي ٻڌ ڌرم جي ادب ۾ مُک واپاري مرڪز طور ٿيل آهي<ref>Derryl N. MacLean (1989)، [https://books.google.com/books?id=xxAVAAAAIAAJ&pg=PA63 ''Religion and Society in Arab Sind''], ص.63</ref>. رگويد واري زماني ۾ سنڌ کي سپت سنڌو سڏيو ويندو هو. “سپت سنڌو” مان مراد سنڌو ۽ ان سان لاڳاپيل اهم نديون هيون. ان مان مکيه نديون شتدرو ([[ستلج]])، پرشڻي ([[راوي]])، اسڪني ([[چناب]])، وتستا ([[جهلم]])، ارجڪئا ([[بياس ندي|بياس]])، ۽ [[سنڌوندي|سنڌو ندي]] وهندڙ هيون. ھڪ لفظ سوما کي ندي سمجھي سپت سنڌو جو مطلب ست نديون سمجھيو ويو پر علمن ان کي علائقي جو نالو يا ڏند ڪٿائي ندي سمجھن ٿا. [[مھاڀارت]] ۾ سنڌ جو ذڪر [[هندوستان جا نالا|ڀارت ورشا]] جي حصي طور ملي ٿو. ===اڪئمني (فارسي) دور=== (600 ق.م. کان 400 ق.م.) سنڌ 519 ق.م. ۾ فارسي اڪئمنيڊ شهنشاهت جو باقاعده حصو بڻجي. دارا اعظم (اول) سنڌ فتح ڪري ان کي پنهنجي سلطنت جي ھندش جي نالي سان 29هين ساتراپي (ولايت) قرار ڏنو. فارسي دور ۾ سنڌ مان فوجي ڀرتيون ڪيون ويون، ۽ سنڌي سپاهي ايراني لشڪر جو حصو بڻجي يونان خلاف ٿيندڙ فارسي–يوناني جنگين ۾ شامل ٿيا<ref>Briant, Pierre, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Herodotus, Book III, Satrapy List</ref><ref name = " سيلاني "/>. اعظم (اول) جي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ فارسي منتظمين، فوجي ۽ واپاري اچڻ لڳا، جنهن سبب ايراني اثر وڌي ويو. بعد وارن ايراني ۽ مقامي روايتن ۾ بهمن بن اسفنديار سان منسوب ڪجهه شهرن جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تاريخي تحقيق موجب اهي بيان اسطوري آهن ۽ اڪئمنيڊ دور سان سڌي طرح ثابت ناهن<ref>Behistun Inscription</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Briant, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Herodotus, Histories, Book III</ref><ref>Bosworth, The Persian Empire</ref><ref>Yarshater, Iranian National History</ref><ref>Encyclopaedia Iranica – Bahman</ref>. فردوسي جي شاهنامي جهڙين ايراني رزميه روايتن موجب، هند، سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جا ڪجهه راجا ايران جي بالادستي مڃيندا ۽ خراج ادا ڪندا هئا؛ بهرحال، جديد تاريخي تحقيق موجب اهي بيان ڪنھن تاريخي دستاويز جو نه پر ادبي ۽ رزميه روايتن جو حصو آهن. ايراني اڪئمنيڊ سلطنت جي اوڀر وارن علائقن، جن ۾ سنڌ (ھندش) پڻ شامل هئي، جا نالا اسان تائين يوناني مؤرخن، خاص طور هيروڊوٽس، وسيلي پهتا آهن. انهن علائقن ۾ ساڪا، ماڪا (مڪران)، ستگيدائي، گنداروئي (گندھارا)، داديڪائي ۽ پڪٽائي جهڙا قبيلائي ۽ علائقائي نالا شامل هئا. دارا اعظم (اول) جي دور ۾ سنڌ مان پڻ سپاهي ايراني فوج ۾ ڀرتي ڪيا ويا. بعد ۾، جڏهن خشايارشا يونان خلاف مهم هلائي، تڏهن ايراني لشڪر ۾ هندستاني ۽ سنڌي سپاهي به شامل هئا؛ ڀيرومل مهرچند آڏواڻي مطابق ايرانين جنگ ۾ ھاٿين جو پڻ استعمال ڪيو<ref name="سيلاني "> [ ڪتاب: سنڌ گهمندڙ سيلاني، سنڌي ادبي بورڊ] </ref>. 400 بهرحال، جديد تاريخي ذريعن موجب انهن جنگين ۾ سنڌي هاٿين جي استعمال بابت ڪو مستند ثبوت موجود ناهي<ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Cambridge History of Iran, Vol. II</ref><ref>Pierre Briant, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Achaemenid Empire”</ref><ref>Herodotus, Histories, Book III & VII</ref>. ===يوناني ۽ سلوقي دور=== (400 ق.م. کان 305 ق.م.) 327 کان 325 قبل مسيح جي وچ ۾ يوناني فاتح سڪندر اعظم سنڌو وادي ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن ۾ داخل ٿيو<ref>Arrian, Anabasis of Alexander, Books IV–VI </ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Alexander the Great”</ref>. سڪندر جي وفات کان پوءِ سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان ڪجهه عرصي لاءِ سلوقي سلطنت جي سياسي اثر هيٺ رهيا <ref>Cambridge History of Iran</ref> <ref>Britannica, “Seleucid Empire”</ref>. ===موريا سلطنت جو دور=== (305 ق.م. کان 185 ق.م.) 305 قبل مسيح ۾ چندر گپت موريا، سلوقس نيڪيٽر سان معاهدي کان پوءِ، سنڌ کي موريا شهنشاهت ۾ شامل ڪيو<ref>Britannica, “Chandragupta Maurya”</ref><ref>Justin, Epitome of Pompeius Trogus</ref><ref>Strabo, Geography</ref>. موريا دور، خاص طور اشوڪا جي حڪومت دوران، سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ٻڌ ڌرم کي وڏي هٿي ملي ۽ ان جي تبليغ ٿي<ref>Romila Thapar, Ashoka and the Decline of the Mauryas</ref><ref>Ashokan Rock Edicts</ref>. 185 قبل مسيح ۾ موريا حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو جڏهن ان جي آخري حڪمران برهدرتھ کي پُشيمتر سنگا هٿان قتل ڪيو ويو ۽ سنگا شهنشاهت قائم ٿي<ref>Encyclopaedia Britannica, “Sunga dynasty”</ref><ref>Romila Thapar, The Mauryas Revisited</ref><ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref>. ===هند-يوناني ۽ باختري دور=== (185 ق.م. کان 130 ق.م.) مورين جي زوال کان پوءِ اتر اولهه هندستان ۾ يوناني اثر ٻيهر وڌيو. هن دور ۾ ڊيمٽرس اول جي قيادت هيٺ يوناني–باختري حڪمرانن تقريباً 200–180 قبل مسيح جي وچ ۾ گندھارا، پنجاب ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو. سنڌ بابت، خاص طور اترين حصن ۾، هند–يوناني اثر جا آثار ملن ٿا؛ بهرحال، سڄي سنڌ تي سندن سڌي ۽ مستقل حڪومت بابت جديد تحقيق ۾ اختلاف موجود آهي<ref>Dani, History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Bopearachchi, Monnaies Gréco-Bactriennes</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Demetrius I”</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Indo-Greek Kingdoms”</ref><ref>A. K. Narain, The Indo-Greeks</ref>. ميناندر (ميلندا) جهڙا حڪمران به هن دور ۾ ٿيا. ===سڪوتي (اندو-سٿين) دور=== (2 صدي ق.م.) ٻي صدي قبل مسيح ۾ هند–يوناني علائقن ۾ ساڪا (سڪوتي) قبيلن جي حڪمراني قائم ٿي، جنهن سان هند–يوناني اقتدار جو خاتمو ٿيو. ساڪا حڪمرانن سنڌ، پنجاب، راجستان ۽ اولهه هندستان جي وسيع علائقن تي حڪومت ڪئي، ۽ جديد تاريخنويسي ۾ هن دور کي اندس–سڪوتي (Indo-Scythian) دور سڏيو وڃي ٿو<ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Indo-Scythian”</ref><ref>A. K. Narain, The Indo-Greeks</ref>. ===ڪوشان سلطنت=== (1 صدي عيسوي کان 3 صدي عيسوي) پهرين صدي عيسوي ۾ سنڌ [[ڪوشان ايمپائر]] جي قبضي هيٺ آئي. سنڌ, گندھارا ۽ اتر هندستان تي انھن جي حڪومت قائم ٿي<ref>Encyclopaedia Britannica, “Kushan Dynasty”</ref><ref>Cambridge History of India</ref>. [[ڪنشڪ]] جي حڪمراني دوران ٻڌ ڌرم کي وڏي سرپرستي ملي ۽ ڪيترائي مذهبي مرڪز قائم ڪيا ويا. هن دور ۾ ڪجهه قبيلن، جن ۾ آهير پڻ شامل هئا<ref name="Beames1970">{{cite book|author=John Beames|title=A comparative grammar of the modern Aryan languages of India: to wit, Hindi, Panjabi, Sindhi, Gujarati, Marathi, Oriya and Bengali |url=https://books.google.com/books?id=wIddAAAAIAAJ|accessdate=22 March 2011|year=1970|publisher=Munshiram Manoharlal}}</ref>، سنڌ ۾ موجود هئا. ٽين صدي عيسوي جي وچ ڌاري ڪوشان سلطنت جي زوال کان پوءِ سنڌ ساساني شهنشاهت جي سياسي اثر هيٺ اچي وئي<ref>which began about 127 CE. "Falk 2001, pp. 121–136", Falk (2001), pp. 121–136, Falk, Harry (2004), ص. 167–176 and Hill (2009), ص. 29, 33, 368–371.</ref> ===ساساني (فارسي) دور=== (3 صدي عيسوي) ڪوشان سلطنت جي زوال کان پوءِ، ٽين صدي عيسوي جي وچ ڌاري سنڌ ساساني شهنشاهت جي سياسي بالادستي هيٺ اچي وئي. ساساني حڪمرانن سنڌ کي سڌي صوبي بدران اوڀر سرحدي علائقي طور سنڀاليو، جتي مقامي حڪمران برقرار رهيا پر فارسي اقتدار کي خراج ادا ڪندا هئا. سنڌ هن دور ۾ ايران ۽ هندستان جي وچ ۾ واپاري دروازي جي حيثيت رکي ٿي. پنجين صدي عيسوي ۾ هيفتالي حملن سبب ساساني اثر ڪمزور ٿيو، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ مقامي گهراڻن جي حڪمراني جو آغاز ٿيو<ref>Encyclopaedia Iranica</ref><ref>Romila Thapar, Early India</ref><ref>. O. Skjærvø, Sasanian Coins in the Indus Region</ref><ref>Dani, History of Pakistan</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, Hephthalites</ref>. ===گپتا گھراڻي جو دؤر=== (4 صدي عيسوي کان 478ع تائين) ساساني اثر جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ سنڌ ڪجهه عرصي لاءِ گپتا سلطنت جي سياسي اثر هيٺ آئي. پنجين صدي عيسوي جي آخر ۾ هيفتالي (سفيد هڻ) قبيلن جي حملن سبب گپتا اقتدار اتر اولهه هندستان مان ختم ٿيڻ لڳو. ان کان پوءِ سنڌ ۾ مقامي حڪمرانن جو دور شروع ٿيو، جيڪو روايتي طور راءِ گهراڻي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. ڪجهه وقت لاءِ اتر هندستان جي حڪمران شهنشاهه هرشاوردن جو سنڌ تي سياسي اثر پڻ ذڪر هيٺ اچي ٿو، پر سڌي صوبائي حڪومت جا پڪا ثبوت موجود ناهن<ref>Romila Thapar, Early India</ref><ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref>. ==== قديم سنڌ جون مشهور سياسي شخصيتون ==== قديم سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ مقامي حڪمرانن، ايراني ۽ مقدونيائي فاتحن، موريا شهنشاهن ۽ وچ ايشيائي قبيلائي سلطنتن جو اهم ڪردار رهيو. رائي گهراڻي کان اڳ سنڌو ماٿري مختلف دورن ۾ مقامي راجائن، اخيميني، مقدونيائي، سليوسي، موريا، سڪا، پارتھين، ڪوشان ۽ اڇن هنن جي سياسي اثر هيٺ رهي. انهن حڪمرانن ۽ قبيلائي قوتن جو ذڪر گهڻو ڪري يوناني، ايراني، هندستاني ۽ بعد وارن تاريخي ذريعن ۾ ملي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ رائي گهراڻي کان اڳ سنڌ سان لاڳاپيل قديم حڪمران ۽ سياسي قوتون ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | شخصيت / قوت ! style="background:#99CCFF;" | درجو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي سڃاڻپ ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ سان لاڳاپو ! style="background:#99CCFF;" | مختصر تعارف |- | 1 | [[ميوسيڪانس|راجا ميوسيڪانس]] (Musicanus) | مقامي حڪمران | سنڌو ماٿري جو راجا | هيٺين سنڌ / سنڌو درياهه جو علائقو | يوناني ذريعن موجب ميوسيڪانس سنڌو ماٿري جو هڪ خودمختيار مقامي حڪمران هو، جنهن سڪندر اعظم جي آمد وقت پنهنجي سياسي حيثيت برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 2 | [[راجا سامبس]] (Sambus) | مقامي حڪمران | اتر سنڌ جو سردار | اتر سنڌ | سامبس قديم سنڌ جو هڪ مقامي حڪمران يا سردار هو، جنهن جو ذڪر مقدونيائي لشڪر جي سنڌ ۾ اچڻ واري دور سان لاڳاپيل بيانن ۾ ملي ٿو. |- | 3 | [[راجا آڪسيڪانس|راجا آڪسِي ڪانس]] (Oxycanus) | مقامي حڪمران | سنڌو ڪناري جو حڪمران | سنڌو درياهه جو علائقو | آڪسيڪانس سنڌو درياهه جي ڀرپاسي آباد علائقي جو مقامي حڪمران هو، جنهن بابت يوناني تاريخدانن سڪندر اعظم جي سنڌي مهم جي حوالي سان ذڪر ڪيو آهي. |- | 4 | [[سوفيٿس]] يا سوفيٽس | مقامي حڪمران | منظم مقامي رياست جو حڪمران | قديم سنڌ / اتر اولهه هندستاني علائقو | سوفيٿس کي قديم ذريعن ۾ هڪ منظم، طاقتور ۽ فوجي لحاظ کان مضبوط حڪمران طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن وٽ انتظامي ۽ فوجي ڍانچو موجود هو. |- | 5 | [[دارا اعظم|دارا اوّل]] | غير ملڪي حڪمران | [[اخيميني سلطنت]] جو شهنشاهه | هندوش / سنڌو ماٿري | دارا اوّل اخيميني ايران جو شهنشاهه هو، جنهن سنڌو ماٿري جي ڪجهه حصن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ انهن علائقن کي اخيميني انتظامي نظام جو حصو بڻايو. |- | 6 | [[سڪندر اعظم]] | غير ملڪي فاتح | [[مقدونيائي سلطنت]] | سنڌو درياهه ۽ هيٺين سنڌ | سڪندر اعظم 326 ق.م ۾ سنڌو ماٿري ۾ داخل ٿيو ۽ هتان جي مختلف مقامي حڪمرانن سان جنگيون، معاهدا ۽ سياسي رابطا ڪيا. |- | 7 | [[سليوڪس اوّل نيڪيٽر]] | غير ملڪي حڪمران | [[سليوسي سلطنت]] | سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان جا سرحدي علائقا | سليوڪس اوّل سڪندر اعظم جي جانشينن مان هو، جنهن سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي سياسي دعويٰ ڪئي، پر بعد ۾ موريا سلطنت سان معاهدي ذريعي سرحدي بندوبست ٿيو. |- | 8 | [[چندرگپت موريا]] | سلطنتي حڪمران | [[موريا سلطنت]] | سنڌ سميت اتر هندستان | چندرگپت موريا اتر هندستان ۾ هڪ مضبوط مرڪزي سلطنت قائم ڪئي، جنهن جي سياسي اثر هيٺ سنڌ جا علائقا به آيا. |- | 9 | [[اشوڪ اعظم]] | سلطنتي حڪمران | موريا سلطنت | سنڌو ماٿري جا علائقا | اشوڪ اعظم موريا سلطنت جو مشهور شهنشاهه هو، جنهن بدھ مت جي سرپرستي ڪئي ۽ سلطنت جي مختلف علائقن ۾ اخلاقي، انتظامي ۽ مذهبي پاليسيون نافذ ڪيون. |- | 10 | [[سڪا]] / [[اسڪٿي]] | قبائلي / سلطنتي قوت | وچ ايشيائي قبيلائي حڪمران | سنڌ ۽ ڀرپاسي وارا علائقا | سڪا يا اسڪٿي وچ ايشيا مان آيل قبيلائي قوتون هيون، جن اتر اولهه هندستان ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ تي اثر وڌو. |- | 11 | [[پارٿين]] / [[پھلاوا]] | قبائلي / سلطنتي قوت | ايراني نسل جي سياسي قوت | سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان | پارتھين يا پھلاوا ايراني نسل سان لاڳاپيل حڪمران هئا، جن مختلف دورن ۾ سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي سياسي اثر قائم رکيو. |- | 12 | [[ڪوشان]] | سلطنتي قوت | وچ ايشيائي سلطنت | سنڌو ماٿري ۽ اتر اولهه هندستان | ڪوشان سلطنت واپار، سڪن، بدھ مت ۽ بين العلاقائي رابطن لاءِ مشهور هئي. ان جو اثر سنڌو ماٿري تائين پکڙيل هو. |- | 13 | [[اڇا ھن]] | قبائلي / حملي آور قوت | وچ ايشيائي خانه بدوش | سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جا علائقا | اڇا هن وچ ايشيا جا خانه بدوش حملي آور هئا، جن ڏکڻ ايشيا جي سياسي ڍانچي تي اثر وڌو ۽ سنڌ سميت ڪيترن علائقن ۾ سياسي بيچيني پيدا ڪئي. |} === راء گھراڻي جو دؤر=== {{Main|راءِ گهراڻو}} ''(تقريباً 478ع – 632ع)'' پنجين صدي عيسوي جي آخر ڌاري سنڌ ۾ مقامي حڪمراني جي هڪ نئين مرحلي جو آغاز ٿيو، جنهن کي تاريخ ۾ '''راءِ گهراڻي''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. راءِ گهراڻو سنڌ جو پهريون چڱيءَ طرح دستاويزي مقامي حڪمران گهراڻو سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ساساني، ڪوشاني ۽ ٻين خارجي سياسي اثرن جي خاتمي کان پوءِ سنڌ ۾ هڪ مضبوط ۽ خودمختيار رياست قائم ڪئي. هن گهراڻي جي گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] (الور) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. راءِ گهراڻي بابت بنيادي معلومات ''[[چچ نامو]]''، عرب مؤرخن جي بيانن ۽ بعد وارن تاريخي ماخذن مان ملي ٿي. انهن ذريعن موجب راءِ حڪمرانن جي اقتدار هيٺ سنڌ جي حدن ۾ موجوده سنڌ سان گڏ [[مڪران]]، [[سيوستان]] (سيهوڻ)، [[ملتان]] ۽ اتر اولهه وارا ڪجهه سرحدي علائقا پڻ شامل هئا. ان دور ۾ سنڌ ڏکڻ ايشيا، ايران ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ واپار جو اهم مرڪز هئي، جنهن سبب رياست کي اقتصادي استحڪام حاصل رهيو. راءِ گهراڻي جي دور ۾ انتظامي ڍانچي، فوجي تنظيم، زميني محصولن ۽ واپاري رستن تي خاص ڌيان ڏنو ويو. عرب مؤرخن جي بيانن موجب سنڌ هڪ خوشحال ۽ منظم سلطنت هئي، جتي زراعت، واپار ۽ دريائي آمدرفت معاشي زندگي جا اهم بنياد هئا. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ مختلف مذهبي برادرين، خاص طور ٻڌ ڌرم ۽ هندومت جي پوئلڳن، کي پنهنجن مذهبي معاملن ۾ خاصي آزادي حاصل هئي. 632ع ۾ [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] جي وفات کان پوءِ راءِ گهراڻي جو خاتمو ٿيو. ان کان پوءِ سندس درٻار جي برهمڻ وزير [[چچ]] اقتدار حاصل ڪري [[برهمڻ گهراڻو]] قائم ڪيو، جنهن سان سنڌ جي سياسي تاريخ جي هڪ نئين دور جي شروعات ٿي. ====راءِ گهراڻي جا حڪمران==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ راءِ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | ترتيب ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | اندازي مطابق دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راء ديواجي|راءِ ڏيوَاجي]] | تقريباً 489ع کان اڳ | راءِ گهراڻي جو باني حڪمران؛ سنڌ ۾ منظم سياسي اقتدار جو بنياد وڌائيندڙ |- | 2 | [[راء سھارس پھريون|راءِ ساهيرس اوّل]] | 489ع – 510ع | سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي استحڪام |- | 3 | [[راء سھاسي پھريون|راءِ ساهسي اوّل]] | 510ع – 524ع | امن، واپار ۽ فوجي تنظيم جي مضبوطي |- | 4 |[[راء سھارس ٻيون|راءِ ساهيرس ٻيو]] | 524ع – 600ع | راءِ گهراڻي جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ سياسي ۽ فوجي عروج جو دور |- | 5 | [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] | 600ع – 632ع | راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ برهمڻ گهراڻي جو آغاز ٿيو |} ==== راءِ سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي بناوت ==== {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ راءِ دور جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] (الور) |- | حڪومتي نوعيت | موروثي بادشاهت |- | اهم علائقا | سنڌ، سيوستان، ملتان، مڪران ۽ سرحدي علائقا |- | معيشت | زراعت، دريائي واپار، زميني محصول |- | فوج | منظم مقامي فوج ۽ سرحدي دفاعي نظام |- | مذهب | هندومت ۽ ٻڌ ڌرم جي گڏيل موجودگي |- | واپار | هندستان، ايران ۽ وچ ايشيا سان واپاري رابطا |- | جانشين رياست | [[برهمڻ گهراڻو]] |} ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻي کي سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هڪ عبوري ۽ بنيادي اهميت وارو دور سمجهيو وڃي ٿو. هي دور هڪ طرف قديم هند-ايراني ۽ ڪوشاني سياسي روايتن جي پڄاڻي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ٻي طرف سنڌ جي مقامي رياستي سڃاڻپ جي مضبوط ٿيڻ جو آغاز پڻ سمجهيو وڃي ٿو. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم سياسي وحدت طور سامهون آئي، جنهن جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي تي بعد ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] ۽ پوءِ عرب دور جي حڪمراني جا ڪيترائي عنصر قائم رهيا. ===برهمڻ گهراڻي جو دور=== {{Main|برهمڻ گهراڻو}} ''(632ع – 712ع)'' [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي خاتمي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون سياسي دور شروع ٿيو، جيڪو '''برهمڻ گهراڻي''' يا '''چچ گهراڻي''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هن گهراڻي جو بنياد [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] وڌو، جيڪو اصل ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار ۾ هڪ برهمڻ وزير ۽ منتظم هو. راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ چچ اقتدار حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ هڪ نئين مقامي بادشاهت قائم ڪئي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> برهمڻ گهراڻي جو گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] (الور) رهيو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. عرب، فارسي ۽ مقامي تاريخي ماخذن موجب هن دور ۾ سنڌ جون حدون اتر ۾ [[ملتان]] تائين، اولهه ۾ [[مڪران]] تائين ۽ ڏکڻ ۾ [[رڻ ڪڇ]] جي علائقن تائين پکڙيل هيون.<ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref><ref>{{cite book |last=Dani |first=A. H. |title=History of Pakistan, Volume I |publisher=Oxford University Press}}</ref> برهمڻ گهراڻي جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم ۽ خوشحال رياست طور موجود هئي، جتي زراعت، دريائي واپار، بندرگاهي سرگرميون ۽ زميني محصول رياست جي آمدني جا اهم ذريعا هئا. [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[سيوستان]] ۽ [[برهمڻ آباد]] جهڙا شهر واپار ۽ انتظام جا اهم مرڪز هئا. عرب مؤرخن جي بيانن موجب سنڌ هندستان، ايران، عربستان ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ واپاري رابطن جو اهم دروازو هئي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ==== چچ برهمڻ جو اقتدار ==== [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] اصل ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار جو اعليٰ عملدار هو. ''چچ نامي'' موجب راءِ ساهسي جي وفات کان پوءِ چچ راڻي سوهندي سان شادي ڪئي ۽ اقتدار سنڀاليو. بعد ۾ هن مخالف دعويدارن کي شڪست ڏئي پنهنجي حڪومت کي مستحڪم ڪيو. چچ سنڌ جي سرحدن کي وڌايو ۽ ڪيترن ئي سرحدي علائقن تي سياسي اثر قائم ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref> تاريخي روايتن موجب چچ نه رڳو سنڌ جي مرڪزي علائقن تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو، پر مڪران، سيوستان ۽ اترين علائقن ۾ پڻ مهمون هلائيون. سندس دور ۾ سنڌ هڪ مضبوط مقامي بادشاهت طور اڀري آئي، جنهن جو سياسي اثر سنڌو ماٿريءَ جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> ==== برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] | 632ع – 671ع | برهمڻ گهراڻي جو باني؛ راءِ گهراڻي کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ کي سياسي طور متحد ڪيو |- | 2 | [[راجا چندر|راجا چندر]] | 671ع – 679ع | چچ جو ڀاءُ؛ حڪومت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل برقرار رکيو |- | 3 | [[راجا ڏاهر|راجا ڏاهر]] | 679ع – 712ع | برهمڻ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ عرب حملي خلاف مزاحمت لاءِ مشهور |} <ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ==== راجا ڏاهر جو دور ==== [[راجا ڏاهر]] برهمڻ گهراڻي جو آخري ۽ سڀ کان مشهور حڪمران هو. هن پنهنجي والد [[راجا چچ]] ۽ چاچي [[راجا چندر]] کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. سندس دور ۾ سنڌ سياسي طور مضبوط رياست هئي، پر ساڳئي وقت عرب خلافت سان لاڳاپا ڇڪتاڻ جو شڪار ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> 711ع–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻي ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجن سنڌ تي حملو ڪيو. عرب فوجن پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان ۽ ٻين علائقن ڏانهن وڌيون. آخرڪار [[اروڙ]] جي ويجهو ٿيل جنگ ۾ راجا ڏاهر مارجي ويو، جنهن سان برهمڻ گهراڻي جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ اموي خلافت جي سياسي اثر هيٺ اچي وئي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ برهمڻ گهراڻي جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] |- | حڪومتي نظام | موروثي بادشاهت |- | حڪمران گهراڻو | برهمڻ (چچ) گهراڻو |- | اهم شهر | اروڙ، ديبل، نيرون ڪوٽ، برهمڻ آباد، سيوستان |- | اهم معاشي بنياد | زراعت، دريائي واپار، بندرگاهون، محصول |- | مذهبي صورتحال | هندومت، ٻڌ ڌرم ۽ مقامي مذهبي روايتون |- | واپاري رابطا | ايران، عربستان، مڪران، هندستان |- | خاتمو | 712ع ۾ اموي خلافت جي فتح کان پوءِ |} ==== تاريخي اهميت ==== برهمڻ گهراڻي جو دور سنڌ جي تاريخ ۾ قديم ۽ اوائلي اسلامي دور جي وچ واري اهم عبوري مرحلي طور ڏٺو وڃي ٿو. هن دور ۾ سنڌ هڪ مضبوط مقامي رياست جي صورت ۾ موجود هئي، جنهن جا سياسي، فوجي ۽ واپاري رابطا ايران، عربستان ۽ هندستان سان قائم هئا. [[چچ نامو]]، جيڪو هن دور بابت بنيادي تاريخي ماخذن مان هڪ آهي، سنڌ جي سياسي ڍانچي، حڪمرانن، فوجي مهمن ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite book |title=Chach Nama |publisher=Brill}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> 712ع ۾ برهمڻ گهراڻي جي خاتمي سان سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون باب شروع ٿيو، جنهن سان عرب-اسلامي سياسي ۽ ثقافتي اثرن جو دور آغاز ٿيو. ان ڪري برهمڻ گهراڻي کي قديم سنڌ جي آخري وڏي مقامي بادشاهت طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. === عربن جو دور === {{Main|سنڌ تي عربن جي فتح|سنڌ ۾ عرب دور}} ''(712ع کان 11هين صدي عيسوي تائين)'' سنڌ ۾ عربن جو دور 8هين صدي عيسويءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح کان شروع ٿيو ۽ پوءِ اموي، عباسي ۽ هباري حڪمراني جي مرحلن مان گذريو. هن دور ۾ سنڌ پهرين خلافت جي صوبي طور هلي، پوءِ عباسي خلافت جي ڪمزور ٿيڻ سان مقامي عرب نسل جي [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت هيٺ آئي. سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرڪز [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]]، [[منصوره]] ۽ [[ملتان]] هئا. هن دور ۾ سنڌ عرب دنيا، ايران، مڪران، هندستان ۽ هند (महासागर) جي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍجي وئي. [[فائل:ManuscriptAbbasid.jpg|thumb|کاٻو|عباسي دور ۾ لکيل هڪ دستاويز]] [[فائل:Arabsumf1.png|thumb|220px|کاٻو|عربن پاران پاڪستان ۽ هندوستان جي علائقن ۾ ڪيل حڪومت]] [[فائل:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|اموين پاران فتح ڪيل سنڌ: {{legend|#a1584e|[[محمد]] جي وقت ڪيل فتحون 622–632}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده|راشديا خلافت]] دوران ڪيل فتحون ، 632–661}} {{legend|#fad07d|[[خلافت اموي]] دوران فتحون 661–750}}]] ==== فتح کان اڳ اسلامي رابطا ==== سنڌ ۾ اسلام جي شروعات صرف فوجي فتح سان نه ٿي، پر عرب واپارين، ملاحن ۽ ساحلي رابطن وسيلي اسلام سنڌ جي سامونڊي علائقن تائين اڳ ئي پهچي چڪو هو. [[ديبل]] ۽ ٻين بندرگاهن وسيلي سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، بصره ۽ هند महासागर جي ٻين ساحلي علائقن سان لاڳاپيل هئا. جديد مؤرخن موجب سنڌ ۾ اسلام جي اوائلي موجودگيءَ کي ساحلي واپار، ملاح برادرين ۽ عرب-سنڌي تجارتي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref>Richard Eaton, ''The Rise of Islam and the Bengal Frontier''</ref><ref>Romila Thapar, ''Early India''</ref><ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ديبل جي بندرگاهه سان لاڳاپيل باوراجن يا ملاحن بابت ڪجهه روايتن ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي احتياط سان ڏسي ٿي. مؤرخن جي راءِ ۾ ڪجهه ملاحن ۽ واپاري حلقن اسلام قبول ڪيو، پر “گهڻي ڀاڱي سمورن” جي اسلام قبول ڪرڻ واري روايت کي پڪ سان ثابت ٿيل تاريخي حقيقت نٿو چئي سگهجي.<ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ==== محمد بن قاسم جي فتح ==== 711ع ۾ [[اموي خلافت]] جي نوجوان سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] سنڌ تي فوجي مهم شروع ڪئي. هن مهم جو تعلق اموي خلافت جي اوڀر واري سرحدي پاليسي، مڪران ۽ سنڌ جي سياسي حالتن، ديبل جي بندرگاهه ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن سان هو. محمد بن قاسم پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، جتي منجنيقن جو استعمال روايتي ماخذن ۾ ذڪر هيٺ اچي ٿو. ان کان پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان، برهمڻ آباد، اروڙ ۽ آخرڪار ملتان تائين عرب فوجي پيش قدمي ٿي.<ref>Al-Baladhuri, ''Futūḥ al-Buldān''</ref><ref>''Chachnama''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Muhammad ibn Qasim”</ref> 712ع ۾ [[راجا ڏاهر]] عرب فوجن سان جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ خلافت جي سياسي اقتدار جو آغاز ٿيو. راجا ڏاهر کي عرب تاريخنويسيءَ ۾ اڪثر منفي يا غير مقبول حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، پر جديد مؤرخن اهڙن بيانن کي فاتحن جي سياسي بيانيي ۽ فتح نامن جي ادبي روايتن جي تناظر ۾ پڙهڻ تي زور ڏنو آهي.<ref name="Gier">Nicholas F. Gier, ''From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries'', Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion, Gonzaga University, May 2006.</ref><ref name="Naik">{{cite book |last=Naik |first=C.D. |title=Buddhism and Dalits: Social Philosophy and Traditions |year=2010 |publisher=Kalpaz Publications |location=Delhi |isbn=978-81-7835-792-8 |page=32}}</ref> فتح کان پوءِ سنڌو ماٿري جا اهم علائقا، خاص طور ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان، اسلامي حڪمراني هيٺ آيا. عرب جاگرافيائي ۽ تاريخي ماخذن ۾ سنڌ کي اڪثر “سند” سڏيو ويو، جڏهن ته ان کان اوڀر يا اڳتي وارن علائقن لاءِ “هند” جو نالو استعمال ڪيو ويو. ==== انتظامي ۽ شهري تبديليون ==== فتح کان پوءِ سنڌ کي خلافت جي هڪ سرحدي صوبي طور منظم ڪيو ويو. شروعاتي دور ۾ عرب گورنرن فوجي ڇانوڻين، محصولي نظام، امن امان، بندرگاهي واپار ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ديبل عرب سامونڊي واپار جو اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته ملتان اترين سنڌ ۽ پنجاب سان لاڳاپيل مذهبي، تجارتي ۽ فوجي مرڪز بڻيو. [[منصوره]] عرب دور جو سڀ کان اهم شهر بڻجي اڀريو. روايتن موجب اهو شهر برهمڻ آباد جي علائقي ۾ يا ان جي ويجهو آباد ٿيو ۽ بعد ۾ عباسي ۽ هباري دور ۾ سنڌ جي سياسي، علمي ۽ واپاري زندگي جو مرڪز بڻيو. منصوره مان ڪيترائي عالم، شاعر، فقيه، قاضي ۽ رياضي دان پيدا ٿيا، جن ۾ [[ابو مشعر السندي]]، [[ابو عطا سنڌي]]، ابو راجا سنڌي ۽ [[سند بن علي]] جهڙا نالا ذڪر هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite web |author=Seidensticker, Tilman |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/abu-ata-al-sindi-COM_26286 |title=Abū ʿAṭāʾ al-Sindī – Brill Reference |publisher=Brill Reference |accessdate=2012-08-03}}</ref> [[ابو راجا سنڌي]] ۽ [[سند بن علي]] ابتدائي اسلامي دور ۾ “السندي” نسبت سان سڃاتل شخصيتون آهن. عرب تذڪرن موجب انهن جو تعلق سنڌ سان ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ اهي اسلامي علمي، ادبي يا انتظامي حلقن سان وابسته رهيا، پر سندن حياتي بابت تفصيلي ۽ متفقه سوانحي ڄاڻ محدود آهي. ==== عرب دور جي سياسي مرحلن جو خلاصو ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرحلا ! style="background:#99CCFF;" | مرحلو ! style="background:#99CCFF;" | لڳ ڀڳ عرصو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم مرڪز ! style="background:#99CCFF;" | نمايان خصوصيت |- | اموي دور | 712ع – 750ع | خلافت جو صوبو | ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد، ملتان | محمد بن قاسم جي فتح، عرب فوجي ۽ انتظامي نظام جو قيام |- | عباسي دور | 750ع – 9هين صدي | عباسي خلافت جو صوبو | منصوره، ملتان، ديبل | گورنرن جي مقرري، قبائلي ڇڪتاڻ، منصوره جي اهميت |- | هباري دور | 9هين صدي – 11هين صدي | نيم خودمختيار عرب امارت | منصوره | خلافت جي رسمي اطاعت، عملي خودمختياري، مقامي عرب حڪومت |- | غزنوي مداخلت | 11هين صدي | غزنوي اثر | منصوره، ملتان | محمود غزنوي جا حملا ۽ هباري طاقت جو خاتمو |} ==== اموي دور جا گورنر ==== اموي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ گورنرن جي مقرري عراق جي والي ۽ خلافت جي مرڪزي اختيار سان لاڳاپيل هئي. شروعاتي گورنرن جو ڪم فوجي قبضو برقرار رکڻ، محصول گڏ ڪرڻ، مقامي بغاوتن کي روڪڻ ۽ سنڌ کي خلافت جي اوڀر واري سرحدي نظام ۾ شامل ڪرڻ هو. هي فهرست روايتي تاريخي ماخذن ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ ڏنل نالن تي ٻڌل آهي؛ مختلف ماخذن ۾ ڪن گورنرن جي نالن، ترتيب ۽ دورن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ اموي دور جا گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت / ڪردار ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[محمد بن قاسم]] | 712ع – 715ع | اموي سپهه سالار ۽ پهريون عرب گورنر | سنڌ فتح ڪئي، ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان کي عرب اقتدار هيٺ آندو ۽ اسلامي حڪمراني جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[يزيد بن ابي ڪبشه]] | 715ع | اموي گورنر | محمد بن قاسم کان پوءِ مختصر عرصي لاءِ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو. |- | 3 | [[حبيب بن مھلب]] | 715ع – 717ع | اموي گورنر | فوجي ۽ مالي انتظام سنڀاليو ۽ شروعاتي عرب انتظام کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 4 | [[عمر بن مسلم باھلي]] | 717ع – 724ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي سرحدي علائقن ۾ عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. |- | 5 | [[بلال بن احوز تميمي]] | 724ع ۾ ڪجهه ڏينهن | خاص فوجي ذميواري | حبيب بن مهلب جي جيل مان ڀڄي وڃڻ کان پوءِ کيس گرفتار ڪرڻ لاءِ سنڌ موڪليو ويو. |- | 6 | [[جنيد بن عبدالرحمان]] | 724ع – 729ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي اوڀر وارن علائقن ۾ فوجي واڌارن لاءِ مشهور. |- | 7 | [[تميم بن زيد عتبي]] | 729ع – 730ع | اموي گورنر | روايتن ۾ سخاوت جي ڪري مشهور ڄاڻايو ويو آهي. |- | 8 | [[حڪم بن عوانا ڪلبي]] | 730ع – 738ع | اموي گورنر | سياسي بيچيني ۽ سرحدي دفاع جي دور ۾ مقرر ٿيو. |- | 9 | [[عمرو بن محمد بن قاسم]] | 738ع – 743ع | اموي گورنر | باغين ۽ سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون. |- | 10 | [[يزيد بن عرار]] | 743ع – 744ع | اموي گورنر | سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون ۽ اموي اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 11 | [[منصور بن جمھور ڪلبي]] | 744ع – 750ع | اموي دور جو آخري اثرائتو حاڪم | اموي گورنر کان حڪومت کسي حاڪم ٿيو. عباسي انقلاب کان پوءِ عباسي خلافت سان ٽڪراءُ ۾ آيو؛ ان کان پوءِ سنڌ ۾ عباسي گورنرن جو دور شروع ٿيو. |} ==== اموي دور جي تاريخي اهميت ==== اموي دور سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ بنيادي تبديلي جو دور هو. هن دور ۾ سنڌ پہلی ڀيرو اسلامي خلافت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي، عرب فوجي ڇانوڻيون قائم ٿيون، بندرگاهن ۽ واپاري رستن کي نئين اهميت ملي، ۽ عربي ٻولي، اسلامي قانون، محصولي انتظام ۽ خلافت سان لاڳاپيل ادارياتي اثر سنڌ ۾ داخل ٿيا. ساڳئي وقت مقامي سماج، ٻڌ ڌرم، هندومت، جٽ، ميد، واپاري طبقن ۽ عرب حڪمرانن جي وچ ۾ لاڳاپا هڪجهڙا نه هئا، پر مختلف علائقن ۾ مختلف سياسي ۽ سماجي صورتون اختيار ڪندا رهيا. ==== عباسي دور ==== ''(750ع کان 9هين صدي عيسوي تائين)'' 750ع ۾ [[عباسي خلافت]] جي قيام سان سنڌ پڻ اموي اقتدار کان نڪري عباسي خلافت جو صوبو بڻجي وئي. عباسي دور ۾ سنڌ جي سياسي مرڪز طور [[منصوره]] جي اهميت وڌي وئي، جيڪو اسلامي دنيا جي اوڀرئين سرحد تي واقع هڪ اهم انتظامي، واپاري ۽ علمي شهر بڻجي اڀريو. عباسي دور ۾ سنڌ بغداد سان سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي طور ڳنڍيل رهي، جيتوڻيڪ جغرافيائي فاصلي ۽ مقامي قبائلي حالتن سبب مرڪزي حڪومت جي گرفت وقت سان ڪمزور ٿيندي وئي. عباسي دور جي شروعاتي گورنرن کي سنڌ ۾ قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، مالي انتظام ۽ سرحدي دفاع جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. خاص طور عرب قبيلن جي يمني ۽ مضري (حجازي) ڌرين جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن ئي سياسي بحرانن جو سبب بڻيا. ان باوجود عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا جي واپاري ۽ علمي نيٽ ورڪن سان وڌيڪ مضبوط نموني ڳنڍجي وئي. ==== منصوره: عباسي سنڌ جو مرڪز ==== [[منصوره]] عباسي دور ۾ سنڌ جو سڀ کان اهم شهر بڻجي ويو. مؤرخ [[ابن حوقل]]، [[اصطخري]] ۽ [[المسعودي]] منصوره کي هڪ خوشحال، آباد ۽ واپاري مرڪز طور بيان ڪيو آهي. شهر ۾ مسجدون، بازارون، سرڪاري عمارتون ۽ رهائشي پاڙا موجود هئا، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واپار لاءِ اهو اهم مرڪز هو.<ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Masudi, ''Muruj al-Dhahab''</ref> ڪيترا محقق منصوره کي پاڪستان جي سرزمين تي پهرين مڪمل اسلامي منصوبابنديءَ سان آباد ٿيل شهرن مان هڪ قرار ڏين ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== بنو عباس دور جا گورنر ==== عباسي خلافت جي قيام (750ع) کان پوءِ سنڌ اموي اقتدار مان نڪري عباسي خلافت جو اوڀرئين سرحدي صوبو بڻجي وئي. هن دور ۾ [[منصوره]] سنڌ جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. عباسي گورنرن کي قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، جاٽن ۽ ميدن جي مزاحمت، مالي انتظام ۽ خلافت جي مرڪزي پاليسين کي لاڳو ڪرڻ جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. نائين صدي عيسوي تائين عباسي اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ مقامي عرب اشرافيا طاقت حاصل ڪئي ۽ آخرڪار [[هباري خاندان]] نيم خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ ۾ عباسي دور جا عرب گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت (هجري/عيسوي) ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[موسي بن ڪعب تميمي]] | 124ھ–140ھ<br>(758ع تائين) | سنڌ جو پهريون عباسي گورنر. [[منصوره]] جي مرمت ڪرائي ۽ ان کي انتظامي مرڪز طور مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[عينيہ بن موسي]] | 140ھ | سندس دور ۾ خليفي [[ابو جعفر منصور]] سان اختلاف پيدا ٿيا ۽ مرڪزي حڪومت سندس ڪارڪردگيءَ کان ناراض رهي. |- | 3 | [[عمر بن حفص عتڪي]] | 140ھ–151ھ<br>(768ع تائين) | سندس دور ۾ شيعي اثرن جي واڌ ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو. |- | 4 | [[ھشام بن عمرو تغلبي]] | 151ھ–156ھ<br>(768/769ع–772/773ع) | محمد الاشتر ۽ سندس حامين خلاف مهم هلائي؛ عباسي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[معيد بن خليل تميمي]] | | سندس دور ۾ خليفي منصور وفات ڪئي ۽ [[المهدي بالله]] خلافت سنڀالي. |- | 6 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 159ھ لڳ ڀڳ | سندس دور ۾ گجرات جي سامونڊي پاسي کان حملي جو ذڪر ملي ٿو. |- | 7 | [[بسطام بن عمر]] | 159ھ–161ھ | سياسي اختلافن سبب عباسي خلافت طرفان معزول ڪيو ويو. |- | 8 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 161ھ | ٻيهر سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. |- | 9 | [[نصر بن محمد اشعث]] | 161ھ | مختصر عرصي لاءِ مقرر ٿيو، پر ساڳئي سال خليفي المهدي کيس هٽائي ڇڏيو. |- | 10 | [[محمد بن سليمان ھاشمي]] | 161ھ | لڳ ڀڳ ويهه ڏينهن حڪومت ڪئي؛ پوءِ ٻيهر انتظامي تبديليون آنديون ويون. |- | 11 | [[زبير بن عباس]] | 161ھ–162ھ | عباسي مرڪز جو نمائندو؛ هڪ سال کان پوءِ واپس گهرايو ويو. |- | 12 | [[مصباح بن عمرو تغلبي]] | 161ھ–163ھ | سندس دور ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني وڌي وئي. |- | 13 | [[ليث ظريف]] | 164ھ–170ھ<br>(782ع–787ع) | جاٽن جي بغاوت کي بصري کان آيل فوجي مدد سان ڪچليو ويو؛ وبائي صورتحال پڻ پيدا ٿي. |- | 14 | [[سالم يونسي]] | 170ھ–174ھ<br>(787ع–790/791ع) | هارون الرشيد طرفان مقرر ٿيو؛ اصل ۾ اسماعيل بن علي جو غلام هو. |- | 15 | [[اسحاق بن سليمان]] | 174ھ–175ھ | تقريباً هڪ سال حڪومت ڪرڻ بعد وفات ڪري ويو. |- | 16 | [[طيفور بن عبدالله]] | 175ھ | عرب قبيلن جي خونريز جهيڙن سبب معزول ڪيو ويو. |- | 17 | [[جابر بن اسعث طائي]] | مختصر عرصو | قبائلي تڪرارن کي ختم ڪرائڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 18 | [[سعيد بن مسلم]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ پنهنجي ڀاءُ [[ڪثير بن مسلم]] کي نائب مقرر ڪيو. |- | 19 | [[عيسي بن جعفر]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ [[محمد بن عدي]] کي نائب مقرر ڪيو، جنهن جي دور ۾ قبائلي اختلاف وڌيڪ وڌيا. |- | 20 | [[عبدالرحمان]] | مختصر عرصو | حالتن تي ضابطو آڻڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 21 | [[ايوب بن جعفر]] | مختصر عرصو | قبائلي ڇڪتاڻ ختم نه ڪري سگهيو؛ حجازي ۽ يمني عربن جا اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. |- | 22 | [[دائود بن يزيد]] | 220ھ تائين<br>(820ع لڳ ڀڳ) | عرب قبيلن جي اختلافن کي فوجي طاقت سان قابو ڪيو. |- | 23 | [[بشر بن دائود]] | 820ع کان پوءِ | مامون جي دور ۾ بغاوت جو الزام لڳو؛ بعد ۾ پنهنجي وفاداري ثابت ڪئي. |- | 24 | [[غسان بن عباد]] | 213ھ–216ھ | بشر بن دائود خلاف ڪارروائي ڪري کيس مامون جي درٻار ۾ پيش ڪيو. |- | 25 | [[موسي بن يحيٰ برمڪي]] | 221ھ تائين<br>(835ع) | ڪامياب عباسي گورنرن مان شمار ٿئي ٿو؛ سنڌ مان بغداد ويندڙ آمدني جو ذڪر ملي ٿو. |- | 26 | [[عمران بن موسي برمڪي]] | 221ھ–226ھ | جاٽن ۽ ميدن جي بغاوتن کي ڪچليو؛ بعد ۾ هباري عربن هٿان قتل ٿيو. |- | 27 | [[عنبسا بن اسحاق]] | 226ھ–240ھ | [[ديبل]] ۾ تعميراتي ۽ انتظامي سڌارا آندا. |- | 28 | [[هارون بن ابي خالد مروزي]] | 240ھ تائين<br>(854ع/855ع) | سنڌ ۾ عباسي اقتدار جو آخري نمايان نمائندو؛ سندس دور کان پوءِ [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت جو آغاز ٿيو. |} ===== عباسي دور جي مجموعي اهميت ===== {| class="wikitable" |+ سنڌ تي عباسي دور جا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | انتظام | منصوره سنڌ جو مستقل سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو. |- | معيشت | بغداد، بصره ۽ عربي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن سان لاڳاپا مضبوط ٿيا. |- | سماج | عرب، مقامي سنڌي ۽ نو مسلم آباديءَ جو گڏيل سماجي ڍانچو وجود ۾ آيو. |- | مذهب | اسلامي ادارن، مسجدن ۽ علمي مرڪزن ۾ واڌ ٿي. |- | سياست | مرڪزي عباسي طاقت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ مقامي عرب اشرافيا مضبوط ٿي. |- | تاريخي اهميت | هباري خاندان جي اڀار ۽ سنڌ جي نيم خودمختيار اسلامي رياست جي قيام لاءِ بنياد فراهم ٿيو. |} ==== سنڌ ۾ علمي ۽ ثقافتي ترقي ==== عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي علمي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترائي سنڌي عالم، شاعر، رياضي دان، محدث ۽ فقيه اسلامي دنيا جي مختلف مرڪزن تائين پهتا. عربي ماخذن ۾ "السندي" نسبت رکندڙ ڪيترن عالمن جو ذڪر ملي ٿو. [[ابو عطا السندي]] ابتدائي عربي شاعريءَ ۾ مشهور نالو آهي، جڏهن ته [[ابو مشعر السندي]] حديث ۽ علمي حلقن سان لاڳاپيل شخصيت طور سڃاتو وڃي ٿو. اهڙي طرح [[سند بن علي]] رياضي ۽ فلڪيات جي ميدان ۾ عباسي دور جي مشهور عالمن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Encyclopaedia of Islam</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> سنڌ مان بغداد، بصره ۽ ٻين اسلامي مرڪزن تائين علمي رابطن جي موجودگي ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿي ته سنڌ صرف هڪ سرحدي صوبو نه رهي، پر اسلامي علمي تمدن جو سرگرم حصو بڻجي وئي هئي. ==== واپار ۽ بحري رابطا ==== عرب دور ۾ [[ديبل]]، [[لاهري بندر]] ۽ سنڌ جي ٻين سامونڊي مرڪزن جي اهميت وڌي. سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، فارس، اوڀر آفريقا، سري لنڪا، ملائي دنيا ۽ چين تائين واپار ڪندا هئا. [[ابن حوقل]] ۽ [[اصطخري]] سنڌ جي بندرگاهن کي هند महासागर جي اهم واپاري مرڪزن مان شمار ڪيو آهي. سنڌ مان اناج، ڪپهه، ڪپڙو، نير، مصالحا، قيمتي ڪاٺ، جانور ۽ ٻيون شيون برآمد ٿينديون هيون، جڏهن ته عرب دنيا مان ڌاتو، خوشبو، ڪپڙا ۽ ٻيون تجارتي شيون درآمد ٿينديون هيون.<ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref> . ==== هباري خاندان جو دور ==== ''(تقريباً 854ع کان 1025ع تائين)'' نائين صدي عيسويءَ ۾، جڏهن [[عباسي خلافت]] جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي عرب قبيلن ۽ اشرافيه جو اثر وڌيو، تڏهن [[هباري خاندان]] سنڌ ۾ هڪ نيم خودمختيار عرب حڪومت قائم ڪئي. هباري حڪمرانن عباسي خليفي جي رسمي بالادستي برقرار رکي؛ خطبن ۽ سڪن تي خليفي جو نالو جاري رکندا رهيا، پر عملي طور انتظامي، فوجي ۽ مالي اختيار سندن پنهنجي هٿن ۾ هئا. ان ڪري تاريخدان هباري رياست کي عباسي دنيا سان وابسته هڪ خودمختيار يا نيم خودمختيار عرب امارت طور بيان ڪن ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref><ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري حڪومت جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز [[منصوره]] (المنصوره) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم گاديءَ وارو شهر، علمي مرڪز ۽ واپاري شهر بڻجي ويو. نائين صدي عيسويءَ دوران [[عمر بن عبدالعزيز ھباري]] مقامي عرب سردارن مان طاقت حاصل ڪري سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو. ڪجهه جديد محققن موجب هن عباسي خليفي کان سنڌ جي واڳ پنهنجي حوالي ڪرڻ جي درخواست ڪئي، جيڪا ان وقت جي سياسي حالتن سبب قبول ڪئي وئي، ۽ اهڙيءَ طرح هباري اقتدار کي قانوني جواز حاصل ٿيو.<ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ واپار، علم ۽ ثقافتي رابطن جو اهم مرڪز بڻجي وئي. [[ديبل]] [[عربي سمنڊ]] جي هڪ اهم بندرگاهه طور ترقي ڪئي، جتان سنڌي ۽ عربي واپاري ۽ ملاح [[بصره]]، [[عمان]]، [[يمن]]، اوڀر آفريقا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي سامونڊي واپاري مرڪزن تائين سفر ڪندا هئا. هن سامونڊي واپار سنڌ کي [[هندي وڏي سمنڊ]] جي واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان مقامي معيشت ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref>{{cite book|last=Bose|first=Sugata|title=A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire|year=2006|publisher=Harvard University Press|pages=198–201}}</ref> هباري حڪمرانن جي دور ۾ منصوره اسلامي علم، فقه، حديث، نجوم ۽ رياضي جي مطالعي جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. سنڌ مان ڪيترائي عالم ۽ اديب اسلامي دنيا جي مختلف علمي مرڪزن سان لاڳاپيل رهيا. هن دور ۾ عربي ۽ مقامي سنڌي ثقافتن جي وچ ۾ رابطن ۾ واڌ آئي، جنهن سان سنڌ ۾ هڪ منفرد اسلامي-سنڌي تمدني ماحول وجود ۾ آيو.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== هباري حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ هباري خاندان جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گادي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيت |- | [[عمر بن عبدالعزيز هباري]] | تقريباً 854ع – 914ع | منصوره | هباري اقتدار جو باني؛ عباسي خلافت جي رسمي اطاعت سان عملي خودمختياري حاصل ڪئي. |- | [[عبدالله بن عمر هباري]] | 10هين صدي | منصوره | علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو دور؛ ڪجهه روايتن موجب قرآن جو سنڌي ترجمو هن دور سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. |- | [[عمر بن عبدالله ھباري]] | 11هين صدي جي شروعات | منصوره | هباري دور جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ اسماعيلي اثر وڌيا. |} ==== قرآن جو سنڌي ترجمو ==== سنڌ جي اسلامي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ مشهور روايت موجب هباري دور ۾ هڪ مقامي هندو حڪمران جي درخواست تي قرآن پاڪ جو سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو تيار ڪيو ويو. جيڪڏهن اها روايت درست مڃجي ته اهو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ ۾ قرآن جي سڀ کان پراڻن ترجمن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. البت مؤرخن ۾ ان واقعي جي تفصيل ۽ نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جو خاتمو ==== 11هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سلطان محمود غزنوي]] ملتان ۽ سنڌ تي فوجي مهمون هلائيون. مختلف تاريخي ماخذن موجب 1024ع کان 1026ع جي وچ واري عرصي ۾ منصوره تي غزنوي اثر قائم ٿيو ۽ هباري خاندان جي سياسي طاقت ختم ٿي وئي. ان سان سنڌ ۾ تقريباً ٽن صدين تي پکڙيل عرب حڪمراني جو باب بند ٿيو ۽ سنڌ غزنوي سياسي دائري جو حصو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, “Mahmud of Ghazni”</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جي تاريخي اهميت ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ عرب دور جا ڊگهي مدي وارا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبي ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | مذهب | اسلام جو مستقل قيام ۽ مسلم آباديءَ جي شروعات |- | ٻولي | عربي لفظن ۽ اسلامي اصطلاحن جو سنڌي ٻوليءَ ۾ دخول |- | شهرسازي | منصوره جهڙن اسلامي شهرن جو قيام |- | واپار | عرب دنيا، اوڀر آفريقا ۽ هند महासागर سان واپاري رابطن ۾ واڌ |- | علم | سنڌي عالمن جو اسلامي علمي دنيا سان ڳانڍاپو |- | انتظام | اسلامي مالياتي، عدالتي ۽ انتظامي ادارن جو تعارف |- | ثقافت | سنڌي ۽ عربي ثقافتي عنصرن جي ميلاپ سان نئين سماجي روايتن جو جنم |} ===عربن کان پوء=== [[محمود غزنوي]] (998ع–1030ع) جي دور ۾ سنڌ تي اسماعيلي حڪمران خاندانن جي حڪومت هئي. محمود غزنوي، جيڪو سني عقيدي جو وڏو حامي هو، 1025ع ۾ [[ملتان]] ۽ [[اوچ]] تي حملو ڪري اتان جي اسماعيلي حڪمران کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ هن 1026ع ۾ بکر ۽ سيوستان (سيوهڻ) تي قبضي لاءِ پڻ فوج موڪلي. [[سومنات]] جي فتح کان پوءِ هن ڪڇ جي ريگستان مان گذرندي هباري خاندان جي گاديءَ واري هنڌ منصوره جو گهيرو ڪيو ۽ شهر کي ڦري لٽي باهه ڏئي ساڙي ڇڏيو.<ref name="Masumi32-37">{{cite book |last=معصوم بکري |first=مير |title=تاريخ معصومي |location=بمبئي |year=1938 |pages=32–37 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> غزنوين کان پوءِ جڏهن غوري اقتدار ۾ آيا ته [[معزالدين غوري]] پنهنجي غلام [[ناصرالدين قباچه]] کي ملتان ۽ اوچ جو حاڪم مقرر ڪيو (1206ع–1228ع). معزالدين جي وفات کان پوءِ ناصرالدين قباچه عملي طور خودمختيار حڪمران بڻجي ويو ۽ سيوستان ۽ ديبل تي به قبضو ڪري ورتائين. هن سنڌ جي سامونڊي علائقن وارن تقريباً سڀني شهرن کي پنهنجي حڪومت هيٺ آندو. سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندڙ ستن راجائن قباچه جي بالادستي تسليم ڪئي ۽ کيس خراج ڏيڻ لڳا.<ref name="MubarakAliQubacha78-79">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |pages=78–79 }}</ref><ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—120-121 }}</ref> قباچه جي دورِ حڪومت ۾ سنڌ تي هڪ وڏي آفت نازل ٿي. [[جلال الدين خوارزم شاهه]] (1220ع–1231ع)، جيڪو [[چنگيز خان]] کان لڳاتار شڪستن کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو، پاڻ ته منگولن هٿان شڪست کاڌل، پنهنجي ملڪ جي تباهي ڏٺل ۽ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاريندڙ شخص هو، پر سنڌ لاءِ به مصيبت بڻجي آيو. پناهه ۽ امن جي تلاش ڪرڻ بدران هن سنڌ جي شهرن ۽ ڳوٺن تي حملا شروع ڪيا. هن شهرن تي قبضو ڪيو، ماڻهن کي قتل ڪرايو، ديهاتن کي ڦريو، ڳوٺن ۽ شهرن کي باهيون ڏنيون. ٿوري ئي عرصي، يعني 1221ع کان 1223ع تائين، هن سنڌ جي وڏي حصي کي تباهي ۽ برباديءَ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.<ref name="MubarakAliQubacha82">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |page=82 }}</ref></ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> === سومرن جو دور === {{Main|سومرن جي سنڌ تي حڪومت}} تقريباً 11هين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[حباري خاندان]] جي زوال ۽ [[غزنوي سلطنت]] جي سنڌ ۾ مداخلت کان پوءِ سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو، جيڪو تاريخ ۾ '''سومرن جي دور''' جي نالي سان مشهور آهي. سومرا گهراڻو اسلامي دور کان پوءِ سنڌ ۾ اُڀرندڙ پهريون وڏو مقامي حڪمران خاندان هو، جنهن ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جي وسيع علائقن تي حڪومت قائم ڪئي. سندن حڪمراني لڳ ڀڳ ٽي صديون جاري رهي ۽ ان کي سنڌ جي مقامي سياسي خودمختياري جي بحاليءَ جي علامت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf|title=The Soomras of Sindh|publisher=University of Karachi}}</ref> سومرن جي ابتدا ۽ نسب بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه روايتي بيانن موجب سومرا عرب نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته جديد محققن جي اڪثريت کين سنڌ جي مقامي قبيلائي ۽ سماجي ڍانچي سان ڳنڍي ٿي. سومرن جي اوائلي تاريخ بابت دستاويزي مواد محدود هجڻ ڪري سندن شروعاتي حڪمرانن ۽ حڪومتي ارتقا بابت ڪيترائي سوال اڃا تائين علمي بحث جو موضوع آهن. خاص طور تي [[خفيف سومرو]] جي شخصيت بابت اهو واضح ناهي ته هو حباري دور جو آخري حڪمران هو يا سومرا اقتدار جو ابتدائي نمائندو.<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind</ref> حباري اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ ۽ [[محمود غزنوي]] جي [[منصوره]] تي حملي کان پوءِ سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن گڏجي هڪ نئين سياسي قوت طور اُڀريا. روايتي بيانن موجب 1025ع ڌاري ماتلي تعلقي جي ٿري نالي علائقي ۾ مقامي سردارن جي هڪ گڏجاڻي ٿي، جنهن ۾ سومرا سردار کي ڏکڻ سنڌ جو حڪمران تسليم ڪيو ويو. ان واقعي کي سنڌ ۾ مقامي اقتدار جي بحاليءَ جي شروعات تصور ڪيو ويندو آهي.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref> سومرا دور رڳو هڪ حڪمران خاندان جي تاريخ نه پر سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن جي سياسي اتحاد جي تاريخ پڻ آهي. ان دور ۾ [[سما]]، [[سهتا]]، [[ابڙا]]، [[سوڍا]]، [[چنا]]، [[پنھور]]، [[پھوڙ]]، [[گجر]]، [[ڀٽي]]، [[جاڙيجا]]، [[ٿھيم]]، [[ڳاها]]، [[جوڻيجا]]، [[راجپر]] ۽ ٻين قبيلن سنڌ جي سياسي ۽ فوجي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي قبيله [[ميرپور ماٺو]] کان وٺي ڪڇ ۽ ڀوڄ تائين مختلف علائقن ۾ آباد هئا ۽ مقامي خودمختياري برقرار رکندي سومرا حڪمرانن کي فوجي ۽ مالي سهڪار فراهم ڪندا هئا. سومرا دور ۾ [[محمد طور]]، [[ٺٽو]]، [[ڌرڪ]] ۽ ٻين شهرن کي سياسي اهميت حاصل رهي. سنڌ جي زرعي معيشت، دريائي واپار ۽ مقامي ثقافت کي پڻ هن دور ۾ استحڪام حاصل ٿيو. ان دور جي لوڪ روايتن ۽ رزميه داستانن، خاص طور [[دودو چنيسر]] جي ڪهاڻي، سومرا حڪمرانن کي سنڌي قومي يادگيريءَ جو اهم حصو بڻائي ڇڏيو. تاريخي ذريعن موجب سومرا حڪمرانن گهڻو ڪري مقامي خودمختياري برقرار رکي، جيتوڻيڪ وقت بوقت غزنوي، غوري ۽ دهلي سلطنتن جي سياسي اثر هيٺ به رهيا. 14هين صديءَ جي شروعات تائين سندن اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو ۽ آخرڪار [[ھمير سومرو]] جي دور کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو.<ref>Baloch, N. A., Soomran-jo-Daur</ref><ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ==== سومرا گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | سومرا گهراڻي جا حڪمران |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | تعلق / جانشيني ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سومرو (امير)|سومرو سردار]] | تقريباً 1053ع کان | باني حڪمران | ڏکڻ سنڌ ۾ سومرا اقتدار جو بنياد وڌو؛ گادي [[محمد طور]] ۾ قائم ڪئي. |- | 2 | [[ڀونگر سومرو|ڀونگر بن سومرو]] | وفات 1068ع (461ھ) | سومرو سردار جو پٽ | ابتدائي سومرا حڪومت کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[دودو سومرو|دودو اول]] | تقريباً 1068ع–1098ع | ڀونگر جو جانشين | لاڙ کان [[نصرپور]] تائين اقتدار وڌايو. |- | 4 | [[تاراٻائي]] | 491ھ کان پوءِ | سنگھار جي سرپرست | نابالغ وارث جي نالي ۾ حڪومت هلائي. |- | 5 | [[سنگھار سومرو]] | تقريباً 1120ع تائين | دودو خاندان | سندس وفات کان پوءِ جانشيني جو مسئلو پيدا ٿيو. |- | 6 | [[راڻي ھمو ٻائي]] | | سنگھار جي زال | گادي [[ڌرڪ]] منتقل ڪئي. |- | 7 | [[خفيف سومرو]] | وفات 536ھ | هِمو ٻائي جو ڀاءُ | اقتدار جي منتقلي واري مرحلي جو حڪمران. |- | 8 | [[عمر سومرو پھريون]] | تقريباً 40 سال | جانشين | وفات 576ھ. |- | 9 | [[دودو سومرو ٻيون]] | وفات 590ھ | دودو خاندان | خانداني اقتدار جي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 10 | [[ڀونگر سومرو ٻيون]] | 33 سال | دودو اول جي نسل مان | وفات 623ھ. |- | 11 | [[خيرو سومرو]] | 16 سال | جانشين | سومرا اقتدار کي برقرار رکيو. |- | 12 | [[محمد طور سومرو]] | 15 سال | جانشين | محمد طور سان منسوب روايتون ملن ٿيون. |- | 13 | [[خيرو بن محمد]] | 15 سال | محمد طور جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 14 | [[دودو سومرو ٽيون]] | 14 سال | خيرو جو پٽ | سومرا خاندان جي وچئين دور جو حڪمران. |- | 15 | [[طائي سومرو]] | 14 سال | دودو ٽيون جو پٽ | اقتدار جي وراثتي تسلسل جو حصو. |- | 16 | [[چنيسر سومرو]] | 18 سال | طائي جو پٽ | ليلان-چنيسر جي مشهور لوڪ روايت سان لاڳاپيل. |- | 17 | [[ڀونگر سومرو ٽيون]] | 15 سال | چنيسر جو پٽ | پيءُ کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. |- | 18 | [[خفيف سومرو ٻيون]] | 18 سال | ڀونگر ٽيون جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 19 | [[دودو سومرو چوٿون]] | 25 سال | خفيف ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي آخري مضبوط مرحلي جو حڪمران. |- | 20 | [[عمر سومرو ٻيون]] | 35 سال | دودو چوٿون جو پٽ | ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪئي. |- | 21 | [[ڀونگر سومرو چوٿون]] | 10 سال | عمر ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي زوال واري دور جو حڪمران. |- | 22 | [[ھمير سومرو]] | وفات 1403ع / 843ھ | آخري حڪمران | سومرا خاندان جو آخري حڪمران؛ ان کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جو حڪمران بڻيو. |} === سمن جو دور === {{Main|سمن جي سنڌ تي حڪومت}} [[فائل:View of Makli by Usman Ghani.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] جو هڪ نظارو]] چوڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سومرا خاندان]] جي زوال کان پوءِ [[سما گھراڻو|سمن خاندان]] سنڌ جي غالب سياسي قوت طور اُڀريو ۽ تقريباً 1351ع کان 1524ع تائين سنڌ جي وڏن حصن تي حڪومت ڪئي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref> سمن جو تعلق [[سما]] قبيلائي گروهه سان هو، جيڪو سنڌ، ڪڇ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ اثرائتو هو. [[ڄام انڙ]] (ڄام انڙ فيروزالدين) کي سمن اقتدار جي شروعاتي اهم حڪمرانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو، جنهن [[دهلي سلطنت]] جي اثر کي چئلينج ڪندي سنڌ ۾ مقامي اقتدار کي مستحڪم بڻايو ۽ خودمختيار حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref> سمن حڪمرانن مقامي سياسي ادارن کي مضبوط ڪندي سنڌ ۾ هڪ نسبتاً مستحڪم حڪومت قائم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ زراعت، واپار، دستڪاري ۽ شهري زندگيءَ کي ترقي حاصل ٿي. سندن دور ۾ سنڌ عربي سمنڊ وسيلي [[فارس]]، [[عرب دنيا]]، اوڀر آفريقا، [[گجرات]] ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان واپاري رابطن جو اهم مرڪز رهي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire''</ref> هن واپاري سرگرميءَ جي نتيجي ۾ سنڌ جي بندرگاهن، خاص طور [[ٺٽو]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن سامونڊي مرڪزن، کي وڏي اقتصادي اهميت حاصل ٿي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ سياسي، تجارتي، علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز بڻجي اُڀريو. وقت سان گڏ ٺٽو قديم [[ديبل]] جي جاءِ تي سنڌ جو سڀ کان اهم واپاري شهر بڻجي ويو. سمن حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ [[سنڌي ادب]]، فن تعمير، موسيقي ۽ ٻين فنون لطيفه کي نمايان ترقي حاصل ٿي. هن دور جي مشهور شخصيتن ۾ [[قاضي قاضن]]، [[دريا خان]] ۽ [[مخدوم بلاول]] شامل آهن، جن سنڌ جي علمي، سياسي ۽ روحاني زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>Nabi Bakhsh Baloch, ''History of Sindhi Literature''</ref> سمن سلطنت پنهنجي عروج تي [[ڄام نظام الدين ثاني]] (ڄام نندو) جي دورِ حڪومت (1461ع–1509ع) ۾ پهتي، جنهن کي سمن دور جو سنهري زمانو سڏيو وڃي ٿو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Dawn, "Jam Nizamuddin II: The Sultan of the Samma Dynasty"</ref> سندس دور ۾ سياسي استحڪام، زرعي خوشحالي، واپار، فن تعمير ۽ ثقافتي سرگرمين کي غيرمعمولي ترقي ملي. وطن سان وابستگي، عوامي ڀلائي ۽ تعميري منصوبن کي هٿي ڏني وئي، جنهن سبب سمن حڪمراني سنڌ جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ مستحڪم مقامي حڪومتن مان هڪ طور سڃاتي وڃي ٿي. هن دور جو سڀ کان مشهور يادگار [[مڪلي]] جو قبرستان آهي، جتي سمن حڪمرانن، اميرن، عالمن ۽ صوفين جا مقبرا موجود آهن. مڪلي جي تاريخي يادگارن کي سندن فن تعمير، سنگتراشي ۽ ثقافتي اهميت سبب [[يونيسڪو]] 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>UNESCO World Heritage Centre, Makli, Thatta</ref> مڪلي ۽ ٺٽو گڏجي سمن دور جي سياسي طاقت، ثقافتي عظمت ۽ فني مهارت جا نمايان نشان بڻيا. سمن سلطنت جي آخري دور ۾ اندروني سياسي اختلافن ۽ جانشيني جي تڪرارن سبب مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو. جيتوڻيڪ ٺٽو هڪ وڏو ۽ خوشحال شهر هو، پر حڪومت وٽ اهڙي مضبوط فوج موجود نه هئي، جيڪا [[ارغون]] ۽ [[ترخان]] حڪمرانن جي وڌندڙ فوجي دٻاءَ جو مقابلو ڪري سگهي. نتيجي طور ڪيترائي سما امير ۽ حڪمران جنگين ۾ مارجي ويا ۽ آخرڪار [[ڄام فيروز]] جي دور ۾ ٺٽو [[ارغون|ارغونن]] جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان سان سمن حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ارغون دور جو آغاز ٿيو.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia of Islam, "Samma Dynasty"</ref> ==== سمن گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سمن خاندان جا حڪمران (1339ع–1527ع) ! style="background:#99CCFF; width:6%;" | نمبر ! style="background:#99CCFF; width:28%;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF; width:18%;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF; width:48%;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ڄام انڙ]] | 1339ع–1352ع | سمن اقتدار جو باني حڪمران؛ دهلي سلطنت جي اثر کان نجات حاصل ڪري سنڌ ۾ سما حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[ڄام جوڻو]] | 1352ع–1367ع | رياست کي مستحڪم ڪيو ۽ سما اقتدار کي سنڌ جي مختلف علائقن تائين وڌايو. |- | 3 | [[ڄام بابينو]] | 1367ع–1379ع | سمن سلطنت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 4 | [[ڄام تماچي]] | 1379ع–1389ع | سنڌي لوڪ ادب ۾ نوري ڄام تماچي جي داستان سبب مشهور؛ سندس دور کي ثقافتي اهميت حاصل آهي. |- | 5 | [[ڄام صلاح الدين]] | 1389ع–1391ع | مختصر عرصي تائين حڪومت ڪئي ۽ اندروني سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 6 | [[ڄام نظام الدين ڀمڀرو]] | 1391ع–1398ع | سمن سلطنت جي سياسي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 7 | [[ڄام علي شير]] | 1398ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ جانشيني جي تڪرارن واري دور سان لاڳاپيل. |- | 8 | [[ڄام ڪرن]] | 1398ع | مختصر مدت لاءِ اقتدار سنڀاليو؛ سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 9 | [[ڄام فتح خان]] | 1398ع–1414ع | سمن اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪيو ۽ رياست جي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪيو. |- | 10 | [[ڄام جوڻو ٻيون]] | 1414ع–1442ع | ڊگهي حڪمراني دوران سنڌ ۾ سياسي استحڪام برقرار رهيو. |- | 11 | [[ڄام مبارڪ]] | 1442ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو. |- | 12 | [[ڄام سڪندر شاهه]] | 1442ع–1444ع | جانشيني جي دور ۾ اقتدار سنڀاليو. |- | 13 | [[ڄام راءِ ڏنو]] | 1444ع–1453ع | سلطنت جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي کي برقرار رکيو. |- | 14 | [[ڄام سنجر]] | 1453ع–1461ع | ڄام نندي جي اقتدار لاءِ سياسي بنياد فراهم ڪيا. |- | 15 | [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين سمو (ڄام نندو)]] | 1461ع–1508ع | سمن سلطنت جو سڀ کان مشهور ۽ طاقتور حڪمران. سندس دور کي سمن راڄ جو سنهري دور سڏيو وڃي ٿو. [[ٺٽو]] علم، واپار ۽ ثقافت جو وڏو مرڪز بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جي تعميراتي ترقي عروج تي پهتي. |- | 16 | [[ڄام فيروز]] | 1508ع–1527ع | سمن خاندان جو آخري حڪمران. سندس دور ۾ ارغونن سان جنگيون ٿيون ۽ آخرڪار سمن سلطنت جو خاتمو ٿيو. |} سمن خاندان سنڌ جي وچئين دور جي سڀ کان اهم مقامي مسلمان سلطنتن مان هڪ هو، جنهن تقريباً ٻه صديون سنڌ تي حڪومت ڪئي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، علمي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جو عظيم قبرستان هن دور جي فن تعمير ۽ ثقافتي ورثي جي نمايان علامت طور اڄ به موجود آهي. === ارغون ۽ ترخان دور === {{Main|ارغون خاندان|ترخان خاندان}} [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ ارغون ۽ ترخان دور جا مقبرا]] [[سمن خاندان]] جي زوال کان پوءِ سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ تي [[ارغون خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي. 1519ع کان 1521ع جي وچ ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي فوجي مهمون هلائي سمن اقتدار جو خاتمو ڪيو ۽ هيٺين سنڌ تي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Nabi Bakhsh Khan Baloch, ''History of Sindh''</ref> ارغون حڪمران اصل ۾ وچ ايشيا جي ترڪ-مغل نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ [[قنڌار]] مان سنڌ ڏانهن منتقل ٿيا هئا. سندن اقتدار سان سنڌ ۾ هڪ نئين سياسي دور جو آغاز ٿيو، جنهن دوران سنڌ جا لاڳاپا وچ ايشيا، قنڌار ۽ مغل دنيا سان وڌيڪ مضبوط ٿيا. [[شاھ بيگ ارغون]] 1522ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس پٽ [[شاھ حسين ارغون]] اقتدار سنڀاليو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> شاهه حسين کي ارغون دور جو سڀ کان بااثر حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. سندس حڪومت دوران سنڌ ۾ نسبي سياسي استحڪام قائم رهيو ۽ [[ٺٽو]] هڪ اهم تجارتي مرڪز طور ترقي ڪندو رهيو. هن ئي دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهه]] [[همايون]] شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ سنڌ پهتو ۽ ڪجهه عرصو سنڌ جي مختلف علائقن ۾ رهيو. تاريخي ذريعن موجب همايون ۽ شاهه حسين ارغون جي لاڳاپن ۾ سياسي بي اعتمادي موجود رهي، جنهن سبب همايون کي سنڌ ۾ گهڻيون ڏکيائون پيش آيون.<ref>Ghulam Muhammad Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref> شاهه حسين ارغون 1555ع ۾ وفات ڪئي. سندس ڪو سڌو وارث موجود نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس اڪيلو پٽ اڳ ئي وفات ڪري چڪو هو. سندس حڪومت جي آخري دور ۾ سنڌ عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي. [[بکر]] کان [[سيوهڻ]] تائين مٿيون سنڌ [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جي قبضي هيٺ هئي، جڏهن ته هيٺين سنڌ تي شاهه حسين جو سڌو اقتدار برقرار هو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ارغونن کان پوءِ ترخان اقتدار ۾ آيا، جن جي دور ۾ سنڌ ٻن حصن ۾ ورهائجي وئي. هيٺين سنڌ، جنهن جي گادي [[ٺٽو]] هئي، عيسيٰ خان ترخان (1555ع–1566ع) جي حڪمراني هيٺ هئي، جڏهن⁠تہ مٿين سنڌ، جنهن جي گادي [[بکر]] هئي، سلطان محمود خان (1555ع–1574ع) جي قبضي هيٺ هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. سلطان محمود خان، هندستان جي مغل شهنشاهن جي اثر کي متوازن رکڻ لاءِ، [[صفوي سلطنت|ايران جي صفوي بادشاهن]] سان سٺا لاڳاپا قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن قيمتي تحفن سان گڏ ڪيترائي سفارتي وفد ايران ڏانهن موڪليا، ۽ بدلي ۾ کيس پڻ صفوي بادشاهه طرفان قيمتي تحفا حاصل ٿيا.<ref>{{cite book |title=تحفة الڪرام |page=196 }}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> شاهه حسين جي وفات کان پوءِ [[مرزا عيسيٰ ترخان]] اقتدار حاصل ڪيو، جيڪو اڳ ۾ شاهه بيگ ارغون سان گڏ سنڌ آيو هو. جيتوڻيڪ ڪجهه روايتن موجب مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ سنڌ جي ورهاست بابت هڪ سمجھوتو موجود هو، پر شاهه حسين جي وفات کان پوءِ مرزا عيسيٰ سڄي سنڌ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان وقت ملڪ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني پيدا ٿي وئي ۽ مقامي سردارن [[سيوهڻ]] تي قبضو ڪري ورتو. مرزا عيسيٰ فوجي طاقت سان اڳتي وڌي سيوهڻ تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ پوءِ اتر طرف [[بکر]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, Journal of Sindh Historical Society, pp. 71–72</ref> انهيءَ سياسي تڪرار دوران مرزا عيسيٰ ترخان [[پورچوگال]] جي نوآبادياتي قوت کان فوجي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن [[باسين]] (Bassein) ۾ موجود پورچوگالي گورنر ڏانهن سفير موڪلي فوجي امداد گهري ۽ بدلي ۾ مالي معاوضي ۽ واپاري سهولتن جو واعدو ڪيو. پورچوگالي حڪومت [[پيڊرو باريٽو رولن]] (Pedro Barreto Rolim) جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 700 سپاهي موڪليا، جيڪي جهازن ذريعي ٺٽي پهتا.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> بهرحال، ان وقت تائين مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ صلح ٿي چڪي هئي، جنهن سبب پورچوگالي فوج جي ضرورت ختم ٿي وئي. جڏهن پورچوگالي ڪمانڊر پنهنجي مهم جي خرچن جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو ته ٺٽي جي انتظاميا طرفان کيس اطمينان بخش جواب نه مليو. نتيجي طور پورچوگالي فوجن ٺٽي تي حملو ڪيو، جنهن دوران شهر کي وڏي تباهي ۽ نقصان پهتو. هي واقعو سنڌ جي تاريخ ۾ يورپي سامونڊي طاقتن جي ابتدائي فوجي مداخلتن مان هڪ اهم مثال شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> ترخان خاندان بعد ۾ ارغونن جي جانشين طور سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو. ترخان دور ۾ [[ٺٽو]] پنهنجي سياسي ۽ واپاري اهميت برقرار رکي، جڏهن ته [[مڪلي]] ۾ ڪيترائي شاندار مقبرا ۽ يادگار تعمير ڪيا ويا، جيڪي اڄ به سنڌ جي اسلامي فن تعمير جي اهم ترين ورثن مان شمار ٿين ٿا.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Historical Monuments at Makli, Thatta</ref> آخرڪار 1592ع ۾ [[مغل سلطنت]] جي شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جنهن سان ارغون ۽ ترخان دور جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ مغل سلطنت جو صوبو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> ==== ارغون گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون خاندان جا حڪمران، سنڌ ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[شاھ بيگ ارغون]] | 1520ع – 1524ع | [[ٺٽو]] / [[بکر]] | باني حڪمران | [[سما گھراڻو|سمن سلطنت]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز]] کي شڪست ڏئي سنڌ ۾ ارغون اقتدار قائم ڪيو؛ سنڌ ۾ ارغون خاندان جو باني حڪمران شمار ٿئي ٿو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> |- | 2 | [[شاھ حسين ارغون]] | 1524ع – 1554ع | [[ٺٽو]] | آخري ارغون حڪمران | ارغون خاندان جو سڀ کان اهم ۽ ڊگهي عرصي تائين حڪمراني ڪندڙ حڪمران هو. سندس دور ۾ [[همايون]] سنڌ آيو. حڪومت جي آخري مرحلي ۾ سنڌ عملي طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهائجي وئي.<ref>G. M. Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref><ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون دور سان لاڳاپيل اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور جا اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | علائقو ! style="background:#99CCFF;" | ارغون حڪمران سان تعلق ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[فاضل ڪوڪلتاش]] | ارغون امير | مٿيون سنڌ | [[شاھ بيگ ارغون]] جو ويجهو ساٿي | شاهه بيگ ارغون جو اهم فوجي امير ۽ اعتماد وارو ساٿي هو. |- | 2 | [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] | علائقائي حاڪم / امير | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ مٿيون سنڌ | [[فاضل ڪوڪلتاش]] جو پٽ | شاهه حسين ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو عملي حڪمران رهيو؛ بکر ۽ سيوهڻ جي علائقن ۾ سندس اثر نمايان هو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور کان پوءِ ترخان اقتدار جو آغاز ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گهراڻو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[مرزا عيسيٰ ترخان]] | 1554ع – 1567ع | [[ترخان خاندان]] | ارغون اقتدار کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي | [[شاھ حسين ارغون]] جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ ۾ ترخان خاندان جي حڪومت قائم ڪئي.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh</ref> |} جديد تاريخي تحقيق ۽ مستند ماخذن مطابق سنڌ ۾ ارغون خاندان جا اصل خودمختيار حڪمران فقط ٻه هئا: [[شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[شاھ حسين ارغون]]. 1554ع کان پوءِ اقتدار [[ترخان خاندان]] ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کي ڪيترائي مؤرخ ارغون دور جي جانشين شاخ تصور ڪن ٿا، پر سياسي لحاظ کان اهو الڳ حڪمران گهراڻو شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Arghun dynasty</ref><ref>Tarkhan dynasty</ref> ترخانن جي حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو، جڏهن سنڌ [[مغل سلطنت]] جي قبضي ۾ آئي. ترخان خاندان جو آخري حڪمران، [[جاني بيگ ترخان]] (1585ع–1592ع)، مغل درٻار ۾ منصبدار مقرر ٿيو. سندس پٽ [[غازي بيگ ترخان]] [[جهانگير]] جو منظورِ نظر بڻجي ويو ۽ کيس [[قنڌار]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن انهيءَ حيثيت ۾ 1608ع کان 1612ع تائين قنڌار جي حڪومت سنڀالي.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—122 }}</ref> . === مغلن جو دور === {{Main|ٺٽو صوبو|مغل سلطنت}} 1524ع ۾، توڙي جو مغل شهنشاهت جو دارومدار ارغون ۽ ترخان فوجين تي هو، تنهن باوجود سنڌ جي ڪجهه بادشاهن انهن جو استقبال ڪيو. اڳتي ايندڙ وقت ۾ سنڌي مغلن جي اثر هيٺ رهيا. [[فائل:Shah Jahan Mosque Thatta.jpg|thumb|کاٻو|[[شاھجھان مسجد، ٺٽو]]، جيڪا مغل دور جي اهم تعميري يادگارن مان هڪ آهي]] [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|مغل دور ۾ [[مڪلي]] سنڌ جو اهم علمي ۽ ثقافتي مرڪز رهيو]] 1592ع ۾ [[اڪبر اعظم]] جي فوجن ارغون ۽ ترخان حڪمرانن کي شڪست ڏئي سنڌ کي [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ مغلن جي انتظامي نظام جو حصو بڻجي وئي.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> شروعاتي طور سنڌ کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي ماتحت رکيو ويو، پر بعد ۾ [[ٺٽو]] کي مرڪز بڻائي الڳ انتظامي وحدت قائم ڪئي وئي، جيڪا تاريخ ۾ ''ٺٽو صوبو'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref>Thatta Subah, Mughal Province</ref><ref>Irfan Habib, ''Atlas of the Mughal Empire''</ref> مغل دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، بندرگاهي ۽ صنعتي شهرن مان هڪ بڻجي ويو. هتي ڪپڙي جي صنعت، خاص طور سنڌي سوٽي ڪپڙي ۽ ريشمي شين جي پيداوار، وڏي پيماني تي ٿيندي هئي. ٺٽي جا واپاري رابطا [[فارس]]، [[عربستان]]، [[عمان]]، اوڀر آفريقا ۽ يورپي واپاري ڪمپنين سان قائم هئا.<ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref><ref>Thatta, Mughal Trade Networks</ref> مغل دور ۾ سنڌ جي زرعي آمدني، واپاري محصولن ۽ سامونڊي تجارت سلطنت لاءِ اهم اقتصادي حيثيت رکي ٿي. [[شاھجھان]] جي دور ۾ سنڌ خاص ترقي حاصل ڪئي. ٺٽي ۾ شاندار [[شاھجھان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] تعمير ڪئي وئي، جيڪا مغل فن تعمير جو هڪ اهم شاهڪار سمجهي وڃي ٿي.<ref>UNESCO – Shah Jahan Mosque, Thatta</ref><ref>Catherine Asher, ''Architecture of Mughal India''</ref> ان دور ۾ ٺٽو علم، ادب، تصوف ۽ اسلامي تعليم جو پڻ اهم مرڪز بڻيو، جتي ڪيترائي عالم، صوفي ۽ مؤرخ سرگرم رهيا. سترهين صديءَ دوران مغل حڪمرانن سنڌ تي ''صوبيدارن'' يا ''نوابن'' جي ذريعي حڪومت ڪئي. انهن جو بنيادي ڪم انتظامي ڪنٽرول، ماليات جي وصولي، فوجي تحفظ ۽ سامونڊي واپار جي نگراني هو.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Mughals''</ref><ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire''</ref> وقت سان گڏ مغل مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي طاقتور خاندانن، خاص طور [[ڪلھوڙا خاندان]]، جو اثر وڌڻ لڳو. ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين مغل اقتدار عملي طور ڪمزور ٿي ويو ۽ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جهڙن مقامي حڪمرانن سنڌ ۾ خودمختيار اقتدار قائم ڪرڻ شروع ڪيو. آخرڪار 1737ع–1740ع جي وچ ۾ مغل سياسي ڪنٽرول تقريباً ختم ٿي ويو ۽ سنڌ تي [[ڪلھوڙا خاندان]] جي مستقل حڪومت قائم ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== مغل دور جي اهم صوبيدارن ۽ نوابن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ (ٺٽو صوبو) جا اهم مغل صوبيدار / نواب ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | عهدو ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | مغل ماتحت حڪمران | 1592ع–1593ع | مغلن اڳيان شڪست بعد اڪبر اعظم جي ماتحت رهيو؛ ارغون-ترخان اقتدار جي خاتمي ۽ مغل دور جي شروعات سان لاڳاپيل.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 2 | [[مرزا رستم صفوي]] | صوبيدار | 1593ع | سنڌ ۾ مغل انتظامي نظام جي شروعاتي عملدرآمد سان لاڳاپيل پهرين اهم مقررين مان هڪ.<ref>Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 3 | [[امير خان اول]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1629ع–1647ع | [[شاھجھان]] جي دور جو مشهور مغل گورنر؛ سندس دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام ۽ اقتصادي سرگرمين ۾ واڌ ٿي. |- | 4 | [[دولت خان مائي]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1635ع–1640ع | مغل انتظاميا جو اهم امير؛ بعد ۾ قنڌار جو گورنر پڻ مقرر ٿيو. |- | 5 | [[خواجه ڪمگار غيـرت خان]] | صوبيدار | 1640ع–1641ع | شاهجهاني دور ۾ ٺٽي جي انتظامي نگراني سنڀالي.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 6 | [[شاد خان]] | صوبيدار | 1641ع–1642ع | مغل صوبائي انتظام جي تسلسل کي برقرار رکيو.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 7 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | مغل ماتحت نواب / صوبيدار | 1701ع–1719ع | [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ''نواب'' جو لقب حاصل ڪيو؛ بعد ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |} مغل دور ۾ سنڌ کي گهڻو ڪري ''ٺٽو صوبو'' سڏيو ويندو هو. مغلن جي سياسي اقتدار سان گڏ سنڌ ۾ واپار، تعمير، سڪن جي ضرب، بندرگاهي سرگرمين ۽ اسلامي علمي ادارن کي ترقي ملي، جڏهن ته [[ٺٽو]]، [[سيوهڻ]]، [[بکر]] ۽ [[لاھري بندر]] اهم انتظامي ۽ تجارتي مرڪز بڻيا.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Thatta Subah</ref> === ڪلهوڙن جو دور === {{Main|ڪلهوڙا خاندان}} [[فائل:Tomb of Mian Yar Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي مقبري جو منظر]] [[فائل:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جو مقبرو]] مغل سلطنت جي زوال پذير دور ۾ سنڌ اندر مقامي سياسي قوتن جو اثر وڌڻ لڳو ۽ انهيءَ پسمنظر ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] سنڌ جي حڪمران گهراڻي طور اُڀريو. ڪلهوڙن جو تعلق هڪ مذهبي ۽ صوفي روايت سان وابسته خاندان سان هو، جنهن جو سياسي عروج [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ شروع ٿيو. 1701ع ۾ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ميان يار محمد کي ''خدايار خان'' جو لقب ڏنو ويو ۽ کيس مٿئين سنڌ جو انتظام سونپيو ويو، جنهن سان سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي باقاعده شروعات ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>Sarah F. D. Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> ڪلهوڙن تدريجي طور سنڌ جي مختلف علائقن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آندو ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ تقريباً سڄي سنڌ هڪ مرڪزي حڪومت هيٺ متحد ٿي وئي. 1736ع ۾ مغل درٻار عملي طور ڪلهوڙن جي خودمختيار حيثيت کي تسليم ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ هڪ نيم آزاد رياست جي صورت اختيار ڪئي.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> بهرحال، سنڌ کي [[نادر شاھ افشار]] ۽ پوءِ [[احمد شاھ دراني]] جي حملي آورن سان به واسطو پيو، جنهن سبب ڪلهوڙا حڪمرانن کي وقت بوقت فارسي ۽ افغاني بالادستي قبول ڪرڻي پئي.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> [[نادر شاهه افشار]] هندستان تي حملو ڪري [[محمد شاهه مغل]] (1719ع–1748ع) کي شڪست ڏني. شڪست کان پوءِ محمد شاهه، درياءِ اٽڪ جي اولهه وارا پنهنجا علائقا ــ دراجات، شڪارپور، بکر، سيوستان (سيوهڻ)، نصرپور ۽ ٺٽو ــ نادر شاهه جي حوالي ڪري ڇڏيا..<ref name="MubarakAli"></ref> ان کان پوءِ نادر شاهه سنڌ جي ڪلهوڙا حڪمران ميان نور محمد ڪلهوڙي (1719ع–1753ع) کان خراج طلب ڪيو ۽ کيس ڪابل اچي پنهنجي وفاداريءَ جو اظهار ڪرڻ جو حڪم ڏنو. جڏهن ميان نور محمد ان حڪم جي تعميل نه ڪئي ته نادر شاهه 1740ع ۾ سنڌ تي ڪاهه ڪئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ميان نور محمد عمرڪوٽ جي قلعي ۾ پناهه ورتي، پر نادر شاهه سندس پٺيان عمرڪوٽ پهچي قلعي جو گهيرو ڪري ڇڏيو. جڏهن ميان نور محمد کي بچاءَ جي ڪا اميد نه رهي ته هن هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. هن نادر شاهه کي هڪ ڪروڙ رپيا، قيمتي تحفا ۽ ساليانو ويهه لک رپيا خراج ڏيڻ جو واعدو ڪيو. ان کان علاوه ميان نور محمد جا ٽي پٽ يرغمال طور نادر شاهه جي حوالي ڪيا ويا.<ref name="MubarakAli"></ref> نادر شاهه سنڌ کي وڌيڪ ڪمزور ڪرڻ لاءِ ان کي ٽن حصن ۾ ورهائي ڇڏيو. سبي قلات جي حڪمران محبت خان بروهي کي ڏني وئي، شڪارپور صادق محمد خان دائودپوٽي جي حوالي ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ باقي سنڌ ميان نور محمد ڪلهوڙي وٽ رهي<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح نادر شاهه جي حملي کان پوءِ سنڌ کي تمام وڏو نقصان پهتو. هن سنڌ جو گڏ ٿيل خزانو کڻي ويو ۽ ملڪ کي سياسي ۽ مالي طور ڪمزور ڪري ڇڏيو<ref name="MubarakAli"></ref>. 1747ع ۾ نادر شاهه قتل ٿي ويو ۽ [[احمد شاهه ابدالي|احمد شاهه دراني]] افغانستان ۽ هندستان ۾ سندس قبضي هيٺ آيل علائقن جو وارث بڻيو. 1753ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] (احمد شاهه ابدالي) سنڌ تي ان بهاني سان ڪاهه ڪئي ته مقرر ڪيل خراج ادا نه ڪيو ويو هو. سنڌ جو حڪمران، جيڪو پاڻ کي ملڪ جي دفاع لاءِ ڪمزور محسوس ڪري رهيو هو، ديوان گدومل جي سربراهيءَ ۾ هڪ سفارتي وفد احمد شاهه وٽ موڪليو<ref name="MubarakAli"></ref>. گدومل افغان بادشاهه سان ڳالهيون ڪري اهو واعدو ڪيو ته سنڌ طرفان خراج باقاعدي ادا ڪيو ويندو. بهرحال، معلوم ائين ٿئي ٿو ته اهو خراج نه ته مڪمل طور ادا ڪيو ويو ۽ نه ئي مقرر وقت تي ادا ڪيو ويندو رهيو<ref name="MubarakAli"></ref>. [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] (1757ع–1772ع) کي عام طور ڪلهوڙا خاندان جو سڀ کان طاقتور ۽ ڪامياب حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. هن سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ڪيو، فوجي نظام کي منظم ڪيو ۽ 1768ع ڌاري [[حيدرآباد]] شهر جو بنياد رکيو، جيڪو بعد ۾ سنڌ جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> سندس دور ۾ سنڌ جي سرحدن، واپار، آبپاشي نظام ۽ ثقافتي سرگرمين کي به ترقي حاصل ٿي. ڪلهوڙا دور ۾ [[سنڌي ٻولي]]، تصوف، شاعري ۽ فن تعمير کي خاص هٿي ملي، ۽ [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي]] جهڙيون عظيم شخصيتون انهيءَ دور سان وابسته آهن.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> ارڙهين صديءَ جي آخري حصي ۾ ڪلهوڙا حڪومت اندروني سياسي تڪرارن، دراني مداخلتن ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] سردارن جي وڌندڙ طاقت سبب ڪمزور ٿيڻ لڳي. آخرڪار 1783ع ۾ [[هلاني جي جنگ]] ۾ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني جو آغاز ٿيو ۽ ڪلهوڙا سياسي اقتدار جو خاتمو ٿي ويو.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== ڪلهوڙا خاندان جي حڪمرانن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪلهوڙا خاندان جا حڪمران (1701ع–1783ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | 1701ع – 1719ع | [[خداآباد]] | ڪلهوڙا اقتدار جو باني حڪمران؛ مغلن طرفان ''خدايار خان'' جو لقب حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪومت جا بنياد وڌا.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref> |- | 2 | [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] | 1719ع – 1753ع | [[خداآباد]] | سنڌ کي وڏي حد تائين متحد ڪيو؛ 1736ع ۾ مغل درٻار طرفان خودمختيار حيثيت تسليم ڪئي وئي.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 3 | [[ميان مرادياب ڪلهوڙو]] | 1753ع – 1757ع | [[خداآباد]] | نور محمد جو پٽ؛ اندروني اختلافن سبب اقتدار وڃائي ويٺو.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 4 | [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] | 1757ع – 1772ع | [[خداآباد]] / [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙن جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ [[حيدرآباد]] جو بنياد وڌو ۽ سنڌ ۾ استحڪام آندو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref> |- | 5 | [[ميان سرفراز ڪلهوڙو]] | 1772ع – 1775ع | [[حيدرآباد]] | غلام شاھ جو جانشين؛ سندس دور ۾ ٽالپرن جو سياسي اثر وڌڻ لڳو.<ref>Mian Sarfraz Kalhoro</ref> |- | 6 | [[ميان غلام نبي ڪلهوڙو]] | 1775ع – 1776ع | [[حيدرآباد]] | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ اندروني سياسي بحرانن جو شڪار ٿيو.<ref>Tomb of Mian Ghulam Nabi Kalhoro</ref> |- | 7 | [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] | 1776ع – 1783ع | [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙا خاندان جو آخري مؤثر حڪمران؛ [[هلاني جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ اقتدار ختم ٿي ويو.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> |} ==== تاريخي اهميت ==== ڪلهوڙا دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي مسلم حڪمراني، سياسي اتحاد، آبپاشي نظام جي توسيع، سنڌي ثقافت جي واڌ ويجهه ۽ شهري ترقيءَ جي لحاظ کان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. [[خدا آباد]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙا شهر ڪلهوڙن جي دور ۾ سياسي مرڪزن طور اُڀريا، جڏهن ته سنڌي ادب، تصوف ۽ فن تعمير کي به غيرمعمولي فروغ حاصل ٿيو. ڪيترائي مؤرخ ڪلهوڙا دور کي مغل اقتدار ۽ ٽالپر حڪمراني جي وچ واري عبوري پر اهم قومي دور طور بيان ڪن ٿا.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> ڪلهوڙا حڪمرانن جي اها پاليسي، جنهن تحت هو افغان درٻار جي تابعداري قبول ڪندا رهيا ۽ پرڏيهي حملي آورن جي مقابلي ۾ ملڪ جو دفاع ڪرڻ کان پاسو ڪندا رهيا، واضح طور تي ڪلهوڙا خاندان جي اندروني ڪمزوريءَ کي ظاهر ڪري ٿي. هي خاندان عوامي حمايت جي بنياد تي اقتدار ۾ نه آيو هو، بلڪه ان جي حڪومت يا ته [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهن]] جي سرپرستيءَ تي يا [[دراني سلطنت|افغان بادشاهن]] جي مهربانيءَ تي قائم رهي. بار بار ٿيندڙ ذلت ۽ سياسي تذليل جي باوجود ڪلهوڙن نه پنهنجي وسيلن کي منظم ڪرڻ جي سنجيده ڪوشش ڪئي، نه ئي اهڙي فوج تيار ڪئي جيڪا پرڏيهي بالادستيءَ جي خلاف مؤثر مزاحمت ڪري سگهي. بعد ۾ ٽالپرن به گهڻي حد تائين ساڳي مفاهمتي ۽ تابعداريءَ واري پاليسي ورثي ۾ حاصل ڪئي<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—124 }}</ref> . === ٽالپر دور === {{Main|ٽالپر دور}} [[فائل:PK Hyderabad asv2020-02 img03 Talpur Tombs.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ٽالپر ميرن جا مقبرا]]، [[حيدرآباد]]]] [[فائل:Faiz Mahal Khairpur Miras.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[فيض محل]]، [[خيرپور]] ۾ واقع ٽالپر دور جو شاهي محلات]] 1783ع ۾ [[هالاڻي جي جنگ]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان]] [[ڪلهوڙا خاندان]] کي شڪست ڏئي سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو. ٽالپرن جو تعلق [[بلوچ]] قبيلائي پسمنظر سان هو، ۽ سندن مختلف شاخون اڳ ئي سنڌ ۾ آباد ٿي چڪيون هيون. ڪلهوڙا دور ۾ ٽالپر سردار فوجي ۽ انتظامي عهدن تي فائز رهيا، پر [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] ۽ ٽالپر سردارن جي وچ ۾ وڌندڙ تڪرارن، خاص طور [[مير بهرام خان ٽالپر]] ۽ سندس پٽ [[مير صوبدار خان]] جي قتل، سياسي صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ٽالپر قوتن کي منظم ڪري ڪلهوڙا اقتدار جو خاتمو آندو ۽ سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ٽالپرن سنڌ کي مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايو. [[حيدرآباد]] ۾ شاهداداڻي شاخ، [[خيرپور]] ۾ سهراباڻي شاخ، ۽ [[ميرپورخاص]] ۾ ماڻڪاڻي شاخ حڪمران بڻيون. باوجود ان جي، حيدرآباد وارا مير سياسي طور سڀ کان وڌيڪ طاقتور سمجهيا ويندا هئا. مير فتح علي خان پنهنجي ڀائرن [[مير غلام علي خان]]، [[مير ڪرم علي خان]] ۽ [[مير مراد علي خان]] سان گڏيل حڪمراني جو هڪ منفرد نظام قائم ڪيو، جنهن سبب اهي “'''چار يار'''” يا “'''چهارياري'''” جي نالي سان مشهور ٿيا.<ref>Mir Fateh Ali Khan Talpur</ref><ref>Mir Karam Ali Khan Talpur's Tomb Complex Hyderabad</ref> سنڌ تي پوندڙ سخت ترين آفتن مان هڪ مدد خان جو حملو هو، جيڪو آخري ڪلهوڙا حڪمران [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] (وفات 1805ع) جي ٽالپرن خلاف دعويٰ جي حمايت لاءِ آيو هو. هن بي رحميءَ سان سنڌ ۾ قتلِ عام ۽ ڦرلٽ ڪئي. سندس ظلم ۽ بربريت جا اثر ايترا گهرا هئا جو اڄ تائين سنڌي لوڪ روايتن ۽ لوڪ گيتن ۾ سندس ظلم جي ياد باقي آهي<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—124, 125 }}</ref>. افغانستان کان ايندڙ آخري وڏي آفت [[شاهه شجاع دراني]] جي صورت ۾ ظاهر ٿي، جيڪو 1803ع ۾ شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو. هن [[شڪارپور]] ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي وڃايل تخت جي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ تياريون شروع ڪيون. شڪارپور ۾ سندس قيام شهر واسين لاءِ نهايت نقصانڪار ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لالچ ۽ عياشيءَ سبب مقامي ماڻهن کي وڏيون تڪليفون برداشت ڪرڻيون پيون.<ref name="MubarakAli"></ref>. سنڌ جي ميرن افغانستان جي ان وقت جي حڪمران سردار اعظم خان سان هڪ معاهدو ڪيو ته شاهه شجاع کي سنڌ مان نيڪالي ڏني وڃي. 1820ع–1821ع ۾ اعظم خان سنڌ ۾ آيو ۽ سنڌ جي ميرن کان رهيل خراج جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو. اها رقم ايتري وڏي هئي جو مير ان جي ادائيگي نه ڪري سگهيا، تنهن ڪري هڪ نئين معاهدي تحت [[شڪارپور]] جو شهر افغان حڪمران جي حوالي ڪيو ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. شاهه شجاع پنجاب ڏانهن ڀڄي ويو، پر 1832ع–1833ع ۾ هو ٻيهر انگريزن جي مدد سان واپس آيو، جيڪي کيس ٻيهر افغانستان جي تخت تي ويهارڻ ۾ دلچسپي رکندا هئا. انگريزن سنڌ جي ميرن تي دٻاءُ وڌو ته هو شاهه شجاع جي رهيل خراج جي رقم ادا ڪن ته جيئن سندس فوجي مهم جا خرچ پورا ٿي سگهن<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح سنڌ جي سرزمين تي انگريزن جي مداخلت سان افغانستان ۽ سنڌ جي پراڻن سياسي لاڳاپن جو خاتمو ٿيو، ۽ آخرڪار سنڌ برطانوي اقتدار جو شڪار بڻجي وئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ٽالپر دور ۾ سنڌ جي واپار، سفارتڪاري ۽ بين الاقوامي لاڳاپن ۾ نئون مرحلو شروع ٿيو. 1808ع، 1809ع ۽ 1820ع دوران [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا سفارتي مشن سنڌ آيا، جن جو مقصد واپاري لاڳاپن جي بحالي ۽ افغانستان، ايران ۽ فرانس جي سياسي اثرن کي روڪڻ هو.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> ميرن ۽ برطانوي حڪومت جي وچ ۾ ڪيترائي معاهدا ٿيا، پر وقت سان گڏ برطانوي مداخلت وڌندي وئي. آخرڪار 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] ۾ [[چارلس نيپيئر]] جي اڳواڻي هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ کي برطانوي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ٽالپر دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي حڪمراني، فوجي تنظيم، سفارتي لاڳاپن، فن تعمير ۽ ثقافتي سرپرستي جي لحاظ کان اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ [[حيدرآباد]]، [[خيرپور]] ۽ [[ميرپورخاص]] سياسي مرڪزن طور ترقي ڪئي، جڏهن ته ڪيترائي مقبرا، قلعا ۽ محلات پڻ تعمير ڪيا ويا، جن مان [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[فيض محل]] ۽ [[ٽالپر ميرن جا مقبرا]] نمايان آهن. ==== حيدرآباد جي ٽالپر ميرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | حيدرآباد جي شاهداداڻي ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير فتح علي خان ٽالپر]] | 1783ع – 1801ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر خاندان جو باني حڪمران؛ ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي سنڌ تي اقتدار قائم ڪيو. |- | 2 | [[مير غلام علي خان ٽالپر]] | 1801ع – 1811ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سفارتي لاڳاپن جي شروعات سندس دور ۾ ٿي.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> |- | 3 | [[مير ڪرم علي خان ٽالپر]] | 1811ع – 1828ع | [[حيدرآباد]] | ادب، شاعري ۽ ثقافتي سرگرمين جي سرپرستي ڪئي. |- | 4 | [[مير مراد علي خان ٽالپر]] | 1828ع – 1833ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر حڪمراني جي گڏيل نظام کي جاري رکيو. |- | 5 | [[مير نور محمد خان ٽالپر]] | 1833ع – 1840ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سياسي اثر جي وڌندڙ دور ۾ حڪمران رهيو. |- | 6 | [[مير نصير خان ٽالپر]] | 1840ع – 1843ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپرن جو آخري حيدرآبادي حڪمران؛ 1843ع ۾ برطانوي فتح کان پوءِ اقتدار ختم ٿيو. |} ==== خيرپور جي سهراباڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-size:120%; font-weight:bold;" | خيرپور رياست جي سهراباڻي ٽالپر حڪمرانن جي فهرست (1783ع–1947ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير سهراب خان ٽالپر]] | 1783ع – 1830ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست ۽ سهراباڻي ٽالپر شاخ جو باني حڪمران. مٿئين سنڌ ۾ ٽالپر اقتدار کي منظم ڪيو. |- | 2 | [[مير رستم علي خان ٽالپر]] | 1830ع – 1842ع | [[خيرپور]] | مير سهراب خان جو جانشين. سندس دور ۾ برطانوي اثر وڌڻ لڳو ۽ اندروني جانشيني جا تڪرار پيدا ٿيا. |- | 3 | [[مير علي مراد خان ٽالپر]] | 1842ع – 1894ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو سڀ کان مشهور مير. برطانوي حڪومت سان معاهدا ڪيا؛ 1857ع جي بغاوت دوران برطانوي حڪومت جي مدد ڪئي. |- | 4 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر]] | 1894ع – 1909ع | [[خيرپور]] | مير علي مراد خان جو جانشين. سندس دور ۾ خيرپور رياست ۾ انتظامي سڌارا جاري رهيا. |- | 5 | [[مير امام بخش خان ٽالپر]] | 1909ع – 1921ع | [[خيرپور]] | تعليم جي واڌاري لاءِ مشهور. سندس دور ۾ رياست اندر ڪيترائي تعليمي ادارا قائم ٿيا. |- | 6 | [[مير علي نواز خان ٽالپر]] | 1921ع – 1935ع | [[خيرپور]] | جديد انتظامي ۽ ترقياتي منصوبن کي هٿي ڏني. خيرپور رياست جي سياسي حيثيت کي مستحڪم رکيو. |- | 7 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر ٻيون]] | 1935ع – 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو حڪمران رهيو، پر صحت جي مسئلن سبب حڪومت گهڻو ڪري ريجنسي ڪائونسل وسيلي هلندي رهي. |- | 8 | [[مير جارج علي مراد خان ٽالپر]] | 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست جو آخري خودمختيار مير. سندس دور ۾ خيرپور 3 آڪٽوبر 1947ع تي [[پاڪستان]] سان الحاق ڪيو. |} خيرپور رياست 1783ع ۾ قائم ٿي ۽ 1843ع ۾ سنڌ جي ٻين ٽالپر رياستن جي برطانوي فتح باوجود پنهنجي نيم خودمختيار حيثيت برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهي. 3 آڪٽوبر 1947ع تي خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو، جڏهن ته 1955ع ۾ ون يونٽ نظام تحت ان جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪئي وئي. ==== ميرپورخاص جي ماڻڪاڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ميرپورخاص جا ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم نوٽ |- | 1 | [[مير ٺارو خان ٽالپر]] | 1783ع – 1806ع | [[ميرپورخاص]] | ماڻڪاڻي شاخ جو باني حڪمران.<ref>List of monarchs of Sindh</ref> |- | 2 | [[مير علي مراد ٽالپر]] | 1806ع – 1829ع | [[ميرپورخاص]] | [[ميرپورخاص]] شهر کي ترقي ڏني.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |- | 3 | [[مير شير محمد خان ٽالپر]] | 1829ع – 1843ع | [[ميرپورخاص]] | “'''شيرِ سنڌ'''” جي لقب سان مشهور؛ برطانوي فوجن خلاف مزاحمت جاري رکي.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |} === برٽش دور === '''پاڪستان ٺاهڻ ۾ سنڌ جو ڪردار:'''سنڌ جي مسلمان ليڊرن جي ڪوشش سان اپريل يا مئي 1938ع ۾ سنڌ جي صوبائي مسلم ليگ جو قيام عمل ۾ آيو. 10، 11 ۽ 12 آڪٽوبر 1938ع تي سنڌ مسلم ليگ پاران، ڪراچيءَ ۾ مسلم ليگ جي هڪ وڏي ڪانفرنس سڏائي ويئي، جنهن جي صدارت قائداعظم مرحوم ڪئي. هن ڪانفرس جي موقعي تي گڏيل هندستان جي سمورن مسلم ليڊرن شرڪت ڪئي. ان ڪانفرنس کي پوءِ ”ڪراچي ڪانفرنس“ جي نالي سان سڏيو ويو. ڪانفرنس ۾ [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] مرحوم ٺهراءُ پيش ڪيو، جنهن ۾ واضح طور مطالبو ڪيو ويو، ته جن صوبن ۾ مسلمانن جي اڪثريت آهي، اتي مسلمانن جي حڪومت بنائي وڃي، ته جيئن ٻئي قومون جدا جدا ۽ آزاد آزاد حڪومتون قائم ڪري سگهن. ان موقعي تي قائداعظم مرحوم تقرير ڪندي چيو: ”مون کي يقين آهي، ته سنڌ جو صوبو، [[هندستان]] جي مسلمانن لاءِ هڪ نمونو ٿيندو، ڇاڪاڻ ته هتي جي مسلمانن وڏي بيداري جو ثبوت ڏنو آهي.“ ان کان پوءِ سنڌ جي مسلمانن پاڪستان جي تحريڪ ۾ وڏي جوش، جذبي ۽ ولولي سان حصو ورتو. سڄي هندستان ۾ پهريون ڀيرو [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائيءَ اسيمبلي]]ءَ سن 1943ع ۾ پاڪستان جي قيام جي ٺهراءُ پاس ڪيو، جيڪو محترم. [[جي ايم سيد|جي ايم.سيد]] پيس ڪيو. ٻئي ڪنهن به صوبي جي اسيمبليءَ اهڙو ٺهراءُ نه اڳ ئي پاس ڪيو هو، ۽ نه پوءِ ئي ڪا اسيمبلي پاس ڪري سگهي.<ref>آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌي شاعري ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛آڪٽوبر نومبر، ڊسمبر 1985ع</ref> === برطانوي دور === {{Main|سنڌ تي برطانوي راڄ}} 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جنرل [[سر چارلس نيپئر]] جي قيادت هيٺ، [[ٽالپر دور|ٽالپر حڪومت]] کي شڪست ڏئي سنڌ تي قبضو ڪيو.<ref>Charles Napier, ''Conquest of Sindh''</ref><ref>A. W. Hughes, ''A Gazetteer of the Province of Sind''</ref> قبضي کان پوءِ سنڌ کي برطانوي انتظام هيٺ آندو ويو ۽ شروعاتي طور الڳ انتظامي يونٽ طور هلايو ويو، پر 1847ع ۾ ان کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] ۾ ضم ڪيو ويو. ايندڙ لڳ ڀڳ نو ڏهاڪن تائين سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي. هن دور ۾ ريلوي، آبپاشي، بندرگاهن، عدالتي نظام ۽ جديد بيوروڪريسي جو بنياد وڌو ويو، پر ساڳئي وقت نوآبادياتي مالياتي پاليسين ۽ زمينداري ڍانچي سبب مقامي آباديءَ کي مختلف معاشي ۽ سياسي مسئلن کي به منهن ڏيڻو پيو.<ref>Sarah Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> سنڌ جي مسلمان، هندو، واپاري ۽ زميندار حلقن طرفان ڊگهي سياسي جدوجهد کان پوءِ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري 1 اپريل 1936ع تي هڪ الڳ صوبو بڻايو ويو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> ==== بمبئي پريزيڊنسي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جا انتظامي مرحلا |- ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | انتظامي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | 1843ع – 1847ع | برطانوي فوجي ۽ ڪمشنري انتظام | سنڌ تي قبضي کان پوءِ سر چارلس نيپئر جي سربراهي ۾ الڳ انتظامي يونٽ طور حڪومت ڪئي وئي. |- | 1847ع – 1936ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] | سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي ۽ بمبئي جي گورنرن جي ماتحت انتظام هلندو رهيو. |- | 1936ع – 1947ع | الڳ صوبو | [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي الڳ صوبو بڻايو ويو. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي دوران گورنر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل برطانوي منتظم ۽ گورنر (1843ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دور (مدت) ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ لاءِ مختصر ڪردار |- | 1 | [[چارلس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | سنڌ جو فوجي ۽ سول منتظم | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ تي برطانوي قبضو مستحڪم ڪيو؛ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو ۽ جديد نوآبادياتي انتظام جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[سر جارج آرٿر]] | 1847ع – 1852ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو گورنر | سنڌ جي برطانوي انتظام کي بمبئي پريزيڊنسي جي نظام سان وڌيڪ مربوط ڪيو. |- | 3 | [[لارڊ ايلفنسٽن]] | 1853ع – 1860ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | عدالتي، مالي ۽ روينيو سڌارن وسيلي سنڌ کي نوآبادياتي انتظامي ڍانچي سان وڌيڪ ڳنڍيو. |- | 4 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | سنڌ جو ڪمشنر | سنڌ ۾ ريلوي، ٽيليگراف، تعليم ۽ جديد شهري انتظام جي شروعات ڪندڙ اهم برطانوي منتظم. |- | 5 | [[سر سيمور فٽزجيرالڊ]] | 1867ع – 1872ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | انتظامي توسيع ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪيو. |- | 6 | [[سر رچرڊ ٽيمپل]] | 1877ع – 1880ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | ڏڪار جي دور ۾ امدادي ۽ مالياتي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 7 | [[لارڊ ري]] | 1885ع – 1890ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | تعليم، مڪاني خوداختياري ۽ ميونسپل ادارن جي ترقيءَ جي حمايت ڪئي. |- | 8 | [[لارڊ ليمينگٽن]] | 1903ع – 1907ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | قانوني ۽ ميونسپل ادارن جي واڌ ويجهه لاءِ قدم کنيا. |- | 9 | [[سر جارج لائيڊ]] | 1918ع – 1923ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | پهرين عالمي جنگ کان پوءِ سياسي تحريڪن ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪئي. |- | 10 | [[سر فريڊرڪ سائيڪس]] | 1928ع – 1933ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | سنڌ جي علحده صوبي واري مطالبي تي ٿيندڙ آئيني بحثن دوران انتظام سنڀاليو. |- | 11 | [[سر ليزلي ولسن]] | 1923ع – 1928ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | آئيني سڌارن ۽ سنڌ جي سياسي تحريڪن واري دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 12 | [[سر جان بيومونٽ]] | 1933ع – 1936ع | بمبئي هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس / عبوري انتظامي ڪردار | سنڌ جي بمبئي کان علحدگي واري آئيني عمل سان لاڳاپيل دور ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي ۾ شموليت بعد سنڌ جا ڪمشنر ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي ڪمشنر (1843ع–1936ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ خدمت ! style="background:#99CCFF;" | عهدي جي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | پهريون ڪمشنر | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ ۾ برطانوي انتظام جو بنياد وڌو، فوجي ۽ سول حڪومت کي منظم ڪيو ۽ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو. |- | 2 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | ڪمشنر | سنڌ جي جديد انتظامي ڍانچي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو؛ رستن، تعليم، ميونسپل ادارن، مواصلات ۽ واپار جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. |- | 3 | [[وليم لوئس ميري ويدر]] | 1860ع – 1867ع | ڪمشنر | ڪراچي جي بندرگاهه جي ترقي، سرحدي امن امان ۽ مواصلاتي نظام جي بهتري لاءِ ڪم ڪيو. |- | 4 | [[سر وليم ميري ويدر]] | 1867ع – 1877ع | ڪمشنر | ريلوي، واپار ۽ انتظامي ادارن جي توسيع سان سنڌ جي معاشي ترقيءَ ۾ حصو ورتو. |- | 5 | [[سر جيمس فرگوسن]] | 1877ع – 1880ع | ڪمشنر | زمينداري ۽ روينيو نظام ۾ سڌارا آندا ۽ آبپاشي منصوبن کي هٿي ڏني. |- | 6 | [[جيمس گائلز]] | 1880ع – 1887ع | ڪمشنر | شهري انتظام، ميونسپل ادارن ۽ مقامي حڪومتن جي ڪارڪردگي کي مضبوط ڪيو. |- | 7 | [[چارلس پرچاس]] | 1887ع – 1891ع | ڪمشنر | واپار، مواصلات ۽ بندرگاهي سرگرمين جي واڌاري تي ڌيان ڏنو. |- | 8 | [[اي. ڊبليو. هيوز]] | 1891ع – 1897ع | ڪمشنر | زرعي ترقي، آبپاشي ۽ سنڌ بابت تاريخي ۽ انتظامي مطالعي ۾ نمايان خدمتون سرانجام ڏنيون. |- | 9 | [[ايڇ. ايم. جيمس]] | 1897ع – 1901ع | ڪمشنر | روينيو رڪارڊ، زمينن جي سروي ۽ مردم شماريءَ جي عمل کي وڌيڪ منظم بڻايو. |- | 10 | [[اي. ايڇ. ايس. ڪيلي]] | 1901ع – 1906ع | ڪمشنر | تعليم، مقامي ادارن ۽ انتظامي رابطن جي توسيع لاءِ قدم کنيا. |- | 11 | [[سي. اي. فيرگوسن]] | 1906ع – 1911ع | ڪمشنر | سياسي بيداريءَ جي شروعاتي دور ۾ انتظامي استحڪام برقرار رکيو. |- | 12 | [[ايڇ. اي. ايل. هيلي]] | 1911ع – 1916ع | ڪمشنر | پهرين عالمي جنگ دوران سنڌ جي سول انتظام ۽ امن امان جي نگراني ڪئي. |- | 13 | [[اي. ڊبليو. پي. ڪيري]] | 1916ع – 1921ع | ڪمشنر | خلافت تحريڪ ۽ ٻين سياسي تحريڪن واري دور ۾ انتظامي ذميواريون سنڀاليون. |- | 14 | [[ايڇ. ٽي. سورلي]] | 1921ع – 1925ع | ڪمشنر | مقامي نمائندگي، تعليمي ترقي ۽ سياسي سڌارن جي دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 15 | [[اي. ايل. ايڇ. ايٽڪن]] | 1925ع – 1930ع | ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي کان علحدگيءَ بابت آئيني بحثن واري مرحلي ۾ انتظامي ذميواريون نڀايون. |- | 16 | [[ايڇ. ٽي. ليمبرٽ]] | 1930ع – 1936ع | آخري ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان علحدگي ۽ 1 اپريل 1936ع تي الڳ صوبي جي قيام تائين انتظام سنڀاليو. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪمشنر دور جون اهم خصوصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ترقيون |- | انتظام | جديد ضلعي، روينيو ۽ عدالتي نظام جو قيام |- | آمدورفت | ريلوي، سڙڪن ۽ ڪراچي بندرگاهه جي توسيع |- | آبپاشي | ڪئنالن ۽ زرعي آبادڪاريءَ جي منصوبن جي شروعات |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ تعليمي ادارن جو قيام |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي شعور ۽ آئيني جدوجهد |} 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ جو انتظام بنيادي طور "ڪمشنر سنڌ" جي عهدي هيٺ هلندو رهيو،م ۽ سندن آفيس ڪراچيءَ ۾ ھئي. جڏهن ته بمبئي پريزيڊنسي جا گورنر سڄي پريزيڊنسي (جنھن ۾ بمبئي ، گجرات ۽ سنڌ جا علائقا شامل ھيا) جا اعليٰ انتظامي سربراهه هوندا هئا ۽ انھن جي آفيس بمبئي شھر ۾ واقع ھئي. ==== سنڌ جي الڳ صوبي جا برطانوي گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي گورنر (1936ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[سر لينسلٽ گراهم]] | 1936ع – 1941ع | سنڌ جو پهريون گورنر؛ الڳ صوبي جي انتظامي ڍانچي ۽ صوبائي اسيمبلي جي قيام جي نگراني ڪئي. |- | 2 | [[سر هيو ڊائو]] | 1941ع – 1946ع | ٻي عالمي جنگ دوران سنڌ جو انتظام سنڀاليو؛ جنگي ۽ معاشي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 3 | [[سر فرانسس موڊي]] | 1946ع – 14 آگسٽ 1947ع | برطانوي دور جو آخري گورنر؛ پاڪستان جي قيام تائين سنڌ جي انتظام جو ذميوار رهيو. |} ==== برطانوي دور جون نمايان خاصيتون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور ۾ سنڌ ۾ اهم تبديليون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اهم ترقيون |- | آمدورفت | ريلوي لائينن، سڙڪن ۽ بندرگاهن جي تعمير |- | آبپاشي | [[سکر بئراج]] سميت جديد آبپاشي منصوبن جو آغاز |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ سرڪاري تعليمي نظام جو قيام |- | انتظام | جديد عدالتي، روينيو ۽ سول سروس نظام جو نفاذ |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي تحريڪ ۽ 1936ع ۾ صوبائي حيثيت جو حصول |} === برطانوي دور جي وزيراعظمن (پريميئرن) جي فهرست === 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي، تنهن ڪري ان عرصي دوران سنڌ ۾ وزيراعظم (Premier) يا وزيراعليٰ (Chief Minister) جو ڪو الڳ عهدو موجود نه هو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935]] تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿيڻ کان پوءِ 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو چونڊيل وزارت قائم ٿي، جنهن جي سربراهه کي ''پريميئر آف سنڌ'' چيو ويندو هو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي سنڌ جا پريميئر (1937ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | سياسي وابستگي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[الله بخش سومرو]] | 1 اپريل 1937ع – 18 اپريل 1938ع | [[سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي]] | سنڌ جي پهرين چونڊيل وزارت جو سربراهه. صوبائي خودمختياري جي شروعاتي مرحلي ۾ انتظامي ڍانچي کي مستحڪم بڻايو ۽ بين المذاهب هم آهنگيءَ کي فروغ ڏنو. |- | 2 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 18 اپريل 1938ع – 23 مارچ 1940ع | آزاد اتحاد / بعد ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[الله بخش سومرو]] | 23 مارچ 1940ع – 14 آڪٽوبر 1942ع | آزاد اتحاد | برطانوي پاليسين تي تنقيد ڪئي؛ هندستان جي ورهاڱي ۽ فرقيواريت جي مخالفت ڪئي؛ آخرڪار گورنر طرفان برطرف ڪيو ويو. |- | 4 | [[علي محمد راشد]] | 14 آڪٽوبر 1942ع – 7 جنوري 1944ع | مسلم ليگ حامي اتحاد | ٻي عالمي جنگ جي دور ۾ سنڌ جو انتظام سنڀاليو ۽ سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 7 جنوري 1944ع – 26 اپريل 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | [[پاڪستان تحريڪ]] دوران مسلم ليگ جي سياسي اثر کي مضبوط ڪيو ۽ سنڌ اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حمايت واري قرارداد جي حمايت ڪئي. |- | 6 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 26 اپريل 1947ع – 14 آگسٽ 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | برطانوي دور جو آخري پريميئر؛ پاڪستان جي قيام کان اڳ انتظامي منتقلي ۽ نئين رياستي ڍانچي جي تيارين جي نگراني ڪئي. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جي سنڌي وزارتن جون نمايان خاصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان پيش رفت |- | صوبائي خودمختياري | 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو ذميوار ۽ چونڊيل حڪومت جو قيام |- | قانون سازي | سنڌ اسيمبليءَ وسيلي مقامي قانون سازي ۽ انتظامي پاليسين جي شروعات |- | سياست | مسلم ليگ، سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي ۽ آزاد گروپن جي وچ ۾ سياسي مقابلو |- | پاڪستان تحريڪ | سنڌ اسيمبلي هندستان جي پهرين صوبائي اسيمبلي هئي جنهن پاڪستان جي حمايت ۾ قرارداد منظور ڪئي |- | انتظام | بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور مستقل انتظامي ادارن جي ترقي |} 1937ع کان 1947ع تائين سنڌ جي حڪومت جي سربراهه لاءِ سرڪاري اصطلاح ''پرميئر آف سنڌ'' (پريميئر آف سنڌ) استعمال ٿيندو هو. "وزيراعليٰ" (چيف منسٽر) جو اصطلاح پاڪستان جي قيام کان پوءِ وڌيڪ عام ٿيو. ===پاڪستان جي قيام بعد=== ====ون يونٽ کان اڳ جو دؤر==== ==== ون يونٽ وارو دور==== ==== ون يونٽ کان پوء وارو دور==== ====1988ع کان پوءِ جو نئون دؤر==== == سنڌ جي جاگرافي، آبھوا ۽ قدرتي وسيلا== {{Main|سنڌ جي جاگرافي}} ===جاگرافي=== [[فائل:Sindh 2.jpg|220px|thumb|کاٻو|سنڌ]] سنڌ پاڪستان جي چئن صوبن مان رقبي جي لحاظ کان ٽيون وڏو صوبو آهي، جنهن جو ڪل رقبو لڳ ڀڳ 54,407.2 چورس ميل آهي. هي صوبو هيٺين سنڌو طاس (لوئر انڊس بيسن) جو اهم حصو آهي ۽ جغرافيائي طور 23°40′ کان 28°30′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 66°40′ کان 71°05′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. سنڌ اتر کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 540 ڪلوميٽر ڊگهي ۽ اوڀر کان اولهه طرف سراسري طور تقريباً 281 ڪلوميٽر ويڪري آهي، جڏهن ته ان جي وڌ ۾ وڌ ويڪر لڳ ڀڳ 250 ڪلوميٽر آهي. [[فائل:Sindh-Map.PNG|thumb|220px|کاٻو|سنڌ جو نقشو]] ==== طبعي بناوت ==== جغرافيائي بناوت جي لحاظ کان سنڌ جو گهڻو حصو هموار ميداني علائقو آهي. صوبي جي اولهه پاسي ڪوهستاني خطو واقع آهي، جتي ڪيرٿر جبلن جو بنجر سلسلو موجود آهي، جڏهن ته اوڀر طرف بهاولپور جي سرحدن کان وٺي رن آف ڪڇ تائين ريتيلي پٽي پکڙيل آهي. انهن ٻنهي علائقن جي وچ ۾ سنڌو ماٿري واقع آهي، جيڪا ڏکڻ اولھه طرف وڃي ڊيلٽائي علائقي ۾ ختم ٿئي ٿي. هي علائقو زرخيز اليويل مٽيءَ سبب زراعت لاءِ نهايت موزون آهي. صوبي جي وچئين حصي ۾ سکر بئراج ذريعي مستقل پاڻيءَ جي فراهمي موجود آهي، جيڪا سنڌ کي زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل معاشي سرگرمين لاءِ وڏي صلاحيت فراهم ڪري ٿي<ref name="گدواڻي"></ref>. طبعي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ جا اوڀر وارا ريگستاني علائقا [[راجپوتانا]] سان ۽ اولهه وارا جابلو علائقا بلوچستان سان ملن آهن. جڏهن ته “سنڌ” جو بنيادي تصور انهيءَ زرخيز ميداني علائقي سان جڙيل آهي، جيڪو سنڌو درياهه جي وهڪري سان وجود ۾ آيو آهي. سنڌ جو موجوده جغرافيائي علائقو تقريباً 23°35′ کان 27°30′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 66°42′ کان 71°10′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي<ref name="گدواڻي"></ref>. انگريزن جي شروعاتي دور ۾ سنڌ کي “ننڍو مصر” سڏيو ويو، ڇاڪاڻ ته سنڌو ۽ نيل درياهن جي هيٺانهين ماٿرين ۾ نمايان جغرافيائي مشابهت موجود آهي. ٻنهي علائقن ۾ ٽن مکيه طبعي حصن، جابلو، ڪچو ميداني علائقو ۽ ريگستان، ساڳي ترتيب سان نظر اچن ٿا. ٻنهي ماٿرين جي زرخيزي برسات بدران سالياني ٻوڏ تي دارومدار رکي ٿي، ۽ ٻنهي علائقن ۾ نباتات ۽ حيوانات ۾ به نمايان هڪجهڙائي ملي ٿي<ref name="گدواڻي"></ref>. سنڌ کي عام طور پنج مکيه طبعي ڀاڱن ۾ ورهايو وڃي ٿو<ref name="گدواڻي"></ref>: *[[سرو، (سنڌ)|سرو]]، *[[سنڌ جو وچولو|وچولو]]، *[[لاڙ(سنڌ)|لاڙ]]، *[[سنڌ جو ڪوهستان|ڪوهستان]] ۽ *[[سنڌ جا رڻپٽ|ريگستان]]. تفصيلي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ ۾ جابلو، ٽاڪراڻي، پڪي، ڪچي، ڪلراٺي، چيڪي، وارياسي ۽ بياباني زمين جا سڀئي قسم موجود آهن. اهڙيءَ ريت سنڌ جي آبهوا ٿڌي کان معتدل ۽ گرم تائين مختلف صورتن ۾ ملي ٿي، جنهن سبب هتي نباتاتي تنوع تمام گهڻو آهي ۽ دنيا جي ڪيترن علائقن جا وڻ ٻوٽا سنڌ جي مختلف حصن ۾ پوکڻ جي صلاحيت رکن ٿا<ref name="گدواڻي">{{cite journal |last=گدواڻي |first=منو تولارام |title=سنڌيت |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1962 |language=sd}}</ref>. ==== سنڌ جا ريگستان ==== سنڌ جي زمين جو وڏو حصو ريگستاني نوعيت جو آهي. صوبي جي اوڀر سرحد تي ٿرپارڪر واقع آهي، جتي وڏا ريتيلا ٽڪرا موجود آهن. هي ريگستان راجستان ريگستان جي تسلسل طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ ان جو ڪل رقبو لڳ ڀڳ 13,100 چورس ميل آهي. سنڌو ماٿريءَ جي اوڀر پاسي ٿر جو وسيع ريگستان واقع آهي، جيڪو هندستان جي راجپوتانا علائقي تائين پکڙيل آهي. هي ريگستان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ميلن تائين لڳاتار وارياسي علائقو آهي، جيڪو ڏکڻ طرف ڪڇ جي رڻ تائين وڃي ٿو. ٿر ۽ سنڌو ڪچي جي وچ ۾ حدون ڪجهه علائقن ۾ واضح آهن، جڏهن ته اتر طرف وارياسي ڀٽون ڪچي جي ميداني علائقن اندر گهڻي حد تائين داخل ٿين ٿيون. موسمي تبديليون، خاص طور ڏکڻ اولهه واري چوماسي جي شدت، انهن حدن کي وقت بوقت تبديل ڪنديون رهن ٿيون. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#E75480; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ريگستان |- style="background:#F7A8C4; text-align:center;" ! نمبر ! ريگستان جو نالو ! ايراضي ! جغرافيائي هنڌ (ضلعا / تعلقا) ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[ٿر ريگستان]] | تقريباً 200,000 چورس ڪلوميٽر (مجموعي ٿر؛ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 15٪) | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] | [[ڏکڻ ايشيا]] جو وڏو ريگستان، سنڌ جي اوڀر حصي ۾ واقع آهي، زراعت، مالداري ۽ ثقافتي لحاظ کان اهم علائقو آهي۔ |- | 2 | [[نارا ريگستان]] | تقريباً 23,000 چورس ڪلوميٽر | [[خيرپور ضلعو]]، [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[نارا ڪئنال]] ڀرسان علائقا) | ٿر ريگستان جو اتر-اولهه طرف وڌايل حصو، نارا ڪئنال سبب هتي انساني آبادين ۽ مالداري موجود آهي۔ |- | 3 | [[اڇڙو ٿر]] | ٿر ريگستان جو حصو (مخصوص ايراضي واضح ناهي) | [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[کپرو تعلقو]]) | اڇي واري ۽ لوڻياٺ زمين سبب “اڇرو ٿر” سڏجي ٿو، ٿر جو منفرد قدرتي خطو آهي۔ |} {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! ريگستان جو نالو ! ايراضي ! جغرافيائي هنڌ (ضلعا / تعلقا) ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[ٿر ريگستان]] (ٿر ڊيزرٽ) | تقريباً 200,000 چورس ڪلوميٽر (مجموعي ٿر؛ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 15٪) | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] [[ڏکڻ ايشيا]] جو وڏو ريگستان، سنڌ جي اوڀر حصي ۾ واقع آهي، زراعت، مالداري ۽ ثقافتي لحاظ کان اهم علائقو آهي۔ 2 [[نارا ريگستان]] (نارا ڊيزرٽ) تقريباً 23,000 چورس ڪلوميٽر [[خيرپور ضلعو]]، [[ساگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[نارا ڪئنال]] ڀرسان علائقا) ٿر ريگستان جو اتر-اولهه طرف وڌايل حصو، نارا ڪئنال سبب هتي انساني آبادين ۽ مالداري موجود آهي۔ - 3 [[اڇڙو ٿر]] (وائيٽ ڊيزرٽ) ٿر ريگستان جو حصو (مخصوص ايراضي واضح ناهي) [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[کپرو تعلقو]]) اڇي واري ۽ لوڻياٺ زمين سبب “اڇرو ٿر” سڏجي ٿو، ٿر جو منفرد قدرتي خطو آهي۔ } ==== سنڌ جا جبل ==== سنڌ ۾ اهم جابلو يا پھاڙي سلسلا عام طور ٽن قسمن ۾ بيان ڪيا وڃن ٿا: (1) [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو سلسلو، (2) [[ڪارونجهر]] (ننگرپارڪر) جون ٽڪريون/سلسلو، ۽ (3) [[گنجو ٽڪر]] (حيدرآباد) وارو پٿريلو سلسلو/ريج، جڏهن ته سنڌ ۾ ٻيا پٿريلا اُڀار (outcrops) به ملن ٿا، پر سڀني کي “مڪمل جبلن جا سلسلا” قرار ڏيڻ تي ماخذن ۾ يڪسانيت ناهي<ref name=" وڪي"> {{Cite news |title= Wikipedia English|url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_ }}</ref><ref name=" برٽنيڪا"> {{Cite news |title= Wikipedia English|url=Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Sind }}</ref>. ==== کيرٿر جبلن جو سلسلو ==== [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو سلسلو (کيرٿر رينج) سنڌ جو سڀ کان وڏو جبلِي نظام آهي، جيڪو سنڌ–بلوچستان سرحد سان گڏ اتر کان ڏکڻ طرف پکڙيل آهي<ref name=" وڪي"></ref>. ڪيترا عام حوالا هن سلسلي جي ڊگھائي لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽر بيان ڪن ٿا<ref name=" وڪي"></ref>. هن سلسلي ۾ سنڌ اندر اهم جبلِي علائقا خاص طور دادو ۽ ڀرپاسي جي پهاڙي پٽي (ڪوھستان) ۾ ايندا آهن<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. ===== اهم چوٽيون ۽ اوچايون ===== ڪيرٿر جي بلند ترين چوٽي طور ڪيترن حوالن ۾ زرڊڪ چوٽي (زَرڊَڪ پِيڪ) لڳ ڀڳ 2,134 ميٽر ڄاڻايل آهي<ref name=" وڪي"></ref>. سنڌ اندر ڪيرٿر سان وابسته هڪ مشهور بلند مقام [[گورک هل]] آهي، جنهن کي علمي مطالعي ۾ لڳ ڀڳ 5,688 فُٽ (تقريباً 1,734 ميٽر) اوچو بيان ڪيو ويو آهي<ref name="pakbs"></ref>. ===== اهم لنگهه ===== سنڌ جي تاريخي آمدرفت ۾ [[لڪي لنگھ|لڪي پاس]] (لڪ پاس) کي کيرٿر واري پهاڙي پٽي جو اهم قدرتي لنگهه سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" وڪي"></ref>. ==== ڪارونجهر ==== [[ڪارونجهر]] ڏکڻ اوڀر سنڌ ۾ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ننگرپارڪر]] ڀرسان واقع هڪ اهم ٽڪريلو سلسلو آهي<ref name=" وڪي"></ref>. هن علائقي بابت ڪيترن عوامي ۽ دستاويزي حوالن ۾ ڊگھائي لڳ ڀڳ 19 ڪلوميٽر ۽ وڌ ۾ وڌ اوچائي لڳ ڀڳ 305 ميٽر بيان ٿيل ملي ٿي<ref name="اٽلس">{{Cite news|title=https://ejatlas.org/conflict/karoonjhar-mountains-a-potential-granite-mine-by-al-sami-group }}</ref>. ڪارونجهر کي سنڌ جي گرينائيٽ، پٿريلي بناوٽ ۽ قدرتي منظرنامي جي ڪري به سڃاتو وڃي ٿو<ref name="اٽلس"></ref>. ==== گنجو ٽڪر ==== [[گنجو ٽڪر]] حيدرآباد وارو پٿريلو سلسلو/ريج آهي. گنجو ٽڪر [[حيدرآباد]] جي جغرافيائي سڃاڻپ ۾ ذڪر ٿيندڙ هڪ پٿريلو ريج يا ٽڪريلو علائقو آهي، جنهن کي حيدرآباد جي مقامي زميني بناوٽ سان جوڙيو وڃي ٿو<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. هي علائقو کيرٿر جهڙي ڊگهي جبلِي قطار نه، پر [[سنڌو درياھ]] جي ڀرسان پٿريلي اُڀارن جي صورت ۾ سڃاتو وڃي ٿو<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. === ميداني علائقا === سنڌ جو وڏو حصو [[سنڌو درياھ]] جي آندل زرخيز لٽ سان ٺهيل ميداني علائقن تي مشتمل آهي. سنڌو ماٿري صوبي جو بنيادي زرعي ۽ آبادي وارو خطو آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين پکڙيل آهي. هي علائقو زرخيز اليويل مٽي، آبپاشي نظام ۽ زرعي پيداوار جي ڪري سنڌ جي معاشي زندگيءَ جو مرڪز رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي"></ref>. سنڌو ماٿريءَ ۽ اولهه وارن جبلستاني علائقن جي وچ ۾ هڪ سوڙهو ميداني خطو واقع آهي، جنهن کي مقامي طور [[ڪاڇو]] چيو وڃي ٿو. ڪاڇو جبلن مان وهندڙ نين ۽ نالن جي آندل لٽ سان ٺهيل آهي، جنهن جي مٽي [[سنڌو درياھ]] جي لٽ کان مختلف آهي. هي علائقو قدرتي طور خشڪ، گهٽ زرخيزي وارو ۽ گهٽ آباديءَ وارو آهي، جنهن سبب اهو تاريخي طور سنڌ جي مکيه ميداني علائقن کان جدا سڃاتو ويو آهي<ref name="autogenerated1"></ref>. ڪاڇي جي اولهه طرف ڪوهستاني ٽڪرن جو سلسلو [[منڇر ڍنڍ]] تائين نسبتاً مسلسل نظر اچي ٿو، جڏهن ته منڇر کان ڏکڻ طرف جبل ٽٽل صورت ۾ موجود آهن ۽ انهن جي وچ ۾ هموار ميداني علائقا ملن ٿا. ڏکڻ طرف ويندي هي علائقو آهستي آهستي ويڪر ۾ وڌي ٿو ۽ واضح اولهه سرحد ختم ٿيندي نظر اچي ٿي. هن پاسي [[حب درياهه]] کان اڳتي لس جو ميدان واقع آهي، جيڪو عربي سمنڊ جي ڪناري کان لڳ ڀڳ ساٺ ميل اتر طرف پکڙيل آهي. لس جو ميدان پورالي ندي ۽ ٻين ننڍين نين جي آندل لٽ سان ٺهيل آهي ۽ جغرافيائي لحاظ کان ڪاڇي سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيتوڻيڪ سياسي طور گهڻو ڪري سنڌ کان ڌار رهيو آهي<ref name="autogenerated1"></ref>. === ٻيلا === سنڌ جي نباتاتي تنوع تي ان جي مختلف زميني بناوتن، آبهوا ۽ آبپاشي نظام جو گهرو اثر آهي. سنڌ ۾ دريائي، سامونڊي، آبپاشي ۽ قدرتي ٻيلن جا مختلف قسم ملن ٿا. صوبي ۾ جابلو، ٽاڪراڻي، پڪي، ڪچي، ڪلراٺي، چيڪي، وارياسي ۽ بياباني زمين جا سڀئي قسم موجود آهن. اهڙيءَ ريت سنڌ جي آبهوا ٿڌي کان معتدل ۽ گرم تائين مختلف صورتن ۾ ملي ٿي، جنهن سبب هتي نباتاتي تنوع تمام گهڻو آهي ۽ دنيا جي ڪيترن علائقن جا وڻ ٻوٽا سنڌ جي مختلف حصن ۾ پوکڻ جي صلاحيت رکن ٿا<ref name="autogenerated1"></ref>. ==== سامونڊي پٽي ==== سنڌ جو ساحلي علائقو ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهي، جيڪو اوڀر ۾ [[سر ڪريڪ]] (ڀارت سان سرحد) کان وٺي اولهه ۾ [[حب درياهه]] (بلوچستان سان سرحد) تائين پکڙيل آهي. هي ساحلي پٽي لڳ ڀڳ 350 ڪلوميٽر ڊگهي آهي ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لڳل آهي. سامونڊي علائقو بنيادي طور ٻن حصن ۾ ورهايل آهي: [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ ڪريڪ علائقو، ۽ [[ڪراچي]] جو ساحلي حصو<ref name=" ايڪانومي"></ref>. ==== ٻيٽ ==== سنڌ جي سامونڊي پٽي ۽ سنڌو ڊيلٽا واري علائقي ۾ ڪيترائي قدرتي ٻيٽ موجود آهن، جيڪي سامونڊي حياتيات، مڇيگيري، آبي پکين ۽ مينگروو ٻيلن جي لحاظ کان وڏي اهميت رکن ٿا. سنڌ جي ساحلي ٻيٽن جو وڏو حصو سنڌو ڊيلٽا ۽ ڪريڪ نظام سان لاڳاپيل آهي<ref name=" ايڪانومي"></ref>. === قدرتي وسيلا === قدرتي وسيلن جي حوالي سان سنڌ معدنيات سان مالا مال صوبو آهي. هتي ڪوئلي جا وڏا ذخيرا خاص طور تي [[ٿرپارڪر]] ۽ [[لاکهرا]] علائقن ۾ موجود آهن، جن مان ٿر جو ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ حڪومت طرفان ڪڍيو پيو وڃي. ان کان علاوه لوهه، چونا پٿر ۽ لوڻ جا ذخيرا پڻ ملن ٿا. جپسم وڏي مقدار ۾ ماري پور ۽ نئن گج جي ڪنارن تي، ڀاڳي ٿورو جبل ڀرسان ملي ٿي. سنڌ ۾ تيل، گئس ۽ پيٽروليم جا وسيع ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي سڄي ملڪ جي توانائي ضرورتن لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ٿر ريگستان ۾ نفيس واري، چائنا ڪلي ۽ گرينائيٽ پٿر پڻ ملن ٿا<ref name=" ايڪانومي"></ref>. === سنڌ جي آبهوا === {{Main|سنڌ جي آبهوا}} سنڌ جي آبهوا بنيادي طور تي خشڪ ۽ انتهائي درجا حرارت واري آهي، جنهن ۾ گرمي ۽ ٿڌ ٻنهي جون شدت واريون حالتون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. برسات غير يقيني ۽ گهٽ مقدار ۾ ٿئي ٿي، جڏهن ته گرمي جو دور گهڻو ڊگهو هوندو آهي. سامونڊي ڪناري سان لڳ علائقن ۾ آبهوا نسبتاً گهميل رهي ٿي، ڇاڪاڻ ⁠تہ اهي علائقا عربي سمنڊ مان ايندڙ سامونڊي هيرن جي اثر هيٺ آهن. اهي هيرون عام طور سال جا لڳ ڀڳ چار مهينا لڳنديون آهن ۽ انهن جي ڪري ساحلي ۽ ويجهن اندرين علائقن ۾ ٿڌڪار ۽ نمي پيدا ٿئي ٿي. ڏکڻ اولهه وارو چوماسو جون کان سيپٽمبر تائين سنڌ مٿان گذري ٿو، پر اڪثر حالتن ۾ ان مان گھڻي برسات نٿي پوي. [[چوماسو|چوماسي]] جا ڪڪر گهڻو ڪري تپيل زمين مٿان گذرڻ دوران ٻاڦ بڻجي وڃن ٿا، جنهن سبب مينهن جي مقدار تمام محدود رهي ٿي. البت، چوماسي جي موجودگي هوا جي گرمي گهٽائي ٿي ۽ ڪجهه وقت لاءِ ٿڌاڻ پيدا ٿئي ٿي، خاص ڪري ڏکڻ سنڌ ۽ ٿر جي ڏاکڻي حصن ۾، جتي اها گرم ريگستاني هوا جي جاءِ وٺي ٿي. سنڌوءَ جي ميداني علائقي ۾ [[سامونڊي هير]] جو اثر اتر طرف محدود آهي ۽ عام طور حيدرآباد کان اڳتي پڊعيدن تائين پهچي ٿو. ان کان اتر طرف، خاص طور لڪي ٽڪرين جي ڏکڻي ڇيڙي کان اڳتي، سامونڊي هير جو اثر تقريباً ختم ٿي وڃي ٿو. اهڙا علائقا مٿين سنڌ جي سخت آبهوا هيٺ اچن ٿا، جتي گرمي جو دور ست مهينا يا ان کان وڌيڪ رهي ٿو. مٿين سنڌ ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. اپريل کان پوءِ راتيون به ٻوسٽ واريون ٿين ٿيون ۽ گرمي پد گهڻو ڪري پرهه کان اڳ به 100°F کان هيٺ نٿو لهي. مئي ۽ جون جي مهينن ۾ ڇانوَ ۾ گرمي پد 120°F کان 125°F تائين پهچي سگهي ٿو. هي علائقو انتهائي خشڪ هوندو آهي ۽ گرم، خشڪ هوائون (لُڪ) عام آهن. برسات جيڪڏهن پوي به ٿي ته اها اڪثر ٿوري وقت لاءِ ۽ تيز وسڪاري جي صورت ۾ ٿئي ٿي. آبهوا جي بنياد تي سنڌ کي مقامي طور ٽي حصا سمجهيو وڃي ٿو: سرو (مٿين سنڌ)، وچولو (وچ سنڌ)، ۽ لاڙ (هيٺين سنڌ). غير مقامي ورهاست ۾ سنڌ کي عام طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهايو ويندو آهي، ۽ سياسي ۽ انتظامي ورڇ به گهڻو ڪري انهيءَ بنياد تي رهي آهي. آبهوا جي هن تفاوت جي باوجود، سنڌ جي نباتات ۾ وڏو بنيادي فرق نظر نٿو اچي. سنڌ جي قدرتي نباتات خشڪ، گهٽ برساتي، وارياسي ۽ [[ڪلراٺي زمين]] سان هم آهنگ آهي. هتي اهڙا وڻ ۽ ٻوٽا گهڻا آهن، جن ۾ پن تمام ٿورا هوندا آهن يا بلڪل نه هوندا آهن. ڪنڊيدار وڻڪار، جهڙوڪ [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]] ۽ ٻير، سنڌ جي گهڻن علائقن ۾ عام آهي. ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ نباتات نسبتاً گهڻي ۽ وڌيڪ ورڇيل آهي، جڏهن ته ٽاڪرو ۽ وارياسي علائقن ۾ ساڳي نباتات گهٽ مقدار ۾ ملي ٿي. ٻٻر جهڙا وڻ ٽاڪرن ۾ وڌيڪ بندرا ۽ ننڍا ٿين ٿا. وارياسي علائقن جا مخصوص بي⁠پن ٻوٽا، جهڙوڪ [[کپ]] ۽ [[ڦوڳ]]، ڪڏهن ڪڏهن زرعي ۽ آبپاشي علائقن ۾ به واريءَ جي ٽڪرن تي ملي وڃن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته نباتات جو تعلق بنيادي طور زمين جي بناوت ۽ پاڻي جي دستيابي سان آهي. ====موسمياتي کاتو==== ====سنڌ جون موسمون==== ====سنڌ جو چوماسو==== === قدرتي وسيلا === قدرتي وسيلن جي حوالي سان سنڌ معدنيات سان مالا مال صوبو آهي. هتي ڪوئلي جا وڏا ذخيرا خاص طور تي [[ٿرپارڪر]] ۽ [[لاکهرا]] علائقن ۾ موجود آهن، جن مان ٿر جو ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ حڪومت طرفان ڪڍيو پيو وڃي. ان کان علاوه لوهه، چونا پٿر ۽ لوڻ جا ذخيرا پڻ ملن ٿا. جپسم وڏي مقدار ۾ ماري پور ۽ نئن گج جي ڪنارن تي، ڀاڳي ٿورو جبل ڀرسان ملي ٿي. سنڌ ۾ تيل، گئس ۽ پيٽروليم جا وسيع ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي سڄي ملڪ جي توانائي ضرورتن لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ٿر ريگستان ۾ نفيس واري، چائنا ڪلي ۽ گرينائيٽ پٿر پڻ ملن ٿا<ref name=" ايڪانومي"></ref>. == زرعي معيشت == سنڌ جي زرعي معيشت صوبي جي تاريخي، سماجي ۽ معاشي ڍانچي جو بنيادي حصو آهي. [[سنڌو درياهه]] جي آبپاشي نظام، زرخيز ميداني علائقن، موسمي تنوع ۽ ساحلي توڙي ريگستاني جاگرافي سبب سنڌ پاڪستان جي اهم زرعي صوبن مان شمار ٿئي ٿو. صوبي ۾ خريف ۽ ربيع ٻئي زرعي موسمون موجود آهن، جن ۾ ڪپهه، چانور، ڪمند، ڪڻڪ، جوئر، ٻاجهري، مڪئي، دالون، تيلدار فصل، ميوا، ڀاڄيون، مصالحا ۽ چارا پوکيا وڃن ٿا. زراعت سان گڏ مالداري، پولٽري، ماهيگيري، ٻيلن ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ پڻ سنڌ جي ڳوٺاڻي معيشت ۽ روزگار جا اهم ذيلي شعبا آهن.<ref name="kharif2020">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020}}</ref> پاڪستان جي قومي معيشت ۾ زراعت جو حصو وقت سان گهٽجندو ويو آهي. 1949ع ۾ پاڪستان جي مجموعي قومي پيداوار ۾ زراعت جو حصو لڳ ڀڳ 53 سيڪڙو هو، جيڪو 2017–18ع تائين 20 سيڪڙو کان هيٺ اچي ويو. سنڌ ۾ به زراعت جو حصو مجموعي صوبائي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 17 سيڪڙو رهيو آهي.<ref name="ايڪانومي" /> ان جي باوجود زراعت سنڌ جي خوراڪي تحفظ، ڳوٺاڻي روزگار، خام مال جي فراهمي ۽ زرعي بنيادن واري صنعت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. === زرعي ڍانچي ۾ تبديلي === زرعي شعبي جي اندروني بناوت ۾ وقت سان نمايان تبديلي آئي آهي. 1949–50ع ۾ وڏن فصلن جو حصو 52 سيڪڙو، ننڍن فصلن جو 12.5 سيڪڙو، مال مويشي جو 34.4 سيڪڙو ۽ ٻيلن ۽ ماهيگيري جو 1.2 سيڪڙو هو. 2015–16ع تائين وڏن فصلن جو حصو گهٽجي 26.2 سيڪڙو ٿيو، ننڍا فصل 11.1 سيڪڙو رهيا، جڏهن ته مال مويشي جو حصو وڌي 58.3 سيڪڙو ۽ ٻيلن ۽ ماهيگيري جو حصو 4.4 سيڪڙو ٿي ويو.<ref name="ايڪانومي" /> هي تبديلي ظاهر ڪري ٿي ته سنڌ جي زرعي معيشت صرف فصلن تائين محدود نه رهي، پر مالداري، پولٽري، ماهيگيري ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن ڏانهن به وڌي آهي. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ زرعي شعبي جي اندروني بناوت ۾ تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | وڏا فصل ! style="background:#99CCFF;" | ننڍا فصل ! style="background:#99CCFF;" | مال مويشي ! style="background:#99CCFF;" | ٻيلا ۽ ماهيگيري |- | 1949–50ع | 52% | 12.5% | 34.4% | 1.2% |- | 2015–16ع | 26.2% | 11.1% | 58.3% | 4.4% |} === زرعي پيداوار ۽ رجحان === 1980–81ع کان 2010–11ع تائين زرعي پيداوار جي سراسري واڌ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 3.6 سيڪڙو رهي، جڏهن ته سنڌ ۾ اها واڌ 4.4 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي. ان عرصي دوران سنڌ ۾ زرعي واڌ جو وڏو حصو نقدآور فصلن، خاص طور تي ڪپهه، چانورن ۽ ڪمند، سان لاڳاپيل رهيو. بهرحال، خوراڪ جي پيداوار ۾ واڌ قومي سطح جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي؛ سنڌ چاليهن سالن ۾ خوراڪ جي پيداوار کي ٻيڻو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي، جڏهن ته قومي سطح تي خوراڪ جي پيداوار ٽن ڀيرا کان وڌيڪ وڌي.<ref name="ايڪانومي" /> في هيڪٽر پيداوار ۾ پڻ ڊگهي عرصي دوران اضافو ٿيو. 1957–58ع کان 1995–96ع تائين في هيڪٽر پيداوار 811 ڪلوگرام مان وڌي 2,119 ڪلوگرام تائين پهتي. 1995–96ع کان 2010–11ع تائين پيداوار ۾ واڌ جي رفتار سست رهي، جنهن جا سبب پوکيل ايراضي ۾ محدود واڌ، پاڻي جي کوٽ، برسات جي غير يقيني صورتحال، زرعي انپُٽس جي وڌندڙ قيمتن ۽ زمين جي معيار سان لاڳاپيل هئا.<ref name="ايڪانومي" /> === سبز انقلاب، قرض ۽ سرمايو === 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سبز انقلاب تحت ڪڻڪ ۽ چانورن جون اعليٰ پيداوار ڏيندڙ جنسون، ڪيميائي ڀاڻ، زرعي دوائون، آبپاشي جي توسيع ۽ مشيني زراعت متعارف ٿي. ان دور ۾ پاڪستان ۾ خوراڪ جي پيداوار ۾ ٽي ڀيرا واڌ آئي ۽ زرعي شعبي مجموعي معاشي واڌ کي هٿي ڏني. تنهن هوندي به سبز انقلاب جا فائدا سڀني آبادگارن تائين هڪجهڙي نموني نه پهتا، ڇاڪاڻ⁠تہ وڏن زميندارن کي جديد ٻج، قرض، ڀاڻ ۽ مشينري تائين ننڍن آبادگارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رسائي حاصل هئي.<ref name="ايڪانومي" /> زرعي سرمائي ۽ قرضن جي اهميت به وقت سان وڌي. 2000–01ع ۾ پاڪستان ۾ زرعي شعبي لاءِ مجموعي قرضن جي رقم لڳ ڀڳ 45 ارب رپيا هئي، جيڪا 2015–16ع تائين وڌي 600 ارب رپين تائين پهچي وئي. سنڌ ۾ زرعي قرضن جي ورڇ پنجاب جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي، جنهن کي انتظامي، ادارتي ۽ زميني ملڪيت جي ڍانچي سان لاڳاپيل سببن سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="ايڪانومي" /> === آبپاشي، برسات ۽ موسمي حالتون === سنڌ جي زراعت جو وڏو دارومدار سنڌو درياهه ۽ ان جي آبپاشي نظام تي آهي. 2020ع جي خريف موسم دوران سنڌ ۾ مجموعي طور 28.724 ملين ايڪڙ فوٽ پاڻي استعمال ٿيو، جيڪو 2019ع جي ڀيٽ ۾ 3.81 سيڪڙو وڌيڪ هو. ان مان [[سکر بئراج]] جو حصو 14.305 ملين ايڪڙ فوٽ، [[گڊو بئراج]] جو 5.988 ملين ايڪڙ فوٽ ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] جو 8.431 ملين ايڪڙ فوٽ هو.<ref name="kharif-water">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 1.1}}</ref> 2020ع جي خريف موسم دوران سنڌ ۾ سراسري برسات 302.72 ملي ميٽر رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2019ع جي 183.19 ملي ميٽر جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 65.2 سيڪڙو وڌيڪ هئي. ساڳئي موسم ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد 39.53 °C ۽ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 27.15 °C رهيو.<ref name="kharif-rain">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Tables 2.2, 2.4–2.5}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ خريف 2020ع: آبپاشي ۽ موسمي انگ اکر ! style="background:#99CCFF;" | عنصر ! style="background:#99CCFF;" | انگ ! style="background:#99CCFF;" | وضاحت |- | ڪل استعمال ٿيل پاڻي | 28.724 MAF | گڊو، سکر ۽ ڪوٽڙي بئراجن مان |- | سکر بئراج | 14.305 MAF | سڀ کان وڏو حصو |- | گڊو بئراج | 5.988 MAF | مٿئين سنڌ لاءِ اهم |- | ڪوٽڙي بئراج | 8.431 MAF | هيٺين سنڌ لاءِ اهم |- | سراسري برسات | 302.72 ملي ميٽر | 2019ع کان 65.2% وڌيڪ |- | وڌ ۾ وڌ سراسري گرمي پد | 39.53 °C | خريف موسم |- | گهٽ ۾ گهٽ سراسري گرمي پد | 27.15 °C | خريف موسم |} === اهم فصل === سنڌ پاڪستان جي وڏن زرعي پيداوار ڪندڙ صوبن مان هڪ آهي. صوبي مان پاڪستان جي چانورن جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو، ڪمند جو 28 سيڪڙو، ڪپهه جو 20 سيڪڙو ۽ ڪڻڪ جو 12 سيڪڙو حاصل ٿئي ٿو. ملڪ جي 30 کان 50 سيڪڙو ڀاڄين ۽ 12 کان 50 سيڪڙو ميون جي پيداوار به سنڌ مان اچي ٿي. بصر، مرچ ۽ ٽماٽن جي پيداوار ۾ پڻ سنڌ جو حصو نمايان آهي.<ref name="pakalmanac">{{cite web |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-economic-activity/ |title=Economic Activity; Sindh Province |publisher=Pakistan Almanac |access-date=29 May 2026}}</ref> 2020ع جي خريف موسم ۾ سنڌ جا ٽي وڏا فصل ڪپهه، چانور ۽ ڪمند هئا. ڪپهه 474,818 هيڪٽرن تي پوکي وئي ۽ 1,861,785 ڳٺا پيدا ٿيا. چانورن جي پوکيل ايراضي 708,983 هيڪٽر ۽ پيداوار 2,416,068 ٽن رهي، جڏهن ته ڪمند 279,694 هيڪٽرن تي پوکيو ويو ۽ 18,335,533 ٽن پيداوار رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="kharif-major">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 6.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ خريف 2020ع ۾ سنڌ جا وڏا فصل ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | پوکيل ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | اهم ضلعو |- | [[ڪپھ]] | 474,818 هيڪٽر | 1,861,785 ڳٺا | [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]]؛ 487,679 ڳٺا |- | [[چانور]] | 708,983 هيڪٽر | 2,416,068 ٽن | [[بدين ضلعو|بدين]]؛ 387,067 ٽن |- | [[ڪمند]] | 279,694 هيڪٽر | 18,335,533 ٽن | [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]؛ 4,073,839 ٽن |} <ref name="kharif-district-major">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 6.2}}</ref> ڪپهه سنڌ جو اهم صنعتي فصل آهي، جيڪو ٽيڪسٽائيل، ڪپهه جي جننگ ۽ برآمداتي صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪري ٿو. 1947ع ۾ سنڌ جو قومي ڪپهه پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 33 سيڪڙو هو، جيڪو 2005–06ع تائين گهٽجي 20 سيڪڙو ٿيو. هن گهٽتائي جا سبب پاڻي جي کوٽ ۽ آبادگارن جو وڌيڪ منافعي وارن فصلن ڏانهن رجحان ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="ايڪانومي" /> چانور سنڌ جي اهم خوراڪي ۽ برآمدي فصلن مان آهي. سنڌ ۾ چانورن جي پوک، پيداوار ۽ في ايڪڙ پيداوار ۾ گذريل ڏهاڪن دوران واڌ ڏٺي وئي آهي. بدين، لاڙڪاڻو، جيڪب آباد، ڪشمور ۽ قمبر شهدادڪوٽ چانورن جا اهم پيداوار وارا علائقا آهن.<ref name="kharif-district-major" /> === اناج، دالون ۽ تيلدار فصل === چانورن کان علاوه سنڌ ۾ جوئر، ٻاجهري ۽ مڪئي پڻ پوکيا وڃن ٿا. خريف 2020ع ۾ جوئر جي پوکيل ايراضي 10,605 هيڪٽر ۽ پيداوار 9,876 ٽن هئي. ٻاجهري 83,070 هيڪٽرن تي پوکي وئي ۽ 43,158 ٽن پيداوار حاصل ٿي. مڪئي جي پوکيل ايراضي 4,159 هيڪٽر ۽ پيداوار 4,215 ٽن رهي. تر جي پوکيل ايراضي 12,984 هيڪٽر ۽ پيداوار 5,876 ٽن هئي.<ref name="kharif-minor">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ ننڍا اناجي ۽ تيلدار فصل، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | [[جوئر]] | 10,605 هيڪٽر | 9,876 ٽن | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]؛ 3,694 ٽن |- | [[ٻاجھري]] | 83,070 هيڪٽر | 43,158 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]؛ 41,052 ٽن |- | [[مڪئي]] | 4,159 هيڪٽر | 4,215 ٽن | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]]؛ 1,225 ٽن |- | [[تر]] | 12,984 هيڪٽر | 5,876 ٽن | [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]]؛ 2,124 ٽن |} <ref name="kharif-minor" /> سنڌ ۾ دالين جي پوک خوراڪي پروٽين، زرعي تنوع ۽ زمين جي زرخيزي لاءِ اهم آهي. خريف 2020ع ۾ مڱ جي پوکيل ايراضي 7,388 هيڪٽر ۽ پيداوار 3,004 ٽن، ماش جي ايراضي 23 هيڪٽر ۽ پيداوار 13 ٽن، ارهر جي ايراضي 79 هيڪٽر ۽ پيداوار 31 ٽن، جڏهن ته ٻين خريف دالين جي ايراضي 20,070 هيڪٽر ۽ پيداوار 9,023 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي. ٿرپارڪر دالين جي پيداوار ۾ نمايان ضلعو رهيو.<ref name="kharif-pulses">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.2}}</ref> === باغباني: ميوا، ڀاڄيون ۽ مصالحا === سنڌ باغباني جي لحاظ کان پاڪستان جو اهم علائقو آهي. انب، ڪيلا، کارڪون، امرود، چيڪو، پپيتو، هنداڻو ۽ گرما صوبي جا نمايان ميوا آهن. پاڪستان ۾ پيدا ٿيندڙ انب جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو ۽ کجور جي قومي پيداوار جو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو سنڌ مان حاصل ٿئي ٿو.<ref name="ايڪانومي" /> خريف 2020ع ۾ سنڌ ۾ انب جي پيداوار 386,973 ٽن، ڪيلي جي پيداوار 123,263 ٽن، کارڪن جي پيداوار 219,925 ٽن ۽ امرود جي پيداوار 55,205 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي. ميرپورخاص انب، خيرپور کارڪن، ٺٽو ڪيلي ۽ لاڙڪاڻو امرود جي پيداوار ۾ نمايان ضلعو رهيو.<ref name="kharif-fruits">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Tables 7.4–7.6}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ سنڌ جا اهم ميوا، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | ميوو ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | [[انب]] | 386,973 ٽن | [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] |- | [[ڪيلا]] | 123,263 ٽن | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] |- | [[کارڪون]] | 219,925 ٽن | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] |- | [[امرود]] | 55,205 ٽن | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] |} سنڌ ۾ ڀاڄين جي پوک هيٺ ايراضي 1950ع واري ڏهاڪي کان وڌندي 2014–15ع ۾ لڳ ڀڳ 51,769 هيڪٽر تائين پهتي، جڏهن ته ڪل پيداوار 356,879 ٽن تائين وڌي. خريف 2020ع ۾ ڀينڊي جي پيداوار 22,678 ٽن، ميھن جي 14,184 ٽن، واڱڻن جي 8,478 ٽن ۽ ڪريلن جي 3,137 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="ايڪانومي" /><ref name="kharif-veg">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.3}}</ref> سنڌ ڳاڙهي مرچ جي پيداوار لاءِ خاص شهرت رکي ٿي. خريف 2020ع ۾ ڳاڙهي مرچ جي پوکيل ايراضي 16,726 هيڪٽر ۽ پيداوار 52,484 ٽن هئي. عمرڪوٽ 15,755 ٽن پيداوار سان سڀ کان وڏو مرچ پيدا ڪندڙ ضلعو رهيو، جڏهن ته ميرپورخاص، بدين ۽ ٺٽو پڻ اهم مرچ پيدا ڪندڙ علائقا هئا.<ref name="kharif-spices">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.7}}</ref> === ٻج ۽ زرعي انپُٽس === معياري ٻج سنڌ جي زرعي پيداوار، خوراڪي تحفظ ۽ زرعي معيشت لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. سنڌ ۾ ڪپهه، چانور، سورج مُکي، گوار، مڱ ڦري، ارنڊي ۽ ٻين فصلن جا ٻج پيدا ۽ استعمال ڪيا وڃن ٿا. تصديق ٿيل ٻجن بابت انگ اکر سنڌ حڪومت جي زراعت کاتي ۽ وفاقي سيڊ سرٽيفڪيشن ۽ رجسٽريشن کاتي طرفان مرتب ڪيا ويندا آهن.<ref name="kharif2020" /> 2020ع ۾ ڪپهه جي پوک لاءِ 640,000 هيڪٽر هدف مقرر ڪيو ويو، جنهن لاءِ 9,600 ميٽرڪ ٽن تصديق ٿيل ٻج گهربل هو، جڏهن ته 2,999.83 ميٽرڪ ٽن دستياب هو. چانورن جي پوک لاءِ 770,000 هيڪٽر هدف مقرر ٿيو، جنهن لاءِ 7,700 ميٽرڪ ٽن تصديق ٿيل ٻج گهربل هو، جڏهن ته 6,642.90 ميٽرڪ ٽن دستياب هو.<ref name="kharif-seed-req">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 5.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ اهم ٻج ۽ تيلدار فصل، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | ٻج / فصل ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | مڱ ڦري | 576 هيڪٽر | 1,227 ٽن | [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] |- | ارنڊي | 1,831 هيڪٽر | 1,202 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |- | گوار ٻج | 103,827 هيڪٽر | 75,111 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |- | سورج مُکي | 39,856 هيڪٽر | 41,023 ٽن | [[بدين ضلعو|بدين]] |} <ref name="kharif-seeds">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.9}}</ref> گوار ٻج سنڌ جي اهم صنعتي فصلن مان آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان گوار گم پيدا ٿئي ٿي، جيڪا خوراڪ، تيل، ڪاغذ، ڪپڙي ۽ ٻين صنعتن ۾ استعمال ٿيندي آهي. سورج مُکي ۽ ارنڊي پڻ خوراڪي تيل ۽ صنعتي استعمال لاءِ اهم فصل آهن.<ref name="kharif-seeds" /> === مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيري === مالداري سنڌ جي زرعي معيشت جو اهم ذيلي شعبو آهي. ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون، اٺ ۽ ڪڪڙ ڳوٺاڻي معيشت، کير، گوشت، انڊن ۽ روزگار جي فراهمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. خريف 2020ع دوران سنڌ ۾ جانورن جي خوراڪ لاءِ جوئر، ٻاجهري، مڪئي، گوار ۽ ٻين چارن وارن فصلن جي وڏي پيماني تي پوک ڪئي وئي.<ref name="kharif2020" /> خريف 2020ع ۾ جوئر چاري جي پوکيل ايراضي 19,000 هيڪٽر ۽ پيداوار 277,446 ٽن، ٻاجهري چاري جي ايراضي 10,715 هيڪٽر ۽ پيداوار 127,505 ٽن، مڪئي چاري جي پيداوار 157,267 ٽن، گوار چاري جي پيداوار 15,802 ٽن ۽ ٻين چارن جي پيداوار 76,740 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="kharif-fodder">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020}}</ref> سنڌ جي ماهيگيري پڻ صوبي جي معيشت ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. صوبي وٽ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي ۽ مينگروو ٻيلن جو ماحولياتي نظام موجود آهي. سنڌ پاڪستان جي ڪل مڇي برآمدات جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو حصو فراهم ڪري ٿو. پاڪستان جي سامونڊي مڇي وسيلن جو 71 سيڪڙو، تازي پاڻي جي مڇي وسيلن جو 65 سيڪڙو ۽ نيم کارن پاڻي جي مڇي وسيلن جو 100 سيڪڙو سنڌ ۾ موجود آهي.<ref name="sezmc-fish">{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === ٻيلا ۽ زمين جي ملڪيت === سنڌ ۾ ٻيلن جي ايراضي پاڻي جي گهٽ وهڪري، غيرقانوني ڪاٽ، زمينن تي قبضي ۽ ڪمزور انتظام سبب گهٽجندي وئي آهي. ٻيلن جي گهٽتائي نه رڳو ماحولياتي توازن تي اثرانداز ٿئي ٿي، پر دريائي ۽ ساحلي ماحول، مالداري، مڇيگيري ۽ مقامي آبادي جي گذر سفر تي پڻ اثر وجهي ٿي.<ref name="ايڪانومي" /> سنڌ ۾ زمين جي ملڪيت جو ڍانچو تاريخي طور غير برابر رهيو آهي. 1959ع ۾ مٿين 8 سيڪڙو زميندارن وٽ زرعي زمين جو لڳ ڀڳ 54 سيڪڙو حصو هو، جيڪو 1972ع تائين گهٽجي 32 سيڪڙو ٿيو. ان دور ۾ وچولي درجي جي آبادگارن جي حصي ۾ واڌ آئي، جڏهن ته ننڍن آبادگارن جو حصو گهٽ ٿيو. بهرحال، زمين جي ورهاست جا انگ گهڻو ڪري خانداني ورڇ سبب اصل زرعي ڍانچي کي مڪمل طور ظاهر نٿا ڪن.<ref name="ايڪانومي" /> === سنڌ ۾ پوکجندڙ فصل === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ سنڌ ۾ پوکجندڙ اهم فصل ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | موسم ! style="background:#99CCFF;" | قسم ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | پوک جو وقت ! style="background:#99CCFF;" | ڪٽائي جو وقت ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 || خريف || وڏو فصل || [[ڪپھ]] || اپريل–مئي || آڪٽوبر–ڊسمبر || ٽيڪسٽائيل ۽ جننگ صنعت جو بنياد |- | 2 || خريف || وڏو فصل || [[چانور]] || جون–جولاءِ || آڪٽوبر–نومبر || خوراڪي ۽ برآمدي فصل |- | 3 || خريف || وڏو فصل || [[ڪمند]] || فيبروري–مارچ / سيپٽمبر || نومبر–مارچ || کنڊ صنعت جو بنيادي خام مال |- | 4 || خريف || اناج || [[جوئر]] || جون–جولاءِ || سيپٽمبر–آڪٽوبر || اناج ۽ چاري ٻنهي لاءِ |- | 5 || خريف || اناج || [[ٻاجھري]] || جون–جولاءِ || سيپٽمبر || خشڪ ۽ برساتي علائقن لاءِ موزون |- | 6 || خريف || اناج || [[مڪئي]] || جولاءِ || آڪٽوبر || خوراڪ ۽ جانورن جي چاري لاءِ |- | 7 || خريف || دال || [[مڱ]] || جولاءِ || سيپٽمبر || ٿوري پاڻي ۾ پوکجندڙ فصل |- | 8 || خريف || دال || [[ماش]] || جولاءِ || سيپٽمبر || زمين جي زرخيزي لاءِ مددگار |- | 9 || خريف || تيلدار || [[تر]] || جولاءِ || سيپٽمبر || روايتي تيلدار فصل |- | 10 || خريف || تيلدار || [[سورج مُکي]] || فيبروري / جولاءِ || مئي / آڪٽوبر || خوراڪي تيل لاءِ اهم |- | 11 || ربيع || وڏو فصل || [[ڪڻڪ]] || نومبر || مارچ–اپريل || سنڌ جو بنيادي خوراڪي فصل |- | 12 || ربيع || اناج || [[جَو]] || نومبر || مارچ || خشڪ علائقن لاءِ موزون |- | 13 || ربيع || دال || [[چڻا]] || آڪٽوبر || مارچ || نيم آبپاشي ۽ برساتي علائقا |- | 14 || ربيع || تيلدار || [[سرنھن]] || آڪٽوبر || فيبروري || روايتي تيلدار فصل |- | 15 || ربيع || تيلدار || [[ڪينولا]] || آڪٽوبر || مارچ || جديد تيلدار فصل |- | 16 || ساليانو || ميوو || [[انب]] || باغ لڳائڻ: جولاءِ–آگسٽ || مئي–جولاءِ || ميرپورخاص اهم مرڪز |- | 17 || ساليانو || ميوو || [[کجور]] || باغ لڳائڻ: آگسٽ || آگسٽ–سيپٽمبر || خيرپور اهم مرڪز |- | 18 || ساليانو || ميوو || [[ڪيلو]] || سڄو سال || سڄو سال || ٺٽو ۽ هيٺين سنڌ ۾ اهم |- | 19 || ساليانو || ڀاڄي || [[بصر]] || آڪٽوبر || مارچ–اپريل || ملڪ گير فراهمي لاءِ اهم |- | 20 || ساليانو || ڀاڄي || [[ٽماٽو]] || آگسٽ / جنوري || نومبر / اپريل || تازو استعمال ۽ پروسيسنگ لاءِ |- | 21 || ساليانو || چارُو || [[برسيم]] || آڪٽوبر || مارچ || کير ڏيندڙ مال لاءِ اهم |} === زرعي ادارا === سنڌ ۾ زرعي پاليسي، تحقيق، آبپاشي، ٻج، خوراڪ جي تحفظ، مالداري، ماهيگيري ۽ ڳوٺاڻي ترقي سان لاڳاپيل ڪيترائي سرڪاري، تحقيقي ۽ غير سرڪاري ادارا ڪم ڪن ٿا. انهن ادارن جو ڪردار زرعي رٿابندي، تحقيق، آبادگارن جي رهنمائي، پاڻي جي ورڇ، ٻجن جي فراهمي، خوراڪ جي تحفظ ۽ پائيدار زراعت جي واڌاري سان لاڳاپيل آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%;" ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | ادارو ! style="background:#99CCFF;" | بنيادي مقصد ! style="background:#99CCFF;" | عملي ڪردار |- | 1 | [[سنڌ زرعي کاتو]] | زرعي پاليسي ۽ آبادگارن جي مدد | فصلن، باغباني، زرعي توسيع، ٻجن ۽ زرعي خدمتن جو مرڪزي سرڪاري ادارو |- | 2 | [[سنڌ آبپاشي کاتو]] | زرعي پاڻي جي فراهمي | واهن، بندن، بئراجن ۽ آبپاشي نظام جي سنڀال |- | 3 | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊوڄام]] | زرعي تعليم ۽ تحقيق | زراعت، باغباني، جانورن ۽ فوڊ ٽيڪنالاجي ۾ تعليم ۽ تحقيق |- | 4 | [[سنڌ زرعي تحقيقاتي ادارو]] | فصلن تي سائنسي تحقيق | نون ٻجن، پيداوار، زرعي ٽيڪنالاجي ۽ موسمي اثرن تي تحقيق |- | 5 | [[نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ آف ايگريڪلچر]] | جديد زرعي تحقيق | ايٽمي ٽيڪنالاجي ذريعي فصلن ۽ ٻجن جي بهتري |- | 6 | [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]] | تصديق ٿيل ٻج جي فراهمي | آبادگارن کي معياري ۽ منظور ٿيل ٻج مهيا ڪرڻ |- | 7 | [[سنڌ فوڊ ڊپارٽمينٽ]] | خوراڪ جو تحفظ | ڪڻڪ ۽ بنيادي غذائي شين جي خريد، ذخيرو ۽ ورڇ |- | 8 | [[سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]] | مالداري ۽ مڇي صنعت جي ترقي | جانورن، کير، گوشت، پولٽري ۽ ماهيگيري جي بهتري |- | 9 | [[سنڌ آبادگار بورڊ]] | آبادگارن جي نمائندگي | زرعي حقن، پاڻي جي ورڇ ۽ پاليسين بابت آبادگارن جو آواز |- | 10 | [[سنڌ رورل سپورٽ آرگنائيزيشن]] | ڳوٺاڻي ترقي | ننڍن آبادگارن، ڪميونٽي زراعت ۽ آمدني وڌائڻ جا منصوبا |- | 11 | [[فوڊ اينڊ ايگريڪلچر آرگنائيزيشن]] | خوراڪ ۽ زرعي پاليسي | خوراڪ، زراعت ۽ موسمي تبديلي بابت فني سهڪار |} ==آبپاشي نظام== سنڌ جو آبپاشي نظام تاريخي طور روايتي طريقن جهڙوڪ کوهن، نهرن، تلائن، ٽيوب ويلن ۽ قدرتي نالن تي ٻڌل رهيو آهي. جديد دور ۾ بئراجن جي تعمير سان آبپاشي نظام کي نئين سر منظم ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي پيماني تي زرعي زمين کي پاڻي فراهم ٿيڻ لڳو. سنڌ ۾ بئراجن جي ذريعي ڪُل لڳ ڀڳ 13.5 ملين ايڪڙ زمين آبپاشي هيٺ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. سکر بئراج 1932ع ۾ تعمير ٿيو، جيڪو ست نهرن وسيلي لڳ ڀڳ 7.63 ملين ايڪڙ زمين کي سيراب ڪري ٿو. انهن نهرن ۾ نارتھ ويسٽرن ڪينال، دادو ڪينال، [[خيرپور فيڊر ويسٽ]]، [[روهڙي ڪينال]]، [[خيرپور فيڊر ايسٽ]] ۽ [[نارا ڪينال]] شامل آهن. [[ڪوٽڙي بئراج]] 1955ع ۾ تعمير ڪيو ويو، جيڪو [[ڪلري باغار فيڊر]]، [[لوئر پنياري فيڊر]] ۽ [[ڦليلي نئين]] وسيلي لڳ ڀڳ 3.0 ملين ايڪڙ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. [[گڊو بئراج]] 1962ع ۾ مڪمل ٿيو، جيڪو بيگهاري [[سنڌ فيڊر]]، [[ڊيزرٽ پٽ فيڊر]]، [[گهوٽي فيڊر]] ۽ [[ريڻي ڪينال]] وسيلي پڻ لڳ ڀڳ 3.0 ملين ايڪڙ زمين کي آبپاشي فراهم ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ جو آبپاشي نظام دنيا جي سڀ کان وڏن واهن تي ٻڌل زرعي نظامن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ آبپاشي جون سهولتون [[سنڌ آبپاشي کاتو]] جي نگراني هيٺ [[درياهه سنڌ]] تي تعمير ڪيل ٽن وڏن بئراجن ــ [[سکر بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] ــ ذريعي فراهم ڪيون وڃن ٿيون. صوبي جي آبپاشي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تي پکڙيل آهي. سکر بئراج جو خاڪو 1919ع ۾ تيار ڪيو ويو، 1923ع ۾ ان جي تعمير شروع ٿي ۽ اپريل 1932ع ۾ مڪمل ٿيڻ کان پوءِ پهريون ڀيرو سنڌ ۾ منظم ۽ يقيني آبپاشي فراهم ڪئي وئي. سکر بئراج جي آبپاشي ڪمانڊ ايراضي لڳ ڀڳ 8.24 ملين ايڪڙ آهي ۽ ان مان ساڄي ڪپ تي ٽي ۽ کاٻي ڪپ تي چار وڏا واهه نڪرن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 105–106.</ref> سکر بئراج کان پوءِ ڏاکڻي سنڌ کي پاڻي جي يقيني فراهمي لاءِ 1955ع ۾ [[ڪوٽڙي بئراج]] تعمير ڪيو ويو، جنهن جي پاڻي گذارڻ جي گنجائش 875,000 ڪيوسڪ آهي ۽ اهو 30 لک ايڪڙن کان وڌيڪ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. بعد ۾ سنڌ جي اترئين حصي ۾ [[گڊو بئراج]] جو بنياد 2 فيبروري 1957ع تي رکيو ويو ۽ 1962ع ۾ مڪمل ٿيو. گڊو بئراج جي گنجائش 12 لک ڪيوسڪ في سيڪنڊ آهي ۽ اهو سنڌ ۽ بلوچستان جي 25 لک ايڪڙن کان وڌيڪ زرعي زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. سنڌ جا آبپاشي نظام دائمي (Perennial) ۽ غير دائمي (Non-Perennial) واهن تي مشتمل آهن، جيڪي انهن ٽنهي بئراجن مان نڪرن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 106–107.</ref> سنڌ جي آبپاشي نيٽ ورڪ ۾ مجموعي طور 14 مکيه واهه، 109 شاخون (Branches)، 509 ڊسٽريبيوٽريون ۽ 902 مائنر واهه شامل آهن، جيڪي 1991ع جي پاڻي ٺاهه موجب پنهنجو حصو حاصل ڪري صوبي جي 13 ملين ايڪڙن کان وڌيڪ زرخيز زمين کي سيراب ڪن ٿا. گڊو بئراج مان گهوٽڪي فيڊر، ڊيزرٽ پيٽ فيڊر ۽ بيگاري سنڌ فيڊر نڪرن ٿا، جڏهن ته سکر بئراج مان [[روهڙي ڪينال]]، [[خيرپور ايسٽ ڪينال]]، [[خيرپور ويسٽ ڪينال]]، [[ايسٽرن نارا ڪينال]]، [[نارتھ ويسٽ ڪينال]]، [[رائيس ڪينال]] ۽ [[دادو ڪينال]] نڪرن ٿا. ڪوٽڙي بئراج مان [[اڪرم واهه]]، [[ڦليلي ڪينال]]، [[پنياري ڪينال]] ۽ [[ڪلري بگهار فيڊر]] آبپاشي جون خدمتون سرانجام ڏين ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', p. 107.</ref> سنڌ آبپاشي کاتو آبڪلاڻي پاڻي جي نيڪال لاءِ پڻ ذميوار آهي. ان مقصد لاءِ [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (LBOD) ۽ [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (RBOD) جهڙا وڏا نيڪالي منصوبا قائم ڪيا ويا آهن. ايل بي او ڊي جو مقصد درياهه سنڌ جي کاٻي ڪپ وارن علائقن مان کارو پاڻي ۽ سيم جي پاڻي کي عربي سمنڊ تائين پهچائڻ آهي، جڏهن ته آر بي او ڊي منصوبو سنڌ ۽ بلوچستان جي نيڪالي واري پاڻي کي غارو کاري تائين منتقل ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو. اهي منصوبا زميني پاڻي جي سطح کي ڪنٽرول ڪرڻ، سيم ۽ ٿور کي گهٽائڻ ۽ زرعي زمينن جي بحالي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 107–108.</ref> سنڌ ۾ آبپاشي جي بهتري لاءِ مختلف دورن ۾ ڪيترائي وڏا منصوبا شروع ڪيا ويا آهن، جن ۾ واهن ۽ شاخن جي ڪنڪريٽ لائيننگ، [[چوٽياريون ڊيم]]، [[ڪينجهر ڍنڍ]] نظام جي بهتري، ننڍن ڊيمن جي تعمير ۽ آبپاشي سڌارن جو پروگرام شامل آهن. [[سنڌ ايريگيشن ۽ ڊرينيج اٿارٽي]] (SIDA) جي قيام کان پوءِ پاڻي جي انتظام، آبادگارن جي شموليت ۽ آبپاشي سڌارن کي هٿي ملي. عالمي بئنڪ جي سهڪار سان سنڌ [[واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پراجيڪٽ]] (WSIP) پڻ شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد بئراجن، واهن، نيڪالي نظام، ٻوڏن جي انتظام ۽ سنڌو ڊيلٽا جي بحالي بابت ڊگهي مدي وارا سڌارا آڻڻ آهي.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 109–113.</ref> 2010ع جي تباهه ڪندڙ ٻوڏ کان پوءِ سنڌ آبپاشي کاتي واهن، بندن ۽ ريگيوليٽرن جي بحالي لاءِ هنگامي منصوبا شروع ڪيا. ان مقصد لاءِ 18.5 ارب رپين جو پروگرام تيار ڪيو ويو، جنهن تحت بندن، واهن ۽ آبپاشي ڍانچي جي مرمت ۽ بحالي جا ڪم ڪيا ويا. مستقبل جي منصوبابندي ۾ پاڻي بچائيندڙ آبپاشي طريقا جهڙوڪ ڊرپ ۽ اسپرنڪلر آبپاشي، برساتي پاڻي جي ذخيرن جي تعمير، ننڍن بندن جي واڌ ۽ واهن جي وڌيڪ لائيننگ شامل آهي، ته جيئن سنڌ جي زرعي معيشت کي پائيدار بنيادن تي مضبوط بڻائي سگهجي.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 114–116.</ref> ===پاڻيءَ بابت بين الصوبائي تڪرار ۽ معاهدا=== 1945ع ۾ سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ پاڻيءَ بابت هڪ معاهدو طئي ٿيو، پر اهو گورنر جنرل جي منظوري حاصل نه ڪري سگهيو. 1960ع ۾ پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ عالمي بئنڪ جي سهڪار سان [[سنڌ طاس معاهدو]] (Indus Waters Treaty) طئي ٿيو، جنهن تحت ٽن اوڀر وارن دريائن (راوي، بياس ۽ ستلج) جو پاڻي ڀارت کي، ۽ ٽن اولهه وارن دريائن (سنڌو، جهلم ۽ چناب) جو پاڻي پاڪستان کي ڏنو ويو. هن معاهدي جي ڳالهين ۾ سنڌ جي سڌي نمائندگي شامل نه هئي<ref name=" ايڪانومي "/>. 1991ع ۾ [[پاڻي جي ورڇ بابت نئون واٽر اڪارڊ، 1991|پاڻي ورڇ بابت نئون واٽر اڪارڊ]] طئي ٿيو، جنهن تحت پاڻيءَ جي ورڇ لاءِ هي تناسب مقرر ڪيو ويو: [[پنجاب]] 37 سيڪڙو، سنڌ 37 سيڪڙو، [[بلوچستان]] 12 سيڪڙو ۽ [[خيبر پختونخواهه]] 14 سيڪڙو. ان ئي سال [[انڊس ريور سسٽم اٿارٽي]] (IRSA) قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد صوبن وچ ۾ پاڻيءَ جي ورڇ جو انتظام سنڀالڻ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ڪوٽڙي کان هيٺ وهڪري جون ضرورتون=== 2005ع ۾ ڪيل ٻن مطالعي موجب، [[ڪوٽڙي بئراج]] کان هيٺ ماحولياتي توازن برقرار رکڻ لاءِ سڄي سال گهٽ ۾ گهٽ 5,000 ڪيوسڪ پاڻيءَ جي وهڪري ۽ پنجن سالن ۾ مجموعي طور 25 ملين ايڪڙ فوٽ (MAF) پاڻي جي ضرورت ڄاڻائي وئي. بهرحال، صوبن جي وچ ۾ اختلاف سبب انهن سفارشن تي عملي اڳڀرائي نه ٿي سگهي آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===نون ڊيمن بابت صوبائي موقف=== پاڻيءَ جي کوٽ ۽ ورڇ بابت خدشن سبب سنڌ سميت ٻين صوبن نون ڊيمن جي تعمير بابت اعتراض ظاهر ڪيا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي دوران مختلف ڪاميٽيون جوڙيون ويون، پر هن مسئلي تي مڪمل اتفاق راءِ اڃا تائين حاصل نه ٿي سگهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (LBOD)=== [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين منصوبو]] 1970ع واري ڏهاڪي ۾ وفاقي حڪومت ۽ سنڌ حڪومت طرفان [[عالمي بئنڪ]] جي سهڪار سان شروع ڪيو ويو. هن منصوبي جو مقصد نوابشاهه، [[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] ضلعن جي ٻن ملين هيڪٽرن کان وڌيڪ زمين مان نيڪال ٿيندڙ پاڻي کي [[عربي سمنڊ]] ڏانهن منتقل ڪرڻ هو. منصوبي کي مختلف فني ۽ انتظامي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ سار سنڀال بابت ادارتي غير وضاحت، مالي کوٽ، [[سنڌ ۾ سمنڊ جي چارج|سمنڊ جي چاڙهه]]، نيڪال جو پوئتي وهڪرو، [[صنعتي نيڪال]] ۽ ساحلي مٽيءَ جي کاري ٿيڻ جا مسئلا شامل آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. ===رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (RBOD)=== [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين منصوبو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]]، [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر-شهدادڪوٽ]]، دادو ضلعو|دادو]] ۽ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ضلعن لاءِ تجويز ڪيو ويو، جنهن کي ٽن مرحلن ۾ ورهايو ويو. بهرحال، هي منصوبو اڃا تائين مڪمل نه ٿي سگهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ادارياتي سڌارا ۽ جديد منصوبا=== 1996ع ۾ وفاقي حڪومت هر صوبي ۾ صوبائي آبپاشي ۽ نيڪال اٿارٽيز قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 1997ع ۾ [[خودمختيار آبپاشي نظام]] متعارف ڪرايو ويو، جنهن تحت صوبائي آبپاشي کاتن کي PIDA ۾ تبديل ڪيو ويو، ايريا واٽر بورڊ (AWBs) ٺاهيا ويا ۽ آبادگارن کي فارمر آرگنائيزيشنز (FOs) ۾ منظم ڪيو ويو. [[سنڌ ايريگيشن اينڊ ڊرينيج اٿارٽي]] (SIDA) 1998ع ۾ قائم ڪئي وئي<ref name=" ايڪانومي "/>. 2006ع ۾ عالمي بئنڪ جي سهڪار سان سنڌ ۾ [[واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پروجيڪٽ، سنڌ|واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پروجيڪٽ]] لاڳو ڪيو ويو، جنهن جو مقصد زرعي پيداوار وڌائڻ، آبادگارن جي آمدني ۾ اضافو آڻڻ ۽ آبپاشي نظام جي ڊگهي مدي واري پائيداري کي بهتر بڻائڻ هو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ڪئنال ۽ وڏا واھ === سنڌ جي زرعي نظام جو بنياد آبپاشيءَ جي هڪ وسيع نيٽ ورڪ تي قائم آهي، جيڪو [[گڊو بئراج]]، [[سکر بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] مان نڪرندڙ واهن، شاخن ۽ ننڍن واهن تي مشتمل آهي. اهي واهه ۽ شاخون گهڻو ڪري مٽيءَ مان ٺهيل هجڻ سبب پاڻي جي رِسڻ (سيپيج)، زمين جي سم ۽ ڪلر (واٽرلاگنگ ۽ سيلنٽي) ۽ پاڻي جي ضايع ٿيڻ جا مسئلا پيدا ڪندا رهيا آهن، جنهن جو سڀ کان وڌيڪ اثر واهن جي پڇاڙيءَ وارن آبادگارن تي پوندو آهي. انهن مسئلن جي حل لاءِ سنڌ حڪومت ۽ وفاقي حڪومت جي سهڪار سان "سنڌ صوبي ۾ شاخن ۽ ننڍن واهن جي ڪنڪريٽ لائيننگ" جو منصوبو شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد آبپاشي پاڻي جي نقصان کي گهٽائڻ، سم ۽ ڪلر جي مسئلن تي ضابطو آڻڻ ۽ زرعي زمينن تائين پاڻي جي فراهمي کي بهتر بڻائڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=28 May 2026}}</ref> هن منصوبي لاءِ 13,828.322 ملين رپين جو پي سي-ون (PC-I) تيار ڪيو ويو، جنهن تحت 109 چونڊيل شاخن ۽ ننڍن واهن جي تقريباً 860 ميل ڊگهي حصي جي لائيننگ منظور ڪئي وئي. منصوبي جي نتيجي ۾ آبپاشي نظام جي ڪارڪردگي ۾ نمايان بهتري آئي. 56 مڪمل ٿيل واهن ۽ شاخن جي ڪمانڊ ايراضي 629,137 ايڪڙن مان وڌي 786,827 ايڪڙن تائين پهتي، جنهن سان 157,690 ايڪڙ اضافي زرعي زمين کي آبپاشي جون سهولتون حاصل ٿيون. ساڳئي طرح 109 چونڊيل واهن ۽ شاخن جي مجموعي ڪمانڊ ايراضي 1,438,405 ايڪڙن مان وڌي 1,747,764 ايڪڙن تائين پهتي، جنهن سان 309,359 ايڪڙ اضافي زمين زرعي استعمال هيٺ آئي. هي منصوبو سنڌ جي زرعي ترقي، پاڻي جي بچت ۽ واهن جي پڇاڙيءَ وارن آبادگارن تائين پاڻي جي بهتر رسائي لاءِ هڪ اهم قدم طور شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=28 May 2026}}</ref> ===ڍنڍون ۽ ڍورن جي فھرست=== ===برساتي نئين فھرست=== ===حفاظتي بندن جي فھرست=== === شاخن ۽ فيڊرن جي فھرست=== === ڪورن جو فھرست=== * ڪور ڏاتو === ڊيمن جي فھرست=== # [[حب ڊيم]] # [[چوٽياري ڊيم]] ===ڪلهوڙا دور جو آبپاشي نظام=== ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ جي آبپاشي نظام کي منظم ۽ وسيع بنيادن تي ترقي ڏني وئي. تاريخي ماخذن موجب، سنڌ ۾ واهن جي منظم کوٽائي جو بنياد ميان نور محمد ڪلهوڙي وڌو، جنهن سنڌو نديءَ جي ساڄي ۽ کاٻي ڪنارن تي واهن جي ذريعي زراعت کي فروغ ڏنو. 1719ع کان پوءِ خاص طور تي سنڌ جي اترين علائقن ۾ نوان واهه کوٽايا ويا، جن جو مقصد زرعي زمينن کي پاڻي فراهم ڪرڻ هو. هن دور ۾ “[[گھاڙ واھ]]” جون ٽي اهم شاخون وجود ۾ آيون، جيڪي علائقي جي آبپاشي نظام جو اهم حصو بڻيون. “[[نور واھ]]” ميان نور محمد ڪلهوڙي جي نالي سان منسوب ڪيو ويو، جڏهن ته “[[شاھ جي ڪڙ]]” سندس وزير شاهه بهاري جي نگرانيءَ ۾ کوٽايو ويو. چانڊڪي پرڳڻي ۾ پڻ ڪيترائي ننڍا وڏا واهه کوٽايا ويا، جن سان مقامي آباديءَ جي زرعي ضرورتن کي پورو ڪيو ويو. ميان نور محمد جي دور ۾ “[[ڪور ڏاتو|ڏاتي جي ڪور]]” پڻ کوٽايو ويو، جيڪو پنهنجي وقت جي دولتمند شخص ڏاتي کهڙي جي ڪوششن سان وجود ۾ آيو. اتر سنڌ ۾ “[[بيگاري واھ]]” جي مکيه شاخ “[[نور واھ]]” به ڪلهوڙا دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ هئي. نوشهري ڊويزن ۾ “[[نصرت واھ]]” [[ نصرت خان چانڊيو|نصرت خان چانڊئي]] جي سرپرستيءَ ۾ کوٽايو ويو. ان کان علاوه “[[مراد واھ]]”، “[[باگ واھ]]” ۽ “[[فيروز واھ]]” پڻ ڪلهوڙا دور ۾ کوٽايا ويا، جيڪي [[مراد ڪلھوڙو|مراد ڪلهوڙي]]، [[باگو سيال|باگي سيال]] ۽ [[فيروز ويراڙ]] جهڙن اهم درٻاري شخصيتن سان منسوب آهن. اهي واهه “[[نصرت واھ]]” سان ڳنڍيل هئا، جيڪو بعد ۾ هاڻوڪي [[روهڙي ڪئنال]] جي اهم شاخن مان هڪ بڻيو. ڪلهوڙا حڪمرانن واهن جي کوٽائي، مرمت ۽ صفائيءَ تي خاص ڌيان ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال موجب سنڌ جي خوشحالي ۽ سرڪاري ڍلن جي بروقت وصولي جو دارومدار مؤثر آبپاشي نظام تي هو. ان منظم انتظام سبب ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ زرعي لحاظ کان وڌيڪ آباد ۽ سرسبز رهي، ۽ رياستي خزاني جي حالت پڻ مضبوط رهي. حيدرآباد ضلعي ۾ واقع “[[سرفراز واھ]]” به هن دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ هو، جيڪو [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو|ميان سرفراز خان ڪلهوڙي]] کوٽايو هو<ref>سنڌ جا قديم سڪا سنڌ ۾ ڪلهوڙا دور جا سڪا (قسط 2) -- عبداللہ ورياهه؛ رسالو:مهراڻ؛ 1991جلد 1 ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ==صنعت == سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ صنعتي ۽ معاشي طور ترقي يافته صوبو آهي. صوبي جي معيشت ۾ صنعت، واپار، توانائي، زراعت، بندرگاهي خدمتون ۽ برآمداتي سرگرميون اهم حيثيت رکن ٿيون. [[ڪراچي]] ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ واپاري مرڪز هجڻ سبب سنڌ جي صنعتي ترقي ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> [[ڪراچي]] پاڪستان جو سڀ کان وڏو شهر، سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ ملڪ جو مالي مرڪز آهي. شهر ۾ وڏين بئنڪن، مالي ادارن، ڪاروباري ڪمپنين ۽ صنعتي ادارن جا هيڊڪوارٽر قائم آهن. [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ ڪراچي ۾ واقع آهي، جيڪا ملڪ جي سڀ کان وڏي ۽ فعال اسٽاڪ مارڪيٽ آهي. ڪراچي جي سامونڊي حيثيت ۽ جديد انفراسٽرڪچر ان کي پاڪستان جي اهم واپاري مرڪزن مان هڪ بڻائي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون === صوبي ۾ صنعتڪاري کي هٿي ڏيڻ لاءِ مختلف صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون قائم ڪيا ويا آهن. [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد]]، [[ڪوٽڙي]]، [[نوري آباد]]، [[شهيد بينظيرآباد]] ۽ [[سکر]] اهم صنعتي مرڪز آهن. [[بن قاسم صنعتي پارڪ]]، [[ڪورنگي صنعتي پارڪ]]، [[پورٽ قاسم صنعتي علائقو]] ۽ [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] (KEPZ) سنڌ جي اهم صنعتي ۽ برآمداتي علائقن ۾ شمار ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === انساني وسيلا ۽ انفراسٽرڪچر === سنڌ پاڪستان جي مزدور قوت جو تقريباً اڌ حصو مهيا ڪري ٿي. صوبي ۾ تربيت يافته، تعليم يافته ۽ بين الاقوامي معيارن سان مطابقت رکندڙ افرادي قوت موجود آهي. جديد ٽيليڪميونيڪيشن نظام، سڙڪن ۽ ريلوي جو وسيع ڄار، هوائي اڏا ۽ بندرگاهون سنڌ جي صنعتي ۽ واپاري ترقي لاءِ بنيادي سهولتون فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ===صنعتي پيداوار=== سنڌ پاڪستان جي پيداواري معيشت جو اهم مرڪز آهي ۽ تيزيءَ سان ملڪي ۽ غير ملڪي سيڙپڪاري لاءِ هڪ پرڪشش منزل طور اڀري رهيو آهي. صوبي کي [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] جهڙين اهم سامونڊي بندرگاهن تائين سڌي رسائي حاصل آهي، جيڪا ان کي بين الاقوامي واپار ۽ برآمدات لاءِ هڪ حڪمتِ عملي واري حيثيت فراهم ڪري ٿي. سنڌ جو صنعتي بنياد وسيع ۽ متنوع آهي، جنهن ۾ ٽيڪسٽائيل، دواسازي، گاڏين جي صنعت، صارفين جي شين جي پيداوار ۽ ٻين پيداواري شعبن جون صنعتون شامل آهن. جديد انفراسٽرڪچر، سيڙپڪارن لاءِ ترغيبي پاليسيون، ڪاروبار دوست ضابطا ۽ ماهر افرادي قوت صوبي جي پيداواري شعبي جي ترقي کي هٿي ڏين ٿا. انهن سببن جي ڪري سنڌ نه رڳو پاڪستان جي معاشي مرڪز طور سڃاتي وڃي ٿي، پر عالمي واپار سان ڳانڍاپي، صنعتي توسيع ۽ منافعي بخش سيڙپڪاري لاءِ پڻ هڪ اهم مرڪز بڻجي چڪي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Manufacturing Sector (Driving Growth in Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ====اسٽيل جي صنعت==== ====ڪپڙي جي صنعت==== ڪپڙي جي صنعت سنڌ جي پيداواري شعبي جو بنيادي ستون سمجهي وڃي ٿي ۽ صوبي جي صنعتي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. هي صنعت سنڌ جي تاريخي ڪاريگري، فني مهارت ۽ ڪپهه سميت خام مال جي وافر دستيابي مان فائدو حاصل ڪري ٿي، جنهن سبب پيداوار جي اعليٰ سطح برقرار رکڻ ۾ مدد ملي ٿي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] تائين آسان رسائي، جديد صنعتي انفراسٽرڪچر ۽ سيڙپڪارن لاءِ فراهم ڪيل ترغيبي سهولتون سنڌ کي ڪپڙي جي صنعت لاءِ هڪ پرڪشش مرڪز بڻائين ٿيون. صوبي ۾ قائم ٽيڪسٽائيل ڪارخانا نه رڳو ملڪي ضرورتون پوريون ڪن ٿا پر برآمدات ذريعي پاڪستان جي معيشت ۾ پڻ نمايان حصو وجهن ٿا. ڪپڙي جي شعبي ۾ جدت، معيار ۽ مهارت جي روايت سنڌ جي صنعتي ترقي ۽ معاشي واڌ ويجهه کي مسلسل هٿي ڏئي رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Textile Industry (Excellence in Innovation and Craftsmanship) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ====آٽو موبائيل جي صنعت==== ====سافٽويئر صنعت==== ====تعميري صنعت==== ====ڪيميائي صنعت==== ====دوائن جي صنعت==== ====سيمنٽ جي صنعت==== ====پلاسٽڪ جي صنعت==== ====چمڙي جي صنعت==== ===ھنري صنعت=== ===صنعتي زون=== ===زرعي صنعت=== سنڌ زرعي پيداوار جي لحاظ کان پاڪستان جي اهم صوبن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي زرعي پيداوار ۾ تقريباً 23 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي. صوبي ۾ ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، ميوا ۽ ڀاڄيون وڏي پيماني تي پيدا ٿين ٿيون، جن جي بنياد تي ٽيڪسٽائيل، کنڊ، خوراڪ جي پروسيسنگ ۽ زرعي شين جي برآمد سان لاڳاپيل صنعتون قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ====سارين جا ڪارخانا==== ====ڪپھ جا ڪارخانا==== ====ڀاڻ جي صنعت==== ==== کنڊ جي صنعت==== ====کاڌ خوراڪ واري صنعت==== === مڇيگيري === سنڌ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي رکي ٿو، جنهن سان گڏ گهاٽن [[مينگروو ٻيلن]] جو وسيع سلسلو موجود آهي. اهي مينگروو ٻيل نه رڳو سامونڊي ماحولياتي نظام جي حفاظت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، پر مختلف آبي جيوت لاءِ قدرتي افزائشي مرڪز پڻ آهن. سنڌ پاڪستان جي ماهيگيري واري معيشت جو مرڪزي صوبو آهي، جتان ملڪ جي ڪل مڇيءَ جي برآمدات جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو حصو حاصل ٿئي ٿو. ان کان علاوه پاڪستان جي سامونڊي مڇيءَ جي وسيلن جو تقريباً 71 سيڪڙو، تازي پاڻيءَ جي مڇيءَ جي وسيلن جو 65 سيڪڙو ۽ کارن يا نيم کارن پاڻيءَ (brackish water) جي مڇيءَ جي وسيلن جو 100 سيڪڙو حصو سنڌ ۾ موجود آهي. اهي وسيلا صوبي ۾ ماهيگيري، آبي زراعت، خوراڪ جي صنعت ۽ برآمداتي واپار جي ترقي لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company (SEZMC) |access-date=29 May 2026}}</ref> ===ننڊي صنعت=== ==واپار == ===زرعي جنسن جو واپار=== ====واپاري ادارن جي فھرست==== ====درآمد ۽ برآمد==== ====آبي بندرگاھون==== سنڌ وٽ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي موجود آهي، جيڪا سامونڊي واپار، ماهيگيري، آبي زراعت ۽ ساحلي سياحت لاءِ اهم اهميت رکي ٿي. صوبي ۾ ٻه وڏيون هر موسم ۾ فعال بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، موجود آهن. انهن بندرگاهن ۾ ڪنٽينر ٽرمينل، تيل ٽرمينل، ڪيميائي سامان جا ٽرمينل، بلڪ ڪارگو سهولتون، جهازن جي مرمت جا مرڪز ۽ انجنيئرنگ سهولتون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ====خشڪي وارا بندر==== ===سرمائي جي سيڙپ=== ==بئنڪاري نظام== == انفارميشن ٽيڪنالاجي == معلوماتي ٽيڪنالاجي (آءِ ٽي) جو شعبو سنڌ ۾ تيزي سان ترقي ڪري رهيو آهي ۽ صوبو ٽيڪنالاجي، جدت ۽ ڊجيٽل معيشت جي هڪ اڀرندڙ مرڪز طور سڃاتو وڃي ٿو. [[ڪراچي]]، جيڪو سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ معاشي مرڪز آهي، آءِ ٽي ڪمپنين، ٽيڪنالاجي پارڪن، ڪاروباري انڪيوبيٽرن ۽ نون شروعاتي ادارن (اسٽارٽ اپس) لاءِ اهم مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. صوبي جي يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليمي ادارن مان هر سال وڏي تعداد ۾ ماهر ۽ تربيت يافته انساني وسيلا فراهم ٿين ٿا، جيڪي آءِ ٽي صنعت جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ڪاروبار دوست پاليسيون، سيڙپڪاري لاءِ ترغيبي سهولتون، تيز رفتار انٽرنيٽ، جديد ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪ ۽ ڊجيٽل انفراسٽرڪچر سنڌ کي ٽيڪنالاجي بنياد تي ڪاروبار قائم ڪرڻ لاءِ سازگار ماحول مهيا ڪن ٿا. آءِ ٽي شعبي جي توسيع نه رڳو روزگار جا نوان موقعا پيدا ڪري رهي آهي، پر صوبائي معيشت کي علم، جدت ۽ ٽيڪنالاجي تي ٻڌل ترقي ڏانهن پڻ اڳتي وڌائي رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Information & Technology (A Rising Hub for Innovation) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ==معدنيات ۽ قدرتي وسيلا== سنڌ قدرتي معدني وسيلن سان مالا مال آهي. صوبي ۾ ڪوئلو، گرينائيٽ، سليڪا واري، جپسم، چن جو پٿر، لوڻ ۽ ٻين معدنيات جا اهم ذخيرا موجود آهن. اهي وسيلا سيمينٽ، تعميراتي مواد، توانائي ۽ ٻين صنعتن لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ===کاڻون=== ==== سنڌ جي کاڻن جي فھرست==== ===گيس=== === سنڌ جي گيس وارن ھنڌن جي فھرست=== ===تيل=== === سنڌي جي تيل وارن ھنڌن جي فھرست=== ===گرينائيٽ=== === سنڌ ۾ معدنياتي تلاش=== ==توانائي == سنڌ پاڪستان جي توانائي پيداوار ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. صوبي ۾ تيل، قدرتي گئس، ڪوئلو، هوا ۽ شمسي توانائي جا وسيع ذخيرا موجود آهن. سنڌ پاڪستان جي تيل جي پيداوار جو تقريباً 56 سيڪڙو ۽ قدرتي گئس جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 71 سيڪڙو حصو پيدا ڪري ٿي. [[ٿر ڪوئلو]] دنيا جي وڏن ڪوئلي جي ذخيرن مان هڪ آهي، جتي اندازاً 185 ارب ٽن ڪوئلو موجود آهي. ان کان علاوه سنڌ جو هوائي ڪوريڊور لڳ ڀڳ 50,000 ميگاواٽ بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو، جڏهن ته صوبي ۾ شمسي توانائي جي پيداوار لاءِ پڻ سازگار حالتون موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> توانائي جو شعبو سنڌ جي معاشي ترقي ۽ صنعتي واڌ ويجهه جو هڪ اهم محرڪ آهي. صوبو قدرتي وسيلن سان مالا مال آهي، جن ۾ [[ٿر ڪوئلو|ٿر جي ڪوئلي]] جا وسيع ذخيرا، سامونڊي پٽي سان گڏ موجود هوائي ڪوريڊور ۽ شمسي توانائي جي پيداوار لاءِ سازگار حالتون شامل آهن. اهي وسيلا سنڌ کي روايتي ۽ قابلِ تجديد ٻنهي قسمن جي توانائي جي پيداوار لاءِ هڪ منفرد حيثيت عطا ڪن ٿا. صوبي ۾ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي گهرن سان گڏ هوا ۽ سج مان توانائي حاصل ڪرڻ جا منصوبا پڻ تيزي سان ترقي ڪري رهيا آهن. انفراسٽرڪچر ۾ بهتري، ڪاروبار دوست پاليسيون، ضابطن ۾ سهولت ۽ سيڙپڪاري لاءِ ترغيبي قدمن توانائي جي شعبي جي ترقي جا نوان امڪان پيدا ڪيا آهن. توانائي جي شعبي جي واڌ نه رڳو اقتصادي سرگرمين کي هٿي ڏئي ٿي، پر پائيدار ترقي، ماحول دوست توانائي جي فروغ ۽ علائقائي توانائي جي تحفظ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Energy (Powering the Future of Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> سنڌ پاڪستان جي توانائي واري شعبي ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو ۽ مستقبل جي علائقائي توانائي مرڪز طور ڏٺو وڃي ٿو. صوبي جي [[ٿر ڪوئلو|ٿر واري علائقي]] ۾ اندازاً 185 ارب ٽن ڪوئلي جا ذخيرا موجود آهن، جيڪي دنيا جي سڀ کان وڏن ڪوئلي جي ذخيرن مان شمار ڪيا وڃن ٿا. ان کان علاوه پاڪستان جي تقريباً 60 سيڪڙو تيل جا کوهه ۽ 44 سيڪڙو گئس جا ميدان سنڌ ۾ واقع آهن. صوبو ملڪ جي روزاني تيل جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 56 سيڪڙو ۽ قدرتي گئس جي پيداوار جو 55 سيڪڙو حصو مهيا ڪري ٿو. روايتي توانائي جي وسيلن کان علاوه سنڌ قابلِ تجديد توانائي جي ميدان ۾ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو. صوبي جي سامونڊي علائقي ۾ تقريباً 60 ڪلوميٽر ويڪرو ۽ 180 ڪلوميٽر ڊگهو هوائي ڪوريڊور موجود آهي، جيڪو هوائي توانائي جي پيداوار لاءِ انتهائي سازگار سمجھيو وڃي ٿو. اهي وسيلا سنڌ کي پاڪستان جي توانائي جي تحفظ، صنعتي ترقي ۽ پائيدار معاشي واڌ ويجهه لاءِ هڪ اهم بنياد فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company (SEZMC) |access-date=29 May 2026}}</ref> ===ڪراچي اليڪٽرڪ=== ====حيسڪو==== ===سيپڪو=== ===بجلي جي پيداوار=== ===قابل تجديد توانائي=== ===ايل اين جي=== ====سي اين جي==== ===پيٽرول جي ترسيل جو نظام=== === سنڌ جو ڪوئلو=== === سنڌ جي معدنيات جي فھرست=== === سنڌ جي معدنياتي ادارن جي فھرست=== # [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] ==خدمتن وارا شعبا== ====صحت جو پيشو==== ====قانون جو پيشوئ==== ====تدريسي پيشو==== ====انجينئرنگ ۽ فني شعبو==== ====ٽرانسپورٽ==== ===پوليس=== == سنڌ جي نباتات ۽ حياتيات == ===وڻ ۽ ٻوٽا=== سنڌ جنهن نباتاتي علائقي جو ڀاڱو آهي، تنهن ۾ ذري گهٽ سڄو پنجاب، الهندو راجپوتانا، ڪاٺياواڙ ۽ ڪڇ اچي وڃن ٿا، ۽ جيتوڻيڪ هندستان جي ٻين علائقن ۾ ٿيندڙ ٻوٽا هت به ٿيندا آهن، پر گهڻي نسبت اولهه وارن ملڪن، مڪران، ايراني نار جي گرم ڀاڱن، عراق ۽، جيئن اڳيئي چيو اٿئون، مصر سان اٿس، جتان جي آبهوا ساڳي آهي. ====سنڌ جا عام وڻن==== {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ صوبي ۾ موجود اهم وڻن جي فهرست ! نمبر ! عام نالو ! بوٽنيڪل نالو ! مختصر تعارف / حيثيت |- | 1 | [[ڪنڊي|ڪَنڊي]] | ''Prosopis cineraria'' | ريگستاني علائقن جو اهم مقامي وڻ؛ ڇانوَ، ايندھن ۽ چارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. |- | 2 | [[ٻٻر]] (بابُل) | ''Acacia nilotica'' | دريائي ۽ ميداني علائقن ۾ عام؛ ڪاٺ ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 3 | [[آسري]] | ''Tamarix aphylla'' | لوڻياتي ۽ خشڪ زمينن ۾ وڌندڙ؛ هوا روڪڻ لاءِ اهم. |- | 4 | [[ڪرڙ]] | ''Capparis decidua'' | ٿر ۽ خشڪ علائقن جو مقامي وڻ؛ چارن ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 5 | [[خوشبودار ٻٻر]] | ''Acacia farnesiana'' | خوشبودار گلن سبب سڃاتل؛ دوائن ۽ خوشبوءَ ۾ استعمال. |- | 6 | [[ٻانھن]] | ''Populus euphratica'' | سنڌو درياهه جي ڪنارن تي وڌندڙ؛ دريائي نظام لاءِ اهم. |- | 7 | [[ديوي (وڻ)]] / (ولائتي ڪَنڊي) | ''Prosopis juliflora'' | غير ملڪي وڻ؛ تيزي سان وڌندڙ، پر ماحولياتي نقصانڪار پڻ. |- | 8 | [[سراھ|سِراهه]] | ''Albizia lebbeck'' | ڇانوَ ۽ ڪاٺ لاءِ مشهور؛ شھرن ۾ لڳايو ويندو آهي. |- | 9 | [[نم]] | ''Azadirachta indica'' | دوائن ۾ تمام اهم؛ جراثيم ڪُش خاصيتون. |- | 10 | [[ٻير]] | ''Ziziphus mauritiana'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ غذائي ۽ معاشي اهميت. |- | 11 | [[ڄمون (وڻ)|ڄمون]] | ''Syzygium cumini'' | ڦر ۽ دوائن ۾ استعمال؛ شگر لاءِ فائديمند. |- | 12 | [[گدامڙي (وڻ)|گدامڙي]] | ''Tamarindus indica'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ کاڌي ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 13 | [[سھانجڻو]] | ''Moringa oleifera'' | غذائيت سان ڀرپور؛ پن ۽ ڦريون استعمال ٿين ٿيون. |- | 14 | [[اڇو تمر]] | ''Avicennia marina'' | سنڌ جي ساحلي علائقن جو اهم وڻ؛ سامونڊي ڪٽاوَ کان بچاءُ. |- | 15 | [[بڙ]] | ''Ficus benghalensis'' | وڏو ڇانوَ ڏيندڙ وڻ؛ سماجي ۽ مذهبي اهميت. |- | 16 | [[پپل]] | ''Ficus religiosa'' | مذهبي لحاظ کان اهم؛ آڪسيجن فراهمي ۾ نمايان. |- | 17 | [[ڄار (وڻ)|ڄار]] | ''Salvadora oleoides'' | خشڪ علائقن جو وڻ؛ ايندھن ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 18 | [[مسواڪ]] | ''Salvadora persica'' | ڏندن جي صفائي لاءِ مشهور؛ دوائن ۾ استعمال. |- | 19 | [[ليسڙو]] (گيدوڙو) | ''Cordia myxa'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ ڳوٺاڻن علائقن ۾ عام. |- | 20 | [[انب (وڻ)|انب]] | ''Mangifera indica'' | قومي ڦر؛ باغباني ۽ معيشت لاءِ اهم. |- | | | | |- | | | | |- | | | | |+ | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- |} ===حيوان === علم حيوانات جي جن ماھرن پھريائين سنڌ جي جانورن تي تحقيق ڪئي، سي آھن برنس (Burnes) 1830ع، گرفٿ (Griffith) 18399ع، ھيوم ۽ ڊي (Hume and Day) 1872ع، بلان فورڊ (Blanford) 1971ع کان 1977ع، بٽلر (Butler) 1879ع، مري (Murray) 1884ع، اوٽس (Oates) 1889ع، ايٽڪن (Aitken) 19077ع، ٽائيسھرسٽ (Ticehurst) 1917ع کان 1920ع ۽ ايٽس (Eates) 1920 کان 1954ع، منٽن (Minton) 19622ع ۾ سنڌ ۽ لسٻيلي جي جانورن جي ڏسڻي (Key) ٺاھي. صديقي 18699ع ۾ جانورن جي لسٽ ٺاھي تيار ڪئي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> محي الدين (71-1964ع) سنڌ جي مڇين، نانگن، پکين، ڪڪڙن، ٻڪرين، ڍڳين ۽ مينھن جي پروٽوزوان (Protozoan) ۽ ھيلمينٿي (Helminthic) فاعلن تي ڪم ڪندي نيون جنسون ۽ ڪي نوان مفعول دريافت ڪيا آھن. مجيب سنڌ جي دريائي مڇين ۽ سامونڊي مڇين جي ھيلمينٿڪ فاعلن تي ڪم پئي ڪيو آھي ۽ ڪي نيون جنسون ۽ قسم دريافت ڪيا آھن. ترمذي سنڌ جي سامونڊي ڪپر واري پٽي ۾ ڪرسٽيشيا (Crustacea) تي پئي ڪم ڪيو آھي. فصلن کي نقصان پھچائيندڙ جيتن جڻين تي بھ چڱو ڪم ڪيو آھي. جيتوڻيڪ انھن ۾ اھي جيت ۽ چچڙ شامل نھ آھن، جن جو انسانن ۽ جانورن جي بيمارين سان واسطو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === ڪرنگھي وارا جانور (vertebrates) === پنڊپھڻ (Fossils): بلئنفورڊ ۽ فيڊن پھريون ڀيرو منڇر مان سنھ 76-1874ع ۾ [[پنڊپھڻ]] جمع ڪيا. ٽيھ سال پوءِ پلگرم ۽ ان سان گڏ ڪم ڪندڙن [[ڀڳو ٺوڙهو|ڀڳي ٽوڙھي]] ويجھو تمام گھڻا پنڊپھڻ لڌا. پلگرم (1934ع) ھيٺين منڇر جي ٽن ڀاڱن کي ڪامليل (ميلوٽيشن)، چنجي (ٽارٽونيشن) ۽ ڍوڪ پٺاڻ (لوئر پلايوسين) وارين منزلن جي برابر سمجھيو ۽ ساڳئي وقت مٿئين [[منڇر ڍنڍ|منڇر]] کي سوالڪ واري بولڊر ڪانگھلومريٽ منزل (مڊل پلئسٽوسين) جي برابر تسليم ڪيو. سنڌ ۾ ھڪ گوشت کائيندڙ، اٺ سونڊ وارا، ٽي کُرن وارا، يارھن ٻڌي تعداد ۾ کُرن وارا ۽ ٽي سُرڻن يا رڙھندڙ جانورن جا ’پنڊپھڻ‘ سڃاتا ويا آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === جيئرا قسم (Living Forms) === کير ڌارائيندڙ ٿڻن وارا جانور. جيترو ڌيان پکين تي ڏنو ويو آھي، اوترو کير ڌارائيندڙ يعني ٿڻن وارن جانورن تي نہ ڏنو ويو آھي. ٿڻن وارن جانورن جا ڪل 73 قسم آھن، جيڪي سنڌ ۾ رھن ٿا. انھن ۾ 20 گوشت کائيندڙ، 20 چمڙا، 4 جيت کائيندڙ، 15 ڪئا ۽ نوريئڙا وغيرھ، 9 کُرن وارا، 4 ويل ۽ ڊالفن ۽ ھڪ ڇِلر شامل آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref><br> '''گوشت خور جانور''': ڏسڻ ۾ ائين ٿو اچي تھ چيتو ڪنھن وقت سنڌوءَ جي ڪڇي ۾ ۽ روھڙيءَ طرف رھندو ھو. روھڙي ۾ ھن جو زور ڏسڻ ۾ اچي ٿو. سنڌ ۾ چيتا سن 1886ع تائين ماريا ويا. ٻين گوشت کائيندڙن ۾ پلنگ (Panther) جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ۾ ڪافي تعداد ۾ پکڙيل ھو، سو ھاڻي رڳو کيرٿر جبلن ۾ محدود آھي. اھو خصوصًا ھلڪي رنگ جو آھي ۽ سندس بج ھندستاني پلنگ کان ڊگھا آھن. لڌڙو جيڪو لاڙڪاڻي ۽ ميرپور ساڪري ۾ ملندو ھو، سو گھڻي قدر گھٽجي ويو آھي. جھنگ ٻلو، سنڌ جي عام جھنگلي ٻلي، بُجُر ٻلو (Caracal Lynx) جيڪا ھاڻي ٿر ۾ اڻ لڀ ٿيندي وڃي؛ مشڪ ٻلو (Civet Cat) جيڪو ڳوٺن جي چوڌاري ملندو آھي، اھي سڀ سنڌ جي جھنگلن جا ٻلا آھن. ڳور پٽ جيڪو قبرن کوٽڻ ۽ مئل ماڻھن تي تڳڻ لاءِ مشھور آھي، سو بہ سنڌ ۾ ٿئي ٿو. چراخ ۽ لڌڙو جنھن جي پٺيان سدائين کلن جا واپاري ھوندا آھن، سي آھستي آھستي اڻلڀ ٿيندا وڃن. بگھڙ، گدڙ، لومڙ ۽ نور وغيره ٻيا گوشت کائيندڙ جانور آھن. '''چمڙا''': سنڌ ۾ چمڙن جا 13 قسم آھن، جن ۾ ھڪ ميوو کائيندڙ چمڙن جو (Fruit Bat)، ٻہ ڪُئي – پُڇ چمڙن جا، ٻہ قبائي (Tomb bat) چمڙن جا ۽ چار ڄامڙن چمڙن جا قسم شامل آھن. '''جيت کائيندڙ''': جيت کائڻ وارا جانور سنڌ ۾ تمام گھٽ آھن، جن ۾ ھڪ مسڪ شُرو (Musk Shrew) ۽ ٽن قسمن جا ڄاھا شامل آھن. '''روڊنيشا''': (Rodentia):ھن قسم ۾ ھڪ قسم جو سيھڙ، جيڪو خاص ڪري پٽاٽي جي فصل کي کائيندو آھي. نوريئڙو ۽ پنڌرھن قسم جي ڪُئن جا، جن ۾ ننڍي پُڇ وارا توڙي بجر پڇ وارا، ۽ ٿلھي منھن وارا وڏا ڪئا شامل آھن. '''سيٽيشيا''': (Cetacea):ھن ۾ سنڌو درياءَ توڙي گنگا ندي واري ٻلھڻ جا ٻئي قسم سامونڊي آھن، جيڪي سنڌوءَ جي ڊيلٽا ۾ ملندا آھن. پار پوائز (Porpoise) خاص مٺي پاڻيءَ جو جانور آھي ۽ انڌو ٿيندو آھي، ڇو جو ان جون اکيون پوري طرح تيار نہ ٿينديون آھن. ھيءُ سنڌو درياءَ ۾ ملندو آھي. ھن ٻلھڻ جو تيل مھاڻا سنڌن جي سور لاءِ ۽ مشعلن ٻارڻ جي ڪم آڻيندا آھن. ھن کي پڪڙڻ لاءِ مھاڻا خاص سيکاريل لڌڙا استعمال ڪندا آھن. بِلُويل جيڪو وڏي ۾ وڏو کير ڌارائيندڙ جانور تسليم ڪيو وڃي ٿو، سو بہ سنڌ جي سامونڊي ڪنارن کان پرتي ڏٺو ويو آھي ۽ ڀٽ ميٽ تي پڻ پڪڙيو ويو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === گاھ کائيندڙ (Herbivora) === گاھ کائيندڙ جانورن ۾ شامل آھن: ھرڻ، ڪارو ھرڻ، غزال ھرڻ وغيرھ. ڦاڙھو اڃا تائين سنڌ جي دريائي ٻيلن ۾ ڪافي عام آهي (ٽوٽل اندازًا 370 ڦاڙھا). ڪارو ھرڻ جيڪو ھن سڄي اپٻيٽ جي اصلوڪن ھرڻن جو ھڪ قسم آھي، سو تمام سھڻو ٿيندو آھي، ۽ پاڪستان ۾ ھي نسل ختم ٿيڻ تي آھي. سنڌ ۾ ھن نسل جا ھرڻ باقي ڪي ٿورا وڃي کيرٿر جبل ۾ بچيا آھن. ھرڻ، جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ۾ ھر ھنڌ ھوندو ھو، سو بہ ھاڻي تمام گھٽ آھي ۽ ٿورڙي تعداد ۾ اڃا تائين کيرٿر ۾ آھن. چنڪارا ھرڻ ۽ ڪاري ھرڻ جي آھستي آھستي گم ٿيڻ جي ڪري بنان ڪنھن شڪ شبھي جي اھو چئي سگھجي ٿو تہ ايشيائي چيتو پڻ انھن جي ڪري ختم ٿي ويو. سنڌ گھر آھي سره جو، جيڪو اڄ ڪلھ کيرٿر جبل ۾ ڪافي تعداد ۾ ملي ٿو. (سرھن جو اندازًا تعداد 1200) گڍ دادو ۾ ڪافي تعداد ۾ ملي ٿو، پر ان کي تحفظ ڏيڻ ضروري آھي. جيئن سڱن وارو ھرڻ، جيڪو سنڌ ۾ مري (Murray) سن 1884ع ۾ ڏٺو ھو، سو اڄ ڪلھ آھي ئي ڪونہ، ۽ سانڀر وانگر ختم ٿي ويو آھي. سوئر جيڪو سنڌ ۾ عام آھي، سو ڏينھون ڏينھن دريائي ٻيلن ۾ وڌندو رھي ٿو ۽ فصلن لاءِ مصيبت آھي. گورخر جيڪو ڪڇ جي رڻ ۾ تمام ٿوري تعداد ۾ وڃي بچيو آھي (اندازًا 20 يا 30) سو اڻلڀ ٿيڻ وارو آھي.<br> '''ڇلر''' (Pholidota): ڇلو مرون لاڙ ۾ ٿئي ٿو، پر آھستي آھستي گھٽبو پيو وڃي ۽ ھاڻي اڻلڀ ٿيندڙ جانورن جي فھرست ۾ شامل آھي. سنڌ ۾ مم ۽ ڀولڙي جو ڪوبہ قسم نہ ٿيندو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === پکي === سنڌ جي پکين ۾ مخصوص خاصيتون آھن، جيڪي جاگرافيائي بيھڪ ۽ طبعي حالتن جي ڪري ٿيون آھن. سنڌو ماٿري ھڪ ’رڻ‘ وسيلي ھندستان کان ڌار ٿيل آھي، جنھن ڪري ھندستان جا مشھور پکي ھتي ڪين ٿين. ٻئي طرف سنڌ ۽ بلوچستان، ٻين علائقن جھڙوڪ ڏکڻ يورپ، اتر اوڀر آفريڪا، عرب ۽ ايران جي پکين لاءِ کليل آھن. سنڌ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻون، ۽ ان طرف پکين جي لڏي اچڻ جي رستن جي موافقت ڪري سنڌ پکين لاءِ سياري جو گھر آھي. ھيوم (Hume) پنھنجي ڪتاب اسٽري فيدرس (1873ع) ۾ پکين جا 2500 قسم ڄاڻايا آھن، جن جون 25 جنسون آھن. ائٽڪن (سن 1872ع) ڪل 400 جنسون ٻڌايون ۽ ساڳئي وقت ايٽس (Eates). سورلي جي سنڌگزيٽيئر ۾ 426 جنسون ڄاڻايون، جن مان 177 مڪاني ۽ باقي لڏي ايندڙ يا سانگي پکي آھن. سنڌ جي پکين جو تفصيلي بيان ھن مقالي جي دائري کان ٻاھر آھي. مختصر طور سنڌ ۾ ٽن قسمن جا ’پيڻ‘، 2 پيٽيئر (Cormorant)، 6 ٻگھ ۽ ڪانئرا، ھڪ لاکي ڄاڃي، 11 سانھ، 26 ھنجھ ۽ بدڪون، 17 سرڻيون، عقاب ۽ ڳجھون، 6 ڪونجون، 5 تتر ۽ ڀؤنتريا، 6 ٻاٽيڀڙ، 5 باز، ٽٽيھر، پلوور (Plover)، ڦوليارو، چيھو، ڪينو، ٽرن (Tern)، بي ايٽر (Bee eater)، ڪاٺ ڪٽو، ڪنگري، سانھڙو، چنڊول، سينڊ مارٽن (Sand Martin)، وھيو، بلبل، کٽياڻي، شرائيڪ (Shrike)، ٿريش (Thrush)، سينڊ پائپر (Sand Piper) وغيره قسم طور عام ملن ٿا. ڏاڙھي واري ڳجھ کيرٿر جي مٿانھن پٽن ۾ ملي ٿي. سنڌ ۾ جيڪي 6 ٻاٽيڀڙ ملن ٿا، تن مان سواءِ ڳٽو (Largepin Tailed) ۽ امپريل (Imperial) جي سڀ مڪاني آھن. چڪور (Chukor) سنڌ جي مٿانھن پٽن جو تتر آھي. ھندستاني تلور جيڪا اڳ ٿر ۾ عام ھئي، سا ناياب آھي. ھوبارا تلور (Houbara Bustard) بہ ناياب ٿيندي وڃي. فلوريڪن (Florican) جا سن 1875ع تائين عام ھئي، سا بھ ناپيد آھي. سفيد ھنجھھ پڻ منڇر ۾ ملي ٿو. ڪومب بدڪ بہ سنڌ جي ڏکڻن اوڀر ۾ ملي ٿي. ننڍڙو ھنجھ ۽ آڙي پڻ ٿورن حصن ۾ ملن ٿا. بيڪل آڙي (Baikal of Cluckingteal) پڻ سنڌ ۾ ڪڏھن ڪڏھن اچي ٿي. گولڊن آئي (Golden Eye) ۽ چيڪلو صرف ٻن جڳھين، اوڀر ناري ۽ منڇر ۾ ملن ٿا. ڀؤنتريو ھڪ موسمي پکي آھي، جيڪو حب ندي جي آسپاس رھي ٿو. باقي عام ڀؤنتريو (Rain Quail) ڪچي جي علائقن ۾ رھي ٿو. ’مور‘ حيدرآباد ۾ ٿرپارڪر ضلعي ۾ ملي ٿو. واديءَ مھراڻ ٻگھن، سانھھ، ڪانئرن، ڪينو، پيڻ، اگريٽس (Egrets) جي جنت آھي. ھنن جي آنن لاھڻ جون جايون تباه ٿي چڪيون آھن، ۽ ان سان گڏ شڪارين جي ڪري ڪيترا پکي منتشر ٿي ويا آھن. صرف 15 قسمن مان 6 نظر اچن ٿا. اھي سڀ پکي ڌٻڻ وارن ٻوٽن ۾ ئي گذارو ڪن ٿا.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === رڙھندڙ جانور يا سرڻا === سرڻا سنڌ ۾ عام طور ملن ٿا. آبھوا جي موافق ھئڻ ڪري ڪيترا ئي قسم، خصوصًا سانڊا ملن ٿا. ڇو تھ اھي پيلياآرڪٽڪ تائين محدود آھن. واڳون جيڪي ڪنھن زماني ۾ سنڌو درياءَ ۽ ڪن پراڻن ڦاٽن ۾ ھوندا ھئا، سي بہ کلن جي واپارين ڪري ناپيد آھن. ڌٻڻ وارا واڳون (Marsh crocodile) جيڪي ڪنھن وقت ۾ سنڌو درياءَ، ڍنڍن ۽ ڦاٽن ۾ ڏٺا ويندا ھئا، سي پڻ گھڻي ڀاڱي ختم ٿي ويا آھن، سواءِ ھاليجي ڍنڍ جي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> سنڌ جي ڍنڍن ۽ تلائن ۾ مٺي پاڻي جي ڪڇئن (Turtle) جا چار نرم کلن وارا قسم ملن ٿا. اھي ۽ ساڳئي وقت سائي رنگ جي سامونڊي ڪُمين جا قسم پڻ اقتصادي حيثيت رکن ٿا. ڇاڪاڻ تہ ولايت ۾ کاڌي طور استعمال ۾ اچن ٿا ۽ سندن کلون ڳھن ۽ ھار سينگار جي بہ ڪم اچن ٿيون. سڪي جا ٻن قسمن جا ڪڇئون ۽ مٺي پاڻيءَ جا چئن قسمن جا ڪڇئون ملن ٿا. سانڊن ۾ 11 قسم ڪرڙي (چچين) جا، ھڪيو بليفريس (Eublepharis) اٺ اگامڊس (Agamids)، ٻھ مانٽر (Monitors) يعني ڳوھون، پنج خاص قسم جا سانڊا ۽ ڏھھ اسڪنڪس (Skinks). سنڌ ۾ ڪوبھ شيميلان (Chameleon) ڪون ٿئي. ٿلھي پڇ واري ڪرڙي جو قصو دلچسپ آھي. اھا سنڌ جي خطرناڪ ”ھڻ کڻ“ آھي، جيتوڻيڪ اھا نقصانڪار ناھي. ’ڳوھن‘ جا ٽي قسم سنڌ ۾ ملن ٿا، جيڪي کلن جي واپارين جي ڪري ناياب ٿيندا وڃن. سنڌ ۾ ماڻھو انھن جي کلن مان طنبورا ۽ دھل ٺاھيندا آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز، ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> نانگن جي 43 قسمن مان 21 زھر کان خالي آھن. زھريلي قسمن ۾ چئن قسمن جا ڏند پويان وريل آھن ۽ باقي قسمن جا ڏند اڳيان وريل آھن، جن ۾ زھر ڀريل رھي ٿو. ڏند اڳيان وريل 18 قسمن مان 13 سامونڊي، 2 پِيَڻ، ھڪ واسينگ ۽ ٻھ کَپر آھن. انھيءَ سلسلي ۾ ھندستاني پيڻ جا ٿر ۾ ملي ٿي، سا قابلِ ذڪر آھي. عام چوڻي مطابق اھا پيڻ رات جو سمھڻ مھل ماڻھو جي ڇاتيءَ تي چڙھي، سندس وات ۾ زھر وجھي ھلي ويندي آھي. اھو ماڻھو گلي ۾ سخت سور جي باعث صبح کان اڳ ۾ ئي ختم ٿي ويندو آھي. پيڻ خطرناڪ بلائن مان ھڪ آھي، جا ڏنگي ٿي. جيئن تھ زھر، انسان جي تنتي سرشتي تي اثر انداز ٿئي ٿو، ۽ ماڻھو جي ساه کڻڻ واري نليءَ کي نقصان ٿو رسائي، تنھنڪري ڏنگيل ماڻھو ساه جي گھٽ سبب مري وڃي ٿو. کپر جو زھر، دل ۽ رت تي اثر انداز ٿئي ٿو ۽ رت جي بيجا زبان (جسم جي اندران ۽ ٻاھران) ٿيڻ ڪري موت واقع ٿئي ٿو.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === مڇيون === سنڌ جو سامونڊي ڪنارو، جنھن تي مڇي مري ٿي، سو 120 ميل تائين پکڙيل آھي، جنھن ۾ ڪيتريون کاريون ۽ ڍوريون آھن. درياءَ جو ڇوڙ ڦرندو رھي ٿو. پراڻا واه جھڙوڪ پراڻي ڦليلي، گھارو ۽ بگھاڙ اڄ بھ موجود آھن. سال 1819ع واري زلزلي درياءَ جي ڇوڙ ۾ ڪافي ڦيرڦار آندي. ڊي (Day) 224 مڇين جا قسم ڄاڻايا آھن، جن مان 160 سامونڊي ۽ 64 مٺي پاڻي جون آھن. صوفي (1957ع) ڪينجھر ڍنڍ مان 33 قسمن جون مڇيون ظاھر ڪيون آھن، جن ۾ 14 قسم پسنديده غذا جي اھميت رکن ٿا. سامونڊي مڇين جي خاص قسمن ۾ ڀوريون ۽ ڪاريون پاپليٽ، سرمائي سالمان (Salmon)، سول (Sole)، سارڊين (Sardine) ۽ بمبئي ڊڪ (Bombay duck) مشھور آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> پلو جيتوڻيڪ سامونڊي آھي، پر آنن لاھڻ لاءِ سنڌو درياءَ جو رخ ڪري ٿو. ھن جي سمنڊ مان لڏپلاڻ فيبروري ۽ مارچ ڌاري ٿئي ٿي. اھا مڇي ذائقيدار ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ تمام گھڻا ڪنڊا ٿيندا آھن. پاڻيءَ جي قلت ۽ بئراجن جي ٺھڻ سان پلي جي افزائش تي تمام گھڻو اثر پيو آھي. ان لاءِ ڪو وقتائتو قدم کڻڻ گھرجي تھ جيئن ھن لذيذ مڇيءَ کي بچائي سگھجي. سنڌ جي 64 ڍنڍن، ڍورن ۽ تلائن ۾ ملندڙ مڇين مان ڪُرڙو، موراکي، ٿيلھي، کڳو، سينگاري، ڄرڪو ۽ گندڻ تمام شوق سان کاڌيون وڃن ٿيون. وڏيون ڍنڍون جھڙوڪ ڪينجھر، منڇر ھڏيرو ۽ ھاليجي، مڇين سان ڀرپور آھن. منڇر ڍنڍ جي گھٽجندڙ ايراضي افسوسناڪ آھي، ۽ ان لاءِ ڪو تڪڙو قدم کڻجي. ان جي سڪڻ ڪري پاڪستان ۾ پروٽين جو عظيم ذريعو ناپيد ٿي ويندو. ان سان گڏوگڏ اھي ڍنڍون، لکين لاڏائو پکين جو مندائتو گھر آھن. (Amphibia) ڏيڏرن جا ٽي قسم آھن ۽ ان کان سواٰءِ ٽوڊ (Toad) جا ٻھ قسم سنڌ ۾ ملن ٿا. جانور، انسان ذات جي وايومنڊل جو ھڪ حصو آھن ۽ انسان وانگر ارتقا جو نتيجو آھ.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> == آبادي ۽ انگ اکر== سنڌ جي آبادي برطانوي دور ۾ 1891ع ۾ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 2.9 ملين هئي، جڏهن سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو هئي<ref name="ايڪانومي">The Economy Of Modern Sindh Opportunities Lost & Lessons for Future A detailed book Review by Research & Training Wing PRODUCED BY: RESEARCH & TRAINING WING PLANNING & DEVELOPMENT DEPARTMENT GOVERNMENT OF SINDH , page 5</ref>. 1911ع ۾ سنڌ جي آبادي 3.5 ملين ۽ 1941ع ۾ 4.5 ملين تائين پهتي، جيڪا واڌ معاشي بهتري ۽ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هئي. 1936ع ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري الڳ صوبو بڻايو ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. برطانوي دور جي آخر تائين سنڌ ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادريون، جهڙوڪ مسلمان، هندو، عيسائي، يهودي، پارسي ۽ بهايي، گڏجي رهنديون هيون. ورهاڱي کان اڳ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آبادي لڳ ڀڳ 70٪ هئي، جيڪا ورهاڱي کان پوءِ اردو ڳالهائيندڙ لڳ ڀڳ 15 لک مهاجرن جي آمد سبب گهٽجي 58٪ تائين آئي<ref name=" ايڪانومي"/>. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ملڪ ۾ ڇهه قومي مردم شماريون ٿيون آهن. 2017ع جي مردم شماري موجب پاڪستان جي ڪل آبادي 207,774,520 هئي، جنهن سان پاڪستان دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ بڻيو. 1998ع کان 2017ع تائين پاڪستان جي سالياني سراسري آبادي واڌ جي شرح 2.4٪ رهي. 2017ع ۾ سنڌ جي ڪل آبادي 47,886,051 هئي. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي وڌڻ جا اهم سبب بين الصوبائي لڏپلاڻ ۽ ڳوٺن مان شهرن ڏانهن منتقلي رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي واڌ جي شرح 1961–1972ع دوران 4.63٪ هئي، جيڪا 1998–2017ع ۾ گهٽجي 2.4٪ ٿي وئي. سنڌ ۾ آباديءَ جي ڪثافت 1981ع ۾ 135 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا 2017ع ۾ وڌي 339 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر ٿي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. 2017ع ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 24.9 ملين مرد ۽ 23 ملين عورتون هيون. سنڌ ۾ صنفي تناسب (Sex Ratio) 108.58 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. ڳوٺاڻن علائقن ۾: 107.8 ۽ شهري علائقن ۾: 109.31<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ 52.02٪ آبادي شهري ۽ 47.98٪ ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي، جنهن سبب سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي وارو صوبو آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع جي مردم شماري موجب: انحصاري آبادي: 38.3٪ ڪم ڪندڙ آبادي: 61.7٪ <ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع ۾ عورتن جي ليبر فورس ۾ شرڪت صرف 3٪ هئي، جڏهن ته مردن جي شرڪت 58.8٪ هئي<ref name=" ايڪانومي"/>. تيز شهري واڌ سبب سنڌ ۾ ثانوي ۽ نيم شهري مرڪز جهڙوڪ نوابشاهه (نوشهرو فيروز)، گهوتڪي، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ڄامشورو ترقي ڪري رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آباديءَ جي تيز واڌ شهريڪاري، معاشي دٻاءُ، وسيلن جي کوٽ ۽ انفراسٽرڪچر تي بار وڌايو آهي. 2017ع تائين سنڌ جي آبادي واڌ جي شرح پاڪستان جي قومي شرح سان برابر ٿي چڪي آهي. {{Main|سنڌ جي مردم نگاري}} آباديءَ جو مطالعو- مردم نگاري، (Demography )علم آبادي- آبادي اڀياس- مردم نگاري- ماڻهن جي آدمشماري جو اڀياس، جنهن ۾ هنڌ، گهاٽائي، عمر، پکيڙ، جنس، نسل، ڌنڌو ۽ ٻيا شمارياتي انگ اکر ڏنل هجن. <ref>{{Citation |title=Demography {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title --> |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |accessdate=2016-12-15 |archive-date=2023-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015021439/http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |dead-url=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جي ضلعي آباديءَ موجب مردم شماري (2023ع)''' |- style="background:#6FA8DC; color:black;" ! درجو ! ضلعو ! آبادي ! حصو (%) |- style="background:#EAF3FF;" | 1 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] || align="right"|3,921,742 || align="center"|7.04 |- | 2 || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو]] || align="right"|3,822,325 || align="center"|6.86 |- | 3 || [[ڪورنگي ضلعو]] || align="right"|3,128,971 || align="center"|5.62 |- | 4 || [[ڪراچي اولهه ضلعو]] || align="right"|2,679,380 || align="center"|4.81 |- | 5 || [[خيرپور ضلعو]] || align="right"|2,597,535 || align="center"|4.66 |- | 6 || [[حيدرآباد ضلعو]] || align="right"|2,432,540 || align="center"|4.37 |- | 7 || [[ملير ضلعو]] || align="right"|2,432,248 || align="center"|4.37 |- | 8 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] || align="right"|2,329,764 || align="center"|4.17 |- | 9 || [[سانگهڙ ضلعو]] || align="right"|2,308,465 || align="center"|4.14 |- | 10 || [[ڪياماڙي ضلعو]] || align="right"|2,068,451 || align="center"|3.71 |- | 11 || [[بدين ضلعو]] || align="right"|1,947,081 || align="center"|3.50 |- | 12 || [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] || align="right"|1,845,102 || align="center"|3.31 |- | 13 || [[ٿرپارڪر ضلعو]] || align="right"|1,778,407 || align="center"|3.19 |- | 14 || [[نوشھروفيروز ضلعو]] || align="right"|1,777,082 || align="center"|3.19 |- | 15 || [[گهوٽڪي ضلعو]] || align="right"|1,772,609 || align="center"|3.18 |- | 16 || [[دادو ضلعو]] || align="right"|1,742,320 || align="center"|3.13 |- | 17 || [[ميرپورخاص ضلعو]] || align="right"|1,681,386 || align="center"|3.02 |- | 18 || [[سکر ضلعو]] || align="right"|1,639,897 || align="center"|2.94 |- | 19 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,514,869 || align="center"|2.72 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || align="right"|1,784,453 || align="center"|3.20 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو]] || align="right"|1,386,330 || align="center"|2.49 |- | 22 || [[ڪشمور ضلعو]] || align="right"|1,233,957 || align="center"|2.22 |- | 23 || [[عمرڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,159,831 || align="center"|2.08 |- | 24 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || align="right"|1,174,097 || align="center"|2.11 |- | 25 || [[ڄامشورو ضلعو]] || align="right"|1,117,308 || align="center"|2.01 |- | 26 || [[ٺٽو ضلعو]] || align="right"|1,083,191 || align="center"|1.95 |- | 27 || [[ٽنڊو الھيار ضلعو]] || align="right"|922,012 || align="center"|1.66 |- | 28 || [[مٽياري ضلعو]] || align="right"|849,383 || align="center"|1.53 |- | 29 || [[سجاول ضلعو]] || align="right"|839,292 || align="center"|1.51 |- | 30 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] || align="right"|726,119 || align="center"|1.30 |- style="background:#FFD966; font-size:110%;" ! colspan="2"|[[سنڌ]] ! align="right"|55,696,147 ! 100% |} {| class="wikitable" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ بابت اهم انگ اکر (2023ع)''' |- style="background:#93C47D;" ! اشاريه ! قدر |- | style="background:#D9EAD3;" | ڪل آبادي | style="background:#D9EAD3;" | '''55,696,147''' |- | style="background:#D9EAD3;" | ايراضي | style="background:#D9EAD3;" | '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | آباديءَ جي ڪثافت | style="background:#D9EAD3;" | '''395.2 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | سالياني آبادي واڌ (2017ع–2023ع) | style="background:#D9EAD3;" | '''2.6٪''' |- | style="background:#D9EAD3;" | پاڪستان جي ڪل آبادي ۾ حصو | style="background:#D9EAD3;" | '''23٪''' |- | style="background:#FFF2CC;" | سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ضلعو | style="background:#FFF2CC;" | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] (3,921,742) |- | style="background:#F4CCCC;" | سڀ کان گهٽ آبادي وارو ضلعو | style="background:#F4CCCC;" | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] (726,119) |} <small>'''ذريعو:''' [https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/8__sindh/ Citypopulation.de]، [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2023ع مردم شماري.</small> === جنس موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ جنس موجب آبادي (2023ع) |label1=مرد |value1=52.1 |color1=#3366CC |label2=عورتون |value2=47.9 |color2=#DC3912 |label3=خواجه سرا |value3=0.01 |color3=#AAAAAA }} === عمر وارا مکيه گروهه === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ عمر وارا مکيه گروهه (2023ع) |label1=0–14 سال |value1=41.8 |color1=#3366CC |label2=15–64 سال |value2=55.2 |color2=#DC3912 |label3=65 سال يا وڌيڪ |value3=3.0 |color3=#FF9900 }} === شهري ۽ ٻهراڙي آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي آبادي (2023ع) |label1=شهري |value1=54 |color1=#FF9900 |label2=ٻهراڙي |value2=46 |color2=#109618 }} === خواندگي (10 سال ۽ وڌيڪ عمر) === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ خواندگي (2023ع) |label1=پڙهيل لکيل |value1=57.5 |color1=#3366CC |label2=اڻ پڙهيل |value2=42.5 |color2=#DC3912 }} === مادري ٻولي موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ مادري ٻوليون (2023ع) |label1=سنڌي |value1=60.1 |color1=#FF9900 |label2=اردو |value2=22.3 |color2=#3366CC |label3=پشتو |value3=5.3 |color3=#109618 |label4=پنجابي |value4=4.1 |color4=#DC3912 |label5=بلوچي |value5=2.2 |color5=#990099 |label6=سرائڪي |value6=1.6 |color6=#0099C6 |label7=هندڪو |value7=1.5 |color7=#DD4477 |label8=براهوي |value8=0.5 |color8=#66AA00 |label9=ميواٽي |value9=0.1 |color9=#B82E2E |label10=ڪوهستاني |value10=0.03 |color10=#316395 |label11=ٻيون ٻوليون |value11=2.3 |color11=#AAAAAA }} ==سياسي نظام== ===صوبائي حڪومتي نظام=== === سنڌ جا گورنر=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ گورنري ! تقرري جو اختيار ! اهم نوٽ / خدمتون |- | 1 | [[سر غلام حسين هدایت‌الله]] | 14 آگسٽ 1947 – 4 آڪٽوبر 1948 | گورنر جنرل پاڪستان | پاڪستان کان پوءِ سنڌ جو پهريون گورنر؛ آئين ساز اسيمبلي جو ميمبر. |- | 2 | [[شيخ دين محمد]] | 4 آڪٽوبر 1948 – 7 آڪٽوبر 1949 | گورنر جنرل پاڪستان | ابتدائي صوبائي انتظام جو تسلسل. |- | 3 | [[ميان امين‌الدين]] | 7 آڪٽوبر 1949 – 1 مئي 1953 | گورنر جنرل پاڪستان | ڪراچي وفاقي گادي بڻجڻ واري دور ۾ خدمتون. |- | 4 | [[جارج باڪسينڊل ڪانسٽينٽائن]] | 2 مئي 1953 – 12 آگسٽ 1953 | گورنر جنرل پاڪستان | قائم مقام گورنر. |- | 5 | [[حبيب ابراهيم رحيمٽوولا]] | 12 آگسٽ 1953 – 23 جون 1954 | گورنر جنرل پاڪستان | سفارتي ۽ انتظامي پسمنظر. |- | 6 | [[سيد محمد علي رشدي]] | 24 جون 1954 – 14 آڪٽوبر 1955 | گورنر جنرل پاڪستان | ون يونٽ کان اڳ آخري گورنر سنڌ. |- | colspan="5" | '''ون يونٽ دور: سنڌ صوبي جو وجود ختم''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | 7 | [[رخمان گل]] | 1 جولاءِ 1970 – 20 ڊسمبر 1971 | صدر پاڪستان | ون يونٽ ٽٽڻ کان پوءِ پهريون گورنر. |- | 8 | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | 24 ڊسمبر 1971 – 20 اپريل 1972 | صدر پاڪستان | عبوري انتظامي دور. |- | 9 | [[بيگم رعنا لياقت علي خان]] | 15 فيبروري 1973 – 28 فيبروري 1976 | صدر پاڪستان | سنڌ جي پهرين عورت گورنر. |- | 10 | [[ليفتيننٽ جنرل جميل الدين حسن]] | 1 مارچ 1976 – 5 جولاءِ 1977 | صدر پاڪستان | سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 24 مارچ 1985) |- | 11 | [[ليفٽيننٽ جنرل جهان داد خان]] | 7 اپريل 1984 – 4 جنوري 1987 | صدر پاڪستان | فوجي حڪمرانيءَ جو دور. |- | 12 | [[اشرف وزير تباني]] | 5 جنوري 1987 – 23 جون 1988 | صدر پاڪستان | سول انتظام ڏانهن واپسي. |- | 13 | [[جنرل رحيم الدين خان]] | 24 جون 1988 – 12 سيپٽمبر 1988 | صدر پاڪستان | مختصر عبوري دور. |- | 14 | [[جسٽس قديرالدين احمد]] | 12 سيپٽمبر 1988 – 18 اپريل 1989 | صدر پاڪستان | عبوري ۽ آئيني بندوبست. |- | 15 | [[فخرالدين جي ابراهيم]] | 19 اپريل 1989 – 6 آگسٽ 1990 | صدر پاڪستان | آئيني بحرانن ۾ اهم ڪردار. |- | 16 | [[محمود هارون]] | 6 آگسٽ 1990 – 18 جولاءِ 1993 | صدر پاڪستان | جمهوري دور ۾ گورنري. |- | 17 | [[حڪيم محمد سعيد]] | 19 جولاءِ 1993 – 23 جنوري 1994 | صدر پاڪستان | امن ۽ سماجي خدمتون. |- | 18 | [[ڪمال‌الدين اظفر]] | 22 مئي 1995 – 16 مارچ 1997 | صدر پاڪستان | سياسي هم آهنگي. |- | 19 | [[ليفٽيننٽ جنرل معين الدين حيدر]] | 17 مارچ 1997 – 17 جون 1999 | صدر پاڪستان | شهري انتظامي سڌارا. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (12 آڪٽوبر 1999 – 23 مارچ 2002) |- | 20 | [[ڊاڪٽر عشرت العباد خان]] | 27 ڊسمبر 2002 – 9 فيبروري 2015 | صدر پاڪستان | سنڌ جو سڀ کان ڊگهو عرصو رهندڙ گورنر. |- | 21 | [[محمد زبير]] | 2 فيبروري 2017 – 3 آگسٽ 2018 | صدر پاڪستان | سول سياسي پسمنظر. |- | 22 | [[عمران اسماعيل]] | 27 آگسٽ 2018 – 17 آگسٽ 2021 | صدر پاڪستان | وفاقي–صوبائي ڇڪتاڻ جو دور. |- | 23 | [[ڪامران ٽسوري]] | 10 آڪٽوبر 2022 – موجوده | صدر پاڪستان | موجوده گورنر سنڌ. |} ===سنڌ اسيمبلي=== === سنڌ جا وزير اعليَ=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ اقتدار ! سياسي وابستگي ! اهم نوٽس / خدمتون (مختصر) |- | 1 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 16 آگسٽ 1947 – 28 اپريل 1948 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | سنڌ جو پهريون وزيراعليٰ (پاڪستان کان پوءِ). |- | 2 | [[پير الاهي بخش]] | 4 مئي 1948 – 4 فيبروري 1949 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | شروعاتي صوبائي انتظام جي سرواڻي. |- | 3 | [[يوسف هارون]] | 18 فيبروري 1949 – 7 مئي 1950 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن جي اڳواڻي. |- | 4 | [[قاضي فضل الله]] | 8 مئي 1950 – 24 مارچ 1951 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | مختصر دور. |- | 5 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 24 مارچ 1951 – 29 ڊسمبر 1951 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | ٻيو دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ / سڌي انتظام''' (29 ڊسمبر 1951 – 22 مئي 1953) |- | 6 | [[پيرزادو عبدالستار]] | 22 مئي 1953 – 8 نومبر 1954 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | گورنر راڄ کان پوءِ چونڊيل حڪومت. |- | 7 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 9 نومبر 1954 – 13 آڪٽوبر 1955 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | ٽيون دور؛ ون يونٽ کان اڳ آخري CM. |- | colspan="5" | '''ون يونٽ دور (سنڌ صوبي جو ڌار ادارتي ڍانچو ختم)''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | colspan="5" | '''مارشل لا / عبوري انتظام''' (1 جولاءِ 1970 – 1 مئي 1972) |- | 8 | [[ممتاز علي ڀٽو]] | 1 مئي 1972 – 20 ڊسمبر 1973 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ون يونٽ کان پوءِ صوبي جي بحالي واري دور ۾ حڪومت. |- | 9 | [[غلام مصطفى جتوئي]] | 20 ڊسمبر 1973 – 5 جولاءِ 1977 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 1973ع جي آئين واري دور ۾ حڪومت. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 6 اپريل 1985) |- | 10 | [[غوث علي شاهه]] | 6 اپريل 1985 – 6 اپريل 1988 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | 1985ع کان پوءِ صوبائي حڪومت. |- | 11 | [[اختر علي غلام قاضي]] | 11 اپريل 1988 – 24 جون 1988 | آزاد / غير وابسته | مختصر چونڊيل دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ''' (24 جون 1988 – 2 ڊسمبر 1988) |- | 12 | [[قائم علي شاهه]] | 2 ڊسمبر 1988 – 25 فيبروري 1990 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل حڪومت. |- | 13 | [[آفتاب شعبان ميراني]] | 25 فيبروري 1990 – 6 آگسٽ 1990 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | مختصر دور. |- | 14 | [[ڄام صادق علي]] | 6 آگسٽ 1990 – 5 مارچ 1992 | [[اسلامي جمهوري اتحاد]] | امن امان/سياسي بحران وارو دور. |- | 15 | [[مظفر حسين شاهه]] | 6 مارچ 1992 – 19 جولاءِ 1993 | [[اسلامي جمهوري اتحاد]] | مختصر سياسي دور. |- | 16 | [[سيد علي مدد شاهه]] | 19 جولاءِ 1993 – 21 آڪٽوبر 1993 | نگران | نگران وزيراعليٰ. |- | 17 | [[عبدالله شاهه]] | 21 آڪٽوبر 1993 – 6 نومبر 1996 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل دور. |- | 18 | [[ممتاز علي ڀٽو]] | 6 نومبر 1996 – 22 فيبروري 1997 | نگران | نگران دور. |- | 19 | [[لياقت علي جتوئي]] | 22 فيبروري 1997 – 30 آڪٽوبر 1998 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] | چونڊيل دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ''' (30 آڪٽوبر 1998 – 17 جون 1999) |- | colspan="5" | '''1999–2002: وفاقي/فوجي دور (صوبائي سياسي ڍانچو معطل)''' |- | 20 | [[علي محمد مهر]] | 17 ڊسمبر 2002 – 9 جون 2004 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | 2002ع کان پوءِ حڪومت. |- | 21 | [[ارباب غلام رحيم]] | 9 جون 2004 – 19 نومبر 2007 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | صوبائي حڪومت. |- | 22 | [[عبدالقادر هاليپوٽو]] | 19 نومبر 2007 – 6 اپريل 2008 | نگران | نگران دور. |- | 23 | [[قائم علي شاهه]] | 6 اپريل 2008 – 21 مارچ 2013 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل حڪومت. |- | 24 | [[زاهد قربان علوي]] | 21 مارچ 2013 – 30 مئي 2013 | نگران | نگران دور. |- | 25 | [[قائم علي شاهه]] | 30 مئي 2013 – 29 جولاءِ 2016 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٽيون دور. |- | 26 | [[مراد علي شاهه]] | 29 جولاءِ 2016 – 28 مئي 2018 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | پهريون دور. |- | 27 | [[فضل الرحمان]] | 2 جون 2018 – 18 آگسٽ 2018 | نگران | نگران دور. |- | 28 | [[مراد علي شاهه]] | 18 آگسٽ 2018 – 14 آگسٽ 2023 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٻيون دور. |- | 29 | [[مقبول باقر]] | 14 آگسٽ 2023 – 27 فيبروري 2024 | نگران | نگران وزيراعليٰ. |- | 30 | [[مراد علي شاهه]] | 27 فيبروري 2024 – موجوده | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٽيون دور (هاڻوڪو). |} === سنڌ اسيمبلي جا اسپيڪر=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ اسپيڪرشپ ! نوٽ / اهم وضاحت |- | 1 | [[سيد ميران محمد شاهه]] | 26 فيبروري 1938 – 3 مئي 1948 | سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر؛ آزاديءَ کان پوءِ به عهدو سنڀاليو. |- | 2 | [[آغا بدرالدين خان دراني]] | 8 مارچ 1949 – 29 ڊسمبر 1951 | آزاديءَ بعد شروعاتي پارلياماني دور جو اسپيڪر. |- | 3 | [[مير غلام علي ٽالپر]] | 14 سيپٽمبر 1953 – 21 مارچ 1955 | ون يونٽ کان اڳ وارو دور. |- | 4 | [[پير قربان علي شاهه]] | 26 مارچ 1955 – 14 آڪٽوبر 1955 | ون يونٽ لاڳو ٿيڻ کان اڳ آخري اسپيڪر. |- | colspan="4" | '''ون يونٽ دور – سنڌ اسيمبلي معطل''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | 5 | [[غلام رسول خان کيهر]] | 2 مئي 1972 – 3 مارچ 1977 | ون يونٽ ٽٽڻ کان پوءِ پهريون چونڊيل اسپيڪر. |- | 6 | [[آغا صدرالدين خان دراني]] | 13 مارچ 1977 – 4 جولاءِ 1977 | مختصر سياسي دور. |- | colspan="4" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 1985) |- | 7 | [[عبدالله حسين هارون]] | 6 اپريل 1985 – 13 مارچ 1986 | غير جماعتي چونڊن کان پوءِ اسپيڪر. |- | 8 | [[سيد مظفر حسين شاه]] | 6 اپريل 1986 – 1 ڊسمبر 1988 | اسيمبلي جي ٻيهر بحاليءَ وارو دور. |- | 9 | [[سيد عبدالله شاهه]] | 1 ڊسمبر 1988 – 5 نومبر 1990 | جمهوري دور جو اسپيڪر. |- | 10 | [[عبدالرزاق خان]] | 5 نومبر 1990 – 19 آڪٽوبر 1993 | سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 11 | [[غلام بخت خان مهر]] | 19 آڪٽوبر 1993 – 22 فيبروري 1997 | چونڊيل اسيمبلي جو اسپيڪر. |- | 12 | [[نواب مرزا (وڪيل)]] | 22 فيبروري 1997 – 26 آڪٽوبر 1998 | نواز شريف دور ۾ اسپيڪر. |- | colspan="4" | '''گورنر راڄ / اسيمبلي معطل''' (1998 – 2002) |- | 13 | [[سيد مظفر حسين شاه]] | 14 ڊسمبر 2002 – جنوري 2008 | ٻيهر اسپيڪرشپ؛ ڊگهو پارلياماني دور. |- | 14 | [[نثار احمد کهڙو]] | 18 فيبروري 2008 – 30 مئي 2013 | جمهوري تسلسل ۽ آئيني دور. |- | 15 | [[آغا سراج خان دراني]] | 30 مئي 2013 – 25 فيبروري 2024 | سنڌ جو سڀ کان ڊگهو عرصو رهندڙ اسپيڪر. |- | 16 | [[سيد اويس قادر شاهه]] | 25 فيبروري 2024 – موجوده | موجوده اسپيڪر سنڌ صوبائي اسيمبلي. |} === وفاق سان تعلق=== === عدالتي نظام=== === مڪاني حڪومتي نظام=== ====ميٽروپوليٽن ڪارپوريشنون==== ====ميونسيپل ڪارپوريشنون==== ====ترقياتي اٿارٽيون==== ===صوبائي اليڪشن ڪميشن=== ===قومي اسيمبلي جا تڪ=== ===صوبائي اسيمبلي جا تڪ=== === سياسي تنظيمون ==== ====غير سرڪاري تنظيمون==== == انتظامي ورھاست== ===ڊويزنون=== ===ضلعا=== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; text-align:center;" | سنڌ جا ضلعا |- style="background:#6FA8DC; text-align:center;" ! نقشو ! ترتيب ! ضلعو ! ضلعي جو صدر مقام ! ايراضي (چورس ڪلوميٽر) ! آبادي (2017ع) ! آبادي جي گهاٽائي<br>(ماڻهو في چورس ڪلوميٽر) |- | rowspan="30" | [[فائل:Sindh Districts.svg|400px|سنڌ جا ضلعا]] | 1 | [[بدين ضلعو|بدين]] | [[بدين]] | 6,470 | 1,804,516 | 279 |- | 2 | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] | [[مٺي]] | 19,808 | 1,649,661 | 83 |- | 3 | [[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊو الهيار]] | [[ٽنڊو الهيار]] | 1,573 | 836,887 | 532 |- | 4 | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] | [[ٽنڊو محمد خان]] | 1,814 | 677,228 | 373 |- | 5 | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] | [[ٺٽو]] | 7,705 | 979,817 | 127 |- | 6 | [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] | [[جيڪب آباد]] | 2,771 | 1,006,297 | 363 |- | 7 | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] | [[ڪوٽڙي]] | 11,250 | 993,142 | 88 |- | 8 | [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 1,022 | 2,201,079 | 2,155 |- | 9 | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | [[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] | 15,925 | 2,405,523 | 151 |- | 10 | [[دادو ضلعو|دادو]] | [[دادو، پاڪستان|دادو]] | 8,034 | 1,550,266 | 193 |- | 11 | [[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]] | [[سانگھڙ]] | 10,259 | 2,057,057 | 200 |- | 12 | [[سجاول ضلعو|سجاول]] | [[سجاول]] | 8,699 | 781,967 | 90 |- | 13 | [[سکر ضلعو|سکر]] | [[سکر]] | 5,216 | 1,487,903 | 285 |- | 14 | [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] | [[شڪارپور، پاڪستان|شڪارپور]] | 2,577 | 1,231,481 | 478 |- | 15 | [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد]] | [[نوابشاهه]] | 4,618 | 1,612,847 | 349 |- | 16 | [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] | [[عمرڪوٽ]] | 5,503 | 1,073,146 | 195 |- | 17 | [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] | [[قمبر]] | 5,599 | 1,341,042 | 240 |- | 18 | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] | [[ڪراچي]] | 165 | 2,909,921 | 17,625 |- style="background:#FFF2CC;" | 19 | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] | [[ڪراچي]] | 85 | 1,791,751 | 21,079 |- style="background:#FFF2CC;" | 20 | [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] | [[ڪراچي]] | 62 | 2,972,639 | 48,336 |- style="background:#FFF2CC;" | 21 | [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] | [[ڪراچي]] | 630 | 3,914,757 | 6,212 |- | 22 | [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] | [[ڪنڌڪوٽ]] | 2,551 | 1,089,169 | 427 |- style="background:#FFF2CC;" | 23 | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] | [[ڪورنگي]] | 95 | 2,457,019 | 25,918 |- style="background:#F4CCCC;" | 24 | [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] | [[ڪياماڙي]] | — | — | — |- | 25 | [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] | [[ميرپور ماٿيلو]] | 6,506 | 1,647,239 | 253 |- | 26 | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] | [[لاڙڪاڻو]] | 1,906 | 1,524,391 | 800 |- | 27 | [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] | [[مٽياري]] | 1,459 | 769,349 | 527 |- style="background:#FFF2CC;" | 28 | [[ملير ضلعو|ملير]] | [[ملير]] | 2,635 | 2,008,901 | 762 |- | 29 | [[ميرپور خاص ضلعو|ميرپور خاص]] | [[ميرپور خاص]] | 3,319 | 1,505,876 | 454 |- | 30 | [[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهرو فيروز]] | [[نوشهرو فيروز]] | 2,027 | 1,612,373 | 369 |} === سنڌ جا وڏا شھر=== {{Main|سنڌ جا شهر}} {| class="wikitable" style="width: 70%; font-size: 85%; border: #999 solid 1px; text-align: lcenter; margin-bottom: 0; margin: 1em auto 1em auto" |- ! colspan="5" style="text-align:center; background:YellowGreen;"| '''مُک شهرن جي فهرست''' |- ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| درجو ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| شهر ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| ضعا ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| آبادي ! rowspan=11 width:150| <br/>[[فائل:Mohenjodaro - view of the stupa mound.JPG|border|90px]]<br/>[[موهن جو دڙو]]<br/> |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 1 ||align=right | '''[[ڪراچي]]''' ||align=right | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|اوڀر ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي اولهه ضلعو|اولهه ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڏکڻ ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي مرڪزي ضلعو|مرڪزي ڪراچيl]]<br/>[[ملير ضلعو|ملير]]<br/>[[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] || 14,910,352 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 2 ||align=right | '''[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]''' ||align=right | [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] || 1,732,693 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 3 ||align=right | '''[[سکر]]''' ||align=right | [[سکر ضلعو|سکر]] || 1,400,000 |- |- | colspan="5" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"| '''ذريعو: [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|پاڪستاني آدمشاري، 2017ع]]<ref name=census>{{cite web |url=http://www.pbscensus.gov.pk |title=Pakistan Bureau of Statistics - 6th Population and Housing Census |website=www.pbscensus.gov.pk}}</ref>''' |- | colspan="5" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"| '''هن ۾ ضلعن جي صرف شهري آبادي ڏيکاريل آهي.''' |} == ثقافت ۽ تھذيب == ===سنڌيت=== سنڌيت هڪ وسيع، گهڻ-تہذيبي ۽ جذب ڪندڙ سماجي-ثقافتي تصور آهي، جنهن صديون گذرڻ سان مختلف تهذيبن ۽ سڀيتائن جا اثر پنهنجي اندر جذب ڪيا آهن. سنڌ جي سرزمين تي ايراني، يوناني، سٿين، هڻ، شاڪ، عربي ۽ ترڪي اثر موجود رهيا آهن، جڏهن ته ويجهي تاريخ ۾ آيل اسلام پڻ مقامي تهذيبي عنصرن سان ملي سنڌي تهذيب جو حصو بڻجي ويو. نتيجي طور سنڌ ۾ هڪ اهڙو سماجي ۽ فڪري ڍانچو تشڪيل ٿيو، جيڪو پنهنجي نوعيت ۾ ٻين علائقن کان الڳ سڃاڻپ رکي ٿو. سنڌ ۾ اسلام جو اظهار خاص طور [[تصوف]] جي صورت ۾ ٿيو، جيڪو مقامي فڪري روايتن، خاص طور [[ويدانت]]، سان فڪري ۽ روحاني لاڳاپو رکي ٿو. ان سنگم سبب سنڌي سماج ۾ مذهبي رواداري، عدم تشدد ۽ گڏيل عقيدت جا رويا مضبوط رهيا آهن. انهيءَ پس منظر ۾ سنڌي اسلام کي صوفين ۽ سنتن سان ڳنڍيل، انسان دوست ۽ سماجي هم آهنگيءَ جو مظہر سمجهيو وڃي ٿو. سنڌي روايت ۾ ڪيترائي اهڙا مثال ملن ٿا، جتي هڪ ئي روحاني شخصيت کي مختلف مذهبي سڃاڻپن سان ياد ڪيو ويو آهي. مثال طور، هندو برادري [[اڏيرو لعل]] کي مڃي ٿي، جڏهن ته مسلمان ساڳئي شخصيت کي شيخ طاهر جي نالي سان سڃاڻن ٿا. اهڙيءَ ريت هندو روايت ۾ لالو جئسراج ۽ مسلمان روايت ۾ [[منگهوپير]] ساڳئي روحاني مرڪز سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا، جنهن جي زيارت اڄ به جاري آهي. ڪجهه روايتن موجب، منگهوپير، لال شهباز قلندر ۽ ملتان جي غوث بهاءُالحق والدين جلال سرخ پاڻ ۾ روحاني ساٿي هئا، ۽ انهن سان لاڳاپيل “چوياري” جي روايت سيوهڻ سان وابسته سمجهي وڃي ٿي. جيتوڻيڪ اهڙيون روايتون تاريخي تنقيد جي دائري ۾ اچن ٿيون، پر اهي سنڌي سماج ۾ هندو ۽ مسلمان روحاني روايتن جي گڏيل قبوليت کي ظاهر ڪن ٿيون. انهيءَ تسلسل ۾، راجا ڀرتري ۽ لال شهباز قلندر جهڙيون شخصيتون مختلف مذهبي برادرين ۾ احترام سان ياد ڪيون وڃن ٿيون. اهڙيءَ ريت ستين جو آستان (روهڙي) پڻ سنڌي سماج ۾ مذهبي فرق کان مٿانهون ٿي گڏيل عقيدت جو مرڪز رهيو آهي. اهي سڀ عنصر سنڌي تهذيب کي هڪ منفرد رنگ ۽ سڃاڻپ ڏين ٿا. اگرچه صوفي روايتن جو جنم ٻين علائقن ۾ به ٿيو، پر سنڌ جي سماجي ۽ فڪري ماحول انهن روايتن کي خاص قوت ۽ قبوليت بخشي. نتيجي طور، صوفيانه سوچ سنڌ ۾ پختگي اختيار ڪئي. ساڳئي وقت، ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم پڻ سنڌ ۾ داخل ٿيا، پر مقامي تهذيبي ڍانچي ۾ مڪمل طور پنهنجو الڳ وجود قائم نه ڪري سگهيا ۽ وقت سان گڏ سنڌيت جي وسيع دائري ۾ ضم ٿي ويا. ڀڳتي ڪال دوران به سک پنٿ سنڌ ۾ پنهنجو الڳ “اڪالي روپ” قائم نه ڪري سگهيو، جيڪو سنڌي تهذيب جي جذب ڪندڙ صلاحيت کي ظاهر ڪري ٿو<ref name="autogenerated1"/>. ===لباس=== ===ڪلاسيڪل موسيقي=== ===لوڪ ورثا=== ==قديم آثار== سنڌ تاريخي لحاظ کان ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين تهذيبن جو مرڪز رهي آهي. هتي موجود آثارِ قديمه انساني آبادڪاريءَ جي شروعاتي دور، سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب، بدھ ۽ هندو دور، عرب-اسلامي حڪمراني، ۽ وچئين دور جي سياسي ۽ مذهبي ارتقا کي واضح ڪن ٿا. موهن جو دڙو جهڙا عالمي اهميت وارا شهر، بانڀور ۽ منصوره جهڙا ابتدائي اسلامي مرڪز، برهمڻ آباد جهڙا قديم هندو-بدھ شهر، مڪلي جهڙو عظيم قبرستان، ۽ ٿرپارڪر جا جين مندر سنڌ جي گهڻ تهذيبي تاريخ جا زنده شاهد آهن. ===سنڌ ۾ واقع قديم آثارن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! ماڳ جو نالو ! هنڌ / علائقو / ضلعو ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[موهن جو دڙو]] | [[ڏوڪري]] ڀرسان، [[سنڌو درياهه]] جو ساڄو ڪنارو، [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو عالمي شهرت يافته شهر (2600–1900 ق.م)، [[يونيسڪو عالمي ورثو]]. |- | 2 | [[ڀنڀور]] | ڀنڀور، [[گهارو]] [[کاري]]ءَ ڀرسان، [[ٺٽو ضلعو]] | قديم بندرگاهه؛ [[محمد بن قاسم]] جي دور سان منسوب ابتدائي اسلامي شهر. |- | 3 | [[برهمڻ آباد]] | برهمڻ آباد–[[منصوره، سنڌ|منصوره]] علائقو، مرڪزي سنڌ (سانگهڙ/نوابشاهه پٽي) | قديم هندو-ٻڌ شهري مرڪز؛ پوءِ عرب دور ۾ منصوره جي قيام سان لاڳاپيل. |- | 4 | [[منصوره]] | برهمڻ آباد ڀرسان، [[سانگھڙ ضلعو]] مرڪزي سنڌ | سنڌ جي پهرين اسلامي گادي؛ عرب دور جو اهم شهر. |- | 5 | [[چانھون جو دڙو]] | [[نوابشاھ]] ڀرسان، [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] | سنڌو تهذيب جو اهم صنعتي ۽ دستڪاري مرڪز. |- | 6 | [[آمري]] | [[منڇر ڍنڍ]] ڀرسان، [[مانجهند]]، [[ڄامشورو ضلعو]] | سنڌو تهذيب کان اڳ واري (ھڙاپا جي شروعاتي) ثقافت جو ماڳ. |- | 7 | [[ڪوٽ ڏيجي]] | ڪوٽ ڏيجي، 25 ڪلوميٽر [[خيرپور]] کان، [[خيرپور ضلعو]] | قبل از سنڌو تهذيب قلعو ۽ دڙو؛ شهري ارتقا جا شروعاتي ثبوت. |- | 8 | [[لکڻ جو دڙو]] | [[روهڙي]]–[[سکر]] ڀرسان، [[سکر ضلعو]] | وڏو قديم دڙوئ؛ سنڌو تهذيب سان لاڳاپيل. |- | 9 | [[جھڪر جو دڙو]] | [[موهن جو دڙو]] علائقو، [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | جهڪر ثقافت؛ سنڌو تهذيب کان پوءِ جو دور. |- | 10 | [[ڪاهو جو دڙو]] | [[ٺٽو]]/[[بدين]] علائقو، ڏکڻ سنڌ | ٻڌ دور جو دڙو؛ [[اسٽوپا]] ۽ مذهبي ڍانچا. |- | 11 | [[مڪلي قبرستان]] | [[مڪلي]] ٽڪري، [[ٺٽو]] شهر ڀرسان، [[ ٺٽو ضلعو]] | دنيا جو وڏو اسلامي قبرستان (14هين–18هين صدي)، [[يونيسڪو عالمي ورثو]]. |- | 12 | [[چوڪنڊي قبرستان]] | ڪراچي کان اوڀر، قومي شاهراهه ڀرسان، [[ملير ضلعو]] | پٿر تي نقاشي ٿيل اسلامي دور جا مقبرا. |- | 13 | [[ڀوڏيسر جا مندر]] | ڀوڏيسر، [[ننگرپارڪر]] ڀرسان، [[ ٿرپارڪر ضلعو]] | [[جين مت|جين]] دور جا مندر؛ ماربل جي نفيس تعمير. |- | 14 | [[نگرپارڪر جا جين مندر]] | [[ڪارونجھر جبل|ڪارونجهر]] جبلن جو علائقو، [[ٿرپارڪر ضلعو]] | 14هين–15هين صدي جا جين مذهبي ماڳ. |- | 15 | [[سرج جي ٽڪري]] | [[روهڙي]] ٽڪريون، [[سکر ضلعو]] | قديم رهائشي ۽ مذهبي ماڳن جو مجموعو. |- | 16 | [[پير شاھ جڙيو]] | [[ڪيٽي بندر]] ڀرسان، [[سنڌو ڊيلٽا]]، [[ٺٽو ضلعو]] | قديم بندرگاهه ۽ واپاري مرڪز سان لاڳاپيل ماڳ. |} ==ٻوليون== ===سنڌي ٻولي=== سنڌي ٻولي ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين، زندهه ۽ مسلسل ارتقا ڪندڙ ٻولين مان هڪ آهي. هي ٻولي بنيادي طور تي سنڌ جي تاريخي خطي سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته سنڌي ڳالهائيندڙ برادريون [[هندستان]]، وچ اوڀر، يورپ ۽ اتر آمريڪا تائين پکڙيل آهن. لسانياتي لحاظ کان سنڌي ٻولي هند-آريائي ٻولين جي اتر-اولهه شاخ سان تعلق رکي ٿي ۽ ان جو رشتو سڌو سنئون پراڪرتي ۽ اپڀرنس مرحلن سان جڙيل آهي. سنڌي ٻولي جي ارتقا جو سلسلو قديم [[انڊو يورپي ٻوليون|هند-يورپي لساني خاندان]] تائين پهچي ٿو. آثار قديمه، لساني شواهد ۽ تاريخي متن اهو ظاهر ڪن ٿا ته سنڌي ٻوليءَ جا ابتدائي روپ ويدڪ ۽ بعد ۾ پراڪرتي ٻولين سان رابطي ۾ رهيا. عرب دور (اٺين صدي عيسوي) ۾ سنڌي ٻولي اسلامي دنيا سان رابطو قائم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ عربي ۽ فارسي لفظن جو وڏو ذخيرو سنڌي ۾ شامل ٿيو. هي رابطو سنڌي ٻوليءَ کي نه صرف لغوي طور مالا مال بڻايو، پر فڪري، فقهي ۽ ادبي ميدانن ۾ به وسعت عطا ڪئي. سنڌي ٻولي جي هڪ نمايان خصوصيت ان جو گهڻ رخي رسم الخط آهي. موجوده دور ۾ پاڪستان ۾ سنڌي ٻولي بنيادي طور عربي-فارسي بنياد واري سنڌي رسم الخط ۾ لکي وڃي ٿي، جيڪو اضافي نقطن ۽ اکرن سان مقامي آوازيات کي مڪمل نموني ظاهر ڪري ٿو. جڏهن ته هندستان ۾ سنڌي ٻولي ديوناگري ۽ ڪڏهن ڪڏهن خدابادي رسم الخط ۾ به لکي وڃي ٿي. هي گهڻ رسم الخط هجڻ سنڌي ٻوليءَ کي لسانياتي مطالعي جي لحاظ کان خاص اهميت عطا ڪري ٿو. سنڌي ٻولي [[آوازيات]] جي حوالي سان ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان امير ٻولين مان هڪ آهي. سنڌي ۾ ٻهراڙي ۽ شهري لهجن سميت ڪيترائي صوتي فرق موجود آهن، جن ۾ امپلاسيو (implosive) آواز خاص طور تي نمايان آهن، جيڪي گهڻين هند-آريائي ٻولين ۾ ناياب آهن. صرفيات جي لحاظ کان سنڌي ٻولي اسم، فعل، صفت ۽ ضمير جي پيچيده پر منظم نظام تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ جنس، عدد ۽ حالت جا واضح اصول ملن ٿا. سنڌي ٻولي جو نحوي ڍانچو بنيادي طور فاعل–مفعول–فعل (SOV) ترتيب تي ٻڌل آهي، جيڪو ان کي ٻين هند-آريائي ٻولين جهڙوڪ [[اردو]] ۽ [[هندي]] سان ويجهو رکي ٿو. بهرحال، سنڌي ٻوليءَ ۾ جملن جي لچڪدار جوڙجڪ ۽ معاون فعلن جو وسيع استعمال ان کي اظهار جي لحاظ کان گهڻو وسيع بڻائي ٿو. سنڌي ٻولي جو لغوي ذخيرو مختلف تہذيبن جي گڏيل ورثي جو نتيجو آهي. ان ۾ سنسڪرتي، پراڪرتي، عربي، فارسي، ترڪي ۽ جديد دور ۾ انگريزي اثرات نمايان نظر اچن ٿا. هي گڏيل لغوي ورثو سنڌي ٻوليءَ کي نه صرف مقامي پر بين الاقوامي فڪري وهڪرن سان به ڳنڍي ٿو. سنڌي ٻوليءَ جي ادبي تاريخ انتهائي قديم ۽ وسيع آهي. صوفي شاعري، لوڪ ادب، داستانوي روايتون ۽ جديد نثر سنڌي ادب جا اهم ستون آهن. خاص طور تي صوفي شاعرن سنڌي ٻوليءَ کي فڪري اوچائي عطا ڪئي ۽ ان کي روحانيت، انسان دوستي ۽ سماجي انصاف جو ذريعو بڻايو. جديد دور ۾ ناول، افسانو، تنقيد ۽ صحافت سنڌي ادب کي نون رخن ڏانهن وڌايو آهي. اڄ سنڌي ٻولي [[سنڌ]] جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ تعليمي، عدالتي ۽ انتظامي نظام ۾ استعمال ٿئي ٿي. جديد دور ۾ ڊجيٽل ميڊيا، يونيڪوڊ معيار ۽ آن لائين مواد جي واڌ ويجهه سنڌي ٻوليءَ کي عالمي سطح تي وڌيڪ رسائي ڏني آهي. ٻوليءَ جي معياري بڻائڻ، اصطلاحي ترقي ۽ تعليمي پاليسين ۾ انضمام لاءِ مختلف علمي ۽ سرڪاري ادارا ڪم ڪري رهيا آهن. سنڌي ٻولي صرف رابطي جو ذريعو نه پر هڪ تاريخي شعور، فڪري ورثي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مظبوط مظھر آهي. ان جي لسانياتي بناوت، ادبي روايت ۽ تاريخي تسلسل سنڌي ٻوليءَ کي ڏکڻ ايشيا جي اهم ترين ٻولين مان هڪ بڻائين ٿا، جيڪا ماضي، حال ۽ مستقبل کي هڪ ئي وهڪري ۾ جوڙي ٿي. ===اردو ٻولي=== ===بلوچي ٻولي=== ===سرائيڪي ٻولي=== ===سنڌ ۾ ڳالھايون ويندڙ ٻيون ٻوليون=== ===سنڌي ٻولي اٿارٽي=== سنڌي ٻولي اٿارٽي هڪ خودمختيار ادارو آهي، جيڪو سنڌ حڪومت جي ثقافت ۽ سياحت کاتي جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ ڪم ڪري رهيو آهي. اٿارٽيءَ جو هڪ بورڊ آف گورنرس آهي، جيڪو اٿارٽيءَ جي ڪم ڪار جي نگراني ڪرڻ سان گڏ، اٿارٽيءَ جي مقصدن لاءِ پاليسيون جوڙيندو رهندو آهي. هن اداري جو پهريون بورڊ آف گورنرس، سنڌ جي نامياري عالم ۽اسڪالر ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي سربراهيءَ ۾ جوڙيو ويو هو. اٿارٽيءَ جي قيام واري وقت کان وٺي، مختلف عالم اديب هن اداري جا چيئرمئن مقرر ڪيا ويا، جن وقت بوقت پنهنجي علمي ۽ ادبي قابليت ۽ استعداد سان سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ ترويج لاءِ ڪم ڪيو<ref>[https://web.archive.org/web/20250101000000/http://sl.sindhila.org/ سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو — Web Archive]. سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو (Sindhi Language Authority) سرڪاري ويب سائيٽ. رسائي تاريخ: 7 جنوري 2026.</ref> ===موئن جو دڙو=== ===ڀنڀور=== ===ڪوٽ ڏيجي وارا آثار=== ===ڪاڻو جو دڙو=== ===ننگر پارڪر وارو جين مندر=== ===رني ڪوٽ=== ===برھمڻ آباد جا آثار=== ===بکر ۽ اروڙ وارا قلعا=== ===حيدرآباد وارا قلعا=== ===عمرڪوٽ وارو قلعو=== ===عجائب گھر=== ==مذھب== ===سنڌ ۾ عيسائيت=== اهو چوڻ غلط آهي ته عيسائيت پهريون ڀيرو سنڌ ۾ انگريزن متعارف ڪرائي. حقيقت ۾ عيسائيت سنڌ ۾ ان کان گهڻو اڳ پهتي هئي، جڏهن اها اڃا برطانيا تائين به نه پهتي هئي. اسان جي موجوده عيسوي دور جي پهرين صديءَ ۾، حضرت عيسيٰؑ جي اصحابين مان هڪ، سينٽ ٿامس، هندستان آيو ۽ ٽيڪسيلا (راولپنڊي جي ويجهو) جي بادشاهه گونڊوفرس کي عيسائيت قبول ڪرائي، جيڪو ان وقت سنڌو ماٿريءَ جو حڪمران هو. اهڙي طرح، سنڌ وٽ هڪ عيسائي بادشاهه موجود هو، ان کان گهڻو اڳ، جڏهن برطانيا وٽ اهڙو ڪو بادشاهه نه هو. ان کان پوءِ، جڏهن عراق، ايران ۽ ٻين پاڙيسري ملڪن ۾ وڌيڪ کان وڌيڪ ماڻهن عيسائيت اختيار ڪئي، ته اهي واپاري رستن ذريعي سنڌو ماٿريءَ ڏانهن سفر ڪرڻ لڳا، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ عيسائين جي هڪ برادري وجود ۾ آئي. ان بابت ڪي اشارا ۽ ثبوت موجود آهن، پر پوءِ ايندڙ حملي آورن انهن ڪتبن ۽ يادگارن کي تباهه ڪري ڇڏيو، جيڪي عيسائيت جي هن ابتدائي دور بابت وڌيڪ ڄاڻ فراهم ڪري سگهيا پئي<ref>Did the British Introduce · Christianity into Sind By Rev. Achilles Meersman, O.F.M.; SINDH OBSERVER Selection from the Jouunal of Sindh Historical Society; page 99; Edited by: Dr.Mubarak Ali; </ref>. بعد ۾ عيسائي ٻيهر سنڌ ڏانهن موٽي آيا. هي عمل ڪڏهن ٿيو، ان بابت پڪ سان ڪجهه چئي نٿو سگهجي. ايترو ضرور معلوم آهي ته عيسائين لاءِ مذهبي عبادتون ڪرائڻ خاطر وقت بوقت ڪنهن پادريءَ جو سنڌ اچڻ ضروري هوندو هو. اهو سلسلو گهٽ ۾ گهٽ انگريزن جي آمد کان ڪجهه سال اڳ تائين جاري رهيو. اهڙيءَ طرح اسان پڙهون ٿا ته گهٽ ۾ گهٽ 1810ع تائين آگسٽيني آرڊر سان تعلق رکندڙ هڪ ڪئٿولڪ پادري هن مقصد لاءِ ڪراچي ايندو رهيو. ان کان پوءِ 1840ع ۾ حيدرآباد ۾ هڪ پادري مقرر ڪيو ويو، ۽ ان وقت کان وٺي سنڌ ۾ عيسائين جي مستقل موجودگي رهي آهي، جن جون پنهنجون گرجا گهر ۽ باقاعده مذهبي عبادتون ٿينديون رهيون آهن. انهن عيسائين سنڌ جي ترقيءَ ۾ خاص طور تعليم جي ميدان ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جيڪو هنن تقريباً هڪ صدي اڳ شروع ڪيو<ref>Did the British Introduce · Christianity into Sind By Rev. Achilles Meersman, O.F.M.; SINDH OBSERVER Selection from the Jouunal of Sindh Historical Society; page 99 & 100; Edited by: Dr.Mubarak Ali; </ref>. === اسلام جو ڦهلاء === محمد بن قاسم جي سنڌ فتح ڪرڻ کان بعد هتي اسلام جي پرچار شروع ٿي وئي. [[اسلامي حڪومت]] ۾ سنڌ واسين سان سهڻو ورتاء ڪيو ويو.. هندن کي پنهنجي مذهب مطابق هلڻ جي مڪمل آزادي هئي. ساڻن هر قسم جون رعايتون ڏنيون ويون. جنهن ڪري ماڻهو مسلمانن کان متاثر ٿيندي [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳا. حضرت [[عمر بن عبدالعزيز]] پنهنجي عهد [[خلافت]] ۾ هندو سردارن ڏانهن اسلام جي دعوت موڪلي، جنهن تي ڪيترائي هندو راجا مسلمان ٿيا. انهن ۾ [[راجا ڏاهر]] جو پٽ [[راجا جيسيه]] به شامل هو.<ref>جنت السنڌ </ref> ==تعليم== تعليم جو شعبو سنڌ جي سماجي ۽ معاشي ترقي جو هڪ بنيادي جزو آهي ۽ صوبو اعليٰ تعليم، فني تربيت ۽ مهارتن جي ترقي لاءِ هڪ اهم مرڪز طور اڀري رهيو آهي. وڌندڙ آبادي، تعليم حاصل ڪرڻ جي خواهش ۽ ماهر افرادي قوت جي طلب سبب صوبي ۾ تعليمي ادارن، فني تربيت مرڪزن ۽ ڊجيٽل سکيا جي پليٽفارمن جي قيام لاءِ وسيع موقعا موجود آهن. سنڌ حڪومت تعليمي سڌارن کي ترجيح ڏني آهي، جنهن تحت تعليمي انفراسٽرڪچر جي بهتري، ڊجيٽل خواندگي جي واڌاري ۽ استادن جي تربيت لاءِ مختلف قدم کنيا ويا آهن. [[ڪراچي]] سميت صوبي جا وڏا شهري مرڪز ڪيترين ئي نامور يونيورسٽين، تحقيقي ادارن ۽ اعليٰ تعليمي مرڪزن جو گهر آهن، جتان هر سال وڏي تعداد ۾ ماهر گريجوئيٽ ۽ پيشاور افرادي قوت تيار ٿئي ٿي. روايتي تعليم کان وٺي اعليٰ تعليم، فني ۽ پيشاورانه تربيت تائين موجود موقعا سنڌ کي علم، تحقيق ۽ انساني وسيلن جي ترقي لاءِ هڪ اهم مرڪز بڻائين ٿا، جيڪو صوبي جي ڊگهي مدي واري معاشي ۽ سماجي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Education (Building the Future of Knowledge and Skills) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> سنڌ ۾ تعليم جو نظام مختلف وهڪرن تي مشتمل آهي، جنهن ۾ سرڪاري، نجي، ديني، فني، غير رسمي ۽ اعليٰ تعليم شامل آهي. سنڌ پاڪستان جو پهريون صوبو هو جنهن 18هين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ فري اينڊ ڪمپلسري ايجوڪيشن ايڪٽ 2013 نافذ ڪيو، جنهن تحت بنيادي تعليم کي قانوني حق تسليم ڪيو ويو. تعليم بابت قومي ۽ صوبائي سطح تي تاريخي طور تي پاليسيون ۽ منصوبا جوڙيا ويا آهن، پر ان جي باوجود تعليم جي ميدان ۾ وڏا چئلينج برقرار آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سن 2015 تائين سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 12.7 ملين ٻار اسڪول وڃڻ جي عمر ۾ هئا، جن مان 6.6 ملين (53٪) ٻار اسڪول کان ٻاهر هئا. سرڪاري تعليم بابت ڄاڻ ۽ تجزيو گهڻو ڪري حڪومت جي شايع ڪيل انگن اکرن تي ٻڌل آهي، جيڪي صوبي ۾ تعليم جي موجوده صورتحال کي واضح ڪن ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ سرڪاري تعليم جي ڍانچي ۾ سڀ کان وڏو حصو پرائمري تعليم جو آهي. صوبي ۾ ڪُل 45,447 اسڪول آهن، جن مان لڳ ڀڳ 90٪ پرائمري سطح جا آهن. پرائمري تعليم ۾ داخلا سڀ کان وڌيڪ آهي، ۽ 2015–16 ۾ ايڊجسٽڊ نيٽ انرولمينٽ ريٽ 77٪ هو، جڏهن ته 23٪ ٻار اسڪول کان ٻاهر هئا. 1970–71 کان 2015–16 تائين پرائمري ادارن جو تعداد 310٪ وڌيو، جڏهن ته داخلا ۾ 192٪ واڌ ٿي. سنڌ ملڪ جي ڪُل پرائمري داخلا جو لڳ ڀڳ 22٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. پرائمري کان پوءِ وچولي (مڊل) تعليم ۾ داخلا نمايان گهٽجي وڃي ٿي. 2015–16 ۾ وچولي سطح جو ايڊجسٽڊ نيٽ انرولمينٽ ريٽ 49٪ هو. صوبي ۾ لڳ ڀڳ 41,131 پرائمري اسڪولن جي مقابلي ۾ صرف 2,329 وچولي اسڪول موجود آهن، جنهن سبب پرائمري کان پوءِ شاگردن جي منتقلي ۾ وڏي رڪاوٽ سامهون اچي ٿي. 1970–71 کان 2015–16 تائين وچولي تعليم ۾ ادارن جو تعداد 327٪ ۽ داخلا 1686٪ وڌي، جڏهن ته سنڌ ملڪ جي وچولي تعليم ۾ داخلا جو 15٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ثانوي تعليم (ميٽرڪ) ۾ ادارن جو تعداد 1970–71 کان 2015–16 تائين 205٪ وڌيو، جڏهن ته داخلا ۾ 66٪ واڌ ٿي. سنڌ ملڪ جي ثانوي تعليم جي داخلا جو 17٪ حصو رکي ٿي. ڪاليجن جي سطح تي ادارن ۾ 109٪ ۽ داخلا ۾ 509٪ واڌ ٿي، جڏهن ته اعليٰ ثانوي تعليم ۾ سنڌ جو قومي حصو 27٪ آهي. يونيورسٽي تعليم ۾ نمايان واڌ ڏسڻ ۾ آئي آهي. 1970–71 کان 2015–16 تائين سنڌ ۾ يونيورسٽين جو تعداد 2 کان وڌي 17 ٿيو، جيڪا 750٪ واڌ آهي، جڏهن ته داخلا ۾ 4247٪ اضافو ٿيو. اعليٰ تعليم ۾ داخلا خاص طور سن 2000 کان پوءِ تيزيءَ سان وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سرڪاري اسڪولن ۾ سکيا جي معيار بابت انگ اکر ٻڌائن ٿا ته سنڌ ۾ 9,499 هڪ ڪمري وارا اسڪول ۽ 18,293 هڪ استاد وارا اسڪول موجود آهن، جتي هڪ استاد کي ڪيترن درجن يا جماعتن کي پڙهائڻو پوي ٿو. بنيادي سهولتن جي کوٽ پڻ نمايان آهي: لڳ ڀڳ 50٪ اسڪولن ۾ پيئڻ جو پاڻي ناهي، 46٪ ۾ ٽوائلٽ، 41٪ ۾ بائونڊري وال، ۽ 63٪ ۾ بجلي موجود ناهي<ref name=" ايڪانومي"/>. شاگرد-استاد تناسب ۾ به علائقائي فرق موجود آهي. ڳوٺاڻن علائقن ۾ اهو تناسب 1:30 آهي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ 1:20 آهي. ڪجهھ ضلعن جهڙوڪ گھوٽڪي ۾ اهو تناسب 1:37 تائين پهچي ٿو. نجي تعليم ۾ تيزي سان واڌ ٿي آهي. ملڪ جي ڪُل داخلا جو لڳ ڀڳ 40٪ نجي اسڪولن ۾ آهي، يعني هر ٽن مان هڪ ٻار نجي اسڪول ۾ پڙهي ٿو. نجي اسڪولن ۾ داخلا شهري علائقن ۾ ڳوٺاڻن علائقن کان وڌيڪ آهي، ۽ گهٽ آمدني وارا گهراڻا به نجي اسڪولن کي ترجيح ڏين ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. غير رسمي بنيادي تعليم ۽ بالغ خواندگي لاءِ ڊائريڪٽوريٽ آف لٽريسي اينڊ نان فارمل ايجوڪيشن سن 2002 ۾ قائم ڪئي وئي، پر هن شعبي لاءِ مڪمل پاليسي ۽ نئون نصاب موجود ناهي. فني ۽ ووڪيشنل تعليم ۾ ادارن جو تعداد 1970–71 کان 2015–16 تائين 1446٪ ۽ داخلا 1484٪ وڌي. سنڌ ملڪ جي فني ۽ ووڪيشنل ادارن جو 16٪ ۽ داخلا جو 25٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ديني مدرسن جو وڏو حصو رياستي ضابطن کان ٻاهر آهي. ڪيترائي والدين پنهنجن ٻارن کي مدرسن ۾ موڪلين ٿا، جتي تعليم، رهائش ۽ خوراڪ مفت مهيا ڪئي وڃي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. تعليمي پاليسين جي حوالي سان، پاڪستان ۾ 1947 کان وٺي ڪيترائي قومي تعليمي منصوبا ۽ پاليسيون جوڙيون ويون آهن، جن ۾ يونيورسل پرائمري ايجوڪيشن جا هدف بار بار مقرر ۽ تبديل ڪيا ويا. بهرحال، پاليسي عملدرآمد هميشه هڪ وڏو چئلينج رهيو آهي. تعليمي بجيٽ ۾ لڳ ڀڳ 88٪ خرچ بار بار ٿيندڙ (ريڪرنٽ) خرچن تي آهي، جڏهن ته ترقياتي خرچن لاءِ محدود وسيلا بچن ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. ===سنڌ جون سرڪاري (گورنمينٽ) يونيورسٽيون=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! يونيورسٽي ! ضلعو / ڪراچي جو ضلعو ! شهر / ٽائون ! حيثيت ! نوعيت / شعبو |- | 1 | [[اَروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊيزائن اينڊ هيريٽيج]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | آرٽ / آرڪيٽيڪچر / هيريٽيج |- | 2 | [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | عام (عورتن لاءِ) |- | 3 | [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | بزنس / آءِ ٽي |- | 4 | [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[حيدرآباد]] | سرڪاري | عام |- | 5 | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[ٽنڊو ڄام]] | سرڪاري | زراعت ۽ لاڳاپيل سائنسز |- | 6 | [[يونيورسٽي آف سنڌ]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | عام |- | 7 | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 8 | [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 9 | [[شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي آف آرٽس، ڊيزائن اينڊ هيريٽيجز]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | آرٽ / ڊيزائن |- | 10 | [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪِل ڊولپمينٽ]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[خيرپور]] | سرڪاري | انجنيئرنگ / مهارتن جي تربيت |- | 11 | [[گمبٽ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[گمبٽ]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 12 | [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[خيرپور]] | سرڪاري | عام |- | 13 | [[قائدِ عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 14 | [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | طبي (عورتن لاءِ) |- | 15 | [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي شهيد بينظير آباد]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | عام |- | 16 | [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[سڪرنڊ]] | سرڪاري | ويٽرنري / اينيمل سائنسز |- | 17 | [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | [[لاڙڪاڻو]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 18 | [[شيخ اياز يونيورسٽي]] | [[شڪارپور ضلعو]] | [[شڪارپور]] | سرڪاري | عام |- | 19 | [[يونيورسٽي آف صوفيزم اينڊ ماڊرن سائنسز]] | [[مٽياري ضلعو]] | [[ڀِٽ شاهه]] | سرڪاري | عام / صوفي اڀياس |- | 20 | [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي لياڙي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |- | 21 | [[دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | انجنيئرنگ / ٽيڪنالاجي |- | 22 | [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[صدر]] | سرڪاري | طب ۽ صحت سائنسز |- | 23 | [[فيڊرل اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[گلشن ٽائون]] | سرڪاري (وفاقي) | عام |- | 24 | [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | بزنس / پبلڪ پاليسي |- | 25 | [[جناح سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 26 | [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[گلشن ٽائون]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 27 | [[سنڌ مدرسۃ الاسلام يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |- | 28 | [[يونيورسٽي آف ڪراچي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |} === سنڌ جون خانگي يونيورسٽيون === ===سنڌ جون خانگي (پرائيويٽ) يونيورسٽيون=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! يونيورسٽي ! ضلعو / ڪراچي جو ضلعو ! شهر / ٽائون ! حيثيت ! نوعيت / شعبو |- | 1 | [[يونيورسٽي آف ماڊرن سائنسز]] | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] | [[ٽنڊو محمد خان]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 2 | [[ابنِ سينا يونيورسٽي]] | [[ميرپورخاص ضلعو]] | [[ميرپورخاص]] | خانگي | عام / صحت |- | 3 | [[يونيورسٽي آف آرٽ اينڊ ڪلچر، ڄامشورو]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | خانگي | آرٽ / ميڊيا |- | 4 | [[اسرا يونيورسٽي]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[حيدرآباد]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 5 | [[آغا خان يونيورسٽي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | طب ۽ صحت سائنسز |- | 6 | [[ال غزالي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / اسلامي اڀياس |- | 7 | [[ال ڪوثر يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / اسلامي اڀياس |- | 8 | [[باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | طبي سائنسز |- | 9 | [[ڪاميڪس انسٽيٽيوٽ آف بزنس اينڊ اي مرجنگ سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / آءِ ٽي |- | 10 | [[دادابهاءِ انسٽيٽيوٽ آف هائير ايڊيوڪيشن]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 11 | [[ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 12 | [[ايمان انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ / آءِ ٽي |- | 13 | [[گرين وِچ يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 14 | [[حبيب يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | لبرل آرٽس / انجنيئرنگ |- | 15 | [[همدرد يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 16 | [[هينڊس انسٽيٽيوٽ آف ڊيولپمينٽ اسٽڊيز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | ترقيات / پبلڪ هيلٿ |- | 17 | [[اِلما يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / ميڊيا / آءِ ٽي |- | 18 | [[انڊس يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 19 | [[انڊس ويلِي اسڪول آف آرٽ اينڊ آرڪيٽيڪچر]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[ڪلفٽن]] | خانگي | آرٽ / آرڪيٽيڪچر |- | 20 | [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ سائنسز |- | 21 | [[اقراء يونيورسٽي]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 22 | [[جناح يونيورسٽي فار وومين]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام (عورتن لاءِ) |- | 23 | [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي ڪورنگي ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 24 | [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي اينڊ انٽرپرينيوئرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪنالاجي |- | 25 | [[ڪراچي اسڪول فار بزنس اينڊ ليڊرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | بزنس / ليڊرشپ |- | 26 | [[ڪي اي ايس بي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / آءِ ٽي |- | 27 | [[ملير يونيورسٽي آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | سائنس / ٽيڪنالاجي |- | 28 | [[ميٽروپوليٽن يونيورسٽي ڪراچي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 29 | [[ملينيم انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي اينڊ انٽرپرينيوئرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪنالاجي / بزنس |- | 30 | [[محمد علي جناح يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / آءِ ٽي / بزنس |- | 31 | [[نذير حسين يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 32 | [[نيوپورٽس انسٽيٽيوٽ آف ڪميونيڪيشنز اينڊ اڪنامڪس]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ميڊيا / بزنس |- | 33 | [[سيفي برهاني يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (ڪميونٽي) | عام |- | 34 | [[سليم حبيب يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ڪمپيوٽنگ / انجنيئرنگ |- | 35 | [[شهيد بينظير ڀٽو سٽي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 36 | [[شهيد بينظير ڀٽو ديوان يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / صحت |- | 37 | [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 38 | [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | قانون |- | 39 | [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ / آءِ ٽي |- | 40 | [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ايلائيڊ هيلٿ |- | 41 | [[سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ |- | 42 | [[سهيل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | صحت سائنسز |- | 43 | [[ٽيڪسٽائل انسٽيٽيوٽ آف پاڪستان]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪسٽائل انجنيئرنگ |- | 44 | [[يو آءِ ٽي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / آءِ ٽي |- | 45 | [[ضياءُالدين يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | طب ۽ صحت سائنسز |} === اسڪول جا ڄار=== ===تحقيقي ادارا=== ===سنڌي ادبي بورڊ=== ===سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ=== === سنڌ جا فني ادارا=== ===سنڌ جا زرعي تحقيقاتي ادارا=== ===سنڌ جا تعليمي بورڊ=== ==صحت== سنڌ ۾ صحت سان لاڳاپيل اهم اشاريَ عالمي ۽ قومي هدفن جي ڀيٽ ۾ پوئتي نظر اچن ٿا. 2015ع ۾ [[سنڌ ۾ ٻارڙن جي موت جي شرح]] 1,000 زنده ڄمڻ تي 82 هئي، جڏهن ته [[ملينيم ڊولپمينٽ گول]] (MDG) جو هدف 52 هو. ساڳئي سال، [[ماءُ جي موت جي شرح]] (Maternal Mortality Ratio) 100,000 زنده ڄمڻ تي 214 هئي، جيڪا قومي سراسري 178 کان وڌيڪ ۽ پائيدار ترقي جي هدفن (SDGs) جي مقرر ڪيل حد 70 کان ڪافي مٿي هئي. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي موت جي شرح سنڌ ۾ 1,000 ڄمڻ تي 105 رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته SDG جو هدف 25 ۽ MDG جو 40 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. صحت جي سهولتن جي لحاظ کان، سنڌ ۾ في 1,000 آبادي تي ڊاڪٽرن جو انگ 0.59، نرسن ۽ دائين جو 2.8، ۽ اسپتالن جو 1.7 هو. مڪمل حفاظتي ٽيڪنڪاري (Full Immunization) جي شرح رڳو 35 سيڪڙو هئي، جڏهن ته خانداني منصوبه بندي لاءِ ضد حمل طريقن جي استعمال جي شرح 2014ع ۾ 29 سيڪڙو هئي، جيڪا MDG جي هدف 55 کان گهڻو گهٽ هئي. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن لاءِ مليريا جي علاج ۾ ACT استعمال جي شرح 15.9 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. ===سرڪاري صحت جو ڍانچو === سنڌ ۾ صحت جي سرڪاري نظام ۾ بنيادي، ثانوي ۽ ثالثي سطحن تي سهولتون موجود آهن. 2005–06ع کان 2015–16ع تائين صحت تي خرچ PKR 8.2 ارب مان وڌي PKR 48.4 ارب تائين پهتو، جيڪو لڳ ڀڳ 490 سيڪڙو اضافو هو. جڏهن ته 1970–71ع ۾ صحت جو ڪل بجيٽ PKR 53.425 ملين هو، جيڪو 2015–16ع ۾ وڌي PKR 66,503.90 ملين تائين پهتو<ref name=" ايڪانومي"/>. اسپتالن جي استعمال جي شرح سنڌ ۾ 22 سيڪڙو هئي، جيڪا قومي سطح تي 29 سيڪڙو سان ڀيٽ ۾ گهٽ هئي. 1970ع ۾ سنڌ ۾ رڳو 2 تدريسي اسپتالون هيون، جن ۾ 1,775 بسترا موجود هئا؛ 2015ع تائين اهي وڌي 7 ٿي ويون، جن ۾ 6,017 بسترا هئا. اهڙي طرح، اسپتالن ۽ بسترن ۾ نمايان اضافو ٿيو. ڊسپينسرين جو انگ 1970ع ۾ 44 مان وڌي 2015ع ۾ 865 ٿيو، جڏهن ته رورل هيلٿ سينٽرز 19 مان وڌي 129 ٿي ويا. ٽي بي ڪلينڪن جو انگ 9 مان وڌي 187 ٿيو. بنيادي صحت يونٽ، جيڪي 1985ع ۾ 33 هئا، 2015ع ۾ 798 تائين پهچي ويا. ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪزن جو انگ 2000ع ۾ 36 هو، جيڪو 2015ع ۾ 94 ٿي ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===صحت جي انساني وسيلا=== 2011ع کان 2016ع تائين آبادي في ڊاڪٽر جو تناسب 3,017 مان وڌي 3,159 ٿيو، جڏهن ته آبادي في نرس جو تناسب 11,413 مان وڌي 12,441 ٿيو. ساڳئي عرصي دوران، آبادي في بستر جو تناسب 1,406 مان وڌي 1,455 ٿيو. سرڪاري شعبي ۾ ڊاڪٽرن جو انگ 1975ع ۾ 926 هو، جيڪو 2015ع ۾ وڌي 7,990 ٿيو. نرسن جو انگ 415 مان وڌي 1,630 ٿيو، جڏهن ته ليڊي هيلٿ وزيٽر ٽيڪنيشن 107 مان وڌي 786 ٿي ويا. صحت ٽيڪنيشنن جو انگ 1975ع ۾ 95 هو، جيڪو 2000ع تائين وڌي 1,369 ٿيو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===نجي شعبو ۽ خيراتي ادارا=== سنڌ ۾ صحت جون گهڻيون سهولتون سرڪاري شعبي ۾ آهن، جڏهن ته شهري علائقن ۾ نجي صحت جون سهولتون پڻ موجود آهن، جيڪي عام طور مهانگيون آهن. سرڪاري نظام جي ڪمزورين سبب نجي صحت جو شعبو استعمال ڪيو وڃي ٿو. ان خال کي ڀرڻ لاءِ خيراتي ادارا ۽ غير سرڪاري تنظيمون، جهڙوڪ ايڌي، امان فائونڊيشن، SIUT، انڊس هيلٿ ۽ LRBT، صحت جون خدمتون فراهم ڪري رهيون آهن. بهرحال، انهن خدمتن کي ڊگهي مدي وارا ۽ پائيدار حل نه سمجهيو وڃي ٿو. صوبي ۾ نجي ميڊيڪل ڪاليجن جو انگ وڌيو آهي، پر تعليم ۽ تربيت جي معيار بابت خدشا برقرار آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. ===ڍانچي وارا مسئلا ۽ رسائي جون رڪاوٽون=== سرڪاري صحت جي سهولتن جي گهٽ استعمال جا اهم سبب صحت مرڪزن تائين رسائي، سهولتن جي کوٽ، دوائن جي اڻهوند ۽ عملي جو غير مناسب رويو آهن. سنڌ ۾ 25 سيڪڙو ماڻهن صحت مرڪزن جي دوري کي گهڻو پري هجڻ سبب استعمال کان پاسو ڪيو، جڏهن ته پنجاب ۾ اهو انگ 30 سيڪڙو هو. دوائن جي کوٽ بابت شڪايتون سنڌ ۾ 12 سيڪڙو ۽ پنجاب ۾ 15 سيڪڙو رڪارڊ ڪيون ويون. بنيادي صحت مرڪزن جي گهٽ استعمال سبب ثالثي سطح جي اسپتالن تي وڌيڪ بار پوي ٿو، جنهن سان انهن جي صلاحيت متاثر ٿئي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ===هيلٿ ورڪرز، عورتن جو ڪردار ۽ روڪٿام=== ليڊي هيلٿ ورڪرز پروگرام 1994ع ۾ شروع ٿيو، جنهن جو مقصد ڳوٺاڻين عورتن کي صحت، حمل، ولادت، ٻار جي سنڀال ۽ ڄمڻ جي وقفي بابت آگاهي مهيا ڪرڻ هو. 2014ع ۾ 15–49 ورهين جي عورتن مان 52.3 سيڪڙو کي گذريل ٽن مهينن دوران ليڊي هيلٿ ورڪرز جو دورو ٿيو، جڏهن ته MDG جو هدف 100 سيڪڙو هو. هن پروگرام جي ڪوريج 20 کان 43 سيڪڙو جي وچ ۾ رهي آهي. عورتن جي تعليم ۽ بااختياري کي خانداني منصوبه بندي ۽ ٻارن جي صحت سان سڌي طرح لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===بيمارين جي روڪٿام ۽ خاص علائقا=== سنڌ ۾ تپ دق (TB) جي سڃاڻپ جي شرح سراسري طور 57 سيڪڙو آهي، جيڪا قومي سراسري کان بهتر آهي. 2008–09ع کان 2011–12ع دوران هيپاٽائٽس ڪنٽرول پروگرام تحت 4.572 ملين ماڻهن کي ٽيڪا لڳايا ويا، جن مان 0.75 ملين ٻار هئا، ۽ لڳ ڀڳ 93,664 مريضن جو علاج ڪيو ويو. ان عرصي ۾ 43 خصوصي يونٽ قائم ڪيا ويا ۽ 2,800 صحت عملي کي تربيت ڏني وئي<ref name=" اڪانامي"/>. 2007ع ۾ [[پبلڪ-پرائيويٽ هيلٿ انيشيئيٽو]] (PPHI) شروع ٿيو، جيڪو 21 ضلعن ۾ 1,135 صحت مرڪزن کي منظم ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ٿر ضلعو سنڌ جو سڀ کان وڌيڪ صحت جي دٻاءَ هيٺ علائقو قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي پاڻيءَ جي کوٽ، خوراڪ جي گهٽتائي، خراب صفائي، بيمارين جي آگاهي جي کوٽ ۽ غذائي قلت جا مسئلا موجود آهن. پاڻيءَ جي کوٽ کي بنيادي سبب سمجهيو وڃي ٿو، جنهن سان ڊائريا، مليريا، ساھ جي بيمارين ۽ غذائي کوٽ ۾ اضافو ٿئي ٿو. غذائي بحران کان پوءِ، عالمي ادارن جهڙوڪ WHO، WFP ۽ UNICEF مداخلت ڪئي، جنهن سان DHQ مٺي ۾ غذائي بحالي مرڪز قائم ٿيو، جتي داخل ٿيل ٻارن مان اڪثريت صحتياب ٿي. بهرحال، انتهائي متاثر علائقن ۾ غذائي سپليمنٽس جي ضرورت تي زور ڏنو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ====سنڌ جي اسپتالن جي فھرست==== ==== سنڌ جي ميڊيڪل يونيورسٽين جي فھرست==== ====سنڌ جي ميڊيڪل ڪاليجن جي فھرست==== ==== سنڌ جي ذھني مريضن جي ادارن جي فھرست==== ===سنڌ جو صحت کاتو=== ===سنڌ جا بنيادي صحت مرڪز=== === صحت جو قانوني شعبو=== === سنڌ جو پوليو پروگرام=== ==محنت ۽ روزگار== ليبر فورس سروي 2014–15 مطابق، پاڪستان ۾ ڪُل ليبر فورس جو اندازو 57.42 ملين ماڻهن تي ٻڌل هو، جڏهن ته سنڌ ۾ ليبر فورس 13.65 ملين هئي. 1990ع کان 2014ع تائين پاڪستان ۾ [[ليبر فورس ۾ شرڪت جي شرح]] (Labour Force Participation Rate) رڳو معمولي طور وڌي 43.2 سيڪڙو مان 45.2 سيڪڙو تائين پهتي، جڏهن ته هن عرصي دوران سراسري شرح لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو رهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ملڪ جي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ آبادي جو وڏو حصو معاشي سرگرمين ۾ شامل نه رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===عورتن جي محنتي شرڪت ۽ صنفي فرق=== پاڪستان ۽ سنڌ ۾ محنتي مارڪيٽ ۾ عورتن جي شرڪت گهٽ هجڻ کي مجموعي طور گهٽ ليبر فورس شرڪت جو اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ شهري علائقن ۾ عورتن جي محنتي شرڪت لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ اها شرح 28.8 سيڪڙو هئي. ڳوٺاڻين عورتن جو وڏو حصو خانداني زراعت ۾ بغير اجرت ڪم ڪري ٿو، جنهن جو معاشي پيداوار ۾ حصو محدود رهي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ کي پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري صوبو هجڻ باوجود عورتن جي روزگار جي گهٽ شرح سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي، جڏهن ته وقت سان گڏ مجموعي طور عورتن جي روزگار ۾ واڌ جو رجحان پڻ ڏٺو ويو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===بيروزگاري، گهٽ روزگاري ۽ نوجوان آبادي=== سنڌ ۾ گذريل لڳ ڀڳ 25 سالن دوران بيروزگاري جي شرح لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو رهي آهي. نوجوانن، خاص طور 15 کان 25 ورهين جي عمر واري گروهه ۾ بيروزگاري جي شرح سڀ کان وڌيڪ آهي، جيڪا شهري علائقن ۾ ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿي<ref name=" ايڪانومي "/>. هن عمر واري گروهه جو وڏو حصو يا ته خاندان تي دارومدار رکي ٿو يا جزوقتي ڪم ڪري ٿو، جيڪو سرڪاري بيروزگاري جي انگن ۾ مڪمل طور ظاهر نٿو ٿئي. [[گهٽ روزگاري]] (Underemployment) پڻ نمايان آهي، جتي 15 کان 44 ورهين جي آبادي جو وڏو حصو جزوقتي ڪم يا تازو تعليم مڪمل ڪندڙن تي مشتمل آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. شعبي وار روزگار ۽ پيشورانه ڍانچي ۾ تبديلي گذريل ڏهن کان پندرهن سالن دوران پاڪستان ۽ سنڌ ۾ پيشورانه ڍانچي ۾ تبديلي آئي آهي. ماهرن، مينيجرن، ٽيڪنيشنن ۽ لاڳاپيل پيشاورن جو حصو 6 سيڪڙو مان وڌي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٿيو آهي. سنڌ ۾ غير زرعي شعبي، خاص طور صنعتي ۽ خدمتي (Tertiary) سرگرمين ۾ روزگار نمايان طور وڌيو آهي. ان جي نتيجي ۾ زراعت ۾ روزگار جو حصو لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو مان گهٽجي 40 سيڪڙو تائين اچي ويو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===غير رسمي معيشت ۽ شعبي وار ورڇ=== پاڪستان ۾ غير رسمي شعبو ڪُل روزگار جو لڳ ڀڳ ٽي چوٿين حصو مهيا ڪري ٿو. سنڌ ۾ غير رسمي شعبي ۾ روزگار 17 سالن دوران 55.2 سيڪڙو مان وڌي 66.4 سيڪڙو تائين پهتو، جنهن سبب دستاويزي کوٽ ۽ سرڪاري آمدني ۾ نقصان جو خدشو وڌيو. 2015ع تائين سنڌ ۾ ٽئين نمبر تي وڏو روزگار مهيا ڪندڙ شعبو هول سيل ۽ پرچون واپار ۽ هوٽلن جو شعبو هو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 15.8 سيڪڙو ماڻهو ڪم ڪندا هئا. هي شرح 1990ع کان 2015ع تائين لڳ ڀڳ ساڳي رهي، جيتوڻيڪ عملي طور هن شعبي ۾ واڌ ڏٺي وئي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===لڏپلاڻ، اجرتون ۽ پورھئي جي عدم مساوات=== سنڌ ملڪ اندر ڳوٺاڻن کان شهري علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ۾ ٻئي نمبر تي آهي، جتي 2015ع ۾ لڳ ڀڳ 32 سيڪڙو آبادي صوبي اندر لڏي آئي. اجرتن جي حوالي سان، گذريل پنجن سالن دوران مينيجرن، ٽيڪنيڪل ماهرن ۽ ڪلارڪي عملي جي اجرتن ۾ 50 سيڪڙو کان وڌيڪ واڌ ٿي، جڏهن ته وڪري، خدمتن، ماهر زراعت، ٻيلن، مشين هلائيندڙن ۽ گهٽ پڙهيل عملي جي اجرتن ۾ واڌ 30 سيڪڙو کان گهٽ رهي. حقيقي اجرتن جي واڌ کي غربت گهٽائڻ سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===جبري پورھيو ۽ قانوني صورتحال=== جبري پورهيو پاڪستان جي مختلف صوبن ۾ موجود آهي، جڏهن ته سنڌ ۾ ان جو ڪيس وڌيڪ نمايان قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي جاگيرداري نظام جو اثر ڳوٺاڻن علائقن ۾ مضبوط رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. زمين کان محروم هاري ۽ سندن خاندان، خاص طور عورتون، سماجي ۽ معاشي استحصال جو شڪار ٿين ٿيون. سنڌ اسيمبلي 2015ع ۾ بندهه محنت خلاف خاص قانون منظور ڪيو، پر ان جي عملدرآمد بابت چئلينجز برقرار آهن. تعليم، مهارتون ۽ روزگار سان لاڳاپيل رجحان نوجوان بيروزگاري گهٽائڻ لاءِ تعليمي نصاب کي روزگار ڏيندڙن جي ضرورتن سان هم آهنگ ڪرڻ جي ڳالهه ڪئي وئي آهي، ته جيئن مارڪيٽ لاءِ قابلِ استعمال مهارتون پيدا ٿين<ref name=" ايڪانومي "/>. ان سان گڏ، عورتن جي محنتي شرڪت بابت جامع حڪمتِ عملي ۽ صنفي لحاظ کان مخصوص پروگرامنگ جي کوٽ کي نمايان ڪيو ويو آهي. سرڪاري شعبي ۾ عورتن جي ڪوٽا 5 سيڪڙو مان وڌائي 15 سيڪڙو ڪرڻ جهڙن قدمن جي امڪاني اثرن بابت به محدود شمارياتي جائزو موجود آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===سنڌ جون ٽريڊ يونين تنظيمون=== ===سنڌ جي ليبر قانونن جي فھرست=== ===سنڌ جون ايمپلائير تنظيمون=== === سنڌ جي سوشل سيڪيورٽي ادارن جي فھرست=== ==غربت ۽ عدم مساوات== سنڌ کي پاڪستان جي غريب ترين صوبن مان هڪ قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي لڳ ڀڳ هر ڏهن مان چار ماڻهو ملٽي ڊائيمينشنل پوورٽي انڊيڪس (MPI) تحت محروميءَ جو شڪار آهن. پاڪستان جي اٺن ملينيم ڊولپمينٽ گولز مان غربت گهٽائڻ اهو واحد هدف هو، جنهن ۾ ڪجهه حد تائين ڪاميابي حاصل ٿي، پر رفتار سست رهي. 1960ع کان 2000ع تائين شهري غربت ۾ گهٽتائي ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هئي، جڏهن ته 1980ع واري ڏهاڪي ۾ تيز معاشي واڌ سبب غربت ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي. غربت جي ماپ جا طريقا وقت سان گڏ تبديل ٿيا آهن، ڇو ته انساني ضرورتن جا نمونا به بدلجندا رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. عالمي بينڪ ۽ گڏيل قومن جي ترقياتي اداري (UNDP) غربت جي اهڙي لڪير متعارف ڪرائي آهي، جيڪا بنيادي خوراڪ (ڪيلوري) ۽ بنيادي سهولتن جي قيمت تي ٻڌل آهي ۽ مهانگائي کي به حساب ۾ آڻي ٿي. انهن اندازن موجب، 2013ع ۾ پاڪستان جي لڳ ڀڳ 29.5 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا 2017–18ع ۾ گهٽجي 24.3 سيڪڙو تائين پهتي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===سنڌ ۾ غربت جي سطح ۽ علائقائي تفاوت=== اندازن موجب سنڌ جي لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ رهي ٿي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ شديد غربت جي شرح گهڻي وڌيڪ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. گذريل ڏهاڪي دوران سنڌ ۾ غربت جي هيڊ ڪائونٽ ريشو لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو مان گهٽجي 43 سيڪڙو تائين آيو آهي، پر ان جي باوجود عدم مساوات هڪ وڏو چئلينج بڻيل آهي. جني (Gini) ڪوئفشنٽ سنڌ ۾ غريب ۽ غير غريب آبادي وچ ۾ وڏي فرق جي نشاندهي ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. صوبي جي ڏاکڻين ضلعن، خاص طور ٿرپارڪر، سجاول ۽ عمرڪوٽ ۾ غربت جي شرح انتهائي بلند رهي آهي، جڏهن ته ڪراچي ۽ حيدرآباد نسبتاً بهتر صورتحال رکن ٿا. انهن علائقن ۾ تعليم ۽ صحت جهڙين بنيادي خدمتن جي گهٽ فراهمي کي انساني ترقي جي گهٽ سطح سان ڳنڍيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===انساني ترقي (HDI) ۽ صوبائي ڀيٽ=== انساني ترقياتي انڊيڪس (HDI) جي حوالي سان سنڌ جي ڪارڪردگي پنجاب جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي. سنڌ جو HDI لڳ ڀڳ 0.64 رڪارڊ ڪيو ويو آهي، جڏهن ته پنجاب جو HDI لڳ ڀڳ 0.73 آهي. رپورٽن موجب، 2001ع کان 2014ع تائين سنڌ ۾ HDI جي واڌ جي رفتار گهٽ رهي، جنهن جا سبب قانون ۽ امن جي صورتحال، ڪمزور حڪمراني ۽ وسيلا ورڇ جي ترجيحن سان لاڳاپيل بيان ڪيا ويا آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. ===آمدني ۽ واپرائڻ ۾ عدم مساوات=== پاڪستان ۾ آمدني جي عدم مساوات نمايان رهي آهي. 2013ع ۾ ملڪ جي مٿين 20 سيڪڙو آبادي ڪُل آمدني جو لڳ ڀڳ 40.3 سيڪڙو حاصل ڪيو، جڏهن ته هيٺين 20 سيڪڙو آبادي جو حصو رڳو 9.3 سيڪڙو هو. آمدني جي ورڇ وقت سان گڏ بدلجندي رهي آهي، ۽ 1969–70ع ۾ جني انڊيڪس ۽ آمدني جي فرق نسبتاً گهٽ سطح تي رهيا، جيتوڻيڪ ان دور ۾ معاشي واڌ تيز هئي. سنڌ ۾ آمدني جي ورڇ پنجاب جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف رهي آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو آبادي مٿين 20 سيڪڙو آمدني واري گروهه ۾ شامل آهي، جڏهن ته پنجاب ۾ اهو حصو 50 سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. ان جي ابتڙ، سنڌ ۾ هيٺين 20 سيڪڙو گروهه جو حصو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو آهي، جيڪو ملڪ جي ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محرومي ڏيکاري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===واپرائڻ جا نمونا ۽ شهري-ڳوٺاڻو فرق=== 2011–12ع ۾ سنڌ ۾ واپرائڻ جي عدم مساوات پنهنجي بلند ترين سطح تي پهتي، جتي مٿين 20 سيڪڙو آبادي ڪُل واپرائڻ جو لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو خرچ ڪيو، جڏهن ته هيٺين 20 سيڪڙو آبادي جو حصو لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو رهيو<ref name=" ايڪانومي "/>. هڪ اهم مشاهدو اهو به آهي ته سنڌ جي هيٺين آمدني وارن طبقن جو واپرائڻ ڪڏهن ڪڏهن سندن آمدني کان وڌيڪ رهيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي روزمره ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ قرض تي ڀاڙين ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. شهري علائقن ۾، جتي رهائش ۽ بنيادي ضرورتن جي قيمت وڌيڪ آهي، آمدني ۽ واپرائڻ وچ ۾ فرق ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===في فرد آمدني ۽ علائقائي فرق=== 2011–12ع ۾ سنڌ جي في فرد سالياني آمدني جو اندازو لڳ ڀڳ 119,724 رپيا لڳايو ويو، جيڪو قومي سراسري ۽ پنجاب جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هو. ان جو وڏو سبب ڪراچي جي معاشي حيثيت آهي، ڇو ته اهو ملڪ جو وڏو واپاري ۽ بندرگاهي مرڪز آهي. ڪراچي جي في فرد آمدني قومي سراسري جي ڀيٽ ۾ ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ بيان ڪئي وئي آهي. البت، مختلف سرڪاري ۽ نيم سرڪاري ذريعن ۾ في فرد آمدني جي انگن ۾ فرق پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===گهريلو جوڙجڪ، پاڻي ۽ وسيلن تائين رسائي=== سنڌ ۾ سراسري طور هڪ گهر ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ماڻهو رهن ٿا، جڏهن ته آمدني حاصل ڪندڙ فردن جو تعداد عام طور ٻن جي لڳ ڀڳ آهي. وڌيڪ انحصار ڪندڙن ۽ گهٽ آمدني سبب غربت جا اشاري وڌيل رهن ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. ملڪ جي تازي سروي موجب پاڪستان جي رڳو چوٿين آبادي کي نلڪي جو پاڻي ميسر آهي. سنڌ جي شهري علائقن ۾ لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو آبادي کي نلڪي جو پاڻي حاصل آهي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ 63 سيڪڙو آبادي هٿ پمپن تان پاڻي حاصل ڪري ٿي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===زرعي شعبي ۽ سماجي خرچن سان لاڳاپيل رجحان=== زرعي شعبي سان لاڳاپيل گروهن ۾ غربت جي شرح ٻين پيشاورانه گروهن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رهي آهي، ۽ 1980ع کان 2005ع تائين هن شعبي ۾ غربت هيڊ ڪائونٽ ريشو وڌيو. پاڪستان ۽ سنڌ ۾ سماجي شعبي، جهڙوڪ تعليم، صحت ۽ پاڻي و صفائي تي سرڪاري خرچن جا انگ موجود آهن، پر انهن خرچن جي اثرن بابت مختلف تجزيا ڪيا ويا آهن. مجموعي طور، سنڌ ۾ غربت ۽ عدم مساوات جا اشاري علائقائي تفاوت، آمدني جي غيربرابري ۽ انساني ترقي جي گهٽ سطح کي ظاهر ڪن ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. ==آمدورفت جا ذريعا== ===سنڌ جي قومي شاھراھن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور روڊن جي فھرست=== ===سنڌ جون ريلوي نظام=== === سنڌ جي ريلوي اسٽيشنن فھرست=== === سنڌ جي سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جي فھرست=== === سنڌ جي نجي شعبي واري روڊ ٽرانسپورٽ جي فھرست=== === سنڌ جا ٽرانسپورٽ وارا سرڪاري ادارا=== ===سنڌ جون ايئرلائينز=== ===سنڌ جا آبي رستا=== ===سنڌ جي ھوائي اڏن جي فھرست ا=== === سنڌ ۾ گاڏين جي رجسٽريشن=== ===سنڌ ۾ ٻيڙين جي رجسٽريشن=== === سنڌ ۾ ھلندڙ ٽرينن جي فھرست=== === سنڌ ۾ مال جي ٽرانسپورٽ=== ==سياحت== سنڌ پنهنجي ثقافتي، تاريخي ۽ قدرتي ورثي جي ڪري پاڪستان جي اهم سياحتي علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ موجود [[موئن جو دڙو]]، جيڪو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳن ۾ شامل آهي، قديم [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي شاندار تاريخ جو عڪاس آهي. ان کان علاوه [[ڪراچي]] جا سامونڊي ڪنارا، روايتي بازارون، تاريخي عمارتون ۽ تفريحي مرڪز ملڪي توڙي غير ملڪي سياحن لاءِ خاص دلچسپي جو باعث آهن. سنڌ ۾ [[لال شهباز قلندر]] جي سالياني عرس سميت ڪيترائي ثقافتي ۽ مذهبي ميلا پڻ منعقد ٿين ٿا، جيڪي صوبي جي ثقافتي سڃاڻپ ۽ روايتن کي اجاگر ڪن ٿا. تاريخي ماڳن، ثقافتي ورثي، سامونڊي علائقن ۽ ماحولياتي سياحت جي وڌندڙ اهميت سبب سنڌ ۾ هوٽلن، تفريحي مرڪزن، ماحول دوست رهائشگاهن ۽ ثقافتي سياحتي خدمتن جي ترقي جا وسيع امڪان موجود آهن. حڪومت سياحتي انفراسٽرڪچر جي بهتري، سياحت سان لاڳاپيل خدمتن جي سهولت ۽ سيڙپڪاري جي حوصلا افزائي لاءِ مختلف قدم کنيا آهن، جنهن سان سياحت جو شعبو صوبي جي معاشي ترقي ۽ ثقافتي ورثي جي تحفظ لاءِ هڪ اهم وسيلو بڻجي رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Tourism (Unveiling the Cultural and Historical Riches of Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ===سنڌ جي تاريخي ماڳن جي فھرست=== ===سنڌ جي تفريحي ماڳن جي فھرست=== ===سنڌ جا سامونڊي بيچ=== ===سنڌ جي تفريحي ريزارٽن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور ھوٽلن جي فھرست=== === سنڌ جي ريسٽ ھائوسن جي فھرست=== ===سنڌ جي سرڪٽ ھائوسن جي فھرست=== === سنڌ جي ثقافتي مرڪزن جي فھرست=== === سنڌ جي شڪارگاھن جي فھرست=== === سنڌ جي واٽر پارڪن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور مسجدن جي فھرست=== === سنڌ جي شاھي محلن جي فھرست=== ==رانديون== ===ڪرڪيٽ=== ===فٽ بال=== ===باڪسنگ=== ===ھاڪي=== ===ملھ=== ===والي بال=== ===سنوڪر=== ===ٻيون رانديون=== ===سنڌ جي راندين واري اسٽيڊيمن جي فھرست=== ===سنڌ جا راندين جا ڪامپليڪس=== === سنڌ گيمز === === سنڌ جي راندين جون صوبائي ٽيمون === ===سنڌ جي رانديگرن جي فھرست=== ==سنڌ جا کاڌا == ===سنڌ جا روايتي کاڌا=== ===سنڌ جون مٺايون=== ===سنڌ جا مشروب=== === سنڌ ۾ پلي جا ڊش=== === سنڌ جي کاڌن جي فھرست=== ==فوجي ڇانوڻيون== === سنڌ جي فوجي ڇانوڻين جي فھرست=== #ڪراچي جي صدر ڇانوڻي #ٻولھڙي ايئر بيس ۽ ڇانوڻي #فيصل ايئر بيس ڇانوڻي #ڪورنگي واري ڇانوڻي #پنوعاقل فوجي ڇانوڻي #حيدرآباد صدر ڇانوڻي === سنڌ جون منسوخ ٿيل فوجي ڇانوڻيون=== #سکر جي صدر ڇانوڻي #شڪارپور جي صدر ڇانوڻي == نشرياتي ادارا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن== ==مشھور شخصيتون== ===سياستدانن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر 1 !! نالو 1 !! پارٽي 1 ! نمبر 2 !! نالو 2 !! پارٽي 2 ! نمبر 3 !! نالو 3 !! پارٽي 3 |- | 1 || [[محمد علي جناح]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 2 || [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 3 || [[بي نظير ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 4 || [[جي. ايم سيد]] ||[[جيئي سنڌ تحريڪ]] | 5 || [[رسول بخش پليجو]] ||[[سنڌ عوامي تحريڪ]] | 6 || [[حيدر بخش جتوئي]] ||[[سنڌ جاري ڪميٽي]] |- | 7 || [[پير علي محمد راشدي]] ||[[مسلم ليگ]] | 8 || [[خانبھادر الله بخش سومرو]] ||[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | 9 || [[محمد ايوب کھڙو]] ||[[مسلم ليگ]] |- | 10 || [[سر عبدالله هارون]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 11 || [[پير الاھي بخش]] ||[[مسلم ليگ]] | 12 || [[مير رسول بخش ٽالپر]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 13 || [[علامه شاھ احمد نوراني]] ||[[جمعيت علماء پاڪستان (نوراني گروپ)]] | 14 || [[سر غلام حسين ھدايت الله]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 15 || [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | 16 || [[مولانا عبيدالله سنڌي]] ||[[جمعيت علماء ھندئ]] | 17 || [[آصف علي زرداري]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 18 || [[بلاول ڀٽو]] || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 19 || [[مير مرتضي ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي (شھيد ڀٽو)]] | 20 || [[ممتاز علي ڀٽو]] ||[[نواز ليگ]] | 21 || [[عبدالواحد آريسر]] ||[[جيئي سنڌ محاذ]] |- | 22 || [[فاضل راھو]] ||[[نيشنل عوامي پارٽي]] | 23 || [[شھيد نذير عباسي]] ||[[ڊيموڪريٽڪ اسٽوڊنٽس فيڊريشن]] | 24 || [[مولانا جان محمد عباسي]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] |- | 25 || [[مولانا جان محمد ڀٽو]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 26 || [[پروفيسر غفور احمد]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 27 || [[الطاف حسين]] ||[[متحده قومي موومينٽ]] |- | 28 || [[بشير خان قريشي]] ||[[جيئي سنڌ متحده محاذ]] | 29 || [[غلام مصطفي جتوئي]] ||[[نيشنل پيپلز پارٽي]] | 30 || [[محمد خان جوڻيجو]] ||[[ مسلم ليگ]] |- | 31 || [[پير پاڳارو]] ||[[مسلم ليگ]] | 32 || [[پير صبغت الله پاڳارو]] ||[[حر جماعت]] | 33 || [[عظيم طارق]] ||[[مھاجر قومي موومينٽ]] |- | 34 || [[قائم علي شاھ]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 35 || [[ارباب رحيم]] ||[[مسلم ليگ فنڪشنل]] | 36 || [[اياز لطيف پليجو]] ||[[سنڌ عوامي تحريڪ]] |- | 37 || || | 38 || || | 39 || || |- | 40 || || | 41 || || | 42 || || |- | 43 || || | 44 || || | 45 || || |- | 46 || || | 47 || || | 48 || || |- | 49 || || | 50 || || | 51 || || |- | 52 || || | 53 || || | 54 || || |- | 55 || || | 56 || || | 57 || || |- | 58 || || | 59 || || | 60 || || |- | 61 || || | 62 || || | 63 || || |- | 64 || || | 65 || || | 66 || || |- | 67 || || | 68 || || | 69 || || |- | 70 || || | 71 || || | 72 || || |- | 73 || || | 74 || || | 75 || || |- | 76 || || | 77 || || | 78 || || |- | 79 || || | 80 || || | 81 || || |- | 82 || || | 83 || || | 84 || || |- | 85 || || | 86 || || | 87 || || |- | 88 || || | 89 || || | 90 || || |- | 91 || || | 92 || || | 93 || || |- | 94 || || | 95 || || | 96 || || |- | 97 || || | 98 || || | 99 || || |- | 100 || || |} ===مؤرخن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر !! نالو !! سرگرميءَ جا سال !! نمايان تصنيف |- | 1 || [[جي ايم سيد]] || 1940–1990 || سنڌوءَ جي ساڃاهه (ٻه جلد) |- | 2 || [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]] || 1930– || قديم سنڌ؛ سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |- | 3 || || || |- | 4 || || || |- | 5 || || || |- | 6 || || || |- | 7 || || || |- | 8 || || || |- | 9 || || || |- | 10 || || || |- | 11 || || || |- | 12 || || || |- | 13 || || || |- | 14 || || || |- | 15 || || || |} ===سائنسدانن جي فھرست=== ===اديبن جي فھرست=== ===ڳائڻن جي فھرست=== ===اداڪارن جي فھرست=== === موسيقارن جي فھرست=== === عالمن جي فھرست=== ===رانديگرن جي فھرست=== === تعليمي ماھرن جي فھرست=== == وڌيڪ ڏسو == {{div col}} * [[سنڌ (سلجھائپ)]] * [[حڪومت سنڌ]] * [[سنڌ جا شهر]] * [[سنڌ صوبو (1936-55)]] * [[سنڌ ڊويزن]] * [[سنڌوديش]] * [[سنڌو درياھ]] * [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]] * [[سنڌو رياست]] * [[سنڌي ماڻھن جي فهرست|سنڌي ماڻهن جي فهرست]] * [[سنڌ ۾ صوفي ازم]] * [[منصوره]] * [[موهن جو دڙو]] * [[سنڌ جي مقبرن تي چٽسالي]] * [[ديبل]] * [[سنڌ ۾ جبلن تي قديم نقش نگاري]] * [[سنڌو لکت]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌباد ناکئا]] * [[مهاجر صوبو]] * [[ميرپور خاص جو برهما]] * [[سنڌي لباس]] * [[سنڌ جا ضلعا]]{{div col end}} {{portal bar|جاگرافي|ايشيا|ڏکڻ ايشيا|پاڪستان|سنڌ|ڪراچي}} == ويب لنڪون== * [https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ انڊيا جو امپيريل گزيٽيئر سڀئي جلد ريسرچ لاء ھتان پڙھي سگھجن ٿا == خارجي ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Sindh}} * [https://web.archive.org/web/20121119234920/http://www.transport.gos.pk/ سنڌ ٽرانسپورٽ کاتو] * [http://www.sindh.gov.pk حڪومت سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531075317/http://www.sindh.gov.pk/ |date=2013-05-31 }} * [http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ سنڌ بابت معلومات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120405093443/http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ |date=2012-04-05 }} * [https://web.archive.org/web/20091126053250/http://www.lgdsindh.com.pk/districts1.htm سنڌ جي ضلعن جا نقشا] * {{dmoz|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh}} * [http://www.worldstatesmen.org/Pakistan_states.html#Sind ورلڊ اسٽيٽمين – پاڪستان – صوبو : سنڌ] {{سنڌ جي تاريخ}} {{سنڌ}} {{پاڪستان جا صوبا}} {{باب السلام}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا صوبا]] [[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ست ھزار ق.م جون قائمون]] [[زمرو:ست ھزار ق.م جون گھڻ آباديءَ واريون جڳھون]] ho0ir05j1kc7ka2t4an7ihbbrvcnvg2 0 4723 384068 383953 2026-06-10T15:54:56Z Intisar Ali 8681 /* پرمار، سوڍا ۽ سومرا دور */ 384068 wikitext text/x-wiki {{for-multi|ضلع بابت|عمرڪوٽ ضلعو|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = عمرڪوٽ<br> عمرڪوٽ | other_name = | official_name = امرڪوٽ | native_name = | nickname = | settlement_type = [[شهر]] | image_skyline = Umarkot Fort view3.JPG | image_caption = يارهين صديءَ جو [[عمرڪوٽ قلعو]] | image_seal = | image_map = | mapsize = | map_caption = عمرڪوٽ جو مقام | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] | seat_type = شهري ڪائونسل | seat = | parts_type = ضلعا | governing_body = [[عمرڪوٽ ضلعي جي حڪومت|ضلعي حڪومت]] | leader_title = [[ڪائونسل-مئنيجر حڪومت|شهري منتظم]] | leader_name = | leader_title1 = ميٽروپوليٽن ڪمشنر | leader_name1 = | leader_title2 = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name2 = طاهر علي ميمڻ<ref>{{cite news|url=https://academiamag.com/sau-umerkot-campus-graduated-first-batch/|title=SAU Umerkot campus graduated first batch|date=9 December 2021|access-date=8 January 2021|work=The Academia Magazine}}</ref> | established_title = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | established_date = اسلام کان اڳ وارو دور | coordinates = {{Coord|25|21|47|N|69|44|33|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 48.6 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = [[2023ع پاڪستان مردم شماري|2023ع]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_note = | population_total = 144,558 | population_rank = [[پاڪستان جا وڏا شهر|پاڪستان ۾ 79هون]] | total_type = شهر | population_density_km2 = auto | population_demonym = | timezone = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset = +05:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | area_code = 238 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | postal_code = 69100 | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | website = }} '''عمرڪوٽ''' (اردو: {{Nastaliq|عمرکوٹ}}؛ [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]]: عمرڪوٽ؛ [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ|IPA]]: [ʊmərkoːʈ])، جيڪو اڳ ۾ '''امرڪوٽ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو، [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جو هڪ تاريخي شهر آهي. [[مغل سلطنت|مغل]] شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جو جنم 1542ع ۾ امرڪوٽ ۾ ٿيو هو. هندو لوڪ عقيدي جي مشهور ديوتائن [[پابوجي]] ۽ [[رامديو پير]] بابت روايتي طور چيو وڃي ٿو ته سندن شادي عمرڪوٽ ۾ ٿي هئي. هتي جي مقامي ٻولي [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]] آهي، جيڪا [[راجستاني ٻوليون|راجستاني ٻولين]] جي گروهه سان تعلق رکي ٿي ۽ [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولي خاندان]] جو حصو آهي. ڍاٽڪي ٻوليءَ جو سڀ کان ويجهو تعلق [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]] سان آهي. انگريزن عمرڪوٽ کي ضلعي جو هيڊڪوارٽر ڪيو. 1906ع کان پوءِ ميرپروخاص هيڊ ڪوارٽر ڪيو ويو. شهر جي رونق چڱي آهي، واپار چڱو هلي ٿو. هن جي چوڌاري باغن ۾ ميوات ۽ واڙين ۾ هر قسم جي ڀاڄي ٿئي ٿي. هيءُ شهر اڳي راجپوتن جي گاديءَ جو هنڌ هو، جنهنڪري ٿر جو ”تِيلاٽ“ ليکبو هو. مارواڙي قومون گهڻو ڪري پهريائين هتي اچي رهيون، جي پوءِ 1874ع ۾ اڀرندي نماري جي ٻوڏن ۽ ٻين ڪن سببن جي ڪري مٺي، ڇاڇري ڪانٽئي، چيلهار، پارني، ٻڳل، ويراڙي، ڌارناسر ۽ ٻين ڳوٺن ڏي لڏي ويون. هتي مردانو ۽ زنانو پرائمري اسڪول، هاءِ اسڪول، سول ڪورٽ، ڊپٽِي ڪليڪٽر جي آفيس، مختيارڪار جي آفيس، سرڪٽ هائوس، ڊپٽي سپرنٽينڊنٽ پوليس جي آفيس، ايڪسائيز انسپيڪٽر جي آفيس، پاڪستان سرڪار جو ميوزم، ٽائون ڪميٽي، ٽيليفون آفيس، پوليس ٿاڻو، مسافر خانو، تعلقو اسپتال ۽ انجنيري بنگلا آهن. ويجهيون ريلوي اسٽيشنون ڇوڙ ۽ ڍورو نارو 12 ۽ 14 ميل جي فاصلي تي آهن. ميرپور خاص 46 ميل پري آهي، جو پڪو روڊ آهي. ڪنري اسٽِيشن سان به آمدرفت چالو آهي. هيءُ شهر سڀني شهرن سان لاريءَ رستي ڳنڍيل آهي.<ref name =" رائچند هريجن " > ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون) -مصنف؛ رائچند هريجن -ايڊيشن؛ ٽيون- سال؛ 2005ع -ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref> ==شھر جو نالو== هن شهر جي نالي بابت اختلاف موجود آهي ته ان جو صحيح نالو '''عمرڪوٽ''' هو يا '''امرڪوٽ'''. فارسي ماخذن ۾ هي نالو ٻنهي صورتن، يعني ''عمرڪوٽ'' ۽ ''امرڪوٽ''، ۾ ملي ٿو<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—73, 74 }}</ref> هڪ روايت موجب هن شهر جو بنياد [[راڻو امر سنگهه]] وڌو هو، تنهنڪري ان جو نالو ''امرڪوٽ'' پيو. ٻي روايت مطابق شهر جو بنياد [[عمر سومرو]] رکيو هو، جنهن سبب ان کي ''عمرڪوٽ'' سڏيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> ٽئين راءِ برطانوي مورخ [[جيمس ٽاڊ]] پيش ڪئي آهي، جنهن موجب ''امارا-سومرا'' (Umara-Sumra) [[پرمار راجپوت]]ن جي هڪ شاخ هئي، جيڪا [[ٿر ريگستان]] ۾ آباد ٿي ۽ هن شهر ۾ رهائش اختيار ڪئي. سندس خيال موجب شهر جو نالو انهيءَ نسبت سان ''عمرڪوٽ'' پيو.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> تنهن هوندي به، ٿر واري علائقي جا مقامي ماڻهو اڄ به هن شهر کي '''امرڪوٽ''' سڏين ٿا، جڏهن ته علائقي کان ٻاهر هي شهر عام طور '''عمرڪوٽ''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> امرڪوٽ يا عمرڪوٽ سنڌ جي قديم شهرن مان هڪ آهي، جنهن جي نالي بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. شهر کي ڪڏهن ”ديهات“، ڪڏهن ”همروٽ“، ڪڏهن ”پدمات“، ڪڏهن ”امراڻو“ ۽ ڪڏهن ”امراپري“ به سڏيو ويو، پر موجوده دور ۾ اهو عام طور عمرڪوٽ جي نالي سان مشهور آهي. ڪجهه روايتن موجب هن شهر کي عمر سومري سان منسوب ڪري عمرڪوٽ سڏيو ويو، جڏهن ته ٻين تاريخي ماخذن، جهڙوڪ ”تاريخ فرشتا“، ''[[آئين اڪبري]]''، ''[[اڪبر نامه]]''، ”[[شاهجهان نامه]]“ ۽ ٻين مؤرخن وٽ هن شهر جو نالو امرڪوٽ طور ملي ٿو. هڪ راءِ موجب هن شهر جو اصل نالو امرڪوٽ هو، جيڪو برطانوي دور کان عمر سومري جي نسبت سان عمرڪوٽ طور مشهور ٿيو، جيتوڻيڪ ڪجهه محققن موجب عمر سومري جو امرڪوٽ شهر يا قلعي سان سڌو تعلق ثابت نٿو ٿئي.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%B1%20%DA%AA%D9%88%D9%BD%20%D8%B9%D9%85%D8%B1%DA%AA%D9%88%D9%BD امر ڪوٽ عمرڪوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> امرڪوٽ تي راڻا پرساد جي راڄ دوران 1542ع ۾ مغل بادشاهه همايون هتان گذريو، ۽ سندس پٽ اڪبر جو جنم به هتي ٿيو. همايون جي ڀيڻ '''[[گلبدن بيگم]]''' پنهنجي فارسي ڪتاب “[[همايون نامه]]” ۾ لکيو آهي ته راڻو پرساد، [[شهنشاهه همايون]] جو زبردست استقبال ڪيو، کيس رهڻ لاءِ بهترين جاءِ ڏني ۽ سندس قافلي جي اميرن لاءِ قلعي کان ٻاهر رهائش جو بندوبست ڪيو. گلبدن بيگم موجب اتي شيون تمام سستيون هيون، هڪ رپئي ۾ چار ٻڪريون ملي رهيون هيون، ۽ راڻا پرساد بادشاهه کي رڍون ۽ ٻڪريون تحفي ۾ ڏنيون. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت قلعو اڪبر بادشاهه جي جاءِ پيدائش واري هنڌ موجود هو. ممڪن آهي ته اهو قلعو '''امر سنگھ''' نالي ڪنهن هندو راجا يا راڻي جوڙايو هجي، جنهن ڪري شهر جو نالو شروع ۾ امرڪوٽ ۽ پوءِ عمرڪوٽ ٿيو. عمر مارئي جو قصو ۽ بادشاهه عمر سومري جو دور راڻي پرساد کان اٽڪل 200 سال اڳ جو ڄاڻايو وڃي ٿو. شاهه لطيف جي شاعري ۽ فارسي ۽ عربي ۾ غير ملڪي سياحن جي ڪتابن ۾ هن شهر جا ٻئي نالا ملن ٿا. هڪ ٻوليائي راءِ موجب، مارواڙي ۽ ڍاٽڪي ٻولين ۽ لهجن ۾ ”ع“ مٿان پيش وارو اچار موجود نه آهي، تنهن ڪري ممڪن آهي ته ”ع“ جي زبر واري اچار مان ”الف“ وارو اچار پيدا ٿيو هجي، جنهن سبب ٻئي صورتون صدين کان گڏ هلنديون رهيون. قديم آثارن جي محقق حاڪم علي شاهه بخاري موجب قلعي جي منظم کوٽائي سان قلعي جي عمر، اقتصادي حالت، ثقافت، هنرن ۽ اصل نالي بابت اهم معلومات ملي سگهي ٿي.<ref name="autogenerated1" /> . == شھر جي تاريخ == === قديم دور ۽ مذهبي آثار === تاريخي روايتن ۽ آثارن مان ظاهر ٿئي ٿو ته امرڪوٽ سنڌ جي انتهائي قديم شهرن مان هڪ آهي، ۽ ممڪن آهي ته قبل مسيح دور ۾ به آباد هو. خاص طور ٻڌ ڌرم واري دور ۾ هن شهر کي اهميت حاصل هئي. '''جوڳرائي جو تلاءُ''' انهيءَ دور جي مشهور يادگار طور ڄاتو وڃي ٿو. روايت آهي ته شهر جي ڀرسان '''لامٻي تلاءُ''' جي سر تي ۽ جوڳرائي جي ڪپر تي مهاتما ٻڌ جي پوئلڳن چلا ڪڍيا، جنهن ڪري اتي هڪ شاهي قلعو مهاراجه وڪرما جيت ٺهرايو. هڪ روايت موجب شهر مهاراجه وڪرما آباد ڪيو، پر انساني وسنديءَ جا آثار ان کان به قديم سمجهيا وڃن ٿا. قديم آثارن ۾ جوڳرائي جو تلاءُ ۽ ’شو‘ جو آستان شامل آهن. شو جي مندر وٽ برهمڻ آباد هئا ۽ ڀڪشوئن جو به اثر هو. شو جو مندر ڀٽن واري زمين تي واقع آهي، جتي واري جي دڙن مان ٻڌ ڌرم جي دور جا مڻڪا اڄ به ملن ٿا.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%B1%20%DA%AA%D9%88%D9%BD%20%D8%B9%D9%85%D8%B1%DA%AA%D9%88%D9%BD امر ڪوٽ عمرڪوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> عمرڪوٽ جلد ئي [[ٿر ريگستان]] جو هڪ اهم شهر بڻجي ويو ۽ تاريخي واقعن ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪرڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو اوڀر طرف کان [[سنڌ]] ۾ داخل ٿيندڙ مکيه شاهراهه تي واقع هو ۽ [[مارواڙ]] کي [[سنڌو ماٿري]] سان ڳنڍيندڙ رستي تي پڻ موجود هو. انهيءَ جغرافيائي حيثيت سبب عمرڪوٽ ريگستان جي ڪنجي سڏجڻ لڳو ۽ فوجي توڙي واپاري لحاظ کان انتهائي اهم شهر بڻجي ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> جيتوڻيڪ اهو يقيني طور معلوم نه آهي ته شهر ڪڏهن آباد ٿيو، پر ايترو ضرور واضح آهي ته قديم زماني کان هتي آبادي موجود هئي. چيني سياح [[شُوئن زانگ]] (Xuanzang)، جيڪو 641ع ۾ [[هندستان]] آيو هو، گهڻو امڪان آهي ته عمرڪوٽ جو به دورو ڪيو هجي<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref>.<ref></ref> روايت موجب يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راڻا امر سنگهه]] هن شهر کي تعمير ڪرايو هو،<ref name="رائچند-تاريخ-ريگستان-p651">{{cite book|last=رائچند هريجن|title=تاريخ ريگستان|location=حيدرآباد|year=1975|page=651}}</ref><ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> جڏهن⁠تہ هاڻوڪو شهر ان جي قديم بنيادن تي ٻيهر آباد ڪيو ويو.<ref name="رائچند-تاريخ-ريگستان-p651">{{cite book|last=رائچند هريجن|title=تاريخ ريگستان|location=حيدرآباد|year=1975|page=651}}</ref><ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—73 کان 86 }}</ref> هتي هڪ ننڍڙو قلعو موجود هو، جيڪو ايترو مضبوط نه هو جو ڪنهن وڏي ۽ طاقتور فوج جو مقابلو ڪري سگهي. موجوده [[عمرڪوٽ جو قلعو]] 1746ع ۾ [[ڪلهوڙا]] حڪمران [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] (وفات 1755ع) تعمير ڪرايو. گهڻن تاريخدانن جي راءِ آهي ته اهو قلعو هڪ قديم قلعي جي ماڳ تي اڏيو ويو، جيڪو يا ته [[سومرا]] حڪمرانن يا [[سوڍا راجپوت]]ن تعمير ڪرايو هو.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> . [[ٽالپر]] دور ۾ [[جوڌپور]] طرفان ڪنهن ممڪن حملي يا چڙهائي جي صورت ۾ دفاع لاءِ قلعي اندر 400 سپاهي مقرر رکيا ويندا هئ.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> ا. === پرمار، سوڍا ۽ سومرا دور === امرڪوٽ جي پراچين تاريخ جو مڪمل احوال موجود نه آهي، پر ڪجهه تاريخي حوالن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڇهين صدي عيسوي ڌاري هتي پرمارن جي حڪومت هئي. لدروي ۽ پونگل جي يدوونسي راجا منڏم راءِ امرڪوٽ جي پرمار راجا سوڍ جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جنهن مان کيس ٽي پٽ ڪيهر، مولراج ۽ گوگلي پيدا ٿيا.<ref name="ٽاڊ">”ٽاڊ راجستان“، ندي ڀاڱو ٻيو صفح 1186- 1187، بحواله امرڪوٽ اتهاس</ref><ref name="گجراتي">”ٽاڊ راجستان“، گجراتي، ڀاڱو ٻيو، صفحو 317</ref><ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref> سن 997ع، يعني 1054 سنبت ۾ مارواڙ جي راجا ڌرڻي براهه پرمار مارواڙ جي نون قلعن جي ورهاست پنهنجن نون ڀائرن ۾ ڪئي، جنهن وقت امرڪوٽ جو گراج پرمار جي حصي ۾ آيو<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref>. اُمَرڪوٽ جي اهميت تڏهن وڌيڪ وڌي وئي جڏهن اهو سوڍا راجپوتن جي قبضي هيٺ آيو. هي اهو قبيلو هو جنهن جي همت، جوش ۽ حياتيءَ اُمَرڪوٽ کي سنڌ جي تاريخ ۾ امر بڻائي ڇڏيو. سوڍا، جيڪي اُمَرڪوٽ جا حڪمران بڻيا، ريگستان جا رهواسي هئا.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> ڪرَنل ٽاڊ موجب، گهڻي امڪان سان اهي سڪندر اعظم جي ذڪر ڪيل ”سوگدي“ هئا.<ref>James Tod, Annals and Antiquities of Rajasthan, Delhi: 1978, ii,p. 181 n. i.</ref> هن سوڍا قبيلي جي اصل نسل بابت وڌيڪ تحقيق ڪندي اهو نتيجو ڪڍيو ته هي پرمارا راجپوتن جي هڪ شاخ هئي. سندن هڪ ذيلي شاخ ”اُمرا-سمرا“ هئي، جنهن مان ”اُمَرڪوٽ“ جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو..<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> هڪ روايت موجب، پرمارا سوڍا، جيڪي ڪيترين صدين کان ٿر جي ريگستان ۾ رهندا هئا، يا ڪن جي چوڻ مطابق اُجين مان آيا هئا، تن 1226ع ۾ اُمَرڪوٽ کي سمرن کان فتح ڪيو؛ جڏهن ته ٻي روايت موجب سمرن جي حڪمرانن اهو شهر کين عطا ڪيو هو..<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> پر ٽاڊ جي ڪتاب ''راجستان جون تواريخون ۽ آثارِ قديمه'' ۾ هڪ اهڙو واقعو بيان ٿيل آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته قلعو 1226ع کان اڳ ئي سوڍن جي قبضي ۾ اچي چڪو هو. 1219ع ۾ سوڍن جي راڻا جو چاچيچ ديو سان تڪرار ٿيو، جنهن اوچتو حملو ڪري راڻا کي حيران ڪري ڇڏيو. راڻا چار هزار سپاهي گڏ ڪري حملي آور جو مقابلو ڪيو. هو جنگ ۾ شڪست کائي ويو ۽ پنهنجي گاديءَ واري هنڌ اُمَرڪوٽ ۾ وڃي پناهه ورتائين.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> بهرحال، قبضي کان پوءِ اُمَرڪوٽ سوڍن جو مرڪزي شهر بڻجي ويو، ۽ ان وقت کان وٺي سڀني سياسي تبديلين جي باوجود سندن قبضي هيٺ رهيو. قلعي جي حڪمران جو لقب ”راڻا“ هوندو هو. جيتوڻيڪ هو عملي طور خودمختيار هو، تنهن هوندي به سنڌ جي حڪمرانن جي بالادستي کي تسليم ڪندو هو. جڏهن سنڌ دهليءَ جي سلطانن ۽ مغل شهنشاهن جي اقتدار هيٺ هئي، تڏهن راڻا کين خراج ادا ڪندو هو. نئين راڻا جي تخت نشينيءَ تي کيس يا ته مغل شهنشاهه يا ٺٽي ۾ مقرر سندس نائب کان سرڪاري توثيق حاصل ٿيندي هئي..<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> اُمَرڪوٽ جي راڻا جا پاڙيسري رياست جيسلمير سان لاڳاپا ڪڏهن خوشگوار ته ڪڏهن تڪراري رهيا. 1219ع ۾ راڻا اڳ ئي چاچيچ ديو سان جنگ وڙهي چڪو هو، پر بعد ۾ هن جيسلمير جي حڪمرانن سان سٺا لاڳاپا قائم رکڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref>. منجم راءِ، جيڪو منگل راءِ جو پٽ هو، پنهنجي ملڪ تي ٿيل هڪ حملي سبب اُمَرڪوٽ ۾ اچي پناهه ورتي. جڏهن هو پاڻ حڪمران بڻيو ته سوڍن جي راڻا پنهنجي ڌيءَ جو سڱ کيس ڏنو. هن اها آڇ قبول ڪئي ۽ شادي اُمَرڪوٽ ۾ ٿي..<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> هن شاديءَ واري اتحاد اُمَرڪوٽ جي سوڍن کي سندن طاقتور پاڙيسرين کان بچاءُ ۽ تحفظ فراهم ڪيو. ڇو ته سوڍا قبيلي جون عورتون پنهنجي حسن ۽ دلڪشيءَ سبب مشهور هيون، تنهن ڪري سنڌ جا حڪمران ۽ اشرافيه طبقا انهن سان شاديون ڪرڻ جا خواهشمند هوندا هئا. مختلف دورن ۾ سنڌ جي ڪيترن ئي بااثر ماڻهن سوڍا عورتن سان شاديون ڪيون. ان جي بدلي ۾ سوڍن کي تحفظ، سلامتي ۽ سياسي سهارو حاصل ٿيندو رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref>. جيسلمير جي تاريخي بيانن مان معلوم ٿئي ٿو ته يارهين صديءَ جي شروعات ۾ به امرڪوٽ تي پرمارن جي حڪومت هئي. ان وقت ڏکڻ ٿر، يعني هاڻوڪي مٺي، ڏيپلي ۽ ڇاڇري شهر کان اولهه طرف علائقو سومرن جي قبضي هيٺ هو، جنهن کي ”ديرڪ“ پرڳڻو چيو ويندو هو. سومرن پوءِ پرمارن کان امرڪوٽ به حاصل ڪيو. ڇاڇري کان اوڀر کائڙ تي راٺوڙن جو راڄ هو ۽ پارڪر تي پرمارن جو راڄ هو.<ref name="رائچند-هريجن">{{cite book|title=تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)|last=رائچند هريجن|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|location=ڄامشورو|year=2005|edition=چوٿون}}</ref> سومرن امرڪوٽ فتح ڪري ان کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو، جنهن کان پوءِ آهستي آهستي ڏکڻ ٿر ۾ سندن اثر گهٽجڻ لڳو. ڪجهه عرصي بعد ”مڪواڻا“ راجپوتن زور ورتو ۽ ملڪ تي قبضو ڪري [[ڪيرٽي]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. انهن مان ڪيسر مڪواڻو مشهور راجا ٿي گذريو. ڪيرٽي هن وقت مٺي تعلقي ۾ مٺي شهر کان 16 ميل ڏکڻ طرف هڪ ننڍڙو ڳوٺ آهي<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref>.<ref name="رائچند-هريجن"></ref> ڪجهه روايتن موجب عمرڪوٽ يا امرڪوٽ عمر سومره ولد دودي سومري جو ٻڌل هو، جيڪو سنه 793هه، يعني 1390ع ۾ تخت تي ويٺو ۽ 35 ورهيه بادشاهي ڪيائين.<ref name="autogenerated2">قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو</ref> هڪ ٻي روايت موجب وقت جي حاڪم عمر سومري ”مارئيءَ“ کي کڻي اچي هن شهر جي قلعي ۾ قيد ڪري رکيو هو. راجپوتن همايون کي امرڪوٽ ۾ پناهه ڏني، جتي اڪبر بادشاهه جو جنم ٿيو. سنه 949هه، يعني 1542ع ۾ مرزا شاهه حسن جي دور ۾ همايون بادشاهه شير شاهه افغان کان ڀڄي سنڌ ۾ آيو ۽ هتي رهيو. ساڳئي سال رجب مهيني جي پنجين تاريخ اڪبر بادشاهه ڄائو. اڪبر جي ماءُ جو نالو حميده بانو هو. ان وقت عمرڪوٽ هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو، تنهن ڪري همايون اتان نڪري جونپور ۾ درياهه جي ڪناري وڃي رهيو.<ref name="autogenerated2"></ref> [[فائل:Birthplace of Akbar.JPG|360px|thumb|اڪبر بادشاھ جي جاء پيدائش جت]] ===ارغون ترخان ۽ مغل دؤر === سنه 967هه، يعني 1559ع ۾، مرزا عيسيٰ ترخان جي ٻن پٽن محمد باقي ۽ محمد صالح وچ ۾ جنگ لڳي. مرزا عيسيٰ محمد صالح جي حمايت ۾ هو، تنهنڪري محمد باقي شڪست کائي ونگ مان عمرڪوٽ آيو ۽ اتان جيسلمير مان لنگهي بکر ۾ سلطان محمود خان وٽ پهتو. مرزا غازي بيگ جي دور ۾ سنه 1508هه، يعني 1599ع ڌاري، ابو القاسم سلطان ولد شاهه قاسم ارغون سوڍن سان وڙهي عمرڪوٽ ورتو. ابو القاسم سلطان مرزا جاني بيگ جو سالو هو.<ref name="autogenerated2"></ref> === نادر شاهه ۽ ڪلهوڙا دور === سنه 1152هه، يعني 1739ع ۾، جڏهن نادر شاهه سنڌ تي ڪاهي آيو، تڏهن ميان نور محمد ڪلهوڙو ۽ سندس پٽ محمد مراد ياب خان ڪلهوڙو ٺٽو ڇڏي عمرڪوٽ جي قلعي ۾ اچي لڪا. نادر شاهه سندن پٺيان اچي عمرڪوٽ پهتو، جنهن سبب هو لاچار ٿي پيش پيا. ان کان پوءِ نادر شاهه جا امير سنڌ جي مختلف علائقن ۾ پکڙي ويا.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1168هه، يعني 1755ع ۾، ميان محمد مراد ياب خان سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. ان وقت هو عمرڪوٽ ۾ هو. جڏهن ديوان گدومل سندس لاءِ بادشاهه کان سَند ۽ نواب سريبلند خان جو لقب وٺي آيو، تڏهن هو عمرڪوٽ کان ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ رستي ۾ نصرپور وٽ سندس تاجپوشيءَ جي رسم ادا ڪئي وئي.<ref name="autogenerated2"></ref> === ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن جون جنگيون === سنه 1190هه، يعني 1777ع ۾، مير بجر خان حج تان موٽي آيو ۽ سڌو عمرڪوٽ ۾ وڃي رهيو. هن کوسن کي عمرڪوٽ مان ڀڄائي ڪڍيو. ميان غلام نبي، تاجو ليکي کي هڪ لشڪر سان گڏ وٺي عمرڪوٽ آيو ۽ ڪوٽ جو گهيرو ڪيو، پر فتح حاصل نه ڪري سگهيو. پوءِ الهه بخش جهنجڻ دغا ڪري مير کان معافي گهري. جڏهن مير عمرڪوٽ کان ٻاهر نڪتو ته تاجو ليکي ٻن هزار ماڻهن سان ڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. ان تي مير بجر خان ڇهه هزار لشڪر گڏ ڪري ٽيهه هزار ڪلهوڙن تي ڪاهي ويو. ڪلهوڙا لانياري وٽ پهتا، جتي جنگ لڳي؛ ڪلهوڙا شڪست کاڌائون ۽ ميان غلام نبي مارجي ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1194هه، يعني 1781ع ۾، ميان عبدالنبيءَ جي چوڻ تي جوڌپور جي راجا بجيسنگهه ٻه ماڻهو موڪلي مير بجر خان کي دغا سان قتل ڪرايو. ان جي بدلي ۾ ميان عبدالنبي عمرڪوٽ جو قلعو ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کي ڏئي ڇڏيو. ان وقت، جڏهن عبدالنبي جي مدد لاءِ تيمور شاهه، مدد خان کي لشڪر سان موڪليو، تڏهن مير عمرڪوٽ ۾ هئا. مير عبدالله خان بلوچن جو لشڪر وٺي مدد خان جي مقابلي لاءِ نڪتو. گهڻي لکپڙهه کان پوءِ مدد خان عمرڪوٽ آيو ۽ مير فتح خان کي ٺڳيءَ سان گرفتار ڪري وٺي ويو، پر پوءِ هو ڀڄي نڪتو ۽ مير عبدالله ۽ مير فتح علي خان سان وڃي مليو، جيڪي ان وقت دين ڳڙهه ۾ هئا. ميرن جي تياريءَ جو ٻڌي مدد خان عبدالنبي کان بيزار ٿي کيس ڇڏي هليو ويو، جنهن کان پوءِ عبدالنبي لاچار ٿي ميرن جي پيش پيو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1201هه، يعني 1786ع ۾، جوڌپور جي راجا ٻه هزار ماڻهو عمرڪوٽ ۾ آڻي ويهاريا، ڇاڪاڻ ته اهو قلعو ميان عبدالنبي کيس ڏنو هو. اتفاق سان رستي ۾ انهن جو جهيڙو مير سهراب خان جي ڀاءُ مير غلام محمد جي ماڻهن سان ٿيو، جيڪو ٿر ۾ شڪار لاءِ آيو هو. مير غلام محمد جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا. ان تي مير سهراب، مير فتح علي خان جي مدد سان عمرڪوٽ تي ڪاهي آيو، راجپوتن کي ماريو، ملڪ ڦريو ۽ پنهنجو وير وٺي واپس ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> === عمرڪوٽ جو ٻيهر سنڌ ۾ شامل ٿيڻ ۽ انگريز عهدنامو === سنه 1229هه، يعني 1813ع ۾، مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان عمرڪوٽ جوڌپور جي راجا کان کسي ورتو. ان کان پوءِ عمرڪوٽ ٽالپرن جي هٿ ۾ رهيو. سنه 1258هه، يعني 1842ع ۾، سر چارلس نيپئر ميرن سان عهدنامو ڪيو، جنهن موجب عمرڪوٽ، سبزلڪوٽ، شڪارپور ۽ ڪراچي انگريز سرڪار جي حوالي ٿيا.<ref name="autogenerated2"></ref> === قلعي جا ڏکڻ ۽ اولهه وارا دروازا === قلعي جي اتر طرف واري مُک دروازي کان سواءِ ڏکڻ ۽ اولهه پاسي وارن ٻن ننڍن دروازن بابت قديم آثارن جي ماهرن حاڪم شاهه بخاري ۽ علي حيدر گاڏهي جو چوڻ آهي ته قلعي جي اصل ڊيزائين ۾ اهي ٻئي دروازا شامل نه هئا. سندن مطابق اهي دروازا انگريزن پنهنجي سهولت لاءِ قلعي جون ڀتيون ٽوڙي ڪڍايا هئا. قلعي کي اصل حالت ۾ بحال ڪرڻ ۽ ان جي سيڪيورٽي کي نظر ۾ رکندي اهي ٻئي دروازا بند ڪيا پيا وڃن.<ref name="autogenerated1"></ref> لال سنگهه سوڍو، ڏکڻ واري دروازي بابت انهيءَ راءِ سان اختلاف ڪري ٿو. سندس دعويٰ آهي ته جوڌپور جي راجا ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ ٿيل جنگ جي وقت به ڏکڻ وارو دروازو موجود هو. سندس چوڻ موجب اهو دروازو مُک دروازي جي ڀيٽ ۾ ڪمزور هو، تنهنڪري جوڌپور جي راجا جون فوجون ان دروازي کي بارود سان ٽوڙي، راجپوتن همايون کي امرڪوٽ ۾ پناهه ڏني، جتي اڪبر بادشاهه جو جنم ٿيو. سنه 949هه، يعني 1542ع ۾ مرزا شاهه حسن جي دور ۾ همايون بادشاهه شير شاهه افغان کان ڀڄي سنڌ ۾ آيو ۽ هتي رهيو. ساڳئي سال رجب مهيني جي پنجين تاريخ اڪبر بادشاهه ڄائو. اڪبر جي ماءُ جو نالو حميده بانو هو. ان وقت عمرڪوٽ هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو، تنهن ڪري همايون اتان نڪري جونپور ۾ درياهه جي ڪناري وڃي رهيو.<ref name="autogenerated2"></ref> [[فائل:Birthplace of Akbar.JPG|360px|thumb|اڪبر بادشاھ جي جاء پيدائش جت]] === ڪلهوڙا، جوڌپور ۽ ٽالپر دور === ڪلهوڙن جي دور ۾ عمرڪوٽ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي قبضي هيٺ هو، جنهن کي بعد ۾ ڪلهوڙن جوڌپور جي راجا کي وڪيو. 1739ع ۾ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي دور ۾ ايران کان ڪاهي آيل نادر شاهه عمرڪوٽ ۾ رتوڇاڻ ۽ ڦرلٽ ڪئي ۽ ڪلهوڙن کان معاهدي ۾ ساليانو ڏن مقرر ڪرائي واپس ويو. 1750ع ۾ مارواڙ جي راجپوتن عمرڪوٽ تي قبضي لاءِ ڪاهه ڪري تباهي مچائي، پر شهر فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. هڪ ٻي بيان موجب 1750ع ۾ نور محمد ڪلهوڙي ۽ سوڍا راجپوتن وچ ۾ جنگ ٿي.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1152هه، يعني 1739ع ۾، جڏهن نادر شاهه سنڌ تي ڪاهي آيو، تڏهن ميان نور محمد ڪلهوڙو ۽ سندس پٽ محمد مراد ياب خان ڪلهوڙو ٺٽو ڇڏي عمرڪوٽ جي قلعي ۾ اچي لڪا. نادر شاهه سندن پٺيان اچي عمرڪوٽ پهتو، جنهن سبب هو لاچار ٿي پيش پيا. ان کان پوءِ نادر شاهه جا امير سنڌ جي مختلف علائقن ۾ پکڙي ويا.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1168هه، يعني 1755ع ۾، ميان محمد مراد ياب خان سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. ان وقت هو عمرڪوٽ ۾ هو. جڏهن ديوان گدومل سندس لاءِ بادشاهه کان سَند ۽ نواب سريبلند خان جو لقب وٺي آيو، تڏهن هو عمرڪوٽ کان ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ رستي ۾ نصرپور وٽ سندس تاجپوشيءَ جي رسم ادا ڪئي وئي.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1190هه، يعني 1777ع ۾، مير بجر خان حج تان موٽي آيو ۽ سڌو عمرڪوٽ ۾ وڃي رهيو. هن کوسن کي عمرڪوٽ مان ڀڄائي ڪڍيو. ميان غلام نبي، تاجو ليکي کي هڪ لشڪر سان گڏ وٺي عمرڪوٽ آيو ۽ ڪوٽ جو گهيرو ڪيو، پر فتح حاصل نه ڪري سگهيو. پوءِ الهه بخش جهنجڻ دغا ڪري مير کان معافي گهري. جڏهن مير عمرڪوٽ کان ٻاهر نڪتو ته تاجو ليکي ٻن هزار ماڻهن سان ڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. ان تي مير بجر خان ڇهه هزار لشڪر گڏ ڪري ٽيهه هزار ڪلهوڙن تي ڪاهي ويو. ڪلهوڙا لانياري وٽ پهتا، جتي جنگ لڳي؛ ڪلهوڙا شڪست کاڌائون ۽ ميان غلام نبي مارجي ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> 1777ع ۾ ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ گهرو ويڙهه ٿي، جنهن ۾ کوسن ڪلهوڙن پاران ٽالپرن سان مقابلو ڪيو، ۽ ڪلهوڙو حاڪم ميان غلام نبي عمرڪوٽ ۾ مارجي ويو. نامياري تاريخ نويس ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب 1777ع ۾ ميان غلام نبي ڪلهوڙي جي دور ۾ سندس ٽالپر وزير ۽ سپهه سالار '''مير بجر خان ٽالپر''' جي سربراهي ۾ ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ هڪ وڏي گهرو ويڙهه ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ ميان غلام نبي ڪلهوڙو مارجي ويو ۽ مير بجر جي مدد سان سندس ننڍو ڀاءُ ميان عبدالنبي ڪلهوڙو تخت تي ويٺو.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1194هه، يعني 1781ع ۾، ميان عبدالنبيءَ جي چوڻ تي جوڌپور جي راجا بجيسنگهه ٻه ماڻهو موڪلي مير بجر خان کي دغا سان قتل ڪرايو. ان جي بدلي ۾ ميان عبدالنبي عمرڪوٽ جو قلعو ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کي ڏئي ڇڏيو. ان وقت، جڏهن عبدالنبي جي مدد لاءِ تيمور شاهه، مدد خان کي لشڪر سان موڪليو، تڏهن مير عمرڪوٽ ۾ هئا. مير عبدالله خان بلوچن جو لشڪر وٺي مدد خان جي مقابلي لاءِ نڪتو. گهڻي لکپڙهه کان پوءِ مدد خان عمرڪوٽ آيو ۽ مير فتح خان کي ٺڳيءَ سان گرفتار ڪري وٺي ويو، پر پوءِ هو ڀڄي نڪتو ۽ مير عبدالله ۽ مير فتح علي خان سان وڃي مليو، جيڪي ان وقت دين ڳڙهه ۾ هئا. ميرن جي تياريءَ جو ٻڌي مدد خان عبدالنبي کان بيزار ٿي کيس ڇڏي هليو ويو، جنهن کان پوءِ عبدالنبي لاچار ٿي ميرن جي پيش پيو.<ref name="autogenerated2"></ref> 1781ع ۾ ڪلهوڙن جي درخواست تي مدد خان پٺاڻ ڪلهوڙن خلاف ٽالپرن جي هلندڙ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ سنڌ آيو ۽ عمرڪوٽ ۾ ڦرلٽ ۽ قتلام ڪيو. 1783ع ۾ ميان عبدالنبي ڪلهوڙي پنهنجي وزيراعظم ۽ فوج جي سپهه سالار مير بجر خان ٽالپر کي قتل ڪرائڻ لاءِ '''مارواڙ رياست (جوڌپور)''' جي '''راجا وجئہ سنگھ''' سان ڳجهو معاهدو ڪيو. معاهدي موجب مير بجر خان جي قتل جي بدلي ۾ عمرڪوٽ شهر ۽ پرڳڻو سنڌ کان ڌار ڪري مارواڙ رياست سان شامل ڪيو ويو. مير بجر خان جي قتل جي ردعمل ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 75 ورهين وارو ڪلهوڙا دور پڄاڻي تي پهتو ۽ پوءِ 60 ورهين تائين هلندڙ ٽالپر دور شروع ٿيو.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1201هه، يعني 1786ع ۾، جوڌپور جي راجا ٻه هزار ماڻهو عمرڪوٽ ۾ آڻي ويهاريا، ڇاڪاڻ ته اهو قلعو ميان عبدالنبي کيس ڏنو هو. اتفاق سان رستي ۾ انهن جو جهيڙو مير سهراب خان جي ڀاءُ مير غلام محمد جي ماڻهن سان ٿيو، جيڪو ٿر ۾ شڪار لاءِ آيو هو. مير غلام محمد جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا. ان تي مير سهراب، مير فتح علي خان جي مدد سان عمرڪوٽ تي ڪاهي آيو، راجپوتن کي ماريو، ملڪ ڦريو ۽ پنهنجو وير وٺي واپس ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1229هه-1813ع ۾ مير ڪرم علي ٽالپر جي دور ۾ ٽالپرن عمرڪوٽ تي ڪاهه ڪئي، راجپوتن کي شڪست ڏني ۽ شهر ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کان فتح ڪري لڳ ڀڳ 30 ورهين کان پوءِ ٻيهر سنڌ ۾ شامل ڪيو. 1815ع ۾ نئونڪوٽ وارو ننڍڙو پڪو دفاعي قلعو جوڙايو ويو.<ref name="autogenerated1" /> === انگريز دور === سنه 1258هه، يعني 1842ع ۾، سر چارلس نيپئر ميرن سان عهدنامو ڪيو، جنهن موجب عمرڪوٽ، سبزلڪوٽ، شڪارپور ۽ ڪراچي انگريز سرڪار جي حوالي ٿيا.<ref name="autogenerated2"></ref> سنڌ تي انگريزن جي حڪومت دوران عمرڪوٽ کي ضلعي هيڊ ڪوارٽر جو درجو مليو، جڏهن ته قلعو سرڪاري سنڀال هيٺ آيو. 1857ع واري آزاديءَ جي جنگ جي سلسلي ۾ 1859ع ۾ راجپوتن ۽ ٻين مقامي ماڻهن ڪجهه پوليس اهلڪارن کي قتل ڪري شهر تي قبضو ڪري ورتو. اها بغاوت انگريز فوج بي رحميءَ سان ڪچلي، جنهن دوران وڏي رتوڇاڻ ٿي. هن ئي دور ۾ انگريزن امر ڪردار '''راڻا رتن سنگھ''' کي عمرڪوٽ جي قلعي اندر ڦاسي تي چاڙهيو. ڏکڻ ٿر ۽ پارڪر جا ڀاڱا انتظامي طور گهڻي عرصي تائين ڪڇ ڀڄ سان ڳنڍيل رهيا، ۽ راجپوتن، کوسن ۽ ڪولهين جي بغاوتن کي دٻائڻ لاءِ ٿيل ڪاررواين ۾ '''روپلي ڪولهي''' (Roplo Kolhi) سميت ڪيترن محب وطن نوجوانن کي موت جي سزا ڏني وئي.<ref name="autogenerated1" /> === عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار === ٿر ۽ بئراج ايراضي جي ڳانڍاپي تي واقع تاريخي قلعي وارو سرحدي شهر عمرڪوٽ گذريل ٽن صدين دوران ٻاهرين ڪاهن ۽ اندروني بغاوتن سبب گهٽ ۾ گهٽ ست ڀيرا رتوڇاڻ، ڦرلٽ ۽ جلائو گهيرائو جو شڪار ٿيو. عمر مارئي جي لوڪ داستان، مومل جي هڪ ماڙي جي آثارن ۽ اڪبر بادشاهه جي جنم هنڌ سبب مشهور هن شهر کي مختلف دورن ۾ نادر شاهه، مارواڙ جي راجپوتن، ڪلهوڙن، ٽالپرن، مدد خان پٺاڻ، انگريزن ۽ 1971ع جي پاڪ-ڀارت جنگ دوران هندستاني فوج جي اڳڀرائي جهڙن واقعات سان واسطو رهيو.<ref name="autogenerated1" /> سال 1965ع جي شروعات ۾ ڀارت جي جنگي تيارين کي ڏسندي فوجي اختيارين پنجاب جي چولستان کان ڪڇ جي رڻ تائين سرحدي دفاع کي مضبوط ڪرڻ لاءِ فوج سان گڏ وڏي انگ ۾ مقامي حُرن کي مقرر ڪيو. سنڌ جي سرحدي پٽيءَ کي ٻن سيڪٽرن ۾ ورهايو ويو: چولستان ۽ اڇڙي ٿر تي ٻڌل ”اتر سيڪٽر“ لاءِ پير پاڳاري جي ننڍي ڀاءُ پير نادر علي شاهه کي، جڏهن ته ٿر ۽ ڪڇ جي رڻ واري ”ڏکڻ سيڪٽر“ لاءِ فقير امين مڱريو کي سيڪٽر ڪمانڊر مقرر ڪيو ويو. پير پاڳاري کي حُرن جو چيف ڪمانڊر بڻايو ويو. ٽنهي ڪمانڊرن کي ڏورانهن محاذن تي موجود حُرن سان رابطي لاءِ هيليڪاپٽر پڻ ڏنا ويا. جنگ دوران پير پاڳارو عمرڪوٽ قلعي اندر قائم هيڊڪوارٽر ۾ موجود رهيو ۽ مختلف جنگي محاذن جا دورا ڪري حُرن جا حوصلا وڌائيندو رهيو.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> 1965ع جي جنگ دوران جڏهن ڀارتي فوج پنجاب وٽان سرحد پار ڪري پاڪستاني علائقي تي قبضو ڪيو ته سنڌ جي سرحدي مورچن ۾ موجود حُرن کي حڪم مليو ته جواب ۾ هو به پيش قدمي ڪري ڀارتي علائقو فتح ڪن. حُر، جنگي جهازن ۽ تربيت يافته فوج جي مدد سان اڳتي وڌيا ۽ راجستان ۾ مغل دور جا ٻه تاريخي قلعا، '''ڪشن ڳڙھ''' ۽ گهوٽاڙو، اهم فوجي ڇانوڻيون، ڪيترائي سرحدي چوڪيون ۽ ريلوي اسٽيشنون فتح ڪيون. ڀارت پاران حرن جي اڳڀرائي روڪڻ لاءِ هٿيار، بارود ۽ تازا فوجي دستا کڻي ايندڙ هڪ ريل گاڏي کي کوکرو پار - موڻاٻائو (Khhokhhuro paar - Monnaabaao) ريلوي لائين تي پنهنجي منزل تي پهچڻ کان اڳ پٽڙي تان ڪيرائي، باهه ڏئي ساڙي تباهه ڪيو ويو. ٻن هفتن جي جنگ ۾ حُرن راجستان جو اٽڪل 1800 چورس ڪلوميٽر علائقو فتح ڪيو. ڪيترائي حُر نوجوان شهيد ۽ زخمي ٿيا. سرڪار پير پاڳاري، خليفي فقير امين مڱريو، وحيد ڪٽپر ۽ ٻين حُرن کي ”ستاره جرئت“، ”تمغه جرئت“ ۽ ٻين فوجي اعزازن ۽ سَنَدن سان نوازيو.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> 1971ع واري پاڪ-ڀارت جنگ دوران پاڪ فوج ۾ اعليٰ عهدن تي وڏي انگ ۾ مقرر بنگالي آفيسرن جي بغاوت سبب سنڌ جي دفاع لاءِ گهربل فوجي دستا ۽ حُر مجاهد وقت سر اڳين مورچن تائين پهچي نه سگهيا. انهيءَ صورتحال جو فائدو وٺندي ڀارتي فوج ڇاڇرو ۽ ننگرپارڪر شهرن سميت اتر-اوڀر ٿر جي وڏي ايراضي تي قبضو ڪيو. عورتون ۽ ٻار پنهنجي جان بچائڻ لاءِ بئراج ايراضي جي مختلف ڳوٺن ڏانهن لڏي ويا. ڀارتي فوج ڪيترن ڳوٺن مان گذري ڇاڇري کان اڳتي وڌي ۽ عمرڪوٽ تي قبضي لاءِ شهر ٻاهران هڱورو ڀٽ تي گڏ ٿيڻ شروع ڪيو. عمرڪوٽ ڏانهن پيش قدمي جي خبرن سبب شهر جا رهواسي ڊپ ۾ شهر خالي ڪري ويا.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> اڳوڻي ضلعي ناظم مگهن مڱريو جي والد فقير ترڪو مڱريو جي اڳواڻي ۾ حُرن جي ”عمرڪوٽ ڪمپني“ شهر جي دفاع لاءِ هڱورو ڀٽ ۽ شهر جي وچ ۾ واقع ”پنجا تلي ترائي“ وٽ مورچن ۾ موجود هئي. ڀارتي فوج 18 مدراس رجمينٽ جي ڪمانڊ ۾ ٽي ڏينهن هڱورو ڀٽ وٽ ڪئمپ قائم ڪري وڌيڪ هٿيار، بارود ۽ تازه دم دستا گهرائي عمرڪوٽ تي قبضي جي رٿابندي ڪري رهي هئي. ترڪو مڱريو وڌيڪ مدد گهري، جنهن تي 26 بلوچ رجمينٽ جي هڪ ڪمپني ڪئپٽن ممتاز جي اڳواڻي ۾ حر مجاهد فورس جي مدد لاءِ پهتي. جنگ ۾ حصو وٺندڙ متارو مڱريو، محمد آريسر ۽ امام بخش ڀنڀرو موجب ٻنهي ڪمپني ڪمانڊرن فيصلو ڪيو ته دشمن جي حملي جو انتظار ڪرڻ بدران پاڻ دشمن جي ڪئمپ تي اوچتو حملو ڪيو وڃي.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> رٿابندي موجب حر ۽ بلوچ ڪمپنين مان چونڊيل ڦڙت، بهادر ۽ جانثار جوانن صبح جو 4 وڳي ڀارتي فوج جي ڪئمپ تي اتر ۽ اولهه کان اوچتو حملو ڪيو. ڪارروائي ۾ پهريان مورچن تان مارٽر گولا فائر ڪيا ويا، پوءِ دستي بم ۽ هٿيار استعمال ڪندي دشمن جي مزاحمت کي ٽوڙيو ويو. ڀارتي فوج وڏي انگ ۾ هٿيار، بارود، راشن، درجنين گاڏيون ۽ ٻيو جنگي سامان ڇڏي پنڌ واپس ڀڄڻ تي مجبور ٿي. پاڪستان طرفان بلوچ ۽ حر ڪمپنين جا رڳو 150 جوان هن ڪارروائي ۾ شامل هئا، جڏهن ته ڀارتي ڪئمپ ۾ اٽڪل 700 فوجي موجود هئا، جن مان 49 ٿڏي تي مارجي ويا. لاشن کي اتي ئي گڏيل قبر ۾ دفن ڪيو ويو، ڪجهه زخمين سميت لڳ ڀڳ ويهارو ڀارتي فوجي گرفتار ڪري جنگي قيدي بڻايا ويا. پاڪستاني پاسي جا چار جوان شهيد ۽ ٻارهن زخمي ٿيا. هن ڪارروائي دوران بهادري ڏيکارڻ تي ڪئپٽن ممتاز، صوبيدار گل خان ۽ ٻين کي فوجي تمغن سان نوازيو ويو. 26 بلوچ رجمينٽ جي ڪمپني ۽ حُرن جي عمرڪوٽ ڪمپني کي خاص پذيرائي ڏيندي ”هڱورين“ جو نالو ڏنو ويو. عمرڪوٽ جي دفاع واري هن جنگ جي چار شهيدن جي ياد ۾ قلعي اندر عجائب گهر ڀرسان هڪ يادگار ٺهيل آهي، جنهن تي معرڪي جا انگ اکر پڻ ڏنل آهن.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> == جاگرافي == هي شهر 25◦22′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 69◦47′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي ٿر ۾ واقع آهي. اهو ميرپورخاص کان 46 ميل اوڀر ۾، ان هنڌ تي آهي جتان واريءَ جون ڀٽون شروع ٿين ٿيون. هڪ ٻي روايت ۾ ان جو مقام 22–25 اتر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 47–69 اوڀر ويڪرائي ڦاڪ طور بيان ڪيو ويو آهي، ۽ شهر کي واريءَ ۽ ڏاڍي زمين جي دنگ تي واقع ڄاڻايو ويو آهي. == عمرڪوٽ جو قلعو == === تعمير ۽ نالي بابت روايتون === '''عمرڪوٽ جو قلعو''' يا '''امرڪوٽ جو قلعو''' سنڌ جي تاريخي قلعن مان هڪ آهي، جيڪو ٿر ۽ سنڌو ماٿريءَ جي وچ واري اهم گذرگاهه تي واقع رهيو آهي. قلعي جي تعمير بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. هڪ راءِ موجب موجوده قلعو ڪلهوڙا دور ۾ [[حيدرآباد]] جي پڪي قلعي کان اٽڪل ويهه سال اڳ، ميان نور محمد ڪلهوڙي 1746ع ۾ جوڙايو.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> ڊاڪٽر اسد جمال پلي جي تحقيق موجب قلعي جي اڏاوت لاءِ لڪي جبل جا پٿر پاڻيءَ رستي آڻڻ خاطر ڳوٺ چيل بند وٽان اتر-اوڀر رخ ۾ “نور واهه” نالي هڪ ابتو واهه کوٽايو ويو هو. ڪجهه تاريخدانن جو خيال آهي ته هاڻوڪي قلعي واري هنڌ ڪلهوڙن کان اڳ به ڪو پراڻو قلعو موجود هو ۽ موجوده قلعو ان جي بنيادن تي اڏيو ويو.<ref name="autogenerated1">روزآني ڪاوش جي 26 مارچ 2017 جي ”ڪاوش دنيا“ ۾ عمرڪوٽ بابت نور محمد سمي جي ليکيل ليک مان ورتل</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> فائل:Umerkot Fort view1.JPG|عمرڪوٽ جي قلعي جو ھڪ منظر فائل:Umarkot Fort view3.JPG|عمرڪوٽ جو قلعو فائل:Umarkot museum view.JPG|عمرڪوٽ عجائب گھر </gallery> روايتن موجب يارهين صديءَ ۾ راجا اَمر سنگهه قلعو ٺهرايو، جڏهن ته ڪجهه بيانن موجب اهو قلعو پرمار سوڍي اڏايو هو، جنهن تي پوءِ سومرن قبضو ڪيو. هڪ روايت مطابق 1355ع ۾ عمر سومري هن شهر کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. 1226ع ۾ اهو ٻيهر سوڍن جي هٿ ۾ رهيو. 1746ع ۾ ميان نور محمد ڪلهوڙي قلعو ٺهرايو، جيڪو اڃا تائين موجود آهي. ڪن محققن جي راءِ آهي ته قلعو سنڌ ۾ اسلامي دور کان به اڳ جو ٺهيل آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/%d8%b9%d9%85%d8%b1%da%aa%d9%88%d9%bd-%d8%ac%d9%88-%d9%82%d9%84%d8%b9%d9%88-%da%aa%d9%87%da%99%d9%8a-%d8%af%d9%88%d8%b1-%db%be-%d8%aa%d8%b9%d9%85%d9%8a%d8%b1-%d9%bf%d9%8a%d9%88%d8%9f-%d8%b9/|title=عمرڪوٽ جو قلعو ڪهڙي دور ۾ تعمير ٿيو؟ ........عزيزڪنگراڻي -|date=2019-06-16|language=sd|access-date=2019-07-10}}</ref> [[فائل:Ghosia Guest House Umerkot.JPG|300px|thumb|غوثيه گيسٽ ھائوس جو منظر]] قلعي ۽ شهر جي اصل نالي بابت تاريخدانن وٽ ٻه اهم رايا ملن ٿا. هڪ راءِ موجب اصل قلعو امر سنگهه نالي راجپوت راڻي جوڙايو هو، تنهنڪري شهر ۽ قلعي جو نالو '''امرڪوٽ''' پيو.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.dawn.com/news/1176551|title=Umerkot: Lost in history|last=Hasan|first=Shazia|date=2015-04-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2019-05-29}}</ref> ٻي راءِ موجب قلعو عمر ماروي واري قصي سان لاڳاپيل مشهور بادشاهه '''عمر سومري''' جوڙايو هو، تنهنڪري صحيح نالو '''عمرڪوٽ''' آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/index.php/antiquities-sites/fort/item/108-umerkot-fort-umerkot|title=Umerkot Fort, Umerkot|website=antiquities.sindhculture.gov.pk|language=en-gb|access-date=2019-05-29}}</ref> هڪ طرف تاريخي روايتن موجب سن 1226ع ۾ راجسٿان کان سوڍا راڻا رتي ڪوٽ ۽ عمرڪوٽ فتح ڪري هتي حڪمران ٿيا، ۽ انهن 26 راڻن جو تاريخي ۽ نالي وار سلسلو هاڻوڪي راڻي همير سنگهه تائين پهچي ٿو، پر انهن ۾ امر سنگهه نالي ڪو راڻو نه ملي ٿو. ٻئي طرف هاڻوڪي قلعي جي ٻن برجن واري مُک دروازي مٿان وچ ۾ لڳل هڪ پٿر تي سورج مکي جو گل اُڪريل آهي، جيڪو سورج ونسي سوڍن جي ڌرمي نشاني سمجهيو وڃي ٿو. جيڪڏهن موجوده قلعو ميان نور محمد ڪلهوڙي تعمير ڪرايو هو ته پوءِ مُک دروازي مٿان سورج مکي وارو پٿر لڳائڻ بابت سوال پيدا ٿئي ٿو؛ ممڪن آهي ته اهو پٿر سوڍا راڻن پنهنجي راڄ دوران لڳايو هجي.<ref name="autogenerated1"></ref> === جاگرافيائي ۽ فوجي اهميت === عمرڪوٽ جو قلعو اڳ به ٿر جي سياست جي ڪنجي سمجهيو ويندو هو، ڇاڪاڻ ته اهو مارواڙ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي اهم رستي تي واقع هو. ان زماني ۾ عمرڪوٽ سنڌ جي سومرا گهراڻي جي حڪومت هيٺ هو. عمرڪوٽ جي قلعي کان 30 ميل اتر طرف ٿر اندر رتو ڪوٽ نالي هڪ پراڻي قلعي جا نشان موجود آهن. رتو ڪوٽ، جيڪو عمرڪوٽ جي قلعي وانگر اهم آهي، پرمار سوڍن جي دور انديشيءَ جي نشاني هو يا انهن کان اڳ جو تعمير ٿيل قلعو هو، ان بابت قطعي طور چئي نٿو سگهجي. بهرحال، اهڙن مضبوط قلعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪنهن مدبر حڪمران ٿر تي پنهنجو ڏهڪاءُ قائم ڪرڻ، ۽ سنڌو ماٿري ۽ وچ هندستان جي وچ وارن شاهراهه رستن تي پنهنجو حڪم جاري رکڻ لاءِ انهن قلعن جي اڏاوت ڪرائي هئي.<ref>ڪتاب: ٿر ۽ پارڪر جو احوال;مصنف:ايس اين رئڪس ;مترجم:ڊاڪٽر نواز علي شوق؛ايڊيشن: ٻيون 2007ع؛ ڇپيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ،ڄامشورو</ref> === قلعي جا ڏکڻ ۽ اولهه وارا دروازا === قلعي جي اتر طرف واري مُک دروازي کان سواءِ ڏکڻ ۽ اولهه پاسي وارن ٻن ننڍن دروازن بابت قديم آثارن جي ماهرن حاڪم شاهه بخاري ۽ علي حيدر گاڏهي جو چوڻ آهي ته قلعي جي اصل ڊيزائين ۾ اهي ٻئي دروازا شامل نه هئا. سندن مطابق اهي دروازا انگريزن پنهنجي سهولت لاءِ قلعي جون ڀتيون ٽوڙي ڪڍايا هئا. قلعي کي اصل حالت ۾ بحال ڪرڻ ۽ ان جي سيڪيورٽي کي نظر ۾ رکندي اهي ٻئي دروازا بند ڪيا پيا وڃن.<ref name="autogenerated1"></ref> لال سنگهه سوڍو، ڏکڻ واري دروازي بابت انهيءَ راءِ سان اختلاف ڪري ٿو. سندس دعويٰ آهي ته جوڌپور جي راجا ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ ٿيل جنگ جي وقت به ڏکڻ وارو دروازو موجود هو. سندس چوڻ موجب اهو دروازو مُک دروازي جي ڀيٽ ۾ ڪمزور هو، تنهنڪري جوڌپور جي راجا جون فوجون ان دروازي کي بارود سان ٽوڙي، باهه ڏئي ساڙي، اندر داخل ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿيون. سندس مطابق، ان جنگ ۾ باهه سبب سڙيل ڪاريون سرون ۽ ڀتيون اڄ به ان دروازي وٽ موجود آهن.<ref name="autogenerated1"></ref> == دلچسپ جايون == هيءُ شهر [[ڪراچي]]، جيڪو [[سنڌ]] جو گاديءَ وارو شهر آهي، ۽ [[حيدرآباد]] سميت ٻين وڏن شهرن سان سٺيءَ طرح ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.umerkot.gos.pk/ |title=District Government Umerkot |access-date=2014-02-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.umerkot.gos.pk/ |archive-date=24 February 2012 |df=dmy-all }}</ref> عمرڪوٽ ۾ ڪيترائي تاريخي اهميت وارا ماڳ موجود آهن، جن ۾ [[اڪبر بادشاهه جي جاءِ پيدائش]]، [[عمرڪوٽ جو قلعو]] ۽ [[مومل جي ماڙي]] شامل آهن. هتي هڪ قديم مندر [[شِو مندر، عمرڪوٽ]] پڻ موجود آهي. ان کان علاوه [[ڪالي ماتا مندر]]، [[ڪرشن مندر]] (پراڻي امرڪوٽ ۾)، [[منهر مندر]] ۽ [[ڪٺواڙي مندر]] (رانچو لائين ۾) پڻ مذهبي ۽ تاريخي اهميت رکن ٿا. == تعليم == شهر ۾ 100 کان وڌيڪ اسڪول، 20 ڪاليج ۽ هڪ پولي ٽيڪنيڪل ڪاليج موجود آهن. == آبادي == === آباديءَ جي واڌ === {{Historical populations|1951|5142|1961|5878|1972|8,381|1981|13,742|1998|35,559|2017|134,196|2023|144,558|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري]] موجب عمرڪوٽ جي آبادي 144,558 هئي.<ref>{{Cite web |title=Sindh (Pakistan): Urban Localities in Districts - Population Statistics, Charts and Map |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/ |access-date=2024-08-31 |website=www.citypopulation.de}}</ref> === مذهب === {{See also|عمرڪوٽ ضلعو#مذهب}} [[عمرڪوٽ شِو مندر]] [[سنڌ]] جي سڀ کان قديم ۽ مقدس هندو عبادتگاهن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1392074|access-date=18 February 2021|title=The thriving Shiva festival in Umarkot is a reminder of Sindh's Hindu heritage |date=27 February 2018 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ ''عمرڪوٽ ميونسپلٽي ۾ مذهبن جي تاريخي آبادي'' ! مذهب ! آبادي (1901ع)<ref>{{Cite book |last=Enthoven |first=R. E. |title=Census of India, 1901: Volume IX-A. Bombay: Part II, Imperial Tables |publisher=Government Central Press |year=1902 |pages=40–41}}</ref> ! سيڪڙو (1901ع) |- | [[هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] | 3,884 | {{Percentage|3884|4934|2}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15x15px]] | 993 | {{Percentage|993|4934|2}} |- | [[جين مت]] [[File:Jain Prateek Chihna.svg|26x26px]] | 46 | {{Percentage|46|4934|2}} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|21x21px]] | 1 | {{Percentage|1|4934|2}} |- ! ڪل | '''4934''' | '''{{Percentage|4934|4934|2}}''' |} == پڻ ڏسو == * [[اسلام ڪوٽ]] * [[مٺي]] * [[عمرڪوٽ ضلعي حڪومت]] * [[ٿرپارڪر]] * [[عمر مارئي]] == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons category}} {{wikivoyage|Umerkot}} * [https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.umerkot.gos.pk/ عمرڪوٽ ضلعي حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ (انگريزي)] {{Use dmy dates|date=April 2017}} [[زمرو:عمرڪوٽ]] [[زمرو:سنڌ ۾ هندومت]] [[زمرو:عمرڪوٽ ضلعي جون تعلقائون]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گھاٽيون آباديون]] q6aa9kt3n5sen4lujeb2cgqzkpzdfck 384069 384068 2026-06-10T16:04:11Z Intisar Ali 8681 /* قديم دور ۽ مذهبي آثار */ 384069 wikitext text/x-wiki {{for-multi|ضلع بابت|عمرڪوٽ ضلعو|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = عمرڪوٽ<br> عمرڪوٽ | other_name = | official_name = امرڪوٽ | native_name = | nickname = | settlement_type = [[شهر]] | image_skyline = Umarkot Fort view3.JPG | image_caption = يارهين صديءَ جو [[عمرڪوٽ قلعو]] | image_seal = | image_map = | mapsize = | map_caption = عمرڪوٽ جو مقام | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] | seat_type = شهري ڪائونسل | seat = | parts_type = ضلعا | governing_body = [[عمرڪوٽ ضلعي جي حڪومت|ضلعي حڪومت]] | leader_title = [[ڪائونسل-مئنيجر حڪومت|شهري منتظم]] | leader_name = | leader_title1 = ميٽروپوليٽن ڪمشنر | leader_name1 = | leader_title2 = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name2 = طاهر علي ميمڻ<ref>{{cite news|url=https://academiamag.com/sau-umerkot-campus-graduated-first-batch/|title=SAU Umerkot campus graduated first batch|date=9 December 2021|access-date=8 January 2021|work=The Academia Magazine}}</ref> | established_title = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | established_date = اسلام کان اڳ وارو دور | coordinates = {{Coord|25|21|47|N|69|44|33|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 48.6 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = [[2023ع پاڪستان مردم شماري|2023ع]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_note = | population_total = 144,558 | population_rank = [[پاڪستان جا وڏا شهر|پاڪستان ۾ 79هون]] | total_type = شهر | population_density_km2 = auto | population_demonym = | timezone = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset = +05:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | area_code = 238 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | postal_code = 69100 | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | website = }} '''عمرڪوٽ''' (اردو: {{Nastaliq|عمرکوٹ}}؛ [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]]: عمرڪوٽ؛ [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ|IPA]]: [ʊmərkoːʈ])، جيڪو اڳ ۾ '''امرڪوٽ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو، [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جو هڪ تاريخي شهر آهي. [[مغل سلطنت|مغل]] شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جو جنم 1542ع ۾ امرڪوٽ ۾ ٿيو هو. هندو لوڪ عقيدي جي مشهور ديوتائن [[پابوجي]] ۽ [[رامديو پير]] بابت روايتي طور چيو وڃي ٿو ته سندن شادي عمرڪوٽ ۾ ٿي هئي. هتي جي مقامي ٻولي [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]] آهي، جيڪا [[راجستاني ٻوليون|راجستاني ٻولين]] جي گروهه سان تعلق رکي ٿي ۽ [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولي خاندان]] جو حصو آهي. ڍاٽڪي ٻوليءَ جو سڀ کان ويجهو تعلق [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]] سان آهي. انگريزن عمرڪوٽ کي ضلعي جو هيڊڪوارٽر ڪيو. 1906ع کان پوءِ ميرپروخاص هيڊ ڪوارٽر ڪيو ويو. شهر جي رونق چڱي آهي، واپار چڱو هلي ٿو. هن جي چوڌاري باغن ۾ ميوات ۽ واڙين ۾ هر قسم جي ڀاڄي ٿئي ٿي. هيءُ شهر اڳي راجپوتن جي گاديءَ جو هنڌ هو، جنهنڪري ٿر جو ”تِيلاٽ“ ليکبو هو. مارواڙي قومون گهڻو ڪري پهريائين هتي اچي رهيون، جي پوءِ 1874ع ۾ اڀرندي نماري جي ٻوڏن ۽ ٻين ڪن سببن جي ڪري مٺي، ڇاڇري ڪانٽئي، چيلهار، پارني، ٻڳل، ويراڙي، ڌارناسر ۽ ٻين ڳوٺن ڏي لڏي ويون. هتي مردانو ۽ زنانو پرائمري اسڪول، هاءِ اسڪول، سول ڪورٽ، ڊپٽِي ڪليڪٽر جي آفيس، مختيارڪار جي آفيس، سرڪٽ هائوس، ڊپٽي سپرنٽينڊنٽ پوليس جي آفيس، ايڪسائيز انسپيڪٽر جي آفيس، پاڪستان سرڪار جو ميوزم، ٽائون ڪميٽي، ٽيليفون آفيس، پوليس ٿاڻو، مسافر خانو، تعلقو اسپتال ۽ انجنيري بنگلا آهن. ويجهيون ريلوي اسٽيشنون ڇوڙ ۽ ڍورو نارو 12 ۽ 14 ميل جي فاصلي تي آهن. ميرپور خاص 46 ميل پري آهي، جو پڪو روڊ آهي. ڪنري اسٽِيشن سان به آمدرفت چالو آهي. هيءُ شهر سڀني شهرن سان لاريءَ رستي ڳنڍيل آهي.<ref name =" رائچند هريجن " > ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون) -مصنف؛ رائچند هريجن -ايڊيشن؛ ٽيون- سال؛ 2005ع -ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref> ==شھر جو نالو== هن شهر جي نالي بابت اختلاف موجود آهي ته ان جو صحيح نالو '''عمرڪوٽ''' هو يا '''امرڪوٽ'''. فارسي ماخذن ۾ هي نالو ٻنهي صورتن، يعني ''عمرڪوٽ'' ۽ ''امرڪوٽ''، ۾ ملي ٿو<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—73, 74 }}</ref> هڪ روايت موجب هن شهر جو بنياد [[راڻو امر سنگهه]] وڌو هو، تنهنڪري ان جو نالو ''امرڪوٽ'' پيو. ٻي روايت مطابق شهر جو بنياد [[عمر سومرو]] رکيو هو، جنهن سبب ان کي ''عمرڪوٽ'' سڏيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> ٽئين راءِ برطانوي مورخ [[جيمس ٽاڊ]] پيش ڪئي آهي، جنهن موجب ''امارا-سومرا'' (Umara-Sumra) [[پرمار راجپوت]]ن جي هڪ شاخ هئي، جيڪا [[ٿر ريگستان]] ۾ آباد ٿي ۽ هن شهر ۾ رهائش اختيار ڪئي. سندس خيال موجب شهر جو نالو انهيءَ نسبت سان ''عمرڪوٽ'' پيو.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> تنهن هوندي به، ٿر واري علائقي جا مقامي ماڻهو اڄ به هن شهر کي '''امرڪوٽ''' سڏين ٿا، جڏهن ته علائقي کان ٻاهر هي شهر عام طور '''عمرڪوٽ''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> امرڪوٽ يا عمرڪوٽ سنڌ جي قديم شهرن مان هڪ آهي، جنهن جي نالي بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. شهر کي ڪڏهن ”ديهات“، ڪڏهن ”همروٽ“، ڪڏهن ”پدمات“، ڪڏهن ”امراڻو“ ۽ ڪڏهن ”امراپري“ به سڏيو ويو، پر موجوده دور ۾ اهو عام طور عمرڪوٽ جي نالي سان مشهور آهي. ڪجهه روايتن موجب هن شهر کي عمر سومري سان منسوب ڪري عمرڪوٽ سڏيو ويو، جڏهن ته ٻين تاريخي ماخذن، جهڙوڪ ”تاريخ فرشتا“، ''[[آئين اڪبري]]''، ''[[اڪبر نامه]]''، ”[[شاهجهان نامه]]“ ۽ ٻين مؤرخن وٽ هن شهر جو نالو امرڪوٽ طور ملي ٿو. هڪ راءِ موجب هن شهر جو اصل نالو امرڪوٽ هو، جيڪو برطانوي دور کان عمر سومري جي نسبت سان عمرڪوٽ طور مشهور ٿيو، جيتوڻيڪ ڪجهه محققن موجب عمر سومري جو امرڪوٽ شهر يا قلعي سان سڌو تعلق ثابت نٿو ٿئي.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%B1%20%DA%AA%D9%88%D9%BD%20%D8%B9%D9%85%D8%B1%DA%AA%D9%88%D9%BD امر ڪوٽ عمرڪوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> امرڪوٽ تي راڻا پرساد جي راڄ دوران 1542ع ۾ مغل بادشاهه همايون هتان گذريو، ۽ سندس پٽ اڪبر جو جنم به هتي ٿيو. همايون جي ڀيڻ '''[[گلبدن بيگم]]''' پنهنجي فارسي ڪتاب “[[همايون نامه]]” ۾ لکيو آهي ته راڻو پرساد، [[شهنشاهه همايون]] جو زبردست استقبال ڪيو، کيس رهڻ لاءِ بهترين جاءِ ڏني ۽ سندس قافلي جي اميرن لاءِ قلعي کان ٻاهر رهائش جو بندوبست ڪيو. گلبدن بيگم موجب اتي شيون تمام سستيون هيون، هڪ رپئي ۾ چار ٻڪريون ملي رهيون هيون، ۽ راڻا پرساد بادشاهه کي رڍون ۽ ٻڪريون تحفي ۾ ڏنيون. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت قلعو اڪبر بادشاهه جي جاءِ پيدائش واري هنڌ موجود هو. ممڪن آهي ته اهو قلعو '''امر سنگھ''' نالي ڪنهن هندو راجا يا راڻي جوڙايو هجي، جنهن ڪري شهر جو نالو شروع ۾ امرڪوٽ ۽ پوءِ عمرڪوٽ ٿيو. عمر مارئي جو قصو ۽ بادشاهه عمر سومري جو دور راڻي پرساد کان اٽڪل 200 سال اڳ جو ڄاڻايو وڃي ٿو. شاهه لطيف جي شاعري ۽ فارسي ۽ عربي ۾ غير ملڪي سياحن جي ڪتابن ۾ هن شهر جا ٻئي نالا ملن ٿا. هڪ ٻوليائي راءِ موجب، مارواڙي ۽ ڍاٽڪي ٻولين ۽ لهجن ۾ ”ع“ مٿان پيش وارو اچار موجود نه آهي، تنهن ڪري ممڪن آهي ته ”ع“ جي زبر واري اچار مان ”الف“ وارو اچار پيدا ٿيو هجي، جنهن سبب ٻئي صورتون صدين کان گڏ هلنديون رهيون. قديم آثارن جي محقق حاڪم علي شاهه بخاري موجب قلعي جي منظم کوٽائي سان قلعي جي عمر، اقتصادي حالت، ثقافت، هنرن ۽ اصل نالي بابت اهم معلومات ملي سگهي ٿي.<ref name="autogenerated1" /> . == شھر جي تاريخ == === قديم دور ۽ مذهبي آثار === تاريخي روايتن ۽ آثارن مان ظاهر ٿئي ٿو ته امرڪوٽ سنڌ جي انتهائي قديم شهرن مان هڪ آهي، ۽ ممڪن آهي ته قبل مسيح دور ۾ به آباد هو. خاص طور ٻڌ ڌرم واري دور ۾ هن شهر کي اهميت حاصل هئي. '''جوڳرائي جو تلاءُ''' انهيءَ دور جي مشهور يادگار طور ڄاتو وڃي ٿو. روايت آهي ته شهر جي ڀرسان '''لامٻي تلاءُ''' جي سر تي ۽ جوڳرائي جي ڪپر تي مهاتما ٻڌ جي پوئلڳن چلا ڪڍيا، جنهن ڪري اتي هڪ شاهي قلعو مهاراجه وڪرما جيت ٺهرايو. هڪ روايت موجب شهر مهاراجه وڪرما آباد ڪيو، پر انساني وسنديءَ جا آثار ان کان به قديم سمجهيا وڃن ٿا. قديم آثارن ۾ جوڳرائي جو تلاءُ ۽ ’شو‘ جو آستان شامل آهن. شو جي مندر وٽ برهمڻ آباد هئا ۽ ڀڪشوئن جو به اثر هو. شو جو مندر ڀٽن واري زمين تي واقع آهي، جتي واري جي دڙن مان ٻڌ ڌرم جي دور جا مڻڪا اڄ به ملن ٿا.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%B1%20%DA%AA%D9%88%D9%BD%20%D8%B9%D9%85%D8%B1%DA%AA%D9%88%D9%BD امر ڪوٽ عمرڪوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> عمرڪوٽ جلد ئي [[ٿر ريگستان]] جو هڪ اهم شهر بڻجي ويو ۽ تاريخي واقعن ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪرڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو اوڀر طرف کان [[سنڌ]] ۾ داخل ٿيندڙ مکيه شاهراهه تي واقع هو ۽ [[مارواڙ]] کي [[سنڌو ماٿري]] سان ڳنڍيندڙ رستي تي پڻ موجود هو. انهيءَ جغرافيائي حيثيت سبب عمرڪوٽ ريگستان جي ڪنجي سڏجڻ لڳو ۽ فوجي توڙي واپاري لحاظ کان انتهائي اهم شهر بڻجي ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> جيتوڻيڪ اهو يقيني طور معلوم نه آهي ته شهر ڪڏهن آباد ٿيو، پر ايترو ضرور واضح آهي ته قديم زماني کان هتي آبادي موجود هئي. چيني سياح [[شُوئن زانگ]] (Xuanzang)، جيڪو 641ع ۾ [[هندستان]] آيو هو، گهڻو امڪان آهي ته عمرڪوٽ جو به دورو ڪيو هجي<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref> روايت موجب يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راڻا امر سنگهه]] هن شهر کي تعمير ڪرايو هو،<ref name="رائچند-تاريخ-ريگستان-p651">{{cite book|last=رائچند هريجن|title=تاريخ ريگستان|location=حيدرآباد|year=1975|page=651}}</ref><ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> جڏهن⁠تہ هاڻوڪو شهر ان جي قديم بنيادن تي ٻيهر آباد ڪيو ويو.<ref name="رائچند-تاريخ-ريگستان-p651">{{cite book|last=رائچند هريجن|title=تاريخ ريگستان|location=حيدرآباد|year=1975|page=651}}</ref><ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—73 کان 86 }}</ref> هتي هڪ ننڍڙو قلعو موجود هو، جيڪو ايترو مضبوط نه هو جو ڪنهن وڏي ۽ طاقتور فوج جو مقابلو ڪري سگهي. موجوده [[عمرڪوٽ جو قلعو]] 1746ع ۾ [[ڪلهوڙا]] حڪمران [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] (وفات 1755ع) تعمير ڪرايو. گهڻن تاريخدانن جي راءِ آهي ته اهو قلعو هڪ قديم قلعي جي ماڳ تي اڏيو ويو، جيڪو يا ته [[سومرا]] حڪمرانن يا [[سوڍا راجپوت]]ن تعمير ڪرايو هو.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> . [[ٽالپر]] دور ۾ [[جوڌپور]] طرفان ڪنهن ممڪن حملي يا چڙهائي جي صورت ۾ دفاع لاءِ قلعي اندر 400 سپاهي مقرر رکيا ويندا هئ.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> ا. === پرمار، سوڍا ۽ سومرا دور === امرڪوٽ جي پراچين تاريخ جو مڪمل احوال موجود نه آهي، پر ڪجهه تاريخي حوالن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڇهين صدي عيسوي ڌاري هتي پرمارن جي حڪومت هئي. لدروي ۽ پونگل جي يدوونسي راجا منڏم راءِ امرڪوٽ جي پرمار راجا سوڍ جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جنهن مان کيس ٽي پٽ ڪيهر، مولراج ۽ گوگلي پيدا ٿيا.<ref name="ٽاڊ">”ٽاڊ راجستان“، ندي ڀاڱو ٻيو صفح 1186- 1187، بحواله امرڪوٽ اتهاس</ref><ref name="گجراتي">”ٽاڊ راجستان“، گجراتي، ڀاڱو ٻيو، صفحو 317</ref><ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref> سن 997ع، يعني 1054 سنبت ۾ مارواڙ جي راجا ڌرڻي براهه پرمار مارواڙ جي نون قلعن جي ورهاست پنهنجن نون ڀائرن ۾ ڪئي، جنهن وقت امرڪوٽ جو گراج پرمار جي حصي ۾ آيو<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref>. اُمَرڪوٽ جي اهميت تڏهن وڌيڪ وڌي وئي جڏهن اهو سوڍا راجپوتن جي قبضي هيٺ آيو. هي اهو قبيلو هو جنهن جي همت، جوش ۽ حياتيءَ اُمَرڪوٽ کي سنڌ جي تاريخ ۾ امر بڻائي ڇڏيو. سوڍا، جيڪي اُمَرڪوٽ جا حڪمران بڻيا، ريگستان جا رهواسي هئا.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> ڪرَنل ٽاڊ موجب، گهڻي امڪان سان اهي سڪندر اعظم جي ذڪر ڪيل ”سوگدي“ هئا.<ref>James Tod, Annals and Antiquities of Rajasthan, Delhi: 1978, ii,p. 181 n. i.</ref> هن سوڍا قبيلي جي اصل نسل بابت وڌيڪ تحقيق ڪندي اهو نتيجو ڪڍيو ته هي پرمارا راجپوتن جي هڪ شاخ هئي. سندن هڪ ذيلي شاخ ”اُمرا-سمرا“ هئي، جنهن مان ”اُمَرڪوٽ“ جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو..<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> هڪ روايت موجب، پرمارا سوڍا، جيڪي ڪيترين صدين کان ٿر جي ريگستان ۾ رهندا هئا، يا ڪن جي چوڻ مطابق اُجين مان آيا هئا، تن 1226ع ۾ اُمَرڪوٽ کي سمرن کان فتح ڪيو؛ جڏهن ته ٻي روايت موجب سمرن جي حڪمرانن اهو شهر کين عطا ڪيو هو..<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> پر ٽاڊ جي ڪتاب ''راجستان جون تواريخون ۽ آثارِ قديمه'' ۾ هڪ اهڙو واقعو بيان ٿيل آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته قلعو 1226ع کان اڳ ئي سوڍن جي قبضي ۾ اچي چڪو هو. 1219ع ۾ سوڍن جي راڻا جو چاچيچ ديو سان تڪرار ٿيو، جنهن اوچتو حملو ڪري راڻا کي حيران ڪري ڇڏيو. راڻا چار هزار سپاهي گڏ ڪري حملي آور جو مقابلو ڪيو. هو جنگ ۾ شڪست کائي ويو ۽ پنهنجي گاديءَ واري هنڌ اُمَرڪوٽ ۾ وڃي پناهه ورتائين.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> بهرحال، قبضي کان پوءِ اُمَرڪوٽ سوڍن جو مرڪزي شهر بڻجي ويو، ۽ ان وقت کان وٺي سڀني سياسي تبديلين جي باوجود سندن قبضي هيٺ رهيو. قلعي جي حڪمران جو لقب ”راڻا“ هوندو هو. جيتوڻيڪ هو عملي طور خودمختيار هو، تنهن هوندي به سنڌ جي حڪمرانن جي بالادستي کي تسليم ڪندو هو. جڏهن سنڌ دهليءَ جي سلطانن ۽ مغل شهنشاهن جي اقتدار هيٺ هئي، تڏهن راڻا کين خراج ادا ڪندو هو. نئين راڻا جي تخت نشينيءَ تي کيس يا ته مغل شهنشاهه يا ٺٽي ۾ مقرر سندس نائب کان سرڪاري توثيق حاصل ٿيندي هئي..<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> اُمَرڪوٽ جي راڻا جا پاڙيسري رياست جيسلمير سان لاڳاپا ڪڏهن خوشگوار ته ڪڏهن تڪراري رهيا. 1219ع ۾ راڻا اڳ ئي چاچيچ ديو سان جنگ وڙهي چڪو هو، پر بعد ۾ هن جيسلمير جي حڪمرانن سان سٺا لاڳاپا قائم رکڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref>. منجم راءِ، جيڪو منگل راءِ جو پٽ هو، پنهنجي ملڪ تي ٿيل هڪ حملي سبب اُمَرڪوٽ ۾ اچي پناهه ورتي. جڏهن هو پاڻ حڪمران بڻيو ته سوڍن جي راڻا پنهنجي ڌيءَ جو سڱ کيس ڏنو. هن اها آڇ قبول ڪئي ۽ شادي اُمَرڪوٽ ۾ ٿي..<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> هن شاديءَ واري اتحاد اُمَرڪوٽ جي سوڍن کي سندن طاقتور پاڙيسرين کان بچاءُ ۽ تحفظ فراهم ڪيو. ڇو ته سوڍا قبيلي جون عورتون پنهنجي حسن ۽ دلڪشيءَ سبب مشهور هيون، تنهن ڪري سنڌ جا حڪمران ۽ اشرافيه طبقا انهن سان شاديون ڪرڻ جا خواهشمند هوندا هئا. مختلف دورن ۾ سنڌ جي ڪيترن ئي بااثر ماڻهن سوڍا عورتن سان شاديون ڪيون. ان جي بدلي ۾ سوڍن کي تحفظ، سلامتي ۽ سياسي سهارو حاصل ٿيندو رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref>. جيسلمير جي تاريخي بيانن مان معلوم ٿئي ٿو ته يارهين صديءَ جي شروعات ۾ به امرڪوٽ تي پرمارن جي حڪومت هئي. ان وقت ڏکڻ ٿر، يعني هاڻوڪي مٺي، ڏيپلي ۽ ڇاڇري شهر کان اولهه طرف علائقو سومرن جي قبضي هيٺ هو، جنهن کي ”ديرڪ“ پرڳڻو چيو ويندو هو. سومرن پوءِ پرمارن کان امرڪوٽ به حاصل ڪيو. ڇاڇري کان اوڀر کائڙ تي راٺوڙن جو راڄ هو ۽ پارڪر تي پرمارن جو راڄ هو.<ref name="رائچند-هريجن">{{cite book|title=تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)|last=رائچند هريجن|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|location=ڄامشورو|year=2005|edition=چوٿون}}</ref> سومرن امرڪوٽ فتح ڪري ان کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو، جنهن کان پوءِ آهستي آهستي ڏکڻ ٿر ۾ سندن اثر گهٽجڻ لڳو. ڪجهه عرصي بعد ”مڪواڻا“ راجپوتن زور ورتو ۽ ملڪ تي قبضو ڪري [[ڪيرٽي]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. انهن مان ڪيسر مڪواڻو مشهور راجا ٿي گذريو. ڪيرٽي هن وقت مٺي تعلقي ۾ مٺي شهر کان 16 ميل ڏکڻ طرف هڪ ننڍڙو ڳوٺ آهي<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref>.<ref name="رائچند-هريجن"></ref> ڪجهه روايتن موجب عمرڪوٽ يا امرڪوٽ عمر سومره ولد دودي سومري جو ٻڌل هو، جيڪو سنه 793هه، يعني 1390ع ۾ تخت تي ويٺو ۽ 35 ورهيه بادشاهي ڪيائين.<ref name="autogenerated2">قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو</ref> هڪ ٻي روايت موجب وقت جي حاڪم عمر سومري ”مارئيءَ“ کي کڻي اچي هن شهر جي قلعي ۾ قيد ڪري رکيو هو. راجپوتن همايون کي امرڪوٽ ۾ پناهه ڏني، جتي اڪبر بادشاهه جو جنم ٿيو. سنه 949هه، يعني 1542ع ۾ مرزا شاهه حسن جي دور ۾ همايون بادشاهه شير شاهه افغان کان ڀڄي سنڌ ۾ آيو ۽ هتي رهيو. ساڳئي سال رجب مهيني جي پنجين تاريخ اڪبر بادشاهه ڄائو. اڪبر جي ماءُ جو نالو حميده بانو هو. ان وقت عمرڪوٽ هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو، تنهن ڪري همايون اتان نڪري جونپور ۾ درياهه جي ڪناري وڃي رهيو.<ref name="autogenerated2"></ref> [[فائل:Birthplace of Akbar.JPG|360px|thumb|اڪبر بادشاھ جي جاء پيدائش جت]] ===ارغون ترخان ۽ مغل دؤر === سنه 967هه، يعني 1559ع ۾، مرزا عيسيٰ ترخان جي ٻن پٽن محمد باقي ۽ محمد صالح وچ ۾ جنگ لڳي. مرزا عيسيٰ محمد صالح جي حمايت ۾ هو، تنهنڪري محمد باقي شڪست کائي ونگ مان عمرڪوٽ آيو ۽ اتان جيسلمير مان لنگهي بکر ۾ سلطان محمود خان وٽ پهتو. مرزا غازي بيگ جي دور ۾ سنه 1508هه، يعني 1599ع ڌاري، ابو القاسم سلطان ولد شاهه قاسم ارغون سوڍن سان وڙهي عمرڪوٽ ورتو. ابو القاسم سلطان مرزا جاني بيگ جو سالو هو.<ref name="autogenerated2"></ref> === نادر شاهه ۽ ڪلهوڙا دور === سنه 1152هه، يعني 1739ع ۾، جڏهن نادر شاهه سنڌ تي ڪاهي آيو، تڏهن ميان نور محمد ڪلهوڙو ۽ سندس پٽ محمد مراد ياب خان ڪلهوڙو ٺٽو ڇڏي عمرڪوٽ جي قلعي ۾ اچي لڪا. نادر شاهه سندن پٺيان اچي عمرڪوٽ پهتو، جنهن سبب هو لاچار ٿي پيش پيا. ان کان پوءِ نادر شاهه جا امير سنڌ جي مختلف علائقن ۾ پکڙي ويا.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1168هه، يعني 1755ع ۾، ميان محمد مراد ياب خان سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. ان وقت هو عمرڪوٽ ۾ هو. جڏهن ديوان گدومل سندس لاءِ بادشاهه کان سَند ۽ نواب سريبلند خان جو لقب وٺي آيو، تڏهن هو عمرڪوٽ کان ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ رستي ۾ نصرپور وٽ سندس تاجپوشيءَ جي رسم ادا ڪئي وئي.<ref name="autogenerated2"></ref> === ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن جون جنگيون === سنه 1190هه، يعني 1777ع ۾، مير بجر خان حج تان موٽي آيو ۽ سڌو عمرڪوٽ ۾ وڃي رهيو. هن کوسن کي عمرڪوٽ مان ڀڄائي ڪڍيو. ميان غلام نبي، تاجو ليکي کي هڪ لشڪر سان گڏ وٺي عمرڪوٽ آيو ۽ ڪوٽ جو گهيرو ڪيو، پر فتح حاصل نه ڪري سگهيو. پوءِ الهه بخش جهنجڻ دغا ڪري مير کان معافي گهري. جڏهن مير عمرڪوٽ کان ٻاهر نڪتو ته تاجو ليکي ٻن هزار ماڻهن سان ڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. ان تي مير بجر خان ڇهه هزار لشڪر گڏ ڪري ٽيهه هزار ڪلهوڙن تي ڪاهي ويو. ڪلهوڙا لانياري وٽ پهتا، جتي جنگ لڳي؛ ڪلهوڙا شڪست کاڌائون ۽ ميان غلام نبي مارجي ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1194هه، يعني 1781ع ۾، ميان عبدالنبيءَ جي چوڻ تي جوڌپور جي راجا بجيسنگهه ٻه ماڻهو موڪلي مير بجر خان کي دغا سان قتل ڪرايو. ان جي بدلي ۾ ميان عبدالنبي عمرڪوٽ جو قلعو ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کي ڏئي ڇڏيو. ان وقت، جڏهن عبدالنبي جي مدد لاءِ تيمور شاهه، مدد خان کي لشڪر سان موڪليو، تڏهن مير عمرڪوٽ ۾ هئا. مير عبدالله خان بلوچن جو لشڪر وٺي مدد خان جي مقابلي لاءِ نڪتو. گهڻي لکپڙهه کان پوءِ مدد خان عمرڪوٽ آيو ۽ مير فتح خان کي ٺڳيءَ سان گرفتار ڪري وٺي ويو، پر پوءِ هو ڀڄي نڪتو ۽ مير عبدالله ۽ مير فتح علي خان سان وڃي مليو، جيڪي ان وقت دين ڳڙهه ۾ هئا. ميرن جي تياريءَ جو ٻڌي مدد خان عبدالنبي کان بيزار ٿي کيس ڇڏي هليو ويو، جنهن کان پوءِ عبدالنبي لاچار ٿي ميرن جي پيش پيو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1201هه، يعني 1786ع ۾، جوڌپور جي راجا ٻه هزار ماڻهو عمرڪوٽ ۾ آڻي ويهاريا، ڇاڪاڻ ته اهو قلعو ميان عبدالنبي کيس ڏنو هو. اتفاق سان رستي ۾ انهن جو جهيڙو مير سهراب خان جي ڀاءُ مير غلام محمد جي ماڻهن سان ٿيو، جيڪو ٿر ۾ شڪار لاءِ آيو هو. مير غلام محمد جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا. ان تي مير سهراب، مير فتح علي خان جي مدد سان عمرڪوٽ تي ڪاهي آيو، راجپوتن کي ماريو، ملڪ ڦريو ۽ پنهنجو وير وٺي واپس ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> === عمرڪوٽ جو ٻيهر سنڌ ۾ شامل ٿيڻ ۽ انگريز عهدنامو === سنه 1229هه، يعني 1813ع ۾، مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان عمرڪوٽ جوڌپور جي راجا کان کسي ورتو. ان کان پوءِ عمرڪوٽ ٽالپرن جي هٿ ۾ رهيو. سنه 1258هه، يعني 1842ع ۾، سر چارلس نيپئر ميرن سان عهدنامو ڪيو، جنهن موجب عمرڪوٽ، سبزلڪوٽ، شڪارپور ۽ ڪراچي انگريز سرڪار جي حوالي ٿيا.<ref name="autogenerated2"></ref> === قلعي جا ڏکڻ ۽ اولهه وارا دروازا === قلعي جي اتر طرف واري مُک دروازي کان سواءِ ڏکڻ ۽ اولهه پاسي وارن ٻن ننڍن دروازن بابت قديم آثارن جي ماهرن حاڪم شاهه بخاري ۽ علي حيدر گاڏهي جو چوڻ آهي ته قلعي جي اصل ڊيزائين ۾ اهي ٻئي دروازا شامل نه هئا. سندن مطابق اهي دروازا انگريزن پنهنجي سهولت لاءِ قلعي جون ڀتيون ٽوڙي ڪڍايا هئا. قلعي کي اصل حالت ۾ بحال ڪرڻ ۽ ان جي سيڪيورٽي کي نظر ۾ رکندي اهي ٻئي دروازا بند ڪيا پيا وڃن.<ref name="autogenerated1"></ref> لال سنگهه سوڍو، ڏکڻ واري دروازي بابت انهيءَ راءِ سان اختلاف ڪري ٿو. سندس دعويٰ آهي ته جوڌپور جي راجا ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ ٿيل جنگ جي وقت به ڏکڻ وارو دروازو موجود هو. سندس چوڻ موجب اهو دروازو مُک دروازي جي ڀيٽ ۾ ڪمزور هو، تنهنڪري جوڌپور جي راجا جون فوجون ان دروازي کي بارود سان ٽوڙي، راجپوتن همايون کي امرڪوٽ ۾ پناهه ڏني، جتي اڪبر بادشاهه جو جنم ٿيو. سنه 949هه، يعني 1542ع ۾ مرزا شاهه حسن جي دور ۾ همايون بادشاهه شير شاهه افغان کان ڀڄي سنڌ ۾ آيو ۽ هتي رهيو. ساڳئي سال رجب مهيني جي پنجين تاريخ اڪبر بادشاهه ڄائو. اڪبر جي ماءُ جو نالو حميده بانو هو. ان وقت عمرڪوٽ هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو، تنهن ڪري همايون اتان نڪري جونپور ۾ درياهه جي ڪناري وڃي رهيو.<ref name="autogenerated2"></ref> [[فائل:Birthplace of Akbar.JPG|360px|thumb|اڪبر بادشاھ جي جاء پيدائش جت]] === ڪلهوڙا، جوڌپور ۽ ٽالپر دور === ڪلهوڙن جي دور ۾ عمرڪوٽ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي قبضي هيٺ هو، جنهن کي بعد ۾ ڪلهوڙن جوڌپور جي راجا کي وڪيو. 1739ع ۾ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي دور ۾ ايران کان ڪاهي آيل نادر شاهه عمرڪوٽ ۾ رتوڇاڻ ۽ ڦرلٽ ڪئي ۽ ڪلهوڙن کان معاهدي ۾ ساليانو ڏن مقرر ڪرائي واپس ويو. 1750ع ۾ مارواڙ جي راجپوتن عمرڪوٽ تي قبضي لاءِ ڪاهه ڪري تباهي مچائي، پر شهر فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. هڪ ٻي بيان موجب 1750ع ۾ نور محمد ڪلهوڙي ۽ سوڍا راجپوتن وچ ۾ جنگ ٿي.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1152هه، يعني 1739ع ۾، جڏهن نادر شاهه سنڌ تي ڪاهي آيو، تڏهن ميان نور محمد ڪلهوڙو ۽ سندس پٽ محمد مراد ياب خان ڪلهوڙو ٺٽو ڇڏي عمرڪوٽ جي قلعي ۾ اچي لڪا. نادر شاهه سندن پٺيان اچي عمرڪوٽ پهتو، جنهن سبب هو لاچار ٿي پيش پيا. ان کان پوءِ نادر شاهه جا امير سنڌ جي مختلف علائقن ۾ پکڙي ويا.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1168هه، يعني 1755ع ۾، ميان محمد مراد ياب خان سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. ان وقت هو عمرڪوٽ ۾ هو. جڏهن ديوان گدومل سندس لاءِ بادشاهه کان سَند ۽ نواب سريبلند خان جو لقب وٺي آيو، تڏهن هو عمرڪوٽ کان ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ رستي ۾ نصرپور وٽ سندس تاجپوشيءَ جي رسم ادا ڪئي وئي.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1190هه، يعني 1777ع ۾، مير بجر خان حج تان موٽي آيو ۽ سڌو عمرڪوٽ ۾ وڃي رهيو. هن کوسن کي عمرڪوٽ مان ڀڄائي ڪڍيو. ميان غلام نبي، تاجو ليکي کي هڪ لشڪر سان گڏ وٺي عمرڪوٽ آيو ۽ ڪوٽ جو گهيرو ڪيو، پر فتح حاصل نه ڪري سگهيو. پوءِ الهه بخش جهنجڻ دغا ڪري مير کان معافي گهري. جڏهن مير عمرڪوٽ کان ٻاهر نڪتو ته تاجو ليکي ٻن هزار ماڻهن سان ڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. ان تي مير بجر خان ڇهه هزار لشڪر گڏ ڪري ٽيهه هزار ڪلهوڙن تي ڪاهي ويو. ڪلهوڙا لانياري وٽ پهتا، جتي جنگ لڳي؛ ڪلهوڙا شڪست کاڌائون ۽ ميان غلام نبي مارجي ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> 1777ع ۾ ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ گهرو ويڙهه ٿي، جنهن ۾ کوسن ڪلهوڙن پاران ٽالپرن سان مقابلو ڪيو، ۽ ڪلهوڙو حاڪم ميان غلام نبي عمرڪوٽ ۾ مارجي ويو. نامياري تاريخ نويس ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب 1777ع ۾ ميان غلام نبي ڪلهوڙي جي دور ۾ سندس ٽالپر وزير ۽ سپهه سالار '''مير بجر خان ٽالپر''' جي سربراهي ۾ ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ هڪ وڏي گهرو ويڙهه ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ ميان غلام نبي ڪلهوڙو مارجي ويو ۽ مير بجر جي مدد سان سندس ننڍو ڀاءُ ميان عبدالنبي ڪلهوڙو تخت تي ويٺو.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1194هه، يعني 1781ع ۾، ميان عبدالنبيءَ جي چوڻ تي جوڌپور جي راجا بجيسنگهه ٻه ماڻهو موڪلي مير بجر خان کي دغا سان قتل ڪرايو. ان جي بدلي ۾ ميان عبدالنبي عمرڪوٽ جو قلعو ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کي ڏئي ڇڏيو. ان وقت، جڏهن عبدالنبي جي مدد لاءِ تيمور شاهه، مدد خان کي لشڪر سان موڪليو، تڏهن مير عمرڪوٽ ۾ هئا. مير عبدالله خان بلوچن جو لشڪر وٺي مدد خان جي مقابلي لاءِ نڪتو. گهڻي لکپڙهه کان پوءِ مدد خان عمرڪوٽ آيو ۽ مير فتح خان کي ٺڳيءَ سان گرفتار ڪري وٺي ويو، پر پوءِ هو ڀڄي نڪتو ۽ مير عبدالله ۽ مير فتح علي خان سان وڃي مليو، جيڪي ان وقت دين ڳڙهه ۾ هئا. ميرن جي تياريءَ جو ٻڌي مدد خان عبدالنبي کان بيزار ٿي کيس ڇڏي هليو ويو، جنهن کان پوءِ عبدالنبي لاچار ٿي ميرن جي پيش پيو.<ref name="autogenerated2"></ref> 1781ع ۾ ڪلهوڙن جي درخواست تي مدد خان پٺاڻ ڪلهوڙن خلاف ٽالپرن جي هلندڙ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ سنڌ آيو ۽ عمرڪوٽ ۾ ڦرلٽ ۽ قتلام ڪيو. 1783ع ۾ ميان عبدالنبي ڪلهوڙي پنهنجي وزيراعظم ۽ فوج جي سپهه سالار مير بجر خان ٽالپر کي قتل ڪرائڻ لاءِ '''مارواڙ رياست (جوڌپور)''' جي '''راجا وجئہ سنگھ''' سان ڳجهو معاهدو ڪيو. معاهدي موجب مير بجر خان جي قتل جي بدلي ۾ عمرڪوٽ شهر ۽ پرڳڻو سنڌ کان ڌار ڪري مارواڙ رياست سان شامل ڪيو ويو. مير بجر خان جي قتل جي ردعمل ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 75 ورهين وارو ڪلهوڙا دور پڄاڻي تي پهتو ۽ پوءِ 60 ورهين تائين هلندڙ ٽالپر دور شروع ٿيو.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1201هه، يعني 1786ع ۾، جوڌپور جي راجا ٻه هزار ماڻهو عمرڪوٽ ۾ آڻي ويهاريا، ڇاڪاڻ ته اهو قلعو ميان عبدالنبي کيس ڏنو هو. اتفاق سان رستي ۾ انهن جو جهيڙو مير سهراب خان جي ڀاءُ مير غلام محمد جي ماڻهن سان ٿيو، جيڪو ٿر ۾ شڪار لاءِ آيو هو. مير غلام محمد جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا. ان تي مير سهراب، مير فتح علي خان جي مدد سان عمرڪوٽ تي ڪاهي آيو، راجپوتن کي ماريو، ملڪ ڦريو ۽ پنهنجو وير وٺي واپس ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1229هه-1813ع ۾ مير ڪرم علي ٽالپر جي دور ۾ ٽالپرن عمرڪوٽ تي ڪاهه ڪئي، راجپوتن کي شڪست ڏني ۽ شهر ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کان فتح ڪري لڳ ڀڳ 30 ورهين کان پوءِ ٻيهر سنڌ ۾ شامل ڪيو. 1815ع ۾ نئونڪوٽ وارو ننڍڙو پڪو دفاعي قلعو جوڙايو ويو.<ref name="autogenerated1" /> === انگريز دور === سنه 1258هه، يعني 1842ع ۾، سر چارلس نيپئر ميرن سان عهدنامو ڪيو، جنهن موجب عمرڪوٽ، سبزلڪوٽ، شڪارپور ۽ ڪراچي انگريز سرڪار جي حوالي ٿيا.<ref name="autogenerated2"></ref> سنڌ تي انگريزن جي حڪومت دوران عمرڪوٽ کي ضلعي هيڊ ڪوارٽر جو درجو مليو، جڏهن ته قلعو سرڪاري سنڀال هيٺ آيو. 1857ع واري آزاديءَ جي جنگ جي سلسلي ۾ 1859ع ۾ راجپوتن ۽ ٻين مقامي ماڻهن ڪجهه پوليس اهلڪارن کي قتل ڪري شهر تي قبضو ڪري ورتو. اها بغاوت انگريز فوج بي رحميءَ سان ڪچلي، جنهن دوران وڏي رتوڇاڻ ٿي. هن ئي دور ۾ انگريزن امر ڪردار '''راڻا رتن سنگھ''' کي عمرڪوٽ جي قلعي اندر ڦاسي تي چاڙهيو. ڏکڻ ٿر ۽ پارڪر جا ڀاڱا انتظامي طور گهڻي عرصي تائين ڪڇ ڀڄ سان ڳنڍيل رهيا، ۽ راجپوتن، کوسن ۽ ڪولهين جي بغاوتن کي دٻائڻ لاءِ ٿيل ڪاررواين ۾ '''روپلي ڪولهي''' (Roplo Kolhi) سميت ڪيترن محب وطن نوجوانن کي موت جي سزا ڏني وئي.<ref name="autogenerated1" /> === عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار === ٿر ۽ بئراج ايراضي جي ڳانڍاپي تي واقع تاريخي قلعي وارو سرحدي شهر عمرڪوٽ گذريل ٽن صدين دوران ٻاهرين ڪاهن ۽ اندروني بغاوتن سبب گهٽ ۾ گهٽ ست ڀيرا رتوڇاڻ، ڦرلٽ ۽ جلائو گهيرائو جو شڪار ٿيو. عمر مارئي جي لوڪ داستان، مومل جي هڪ ماڙي جي آثارن ۽ اڪبر بادشاهه جي جنم هنڌ سبب مشهور هن شهر کي مختلف دورن ۾ نادر شاهه، مارواڙ جي راجپوتن، ڪلهوڙن، ٽالپرن، مدد خان پٺاڻ، انگريزن ۽ 1971ع جي پاڪ-ڀارت جنگ دوران هندستاني فوج جي اڳڀرائي جهڙن واقعات سان واسطو رهيو.<ref name="autogenerated1" /> سال 1965ع جي شروعات ۾ ڀارت جي جنگي تيارين کي ڏسندي فوجي اختيارين پنجاب جي چولستان کان ڪڇ جي رڻ تائين سرحدي دفاع کي مضبوط ڪرڻ لاءِ فوج سان گڏ وڏي انگ ۾ مقامي حُرن کي مقرر ڪيو. سنڌ جي سرحدي پٽيءَ کي ٻن سيڪٽرن ۾ ورهايو ويو: چولستان ۽ اڇڙي ٿر تي ٻڌل ”اتر سيڪٽر“ لاءِ پير پاڳاري جي ننڍي ڀاءُ پير نادر علي شاهه کي، جڏهن ته ٿر ۽ ڪڇ جي رڻ واري ”ڏکڻ سيڪٽر“ لاءِ فقير امين مڱريو کي سيڪٽر ڪمانڊر مقرر ڪيو ويو. پير پاڳاري کي حُرن جو چيف ڪمانڊر بڻايو ويو. ٽنهي ڪمانڊرن کي ڏورانهن محاذن تي موجود حُرن سان رابطي لاءِ هيليڪاپٽر پڻ ڏنا ويا. جنگ دوران پير پاڳارو عمرڪوٽ قلعي اندر قائم هيڊڪوارٽر ۾ موجود رهيو ۽ مختلف جنگي محاذن جا دورا ڪري حُرن جا حوصلا وڌائيندو رهيو.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> 1965ع جي جنگ دوران جڏهن ڀارتي فوج پنجاب وٽان سرحد پار ڪري پاڪستاني علائقي تي قبضو ڪيو ته سنڌ جي سرحدي مورچن ۾ موجود حُرن کي حڪم مليو ته جواب ۾ هو به پيش قدمي ڪري ڀارتي علائقو فتح ڪن. حُر، جنگي جهازن ۽ تربيت يافته فوج جي مدد سان اڳتي وڌيا ۽ راجستان ۾ مغل دور جا ٻه تاريخي قلعا، '''ڪشن ڳڙھ''' ۽ گهوٽاڙو، اهم فوجي ڇانوڻيون، ڪيترائي سرحدي چوڪيون ۽ ريلوي اسٽيشنون فتح ڪيون. ڀارت پاران حرن جي اڳڀرائي روڪڻ لاءِ هٿيار، بارود ۽ تازا فوجي دستا کڻي ايندڙ هڪ ريل گاڏي کي کوکرو پار - موڻاٻائو (Khhokhhuro paar - Monnaabaao) ريلوي لائين تي پنهنجي منزل تي پهچڻ کان اڳ پٽڙي تان ڪيرائي، باهه ڏئي ساڙي تباهه ڪيو ويو. ٻن هفتن جي جنگ ۾ حُرن راجستان جو اٽڪل 1800 چورس ڪلوميٽر علائقو فتح ڪيو. ڪيترائي حُر نوجوان شهيد ۽ زخمي ٿيا. سرڪار پير پاڳاري، خليفي فقير امين مڱريو، وحيد ڪٽپر ۽ ٻين حُرن کي ”ستاره جرئت“، ”تمغه جرئت“ ۽ ٻين فوجي اعزازن ۽ سَنَدن سان نوازيو.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> 1971ع واري پاڪ-ڀارت جنگ دوران پاڪ فوج ۾ اعليٰ عهدن تي وڏي انگ ۾ مقرر بنگالي آفيسرن جي بغاوت سبب سنڌ جي دفاع لاءِ گهربل فوجي دستا ۽ حُر مجاهد وقت سر اڳين مورچن تائين پهچي نه سگهيا. انهيءَ صورتحال جو فائدو وٺندي ڀارتي فوج ڇاڇرو ۽ ننگرپارڪر شهرن سميت اتر-اوڀر ٿر جي وڏي ايراضي تي قبضو ڪيو. عورتون ۽ ٻار پنهنجي جان بچائڻ لاءِ بئراج ايراضي جي مختلف ڳوٺن ڏانهن لڏي ويا. ڀارتي فوج ڪيترن ڳوٺن مان گذري ڇاڇري کان اڳتي وڌي ۽ عمرڪوٽ تي قبضي لاءِ شهر ٻاهران هڱورو ڀٽ تي گڏ ٿيڻ شروع ڪيو. عمرڪوٽ ڏانهن پيش قدمي جي خبرن سبب شهر جا رهواسي ڊپ ۾ شهر خالي ڪري ويا.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> اڳوڻي ضلعي ناظم مگهن مڱريو جي والد فقير ترڪو مڱريو جي اڳواڻي ۾ حُرن جي ”عمرڪوٽ ڪمپني“ شهر جي دفاع لاءِ هڱورو ڀٽ ۽ شهر جي وچ ۾ واقع ”پنجا تلي ترائي“ وٽ مورچن ۾ موجود هئي. ڀارتي فوج 18 مدراس رجمينٽ جي ڪمانڊ ۾ ٽي ڏينهن هڱورو ڀٽ وٽ ڪئمپ قائم ڪري وڌيڪ هٿيار، بارود ۽ تازه دم دستا گهرائي عمرڪوٽ تي قبضي جي رٿابندي ڪري رهي هئي. ترڪو مڱريو وڌيڪ مدد گهري، جنهن تي 26 بلوچ رجمينٽ جي هڪ ڪمپني ڪئپٽن ممتاز جي اڳواڻي ۾ حر مجاهد فورس جي مدد لاءِ پهتي. جنگ ۾ حصو وٺندڙ متارو مڱريو، محمد آريسر ۽ امام بخش ڀنڀرو موجب ٻنهي ڪمپني ڪمانڊرن فيصلو ڪيو ته دشمن جي حملي جو انتظار ڪرڻ بدران پاڻ دشمن جي ڪئمپ تي اوچتو حملو ڪيو وڃي.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> رٿابندي موجب حر ۽ بلوچ ڪمپنين مان چونڊيل ڦڙت، بهادر ۽ جانثار جوانن صبح جو 4 وڳي ڀارتي فوج جي ڪئمپ تي اتر ۽ اولهه کان اوچتو حملو ڪيو. ڪارروائي ۾ پهريان مورچن تان مارٽر گولا فائر ڪيا ويا، پوءِ دستي بم ۽ هٿيار استعمال ڪندي دشمن جي مزاحمت کي ٽوڙيو ويو. ڀارتي فوج وڏي انگ ۾ هٿيار، بارود، راشن، درجنين گاڏيون ۽ ٻيو جنگي سامان ڇڏي پنڌ واپس ڀڄڻ تي مجبور ٿي. پاڪستان طرفان بلوچ ۽ حر ڪمپنين جا رڳو 150 جوان هن ڪارروائي ۾ شامل هئا، جڏهن ته ڀارتي ڪئمپ ۾ اٽڪل 700 فوجي موجود هئا، جن مان 49 ٿڏي تي مارجي ويا. لاشن کي اتي ئي گڏيل قبر ۾ دفن ڪيو ويو، ڪجهه زخمين سميت لڳ ڀڳ ويهارو ڀارتي فوجي گرفتار ڪري جنگي قيدي بڻايا ويا. پاڪستاني پاسي جا چار جوان شهيد ۽ ٻارهن زخمي ٿيا. هن ڪارروائي دوران بهادري ڏيکارڻ تي ڪئپٽن ممتاز، صوبيدار گل خان ۽ ٻين کي فوجي تمغن سان نوازيو ويو. 26 بلوچ رجمينٽ جي ڪمپني ۽ حُرن جي عمرڪوٽ ڪمپني کي خاص پذيرائي ڏيندي ”هڱورين“ جو نالو ڏنو ويو. عمرڪوٽ جي دفاع واري هن جنگ جي چار شهيدن جي ياد ۾ قلعي اندر عجائب گهر ڀرسان هڪ يادگار ٺهيل آهي، جنهن تي معرڪي جا انگ اکر پڻ ڏنل آهن.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> == جاگرافي == هي شهر 25◦22′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 69◦47′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي ٿر ۾ واقع آهي. اهو ميرپورخاص کان 46 ميل اوڀر ۾، ان هنڌ تي آهي جتان واريءَ جون ڀٽون شروع ٿين ٿيون. هڪ ٻي روايت ۾ ان جو مقام 22–25 اتر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 47–69 اوڀر ويڪرائي ڦاڪ طور بيان ڪيو ويو آهي، ۽ شهر کي واريءَ ۽ ڏاڍي زمين جي دنگ تي واقع ڄاڻايو ويو آهي. == عمرڪوٽ جو قلعو == === تعمير ۽ نالي بابت روايتون === '''عمرڪوٽ جو قلعو''' يا '''امرڪوٽ جو قلعو''' سنڌ جي تاريخي قلعن مان هڪ آهي، جيڪو ٿر ۽ سنڌو ماٿريءَ جي وچ واري اهم گذرگاهه تي واقع رهيو آهي. قلعي جي تعمير بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. هڪ راءِ موجب موجوده قلعو ڪلهوڙا دور ۾ [[حيدرآباد]] جي پڪي قلعي کان اٽڪل ويهه سال اڳ، ميان نور محمد ڪلهوڙي 1746ع ۾ جوڙايو.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> ڊاڪٽر اسد جمال پلي جي تحقيق موجب قلعي جي اڏاوت لاءِ لڪي جبل جا پٿر پاڻيءَ رستي آڻڻ خاطر ڳوٺ چيل بند وٽان اتر-اوڀر رخ ۾ “نور واهه” نالي هڪ ابتو واهه کوٽايو ويو هو. ڪجهه تاريخدانن جو خيال آهي ته هاڻوڪي قلعي واري هنڌ ڪلهوڙن کان اڳ به ڪو پراڻو قلعو موجود هو ۽ موجوده قلعو ان جي بنيادن تي اڏيو ويو.<ref name="autogenerated1">روزآني ڪاوش جي 26 مارچ 2017 جي ”ڪاوش دنيا“ ۾ عمرڪوٽ بابت نور محمد سمي جي ليکيل ليک مان ورتل</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> فائل:Umerkot Fort view1.JPG|عمرڪوٽ جي قلعي جو ھڪ منظر فائل:Umarkot Fort view3.JPG|عمرڪوٽ جو قلعو فائل:Umarkot museum view.JPG|عمرڪوٽ عجائب گھر </gallery> روايتن موجب يارهين صديءَ ۾ راجا اَمر سنگهه قلعو ٺهرايو، جڏهن ته ڪجهه بيانن موجب اهو قلعو پرمار سوڍي اڏايو هو، جنهن تي پوءِ سومرن قبضو ڪيو. هڪ روايت مطابق 1355ع ۾ عمر سومري هن شهر کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. 1226ع ۾ اهو ٻيهر سوڍن جي هٿ ۾ رهيو. 1746ع ۾ ميان نور محمد ڪلهوڙي قلعو ٺهرايو، جيڪو اڃا تائين موجود آهي. ڪن محققن جي راءِ آهي ته قلعو سنڌ ۾ اسلامي دور کان به اڳ جو ٺهيل آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/%d8%b9%d9%85%d8%b1%da%aa%d9%88%d9%bd-%d8%ac%d9%88-%d9%82%d9%84%d8%b9%d9%88-%da%aa%d9%87%da%99%d9%8a-%d8%af%d9%88%d8%b1-%db%be-%d8%aa%d8%b9%d9%85%d9%8a%d8%b1-%d9%bf%d9%8a%d9%88%d8%9f-%d8%b9/|title=عمرڪوٽ جو قلعو ڪهڙي دور ۾ تعمير ٿيو؟ ........عزيزڪنگراڻي -|date=2019-06-16|language=sd|access-date=2019-07-10}}</ref> [[فائل:Ghosia Guest House Umerkot.JPG|300px|thumb|غوثيه گيسٽ ھائوس جو منظر]] قلعي ۽ شهر جي اصل نالي بابت تاريخدانن وٽ ٻه اهم رايا ملن ٿا. هڪ راءِ موجب اصل قلعو امر سنگهه نالي راجپوت راڻي جوڙايو هو، تنهنڪري شهر ۽ قلعي جو نالو '''امرڪوٽ''' پيو.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.dawn.com/news/1176551|title=Umerkot: Lost in history|last=Hasan|first=Shazia|date=2015-04-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2019-05-29}}</ref> ٻي راءِ موجب قلعو عمر ماروي واري قصي سان لاڳاپيل مشهور بادشاهه '''عمر سومري''' جوڙايو هو، تنهنڪري صحيح نالو '''عمرڪوٽ''' آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/index.php/antiquities-sites/fort/item/108-umerkot-fort-umerkot|title=Umerkot Fort, Umerkot|website=antiquities.sindhculture.gov.pk|language=en-gb|access-date=2019-05-29}}</ref> هڪ طرف تاريخي روايتن موجب سن 1226ع ۾ راجسٿان کان سوڍا راڻا رتي ڪوٽ ۽ عمرڪوٽ فتح ڪري هتي حڪمران ٿيا، ۽ انهن 26 راڻن جو تاريخي ۽ نالي وار سلسلو هاڻوڪي راڻي همير سنگهه تائين پهچي ٿو، پر انهن ۾ امر سنگهه نالي ڪو راڻو نه ملي ٿو. ٻئي طرف هاڻوڪي قلعي جي ٻن برجن واري مُک دروازي مٿان وچ ۾ لڳل هڪ پٿر تي سورج مکي جو گل اُڪريل آهي، جيڪو سورج ونسي سوڍن جي ڌرمي نشاني سمجهيو وڃي ٿو. جيڪڏهن موجوده قلعو ميان نور محمد ڪلهوڙي تعمير ڪرايو هو ته پوءِ مُک دروازي مٿان سورج مکي وارو پٿر لڳائڻ بابت سوال پيدا ٿئي ٿو؛ ممڪن آهي ته اهو پٿر سوڍا راڻن پنهنجي راڄ دوران لڳايو هجي.<ref name="autogenerated1"></ref> === جاگرافيائي ۽ فوجي اهميت === عمرڪوٽ جو قلعو اڳ به ٿر جي سياست جي ڪنجي سمجهيو ويندو هو، ڇاڪاڻ ته اهو مارواڙ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي اهم رستي تي واقع هو. ان زماني ۾ عمرڪوٽ سنڌ جي سومرا گهراڻي جي حڪومت هيٺ هو. عمرڪوٽ جي قلعي کان 30 ميل اتر طرف ٿر اندر رتو ڪوٽ نالي هڪ پراڻي قلعي جا نشان موجود آهن. رتو ڪوٽ، جيڪو عمرڪوٽ جي قلعي وانگر اهم آهي، پرمار سوڍن جي دور انديشيءَ جي نشاني هو يا انهن کان اڳ جو تعمير ٿيل قلعو هو، ان بابت قطعي طور چئي نٿو سگهجي. بهرحال، اهڙن مضبوط قلعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪنهن مدبر حڪمران ٿر تي پنهنجو ڏهڪاءُ قائم ڪرڻ، ۽ سنڌو ماٿري ۽ وچ هندستان جي وچ وارن شاهراهه رستن تي پنهنجو حڪم جاري رکڻ لاءِ انهن قلعن جي اڏاوت ڪرائي هئي.<ref>ڪتاب: ٿر ۽ پارڪر جو احوال;مصنف:ايس اين رئڪس ;مترجم:ڊاڪٽر نواز علي شوق؛ايڊيشن: ٻيون 2007ع؛ ڇپيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ،ڄامشورو</ref> === قلعي جا ڏکڻ ۽ اولهه وارا دروازا === قلعي جي اتر طرف واري مُک دروازي کان سواءِ ڏکڻ ۽ اولهه پاسي وارن ٻن ننڍن دروازن بابت قديم آثارن جي ماهرن حاڪم شاهه بخاري ۽ علي حيدر گاڏهي جو چوڻ آهي ته قلعي جي اصل ڊيزائين ۾ اهي ٻئي دروازا شامل نه هئا. سندن مطابق اهي دروازا انگريزن پنهنجي سهولت لاءِ قلعي جون ڀتيون ٽوڙي ڪڍايا هئا. قلعي کي اصل حالت ۾ بحال ڪرڻ ۽ ان جي سيڪيورٽي کي نظر ۾ رکندي اهي ٻئي دروازا بند ڪيا پيا وڃن.<ref name="autogenerated1"></ref> لال سنگهه سوڍو، ڏکڻ واري دروازي بابت انهيءَ راءِ سان اختلاف ڪري ٿو. سندس دعويٰ آهي ته جوڌپور جي راجا ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ ٿيل جنگ جي وقت به ڏکڻ وارو دروازو موجود هو. سندس چوڻ موجب اهو دروازو مُک دروازي جي ڀيٽ ۾ ڪمزور هو، تنهنڪري جوڌپور جي راجا جون فوجون ان دروازي کي بارود سان ٽوڙي، باهه ڏئي ساڙي، اندر داخل ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿيون. سندس مطابق، ان جنگ ۾ باهه سبب سڙيل ڪاريون سرون ۽ ڀتيون اڄ به ان دروازي وٽ موجود آهن.<ref name="autogenerated1"></ref> == دلچسپ جايون == هيءُ شهر [[ڪراچي]]، جيڪو [[سنڌ]] جو گاديءَ وارو شهر آهي، ۽ [[حيدرآباد]] سميت ٻين وڏن شهرن سان سٺيءَ طرح ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.umerkot.gos.pk/ |title=District Government Umerkot |access-date=2014-02-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.umerkot.gos.pk/ |archive-date=24 February 2012 |df=dmy-all }}</ref> عمرڪوٽ ۾ ڪيترائي تاريخي اهميت وارا ماڳ موجود آهن، جن ۾ [[اڪبر بادشاهه جي جاءِ پيدائش]]، [[عمرڪوٽ جو قلعو]] ۽ [[مومل جي ماڙي]] شامل آهن. هتي هڪ قديم مندر [[شِو مندر، عمرڪوٽ]] پڻ موجود آهي. ان کان علاوه [[ڪالي ماتا مندر]]، [[ڪرشن مندر]] (پراڻي امرڪوٽ ۾)، [[منهر مندر]] ۽ [[ڪٺواڙي مندر]] (رانچو لائين ۾) پڻ مذهبي ۽ تاريخي اهميت رکن ٿا. == تعليم == شهر ۾ 100 کان وڌيڪ اسڪول، 20 ڪاليج ۽ هڪ پولي ٽيڪنيڪل ڪاليج موجود آهن. == آبادي == === آباديءَ جي واڌ === {{Historical populations|1951|5142|1961|5878|1972|8,381|1981|13,742|1998|35,559|2017|134,196|2023|144,558|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري]] موجب عمرڪوٽ جي آبادي 144,558 هئي.<ref>{{Cite web |title=Sindh (Pakistan): Urban Localities in Districts - Population Statistics, Charts and Map |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/ |access-date=2024-08-31 |website=www.citypopulation.de}}</ref> === مذهب === {{See also|عمرڪوٽ ضلعو#مذهب}} [[عمرڪوٽ شِو مندر]] [[سنڌ]] جي سڀ کان قديم ۽ مقدس هندو عبادتگاهن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1392074|access-date=18 February 2021|title=The thriving Shiva festival in Umarkot is a reminder of Sindh's Hindu heritage |date=27 February 2018 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ ''عمرڪوٽ ميونسپلٽي ۾ مذهبن جي تاريخي آبادي'' ! مذهب ! آبادي (1901ع)<ref>{{Cite book |last=Enthoven |first=R. E. |title=Census of India, 1901: Volume IX-A. Bombay: Part II, Imperial Tables |publisher=Government Central Press |year=1902 |pages=40–41}}</ref> ! سيڪڙو (1901ع) |- | [[هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] | 3,884 | {{Percentage|3884|4934|2}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15x15px]] | 993 | {{Percentage|993|4934|2}} |- | [[جين مت]] [[File:Jain Prateek Chihna.svg|26x26px]] | 46 | {{Percentage|46|4934|2}} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|21x21px]] | 1 | {{Percentage|1|4934|2}} |- ! ڪل | '''4934''' | '''{{Percentage|4934|4934|2}}''' |} == پڻ ڏسو == * [[اسلام ڪوٽ]] * [[مٺي]] * [[عمرڪوٽ ضلعي حڪومت]] * [[ٿرپارڪر]] * [[عمر مارئي]] == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons category}} {{wikivoyage|Umerkot}} * [https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.umerkot.gos.pk/ عمرڪوٽ ضلعي حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ (انگريزي)] {{Use dmy dates|date=April 2017}} [[زمرو:عمرڪوٽ]] [[زمرو:سنڌ ۾ هندومت]] [[زمرو:عمرڪوٽ ضلعي جون تعلقائون]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گھاٽيون آباديون]] 8yzljhd2oo3q15xyedfdgdeo8wumesj 384070 384069 2026-06-10T16:10:45Z Intisar Ali 8681 384070 wikitext text/x-wiki {{for-multi|ضلع بابت|عمرڪوٽ ضلعو|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = عمرڪوٽ<br> عمرڪوٽ | other_name = | official_name = امرڪوٽ | native_name = | nickname = | settlement_type = [[شهر]] | image_skyline = Umarkot Fort view3.JPG | image_caption = يارهين صديءَ جو [[عمرڪوٽ قلعو]] | image_seal = | image_map = | mapsize = | map_caption = عمرڪوٽ جو مقام | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] | seat_type = شهري ڪائونسل | seat = | parts_type = ضلعا | governing_body = [[عمرڪوٽ ضلعي جي حڪومت|ضلعي حڪومت]] | leader_title = [[ڪائونسل-مئنيجر حڪومت|شهري منتظم]] | leader_name = | leader_title1 = ميٽروپوليٽن ڪمشنر | leader_name1 = | leader_title2 = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name2 = طاهر علي ميمڻ<ref>{{cite news|url=https://academiamag.com/sau-umerkot-campus-graduated-first-batch/|title=SAU Umerkot campus graduated first batch|date=9 December 2021|access-date=8 January 2021|work=The Academia Magazine}}</ref> | established_title = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | established_date = اسلام کان اڳ وارو دور | coordinates = {{Coord|25|21|47|N|69|44|33|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 48.6 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = [[2023ع پاڪستان مردم شماري|2023ع]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_note = | population_total = 144,558 | population_rank = [[پاڪستان جا وڏا شهر|پاڪستان ۾ 79هون]] | total_type = شهر | population_density_km2 = auto | population_demonym = | timezone = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset = +05:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | area_code = 238 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | postal_code = 69100 | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | website = }} '''عمرڪوٽ''' (اردو: {{Nastaliq|عمرکوٹ}}؛ [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]]: عمرڪوٽ؛ [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ|IPA]]: [ʊmərkoːʈ])، جيڪو اڳ ۾ '''امرڪوٽ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو، [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جو هڪ تاريخي شهر آهي. [[مغل سلطنت|مغل]] شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جو جنم 1542ع ۾ امرڪوٽ ۾ ٿيو هو. هندو لوڪ عقيدي جي مشهور ديوتائن [[پابوجي]] ۽ [[رامديو پير]] بابت روايتي طور چيو وڃي ٿو ته سندن شادي عمرڪوٽ ۾ ٿي هئي. هتي جي مقامي ٻولي [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]] آهي، جيڪا [[راجستاني ٻوليون|راجستاني ٻولين]] جي گروهه سان تعلق رکي ٿي ۽ [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولي خاندان]] جو حصو آهي. ڍاٽڪي ٻوليءَ جو سڀ کان ويجهو تعلق [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]] سان آهي. انگريزن عمرڪوٽ کي ضلعي جو هيڊڪوارٽر ڪيو. 1906ع کان پوءِ ميرپروخاص هيڊ ڪوارٽر ڪيو ويو. شهر جي رونق چڱي آهي، واپار چڱو هلي ٿو. هن جي چوڌاري باغن ۾ ميوات ۽ واڙين ۾ هر قسم جي ڀاڄي ٿئي ٿي. هيءُ شهر اڳي راجپوتن جي گاديءَ جو هنڌ هو، جنهنڪري ٿر جو ”تِيلاٽ“ ليکبو هو. مارواڙي قومون گهڻو ڪري پهريائين هتي اچي رهيون، جي پوءِ 1874ع ۾ اڀرندي نماري جي ٻوڏن ۽ ٻين ڪن سببن جي ڪري مٺي، ڇاڇري ڪانٽئي، چيلهار، پارني، ٻڳل، ويراڙي، ڌارناسر ۽ ٻين ڳوٺن ڏي لڏي ويون. هتي مردانو ۽ زنانو پرائمري اسڪول، هاءِ اسڪول، سول ڪورٽ، ڊپٽِي ڪليڪٽر جي آفيس، مختيارڪار جي آفيس، سرڪٽ هائوس، ڊپٽي سپرنٽينڊنٽ پوليس جي آفيس، ايڪسائيز انسپيڪٽر جي آفيس، پاڪستان سرڪار جو ميوزم، ٽائون ڪميٽي، ٽيليفون آفيس، پوليس ٿاڻو، مسافر خانو، تعلقو اسپتال ۽ انجنيري بنگلا آهن. ويجهيون ريلوي اسٽيشنون ڇوڙ ۽ ڍورو نارو 12 ۽ 14 ميل جي فاصلي تي آهن. ميرپور خاص 46 ميل پري آهي، جو پڪو روڊ آهي. ڪنري اسٽِيشن سان به آمدرفت چالو آهي. هيءُ شهر سڀني شهرن سان لاريءَ رستي ڳنڍيل آهي.<ref name =" رائچند هريجن " > ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون) -مصنف؛ رائچند هريجن -ايڊيشن؛ ٽيون- سال؛ 2005ع -ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref> ==شھر جو نالو== هن شهر جي نالي بابت اختلاف موجود آهي ته ان جو صحيح نالو '''عمرڪوٽ''' هو يا '''امرڪوٽ'''. فارسي ماخذن ۾ هي نالو ٻنهي صورتن، يعني ''عمرڪوٽ'' ۽ ''امرڪوٽ''، ۾ ملي ٿو<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—73, 74 }}</ref> هڪ روايت موجب هن شهر جو بنياد [[راڻو امر سنگهه]] وڌو هو، تنهنڪري ان جو نالو ''امرڪوٽ'' پيو. ٻي روايت مطابق شهر جو بنياد [[عمر سومرو]] رکيو هو، جنهن سبب ان کي ''عمرڪوٽ'' سڏيو ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> ٽئين راءِ برطانوي مورخ [[جيمس ٽاڊ]] پيش ڪئي آهي، جنهن موجب ''امارا-سومرا'' (Umara-Sumra) [[پرمار راجپوت]]ن جي هڪ شاخ هئي، جيڪا [[ٿر ريگستان]] ۾ آباد ٿي ۽ هن شهر ۾ رهائش اختيار ڪئي. سندس خيال موجب شهر جو نالو انهيءَ نسبت سان ''عمرڪوٽ'' پيو.<ref name="MubarakAli"></ref> تنهن هوندي به، ٿر واري علائقي جا مقامي ماڻهو اڄ به هن شهر کي '''امرڪوٽ''' سڏين ٿا، جڏهن ته علائقي کان ٻاهر هي شهر عام طور '''عمرڪوٽ''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="MubarakAli"></ref> امرڪوٽ يا عمرڪوٽ سنڌ جي قديم شهرن مان هڪ آهي، جنهن جي نالي بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. شهر کي ڪڏهن ”ديهات“، ڪڏهن ”همروٽ“، ڪڏهن ”پدمات“، ڪڏهن ”امراڻو“ ۽ ڪڏهن ”امراپري“ به سڏيو ويو، پر موجوده دور ۾ اهو عام طور عمرڪوٽ جي نالي سان مشهور آهي. ڪجهه روايتن موجب هن شهر کي عمر سومري سان منسوب ڪري عمرڪوٽ سڏيو ويو، جڏهن ته ٻين تاريخي ماخذن، جهڙوڪ ”تاريخ فرشتا“، ''[[آئين اڪبري]]''، ''[[اڪبر نامه]]''، ”[[شاهجهان نامه]]“ ۽ ٻين مؤرخن وٽ هن شهر جو نالو امرڪوٽ طور ملي ٿو. هڪ راءِ موجب هن شهر جو اصل نالو امرڪوٽ هو، جيڪو برطانوي دور کان عمر سومري جي نسبت سان عمرڪوٽ طور مشهور ٿيو، جيتوڻيڪ ڪجهه محققن موجب عمر سومري جو امرڪوٽ شهر يا قلعي سان سڌو تعلق ثابت نٿو ٿئي.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%B1%20%DA%AA%D9%88%D9%BD%20%D8%B9%D9%85%D8%B1%DA%AA%D9%88%D9%BD امر ڪوٽ عمرڪوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> امرڪوٽ تي راڻا پرساد جي راڄ دوران 1542ع ۾ مغل بادشاهه همايون هتان گذريو، ۽ سندس پٽ اڪبر جو جنم به هتي ٿيو. همايون جي ڀيڻ '''[[گلبدن بيگم]]''' پنهنجي فارسي ڪتاب “[[همايون نامه]]” ۾ لکيو آهي ته راڻو پرساد، [[شهنشاهه همايون]] جو زبردست استقبال ڪيو، کيس رهڻ لاءِ بهترين جاءِ ڏني ۽ سندس قافلي جي اميرن لاءِ قلعي کان ٻاهر رهائش جو بندوبست ڪيو. گلبدن بيگم موجب اتي شيون تمام سستيون هيون، هڪ رپئي ۾ چار ٻڪريون ملي رهيون هيون، ۽ راڻا پرساد بادشاهه کي رڍون ۽ ٻڪريون تحفي ۾ ڏنيون. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت قلعو اڪبر بادشاهه جي جاءِ پيدائش واري هنڌ موجود هو. ممڪن آهي ته اهو قلعو '''امر سنگھ''' نالي ڪنهن هندو راجا يا راڻي جوڙايو هجي، جنهن ڪري شهر جو نالو شروع ۾ امرڪوٽ ۽ پوءِ عمرڪوٽ ٿيو. عمر مارئي جو قصو ۽ بادشاهه عمر سومري جو دور راڻي پرساد کان اٽڪل 200 سال اڳ جو ڄاڻايو وڃي ٿو. شاهه لطيف جي شاعري ۽ فارسي ۽ عربي ۾ غير ملڪي سياحن جي ڪتابن ۾ هن شهر جا ٻئي نالا ملن ٿا. هڪ ٻوليائي راءِ موجب، مارواڙي ۽ ڍاٽڪي ٻولين ۽ لهجن ۾ ”ع“ مٿان پيش وارو اچار موجود نه آهي، تنهن ڪري ممڪن آهي ته ”ع“ جي زبر واري اچار مان ”الف“ وارو اچار پيدا ٿيو هجي، جنهن سبب ٻئي صورتون صدين کان گڏ هلنديون رهيون. قديم آثارن جي محقق حاڪم علي شاهه بخاري موجب قلعي جي منظم کوٽائي سان قلعي جي عمر، اقتصادي حالت، ثقافت، هنرن ۽ اصل نالي بابت اهم معلومات ملي سگهي ٿي.<ref name="autogenerated1" /> . == شھر جي تاريخ == === قديم دور ۽ مذهبي آثار === تاريخي روايتن ۽ آثارن مان ظاهر ٿئي ٿو ته امرڪوٽ سنڌ جي انتهائي قديم شهرن مان هڪ آهي، ۽ ممڪن آهي ته قبل مسيح دور ۾ به آباد هو. خاص طور ٻڌ ڌرم واري دور ۾ هن شهر کي اهميت حاصل هئي. '''جوڳرائي جو تلاءُ''' انهيءَ دور جي مشهور يادگار طور ڄاتو وڃي ٿو. روايت آهي ته شهر جي ڀرسان '''لامٻي تلاءُ''' جي سر تي ۽ جوڳرائي جي ڪپر تي مهاتما ٻڌ جي پوئلڳن چلا ڪڍيا، جنهن ڪري اتي هڪ شاهي قلعو مهاراجه وڪرما جيت ٺهرايو. هڪ روايت موجب شهر مهاراجه وڪرما آباد ڪيو، پر انساني وسنديءَ جا آثار ان کان به قديم سمجهيا وڃن ٿا. قديم آثارن ۾ جوڳرائي جو تلاءُ ۽ ’شو‘ جو آستان شامل آهن. شو جي مندر وٽ برهمڻ آباد هئا ۽ ڀڪشوئن جو به اثر هو. شو جو مندر ڀٽن واري زمين تي واقع آهي، جتي واري جي دڙن مان ٻڌ ڌرم جي دور جا مڻڪا اڄ به ملن ٿا.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%B1%20%DA%AA%D9%88%D9%BD%20%D8%B9%D9%85%D8%B1%DA%AA%D9%88%D9%BD امر ڪوٽ عمرڪوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> عمرڪوٽ جلد ئي [[ٿر ريگستان]] جو هڪ اهم شهر بڻجي ويو ۽ تاريخي واقعن ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪرڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو اوڀر طرف کان [[سنڌ]] ۾ داخل ٿيندڙ مکيه شاهراهه تي واقع هو ۽ [[مارواڙ]] کي [[سنڌو ماٿري]] سان ڳنڍيندڙ رستي تي پڻ موجود هو. انهيءَ جغرافيائي حيثيت سبب عمرڪوٽ ريگستان جي ڪنجي سڏجڻ لڳو ۽ فوجي توڙي واپاري لحاظ کان انتهائي اهم شهر بڻجي ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> جيتوڻيڪ اهو يقيني طور معلوم نه آهي ته شهر ڪڏهن آباد ٿيو، پر ايترو ضرور واضح آهي ته قديم زماني کان هتي آبادي موجود هئي. چيني سياح [[شُوئن زانگ]] (Xuanzang)، جيڪو 641ع ۾ [[هندستان]] آيو هو، گهڻو امڪان آهي ته عمرڪوٽ جو به دورو ڪيو هجي<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref> روايت موجب يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راڻا امر سنگهه]] هن شهر کي تعمير ڪرايو هو،<ref name="رائچند-تاريخ-ريگستان-p651">{{cite book|last=رائچند هريجن|title=تاريخ ريگستان|location=حيدرآباد|year=1975|page=651}}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> جڏهن⁠تہ هاڻوڪو شهر ان جي قديم بنيادن تي ٻيهر آباد ڪيو ويو.<ref name="رائچند-تاريخ-ريگستان-p651">{{cite book|last=رائچند هريجن|title=تاريخ ريگستان|location=حيدرآباد|year=1975|page=651}}</ref><ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—73 کان 86 }}</ref> هتي هڪ ننڍڙو قلعو موجود هو، جيڪو ايترو مضبوط نه هو جو ڪنهن وڏي ۽ طاقتور فوج جو مقابلو ڪري سگهي. موجوده [[عمرڪوٽ جو قلعو]] 1746ع ۾ [[ڪلهوڙا]] حڪمران [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] (وفات 1755ع) تعمير ڪرايو. گهڻن تاريخدانن جي راءِ آهي ته اهو قلعو هڪ قديم قلعي جي ماڳ تي اڏيو ويو، جيڪو يا ته [[سومرا]] حڪمرانن يا [[سوڍا راجپوت]]ن تعمير ڪرايو هو.<ref name="MubarakAli"></ref> . [[ٽالپر]] دور ۾ [[جوڌپور]] طرفان ڪنهن ممڪن حملي يا چڙهائي جي صورت ۾ دفاع لاءِ قلعي اندر 400 سپاهي مقرر رکيا ويندا هئ.<ref name="MubarakAli"></ref> === پرمار، سوڍا ۽ سومرا دور === امرڪوٽ جي پراچين تاريخ جو مڪمل احوال موجود نه آهي، پر ڪجهه تاريخي حوالن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڇهين صدي عيسوي ڌاري هتي پرمارن جي حڪومت هئي. لدروي ۽ پونگل جي يدوونسي راجا منڏم راءِ امرڪوٽ جي پرمار راجا سوڍ جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جنهن مان کيس ٽي پٽ ڪيهر، مولراج ۽ گوگلي پيدا ٿيا.<ref name="ٽاڊ">”ٽاڊ راجستان“، ندي ڀاڱو ٻيو صفح 1186- 1187، بحواله امرڪوٽ اتهاس</ref><ref name="گجراتي">”ٽاڊ راجستان“، گجراتي، ڀاڱو ٻيو، صفحو 317</ref><ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref> سن 997ع، يعني 1054 سنبت ۾ مارواڙ جي راجا ڌرڻي براهه پرمار مارواڙ جي نون قلعن جي ورهاست پنهنجن نون ڀائرن ۾ ڪئي، جنهن وقت امرڪوٽ جو گراج پرمار جي حصي ۾ آيو<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref>. اُمَرڪوٽ جي اهميت تڏهن وڌيڪ وڌي وئي جڏهن اهو سوڍا راجپوتن جي قبضي هيٺ آيو. هي اهو قبيلو هو جنهن جي همت، جوش ۽ حياتيءَ اُمَرڪوٽ کي سنڌ جي تاريخ ۾ امر بڻائي ڇڏيو. سوڍا، جيڪي اُمَرڪوٽ جا حڪمران بڻيا، ريگستان جا رهواسي هئا.<ref name="MubarakAli"></ref>ڪرَنل ٽاڊ موجب، گهڻي امڪان سان اهي سڪندر اعظم جي ذڪر ڪيل ”سوگدي“ هئا.<ref>James Tod, Annals and Antiquities of Rajasthan, Delhi: 1978, ii,p. 181 n. i.</ref> هن سوڍا قبيلي جي اصل نسل بابت وڌيڪ تحقيق ڪندي اهو نتيجو ڪڍيو ته هي پرمارا راجپوتن جي هڪ شاخ هئي. سندن هڪ ذيلي شاخ ”اُمرا-سمرا“ هئي، جنهن مان ”اُمَرڪوٽ“ جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو..<ref name="MubarakAli"></ref> هڪ روايت موجب، پرمارا سوڍا، جيڪي ڪيترين صدين کان ٿر جي ريگستان ۾ رهندا هئا، يا ڪن جي چوڻ مطابق اُجين مان آيا هئا، تن 1226ع ۾ اُمَرڪوٽ کي سمرن کان فتح ڪيو؛ جڏهن ته ٻي روايت موجب سمرن جي حڪمرانن اهو شهر کين عطا ڪيو هو..<ref name="MubarakAli"></ref> پر ٽاڊ جي ڪتاب ''راجستان جون تواريخون ۽ آثارِ قديمه'' ۾ هڪ اهڙو واقعو بيان ٿيل آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته قلعو 1226ع کان اڳ ئي سوڍن جي قبضي ۾ اچي چڪو هو. 1219ع ۾ سوڍن جي راڻا جو چاچيچ ديو سان تڪرار ٿيو، جنهن اوچتو حملو ڪري راڻا کي حيران ڪري ڇڏيو. راڻا چار هزار سپاهي گڏ ڪري حملي آور جو مقابلو ڪيو. هو جنگ ۾ شڪست کائي ويو ۽ پنهنجي گاديءَ واري هنڌ اُمَرڪوٽ ۾ وڃي پناهه ورتائين.<ref name="MubarakAli"></ref> بهرحال، قبضي کان پوءِ اُمَرڪوٽ سوڍن جو مرڪزي شهر بڻجي ويو، ۽ ان وقت کان وٺي سڀني سياسي تبديلين جي باوجود سندن قبضي هيٺ رهيو. قلعي جي حڪمران جو لقب ”راڻا“ هوندو هو. جيتوڻيڪ هو عملي طور خودمختيار هو، تنهن هوندي به سنڌ جي حڪمرانن جي بالادستي کي تسليم ڪندو هو. جڏهن سنڌ دهليءَ جي سلطانن ۽ مغل شهنشاهن جي اقتدار هيٺ هئي، تڏهن راڻا کين خراج ادا ڪندو هو. نئين راڻا جي تخت نشينيءَ تي کيس يا ته مغل شهنشاهه يا ٺٽي ۾ مقرر سندس نائب کان سرڪاري توثيق حاصل ٿيندي هئي..<ref name="MubarakAli"></ref> اُمَرڪوٽ جي راڻا جا پاڙيسري رياست جيسلمير سان لاڳاپا ڪڏهن خوشگوار ته ڪڏهن تڪراري رهيا. 1219ع ۾ راڻا اڳ ئي چاچيچ ديو سان جنگ وڙهي چڪو هو، پر بعد ۾ هن جيسلمير جي حڪمرانن سان سٺا لاڳاپا قائم رکڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="MubarakAli"></ref>. منجم راءِ، جيڪو منگل راءِ جو پٽ هو، پنهنجي ملڪ تي ٿيل هڪ حملي سبب اُمَرڪوٽ ۾ اچي پناهه ورتي. جڏهن هو پاڻ حڪمران بڻيو ته سوڍن جي راڻا پنهنجي ڌيءَ جو سڱ کيس ڏنو. هن اها آڇ قبول ڪئي ۽ شادي اُمَرڪوٽ ۾ ٿي.<ref name="MubarakAli"></ref> هن شاديءَ واري اتحاد اُمَرڪوٽ جي سوڍن کي سندن طاقتور پاڙيسرين کان بچاءُ ۽ تحفظ فراهم ڪيو. ڇو ته سوڍا قبيلي جون عورتون پنهنجي حسن ۽ دلڪشيءَ سبب مشهور هيون، تنهن ڪري سنڌ جا حڪمران ۽ اشرافيه طبقا انهن سان شاديون ڪرڻ جا خواهشمند هوندا هئا. مختلف دورن ۾ سنڌ جي ڪيترن ئي بااثر ماڻهن سوڍا عورتن سان شاديون ڪيون. ان جي بدلي ۾ سوڍن کي تحفظ، سلامتي ۽ سياسي سهارو حاصل ٿيندو رهيو.<ref name="MubarakAli"></ref>. جيسلمير جي تاريخي بيانن مان معلوم ٿئي ٿو ته يارهين صديءَ جي شروعات ۾ به امرڪوٽ تي پرمارن جي حڪومت هئي. ان وقت ڏکڻ ٿر، يعني هاڻوڪي مٺي، ڏيپلي ۽ ڇاڇري شهر کان اولهه طرف علائقو سومرن جي قبضي هيٺ هو، جنهن کي ”ديرڪ“ پرڳڻو چيو ويندو هو. سومرن پوءِ پرمارن کان امرڪوٽ به حاصل ڪيو. ڇاڇري کان اوڀر کائڙ تي راٺوڙن جو راڄ هو ۽ پارڪر تي پرمارن جو راڄ هو.<ref name="رائچند-هريجن">{{cite book|title=تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)|last=رائچند هريجن|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|location=ڄامشورو|year=2005|edition=چوٿون}}</ref> سومرن امرڪوٽ فتح ڪري ان کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو، جنهن کان پوءِ آهستي آهستي ڏکڻ ٿر ۾ سندن اثر گهٽجڻ لڳو. ڪجهه عرصي بعد ”مڪواڻا“ راجپوتن زور ورتو ۽ ملڪ تي قبضو ڪري [[ڪيرٽي]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. انهن مان ڪيسر مڪواڻو مشهور راجا ٿي گذريو. ڪيرٽي هن وقت مٺي تعلقي ۾ مٺي شهر کان 16 ميل ڏکڻ طرف هڪ ننڍڙو ڳوٺ آهي<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref>.<ref name="رائچند-هريجن"></ref> ڪجهه روايتن موجب عمرڪوٽ يا امرڪوٽ عمر سومره ولد دودي سومري جو ٻڌل هو، جيڪو سنه 793هه، يعني 1390ع ۾ تخت تي ويٺو ۽ 35 ورهيه بادشاهي ڪيائين.<ref name="autogenerated2">قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو</ref> هڪ ٻي روايت موجب وقت جي حاڪم عمر سومري ”مارئيءَ“ کي کڻي اچي هن شهر جي قلعي ۾ قيد ڪري رکيو هو. راجپوتن همايون کي امرڪوٽ ۾ پناهه ڏني، جتي اڪبر بادشاهه جو جنم ٿيو. سنه 949هه، يعني 1542ع ۾ مرزا شاهه حسن جي دور ۾ همايون بادشاهه شير شاهه افغان کان ڀڄي سنڌ ۾ آيو ۽ هتي رهيو. ساڳئي سال رجب مهيني جي پنجين تاريخ اڪبر بادشاهه ڄائو. اڪبر جي ماءُ جو نالو حميده بانو هو. ان وقت عمرڪوٽ هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو، تنهن ڪري همايون اتان نڪري جونپور ۾ درياهه جي ڪناري وڃي رهيو.<ref name="autogenerated2"></ref> [[فائل:Birthplace of Akbar.JPG|360px|thumb|اڪبر بادشاھ جي جاء پيدائش جت]] ===ارغون ترخان ۽ مغل دؤر === سنه 967هه، يعني 1559ع ۾، مرزا عيسيٰ ترخان جي ٻن پٽن محمد باقي ۽ محمد صالح وچ ۾ جنگ لڳي. مرزا عيسيٰ محمد صالح جي حمايت ۾ هو، تنهنڪري محمد باقي شڪست کائي ونگ مان عمرڪوٽ آيو ۽ اتان جيسلمير مان لنگهي بکر ۾ سلطان محمود خان وٽ پهتو. مرزا غازي بيگ جي دور ۾ سنه 1508هه، يعني 1599ع ڌاري، ابو القاسم سلطان ولد شاهه قاسم ارغون سوڍن سان وڙهي عمرڪوٽ ورتو. ابو القاسم سلطان مرزا جاني بيگ جو سالو هو.<ref name="autogenerated2"></ref> === نادر شاهه ۽ ڪلهوڙا دور === سنه 1152هه، يعني 1739ع ۾، جڏهن نادر شاهه سنڌ تي ڪاهي آيو، تڏهن ميان نور محمد ڪلهوڙو ۽ سندس پٽ محمد مراد ياب خان ڪلهوڙو ٺٽو ڇڏي عمرڪوٽ جي قلعي ۾ اچي لڪا. نادر شاهه سندن پٺيان اچي عمرڪوٽ پهتو، جنهن سبب هو لاچار ٿي پيش پيا. ان کان پوءِ نادر شاهه جا امير سنڌ جي مختلف علائقن ۾ پکڙي ويا.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1168هه، يعني 1755ع ۾، ميان محمد مراد ياب خان سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. ان وقت هو عمرڪوٽ ۾ هو. جڏهن ديوان گدومل سندس لاءِ بادشاهه کان سَند ۽ نواب سريبلند خان جو لقب وٺي آيو، تڏهن هو عمرڪوٽ کان ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ رستي ۾ نصرپور وٽ سندس تاجپوشيءَ جي رسم ادا ڪئي وئي.<ref name="autogenerated2"></ref> === ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن جون جنگيون === سنه 1190هه، يعني 1777ع ۾، مير بجر خان حج تان موٽي آيو ۽ سڌو عمرڪوٽ ۾ وڃي رهيو. هن کوسن کي عمرڪوٽ مان ڀڄائي ڪڍيو. ميان غلام نبي، تاجو ليکي کي هڪ لشڪر سان گڏ وٺي عمرڪوٽ آيو ۽ ڪوٽ جو گهيرو ڪيو، پر فتح حاصل نه ڪري سگهيو. پوءِ الهه بخش جهنجڻ دغا ڪري مير کان معافي گهري. جڏهن مير عمرڪوٽ کان ٻاهر نڪتو ته تاجو ليکي ٻن هزار ماڻهن سان ڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. ان تي مير بجر خان ڇهه هزار لشڪر گڏ ڪري ٽيهه هزار ڪلهوڙن تي ڪاهي ويو. ڪلهوڙا لانياري وٽ پهتا، جتي جنگ لڳي؛ ڪلهوڙا شڪست کاڌائون ۽ ميان غلام نبي مارجي ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1194هه، يعني 1781ع ۾، ميان عبدالنبيءَ جي چوڻ تي جوڌپور جي راجا بجيسنگهه ٻه ماڻهو موڪلي مير بجر خان کي دغا سان قتل ڪرايو. ان جي بدلي ۾ ميان عبدالنبي عمرڪوٽ جو قلعو ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کي ڏئي ڇڏيو. ان وقت، جڏهن عبدالنبي جي مدد لاءِ تيمور شاهه، مدد خان کي لشڪر سان موڪليو، تڏهن مير عمرڪوٽ ۾ هئا. مير عبدالله خان بلوچن جو لشڪر وٺي مدد خان جي مقابلي لاءِ نڪتو. گهڻي لکپڙهه کان پوءِ مدد خان عمرڪوٽ آيو ۽ مير فتح خان کي ٺڳيءَ سان گرفتار ڪري وٺي ويو، پر پوءِ هو ڀڄي نڪتو ۽ مير عبدالله ۽ مير فتح علي خان سان وڃي مليو، جيڪي ان وقت دين ڳڙهه ۾ هئا. ميرن جي تياريءَ جو ٻڌي مدد خان عبدالنبي کان بيزار ٿي کيس ڇڏي هليو ويو، جنهن کان پوءِ عبدالنبي لاچار ٿي ميرن جي پيش پيو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1201هه، يعني 1786ع ۾، جوڌپور جي راجا ٻه هزار ماڻهو عمرڪوٽ ۾ آڻي ويهاريا، ڇاڪاڻ ته اهو قلعو ميان عبدالنبي کيس ڏنو هو. اتفاق سان رستي ۾ انهن جو جهيڙو مير سهراب خان جي ڀاءُ مير غلام محمد جي ماڻهن سان ٿيو، جيڪو ٿر ۾ شڪار لاءِ آيو هو. مير غلام محمد جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا. ان تي مير سهراب، مير فتح علي خان جي مدد سان عمرڪوٽ تي ڪاهي آيو، راجپوتن کي ماريو، ملڪ ڦريو ۽ پنهنجو وير وٺي واپس ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> === عمرڪوٽ جو ٻيهر سنڌ ۾ شامل ٿيڻ ۽ انگريز عهدنامو === سنه 1229هه، يعني 1813ع ۾، مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان عمرڪوٽ جوڌپور جي راجا کان کسي ورتو. ان کان پوءِ عمرڪوٽ ٽالپرن جي هٿ ۾ رهيو. سنه 1258هه، يعني 1842ع ۾، سر چارلس نيپئر ميرن سان عهدنامو ڪيو، جنهن موجب عمرڪوٽ، سبزلڪوٽ، شڪارپور ۽ ڪراچي انگريز سرڪار جي حوالي ٿيا.<ref name="autogenerated2"></ref> === قلعي جا ڏکڻ ۽ اولهه وارا دروازا === قلعي جي اتر طرف واري مُک دروازي کان سواءِ ڏکڻ ۽ اولهه پاسي وارن ٻن ننڍن دروازن بابت قديم آثارن جي ماهرن حاڪم شاهه بخاري ۽ علي حيدر گاڏهي جو چوڻ آهي ته قلعي جي اصل ڊيزائين ۾ اهي ٻئي دروازا شامل نه هئا. سندن مطابق اهي دروازا انگريزن پنهنجي سهولت لاءِ قلعي جون ڀتيون ٽوڙي ڪڍايا هئا. قلعي کي اصل حالت ۾ بحال ڪرڻ ۽ ان جي سيڪيورٽي کي نظر ۾ رکندي اهي ٻئي دروازا بند ڪيا پيا وڃن.<ref name="autogenerated1"></ref> لال سنگهه سوڍو، ڏکڻ واري دروازي بابت انهيءَ راءِ سان اختلاف ڪري ٿو. سندس دعويٰ آهي ته جوڌپور جي راجا ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ ٿيل جنگ جي وقت به ڏکڻ وارو دروازو موجود هو. سندس چوڻ موجب اهو دروازو مُک دروازي جي ڀيٽ ۾ ڪمزور هو، تنهنڪري جوڌپور جي راجا جون فوجون ان دروازي کي بارود سان ٽوڙي، راجپوتن همايون کي امرڪوٽ ۾ پناهه ڏني، جتي اڪبر بادشاهه جو جنم ٿيو. سنه 949هه، يعني 1542ع ۾ مرزا شاهه حسن جي دور ۾ همايون بادشاهه شير شاهه افغان کان ڀڄي سنڌ ۾ آيو ۽ هتي رهيو. ساڳئي سال رجب مهيني جي پنجين تاريخ اڪبر بادشاهه ڄائو. اڪبر جي ماءُ جو نالو حميده بانو هو. ان وقت عمرڪوٽ هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو، تنهن ڪري همايون اتان نڪري جونپور ۾ درياهه جي ڪناري وڃي رهيو.<ref name="autogenerated2"></ref> [[فائل:Birthplace of Akbar.JPG|360px|thumb|اڪبر بادشاھ جي جاء پيدائش جت]] === ڪلهوڙا، جوڌپور ۽ ٽالپر دور === ڪلهوڙن جي دور ۾ عمرڪوٽ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي قبضي هيٺ هو، جنهن کي بعد ۾ ڪلهوڙن جوڌپور جي راجا کي وڪيو. 1739ع ۾ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي دور ۾ ايران کان ڪاهي آيل نادر شاهه عمرڪوٽ ۾ رتوڇاڻ ۽ ڦرلٽ ڪئي ۽ ڪلهوڙن کان معاهدي ۾ ساليانو ڏن مقرر ڪرائي واپس ويو. 1750ع ۾ مارواڙ جي راجپوتن عمرڪوٽ تي قبضي لاءِ ڪاهه ڪري تباهي مچائي، پر شهر فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. هڪ ٻي بيان موجب 1750ع ۾ نور محمد ڪلهوڙي ۽ سوڍا راجپوتن وچ ۾ جنگ ٿي.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1152هه، يعني 1739ع ۾، جڏهن نادر شاهه سنڌ تي ڪاهي آيو، تڏهن ميان نور محمد ڪلهوڙو ۽ سندس پٽ محمد مراد ياب خان ڪلهوڙو ٺٽو ڇڏي عمرڪوٽ جي قلعي ۾ اچي لڪا. نادر شاهه سندن پٺيان اچي عمرڪوٽ پهتو، جنهن سبب هو لاچار ٿي پيش پيا. ان کان پوءِ نادر شاهه جا امير سنڌ جي مختلف علائقن ۾ پکڙي ويا.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1168هه، يعني 1755ع ۾، ميان محمد مراد ياب خان سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. ان وقت هو عمرڪوٽ ۾ هو. جڏهن ديوان گدومل سندس لاءِ بادشاهه کان سَند ۽ نواب سريبلند خان جو لقب وٺي آيو، تڏهن هو عمرڪوٽ کان ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ رستي ۾ نصرپور وٽ سندس تاجپوشيءَ جي رسم ادا ڪئي وئي.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1190هه، يعني 1777ع ۾، مير بجر خان حج تان موٽي آيو ۽ سڌو عمرڪوٽ ۾ وڃي رهيو. هن کوسن کي عمرڪوٽ مان ڀڄائي ڪڍيو. ميان غلام نبي، تاجو ليکي کي هڪ لشڪر سان گڏ وٺي عمرڪوٽ آيو ۽ ڪوٽ جو گهيرو ڪيو، پر فتح حاصل نه ڪري سگهيو. پوءِ الهه بخش جهنجڻ دغا ڪري مير کان معافي گهري. جڏهن مير عمرڪوٽ کان ٻاهر نڪتو ته تاجو ليکي ٻن هزار ماڻهن سان ڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. ان تي مير بجر خان ڇهه هزار لشڪر گڏ ڪري ٽيهه هزار ڪلهوڙن تي ڪاهي ويو. ڪلهوڙا لانياري وٽ پهتا، جتي جنگ لڳي؛ ڪلهوڙا شڪست کاڌائون ۽ ميان غلام نبي مارجي ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> 1777ع ۾ ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ گهرو ويڙهه ٿي، جنهن ۾ کوسن ڪلهوڙن پاران ٽالپرن سان مقابلو ڪيو، ۽ ڪلهوڙو حاڪم ميان غلام نبي عمرڪوٽ ۾ مارجي ويو. نامياري تاريخ نويس ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب 1777ع ۾ ميان غلام نبي ڪلهوڙي جي دور ۾ سندس ٽالپر وزير ۽ سپهه سالار '''مير بجر خان ٽالپر''' جي سربراهي ۾ ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ هڪ وڏي گهرو ويڙهه ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ ميان غلام نبي ڪلهوڙو مارجي ويو ۽ مير بجر جي مدد سان سندس ننڍو ڀاءُ ميان عبدالنبي ڪلهوڙو تخت تي ويٺو.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1194هه، يعني 1781ع ۾، ميان عبدالنبيءَ جي چوڻ تي جوڌپور جي راجا بجيسنگهه ٻه ماڻهو موڪلي مير بجر خان کي دغا سان قتل ڪرايو. ان جي بدلي ۾ ميان عبدالنبي عمرڪوٽ جو قلعو ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کي ڏئي ڇڏيو. ان وقت، جڏهن عبدالنبي جي مدد لاءِ تيمور شاهه، مدد خان کي لشڪر سان موڪليو، تڏهن مير عمرڪوٽ ۾ هئا. مير عبدالله خان بلوچن جو لشڪر وٺي مدد خان جي مقابلي لاءِ نڪتو. گهڻي لکپڙهه کان پوءِ مدد خان عمرڪوٽ آيو ۽ مير فتح خان کي ٺڳيءَ سان گرفتار ڪري وٺي ويو، پر پوءِ هو ڀڄي نڪتو ۽ مير عبدالله ۽ مير فتح علي خان سان وڃي مليو، جيڪي ان وقت دين ڳڙهه ۾ هئا. ميرن جي تياريءَ جو ٻڌي مدد خان عبدالنبي کان بيزار ٿي کيس ڇڏي هليو ويو، جنهن کان پوءِ عبدالنبي لاچار ٿي ميرن جي پيش پيو.<ref name="autogenerated2"></ref> 1781ع ۾ ڪلهوڙن جي درخواست تي مدد خان پٺاڻ ڪلهوڙن خلاف ٽالپرن جي هلندڙ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ سنڌ آيو ۽ عمرڪوٽ ۾ ڦرلٽ ۽ قتلام ڪيو. 1783ع ۾ ميان عبدالنبي ڪلهوڙي پنهنجي وزيراعظم ۽ فوج جي سپهه سالار مير بجر خان ٽالپر کي قتل ڪرائڻ لاءِ '''مارواڙ رياست (جوڌپور)''' جي '''راجا وجئہ سنگھ''' سان ڳجهو معاهدو ڪيو. معاهدي موجب مير بجر خان جي قتل جي بدلي ۾ عمرڪوٽ شهر ۽ پرڳڻو سنڌ کان ڌار ڪري مارواڙ رياست سان شامل ڪيو ويو. مير بجر خان جي قتل جي ردعمل ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 75 ورهين وارو ڪلهوڙا دور پڄاڻي تي پهتو ۽ پوءِ 60 ورهين تائين هلندڙ ٽالپر دور شروع ٿيو.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1201هه، يعني 1786ع ۾، جوڌپور جي راجا ٻه هزار ماڻهو عمرڪوٽ ۾ آڻي ويهاريا، ڇاڪاڻ ته اهو قلعو ميان عبدالنبي کيس ڏنو هو. اتفاق سان رستي ۾ انهن جو جهيڙو مير سهراب خان جي ڀاءُ مير غلام محمد جي ماڻهن سان ٿيو، جيڪو ٿر ۾ شڪار لاءِ آيو هو. مير غلام محمد جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا. ان تي مير سهراب، مير فتح علي خان جي مدد سان عمرڪوٽ تي ڪاهي آيو، راجپوتن کي ماريو، ملڪ ڦريو ۽ پنهنجو وير وٺي واپس ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1229هه-1813ع ۾ مير ڪرم علي ٽالپر جي دور ۾ ٽالپرن عمرڪوٽ تي ڪاهه ڪئي، راجپوتن کي شڪست ڏني ۽ شهر ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کان فتح ڪري لڳ ڀڳ 30 ورهين کان پوءِ ٻيهر سنڌ ۾ شامل ڪيو. 1815ع ۾ نئونڪوٽ وارو ننڍڙو پڪو دفاعي قلعو جوڙايو ويو.<ref name="autogenerated1" /> === انگريز دور === سنه 1258هه، يعني 1842ع ۾، سر چارلس نيپئر ميرن سان عهدنامو ڪيو، جنهن موجب عمرڪوٽ، سبزلڪوٽ، شڪارپور ۽ ڪراچي انگريز سرڪار جي حوالي ٿيا.<ref name="autogenerated2"></ref> سنڌ تي انگريزن جي حڪومت دوران عمرڪوٽ کي ضلعي هيڊ ڪوارٽر جو درجو مليو، جڏهن ته قلعو سرڪاري سنڀال هيٺ آيو. 1857ع واري آزاديءَ جي جنگ جي سلسلي ۾ 1859ع ۾ راجپوتن ۽ ٻين مقامي ماڻهن ڪجهه پوليس اهلڪارن کي قتل ڪري شهر تي قبضو ڪري ورتو. اها بغاوت انگريز فوج بي رحميءَ سان ڪچلي، جنهن دوران وڏي رتوڇاڻ ٿي. هن ئي دور ۾ انگريزن امر ڪردار '''راڻا رتن سنگھ''' کي عمرڪوٽ جي قلعي اندر ڦاسي تي چاڙهيو. ڏکڻ ٿر ۽ پارڪر جا ڀاڱا انتظامي طور گهڻي عرصي تائين ڪڇ ڀڄ سان ڳنڍيل رهيا، ۽ راجپوتن، کوسن ۽ ڪولهين جي بغاوتن کي دٻائڻ لاءِ ٿيل ڪاررواين ۾ '''روپلي ڪولهي''' (Roplo Kolhi) سميت ڪيترن محب وطن نوجوانن کي موت جي سزا ڏني وئي.<ref name="autogenerated1" /> === عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار === ٿر ۽ بئراج ايراضي جي ڳانڍاپي تي واقع تاريخي قلعي وارو سرحدي شهر عمرڪوٽ گذريل ٽن صدين دوران ٻاهرين ڪاهن ۽ اندروني بغاوتن سبب گهٽ ۾ گهٽ ست ڀيرا رتوڇاڻ، ڦرلٽ ۽ جلائو گهيرائو جو شڪار ٿيو. عمر مارئي جي لوڪ داستان، مومل جي هڪ ماڙي جي آثارن ۽ اڪبر بادشاهه جي جنم هنڌ سبب مشهور هن شهر کي مختلف دورن ۾ نادر شاهه، مارواڙ جي راجپوتن، ڪلهوڙن، ٽالپرن، مدد خان پٺاڻ، انگريزن ۽ 1971ع جي پاڪ-ڀارت جنگ دوران هندستاني فوج جي اڳڀرائي جهڙن واقعات سان واسطو رهيو.<ref name="autogenerated1" /> سال 1965ع جي شروعات ۾ ڀارت جي جنگي تيارين کي ڏسندي فوجي اختيارين پنجاب جي چولستان کان ڪڇ جي رڻ تائين سرحدي دفاع کي مضبوط ڪرڻ لاءِ فوج سان گڏ وڏي انگ ۾ مقامي حُرن کي مقرر ڪيو. سنڌ جي سرحدي پٽيءَ کي ٻن سيڪٽرن ۾ ورهايو ويو: چولستان ۽ اڇڙي ٿر تي ٻڌل ”اتر سيڪٽر“ لاءِ پير پاڳاري جي ننڍي ڀاءُ پير نادر علي شاهه کي، جڏهن ته ٿر ۽ ڪڇ جي رڻ واري ”ڏکڻ سيڪٽر“ لاءِ فقير امين مڱريو کي سيڪٽر ڪمانڊر مقرر ڪيو ويو. پير پاڳاري کي حُرن جو چيف ڪمانڊر بڻايو ويو. ٽنهي ڪمانڊرن کي ڏورانهن محاذن تي موجود حُرن سان رابطي لاءِ هيليڪاپٽر پڻ ڏنا ويا. جنگ دوران پير پاڳارو عمرڪوٽ قلعي اندر قائم هيڊڪوارٽر ۾ موجود رهيو ۽ مختلف جنگي محاذن جا دورا ڪري حُرن جا حوصلا وڌائيندو رهيو.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> 1965ع جي جنگ دوران جڏهن ڀارتي فوج پنجاب وٽان سرحد پار ڪري پاڪستاني علائقي تي قبضو ڪيو ته سنڌ جي سرحدي مورچن ۾ موجود حُرن کي حڪم مليو ته جواب ۾ هو به پيش قدمي ڪري ڀارتي علائقو فتح ڪن. حُر، جنگي جهازن ۽ تربيت يافته فوج جي مدد سان اڳتي وڌيا ۽ راجستان ۾ مغل دور جا ٻه تاريخي قلعا، '''ڪشن ڳڙھ''' ۽ گهوٽاڙو، اهم فوجي ڇانوڻيون، ڪيترائي سرحدي چوڪيون ۽ ريلوي اسٽيشنون فتح ڪيون. ڀارت پاران حرن جي اڳڀرائي روڪڻ لاءِ هٿيار، بارود ۽ تازا فوجي دستا کڻي ايندڙ هڪ ريل گاڏي کي کوکرو پار - موڻاٻائو (Khhokhhuro paar - Monnaabaao) ريلوي لائين تي پنهنجي منزل تي پهچڻ کان اڳ پٽڙي تان ڪيرائي، باهه ڏئي ساڙي تباهه ڪيو ويو. ٻن هفتن جي جنگ ۾ حُرن راجستان جو اٽڪل 1800 چورس ڪلوميٽر علائقو فتح ڪيو. ڪيترائي حُر نوجوان شهيد ۽ زخمي ٿيا. سرڪار پير پاڳاري، خليفي فقير امين مڱريو، وحيد ڪٽپر ۽ ٻين حُرن کي ”ستاره جرئت“، ”تمغه جرئت“ ۽ ٻين فوجي اعزازن ۽ سَنَدن سان نوازيو.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> 1971ع واري پاڪ-ڀارت جنگ دوران پاڪ فوج ۾ اعليٰ عهدن تي وڏي انگ ۾ مقرر بنگالي آفيسرن جي بغاوت سبب سنڌ جي دفاع لاءِ گهربل فوجي دستا ۽ حُر مجاهد وقت سر اڳين مورچن تائين پهچي نه سگهيا. انهيءَ صورتحال جو فائدو وٺندي ڀارتي فوج ڇاڇرو ۽ ننگرپارڪر شهرن سميت اتر-اوڀر ٿر جي وڏي ايراضي تي قبضو ڪيو. عورتون ۽ ٻار پنهنجي جان بچائڻ لاءِ بئراج ايراضي جي مختلف ڳوٺن ڏانهن لڏي ويا. ڀارتي فوج ڪيترن ڳوٺن مان گذري ڇاڇري کان اڳتي وڌي ۽ عمرڪوٽ تي قبضي لاءِ شهر ٻاهران هڱورو ڀٽ تي گڏ ٿيڻ شروع ڪيو. عمرڪوٽ ڏانهن پيش قدمي جي خبرن سبب شهر جا رهواسي ڊپ ۾ شهر خالي ڪري ويا.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> اڳوڻي ضلعي ناظم مگهن مڱريو جي والد فقير ترڪو مڱريو جي اڳواڻي ۾ حُرن جي ”عمرڪوٽ ڪمپني“ شهر جي دفاع لاءِ هڱورو ڀٽ ۽ شهر جي وچ ۾ واقع ”پنجا تلي ترائي“ وٽ مورچن ۾ موجود هئي. ڀارتي فوج 18 مدراس رجمينٽ جي ڪمانڊ ۾ ٽي ڏينهن هڱورو ڀٽ وٽ ڪئمپ قائم ڪري وڌيڪ هٿيار، بارود ۽ تازه دم دستا گهرائي عمرڪوٽ تي قبضي جي رٿابندي ڪري رهي هئي. ترڪو مڱريو وڌيڪ مدد گهري، جنهن تي 26 بلوچ رجمينٽ جي هڪ ڪمپني ڪئپٽن ممتاز جي اڳواڻي ۾ حر مجاهد فورس جي مدد لاءِ پهتي. جنگ ۾ حصو وٺندڙ متارو مڱريو، محمد آريسر ۽ امام بخش ڀنڀرو موجب ٻنهي ڪمپني ڪمانڊرن فيصلو ڪيو ته دشمن جي حملي جو انتظار ڪرڻ بدران پاڻ دشمن جي ڪئمپ تي اوچتو حملو ڪيو وڃي.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> رٿابندي موجب حر ۽ بلوچ ڪمپنين مان چونڊيل ڦڙت، بهادر ۽ جانثار جوانن صبح جو 4 وڳي ڀارتي فوج جي ڪئمپ تي اتر ۽ اولهه کان اوچتو حملو ڪيو. ڪارروائي ۾ پهريان مورچن تان مارٽر گولا فائر ڪيا ويا، پوءِ دستي بم ۽ هٿيار استعمال ڪندي دشمن جي مزاحمت کي ٽوڙيو ويو. ڀارتي فوج وڏي انگ ۾ هٿيار، بارود، راشن، درجنين گاڏيون ۽ ٻيو جنگي سامان ڇڏي پنڌ واپس ڀڄڻ تي مجبور ٿي. پاڪستان طرفان بلوچ ۽ حر ڪمپنين جا رڳو 150 جوان هن ڪارروائي ۾ شامل هئا، جڏهن ته ڀارتي ڪئمپ ۾ اٽڪل 700 فوجي موجود هئا، جن مان 49 ٿڏي تي مارجي ويا. لاشن کي اتي ئي گڏيل قبر ۾ دفن ڪيو ويو، ڪجهه زخمين سميت لڳ ڀڳ ويهارو ڀارتي فوجي گرفتار ڪري جنگي قيدي بڻايا ويا. پاڪستاني پاسي جا چار جوان شهيد ۽ ٻارهن زخمي ٿيا. هن ڪارروائي دوران بهادري ڏيکارڻ تي ڪئپٽن ممتاز، صوبيدار گل خان ۽ ٻين کي فوجي تمغن سان نوازيو ويو. 26 بلوچ رجمينٽ جي ڪمپني ۽ حُرن جي عمرڪوٽ ڪمپني کي خاص پذيرائي ڏيندي ”هڱورين“ جو نالو ڏنو ويو. عمرڪوٽ جي دفاع واري هن جنگ جي چار شهيدن جي ياد ۾ قلعي اندر عجائب گهر ڀرسان هڪ يادگار ٺهيل آهي، جنهن تي معرڪي جا انگ اکر پڻ ڏنل آهن.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> == جاگرافي == هي شهر 25◦22′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 69◦47′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي ٿر ۾ واقع آهي. اهو ميرپورخاص کان 46 ميل اوڀر ۾، ان هنڌ تي آهي جتان واريءَ جون ڀٽون شروع ٿين ٿيون. هڪ ٻي روايت ۾ ان جو مقام 22–25 اتر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 47–69 اوڀر ويڪرائي ڦاڪ طور بيان ڪيو ويو آهي، ۽ شهر کي واريءَ ۽ ڏاڍي زمين جي دنگ تي واقع ڄاڻايو ويو آهي. == عمرڪوٽ جو قلعو == === تعمير ۽ نالي بابت روايتون === '''عمرڪوٽ جو قلعو''' يا '''امرڪوٽ جو قلعو''' سنڌ جي تاريخي قلعن مان هڪ آهي، جيڪو ٿر ۽ سنڌو ماٿريءَ جي وچ واري اهم گذرگاهه تي واقع رهيو آهي. قلعي جي تعمير بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. هڪ راءِ موجب موجوده قلعو ڪلهوڙا دور ۾ [[حيدرآباد]] جي پڪي قلعي کان اٽڪل ويهه سال اڳ، ميان نور محمد ڪلهوڙي 1746ع ۾ جوڙايو.<ref name="MubarakAli"></ref> ڊاڪٽر اسد جمال پلي جي تحقيق موجب قلعي جي اڏاوت لاءِ لڪي جبل جا پٿر پاڻيءَ رستي آڻڻ خاطر ڳوٺ چيل بند وٽان اتر-اوڀر رخ ۾ “نور واهه” نالي هڪ ابتو واهه کوٽايو ويو هو. ڪجهه تاريخدانن جو خيال آهي ته هاڻوڪي قلعي واري هنڌ ڪلهوڙن کان اڳ به ڪو پراڻو قلعو موجود هو ۽ موجوده قلعو ان جي بنيادن تي اڏيو ويو.<ref name="autogenerated1">روزآني ڪاوش جي 26 مارچ 2017 جي ”ڪاوش دنيا“ ۾ عمرڪوٽ بابت نور محمد سمي جي ليکيل ليک مان ورتل</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> فائل:Umerkot Fort view1.JPG|عمرڪوٽ جي قلعي جو ھڪ منظر فائل:Umarkot Fort view3.JPG|عمرڪوٽ جو قلعو فائل:Umarkot museum view.JPG|عمرڪوٽ عجائب گھر </gallery> روايتن موجب يارهين صديءَ ۾ راجا اَمر سنگهه قلعو ٺهرايو، جڏهن ته ڪجهه بيانن موجب اهو قلعو پرمار سوڍي اڏايو هو، جنهن تي پوءِ سومرن قبضو ڪيو. هڪ روايت مطابق 1355ع ۾ عمر سومري هن شهر کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. 1226ع ۾ اهو ٻيهر سوڍن جي هٿ ۾ رهيو. 1746ع ۾ ميان نور محمد ڪلهوڙي قلعو ٺهرايو، جيڪو اڃا تائين موجود آهي. ڪن محققن جي راءِ آهي ته قلعو سنڌ ۾ اسلامي دور کان به اڳ جو ٺهيل آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/%d8%b9%d9%85%d8%b1%da%aa%d9%88%d9%bd-%d8%ac%d9%88-%d9%82%d9%84%d8%b9%d9%88-%da%aa%d9%87%da%99%d9%8a-%d8%af%d9%88%d8%b1-%db%be-%d8%aa%d8%b9%d9%85%d9%8a%d8%b1-%d9%bf%d9%8a%d9%88%d8%9f-%d8%b9/|title=عمرڪوٽ جو قلعو ڪهڙي دور ۾ تعمير ٿيو؟ ........عزيزڪنگراڻي -|date=2019-06-16|language=sd|access-date=2019-07-10}}</ref> [[فائل:Ghosia Guest House Umerkot.JPG|300px|thumb|غوثيه گيسٽ ھائوس جو منظر]] قلعي ۽ شهر جي اصل نالي بابت تاريخدانن وٽ ٻه اهم رايا ملن ٿا. هڪ راءِ موجب اصل قلعو امر سنگهه نالي راجپوت راڻي جوڙايو هو، تنهنڪري شهر ۽ قلعي جو نالو '''امرڪوٽ''' پيو.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.dawn.com/news/1176551|title=Umerkot: Lost in history|last=Hasan|first=Shazia|date=2015-04-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2019-05-29}}</ref> ٻي راءِ موجب قلعو عمر ماروي واري قصي سان لاڳاپيل مشهور بادشاهه '''عمر سومري''' جوڙايو هو، تنهنڪري صحيح نالو '''عمرڪوٽ''' آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/index.php/antiquities-sites/fort/item/108-umerkot-fort-umerkot|title=Umerkot Fort, Umerkot|website=antiquities.sindhculture.gov.pk|language=en-gb|access-date=2019-05-29}}</ref> هڪ طرف تاريخي روايتن موجب سن 1226ع ۾ راجسٿان کان سوڍا راڻا رتي ڪوٽ ۽ عمرڪوٽ فتح ڪري هتي حڪمران ٿيا، ۽ انهن 26 راڻن جو تاريخي ۽ نالي وار سلسلو هاڻوڪي راڻي همير سنگهه تائين پهچي ٿو، پر انهن ۾ امر سنگهه نالي ڪو راڻو نه ملي ٿو. ٻئي طرف هاڻوڪي قلعي جي ٻن برجن واري مُک دروازي مٿان وچ ۾ لڳل هڪ پٿر تي سورج مکي جو گل اُڪريل آهي، جيڪو سورج ونسي سوڍن جي ڌرمي نشاني سمجهيو وڃي ٿو. جيڪڏهن موجوده قلعو ميان نور محمد ڪلهوڙي تعمير ڪرايو هو ته پوءِ مُک دروازي مٿان سورج مکي وارو پٿر لڳائڻ بابت سوال پيدا ٿئي ٿو؛ ممڪن آهي ته اهو پٿر سوڍا راڻن پنهنجي راڄ دوران لڳايو هجي.<ref name="autogenerated1"></ref> === جاگرافيائي ۽ فوجي اهميت === عمرڪوٽ جو قلعو اڳ به ٿر جي سياست جي ڪنجي سمجهيو ويندو هو، ڇاڪاڻ ته اهو مارواڙ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي اهم رستي تي واقع هو. ان زماني ۾ عمرڪوٽ سنڌ جي سومرا گهراڻي جي حڪومت هيٺ هو. عمرڪوٽ جي قلعي کان 30 ميل اتر طرف ٿر اندر رتو ڪوٽ نالي هڪ پراڻي قلعي جا نشان موجود آهن. رتو ڪوٽ، جيڪو عمرڪوٽ جي قلعي وانگر اهم آهي، پرمار سوڍن جي دور انديشيءَ جي نشاني هو يا انهن کان اڳ جو تعمير ٿيل قلعو هو، ان بابت قطعي طور چئي نٿو سگهجي. بهرحال، اهڙن مضبوط قلعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪنهن مدبر حڪمران ٿر تي پنهنجو ڏهڪاءُ قائم ڪرڻ، ۽ سنڌو ماٿري ۽ وچ هندستان جي وچ وارن شاهراهه رستن تي پنهنجو حڪم جاري رکڻ لاءِ انهن قلعن جي اڏاوت ڪرائي هئي.<ref>ڪتاب: ٿر ۽ پارڪر جو احوال;مصنف:ايس اين رئڪس ;مترجم:ڊاڪٽر نواز علي شوق؛ايڊيشن: ٻيون 2007ع؛ ڇپيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ،ڄامشورو</ref> === قلعي جا ڏکڻ ۽ اولهه وارا دروازا === قلعي جي اتر طرف واري مُک دروازي کان سواءِ ڏکڻ ۽ اولهه پاسي وارن ٻن ننڍن دروازن بابت قديم آثارن جي ماهرن حاڪم شاهه بخاري ۽ علي حيدر گاڏهي جو چوڻ آهي ته قلعي جي اصل ڊيزائين ۾ اهي ٻئي دروازا شامل نه هئا. سندن مطابق اهي دروازا انگريزن پنهنجي سهولت لاءِ قلعي جون ڀتيون ٽوڙي ڪڍايا هئا. قلعي کي اصل حالت ۾ بحال ڪرڻ ۽ ان جي سيڪيورٽي کي نظر ۾ رکندي اهي ٻئي دروازا بند ڪيا پيا وڃن.<ref name="autogenerated1"></ref> لال سنگهه سوڍو، ڏکڻ واري دروازي بابت انهيءَ راءِ سان اختلاف ڪري ٿو. سندس دعويٰ آهي ته جوڌپور جي راجا ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ ٿيل جنگ جي وقت به ڏکڻ وارو دروازو موجود هو. سندس چوڻ موجب اهو دروازو مُک دروازي جي ڀيٽ ۾ ڪمزور هو، تنهنڪري جوڌپور جي راجا جون فوجون ان دروازي کي بارود سان ٽوڙي، باهه ڏئي ساڙي، اندر داخل ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿيون. سندس مطابق، ان جنگ ۾ باهه سبب سڙيل ڪاريون سرون ۽ ڀتيون اڄ به ان دروازي وٽ موجود آهن.<ref name="autogenerated1"></ref> == دلچسپ جايون == هيءُ شهر [[ڪراچي]]، جيڪو [[سنڌ]] جو گاديءَ وارو شهر آهي، ۽ [[حيدرآباد]] سميت ٻين وڏن شهرن سان سٺيءَ طرح ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.umerkot.gos.pk/ |title=District Government Umerkot |access-date=2014-02-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.umerkot.gos.pk/ |archive-date=24 February 2012 |df=dmy-all }}</ref> عمرڪوٽ ۾ ڪيترائي تاريخي اهميت وارا ماڳ موجود آهن، جن ۾ [[اڪبر بادشاهه جي جاءِ پيدائش]]، [[عمرڪوٽ جو قلعو]] ۽ [[مومل جي ماڙي]] شامل آهن. هتي هڪ قديم مندر [[شِو مندر، عمرڪوٽ]] پڻ موجود آهي. ان کان علاوه [[ڪالي ماتا مندر]]، [[ڪرشن مندر]] (پراڻي امرڪوٽ ۾)، [[منهر مندر]] ۽ [[ڪٺواڙي مندر]] (رانچو لائين ۾) پڻ مذهبي ۽ تاريخي اهميت رکن ٿا. == تعليم == شهر ۾ 100 کان وڌيڪ اسڪول، 20 ڪاليج ۽ هڪ پولي ٽيڪنيڪل ڪاليج موجود آهن. == آبادي == === آباديءَ جي واڌ === {{Historical populations|1951|5142|1961|5878|1972|8,381|1981|13,742|1998|35,559|2017|134,196|2023|144,558|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري]] موجب عمرڪوٽ جي آبادي 144,558 هئي.<ref>{{Cite web |title=Sindh (Pakistan): Urban Localities in Districts - Population Statistics, Charts and Map |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/ |access-date=2024-08-31 |website=www.citypopulation.de}}</ref> === مذهب === {{See also|عمرڪوٽ ضلعو#مذهب}} [[عمرڪوٽ شِو مندر]] [[سنڌ]] جي سڀ کان قديم ۽ مقدس هندو عبادتگاهن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1392074|access-date=18 February 2021|title=The thriving Shiva festival in Umarkot is a reminder of Sindh's Hindu heritage |date=27 February 2018 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ ''عمرڪوٽ ميونسپلٽي ۾ مذهبن جي تاريخي آبادي'' ! مذهب ! آبادي (1901ع)<ref>{{Cite book |last=Enthoven |first=R. E. |title=Census of India, 1901: Volume IX-A. Bombay: Part II, Imperial Tables |publisher=Government Central Press |year=1902 |pages=40–41}}</ref> ! سيڪڙو (1901ع) |- | [[هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] | 3,884 | {{Percentage|3884|4934|2}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15x15px]] | 993 | {{Percentage|993|4934|2}} |- | [[جين مت]] [[File:Jain Prateek Chihna.svg|26x26px]] | 46 | {{Percentage|46|4934|2}} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|21x21px]] | 1 | {{Percentage|1|4934|2}} |- ! ڪل | '''4934''' | '''{{Percentage|4934|4934|2}}''' |} == پڻ ڏسو == * [[اسلام ڪوٽ]] * [[مٺي]] * [[عمرڪوٽ ضلعي حڪومت]] * [[ٿرپارڪر]] * [[عمر مارئي]] == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons category}} {{wikivoyage|Umerkot}} * [https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.umerkot.gos.pk/ عمرڪوٽ ضلعي حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ (انگريزي)] {{Use dmy dates|date=April 2017}} [[زمرو:عمرڪوٽ]] [[زمرو:سنڌ ۾ هندومت]] [[زمرو:عمرڪوٽ ضلعي جون تعلقائون]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گھاٽيون آباديون]] rz9sm10l009z7uwli0bbehl2lhmo64u 384071 384070 2026-06-10T16:14:40Z Intisar Ali 8681 384071 wikitext text/x-wiki {{for-multi|ضلع بابت|عمرڪوٽ ضلعو|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = عمرڪوٽ<br> عمرڪوٽ | other_name = | official_name = امرڪوٽ | native_name = | nickname = | settlement_type = [[شهر]] | image_skyline = Umarkot Fort view3.JPG | image_caption = يارهين صديءَ جو [[عمرڪوٽ قلعو]] | image_seal = | image_map = | mapsize = | map_caption = عمرڪوٽ جو مقام | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] | seat_type = شهري ڪائونسل | seat = | parts_type = ضلعا | governing_body = [[عمرڪوٽ ضلعي جي حڪومت|ضلعي حڪومت]] | leader_title = [[ڪائونسل-مئنيجر حڪومت|شهري منتظم]] | leader_name = | leader_title1 = ميٽروپوليٽن ڪمشنر | leader_name1 = | leader_title2 = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name2 = طاهر علي ميمڻ<ref>{{cite news|url=https://academiamag.com/sau-umerkot-campus-graduated-first-batch/|title=SAU Umerkot campus graduated first batch|date=9 December 2021|access-date=8 January 2021|work=The Academia Magazine}}</ref> | established_title = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | established_date = اسلام کان اڳ وارو دور | coordinates = {{Coord|25|21|47|N|69|44|33|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 48.6 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = [[2023ع پاڪستان مردم شماري|2023ع]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_note = | population_total = 144,558 | population_rank = [[پاڪستان جا وڏا شهر|پاڪستان ۾ 79هون]] | total_type = شهر | population_density_km2 = auto | population_demonym = | timezone = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset = +05:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | area_code = 238 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | postal_code = 69100 | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | website = }} '''عمرڪوٽ''' (اردو: {{Nastaliq|عمرکوٹ}}؛ [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]]: عمرڪوٽ؛ [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ|IPA]]: [ʊmərkoːʈ])، جيڪو اڳ ۾ '''امرڪوٽ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو، [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جو هڪ تاريخي شهر آهي. [[مغل سلطنت|مغل]] شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جو جنم 1542ع ۾ امرڪوٽ ۾ ٿيو هو. هندو لوڪ عقيدي جي مشهور ديوتائن [[پابوجي]] ۽ [[رامديو پير]] بابت روايتي طور چيو وڃي ٿو ته سندن شادي عمرڪوٽ ۾ ٿي هئي. هتي جي مقامي ٻولي [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]] آهي، جيڪا [[راجستاني ٻوليون|راجستاني ٻولين]] جي گروهه سان تعلق رکي ٿي ۽ [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولي خاندان]] جو حصو آهي. ڍاٽڪي ٻوليءَ جو سڀ کان ويجهو تعلق [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]] سان آهي. انگريزن عمرڪوٽ کي ضلعي جو هيڊڪوارٽر ڪيو. 1906ع کان پوءِ ميرپروخاص هيڊ ڪوارٽر ڪيو ويو. شهر جي رونق چڱي آهي، واپار چڱو هلي ٿو. هن جي چوڌاري باغن ۾ ميوات ۽ واڙين ۾ هر قسم جي ڀاڄي ٿئي ٿي. هيءُ شهر اڳي راجپوتن جي گاديءَ جو هنڌ هو، جنهنڪري ٿر جو ”تِيلاٽ“ ليکبو هو. مارواڙي قومون گهڻو ڪري پهريائين هتي اچي رهيون، جي پوءِ 1874ع ۾ اڀرندي نماري جي ٻوڏن ۽ ٻين ڪن سببن جي ڪري مٺي، ڇاڇري ڪانٽئي، چيلهار، پارني، ٻڳل، ويراڙي، ڌارناسر ۽ ٻين ڳوٺن ڏي لڏي ويون. هتي مردانو ۽ زنانو پرائمري اسڪول، هاءِ اسڪول، سول ڪورٽ، ڊپٽِي ڪليڪٽر جي آفيس، مختيارڪار جي آفيس، سرڪٽ هائوس، ڊپٽي سپرنٽينڊنٽ پوليس جي آفيس، ايڪسائيز انسپيڪٽر جي آفيس، پاڪستان سرڪار جو ميوزم، ٽائون ڪميٽي، ٽيليفون آفيس، پوليس ٿاڻو، مسافر خانو، تعلقو اسپتال ۽ انجنيري بنگلا آهن. ويجهيون ريلوي اسٽيشنون ڇوڙ ۽ ڍورو نارو 12 ۽ 14 ميل جي فاصلي تي آهن. ميرپور خاص 46 ميل پري آهي، جو پڪو روڊ آهي. ڪنري اسٽِيشن سان به آمدرفت چالو آهي. هيءُ شهر سڀني شهرن سان لاريءَ رستي ڳنڍيل آهي.<ref name =" رائچند هريجن " > ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون) -مصنف؛ رائچند هريجن -ايڊيشن؛ ٽيون- سال؛ 2005ع -ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref> ==شھر جو نالو== هن شهر جي نالي بابت اختلاف موجود آهي ته ان جو صحيح نالو '''عمرڪوٽ''' هو يا '''امرڪوٽ'''. فارسي ماخذن ۾ هي نالو ٻنهي صورتن، يعني ''عمرڪوٽ'' ۽ ''امرڪوٽ''، ۾ ملي ٿو<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—73, 74 }}</ref> هڪ روايت موجب هن شهر جو بنياد [[راڻو امر سنگهه]] وڌو هو، تنهنڪري ان جو نالو ''امرڪوٽ'' پيو. ٻي روايت مطابق شهر جو بنياد [[عمر سومرو]] رکيو هو، جنهن سبب ان کي ''عمرڪوٽ'' سڏيو ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> ٽئين راءِ برطانوي مورخ [[جيمس ٽاڊ]] پيش ڪئي آهي، جنهن موجب ''امارا-سومرا'' (Umara-Sumra) [[پرمار راجپوت]]ن جي هڪ شاخ هئي، جيڪا [[ٿر ريگستان]] ۾ آباد ٿي ۽ هن شهر ۾ رهائش اختيار ڪئي. سندس خيال موجب شهر جو نالو انهيءَ نسبت سان ''عمرڪوٽ'' پيو.<ref name="MubarakAli"></ref> تنهن هوندي به، ٿر واري علائقي جا مقامي ماڻهو اڄ به هن شهر کي '''امرڪوٽ''' سڏين ٿا، جڏهن ته علائقي کان ٻاهر هي شهر عام طور '''عمرڪوٽ''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="MubarakAli"></ref> امرڪوٽ يا عمرڪوٽ سنڌ جي قديم شهرن مان هڪ آهي، جنهن جي نالي بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. شهر کي ڪڏهن ”ديهات“، ڪڏهن ”همروٽ“، ڪڏهن ”پدمات“، ڪڏهن ”امراڻو“ ۽ ڪڏهن ”امراپري“ به سڏيو ويو، پر موجوده دور ۾ اهو عام طور عمرڪوٽ جي نالي سان مشهور آهي. ڪجهه روايتن موجب هن شهر کي عمر سومري سان منسوب ڪري عمرڪوٽ سڏيو ويو، جڏهن ته ٻين تاريخي ماخذن، جهڙوڪ ”تاريخ فرشتا“، ''[[آئين اڪبري]]''، ''[[اڪبر نامه]]''، ”[[شاهجهان نامه]]“ ۽ ٻين مؤرخن وٽ هن شهر جو نالو امرڪوٽ طور ملي ٿو. هڪ راءِ موجب هن شهر جو اصل نالو امرڪوٽ هو، جيڪو برطانوي دور کان عمر سومري جي نسبت سان عمرڪوٽ طور مشهور ٿيو، جيتوڻيڪ ڪجهه محققن موجب عمر سومري جو امرڪوٽ شهر يا قلعي سان سڌو تعلق ثابت نٿو ٿئي.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%B1%20%DA%AA%D9%88%D9%BD%20%D8%B9%D9%85%D8%B1%DA%AA%D9%88%D9%BD امر ڪوٽ عمرڪوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> امرڪوٽ تي راڻا پرساد جي راڄ دوران 1542ع ۾ مغل بادشاهه همايون هتان گذريو، ۽ سندس پٽ اڪبر جو جنم به هتي ٿيو. همايون جي ڀيڻ '''[[گلبدن بيگم]]''' پنهنجي فارسي ڪتاب “[[همايون نامه]]” ۾ لکيو آهي ته راڻو پرساد، [[شهنشاهه همايون]] جو زبردست استقبال ڪيو، کيس رهڻ لاءِ بهترين جاءِ ڏني ۽ سندس قافلي جي اميرن لاءِ قلعي کان ٻاهر رهائش جو بندوبست ڪيو. گلبدن بيگم موجب اتي شيون تمام سستيون هيون، هڪ رپئي ۾ چار ٻڪريون ملي رهيون هيون، ۽ راڻا پرساد بادشاهه کي رڍون ۽ ٻڪريون تحفي ۾ ڏنيون. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت قلعو اڪبر بادشاهه جي جاءِ پيدائش واري هنڌ موجود هو. ممڪن آهي ته اهو قلعو '''امر سنگھ''' نالي ڪنهن هندو راجا يا راڻي جوڙايو هجي، جنهن ڪري شهر جو نالو شروع ۾ امرڪوٽ ۽ پوءِ عمرڪوٽ ٿيو. عمر مارئي جو قصو ۽ بادشاهه عمر سومري جو دور راڻي پرساد کان اٽڪل 200 سال اڳ جو ڄاڻايو وڃي ٿو. شاهه لطيف جي شاعري ۽ فارسي ۽ عربي ۾ غير ملڪي سياحن جي ڪتابن ۾ هن شهر جا ٻئي نالا ملن ٿا. هڪ ٻوليائي راءِ موجب، مارواڙي ۽ ڍاٽڪي ٻولين ۽ لهجن ۾ ”ع“ مٿان پيش وارو اچار موجود نه آهي، تنهن ڪري ممڪن آهي ته ”ع“ جي زبر واري اچار مان ”الف“ وارو اچار پيدا ٿيو هجي، جنهن سبب ٻئي صورتون صدين کان گڏ هلنديون رهيون. قديم آثارن جي محقق حاڪم علي شاهه بخاري موجب قلعي جي منظم کوٽائي سان قلعي جي عمر، اقتصادي حالت، ثقافت، هنرن ۽ اصل نالي بابت اهم معلومات ملي سگهي ٿي.<ref name="autogenerated1" /> . == شھر جي تاريخ == === قديم دور ۽ مذهبي آثار === تاريخي روايتن ۽ آثارن مان ظاهر ٿئي ٿو ته امرڪوٽ سنڌ جي انتهائي قديم شهرن مان هڪ آهي، ۽ ممڪن آهي ته قبل مسيح دور ۾ به آباد هو. خاص طور ٻڌ ڌرم واري دور ۾ هن شهر کي اهميت حاصل هئي. '''جوڳرائي جو تلاءُ''' انهيءَ دور جي مشهور يادگار طور ڄاتو وڃي ٿو. روايت آهي ته شهر جي ڀرسان '''لامٻي تلاءُ''' جي سر تي ۽ جوڳرائي جي ڪپر تي مهاتما ٻڌ جي پوئلڳن چلا ڪڍيا، جنهن ڪري اتي هڪ شاهي قلعو مهاراجه وڪرما جيت ٺهرايو. هڪ روايت موجب شهر مهاراجه وڪرما آباد ڪيو، پر انساني وسنديءَ جا آثار ان کان به قديم سمجهيا وڃن ٿا. قديم آثارن ۾ جوڳرائي جو تلاءُ ۽ ’شو‘ جو آستان شامل آهن. شو جي مندر وٽ برهمڻ آباد هئا ۽ ڀڪشوئن جو به اثر هو. شو جو مندر ڀٽن واري زمين تي واقع آهي، جتي واري جي دڙن مان ٻڌ ڌرم جي دور جا مڻڪا اڄ به ملن ٿا.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%B1%20%DA%AA%D9%88%D9%BD%20%D8%B9%D9%85%D8%B1%DA%AA%D9%88%D9%BD امر ڪوٽ عمرڪوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> عمرڪوٽ جلد ئي [[ٿر ريگستان]] جو هڪ اهم شهر بڻجي ويو ۽ تاريخي واقعن ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪرڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو اوڀر طرف کان [[سنڌ]] ۾ داخل ٿيندڙ مکيه شاهراهه تي واقع هو ۽ [[مارواڙ]] کي [[سنڌو ماٿري]] سان ڳنڍيندڙ رستي تي پڻ موجود هو. انهيءَ جغرافيائي حيثيت سبب عمرڪوٽ ريگستان جي ڪنجي سڏجڻ لڳو ۽ فوجي توڙي واپاري لحاظ کان انتهائي اهم شهر بڻجي ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> جيتوڻيڪ اهو يقيني طور معلوم نه آهي ته شهر ڪڏهن آباد ٿيو، پر ايترو ضرور واضح آهي ته قديم زماني کان هتي آبادي موجود هئي. چيني سياح [[شُوئن زانگ]] (Xuanzang)، جيڪو 641ع ۾ [[هندستان]] آيو هو، گهڻو امڪان آهي ته عمرڪوٽ جو به دورو ڪيو هجي<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref> روايت موجب يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راڻا امر سنگهه]] هن شهر کي تعمير ڪرايو هو،<ref name="رائچند-تاريخ-ريگستان-p651">{{cite book|last=رائچند هريجن|title=تاريخ ريگستان|location=حيدرآباد|year=1975|page=651}}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> جڏهن⁠تہ هاڻوڪو شهر ان جي قديم بنيادن تي ٻيهر آباد ڪيو ويو.<ref name="رائچند-تاريخ-ريگستان-p651">{{cite book|last=رائچند هريجن|title=تاريخ ريگستان|location=حيدرآباد|year=1975|page=651}}</ref><ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—73 کان 86 }}</ref> هتي هڪ ننڍڙو قلعو موجود هو، جيڪو ايترو مضبوط نه هو جو ڪنهن وڏي ۽ طاقتور فوج جو مقابلو ڪري سگهي. موجوده [[عمرڪوٽ جو قلعو]] 1746ع ۾ [[ڪلهوڙا]] حڪمران [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] (وفات 1755ع) تعمير ڪرايو. گهڻن تاريخدانن جي راءِ آهي ته اهو قلعو هڪ قديم قلعي جي ماڳ تي اڏيو ويو، جيڪو يا ته [[سومرا]] حڪمرانن يا [[سوڍا راجپوت]]ن تعمير ڪرايو هو.<ref name="MubarakAli"></ref> . [[ٽالپر]] دور ۾ [[جوڌپور]] طرفان ڪنهن ممڪن حملي يا چڙهائي جي صورت ۾ دفاع لاءِ قلعي اندر 400 سپاهي مقرر رکيا ويندا هئ.<ref name="MubarakAli"></ref> === پرمار، سوڍا ۽ سومرا دور === امرڪوٽ جي پراچين تاريخ جو مڪمل احوال موجود نه آهي، پر ڪجهه تاريخي حوالن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڇهين صدي عيسوي ڌاري هتي پرمارن جي حڪومت هئي. لدروي ۽ پونگل جي يدوونسي راجا منڏم راءِ امرڪوٽ جي پرمار راجا سوڍ جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جنهن مان کيس ٽي پٽ ڪيهر، مولراج ۽ گوگلي پيدا ٿيا.<ref name="ٽاڊ">”ٽاڊ راجستان“، ندي ڀاڱو ٻيو صفح 1186- 1187، بحواله امرڪوٽ اتهاس</ref><ref name="گجراتي">”ٽاڊ راجستان“، گجراتي، ڀاڱو ٻيو، صفحو 317</ref><ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref> سن 997ع، يعني 1054 سنبت ۾ مارواڙ جي راجا ڌرڻي براهه پرمار مارواڙ جي نون قلعن جي ورهاست پنهنجن نون ڀائرن ۾ ڪئي، جنهن وقت امرڪوٽ جو گراج پرمار جي حصي ۾ آيو<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref>. اُمَرڪوٽ جي اهميت تڏهن وڌيڪ وڌي وئي جڏهن اهو سوڍا راجپوتن جي قبضي هيٺ آيو. هي اهو قبيلو هو جنهن جي همت، جوش ۽ حياتيءَ اُمَرڪوٽ کي سنڌ جي تاريخ ۾ امر بڻائي ڇڏيو. سوڍا، جيڪي اُمَرڪوٽ جا حڪمران بڻيا، ريگستان جا رهواسي هئا.<ref name="MubarakAli"></ref>ڪرَنل ٽاڊ موجب، گهڻي امڪان سان اهي سڪندر اعظم جي ذڪر ڪيل ”سوگدي“ هئا.<ref>James Tod, Annals and Antiquities of Rajasthan, Delhi: 1978, ii,p. 181 n. i.</ref> هن سوڍا قبيلي جي اصل نسل بابت وڌيڪ تحقيق ڪندي اهو نتيجو ڪڍيو ته هي پرمارا راجپوتن جي هڪ شاخ هئي. سندن هڪ ذيلي شاخ ”اُمرا-سمرا“ هئي، جنهن مان ”اُمَرڪوٽ“ جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو..<ref name="MubarakAli"></ref> هڪ روايت موجب، پرمارا سوڍا، جيڪي ڪيترين صدين کان ٿر جي ريگستان ۾ رهندا هئا، يا ڪن جي چوڻ مطابق اُجين مان آيا هئا، تن 1226ع ۾ اُمَرڪوٽ کي سمرن کان فتح ڪيو؛ جڏهن ته ٻي روايت موجب سمرن جي حڪمرانن اهو شهر کين عطا ڪيو هو..<ref name="MubarakAli"></ref> پر ٽاڊ جي ڪتاب ''راجستان جون تواريخون ۽ آثارِ قديمه'' ۾ هڪ اهڙو واقعو بيان ٿيل آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته قلعو 1226ع کان اڳ ئي سوڍن جي قبضي ۾ اچي چڪو هو. 1219ع ۾ سوڍن جي راڻا جو چاچيچ ديو سان تڪرار ٿيو، جنهن اوچتو حملو ڪري راڻا کي حيران ڪري ڇڏيو. راڻا چار هزار سپاهي گڏ ڪري حملي آور جو مقابلو ڪيو. هو جنگ ۾ شڪست کائي ويو ۽ پنهنجي گاديءَ واري هنڌ اُمَرڪوٽ ۾ وڃي پناهه ورتائين.<ref name="MubarakAli"></ref> بهرحال، قبضي کان پوءِ اُمَرڪوٽ سوڍن جو مرڪزي شهر بڻجي ويو، ۽ ان وقت کان وٺي سڀني سياسي تبديلين جي باوجود سندن قبضي هيٺ رهيو. قلعي جي حڪمران جو لقب ”راڻا“ هوندو هو. جيتوڻيڪ هو عملي طور خودمختيار هو، تنهن هوندي به سنڌ جي حڪمرانن جي بالادستي کي تسليم ڪندو هو. جڏهن سنڌ دهليءَ جي سلطانن ۽ مغل شهنشاهن جي اقتدار هيٺ هئي، تڏهن راڻا کين خراج ادا ڪندو هو. نئين راڻا جي تخت نشينيءَ تي کيس يا ته مغل شهنشاهه يا ٺٽي ۾ مقرر سندس نائب کان سرڪاري توثيق حاصل ٿيندي هئي..<ref name="MubarakAli"></ref> اُمَرڪوٽ جي راڻا جا پاڙيسري رياست جيسلمير سان لاڳاپا ڪڏهن خوشگوار ته ڪڏهن تڪراري رهيا. 1219ع ۾ راڻا اڳ ئي چاچيچ ديو سان جنگ وڙهي چڪو هو، پر بعد ۾ هن جيسلمير جي حڪمرانن سان سٺا لاڳاپا قائم رکڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="MubarakAli"></ref>. منجم راءِ، جيڪو منگل راءِ جو پٽ هو، پنهنجي ملڪ تي ٿيل هڪ حملي سبب اُمَرڪوٽ ۾ اچي پناهه ورتي. جڏهن هو پاڻ حڪمران بڻيو ته سوڍن جي راڻا پنهنجي ڌيءَ جو سڱ کيس ڏنو. هن اها آڇ قبول ڪئي ۽ شادي اُمَرڪوٽ ۾ ٿي.<ref name="MubarakAli"></ref> هن شاديءَ واري اتحاد اُمَرڪوٽ جي سوڍن کي سندن طاقتور پاڙيسرين کان بچاءُ ۽ تحفظ فراهم ڪيو. ڇو ته سوڍا قبيلي جون عورتون پنهنجي حسن ۽ دلڪشيءَ سبب مشهور هيون، تنهن ڪري سنڌ جا حڪمران ۽ اشرافيه طبقا انهن سان شاديون ڪرڻ جا خواهشمند هوندا هئا. مختلف دورن ۾ سنڌ جي ڪيترن ئي بااثر ماڻهن سوڍا عورتن سان شاديون ڪيون. ان جي بدلي ۾ سوڍن کي تحفظ، سلامتي ۽ سياسي سهارو حاصل ٿيندو رهيو.<ref name="MubarakAli"></ref>. جيسلمير جي تاريخي بيانن مان معلوم ٿئي ٿو ته يارهين صديءَ جي شروعات ۾ به امرڪوٽ تي پرمارن جي حڪومت هئي. ان وقت ڏکڻ ٿر، يعني هاڻوڪي مٺي، ڏيپلي ۽ ڇاڇري شهر کان اولهه طرف علائقو سومرن جي قبضي هيٺ هو، جنهن کي ”ديرڪ“ پرڳڻو چيو ويندو هو. سومرن پوءِ پرمارن کان امرڪوٽ به حاصل ڪيو. ڇاڇري کان اوڀر کائڙ تي راٺوڙن جو راڄ هو ۽ پارڪر تي پرمارن جو راڄ هو.<ref name="رائچند-هريجن">{{cite book|title=تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)|last=رائچند هريجن|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|location=ڄامشورو|year=2005|edition=چوٿون}}</ref> سومرن امرڪوٽ فتح ڪري ان کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو، جنهن کان پوءِ آهستي آهستي ڏکڻ ٿر ۾ سندن اثر گهٽجڻ لڳو. ڪجهه عرصي بعد ”مڪواڻا“ راجپوتن زور ورتو ۽ ملڪ تي قبضو ڪري [[ڪيرٽي]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. انهن مان ڪيسر مڪواڻو مشهور راجا ٿي گذريو. ڪيرٽي هن وقت مٺي تعلقي ۾ مٺي شهر کان 16 ميل ڏکڻ طرف هڪ ننڍڙو ڳوٺ آهي<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref>.<ref name="رائچند-هريجن"></ref> ڪجهه روايتن موجب عمرڪوٽ يا امرڪوٽ عمر سومره ولد دودي سومري جو ٻڌل هو، جيڪو سنه 793هه، يعني 1390ع ۾ تخت تي ويٺو ۽ 35 ورهيه بادشاهي ڪيائين.<ref name="autogenerated2">قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو</ref> هڪ ٻي روايت موجب وقت جي حاڪم عمر سومري ”مارئيءَ“ کي کڻي اچي هن شهر جي قلعي ۾ قيد ڪري رکيو هو. راجپوتن همايون کي امرڪوٽ ۾ پناهه ڏني، جتي اڪبر بادشاهه جو جنم ٿيو. سنه 949هه، يعني 1542ع ۾ مرزا شاهه حسن جي دور ۾ همايون بادشاهه شير شاهه افغان کان ڀڄي سنڌ ۾ آيو ۽ هتي رهيو. ساڳئي سال رجب مهيني جي پنجين تاريخ اڪبر بادشاهه ڄائو. اڪبر جي ماءُ جو نالو حميده بانو هو. ان وقت عمرڪوٽ هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو، تنهن ڪري همايون اتان نڪري جونپور ۾ درياهه جي ڪناري وڃي رهيو.<ref name="autogenerated2"></ref> [[فائل:Birthplace of Akbar.JPG|360px|thumb|اڪبر بادشاھ جي جاء پيدائش جت]] ===ارغون ترخان ۽ مغل دؤر === سنه 967هه، يعني 1559ع ۾، مرزا عيسيٰ ترخان جي ٻن پٽن محمد باقي ۽ محمد صالح وچ ۾ جنگ لڳي. مرزا عيسيٰ محمد صالح جي حمايت ۾ هو، تنهنڪري محمد باقي شڪست کائي ونگ مان عمرڪوٽ آيو ۽ اتان جيسلمير مان لنگهي بکر ۾ سلطان محمود خان وٽ پهتو. مرزا غازي بيگ جي دور ۾ سنه 1508هه، يعني 1599ع ڌاري، ابو القاسم سلطان ولد شاهه قاسم ارغون سوڍن سان وڙهي عمرڪوٽ ورتو. ابو القاسم سلطان مرزا جاني بيگ جو سالو هو.<ref name="autogenerated2"></ref> === نادر شاهه ۽ ڪلهوڙا دور === سنه 1152هه، يعني 1739ع ۾، جڏهن نادر شاهه سنڌ تي ڪاهي آيو، تڏهن ميان نور محمد ڪلهوڙو ۽ سندس پٽ محمد مراد ياب خان ڪلهوڙو ٺٽو ڇڏي عمرڪوٽ جي قلعي ۾ اچي لڪا. نادر شاهه سندن پٺيان اچي عمرڪوٽ پهتو، جنهن سبب هو لاچار ٿي پيش پيا. ان کان پوءِ نادر شاهه جا امير سنڌ جي مختلف علائقن ۾ پکڙي ويا.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1168هه، يعني 1755ع ۾، ميان محمد مراد ياب خان سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. ان وقت هو عمرڪوٽ ۾ هو. جڏهن ديوان گدومل سندس لاءِ بادشاهه کان سَند ۽ نواب سريبلند خان جو لقب وٺي آيو، تڏهن هو عمرڪوٽ کان ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ رستي ۾ نصرپور وٽ سندس تاجپوشيءَ جي رسم ادا ڪئي وئي.<ref name="autogenerated2"></ref> === ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن جون جنگيون === سنه 1190هه، يعني 1777ع ۾، مير بجر خان حج تان موٽي آيو ۽ سڌو عمرڪوٽ ۾ وڃي رهيو. هن کوسن کي عمرڪوٽ مان ڀڄائي ڪڍيو. ميان غلام نبي، تاجو ليکي کي هڪ لشڪر سان گڏ وٺي عمرڪوٽ آيو ۽ ڪوٽ جو گهيرو ڪيو، پر فتح حاصل نه ڪري سگهيو. پوءِ الهه بخش جهنجڻ دغا ڪري مير کان معافي گهري. جڏهن مير عمرڪوٽ کان ٻاهر نڪتو ته تاجو ليکي ٻن هزار ماڻهن سان ڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. ان تي مير بجر خان ڇهه هزار لشڪر گڏ ڪري ٽيهه هزار ڪلهوڙن تي ڪاهي ويو. ڪلهوڙا لانياري وٽ پهتا، جتي جنگ لڳي؛ ڪلهوڙا شڪست کاڌائون ۽ ميان غلام نبي مارجي ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1194هه، يعني 1781ع ۾، ميان عبدالنبيءَ جي چوڻ تي جوڌپور جي راجا بجيسنگهه ٻه ماڻهو موڪلي مير بجر خان کي دغا سان قتل ڪرايو. ان جي بدلي ۾ ميان عبدالنبي عمرڪوٽ جو قلعو ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کي ڏئي ڇڏيو. ان وقت، جڏهن عبدالنبي جي مدد لاءِ تيمور شاهه، مدد خان کي لشڪر سان موڪليو، تڏهن مير عمرڪوٽ ۾ هئا. مير عبدالله خان بلوچن جو لشڪر وٺي مدد خان جي مقابلي لاءِ نڪتو. گهڻي لکپڙهه کان پوءِ مدد خان عمرڪوٽ آيو ۽ مير فتح خان کي ٺڳيءَ سان گرفتار ڪري وٺي ويو، پر پوءِ هو ڀڄي نڪتو ۽ مير عبدالله ۽ مير فتح علي خان سان وڃي مليو، جيڪي ان وقت دين ڳڙهه ۾ هئا. ميرن جي تياريءَ جو ٻڌي مدد خان عبدالنبي کان بيزار ٿي کيس ڇڏي هليو ويو، جنهن کان پوءِ عبدالنبي لاچار ٿي ميرن جي پيش پيو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1201هه، يعني 1786ع ۾، جوڌپور جي راجا ٻه هزار ماڻهو عمرڪوٽ ۾ آڻي ويهاريا، ڇاڪاڻ ته اهو قلعو ميان عبدالنبي کيس ڏنو هو. اتفاق سان رستي ۾ انهن جو جهيڙو مير سهراب خان جي ڀاءُ مير غلام محمد جي ماڻهن سان ٿيو، جيڪو ٿر ۾ شڪار لاءِ آيو هو. مير غلام محمد جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا. ان تي مير سهراب، مير فتح علي خان جي مدد سان عمرڪوٽ تي ڪاهي آيو، راجپوتن کي ماريو، ملڪ ڦريو ۽ پنهنجو وير وٺي واپس ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> === عمرڪوٽ جو ٻيهر سنڌ ۾ شامل ٿيڻ ۽ انگريز عهدنامو === سنه 1229هه، يعني 1813ع ۾، مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان عمرڪوٽ جوڌپور جي راجا کان کسي ورتو. ان کان پوءِ عمرڪوٽ ٽالپرن جي هٿ ۾ رهيو. سنه 1258هه، يعني 1842ع ۾، سر چارلس نيپئر ميرن سان عهدنامو ڪيو، جنهن موجب عمرڪوٽ، سبزلڪوٽ، شڪارپور ۽ ڪراچي انگريز سرڪار جي حوالي ٿيا.<ref name="autogenerated2"></ref> === قلعي جا ڏکڻ ۽ اولهه وارا دروازا === قلعي جي اتر طرف واري مُک دروازي کان سواءِ ڏکڻ ۽ اولهه پاسي وارن ٻن ننڍن دروازن بابت قديم آثارن جي ماهرن حاڪم شاهه بخاري ۽ علي حيدر گاڏهي جو چوڻ آهي ته قلعي جي اصل ڊيزائين ۾ اهي ٻئي دروازا شامل نه هئا. سندن مطابق اهي دروازا انگريزن پنهنجي سهولت لاءِ قلعي جون ڀتيون ٽوڙي ڪڍايا هئا. قلعي کي اصل حالت ۾ بحال ڪرڻ ۽ ان جي سيڪيورٽي کي نظر ۾ رکندي اهي ٻئي دروازا بند ڪيا پيا وڃن.<ref name="autogenerated1"></ref> لال سنگهه سوڍو، ڏکڻ واري دروازي بابت انهيءَ راءِ سان اختلاف ڪري ٿو. سندس دعويٰ آهي ته جوڌپور جي راجا ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ ٿيل جنگ جي وقت به ڏکڻ وارو دروازو موجود هو. سندس چوڻ موجب اهو دروازو مُک دروازي جي ڀيٽ ۾ ڪمزور هو، تنهنڪري جوڌپور جي راجا جون فوجون ان دروازي کي بارود سان ٽوڙي، راجپوتن همايون کي امرڪوٽ ۾ پناهه ڏني، جتي اڪبر بادشاهه جو جنم ٿيو. سنه 949هه، يعني 1542ع ۾ مرزا شاهه حسن جي دور ۾ همايون بادشاهه شير شاهه افغان کان ڀڄي سنڌ ۾ آيو ۽ هتي رهيو. ساڳئي سال رجب مهيني جي پنجين تاريخ اڪبر بادشاهه ڄائو. اڪبر جي ماءُ جو نالو حميده بانو هو. ان وقت عمرڪوٽ هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو، تنهن ڪري همايون اتان نڪري جونپور ۾ درياهه جي ڪناري وڃي رهيو.<ref name="autogenerated2"></ref> [[فائل:Birthplace of Akbar.JPG|360px|thumb|اڪبر بادشاھ جي جاء پيدائش جت]] === ڪلهوڙا، جوڌپور ۽ ٽالپر دور === ڪلهوڙن جي دور ۾ عمرڪوٽ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي قبضي هيٺ هو، جنهن کي بعد ۾ ڪلهوڙن جوڌپور جي راجا کي وڪيو. 1739ع ۾ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي دور ۾ ايران کان ڪاهي آيل نادر شاهه عمرڪوٽ ۾ رتوڇاڻ ۽ ڦرلٽ ڪئي ۽ ڪلهوڙن کان معاهدي ۾ ساليانو ڏن مقرر ڪرائي واپس ويو. 1750ع ۾ مارواڙ جي راجپوتن عمرڪوٽ تي قبضي لاءِ ڪاهه ڪري تباهي مچائي، پر شهر فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. هڪ ٻي بيان موجب 1750ع ۾ نور محمد ڪلهوڙي ۽ سوڍا راجپوتن وچ ۾ جنگ ٿي.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1152هه، يعني 1739ع ۾، جڏهن نادر شاهه سنڌ تي ڪاهي آيو، تڏهن ميان نور محمد ڪلهوڙو ۽ سندس پٽ محمد مراد ياب خان ڪلهوڙو ٺٽو ڇڏي عمرڪوٽ جي قلعي ۾ اچي لڪا. نادر شاهه سندن پٺيان اچي عمرڪوٽ پهتو، جنهن سبب هو لاچار ٿي پيش پيا. ان کان پوءِ نادر شاهه جا امير سنڌ جي مختلف علائقن ۾ پکڙي ويا.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1168هه، يعني 1755ع ۾، ميان محمد مراد ياب خان سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. ان وقت هو عمرڪوٽ ۾ هو. جڏهن ديوان گدومل سندس لاءِ بادشاهه کان سَند ۽ نواب سريبلند خان جو لقب وٺي آيو، تڏهن هو عمرڪوٽ کان ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ رستي ۾ نصرپور وٽ سندس تاجپوشيءَ جي رسم ادا ڪئي وئي.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1190هه، يعني 1777ع ۾، مير بجر خان حج تان موٽي آيو ۽ سڌو عمرڪوٽ ۾ وڃي رهيو. هن کوسن کي عمرڪوٽ مان ڀڄائي ڪڍيو. ميان غلام نبي، تاجو ليکي کي هڪ لشڪر سان گڏ وٺي عمرڪوٽ آيو ۽ ڪوٽ جو گهيرو ڪيو، پر فتح حاصل نه ڪري سگهيو. پوءِ الهه بخش جهنجڻ دغا ڪري مير کان معافي گهري. جڏهن مير عمرڪوٽ کان ٻاهر نڪتو ته تاجو ليکي ٻن هزار ماڻهن سان ڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. ان تي مير بجر خان ڇهه هزار لشڪر گڏ ڪري ٽيهه هزار ڪلهوڙن تي ڪاهي ويو. ڪلهوڙا لانياري وٽ پهتا، جتي جنگ لڳي؛ ڪلهوڙا شڪست کاڌائون ۽ ميان غلام نبي مارجي ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> 1777ع ۾ ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ گهرو ويڙهه ٿي، جنهن ۾ کوسن ڪلهوڙن پاران ٽالپرن سان مقابلو ڪيو، ۽ ڪلهوڙو حاڪم ميان غلام نبي عمرڪوٽ ۾ مارجي ويو. نامياري تاريخ نويس ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب 1777ع ۾ ميان غلام نبي ڪلهوڙي جي دور ۾ سندس ٽالپر وزير ۽ سپهه سالار '''مير بجر خان ٽالپر''' جي سربراهي ۾ ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ هڪ وڏي گهرو ويڙهه ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ ميان غلام نبي ڪلهوڙو مارجي ويو ۽ مير بجر جي مدد سان سندس ننڍو ڀاءُ ميان عبدالنبي ڪلهوڙو تخت تي ويٺو.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1194هه، يعني 1781ع ۾، ميان عبدالنبيءَ جي چوڻ تي جوڌپور جي راجا بجيسنگهه ٻه ماڻهو موڪلي مير بجر خان کي دغا سان قتل ڪرايو. ان جي بدلي ۾ ميان عبدالنبي عمرڪوٽ جو قلعو ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کي ڏئي ڇڏيو. ان وقت، جڏهن عبدالنبي جي مدد لاءِ تيمور شاهه، مدد خان کي لشڪر سان موڪليو، تڏهن مير عمرڪوٽ ۾ هئا. مير عبدالله خان بلوچن جو لشڪر وٺي مدد خان جي مقابلي لاءِ نڪتو. گهڻي لکپڙهه کان پوءِ مدد خان عمرڪوٽ آيو ۽ مير فتح خان کي ٺڳيءَ سان گرفتار ڪري وٺي ويو، پر پوءِ هو ڀڄي نڪتو ۽ مير عبدالله ۽ مير فتح علي خان سان وڃي مليو، جيڪي ان وقت دين ڳڙهه ۾ هئا. ميرن جي تياريءَ جو ٻڌي مدد خان عبدالنبي کان بيزار ٿي کيس ڇڏي هليو ويو، جنهن کان پوءِ عبدالنبي لاچار ٿي ميرن جي پيش پيو.<ref name="autogenerated2"></ref> 1781ع ۾ ڪلهوڙن جي درخواست تي مدد خان پٺاڻ ڪلهوڙن خلاف ٽالپرن جي هلندڙ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ سنڌ آيو ۽ عمرڪوٽ ۾ ڦرلٽ ۽ قتلام ڪيو. 1783ع ۾ ميان عبدالنبي ڪلهوڙي پنهنجي وزيراعظم ۽ فوج جي سپهه سالار مير بجر خان ٽالپر کي قتل ڪرائڻ لاءِ '''مارواڙ رياست (جوڌپور)''' جي '''راجا وجئہ سنگھ''' سان ڳجهو معاهدو ڪيو. معاهدي موجب مير بجر خان جي قتل جي بدلي ۾ عمرڪوٽ شهر ۽ پرڳڻو سنڌ کان ڌار ڪري مارواڙ رياست سان شامل ڪيو ويو. مير بجر خان جي قتل جي ردعمل ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 75 ورهين وارو ڪلهوڙا دور پڄاڻي تي پهتو ۽ پوءِ 60 ورهين تائين هلندڙ ٽالپر دور شروع ٿيو.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1201هه، يعني 1786ع ۾، جوڌپور جي راجا ٻه هزار ماڻهو عمرڪوٽ ۾ آڻي ويهاريا، ڇاڪاڻ ته اهو قلعو ميان عبدالنبي کيس ڏنو هو. اتفاق سان رستي ۾ انهن جو جهيڙو مير سهراب خان جي ڀاءُ مير غلام محمد جي ماڻهن سان ٿيو، جيڪو ٿر ۾ شڪار لاءِ آيو هو. مير غلام محمد جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا. ان تي مير سهراب، مير فتح علي خان جي مدد سان عمرڪوٽ تي ڪاهي آيو، راجپوتن کي ماريو، ملڪ ڦريو ۽ پنهنجو وير وٺي واپس ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1229هه-1813ع ۾ مير ڪرم علي ٽالپر جي دور ۾ ٽالپرن عمرڪوٽ تي ڪاهه ڪئي، راجپوتن کي شڪست ڏني ۽ شهر ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کان فتح ڪري لڳ ڀڳ 30 ورهين کان پوءِ ٻيهر سنڌ ۾ شامل ڪيو. 1815ع ۾ نئونڪوٽ وارو ننڍڙو پڪو دفاعي قلعو جوڙايو ويو.<ref name="autogenerated1" /> === انگريز دور === سنه 1258هه، يعني 1842ع ۾، سر چارلس نيپئر ميرن سان عهدنامو ڪيو، جنهن موجب عمرڪوٽ، سبزلڪوٽ، شڪارپور ۽ ڪراچي انگريز سرڪار جي حوالي ٿيا.<ref name="autogenerated2"></ref> سنڌ تي انگريزن جي حڪومت دوران عمرڪوٽ کي ضلعي هيڊ ڪوارٽر جو درجو مليو، جڏهن ته قلعو سرڪاري سنڀال هيٺ آيو. 1857ع واري آزاديءَ جي جنگ جي سلسلي ۾ 1859ع ۾ راجپوتن ۽ ٻين مقامي ماڻهن ڪجهه پوليس اهلڪارن کي قتل ڪري شهر تي قبضو ڪري ورتو. اها بغاوت انگريز فوج بي رحميءَ سان ڪچلي، جنهن دوران وڏي رتوڇاڻ ٿي. هن ئي دور ۾ انگريزن امر ڪردار '''راڻا رتن سنگھ''' کي عمرڪوٽ جي قلعي اندر ڦاسي تي چاڙهيو. ڏکڻ ٿر ۽ پارڪر جا ڀاڱا انتظامي طور گهڻي عرصي تائين ڪڇ ڀڄ سان ڳنڍيل رهيا، ۽ راجپوتن، کوسن ۽ ڪولهين جي بغاوتن کي دٻائڻ لاءِ ٿيل ڪاررواين ۾ '''روپلي ڪولهي''' (Roplo Kolhi) سميت ڪيترن محب وطن نوجوانن کي موت جي سزا ڏني وئي.<ref name="autogenerated1" /> === عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار === ٿر ۽ بئراج ايراضي جي ڳانڍاپي تي واقع تاريخي قلعي وارو سرحدي شهر عمرڪوٽ گذريل ٽن صدين دوران ٻاهرين ڪاهن ۽ اندروني بغاوتن سبب گهٽ ۾ گهٽ ست ڀيرا رتوڇاڻ، ڦرلٽ ۽ جلائو گهيرائو جو شڪار ٿيو. عمر مارئي جي لوڪ داستان، مومل جي هڪ ماڙي جي آثارن ۽ اڪبر بادشاهه جي جنم هنڌ سبب مشهور هن شهر کي مختلف دورن ۾ نادر شاهه، مارواڙ جي راجپوتن، ڪلهوڙن، ٽالپرن، مدد خان پٺاڻ، انگريزن ۽ 1971ع جي پاڪ-ڀارت جنگ دوران هندستاني فوج جي اڳڀرائي جهڙن واقعات سان واسطو رهيو.<ref name="autogenerated1" /> سال 1965ع جي شروعات ۾ ڀارت جي جنگي تيارين کي ڏسندي فوجي اختيارين پنجاب جي چولستان کان ڪڇ جي رڻ تائين سرحدي دفاع کي مضبوط ڪرڻ لاءِ فوج سان گڏ وڏي انگ ۾ مقامي حُرن کي مقرر ڪيو. سنڌ جي سرحدي پٽيءَ کي ٻن سيڪٽرن ۾ ورهايو ويو: چولستان ۽ اڇڙي ٿر تي ٻڌل ”اتر سيڪٽر“ لاءِ پير پاڳاري جي ننڍي ڀاءُ پير نادر علي شاهه کي، جڏهن ته ٿر ۽ ڪڇ جي رڻ واري ”ڏکڻ سيڪٽر“ لاءِ فقير امين مڱريو کي سيڪٽر ڪمانڊر مقرر ڪيو ويو. پير پاڳاري کي حُرن جو چيف ڪمانڊر بڻايو ويو. ٽنهي ڪمانڊرن کي ڏورانهن محاذن تي موجود حُرن سان رابطي لاءِ هيليڪاپٽر پڻ ڏنا ويا. جنگ دوران پير پاڳارو عمرڪوٽ قلعي اندر قائم هيڊڪوارٽر ۾ موجود رهيو ۽ مختلف جنگي محاذن جا دورا ڪري حُرن جا حوصلا وڌائيندو رهيو.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> 1965ع جي جنگ دوران جڏهن ڀارتي فوج پنجاب وٽان سرحد پار ڪري پاڪستاني علائقي تي قبضو ڪيو ته سنڌ جي سرحدي مورچن ۾ موجود حُرن کي حڪم مليو ته جواب ۾ هو به پيش قدمي ڪري ڀارتي علائقو فتح ڪن. حُر، جنگي جهازن ۽ تربيت يافته فوج جي مدد سان اڳتي وڌيا ۽ راجستان ۾ مغل دور جا ٻه تاريخي قلعا، '''ڪشن ڳڙھ''' ۽ گهوٽاڙو، اهم فوجي ڇانوڻيون، ڪيترائي سرحدي چوڪيون ۽ ريلوي اسٽيشنون فتح ڪيون. ڀارت پاران حرن جي اڳڀرائي روڪڻ لاءِ هٿيار، بارود ۽ تازا فوجي دستا کڻي ايندڙ هڪ ريل گاڏي کي کوکرو پار - موڻاٻائو (Khhokhhuro paar - Monnaabaao) ريلوي لائين تي پنهنجي منزل تي پهچڻ کان اڳ پٽڙي تان ڪيرائي، باهه ڏئي ساڙي تباهه ڪيو ويو. ٻن هفتن جي جنگ ۾ حُرن راجستان جو اٽڪل 1800 چورس ڪلوميٽر علائقو فتح ڪيو. ڪيترائي حُر نوجوان شهيد ۽ زخمي ٿيا. سرڪار پير پاڳاري، خليفي فقير امين مڱريو، وحيد ڪٽپر ۽ ٻين حُرن کي ”ستاره جرئت“، ”تمغه جرئت“ ۽ ٻين فوجي اعزازن ۽ سَنَدن سان نوازيو.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> 1971ع واري پاڪ-ڀارت جنگ دوران پاڪ فوج ۾ اعليٰ عهدن تي وڏي انگ ۾ مقرر بنگالي آفيسرن جي بغاوت سبب سنڌ جي دفاع لاءِ گهربل فوجي دستا ۽ حُر مجاهد وقت سر اڳين مورچن تائين پهچي نه سگهيا. انهيءَ صورتحال جو فائدو وٺندي ڀارتي فوج ڇاڇرو ۽ ننگرپارڪر شهرن سميت اتر-اوڀر ٿر جي وڏي ايراضي تي قبضو ڪيو. عورتون ۽ ٻار پنهنجي جان بچائڻ لاءِ بئراج ايراضي جي مختلف ڳوٺن ڏانهن لڏي ويا. ڀارتي فوج ڪيترن ڳوٺن مان گذري ڇاڇري کان اڳتي وڌي ۽ عمرڪوٽ تي قبضي لاءِ شهر ٻاهران هڱورو ڀٽ تي گڏ ٿيڻ شروع ڪيو. عمرڪوٽ ڏانهن پيش قدمي جي خبرن سبب شهر جا رهواسي ڊپ ۾ شهر خالي ڪري ويا.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> اڳوڻي ضلعي ناظم مگهن مڱريو جي والد فقير ترڪو مڱريو جي اڳواڻي ۾ حُرن جي ”عمرڪوٽ ڪمپني“ شهر جي دفاع لاءِ هڱورو ڀٽ ۽ شهر جي وچ ۾ واقع ”پنجا تلي ترائي“ وٽ مورچن ۾ موجود هئي. ڀارتي فوج 18 مدراس رجمينٽ جي ڪمانڊ ۾ ٽي ڏينهن هڱورو ڀٽ وٽ ڪئمپ قائم ڪري وڌيڪ هٿيار، بارود ۽ تازه دم دستا گهرائي عمرڪوٽ تي قبضي جي رٿابندي ڪري رهي هئي. ترڪو مڱريو وڌيڪ مدد گهري، جنهن تي 26 بلوچ رجمينٽ جي هڪ ڪمپني ڪئپٽن ممتاز جي اڳواڻي ۾ حر مجاهد فورس جي مدد لاءِ پهتي. جنگ ۾ حصو وٺندڙ متارو مڱريو، محمد آريسر ۽ امام بخش ڀنڀرو موجب ٻنهي ڪمپني ڪمانڊرن فيصلو ڪيو ته دشمن جي حملي جو انتظار ڪرڻ بدران پاڻ دشمن جي ڪئمپ تي اوچتو حملو ڪيو وڃي.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> رٿابندي موجب حر ۽ بلوچ ڪمپنين مان چونڊيل ڦڙت، بهادر ۽ جانثار جوانن صبح جو 4 وڳي ڀارتي فوج جي ڪئمپ تي اتر ۽ اولهه کان اوچتو حملو ڪيو. ڪارروائي ۾ پهريان مورچن تان مارٽر گولا فائر ڪيا ويا، پوءِ دستي بم ۽ هٿيار استعمال ڪندي دشمن جي مزاحمت کي ٽوڙيو ويو. ڀارتي فوج وڏي انگ ۾ هٿيار، بارود، راشن، درجنين گاڏيون ۽ ٻيو جنگي سامان ڇڏي پنڌ واپس ڀڄڻ تي مجبور ٿي. پاڪستان طرفان بلوچ ۽ حر ڪمپنين جا رڳو 150 جوان هن ڪارروائي ۾ شامل هئا، جڏهن ته ڀارتي ڪئمپ ۾ اٽڪل 700 فوجي موجود هئا، جن مان 49 ٿڏي تي مارجي ويا. لاشن کي اتي ئي گڏيل قبر ۾ دفن ڪيو ويو، ڪجهه زخمين سميت لڳ ڀڳ ويهارو ڀارتي فوجي گرفتار ڪري جنگي قيدي بڻايا ويا. پاڪستاني پاسي جا چار جوان شهيد ۽ ٻارهن زخمي ٿيا. هن ڪارروائي دوران بهادري ڏيکارڻ تي ڪئپٽن ممتاز، صوبيدار گل خان ۽ ٻين کي فوجي تمغن سان نوازيو ويو. 26 بلوچ رجمينٽ جي ڪمپني ۽ حُرن جي عمرڪوٽ ڪمپني کي خاص پذيرائي ڏيندي ”هڱورين“ جو نالو ڏنو ويو. عمرڪوٽ جي دفاع واري هن جنگ جي چار شهيدن جي ياد ۾ قلعي اندر عجائب گهر ڀرسان هڪ يادگار ٺهيل آهي، جنهن تي معرڪي جا انگ اکر پڻ ڏنل آهن.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> == جاگرافي == هي شهر 25◦22′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 69◦47′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي ٿر ۾ واقع آهي. اهو ميرپورخاص کان 46 ميل اوڀر ۾، ان هنڌ تي آهي جتان واريءَ جون ڀٽون شروع ٿين ٿيون. هڪ ٻي روايت ۾ ان جو مقام 22–25 اتر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 47–69 اوڀر ويڪرائي ڦاڪ طور بيان ڪيو ويو آهي، ۽ شهر کي واريءَ ۽ ڏاڍي زمين جي دنگ تي واقع ڄاڻايو ويو آهي. == عمرڪوٽ جو قلعو == === تعمير ۽ نالي بابت روايتون === '''عمرڪوٽ جو قلعو''' يا '''امرڪوٽ جو قلعو''' سنڌ جي تاريخي قلعن مان هڪ آهي، جيڪو ٿر ۽ سنڌو ماٿريءَ جي وچ واري اهم گذرگاهه تي واقع رهيو آهي. قلعي جي تعمير بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. هڪ راءِ موجب موجوده قلعو ڪلهوڙا دور ۾ [[حيدرآباد]] جي پڪي قلعي کان اٽڪل ويهه سال اڳ، ميان نور محمد ڪلهوڙي 1746ع ۾ جوڙايو.<ref name="MubarakAli"></ref> ڊاڪٽر اسد جمال پلي جي تحقيق موجب قلعي جي اڏاوت لاءِ لڪي جبل جا پٿر پاڻيءَ رستي آڻڻ خاطر ڳوٺ چيل بند وٽان اتر-اوڀر رخ ۾ “نور واهه” نالي هڪ ابتو واهه کوٽايو ويو هو. ڪجهه تاريخدانن جو خيال آهي ته هاڻوڪي قلعي واري هنڌ ڪلهوڙن کان اڳ به ڪو پراڻو قلعو موجود هو ۽ موجوده قلعو ان جي بنيادن تي اڏيو ويو.<ref name="autogenerated1">روزآني ڪاوش جي 26 مارچ 2017 جي ”ڪاوش دنيا“ ۾ عمرڪوٽ بابت نور محمد سمي جي ليکيل ليک مان ورتل</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> فائل:Umerkot Fort view1.JPG|عمرڪوٽ جي قلعي جو ھڪ منظر فائل:Umarkot Fort view3.JPG|عمرڪوٽ جو قلعو فائل:Umarkot museum view.JPG|عمرڪوٽ عجائب گھر </gallery> روايتن موجب يارهين صديءَ ۾ راجا اَمر سنگهه قلعو ٺهرايو، جڏهن ته ڪجهه بيانن موجب اهو قلعو پرمار سوڍي اڏايو هو، جنهن تي پوءِ سومرن قبضو ڪيو. هڪ روايت مطابق 1355ع ۾ عمر سومري هن شهر کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. 1226ع ۾ اهو ٻيهر سوڍن جي هٿ ۾ رهيو. 1746ع ۾ ميان نور محمد ڪلهوڙي قلعو ٺهرايو، جيڪو اڃا تائين موجود آهي. ڪن محققن جي راءِ آهي ته قلعو سنڌ ۾ اسلامي دور کان به اڳ جو ٺهيل آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/%d8%b9%d9%85%d8%b1%da%aa%d9%88%d9%bd-%d8%ac%d9%88-%d9%82%d9%84%d8%b9%d9%88-%da%aa%d9%87%da%99%d9%8a-%d8%af%d9%88%d8%b1-%db%be-%d8%aa%d8%b9%d9%85%d9%8a%d8%b1-%d9%bf%d9%8a%d9%88%d8%9f-%d8%b9/|title=عمرڪوٽ جو قلعو ڪهڙي دور ۾ تعمير ٿيو؟ ........عزيزڪنگراڻي -|date=2019-06-16|language=sd|access-date=2019-07-10}}</ref> [[فائل:Ghosia Guest House Umerkot.JPG|300px|thumb|غوثيه گيسٽ ھائوس جو منظر]] قلعي ۽ شهر جي اصل نالي بابت تاريخدانن وٽ ٻه اهم رايا ملن ٿا. هڪ راءِ موجب اصل قلعو امر سنگهه نالي راجپوت راڻي جوڙايو هو، تنهنڪري شهر ۽ قلعي جو نالو '''امرڪوٽ''' پيو.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.dawn.com/news/1176551|title=Umerkot: Lost in history|last=Hasan|first=Shazia|date=2015-04-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2019-05-29}}</ref> ٻي راءِ موجب قلعو عمر ماروي واري قصي سان لاڳاپيل مشهور بادشاهه '''عمر سومري''' جوڙايو هو، تنهنڪري صحيح نالو '''عمرڪوٽ''' آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/index.php/antiquities-sites/fort/item/108-umerkot-fort-umerkot|title=Umerkot Fort, Umerkot|website=antiquities.sindhculture.gov.pk|language=en-gb|access-date=2019-05-29}}</ref> هڪ طرف تاريخي روايتن موجب سن 1226ع ۾ راجسٿان کان سوڍا راڻا رتي ڪوٽ ۽ عمرڪوٽ فتح ڪري هتي حڪمران ٿيا، ۽ انهن 26 راڻن جو تاريخي ۽ نالي وار سلسلو هاڻوڪي راڻي همير سنگهه تائين پهچي ٿو، پر انهن ۾ امر سنگهه نالي ڪو راڻو نه ملي ٿو. ٻئي طرف هاڻوڪي قلعي جي ٻن برجن واري مُک دروازي مٿان وچ ۾ لڳل هڪ پٿر تي سورج مکي جو گل اُڪريل آهي، جيڪو سورج ونسي سوڍن جي ڌرمي نشاني سمجهيو وڃي ٿو. جيڪڏهن موجوده قلعو ميان نور محمد ڪلهوڙي تعمير ڪرايو هو ته پوءِ مُک دروازي مٿان سورج مکي وارو پٿر لڳائڻ بابت سوال پيدا ٿئي ٿو؛ ممڪن آهي ته اهو پٿر سوڍا راڻن پنهنجي راڄ دوران لڳايو هجي.<ref name="autogenerated1"></ref> === جاگرافيائي ۽ فوجي اهميت === عمرڪوٽ جو قلعو اڳ به ٿر جي سياست جي ڪنجي سمجهيو ويندو هو، ڇاڪاڻ ته اهو مارواڙ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي اهم رستي تي واقع هو. ان زماني ۾ عمرڪوٽ سنڌ جي سومرا گهراڻي جي حڪومت هيٺ هو. عمرڪوٽ جي قلعي کان 30 ميل اتر طرف ٿر اندر رتو ڪوٽ نالي هڪ پراڻي قلعي جا نشان موجود آهن. رتو ڪوٽ، جيڪو عمرڪوٽ جي قلعي وانگر اهم آهي، پرمار سوڍن جي دور انديشيءَ جي نشاني هو يا انهن کان اڳ جو تعمير ٿيل قلعو هو، ان بابت قطعي طور چئي نٿو سگهجي. بهرحال، اهڙن مضبوط قلعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪنهن مدبر حڪمران ٿر تي پنهنجو ڏهڪاءُ قائم ڪرڻ، ۽ سنڌو ماٿري ۽ وچ هندستان جي وچ وارن شاهراهه رستن تي پنهنجو حڪم جاري رکڻ لاءِ انهن قلعن جي اڏاوت ڪرائي هئي.<ref>ڪتاب: ٿر ۽ پارڪر جو احوال;مصنف:ايس اين رئڪس ;مترجم:ڊاڪٽر نواز علي شوق؛ايڊيشن: ٻيون 2007ع؛ ڇپيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ،ڄامشورو</ref> === قلعي جا ڏکڻ ۽ اولهه وارا دروازا === قلعي جي اتر طرف واري مُک دروازي کان سواءِ ڏکڻ ۽ اولهه پاسي وارن ٻن ننڍن دروازن بابت قديم آثارن جي ماهرن حاڪم شاهه بخاري ۽ علي حيدر گاڏهي جو چوڻ آهي ته قلعي جي اصل ڊيزائين ۾ اهي ٻئي دروازا شامل نه هئا. سندن مطابق اهي دروازا انگريزن پنهنجي سهولت لاءِ قلعي جون ڀتيون ٽوڙي ڪڍايا هئا. قلعي کي اصل حالت ۾ بحال ڪرڻ ۽ ان جي سيڪيورٽي کي نظر ۾ رکندي اهي ٻئي دروازا بند ڪيا پيا وڃن.<ref name="autogenerated1"></ref> لال سنگهه سوڍو، ڏکڻ واري دروازي بابت انهيءَ راءِ سان اختلاف ڪري ٿو. سندس دعويٰ آهي ته جوڌپور جي راجا ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ ٿيل جنگ جي وقت به ڏکڻ وارو دروازو موجود هو. سندس چوڻ موجب اهو دروازو مُک دروازي جي ڀيٽ ۾ ڪمزور هو، تنهنڪري جوڌپور جي راجا جون فوجون ان دروازي کي بارود سان ٽوڙي، باهه ڏئي ساڙي، اندر داخل ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿيون. سندس مطابق، ان جنگ ۾ باهه سبب سڙيل ڪاريون سرون ۽ ڀتيون اڄ به ان دروازي وٽ موجود آهن.<ref name="autogenerated1"></ref> == دلچسپ جايون == هيءُ شهر [[ڪراچي]]، جيڪو [[سنڌ]] جو گاديءَ وارو شهر آهي، ۽ [[حيدرآباد]] سميت ٻين وڏن شهرن سان سٺيءَ طرح ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.umerkot.gos.pk/ |title=District Government Umerkot |access-date=2014-02-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.umerkot.gos.pk/ |archive-date=24 February 2012 |df=dmy-all }}</ref> عمرڪوٽ ۾ ڪيترائي تاريخي اهميت وارا ماڳ موجود آهن، جن ۾ [[اڪبر بادشاهه جي جاءِ پيدائش]]، [[عمرڪوٽ جو قلعو]] ۽ [[مومل جي ماڙي]] شامل آهن. هتي هڪ قديم مندر [[شِو مندر، عمرڪوٽ]] پڻ موجود آهي. ان کان علاوه [[ڪالي ماتا مندر]]، [[ڪرشن مندر]] (پراڻي امرڪوٽ ۾)، [[منهر مندر]] ۽ [[ڪٺواڙي مندر]] (رانچو لائين ۾) پڻ مذهبي ۽ تاريخي اهميت رکن ٿا. == تعليم == شهر ۾ 100 کان وڌيڪ اسڪول، 20 ڪاليج ۽ هڪ پولي ٽيڪنيڪل ڪاليج موجود آهن. == آبادي == === آباديءَ جي واڌ === {{Historical populations|1951|5142|1961|5878|1972|8,381|1981|13,742|1998|35,559|2017|134,196|2023|144,558|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري]] موجب عمرڪوٽ جي آبادي 144,558 هئي.<ref>{{Cite web |title=Sindh (Pakistan): Urban Localities in Districts - Population Statistics, Charts and Map |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/ |access-date=2024-08-31 |website=www.citypopulation.de}}</ref> === مذهب === {{See also|عمرڪوٽ ضلعو#مذهب}} [[عمرڪوٽ شِو مندر]] [[سنڌ]] جي سڀ کان قديم ۽ مقدس هندو عبادتگاهن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1392074|access-date=18 February 2021|title=The thriving Shiva festival in Umarkot is a reminder of Sindh's Hindu heritage |date=27 February 2018 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ ''عمرڪوٽ ميونسپلٽي ۾ مذهبن جي تاريخي آبادي'' ! مذهب ! آبادي (1901ع)<ref>{{Cite book |last=Enthoven |first=R. E. |title=Census of India, 1901: Volume IX-A. Bombay: Part II, Imperial Tables |publisher=Government Central Press |year=1902 |pages=40–41}}</ref> ! سيڪڙو (1901ع) |- | [[هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] | 3,884 | {{Percentage|3884|4934|2}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15x15px]] | 993 | {{Percentage|993|4934|2}} |- | [[جين مت]] [[File:Jain Prateek Chihna.svg|26x26px]] | 46 | {{Percentage|46|4934|2}} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|21x21px]] | 1 | {{Percentage|1|4934|2}} |- ! ڪل | '''4934''' | '''{{Percentage|4934|4934|2}}''' |} == پڻ ڏسو == * [[اسلام ڪوٽ]] * [[مٺي]] * [[عمرڪوٽ ضلعي حڪومت]] * [[ٿرپارڪر]] * [[عمر مارئي]] == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons category}} {{wikivoyage|Umerkot}} * [https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.umerkot.gos.pk/ عمرڪوٽ ضلعي حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ (انگريزي)] {{Use dmy dates|date=April 2017}} [[زمرو:عمرڪوٽ]] [[زمرو:سنڌ ۾ هندومت]] [[زمرو:عمرڪوٽ ضلعي جون تعلقائون]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گھاٽيون آباديون]] 89xdy754c95vnmuelos0k2698qumqru 384072 384071 2026-06-10T16:17:09Z Intisar Ali 8681 384072 wikitext text/x-wiki {{for-multi|ضلع بابت|عمرڪوٽ ضلعو|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = عمرڪوٽ<br> عمرڪوٽ | other_name = | official_name = امرڪوٽ | native_name = | nickname = | settlement_type = [[شهر]] | image_skyline = Umarkot Fort view3.JPG | image_caption = يارهين صديءَ جو [[عمرڪوٽ قلعو]] | image_seal = | image_map = | mapsize = | map_caption = عمرڪوٽ جو مقام | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] | seat_type = شهري ڪائونسل | seat = | parts_type = ضلعا | governing_body = [[عمرڪوٽ ضلعي جي حڪومت|ضلعي حڪومت]] | leader_title = [[ڪائونسل-مئنيجر حڪومت|شهري منتظم]] | leader_name = | leader_title1 = ميٽروپوليٽن ڪمشنر | leader_name1 = | leader_title2 = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name2 = طاهر علي ميمڻ<ref>{{cite news|url=https://academiamag.com/sau-umerkot-campus-graduated-first-batch/|title=SAU Umerkot campus graduated first batch|date=9 December 2021|access-date=8 January 2021|work=The Academia Magazine}}</ref> | established_title = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | established_date = اسلام کان اڳ وارو دور | coordinates = {{Coord|25|21|47|N|69|44|33|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 48.6 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = [[2023ع پاڪستان مردم شماري|2023ع]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_note = | population_total = 144,558 | population_rank = [[پاڪستان جا وڏا شهر|پاڪستان ۾ 79هون]] | total_type = شهر | population_density_km2 = auto | population_demonym = | timezone = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset = +05:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | area_code = 238 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | postal_code = 69100 | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | website = }} '''عمرڪوٽ''' (اردو: {{Nastaliq|عمرکوٹ}}؛ [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]]: عمرڪوٽ؛ [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ|IPA]]: [ʊmərkoːʈ])، جيڪو اڳ ۾ '''امرڪوٽ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو، [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جو هڪ تاريخي شهر آهي. [[مغل سلطنت|مغل]] شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جو جنم 1542ع ۾ امرڪوٽ ۾ ٿيو هو. هندو لوڪ عقيدي جي مشهور ديوتائن [[پابوجي]] ۽ [[رامديو پير]] بابت روايتي طور چيو وڃي ٿو ته سندن شادي عمرڪوٽ ۾ ٿي هئي. هتي جي مقامي ٻولي [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]] آهي، جيڪا [[راجستاني ٻوليون|راجستاني ٻولين]] جي گروهه سان تعلق رکي ٿي ۽ [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولي خاندان]] جو حصو آهي. ڍاٽڪي ٻوليءَ جو سڀ کان ويجهو تعلق [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]] سان آهي. انگريزن عمرڪوٽ کي ضلعي جو هيڊڪوارٽر ڪيو. 1906ع کان پوءِ ميرپروخاص هيڊ ڪوارٽر ڪيو ويو. شهر جي رونق چڱي آهي، واپار چڱو هلي ٿو. هن جي چوڌاري باغن ۾ ميوات ۽ واڙين ۾ هر قسم جي ڀاڄي ٿئي ٿي. هيءُ شهر اڳي راجپوتن جي گاديءَ جو هنڌ هو، جنهنڪري ٿر جو ”تِيلاٽ“ ليکبو هو. مارواڙي قومون گهڻو ڪري پهريائين هتي اچي رهيون، جي پوءِ 1874ع ۾ اڀرندي نماري جي ٻوڏن ۽ ٻين ڪن سببن جي ڪري مٺي، ڇاڇري ڪانٽئي، چيلهار، پارني، ٻڳل، ويراڙي، ڌارناسر ۽ ٻين ڳوٺن ڏي لڏي ويون. هتي مردانو ۽ زنانو پرائمري اسڪول، هاءِ اسڪول، سول ڪورٽ، ڊپٽِي ڪليڪٽر جي آفيس، مختيارڪار جي آفيس، سرڪٽ هائوس، ڊپٽي سپرنٽينڊنٽ پوليس جي آفيس، ايڪسائيز انسپيڪٽر جي آفيس، پاڪستان سرڪار جو ميوزم، ٽائون ڪميٽي، ٽيليفون آفيس، پوليس ٿاڻو، مسافر خانو، تعلقو اسپتال ۽ انجنيري بنگلا آهن. ويجهيون ريلوي اسٽيشنون ڇوڙ ۽ ڍورو نارو 12 ۽ 14 ميل جي فاصلي تي آهن. ميرپور خاص 46 ميل پري آهي، جو پڪو روڊ آهي. ڪنري اسٽِيشن سان به آمدرفت چالو آهي. هيءُ شهر سڀني شهرن سان لاريءَ رستي ڳنڍيل آهي.<ref name =" رائچند هريجن " > ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون) -مصنف؛ رائچند هريجن -ايڊيشن؛ ٽيون- سال؛ 2005ع -ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref> ==شھر جو نالو== هن شهر جي نالي بابت اختلاف موجود آهي ته ان جو صحيح نالو '''عمرڪوٽ''' هو يا '''امرڪوٽ'''. فارسي ماخذن ۾ هي نالو ٻنهي صورتن، يعني ''عمرڪوٽ'' ۽ ''امرڪوٽ''، ۾ ملي ٿو<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—73, 74 }}</ref> هڪ روايت موجب هن شهر جو بنياد [[راڻو امر سنگهه]] وڌو هو، تنهنڪري ان جو نالو ''امرڪوٽ'' پيو. ٻي روايت مطابق شهر جو بنياد [[عمر سومرو]] رکيو هو، جنهن سبب ان کي ''عمرڪوٽ'' سڏيو ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> ٽئين راءِ برطانوي مورخ [[جيمس ٽاڊ]] پيش ڪئي آهي، جنهن موجب ''امارا-سومرا'' (Umara-Sumra) [[پرمار راجپوت]]ن جي هڪ شاخ هئي، جيڪا [[ٿر ريگستان]] ۾ آباد ٿي ۽ هن شهر ۾ رهائش اختيار ڪئي. سندس خيال موجب شهر جو نالو انهيءَ نسبت سان ''عمرڪوٽ'' پيو.<ref name="MubarakAli"></ref> تنهن هوندي به، ٿر واري علائقي جا مقامي ماڻهو اڄ به هن شهر کي '''امرڪوٽ''' سڏين ٿا، جڏهن ته علائقي کان ٻاهر هي شهر عام طور '''عمرڪوٽ''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="MubarakAli"></ref> امرڪوٽ يا عمرڪوٽ سنڌ جي قديم شهرن مان هڪ آهي، جنهن جي نالي بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. شهر کي ڪڏهن ”ديهات“، ڪڏهن ”همروٽ“، ڪڏهن ”پدمات“، ڪڏهن ”امراڻو“ ۽ ڪڏهن ”امراپري“ به سڏيو ويو، پر موجوده دور ۾ اهو عام طور عمرڪوٽ جي نالي سان مشهور آهي. ڪجهه روايتن موجب هن شهر کي عمر سومري سان منسوب ڪري عمرڪوٽ سڏيو ويو، جڏهن ته ٻين تاريخي ماخذن، جهڙوڪ ”تاريخ فرشتا“، ''[[آئين اڪبري]]''، ''[[اڪبر نامه]]''، ”[[شاهجهان نامه]]“ ۽ ٻين مؤرخن وٽ هن شهر جو نالو امرڪوٽ طور ملي ٿو. هڪ راءِ موجب هن شهر جو اصل نالو امرڪوٽ هو، جيڪو برطانوي دور کان عمر سومري جي نسبت سان عمرڪوٽ طور مشهور ٿيو، جيتوڻيڪ ڪجهه محققن موجب عمر سومري جو امرڪوٽ شهر يا قلعي سان سڌو تعلق ثابت نٿو ٿئي.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%B1%20%DA%AA%D9%88%D9%BD%20%D8%B9%D9%85%D8%B1%DA%AA%D9%88%D9%BD امر ڪوٽ عمرڪوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> امرڪوٽ تي راڻا پرساد جي راڄ دوران 1542ع ۾ مغل بادشاهه همايون هتان گذريو، ۽ سندس پٽ اڪبر جو جنم به هتي ٿيو. همايون جي ڀيڻ '''[[گلبدن بيگم]]''' پنهنجي فارسي ڪتاب “[[همايون نامه]]” ۾ لکيو آهي ته راڻو پرساد، [[شهنشاهه همايون]] جو زبردست استقبال ڪيو، کيس رهڻ لاءِ بهترين جاءِ ڏني ۽ سندس قافلي جي اميرن لاءِ قلعي کان ٻاهر رهائش جو بندوبست ڪيو. گلبدن بيگم موجب اتي شيون تمام سستيون هيون، هڪ رپئي ۾ چار ٻڪريون ملي رهيون هيون، ۽ راڻا پرساد بادشاهه کي رڍون ۽ ٻڪريون تحفي ۾ ڏنيون. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت قلعو اڪبر بادشاهه جي جاءِ پيدائش واري هنڌ موجود هو. ممڪن آهي ته اهو قلعو '''امر سنگھ''' نالي ڪنهن هندو راجا يا راڻي جوڙايو هجي، جنهن ڪري شهر جو نالو شروع ۾ امرڪوٽ ۽ پوءِ عمرڪوٽ ٿيو. عمر مارئي جو قصو ۽ بادشاهه عمر سومري جو دور راڻي پرساد کان اٽڪل 200 سال اڳ جو ڄاڻايو وڃي ٿو. شاهه لطيف جي شاعري ۽ فارسي ۽ عربي ۾ غير ملڪي سياحن جي ڪتابن ۾ هن شهر جا ٻئي نالا ملن ٿا. هڪ ٻوليائي راءِ موجب، مارواڙي ۽ ڍاٽڪي ٻولين ۽ لهجن ۾ ”ع“ مٿان پيش وارو اچار موجود نه آهي، تنهن ڪري ممڪن آهي ته ”ع“ جي زبر واري اچار مان ”الف“ وارو اچار پيدا ٿيو هجي، جنهن سبب ٻئي صورتون صدين کان گڏ هلنديون رهيون. قديم آثارن جي محقق حاڪم علي شاهه بخاري موجب قلعي جي منظم کوٽائي سان قلعي جي عمر، اقتصادي حالت، ثقافت، هنرن ۽ اصل نالي بابت اهم معلومات ملي سگهي ٿي.<ref name="autogenerated1" /> . == شھر جي تاريخ == === قديم دور ۽ مذهبي آثار === تاريخي روايتن ۽ آثارن مان ظاهر ٿئي ٿو ته امرڪوٽ سنڌ جي انتهائي قديم شهرن مان هڪ آهي، ۽ ممڪن آهي ته قبل مسيح دور ۾ به آباد هو. خاص طور ٻڌ ڌرم واري دور ۾ هن شهر کي اهميت حاصل هئي. '''جوڳرائي جو تلاءُ''' انهيءَ دور جي مشهور يادگار طور ڄاتو وڃي ٿو. روايت آهي ته شهر جي ڀرسان '''لامٻي تلاءُ''' جي سر تي ۽ جوڳرائي جي ڪپر تي مهاتما ٻڌ جي پوئلڳن چلا ڪڍيا، جنهن ڪري اتي هڪ شاهي قلعو مهاراجه وڪرما جيت ٺهرايو. هڪ روايت موجب شهر مهاراجه وڪرما آباد ڪيو، پر انساني وسنديءَ جا آثار ان کان به قديم سمجهيا وڃن ٿا. قديم آثارن ۾ جوڳرائي جو تلاءُ ۽ ’شو‘ جو آستان شامل آهن. شو جي مندر وٽ برهمڻ آباد هئا ۽ ڀڪشوئن جو به اثر هو. شو جو مندر ڀٽن واري زمين تي واقع آهي، جتي واري جي دڙن مان ٻڌ ڌرم جي دور جا مڻڪا اڄ به ملن ٿا.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%B1%20%DA%AA%D9%88%D9%BD%20%D8%B9%D9%85%D8%B1%DA%AA%D9%88%D9%BD امر ڪوٽ عمرڪوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> عمرڪوٽ جلد ئي [[ٿر ريگستان]] جو هڪ اهم شهر بڻجي ويو ۽ تاريخي واقعن ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪرڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو اوڀر طرف کان [[سنڌ]] ۾ داخل ٿيندڙ مکيه شاهراهه تي واقع هو ۽ [[مارواڙ]] کي [[سنڌو ماٿري]] سان ڳنڍيندڙ رستي تي پڻ موجود هو. انهيءَ جغرافيائي حيثيت سبب عمرڪوٽ ريگستان جي ڪنجي سڏجڻ لڳو ۽ فوجي توڙي واپاري لحاظ کان انتهائي اهم شهر بڻجي ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> جيتوڻيڪ اهو يقيني طور معلوم نه آهي ته شهر ڪڏهن آباد ٿيو، پر ايترو ضرور واضح آهي ته قديم زماني کان هتي آبادي موجود هئي. چيني سياح [[شُوئن زانگ]] (Xuanzang)، جيڪو 641ع ۾ [[هندستان]] آيو هو، گهڻو امڪان آهي ته عمرڪوٽ جو به دورو ڪيو هجي<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref> روايت موجب يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راڻا امر سنگهه]] هن شهر کي تعمير ڪرايو هو،<ref name="رائچند-تاريخ-ريگستان-p651">{{cite book|last=رائچند هريجن|title=تاريخ ريگستان|location=حيدرآباد|year=1975|page=651}}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> جڏهن⁠تہ هاڻوڪو شهر ان جي قديم بنيادن تي ٻيهر آباد ڪيو ويو.<ref name="رائچند-تاريخ-ريگستان-p651">{{cite book|last=رائچند هريجن|title=تاريخ ريگستان|location=حيدرآباد|year=1975|page=651}}</ref><ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—73 کان 86 }}</ref> هتي هڪ ننڍڙو قلعو موجود هو، جيڪو ايترو مضبوط نه هو جو ڪنهن وڏي ۽ طاقتور فوج جو مقابلو ڪري سگهي. موجوده [[عمرڪوٽ جو قلعو]] 1746ع ۾ [[ڪلهوڙا]] حڪمران [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] (وفات 1755ع) تعمير ڪرايو. گهڻن تاريخدانن جي راءِ آهي ته اهو قلعو هڪ قديم قلعي جي ماڳ تي اڏيو ويو، جيڪو يا ته [[سومرا]] حڪمرانن يا [[سوڍا راجپوت]]ن تعمير ڪرايو هو.<ref name="MubarakAli"></ref> . [[ٽالپر]] دور ۾ [[جوڌپور]] طرفان ڪنهن ممڪن حملي يا چڙهائي جي صورت ۾ دفاع لاءِ قلعي اندر 400 سپاهي مقرر رکيا ويندا هئ.<ref name="MubarakAli"></ref> === پرمار، سوڍا ۽ سومرا دور === امرڪوٽ جي پراچين تاريخ جو مڪمل احوال موجود نه آهي، پر ڪجهه تاريخي حوالن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڇهين صدي عيسوي ڌاري هتي پرمارن جي حڪومت هئي. لدروي ۽ پونگل جي يدوونسي راجا منڏم راءِ امرڪوٽ جي پرمار راجا سوڍ جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جنهن مان کيس ٽي پٽ ڪيهر، مولراج ۽ گوگلي پيدا ٿيا.<ref name="ٽاڊ">”ٽاڊ راجستان“، ندي ڀاڱو ٻيو صفح 1186- 1187، بحواله امرڪوٽ اتهاس</ref><ref name="گجراتي">”ٽاڊ راجستان“، گجراتي، ڀاڱو ٻيو، صفحو 317</ref><ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref> سن 997ع، يعني 1054 سنبت ۾ مارواڙ جي راجا ڌرڻي براهه پرمار مارواڙ جي نون قلعن جي ورهاست پنهنجن نون ڀائرن ۾ ڪئي، جنهن وقت امرڪوٽ جو گراج پرمار جي حصي ۾ آيو<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref>. اُمَرڪوٽ جي اهميت تڏهن وڌيڪ وڌي وئي جڏهن اهو سوڍا راجپوتن جي قبضي هيٺ آيو. هي اهو قبيلو هو جنهن جي همت، جوش ۽ حياتيءَ اُمَرڪوٽ کي سنڌ جي تاريخ ۾ امر بڻائي ڇڏيو. سوڍا، جيڪي اُمَرڪوٽ جا حڪمران بڻيا، ريگستان جا رهواسي هئا.<ref name="MubarakAli"></ref>ڪرَنل ٽاڊ موجب، گهڻي امڪان سان اهي سڪندر اعظم جي ذڪر ڪيل ”سوگدي“ هئا.<ref>James Tod, Annals and Antiquities of Rajasthan, Delhi: 1978, ii,p. 181 n. i.</ref> هن سوڍا قبيلي جي اصل نسل بابت وڌيڪ تحقيق ڪندي اهو نتيجو ڪڍيو ته هي پرمارا راجپوتن جي هڪ شاخ هئي. سندن هڪ ذيلي شاخ ”اُمرا-سمرا“ هئي، جنهن مان ”اُمَرڪوٽ“ جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو..<ref name="MubarakAli"></ref> هڪ روايت موجب، پرمارا سوڍا، جيڪي ڪيترين صدين کان ٿر جي ريگستان ۾ رهندا هئا، يا ڪن جي چوڻ مطابق اُجين مان آيا هئا، تن 1226ع ۾ اُمَرڪوٽ کي سمرن کان فتح ڪيو؛ جڏهن ته ٻي روايت موجب سمرن جي حڪمرانن اهو شهر کين عطا ڪيو هو..<ref name="MubarakAli"></ref> پر ٽاڊ جي ڪتاب ''راجستان جون تواريخون ۽ آثارِ قديمه'' ۾ هڪ اهڙو واقعو بيان ٿيل آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته قلعو 1226ع کان اڳ ئي سوڍن جي قبضي ۾ اچي چڪو هو. 1219ع ۾ سوڍن جي راڻا جو چاچيچ ديو سان تڪرار ٿيو، جنهن اوچتو حملو ڪري راڻا کي حيران ڪري ڇڏيو. راڻا چار هزار سپاهي گڏ ڪري حملي آور جو مقابلو ڪيو. هو جنگ ۾ شڪست کائي ويو ۽ پنهنجي گاديءَ واري هنڌ اُمَرڪوٽ ۾ وڃي پناهه ورتائين.<ref name="MubarakAli"></ref> بهرحال، قبضي کان پوءِ اُمَرڪوٽ سوڍن جو مرڪزي شهر بڻجي ويو، ۽ ان وقت کان وٺي سڀني سياسي تبديلين جي باوجود سندن قبضي هيٺ رهيو. قلعي جي حڪمران جو لقب ”راڻا“ هوندو هو. جيتوڻيڪ هو عملي طور خودمختيار هو، تنهن هوندي به سنڌ جي حڪمرانن جي بالادستي کي تسليم ڪندو هو. جڏهن سنڌ دهليءَ جي سلطانن ۽ مغل شهنشاهن جي اقتدار هيٺ هئي، تڏهن راڻا کين خراج ادا ڪندو هو. نئين راڻا جي تخت نشينيءَ تي کيس يا ته مغل شهنشاهه يا ٺٽي ۾ مقرر سندس نائب کان سرڪاري توثيق حاصل ٿيندي هئي.<ref name="Raikes137-138">{{cite book |last=Raikes |title=Memoir on the Thurr and Parkur Districts of Sind |location=London |year=1856 |pages=137–138 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> اُمَرڪوٽ جي راڻا جا پاڙيسري رياست جيسلمير سان لاڳاپا ڪڏهن خوشگوار ته ڪڏهن تڪراري رهيا. 1219ع ۾ راڻا اڳ ئي چاچيچ ديو سان جنگ وڙهي چڪو هو، پر بعد ۾ هن جيسلمير جي حڪمرانن سان سٺا لاڳاپا قائم رکڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="MubarakAli"></ref>. منجم راءِ، جيڪو منگل راءِ جو پٽ هو، پنهنجي ملڪ تي ٿيل هڪ حملي سبب اُمَرڪوٽ ۾ اچي پناهه ورتي. جڏهن هو پاڻ حڪمران بڻيو ته سوڍن جي راڻا پنهنجي ڌيءَ جو سڱ کيس ڏنو. هن اها آڇ قبول ڪئي ۽ شادي اُمَرڪوٽ ۾ ٿي.<ref name="MubarakAli"></ref> هن شاديءَ واري اتحاد اُمَرڪوٽ جي سوڍن کي سندن طاقتور پاڙيسرين کان بچاءُ ۽ تحفظ فراهم ڪيو. ڇو ته سوڍا قبيلي جون عورتون پنهنجي حسن ۽ دلڪشيءَ سبب مشهور هيون، تنهن ڪري سنڌ جا حڪمران ۽ اشرافيه طبقا انهن سان شاديون ڪرڻ جا خواهشمند هوندا هئا. مختلف دورن ۾ سنڌ جي ڪيترن ئي بااثر ماڻهن سوڍا عورتن سان شاديون ڪيون. ان جي بدلي ۾ سوڍن کي تحفظ، سلامتي ۽ سياسي سهارو حاصل ٿيندو رهيو.<ref name="MubarakAli"></ref>. جيسلمير جي تاريخي بيانن مان معلوم ٿئي ٿو ته يارهين صديءَ جي شروعات ۾ به امرڪوٽ تي پرمارن جي حڪومت هئي. ان وقت ڏکڻ ٿر، يعني هاڻوڪي مٺي، ڏيپلي ۽ ڇاڇري شهر کان اولهه طرف علائقو سومرن جي قبضي هيٺ هو، جنهن کي ”ديرڪ“ پرڳڻو چيو ويندو هو. سومرن پوءِ پرمارن کان امرڪوٽ به حاصل ڪيو. ڇاڇري کان اوڀر کائڙ تي راٺوڙن جو راڄ هو ۽ پارڪر تي پرمارن جو راڄ هو.<ref name="رائچند-هريجن">{{cite book|title=تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)|last=رائچند هريجن|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|location=ڄامشورو|year=2005|edition=چوٿون}}</ref> سومرن امرڪوٽ فتح ڪري ان کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو، جنهن کان پوءِ آهستي آهستي ڏکڻ ٿر ۾ سندن اثر گهٽجڻ لڳو. ڪجهه عرصي بعد ”مڪواڻا“ راجپوتن زور ورتو ۽ ملڪ تي قبضو ڪري [[ڪيرٽي]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. انهن مان ڪيسر مڪواڻو مشهور راجا ٿي گذريو. ڪيرٽي هن وقت مٺي تعلقي ۾ مٺي شهر کان 16 ميل ڏکڻ طرف هڪ ننڍڙو ڳوٺ آهي<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref>.<ref name="رائچند-هريجن"></ref> ڪجهه روايتن موجب عمرڪوٽ يا امرڪوٽ عمر سومره ولد دودي سومري جو ٻڌل هو، جيڪو سنه 793هه، يعني 1390ع ۾ تخت تي ويٺو ۽ 35 ورهيه بادشاهي ڪيائين.<ref name="autogenerated2">قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو</ref> هڪ ٻي روايت موجب وقت جي حاڪم عمر سومري ”مارئيءَ“ کي کڻي اچي هن شهر جي قلعي ۾ قيد ڪري رکيو هو. راجپوتن همايون کي امرڪوٽ ۾ پناهه ڏني، جتي اڪبر بادشاهه جو جنم ٿيو. سنه 949هه، يعني 1542ع ۾ مرزا شاهه حسن جي دور ۾ همايون بادشاهه شير شاهه افغان کان ڀڄي سنڌ ۾ آيو ۽ هتي رهيو. ساڳئي سال رجب مهيني جي پنجين تاريخ اڪبر بادشاهه ڄائو. اڪبر جي ماءُ جو نالو حميده بانو هو. ان وقت عمرڪوٽ هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو، تنهن ڪري همايون اتان نڪري جونپور ۾ درياهه جي ڪناري وڃي رهيو.<ref name="autogenerated2"></ref> [[فائل:Birthplace of Akbar.JPG|360px|thumb|اڪبر بادشاھ جي جاء پيدائش جت]] ===ارغون ترخان ۽ مغل دؤر === سنه 967هه، يعني 1559ع ۾، مرزا عيسيٰ ترخان جي ٻن پٽن محمد باقي ۽ محمد صالح وچ ۾ جنگ لڳي. مرزا عيسيٰ محمد صالح جي حمايت ۾ هو، تنهنڪري محمد باقي شڪست کائي ونگ مان عمرڪوٽ آيو ۽ اتان جيسلمير مان لنگهي بکر ۾ سلطان محمود خان وٽ پهتو. مرزا غازي بيگ جي دور ۾ سنه 1508هه، يعني 1599ع ڌاري، ابو القاسم سلطان ولد شاهه قاسم ارغون سوڍن سان وڙهي عمرڪوٽ ورتو. ابو القاسم سلطان مرزا جاني بيگ جو سالو هو.<ref name="autogenerated2"></ref> === نادر شاهه ۽ ڪلهوڙا دور === سنه 1152هه، يعني 1739ع ۾، جڏهن نادر شاهه سنڌ تي ڪاهي آيو، تڏهن ميان نور محمد ڪلهوڙو ۽ سندس پٽ محمد مراد ياب خان ڪلهوڙو ٺٽو ڇڏي عمرڪوٽ جي قلعي ۾ اچي لڪا. نادر شاهه سندن پٺيان اچي عمرڪوٽ پهتو، جنهن سبب هو لاچار ٿي پيش پيا. ان کان پوءِ نادر شاهه جا امير سنڌ جي مختلف علائقن ۾ پکڙي ويا.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1168هه، يعني 1755ع ۾، ميان محمد مراد ياب خان سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. ان وقت هو عمرڪوٽ ۾ هو. جڏهن ديوان گدومل سندس لاءِ بادشاهه کان سَند ۽ نواب سريبلند خان جو لقب وٺي آيو، تڏهن هو عمرڪوٽ کان ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ رستي ۾ نصرپور وٽ سندس تاجپوشيءَ جي رسم ادا ڪئي وئي.<ref name="autogenerated2"></ref> === ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن جون جنگيون === سنه 1190هه، يعني 1777ع ۾، مير بجر خان حج تان موٽي آيو ۽ سڌو عمرڪوٽ ۾ وڃي رهيو. هن کوسن کي عمرڪوٽ مان ڀڄائي ڪڍيو. ميان غلام نبي، تاجو ليکي کي هڪ لشڪر سان گڏ وٺي عمرڪوٽ آيو ۽ ڪوٽ جو گهيرو ڪيو، پر فتح حاصل نه ڪري سگهيو. پوءِ الهه بخش جهنجڻ دغا ڪري مير کان معافي گهري. جڏهن مير عمرڪوٽ کان ٻاهر نڪتو ته تاجو ليکي ٻن هزار ماڻهن سان ڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. ان تي مير بجر خان ڇهه هزار لشڪر گڏ ڪري ٽيهه هزار ڪلهوڙن تي ڪاهي ويو. ڪلهوڙا لانياري وٽ پهتا، جتي جنگ لڳي؛ ڪلهوڙا شڪست کاڌائون ۽ ميان غلام نبي مارجي ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1194هه، يعني 1781ع ۾، ميان عبدالنبيءَ جي چوڻ تي جوڌپور جي راجا بجيسنگهه ٻه ماڻهو موڪلي مير بجر خان کي دغا سان قتل ڪرايو. ان جي بدلي ۾ ميان عبدالنبي عمرڪوٽ جو قلعو ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کي ڏئي ڇڏيو. ان وقت، جڏهن عبدالنبي جي مدد لاءِ تيمور شاهه، مدد خان کي لشڪر سان موڪليو، تڏهن مير عمرڪوٽ ۾ هئا. مير عبدالله خان بلوچن جو لشڪر وٺي مدد خان جي مقابلي لاءِ نڪتو. گهڻي لکپڙهه کان پوءِ مدد خان عمرڪوٽ آيو ۽ مير فتح خان کي ٺڳيءَ سان گرفتار ڪري وٺي ويو، پر پوءِ هو ڀڄي نڪتو ۽ مير عبدالله ۽ مير فتح علي خان سان وڃي مليو، جيڪي ان وقت دين ڳڙهه ۾ هئا. ميرن جي تياريءَ جو ٻڌي مدد خان عبدالنبي کان بيزار ٿي کيس ڇڏي هليو ويو، جنهن کان پوءِ عبدالنبي لاچار ٿي ميرن جي پيش پيو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1201هه، يعني 1786ع ۾، جوڌپور جي راجا ٻه هزار ماڻهو عمرڪوٽ ۾ آڻي ويهاريا، ڇاڪاڻ ته اهو قلعو ميان عبدالنبي کيس ڏنو هو. اتفاق سان رستي ۾ انهن جو جهيڙو مير سهراب خان جي ڀاءُ مير غلام محمد جي ماڻهن سان ٿيو، جيڪو ٿر ۾ شڪار لاءِ آيو هو. مير غلام محمد جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا. ان تي مير سهراب، مير فتح علي خان جي مدد سان عمرڪوٽ تي ڪاهي آيو، راجپوتن کي ماريو، ملڪ ڦريو ۽ پنهنجو وير وٺي واپس ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> === عمرڪوٽ جو ٻيهر سنڌ ۾ شامل ٿيڻ ۽ انگريز عهدنامو === سنه 1229هه، يعني 1813ع ۾، مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان عمرڪوٽ جوڌپور جي راجا کان کسي ورتو. ان کان پوءِ عمرڪوٽ ٽالپرن جي هٿ ۾ رهيو. سنه 1258هه، يعني 1842ع ۾، سر چارلس نيپئر ميرن سان عهدنامو ڪيو، جنهن موجب عمرڪوٽ، سبزلڪوٽ، شڪارپور ۽ ڪراچي انگريز سرڪار جي حوالي ٿيا.<ref name="autogenerated2"></ref> === قلعي جا ڏکڻ ۽ اولهه وارا دروازا === قلعي جي اتر طرف واري مُک دروازي کان سواءِ ڏکڻ ۽ اولهه پاسي وارن ٻن ننڍن دروازن بابت قديم آثارن جي ماهرن حاڪم شاهه بخاري ۽ علي حيدر گاڏهي جو چوڻ آهي ته قلعي جي اصل ڊيزائين ۾ اهي ٻئي دروازا شامل نه هئا. سندن مطابق اهي دروازا انگريزن پنهنجي سهولت لاءِ قلعي جون ڀتيون ٽوڙي ڪڍايا هئا. قلعي کي اصل حالت ۾ بحال ڪرڻ ۽ ان جي سيڪيورٽي کي نظر ۾ رکندي اهي ٻئي دروازا بند ڪيا پيا وڃن.<ref name="autogenerated1"></ref> لال سنگهه سوڍو، ڏکڻ واري دروازي بابت انهيءَ راءِ سان اختلاف ڪري ٿو. سندس دعويٰ آهي ته جوڌپور جي راجا ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ ٿيل جنگ جي وقت به ڏکڻ وارو دروازو موجود هو. سندس چوڻ موجب اهو دروازو مُک دروازي جي ڀيٽ ۾ ڪمزور هو، تنهنڪري جوڌپور جي راجا جون فوجون ان دروازي کي بارود سان ٽوڙي، راجپوتن همايون کي امرڪوٽ ۾ پناهه ڏني، جتي اڪبر بادشاهه جو جنم ٿيو. سنه 949هه، يعني 1542ع ۾ مرزا شاهه حسن جي دور ۾ همايون بادشاهه شير شاهه افغان کان ڀڄي سنڌ ۾ آيو ۽ هتي رهيو. ساڳئي سال رجب مهيني جي پنجين تاريخ اڪبر بادشاهه ڄائو. اڪبر جي ماءُ جو نالو حميده بانو هو. ان وقت عمرڪوٽ هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو، تنهن ڪري همايون اتان نڪري جونپور ۾ درياهه جي ڪناري وڃي رهيو.<ref name="autogenerated2"></ref> [[فائل:Birthplace of Akbar.JPG|360px|thumb|اڪبر بادشاھ جي جاء پيدائش جت]] === ڪلهوڙا، جوڌپور ۽ ٽالپر دور === ڪلهوڙن جي دور ۾ عمرڪوٽ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي قبضي هيٺ هو، جنهن کي بعد ۾ ڪلهوڙن جوڌپور جي راجا کي وڪيو. 1739ع ۾ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي دور ۾ ايران کان ڪاهي آيل نادر شاهه عمرڪوٽ ۾ رتوڇاڻ ۽ ڦرلٽ ڪئي ۽ ڪلهوڙن کان معاهدي ۾ ساليانو ڏن مقرر ڪرائي واپس ويو. 1750ع ۾ مارواڙ جي راجپوتن عمرڪوٽ تي قبضي لاءِ ڪاهه ڪري تباهي مچائي، پر شهر فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. هڪ ٻي بيان موجب 1750ع ۾ نور محمد ڪلهوڙي ۽ سوڍا راجپوتن وچ ۾ جنگ ٿي.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1152هه، يعني 1739ع ۾، جڏهن نادر شاهه سنڌ تي ڪاهي آيو، تڏهن ميان نور محمد ڪلهوڙو ۽ سندس پٽ محمد مراد ياب خان ڪلهوڙو ٺٽو ڇڏي عمرڪوٽ جي قلعي ۾ اچي لڪا. نادر شاهه سندن پٺيان اچي عمرڪوٽ پهتو، جنهن سبب هو لاچار ٿي پيش پيا. ان کان پوءِ نادر شاهه جا امير سنڌ جي مختلف علائقن ۾ پکڙي ويا.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1168هه، يعني 1755ع ۾، ميان محمد مراد ياب خان سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. ان وقت هو عمرڪوٽ ۾ هو. جڏهن ديوان گدومل سندس لاءِ بادشاهه کان سَند ۽ نواب سريبلند خان جو لقب وٺي آيو، تڏهن هو عمرڪوٽ کان ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ رستي ۾ نصرپور وٽ سندس تاجپوشيءَ جي رسم ادا ڪئي وئي.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1190هه، يعني 1777ع ۾، مير بجر خان حج تان موٽي آيو ۽ سڌو عمرڪوٽ ۾ وڃي رهيو. هن کوسن کي عمرڪوٽ مان ڀڄائي ڪڍيو. ميان غلام نبي، تاجو ليکي کي هڪ لشڪر سان گڏ وٺي عمرڪوٽ آيو ۽ ڪوٽ جو گهيرو ڪيو، پر فتح حاصل نه ڪري سگهيو. پوءِ الهه بخش جهنجڻ دغا ڪري مير کان معافي گهري. جڏهن مير عمرڪوٽ کان ٻاهر نڪتو ته تاجو ليکي ٻن هزار ماڻهن سان ڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. ان تي مير بجر خان ڇهه هزار لشڪر گڏ ڪري ٽيهه هزار ڪلهوڙن تي ڪاهي ويو. ڪلهوڙا لانياري وٽ پهتا، جتي جنگ لڳي؛ ڪلهوڙا شڪست کاڌائون ۽ ميان غلام نبي مارجي ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> 1777ع ۾ ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ گهرو ويڙهه ٿي، جنهن ۾ کوسن ڪلهوڙن پاران ٽالپرن سان مقابلو ڪيو، ۽ ڪلهوڙو حاڪم ميان غلام نبي عمرڪوٽ ۾ مارجي ويو. نامياري تاريخ نويس ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب 1777ع ۾ ميان غلام نبي ڪلهوڙي جي دور ۾ سندس ٽالپر وزير ۽ سپهه سالار '''مير بجر خان ٽالپر''' جي سربراهي ۾ ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ هڪ وڏي گهرو ويڙهه ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ ميان غلام نبي ڪلهوڙو مارجي ويو ۽ مير بجر جي مدد سان سندس ننڍو ڀاءُ ميان عبدالنبي ڪلهوڙو تخت تي ويٺو.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1194هه، يعني 1781ع ۾، ميان عبدالنبيءَ جي چوڻ تي جوڌپور جي راجا بجيسنگهه ٻه ماڻهو موڪلي مير بجر خان کي دغا سان قتل ڪرايو. ان جي بدلي ۾ ميان عبدالنبي عمرڪوٽ جو قلعو ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کي ڏئي ڇڏيو. ان وقت، جڏهن عبدالنبي جي مدد لاءِ تيمور شاهه، مدد خان کي لشڪر سان موڪليو، تڏهن مير عمرڪوٽ ۾ هئا. مير عبدالله خان بلوچن جو لشڪر وٺي مدد خان جي مقابلي لاءِ نڪتو. گهڻي لکپڙهه کان پوءِ مدد خان عمرڪوٽ آيو ۽ مير فتح خان کي ٺڳيءَ سان گرفتار ڪري وٺي ويو، پر پوءِ هو ڀڄي نڪتو ۽ مير عبدالله ۽ مير فتح علي خان سان وڃي مليو، جيڪي ان وقت دين ڳڙهه ۾ هئا. ميرن جي تياريءَ جو ٻڌي مدد خان عبدالنبي کان بيزار ٿي کيس ڇڏي هليو ويو، جنهن کان پوءِ عبدالنبي لاچار ٿي ميرن جي پيش پيو.<ref name="autogenerated2"></ref> 1781ع ۾ ڪلهوڙن جي درخواست تي مدد خان پٺاڻ ڪلهوڙن خلاف ٽالپرن جي هلندڙ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ سنڌ آيو ۽ عمرڪوٽ ۾ ڦرلٽ ۽ قتلام ڪيو. 1783ع ۾ ميان عبدالنبي ڪلهوڙي پنهنجي وزيراعظم ۽ فوج جي سپهه سالار مير بجر خان ٽالپر کي قتل ڪرائڻ لاءِ '''مارواڙ رياست (جوڌپور)''' جي '''راجا وجئہ سنگھ''' سان ڳجهو معاهدو ڪيو. معاهدي موجب مير بجر خان جي قتل جي بدلي ۾ عمرڪوٽ شهر ۽ پرڳڻو سنڌ کان ڌار ڪري مارواڙ رياست سان شامل ڪيو ويو. مير بجر خان جي قتل جي ردعمل ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 75 ورهين وارو ڪلهوڙا دور پڄاڻي تي پهتو ۽ پوءِ 60 ورهين تائين هلندڙ ٽالپر دور شروع ٿيو.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1201هه، يعني 1786ع ۾، جوڌپور جي راجا ٻه هزار ماڻهو عمرڪوٽ ۾ آڻي ويهاريا، ڇاڪاڻ ته اهو قلعو ميان عبدالنبي کيس ڏنو هو. اتفاق سان رستي ۾ انهن جو جهيڙو مير سهراب خان جي ڀاءُ مير غلام محمد جي ماڻهن سان ٿيو، جيڪو ٿر ۾ شڪار لاءِ آيو هو. مير غلام محمد جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا. ان تي مير سهراب، مير فتح علي خان جي مدد سان عمرڪوٽ تي ڪاهي آيو، راجپوتن کي ماريو، ملڪ ڦريو ۽ پنهنجو وير وٺي واپس ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1229هه-1813ع ۾ مير ڪرم علي ٽالپر جي دور ۾ ٽالپرن عمرڪوٽ تي ڪاهه ڪئي، راجپوتن کي شڪست ڏني ۽ شهر ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کان فتح ڪري لڳ ڀڳ 30 ورهين کان پوءِ ٻيهر سنڌ ۾ شامل ڪيو. 1815ع ۾ نئونڪوٽ وارو ننڍڙو پڪو دفاعي قلعو جوڙايو ويو.<ref name="autogenerated1" /> === انگريز دور === سنه 1258هه، يعني 1842ع ۾، سر چارلس نيپئر ميرن سان عهدنامو ڪيو، جنهن موجب عمرڪوٽ، سبزلڪوٽ، شڪارپور ۽ ڪراچي انگريز سرڪار جي حوالي ٿيا.<ref name="autogenerated2"></ref> سنڌ تي انگريزن جي حڪومت دوران عمرڪوٽ کي ضلعي هيڊ ڪوارٽر جو درجو مليو، جڏهن ته قلعو سرڪاري سنڀال هيٺ آيو. 1857ع واري آزاديءَ جي جنگ جي سلسلي ۾ 1859ع ۾ راجپوتن ۽ ٻين مقامي ماڻهن ڪجهه پوليس اهلڪارن کي قتل ڪري شهر تي قبضو ڪري ورتو. اها بغاوت انگريز فوج بي رحميءَ سان ڪچلي، جنهن دوران وڏي رتوڇاڻ ٿي. هن ئي دور ۾ انگريزن امر ڪردار '''راڻا رتن سنگھ''' کي عمرڪوٽ جي قلعي اندر ڦاسي تي چاڙهيو. ڏکڻ ٿر ۽ پارڪر جا ڀاڱا انتظامي طور گهڻي عرصي تائين ڪڇ ڀڄ سان ڳنڍيل رهيا، ۽ راجپوتن، کوسن ۽ ڪولهين جي بغاوتن کي دٻائڻ لاءِ ٿيل ڪاررواين ۾ '''روپلي ڪولهي''' (Roplo Kolhi) سميت ڪيترن محب وطن نوجوانن کي موت جي سزا ڏني وئي.<ref name="autogenerated1" /> === عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار === ٿر ۽ بئراج ايراضي جي ڳانڍاپي تي واقع تاريخي قلعي وارو سرحدي شهر عمرڪوٽ گذريل ٽن صدين دوران ٻاهرين ڪاهن ۽ اندروني بغاوتن سبب گهٽ ۾ گهٽ ست ڀيرا رتوڇاڻ، ڦرلٽ ۽ جلائو گهيرائو جو شڪار ٿيو. عمر مارئي جي لوڪ داستان، مومل جي هڪ ماڙي جي آثارن ۽ اڪبر بادشاهه جي جنم هنڌ سبب مشهور هن شهر کي مختلف دورن ۾ نادر شاهه، مارواڙ جي راجپوتن، ڪلهوڙن، ٽالپرن، مدد خان پٺاڻ، انگريزن ۽ 1971ع جي پاڪ-ڀارت جنگ دوران هندستاني فوج جي اڳڀرائي جهڙن واقعات سان واسطو رهيو.<ref name="autogenerated1" /> سال 1965ع جي شروعات ۾ ڀارت جي جنگي تيارين کي ڏسندي فوجي اختيارين پنجاب جي چولستان کان ڪڇ جي رڻ تائين سرحدي دفاع کي مضبوط ڪرڻ لاءِ فوج سان گڏ وڏي انگ ۾ مقامي حُرن کي مقرر ڪيو. سنڌ جي سرحدي پٽيءَ کي ٻن سيڪٽرن ۾ ورهايو ويو: چولستان ۽ اڇڙي ٿر تي ٻڌل ”اتر سيڪٽر“ لاءِ پير پاڳاري جي ننڍي ڀاءُ پير نادر علي شاهه کي، جڏهن ته ٿر ۽ ڪڇ جي رڻ واري ”ڏکڻ سيڪٽر“ لاءِ فقير امين مڱريو کي سيڪٽر ڪمانڊر مقرر ڪيو ويو. پير پاڳاري کي حُرن جو چيف ڪمانڊر بڻايو ويو. ٽنهي ڪمانڊرن کي ڏورانهن محاذن تي موجود حُرن سان رابطي لاءِ هيليڪاپٽر پڻ ڏنا ويا. جنگ دوران پير پاڳارو عمرڪوٽ قلعي اندر قائم هيڊڪوارٽر ۾ موجود رهيو ۽ مختلف جنگي محاذن جا دورا ڪري حُرن جا حوصلا وڌائيندو رهيو.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> 1965ع جي جنگ دوران جڏهن ڀارتي فوج پنجاب وٽان سرحد پار ڪري پاڪستاني علائقي تي قبضو ڪيو ته سنڌ جي سرحدي مورچن ۾ موجود حُرن کي حڪم مليو ته جواب ۾ هو به پيش قدمي ڪري ڀارتي علائقو فتح ڪن. حُر، جنگي جهازن ۽ تربيت يافته فوج جي مدد سان اڳتي وڌيا ۽ راجستان ۾ مغل دور جا ٻه تاريخي قلعا، '''ڪشن ڳڙھ''' ۽ گهوٽاڙو، اهم فوجي ڇانوڻيون، ڪيترائي سرحدي چوڪيون ۽ ريلوي اسٽيشنون فتح ڪيون. ڀارت پاران حرن جي اڳڀرائي روڪڻ لاءِ هٿيار، بارود ۽ تازا فوجي دستا کڻي ايندڙ هڪ ريل گاڏي کي کوکرو پار - موڻاٻائو (Khhokhhuro paar - Monnaabaao) ريلوي لائين تي پنهنجي منزل تي پهچڻ کان اڳ پٽڙي تان ڪيرائي، باهه ڏئي ساڙي تباهه ڪيو ويو. ٻن هفتن جي جنگ ۾ حُرن راجستان جو اٽڪل 1800 چورس ڪلوميٽر علائقو فتح ڪيو. ڪيترائي حُر نوجوان شهيد ۽ زخمي ٿيا. سرڪار پير پاڳاري، خليفي فقير امين مڱريو، وحيد ڪٽپر ۽ ٻين حُرن کي ”ستاره جرئت“، ”تمغه جرئت“ ۽ ٻين فوجي اعزازن ۽ سَنَدن سان نوازيو.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> 1971ع واري پاڪ-ڀارت جنگ دوران پاڪ فوج ۾ اعليٰ عهدن تي وڏي انگ ۾ مقرر بنگالي آفيسرن جي بغاوت سبب سنڌ جي دفاع لاءِ گهربل فوجي دستا ۽ حُر مجاهد وقت سر اڳين مورچن تائين پهچي نه سگهيا. انهيءَ صورتحال جو فائدو وٺندي ڀارتي فوج ڇاڇرو ۽ ننگرپارڪر شهرن سميت اتر-اوڀر ٿر جي وڏي ايراضي تي قبضو ڪيو. عورتون ۽ ٻار پنهنجي جان بچائڻ لاءِ بئراج ايراضي جي مختلف ڳوٺن ڏانهن لڏي ويا. ڀارتي فوج ڪيترن ڳوٺن مان گذري ڇاڇري کان اڳتي وڌي ۽ عمرڪوٽ تي قبضي لاءِ شهر ٻاهران هڱورو ڀٽ تي گڏ ٿيڻ شروع ڪيو. عمرڪوٽ ڏانهن پيش قدمي جي خبرن سبب شهر جا رهواسي ڊپ ۾ شهر خالي ڪري ويا.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> اڳوڻي ضلعي ناظم مگهن مڱريو جي والد فقير ترڪو مڱريو جي اڳواڻي ۾ حُرن جي ”عمرڪوٽ ڪمپني“ شهر جي دفاع لاءِ هڱورو ڀٽ ۽ شهر جي وچ ۾ واقع ”پنجا تلي ترائي“ وٽ مورچن ۾ موجود هئي. ڀارتي فوج 18 مدراس رجمينٽ جي ڪمانڊ ۾ ٽي ڏينهن هڱورو ڀٽ وٽ ڪئمپ قائم ڪري وڌيڪ هٿيار، بارود ۽ تازه دم دستا گهرائي عمرڪوٽ تي قبضي جي رٿابندي ڪري رهي هئي. ترڪو مڱريو وڌيڪ مدد گهري، جنهن تي 26 بلوچ رجمينٽ جي هڪ ڪمپني ڪئپٽن ممتاز جي اڳواڻي ۾ حر مجاهد فورس جي مدد لاءِ پهتي. جنگ ۾ حصو وٺندڙ متارو مڱريو، محمد آريسر ۽ امام بخش ڀنڀرو موجب ٻنهي ڪمپني ڪمانڊرن فيصلو ڪيو ته دشمن جي حملي جو انتظار ڪرڻ بدران پاڻ دشمن جي ڪئمپ تي اوچتو حملو ڪيو وڃي.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> رٿابندي موجب حر ۽ بلوچ ڪمپنين مان چونڊيل ڦڙت، بهادر ۽ جانثار جوانن صبح جو 4 وڳي ڀارتي فوج جي ڪئمپ تي اتر ۽ اولهه کان اوچتو حملو ڪيو. ڪارروائي ۾ پهريان مورچن تان مارٽر گولا فائر ڪيا ويا، پوءِ دستي بم ۽ هٿيار استعمال ڪندي دشمن جي مزاحمت کي ٽوڙيو ويو. ڀارتي فوج وڏي انگ ۾ هٿيار، بارود، راشن، درجنين گاڏيون ۽ ٻيو جنگي سامان ڇڏي پنڌ واپس ڀڄڻ تي مجبور ٿي. پاڪستان طرفان بلوچ ۽ حر ڪمپنين جا رڳو 150 جوان هن ڪارروائي ۾ شامل هئا، جڏهن ته ڀارتي ڪئمپ ۾ اٽڪل 700 فوجي موجود هئا، جن مان 49 ٿڏي تي مارجي ويا. لاشن کي اتي ئي گڏيل قبر ۾ دفن ڪيو ويو، ڪجهه زخمين سميت لڳ ڀڳ ويهارو ڀارتي فوجي گرفتار ڪري جنگي قيدي بڻايا ويا. پاڪستاني پاسي جا چار جوان شهيد ۽ ٻارهن زخمي ٿيا. هن ڪارروائي دوران بهادري ڏيکارڻ تي ڪئپٽن ممتاز، صوبيدار گل خان ۽ ٻين کي فوجي تمغن سان نوازيو ويو. 26 بلوچ رجمينٽ جي ڪمپني ۽ حُرن جي عمرڪوٽ ڪمپني کي خاص پذيرائي ڏيندي ”هڱورين“ جو نالو ڏنو ويو. عمرڪوٽ جي دفاع واري هن جنگ جي چار شهيدن جي ياد ۾ قلعي اندر عجائب گهر ڀرسان هڪ يادگار ٺهيل آهي، جنهن تي معرڪي جا انگ اکر پڻ ڏنل آهن.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> == جاگرافي == هي شهر 25◦22′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 69◦47′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي ٿر ۾ واقع آهي. اهو ميرپورخاص کان 46 ميل اوڀر ۾، ان هنڌ تي آهي جتان واريءَ جون ڀٽون شروع ٿين ٿيون. هڪ ٻي روايت ۾ ان جو مقام 22–25 اتر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 47–69 اوڀر ويڪرائي ڦاڪ طور بيان ڪيو ويو آهي، ۽ شهر کي واريءَ ۽ ڏاڍي زمين جي دنگ تي واقع ڄاڻايو ويو آهي. == عمرڪوٽ جو قلعو == === تعمير ۽ نالي بابت روايتون === '''عمرڪوٽ جو قلعو''' يا '''امرڪوٽ جو قلعو''' سنڌ جي تاريخي قلعن مان هڪ آهي، جيڪو ٿر ۽ سنڌو ماٿريءَ جي وچ واري اهم گذرگاهه تي واقع رهيو آهي. قلعي جي تعمير بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. هڪ راءِ موجب موجوده قلعو ڪلهوڙا دور ۾ [[حيدرآباد]] جي پڪي قلعي کان اٽڪل ويهه سال اڳ، ميان نور محمد ڪلهوڙي 1746ع ۾ جوڙايو.<ref name="MubarakAli"></ref> ڊاڪٽر اسد جمال پلي جي تحقيق موجب قلعي جي اڏاوت لاءِ لڪي جبل جا پٿر پاڻيءَ رستي آڻڻ خاطر ڳوٺ چيل بند وٽان اتر-اوڀر رخ ۾ “نور واهه” نالي هڪ ابتو واهه کوٽايو ويو هو. ڪجهه تاريخدانن جو خيال آهي ته هاڻوڪي قلعي واري هنڌ ڪلهوڙن کان اڳ به ڪو پراڻو قلعو موجود هو ۽ موجوده قلعو ان جي بنيادن تي اڏيو ويو.<ref name="autogenerated1">روزآني ڪاوش جي 26 مارچ 2017 جي ”ڪاوش دنيا“ ۾ عمرڪوٽ بابت نور محمد سمي جي ليکيل ليک مان ورتل</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> فائل:Umerkot Fort view1.JPG|عمرڪوٽ جي قلعي جو ھڪ منظر فائل:Umarkot Fort view3.JPG|عمرڪوٽ جو قلعو فائل:Umarkot museum view.JPG|عمرڪوٽ عجائب گھر </gallery> روايتن موجب يارهين صديءَ ۾ راجا اَمر سنگهه قلعو ٺهرايو، جڏهن ته ڪجهه بيانن موجب اهو قلعو پرمار سوڍي اڏايو هو، جنهن تي پوءِ سومرن قبضو ڪيو. هڪ روايت مطابق 1355ع ۾ عمر سومري هن شهر کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. 1226ع ۾ اهو ٻيهر سوڍن جي هٿ ۾ رهيو. 1746ع ۾ ميان نور محمد ڪلهوڙي قلعو ٺهرايو، جيڪو اڃا تائين موجود آهي. ڪن محققن جي راءِ آهي ته قلعو سنڌ ۾ اسلامي دور کان به اڳ جو ٺهيل آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/%d8%b9%d9%85%d8%b1%da%aa%d9%88%d9%bd-%d8%ac%d9%88-%d9%82%d9%84%d8%b9%d9%88-%da%aa%d9%87%da%99%d9%8a-%d8%af%d9%88%d8%b1-%db%be-%d8%aa%d8%b9%d9%85%d9%8a%d8%b1-%d9%bf%d9%8a%d9%88%d8%9f-%d8%b9/|title=عمرڪوٽ جو قلعو ڪهڙي دور ۾ تعمير ٿيو؟ ........عزيزڪنگراڻي -|date=2019-06-16|language=sd|access-date=2019-07-10}}</ref> [[فائل:Ghosia Guest House Umerkot.JPG|300px|thumb|غوثيه گيسٽ ھائوس جو منظر]] قلعي ۽ شهر جي اصل نالي بابت تاريخدانن وٽ ٻه اهم رايا ملن ٿا. هڪ راءِ موجب اصل قلعو امر سنگهه نالي راجپوت راڻي جوڙايو هو، تنهنڪري شهر ۽ قلعي جو نالو '''امرڪوٽ''' پيو.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.dawn.com/news/1176551|title=Umerkot: Lost in history|last=Hasan|first=Shazia|date=2015-04-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2019-05-29}}</ref> ٻي راءِ موجب قلعو عمر ماروي واري قصي سان لاڳاپيل مشهور بادشاهه '''عمر سومري''' جوڙايو هو، تنهنڪري صحيح نالو '''عمرڪوٽ''' آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/index.php/antiquities-sites/fort/item/108-umerkot-fort-umerkot|title=Umerkot Fort, Umerkot|website=antiquities.sindhculture.gov.pk|language=en-gb|access-date=2019-05-29}}</ref> هڪ طرف تاريخي روايتن موجب سن 1226ع ۾ راجسٿان کان سوڍا راڻا رتي ڪوٽ ۽ عمرڪوٽ فتح ڪري هتي حڪمران ٿيا، ۽ انهن 26 راڻن جو تاريخي ۽ نالي وار سلسلو هاڻوڪي راڻي همير سنگهه تائين پهچي ٿو، پر انهن ۾ امر سنگهه نالي ڪو راڻو نه ملي ٿو. ٻئي طرف هاڻوڪي قلعي جي ٻن برجن واري مُک دروازي مٿان وچ ۾ لڳل هڪ پٿر تي سورج مکي جو گل اُڪريل آهي، جيڪو سورج ونسي سوڍن جي ڌرمي نشاني سمجهيو وڃي ٿو. جيڪڏهن موجوده قلعو ميان نور محمد ڪلهوڙي تعمير ڪرايو هو ته پوءِ مُک دروازي مٿان سورج مکي وارو پٿر لڳائڻ بابت سوال پيدا ٿئي ٿو؛ ممڪن آهي ته اهو پٿر سوڍا راڻن پنهنجي راڄ دوران لڳايو هجي.<ref name="autogenerated1"></ref> === جاگرافيائي ۽ فوجي اهميت === عمرڪوٽ جو قلعو اڳ به ٿر جي سياست جي ڪنجي سمجهيو ويندو هو، ڇاڪاڻ ته اهو مارواڙ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي اهم رستي تي واقع هو. ان زماني ۾ عمرڪوٽ سنڌ جي سومرا گهراڻي جي حڪومت هيٺ هو. عمرڪوٽ جي قلعي کان 30 ميل اتر طرف ٿر اندر رتو ڪوٽ نالي هڪ پراڻي قلعي جا نشان موجود آهن. رتو ڪوٽ، جيڪو عمرڪوٽ جي قلعي وانگر اهم آهي، پرمار سوڍن جي دور انديشيءَ جي نشاني هو يا انهن کان اڳ جو تعمير ٿيل قلعو هو، ان بابت قطعي طور چئي نٿو سگهجي. بهرحال، اهڙن مضبوط قلعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪنهن مدبر حڪمران ٿر تي پنهنجو ڏهڪاءُ قائم ڪرڻ، ۽ سنڌو ماٿري ۽ وچ هندستان جي وچ وارن شاهراهه رستن تي پنهنجو حڪم جاري رکڻ لاءِ انهن قلعن جي اڏاوت ڪرائي هئي.<ref>ڪتاب: ٿر ۽ پارڪر جو احوال;مصنف:ايس اين رئڪس ;مترجم:ڊاڪٽر نواز علي شوق؛ايڊيشن: ٻيون 2007ع؛ ڇپيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ،ڄامشورو</ref> === قلعي جا ڏکڻ ۽ اولهه وارا دروازا === قلعي جي اتر طرف واري مُک دروازي کان سواءِ ڏکڻ ۽ اولهه پاسي وارن ٻن ننڍن دروازن بابت قديم آثارن جي ماهرن حاڪم شاهه بخاري ۽ علي حيدر گاڏهي جو چوڻ آهي ته قلعي جي اصل ڊيزائين ۾ اهي ٻئي دروازا شامل نه هئا. سندن مطابق اهي دروازا انگريزن پنهنجي سهولت لاءِ قلعي جون ڀتيون ٽوڙي ڪڍايا هئا. قلعي کي اصل حالت ۾ بحال ڪرڻ ۽ ان جي سيڪيورٽي کي نظر ۾ رکندي اهي ٻئي دروازا بند ڪيا پيا وڃن.<ref name="autogenerated1"></ref> لال سنگهه سوڍو، ڏکڻ واري دروازي بابت انهيءَ راءِ سان اختلاف ڪري ٿو. سندس دعويٰ آهي ته جوڌپور جي راجا ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ ٿيل جنگ جي وقت به ڏکڻ وارو دروازو موجود هو. سندس چوڻ موجب اهو دروازو مُک دروازي جي ڀيٽ ۾ ڪمزور هو، تنهنڪري جوڌپور جي راجا جون فوجون ان دروازي کي بارود سان ٽوڙي، باهه ڏئي ساڙي، اندر داخل ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿيون. سندس مطابق، ان جنگ ۾ باهه سبب سڙيل ڪاريون سرون ۽ ڀتيون اڄ به ان دروازي وٽ موجود آهن.<ref name="autogenerated1"></ref> == دلچسپ جايون == هيءُ شهر [[ڪراچي]]، جيڪو [[سنڌ]] جو گاديءَ وارو شهر آهي، ۽ [[حيدرآباد]] سميت ٻين وڏن شهرن سان سٺيءَ طرح ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.umerkot.gos.pk/ |title=District Government Umerkot |access-date=2014-02-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.umerkot.gos.pk/ |archive-date=24 February 2012 |df=dmy-all }}</ref> عمرڪوٽ ۾ ڪيترائي تاريخي اهميت وارا ماڳ موجود آهن، جن ۾ [[اڪبر بادشاهه جي جاءِ پيدائش]]، [[عمرڪوٽ جو قلعو]] ۽ [[مومل جي ماڙي]] شامل آهن. هتي هڪ قديم مندر [[شِو مندر، عمرڪوٽ]] پڻ موجود آهي. ان کان علاوه [[ڪالي ماتا مندر]]، [[ڪرشن مندر]] (پراڻي امرڪوٽ ۾)، [[منهر مندر]] ۽ [[ڪٺواڙي مندر]] (رانچو لائين ۾) پڻ مذهبي ۽ تاريخي اهميت رکن ٿا. == تعليم == شهر ۾ 100 کان وڌيڪ اسڪول، 20 ڪاليج ۽ هڪ پولي ٽيڪنيڪل ڪاليج موجود آهن. == آبادي == === آباديءَ جي واڌ === {{Historical populations|1951|5142|1961|5878|1972|8,381|1981|13,742|1998|35,559|2017|134,196|2023|144,558|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري]] موجب عمرڪوٽ جي آبادي 144,558 هئي.<ref>{{Cite web |title=Sindh (Pakistan): Urban Localities in Districts - Population Statistics, Charts and Map |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/ |access-date=2024-08-31 |website=www.citypopulation.de}}</ref> === مذهب === {{See also|عمرڪوٽ ضلعو#مذهب}} [[عمرڪوٽ شِو مندر]] [[سنڌ]] جي سڀ کان قديم ۽ مقدس هندو عبادتگاهن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1392074|access-date=18 February 2021|title=The thriving Shiva festival in Umarkot is a reminder of Sindh's Hindu heritage |date=27 February 2018 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ ''عمرڪوٽ ميونسپلٽي ۾ مذهبن جي تاريخي آبادي'' ! مذهب ! آبادي (1901ع)<ref>{{Cite book |last=Enthoven |first=R. E. |title=Census of India, 1901: Volume IX-A. Bombay: Part II, Imperial Tables |publisher=Government Central Press |year=1902 |pages=40–41}}</ref> ! سيڪڙو (1901ع) |- | [[هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] | 3,884 | {{Percentage|3884|4934|2}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15x15px]] | 993 | {{Percentage|993|4934|2}} |- | [[جين مت]] [[File:Jain Prateek Chihna.svg|26x26px]] | 46 | {{Percentage|46|4934|2}} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|21x21px]] | 1 | {{Percentage|1|4934|2}} |- ! ڪل | '''4934''' | '''{{Percentage|4934|4934|2}}''' |} == پڻ ڏسو == * [[اسلام ڪوٽ]] * [[مٺي]] * [[عمرڪوٽ ضلعي حڪومت]] * [[ٿرپارڪر]] * [[عمر مارئي]] == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons category}} {{wikivoyage|Umerkot}} * [https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.umerkot.gos.pk/ عمرڪوٽ ضلعي حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ (انگريزي)] {{Use dmy dates|date=April 2017}} [[زمرو:عمرڪوٽ]] [[زمرو:سنڌ ۾ هندومت]] [[زمرو:عمرڪوٽ ضلعي جون تعلقائون]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گھاٽيون آباديون]] 5a9p42e6guvqq6ohe4zxey9gwz7wahl 384073 384072 2026-06-10T16:21:00Z Intisar Ali 8681 /* پرمار، سوڍا ۽ سومرا دور */ 384073 wikitext text/x-wiki {{for-multi|ضلع بابت|عمرڪوٽ ضلعو|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = عمرڪوٽ<br> عمرڪوٽ | other_name = | official_name = امرڪوٽ | native_name = | nickname = | settlement_type = [[شهر]] | image_skyline = Umarkot Fort view3.JPG | image_caption = يارهين صديءَ جو [[عمرڪوٽ قلعو]] | image_seal = | image_map = | mapsize = | map_caption = عمرڪوٽ جو مقام | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] | seat_type = شهري ڪائونسل | seat = | parts_type = ضلعا | governing_body = [[عمرڪوٽ ضلعي جي حڪومت|ضلعي حڪومت]] | leader_title = [[ڪائونسل-مئنيجر حڪومت|شهري منتظم]] | leader_name = | leader_title1 = ميٽروپوليٽن ڪمشنر | leader_name1 = | leader_title2 = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name2 = طاهر علي ميمڻ<ref>{{cite news|url=https://academiamag.com/sau-umerkot-campus-graduated-first-batch/|title=SAU Umerkot campus graduated first batch|date=9 December 2021|access-date=8 January 2021|work=The Academia Magazine}}</ref> | established_title = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | established_date = اسلام کان اڳ وارو دور | coordinates = {{Coord|25|21|47|N|69|44|33|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 48.6 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = [[2023ع پاڪستان مردم شماري|2023ع]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_note = | population_total = 144,558 | population_rank = [[پاڪستان جا وڏا شهر|پاڪستان ۾ 79هون]] | total_type = شهر | population_density_km2 = auto | population_demonym = | timezone = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset = +05:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | area_code = 238 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | postal_code = 69100 | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | website = }} '''عمرڪوٽ''' (اردو: {{Nastaliq|عمرکوٹ}}؛ [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]]: عمرڪوٽ؛ [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ|IPA]]: [ʊmərkoːʈ])، جيڪو اڳ ۾ '''امرڪوٽ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو، [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جو هڪ تاريخي شهر آهي. [[مغل سلطنت|مغل]] شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جو جنم 1542ع ۾ امرڪوٽ ۾ ٿيو هو. هندو لوڪ عقيدي جي مشهور ديوتائن [[پابوجي]] ۽ [[رامديو پير]] بابت روايتي طور چيو وڃي ٿو ته سندن شادي عمرڪوٽ ۾ ٿي هئي. هتي جي مقامي ٻولي [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]] آهي، جيڪا [[راجستاني ٻوليون|راجستاني ٻولين]] جي گروهه سان تعلق رکي ٿي ۽ [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولي خاندان]] جو حصو آهي. ڍاٽڪي ٻوليءَ جو سڀ کان ويجهو تعلق [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]] سان آهي. انگريزن عمرڪوٽ کي ضلعي جو هيڊڪوارٽر ڪيو. 1906ع کان پوءِ ميرپروخاص هيڊ ڪوارٽر ڪيو ويو. شهر جي رونق چڱي آهي، واپار چڱو هلي ٿو. هن جي چوڌاري باغن ۾ ميوات ۽ واڙين ۾ هر قسم جي ڀاڄي ٿئي ٿي. هيءُ شهر اڳي راجپوتن جي گاديءَ جو هنڌ هو، جنهنڪري ٿر جو ”تِيلاٽ“ ليکبو هو. مارواڙي قومون گهڻو ڪري پهريائين هتي اچي رهيون، جي پوءِ 1874ع ۾ اڀرندي نماري جي ٻوڏن ۽ ٻين ڪن سببن جي ڪري مٺي، ڇاڇري ڪانٽئي، چيلهار، پارني، ٻڳل، ويراڙي، ڌارناسر ۽ ٻين ڳوٺن ڏي لڏي ويون. هتي مردانو ۽ زنانو پرائمري اسڪول، هاءِ اسڪول، سول ڪورٽ، ڊپٽِي ڪليڪٽر جي آفيس، مختيارڪار جي آفيس، سرڪٽ هائوس، ڊپٽي سپرنٽينڊنٽ پوليس جي آفيس، ايڪسائيز انسپيڪٽر جي آفيس، پاڪستان سرڪار جو ميوزم، ٽائون ڪميٽي، ٽيليفون آفيس، پوليس ٿاڻو، مسافر خانو، تعلقو اسپتال ۽ انجنيري بنگلا آهن. ويجهيون ريلوي اسٽيشنون ڇوڙ ۽ ڍورو نارو 12 ۽ 14 ميل جي فاصلي تي آهن. ميرپور خاص 46 ميل پري آهي، جو پڪو روڊ آهي. ڪنري اسٽِيشن سان به آمدرفت چالو آهي. هيءُ شهر سڀني شهرن سان لاريءَ رستي ڳنڍيل آهي.<ref name =" رائچند هريجن " > ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون) -مصنف؛ رائچند هريجن -ايڊيشن؛ ٽيون- سال؛ 2005ع -ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref> ==شھر جو نالو== هن شهر جي نالي بابت اختلاف موجود آهي ته ان جو صحيح نالو '''عمرڪوٽ''' هو يا '''امرڪوٽ'''. فارسي ماخذن ۾ هي نالو ٻنهي صورتن، يعني ''عمرڪوٽ'' ۽ ''امرڪوٽ''، ۾ ملي ٿو<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—73, 74 }}</ref> هڪ روايت موجب هن شهر جو بنياد [[راڻو امر سنگهه]] وڌو هو، تنهنڪري ان جو نالو ''امرڪوٽ'' پيو. ٻي روايت مطابق شهر جو بنياد [[عمر سومرو]] رکيو هو، جنهن سبب ان کي ''عمرڪوٽ'' سڏيو ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> ٽئين راءِ برطانوي مورخ [[جيمس ٽاڊ]] پيش ڪئي آهي، جنهن موجب ''امارا-سومرا'' (Umara-Sumra) [[پرمار راجپوت]]ن جي هڪ شاخ هئي، جيڪا [[ٿر ريگستان]] ۾ آباد ٿي ۽ هن شهر ۾ رهائش اختيار ڪئي. سندس خيال موجب شهر جو نالو انهيءَ نسبت سان ''عمرڪوٽ'' پيو.<ref name="MubarakAli"></ref> تنهن هوندي به، ٿر واري علائقي جا مقامي ماڻهو اڄ به هن شهر کي '''امرڪوٽ''' سڏين ٿا، جڏهن ته علائقي کان ٻاهر هي شهر عام طور '''عمرڪوٽ''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="MubarakAli"></ref> امرڪوٽ يا عمرڪوٽ سنڌ جي قديم شهرن مان هڪ آهي، جنهن جي نالي بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. شهر کي ڪڏهن ”ديهات“، ڪڏهن ”همروٽ“، ڪڏهن ”پدمات“، ڪڏهن ”امراڻو“ ۽ ڪڏهن ”امراپري“ به سڏيو ويو، پر موجوده دور ۾ اهو عام طور عمرڪوٽ جي نالي سان مشهور آهي. ڪجهه روايتن موجب هن شهر کي عمر سومري سان منسوب ڪري عمرڪوٽ سڏيو ويو، جڏهن ته ٻين تاريخي ماخذن، جهڙوڪ ”تاريخ فرشتا“، ''[[آئين اڪبري]]''، ''[[اڪبر نامه]]''، ”[[شاهجهان نامه]]“ ۽ ٻين مؤرخن وٽ هن شهر جو نالو امرڪوٽ طور ملي ٿو. هڪ راءِ موجب هن شهر جو اصل نالو امرڪوٽ هو، جيڪو برطانوي دور کان عمر سومري جي نسبت سان عمرڪوٽ طور مشهور ٿيو، جيتوڻيڪ ڪجهه محققن موجب عمر سومري جو امرڪوٽ شهر يا قلعي سان سڌو تعلق ثابت نٿو ٿئي.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%B1%20%DA%AA%D9%88%D9%BD%20%D8%B9%D9%85%D8%B1%DA%AA%D9%88%D9%BD امر ڪوٽ عمرڪوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> امرڪوٽ تي راڻا پرساد جي راڄ دوران 1542ع ۾ مغل بادشاهه همايون هتان گذريو، ۽ سندس پٽ اڪبر جو جنم به هتي ٿيو. همايون جي ڀيڻ '''[[گلبدن بيگم]]''' پنهنجي فارسي ڪتاب “[[همايون نامه]]” ۾ لکيو آهي ته راڻو پرساد، [[شهنشاهه همايون]] جو زبردست استقبال ڪيو، کيس رهڻ لاءِ بهترين جاءِ ڏني ۽ سندس قافلي جي اميرن لاءِ قلعي کان ٻاهر رهائش جو بندوبست ڪيو. گلبدن بيگم موجب اتي شيون تمام سستيون هيون، هڪ رپئي ۾ چار ٻڪريون ملي رهيون هيون، ۽ راڻا پرساد بادشاهه کي رڍون ۽ ٻڪريون تحفي ۾ ڏنيون. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت قلعو اڪبر بادشاهه جي جاءِ پيدائش واري هنڌ موجود هو. ممڪن آهي ته اهو قلعو '''امر سنگھ''' نالي ڪنهن هندو راجا يا راڻي جوڙايو هجي، جنهن ڪري شهر جو نالو شروع ۾ امرڪوٽ ۽ پوءِ عمرڪوٽ ٿيو. عمر مارئي جو قصو ۽ بادشاهه عمر سومري جو دور راڻي پرساد کان اٽڪل 200 سال اڳ جو ڄاڻايو وڃي ٿو. شاهه لطيف جي شاعري ۽ فارسي ۽ عربي ۾ غير ملڪي سياحن جي ڪتابن ۾ هن شهر جا ٻئي نالا ملن ٿا. هڪ ٻوليائي راءِ موجب، مارواڙي ۽ ڍاٽڪي ٻولين ۽ لهجن ۾ ”ع“ مٿان پيش وارو اچار موجود نه آهي، تنهن ڪري ممڪن آهي ته ”ع“ جي زبر واري اچار مان ”الف“ وارو اچار پيدا ٿيو هجي، جنهن سبب ٻئي صورتون صدين کان گڏ هلنديون رهيون. قديم آثارن جي محقق حاڪم علي شاهه بخاري موجب قلعي جي منظم کوٽائي سان قلعي جي عمر، اقتصادي حالت، ثقافت، هنرن ۽ اصل نالي بابت اهم معلومات ملي سگهي ٿي.<ref name="autogenerated1" /> . == شھر جي تاريخ == === قديم دور ۽ مذهبي آثار === تاريخي روايتن ۽ آثارن مان ظاهر ٿئي ٿو ته امرڪوٽ سنڌ جي انتهائي قديم شهرن مان هڪ آهي، ۽ ممڪن آهي ته قبل مسيح دور ۾ به آباد هو. خاص طور ٻڌ ڌرم واري دور ۾ هن شهر کي اهميت حاصل هئي. '''جوڳرائي جو تلاءُ''' انهيءَ دور جي مشهور يادگار طور ڄاتو وڃي ٿو. روايت آهي ته شهر جي ڀرسان '''لامٻي تلاءُ''' جي سر تي ۽ جوڳرائي جي ڪپر تي مهاتما ٻڌ جي پوئلڳن چلا ڪڍيا، جنهن ڪري اتي هڪ شاهي قلعو مهاراجه وڪرما جيت ٺهرايو. هڪ روايت موجب شهر مهاراجه وڪرما آباد ڪيو، پر انساني وسنديءَ جا آثار ان کان به قديم سمجهيا وڃن ٿا. قديم آثارن ۾ جوڳرائي جو تلاءُ ۽ ’شو‘ جو آستان شامل آهن. شو جي مندر وٽ برهمڻ آباد هئا ۽ ڀڪشوئن جو به اثر هو. شو جو مندر ڀٽن واري زمين تي واقع آهي، جتي واري جي دڙن مان ٻڌ ڌرم جي دور جا مڻڪا اڄ به ملن ٿا.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%B1%20%DA%AA%D9%88%D9%BD%20%D8%B9%D9%85%D8%B1%DA%AA%D9%88%D9%BD امر ڪوٽ عمرڪوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> عمرڪوٽ جلد ئي [[ٿر ريگستان]] جو هڪ اهم شهر بڻجي ويو ۽ تاريخي واقعن ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪرڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو اوڀر طرف کان [[سنڌ]] ۾ داخل ٿيندڙ مکيه شاهراهه تي واقع هو ۽ [[مارواڙ]] کي [[سنڌو ماٿري]] سان ڳنڍيندڙ رستي تي پڻ موجود هو. انهيءَ جغرافيائي حيثيت سبب عمرڪوٽ ريگستان جي ڪنجي سڏجڻ لڳو ۽ فوجي توڙي واپاري لحاظ کان انتهائي اهم شهر بڻجي ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> جيتوڻيڪ اهو يقيني طور معلوم نه آهي ته شهر ڪڏهن آباد ٿيو، پر ايترو ضرور واضح آهي ته قديم زماني کان هتي آبادي موجود هئي. چيني سياح [[شُوئن زانگ]] (Xuanzang)، جيڪو 641ع ۾ [[هندستان]] آيو هو، گهڻو امڪان آهي ته عمرڪوٽ جو به دورو ڪيو هجي<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref> روايت موجب يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راڻا امر سنگهه]] هن شهر کي تعمير ڪرايو هو،<ref name="رائچند-تاريخ-ريگستان-p651">{{cite book|last=رائچند هريجن|title=تاريخ ريگستان|location=حيدرآباد|year=1975|page=651}}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> جڏهن⁠تہ هاڻوڪو شهر ان جي قديم بنيادن تي ٻيهر آباد ڪيو ويو.<ref name="رائچند-تاريخ-ريگستان-p651">{{cite book|last=رائچند هريجن|title=تاريخ ريگستان|location=حيدرآباد|year=1975|page=651}}</ref><ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—73 کان 86 }}</ref> هتي هڪ ننڍڙو قلعو موجود هو، جيڪو ايترو مضبوط نه هو جو ڪنهن وڏي ۽ طاقتور فوج جو مقابلو ڪري سگهي. موجوده [[عمرڪوٽ جو قلعو]] 1746ع ۾ [[ڪلهوڙا]] حڪمران [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] (وفات 1755ع) تعمير ڪرايو. گهڻن تاريخدانن جي راءِ آهي ته اهو قلعو هڪ قديم قلعي جي ماڳ تي اڏيو ويو، جيڪو يا ته [[سومرا]] حڪمرانن يا [[سوڍا راجپوت]]ن تعمير ڪرايو هو.<ref name="MubarakAli"></ref> . [[ٽالپر]] دور ۾ [[جوڌپور]] طرفان ڪنهن ممڪن حملي يا چڙهائي جي صورت ۾ دفاع لاءِ قلعي اندر 400 سپاهي مقرر رکيا ويندا هئ.<ref name="MubarakAli"></ref> === پرمار، سوڍا ۽ سومرا دور === امرڪوٽ جي پراچين تاريخ جو مڪمل احوال موجود نه آهي، پر ڪجهه تاريخي حوالن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڇهين صدي عيسوي ڌاري هتي پرمارن جي حڪومت هئي. لدروي ۽ پونگل جي يدوونسي راجا منڏم راءِ امرڪوٽ جي پرمار راجا سوڍ جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جنهن مان کيس ٽي پٽ ڪيهر، مولراج ۽ گوگلي پيدا ٿيا.<ref name="ٽاڊ">”ٽاڊ راجستان“، ندي ڀاڱو ٻيو صفح 1186- 1187، بحواله امرڪوٽ اتهاس</ref><ref name="گجراتي">”ٽاڊ راجستان“، گجراتي، ڀاڱو ٻيو، صفحو 317</ref><ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref> سن 997ع، يعني 1054 سنبت ۾ مارواڙ جي راجا ڌرڻي براهه پرمار مارواڙ جي نون قلعن جي ورهاست پنهنجن نون ڀائرن ۾ ڪئي، جنهن وقت امرڪوٽ جو گراج پرمار جي حصي ۾ آيو<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref>. اُمَرڪوٽ جي اهميت تڏهن وڌيڪ وڌي وئي جڏهن اهو سوڍا راجپوتن جي قبضي هيٺ آيو. هي اهو قبيلو هو جنهن جي همت، جوش ۽ حياتيءَ اُمَرڪوٽ کي سنڌ جي تاريخ ۾ امر بڻائي ڇڏيو. سوڍا، جيڪي اُمَرڪوٽ جا حڪمران بڻيا، ريگستان جا رهواسي هئا.<ref name="MubarakAli"></ref>ڪرَنل ٽاڊ موجب، گهڻي امڪان سان اهي سڪندر اعظم جي ذڪر ڪيل ”سوگدي“ هئا.<ref>James Tod, Annals and Antiquities of Rajasthan, Delhi: 1978, ii,p. 181 n. i.</ref> هن سوڍا قبيلي جي اصل نسل بابت وڌيڪ تحقيق ڪندي اهو نتيجو ڪڍيو ته هي پرمارا راجپوتن جي هڪ شاخ هئي. سندن هڪ ذيلي شاخ ”اُمرا-سمرا“ هئي، جنهن مان ”اُمَرڪوٽ“ جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو..<ref name="MubarakAli"></ref> هڪ روايت موجب، پرمارا سوڍا، جيڪي ڪيترين صدين کان ٿر جي ريگستان ۾ رهندا هئا، يا ڪن جي چوڻ مطابق اُجين مان آيا هئا، تن 1226ع ۾ اُمَرڪوٽ کي سمرن کان فتح ڪيو؛ جڏهن ته ٻي روايت موجب سمرن جي حڪمرانن اهو شهر کين عطا ڪيو هو..<ref name="MubarakAli"></ref> پر ٽاڊ جي ڪتاب ''راجستان جون تواريخون ۽ آثارِ قديمه'' ۾ هڪ اهڙو واقعو بيان ٿيل آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته قلعو 1226ع کان اڳ ئي سوڍن جي قبضي ۾ اچي چڪو هو. 1219ع ۾ سوڍن جي راڻا جو چاچيچ ديو سان تڪرار ٿيو، جنهن اوچتو حملو ڪري راڻا کي حيران ڪري ڇڏيو. راڻا چار هزار سپاهي گڏ ڪري حملي آور جو مقابلو ڪيو. هو جنگ ۾ شڪست کائي ويو ۽ پنهنجي گاديءَ واري هنڌ اُمَرڪوٽ ۾ وڃي پناهه ورتائين.<ref name="MubarakAli"></ref> بهرحال، قبضي کان پوءِ اُمَرڪوٽ سوڍن جو مرڪزي شهر بڻجي ويو، ۽ ان وقت کان وٺي سڀني سياسي تبديلين جي باوجود سندن قبضي هيٺ رهيو. قلعي جي حڪمران جو لقب ”راڻا“ هوندو هو. جيتوڻيڪ هو عملي طور خودمختيار هو، تنهن هوندي به سنڌ جي حڪمرانن جي بالادستي کي تسليم ڪندو هو. جڏهن سنڌ دهليءَ جي سلطانن ۽ مغل شهنشاهن جي اقتدار هيٺ هئي، تڏهن راڻا کين خراج ادا ڪندو هو. نئين راڻا جي تخت نشينيءَ تي کيس يا ته مغل شهنشاهه يا ٺٽي ۾ مقرر سندس نائب کان سرڪاري توثيق حاصل ٿيندي هئي.<ref name="Raikes137-138">{{cite book |last=Raikes |title=Memoir on the Thurr and Parkur Districts of Sind |location=London |year=1856 |pages=137–138 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> اُمَرڪوٽ جي راڻا جا پاڙيسري رياست جيسلمير سان لاڳاپا ڪڏهن خوشگوار ته ڪڏهن تڪراري رهيا. 1219ع ۾ راڻا اڳ ئي چاچيچ ديو سان جنگ وڙهي چڪو هو، پر بعد ۾ هن جيسلمير جي حڪمرانن سان سٺا لاڳاپا قائم رکڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="MubarakAli"></ref>. منجم راءِ، جيڪو منگل راءِ جو پٽ هو، پنهنجي ملڪ تي ٿيل هڪ حملي سبب اُمَرڪوٽ ۾ اچي پناهه ورتي. جڏهن هو پاڻ حڪمران بڻيو ته سوڍن جي راڻا پنهنجي ڌيءَ جو سڱ کيس ڏنو. هن اها آڇ قبول ڪئي ۽ شادي اُمَرڪوٽ ۾ ٿي.<ref name="MubarakAli"></ref> هن شاديءَ واري اتحاد اُمَرڪوٽ جي سوڍن کي سندن طاقتور پاڙيسرين کان بچاءُ ۽ تحفظ فراهم ڪيو. ڇو ته سوڍا قبيلي جون عورتون پنهنجي حسن ۽ دلڪشيءَ سبب مشهور هيون، تنهن ڪري سنڌ جا حڪمران ۽ اشرافيه طبقا انهن سان شاديون ڪرڻ جا خواهشمند هوندا هئا. مختلف دورن ۾ سنڌ جي ڪيترن ئي بااثر ماڻهن سوڍا عورتن سان شاديون ڪيون. ان جي بدلي ۾ سوڍن کي تحفظ، سلامتي ۽ سياسي سهارو حاصل ٿيندو رهيو.<ref name="MubarakAli"></ref>. جيسلمير جي تاريخي بيانن مان معلوم ٿئي ٿو ته يارهين صديءَ جي شروعات ۾ به امرڪوٽ تي پرمارن جي حڪومت هئي. ان وقت ڏکڻ ٿر، يعني هاڻوڪي مٺي، ڏيپلي ۽ ڇاڇري شهر کان اولهه طرف علائقو سومرن جي قبضي هيٺ هو، جنهن کي ”ديرڪ“ پرڳڻو چيو ويندو هو. سومرن پوءِ پرمارن کان امرڪوٽ به حاصل ڪيو. ڇاڇري کان اوڀر کائڙ تي راٺوڙن جو راڄ هو ۽ پارڪر تي پرمارن جو راڄ هو.<ref name="رائچند-هريجن">{{cite book|title=تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)|last=رائچند هريجن|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|location=ڄامشورو|year=2005|edition=چوٿون}}</ref> سومرن امرڪوٽ فتح ڪري ان کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو، جنهن کان پوءِ آهستي آهستي ڏکڻ ٿر ۾ سندن اثر گهٽجڻ لڳو. ڪجهه عرصي بعد ”مڪواڻا“ راجپوتن زور ورتو ۽ ملڪ تي قبضو ڪري [[ڪيرٽي]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. انهن مان ڪيسر مڪواڻو مشهور راجا ٿي گذريو. ڪيرٽي هن وقت مٺي تعلقي ۾ مٺي شهر کان 16 ميل ڏکڻ طرف هڪ ننڍڙو ڳوٺ آهي<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref>.<ref name="رائچند-هريجن"></ref> ڪجهه روايتن موجب عمرڪوٽ يا امرڪوٽ عمر سومره ولد دودي سومري جو ٻڌل هو، جيڪو سنه 793هه، يعني 1390ع ۾ تخت تي ويٺو ۽ 35 ورهيه بادشاهي ڪيائين.<ref name="autogenerated2">قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو</ref> هڪ ٻي روايت موجب وقت جي حاڪم عمر سومري ”مارئيءَ“ کي کڻي اچي هن شهر جي قلعي ۾ قيد ڪري رکيو هو. راجپوتن همايون کي امرڪوٽ ۾ پناهه ڏني، جتي اڪبر بادشاهه جو جنم ٿيو. سنه 949هه، يعني 1542ع ۾ مرزا شاهه حسن جي دور ۾ همايون بادشاهه شير شاهه افغان کان ڀڄي سنڌ ۾ آيو ۽ هتي رهيو. ساڳئي سال رجب مهيني جي پنجين تاريخ اڪبر بادشاهه ڄائو. اڪبر جي ماءُ جو نالو حميده بانو هو. ان وقت عمرڪوٽ هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو، تنهن ڪري همايون اتان نڪري جونپور ۾ درياهه جي ڪناري وڃي رهيو.<ref name="autogenerated2"></ref> [[فائل:Birthplace of Akbar.JPG|360px|thumb|اڪبر بادشاھ جي جاء پيدائش جت]] عمرڪوٽ کي اهو اعزاز حاصل آهي ته اهو [[اڪبر اعظم]] جي جنم ڀومي آهي. [[همايون]]، جيڪو [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ نهايت ڏکئي ۽ لاچار حالتن ۾ 1542ع ۾ هتي پهتو، تنهن جو استقبال قلعي جي راڻا، پرساد وِرسال، ڪيو.<ref name="MubarakAli"></ref> . همايون جي ڀيڻ [[گلبدن بيگم]] هن استقبال جو نهايت جاندار احوال بيان ڪندي لکي ٿي: {{Quotation| ”راڻا شهنشاهه جو وڏي عزت ۽ احترام سان استقبال ڪيو ۽ کيس بهترين رهائش فراهم ڪئي. اميرن جي ماڻهن لاءِ قلعي کان ٻاهر جايون مقرر ڪيون ويون. ڪيتريون ئي شيون نهايت سستيون هيون؛ هڪ رپئي ۾ چار ٻڪريون ملي سگهنديون هيون. راڻا ٻڪريءَ جي ٻچن ۽ ٻين شين جا ڪيترائي تحفا پيش ڪيا ۽ اهڙي مناسب خدمت سرانجام ڏني، جو ان کي بيان ڪرڻ لاءِ لفظ ناڪافي آهن.“}} راڻا پنهنجي شاهي مهمانن لاءِ قلعي جو وچ وارو حصو خالي ڪري ڇڏيو. تنهن ڪري اڪبر جي پيدائش قلعي جي اندر ٿي هئي، نه ته قلعي کان ٻاهر، جيئن عام طور تي سمجهيو ويندو آهي<ref name="MubarakAli"></ref>. همايون پوءِ قلعو ڇڏي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سندس سڄي فوج کي رهائي نه ڏئي سگهيو ٿي. راڻا [[شاهه حسن ارغون]] جي خلاف همايون جي مدد ڪئي، جنهن همايون جي پيءُ کي قتل ڪيو هو، ۽ شهنشاهه جي مدد لاءِ ٻه هزار يا ٽي هزار سپاهي به فراهم ڪيا. پر اها مدد ڪارگر ثابت نه ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ راڻا جي فوج ۾ بغاوت ڦٽي پئي ۽ سپاهي منتشر ٿي ويا<ref name="MubarakAli"></ref>. [[حميده بانو بيگم]] عمرڪوٽ تڏهن ڇڏي جڏهن اڪبر جي عمر پنج هفتا هئي. اڪبر پاڻ ڪڏهن به عمرڪوٽ نه آيو، پر پنهنجي جنم ڀوميءَ سان سندس گهري جذباتي وابستگي هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. جڏهن بيگلار خاندان سان تعلق رکندڙ مير ابوالقاسم خان زمان، سنڌ جي حڪمران ڄام بيگ سان گڏ اڪبر جي درٻار ۾ حاضر ٿيو، تڏهن اڪبر کانئس سندس جنم ڀومي بابت پڇيو<ref name="MubarakAli"></ref>. هن جواب ڏنو: ”عمرڪوٽ.“ اهو ٻڌي اڪبر خوش ٿيو ۽ چيائين: {{Quotation| ”مان ۽ هي سيد، ٻنهي جي جنم ڀومي هڪ ئي آهي.“ }} ===ارغون ترخان ۽ مغل دؤر === سنه 967هه، يعني 1559ع ۾، مرزا عيسيٰ ترخان جي ٻن پٽن محمد باقي ۽ محمد صالح وچ ۾ جنگ لڳي. مرزا عيسيٰ محمد صالح جي حمايت ۾ هو، تنهنڪري محمد باقي شڪست کائي ونگ مان عمرڪوٽ آيو ۽ اتان جيسلمير مان لنگهي بکر ۾ سلطان محمود خان وٽ پهتو. مرزا غازي بيگ جي دور ۾ سنه 1508هه، يعني 1599ع ڌاري، ابو القاسم سلطان ولد شاهه قاسم ارغون سوڍن سان وڙهي عمرڪوٽ ورتو. ابو القاسم سلطان مرزا جاني بيگ جو سالو هو.<ref name="autogenerated2"></ref> === نادر شاهه ۽ ڪلهوڙا دور === سنه 1152هه، يعني 1739ع ۾، جڏهن نادر شاهه سنڌ تي ڪاهي آيو، تڏهن ميان نور محمد ڪلهوڙو ۽ سندس پٽ محمد مراد ياب خان ڪلهوڙو ٺٽو ڇڏي عمرڪوٽ جي قلعي ۾ اچي لڪا. نادر شاهه سندن پٺيان اچي عمرڪوٽ پهتو، جنهن سبب هو لاچار ٿي پيش پيا. ان کان پوءِ نادر شاهه جا امير سنڌ جي مختلف علائقن ۾ پکڙي ويا.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1168هه، يعني 1755ع ۾، ميان محمد مراد ياب خان سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. ان وقت هو عمرڪوٽ ۾ هو. جڏهن ديوان گدومل سندس لاءِ بادشاهه کان سَند ۽ نواب سريبلند خان جو لقب وٺي آيو، تڏهن هو عمرڪوٽ کان ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ رستي ۾ نصرپور وٽ سندس تاجپوشيءَ جي رسم ادا ڪئي وئي.<ref name="autogenerated2"></ref> === ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن جون جنگيون === سنه 1190هه، يعني 1777ع ۾، مير بجر خان حج تان موٽي آيو ۽ سڌو عمرڪوٽ ۾ وڃي رهيو. هن کوسن کي عمرڪوٽ مان ڀڄائي ڪڍيو. ميان غلام نبي، تاجو ليکي کي هڪ لشڪر سان گڏ وٺي عمرڪوٽ آيو ۽ ڪوٽ جو گهيرو ڪيو، پر فتح حاصل نه ڪري سگهيو. پوءِ الهه بخش جهنجڻ دغا ڪري مير کان معافي گهري. جڏهن مير عمرڪوٽ کان ٻاهر نڪتو ته تاجو ليکي ٻن هزار ماڻهن سان ڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. ان تي مير بجر خان ڇهه هزار لشڪر گڏ ڪري ٽيهه هزار ڪلهوڙن تي ڪاهي ويو. ڪلهوڙا لانياري وٽ پهتا، جتي جنگ لڳي؛ ڪلهوڙا شڪست کاڌائون ۽ ميان غلام نبي مارجي ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1194هه، يعني 1781ع ۾، ميان عبدالنبيءَ جي چوڻ تي جوڌپور جي راجا بجيسنگهه ٻه ماڻهو موڪلي مير بجر خان کي دغا سان قتل ڪرايو. ان جي بدلي ۾ ميان عبدالنبي عمرڪوٽ جو قلعو ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کي ڏئي ڇڏيو. ان وقت، جڏهن عبدالنبي جي مدد لاءِ تيمور شاهه، مدد خان کي لشڪر سان موڪليو، تڏهن مير عمرڪوٽ ۾ هئا. مير عبدالله خان بلوچن جو لشڪر وٺي مدد خان جي مقابلي لاءِ نڪتو. گهڻي لکپڙهه کان پوءِ مدد خان عمرڪوٽ آيو ۽ مير فتح خان کي ٺڳيءَ سان گرفتار ڪري وٺي ويو، پر پوءِ هو ڀڄي نڪتو ۽ مير عبدالله ۽ مير فتح علي خان سان وڃي مليو، جيڪي ان وقت دين ڳڙهه ۾ هئا. ميرن جي تياريءَ جو ٻڌي مدد خان عبدالنبي کان بيزار ٿي کيس ڇڏي هليو ويو، جنهن کان پوءِ عبدالنبي لاچار ٿي ميرن جي پيش پيو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1201هه، يعني 1786ع ۾، جوڌپور جي راجا ٻه هزار ماڻهو عمرڪوٽ ۾ آڻي ويهاريا، ڇاڪاڻ ته اهو قلعو ميان عبدالنبي کيس ڏنو هو. اتفاق سان رستي ۾ انهن جو جهيڙو مير سهراب خان جي ڀاءُ مير غلام محمد جي ماڻهن سان ٿيو، جيڪو ٿر ۾ شڪار لاءِ آيو هو. مير غلام محمد جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا. ان تي مير سهراب، مير فتح علي خان جي مدد سان عمرڪوٽ تي ڪاهي آيو، راجپوتن کي ماريو، ملڪ ڦريو ۽ پنهنجو وير وٺي واپس ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> === عمرڪوٽ جو ٻيهر سنڌ ۾ شامل ٿيڻ ۽ انگريز عهدنامو === سنه 1229هه، يعني 1813ع ۾، مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان عمرڪوٽ جوڌپور جي راجا کان کسي ورتو. ان کان پوءِ عمرڪوٽ ٽالپرن جي هٿ ۾ رهيو. سنه 1258هه، يعني 1842ع ۾، سر چارلس نيپئر ميرن سان عهدنامو ڪيو، جنهن موجب عمرڪوٽ، سبزلڪوٽ، شڪارپور ۽ ڪراچي انگريز سرڪار جي حوالي ٿيا.<ref name="autogenerated2"></ref> === قلعي جا ڏکڻ ۽ اولهه وارا دروازا === قلعي جي اتر طرف واري مُک دروازي کان سواءِ ڏکڻ ۽ اولهه پاسي وارن ٻن ننڍن دروازن بابت قديم آثارن جي ماهرن حاڪم شاهه بخاري ۽ علي حيدر گاڏهي جو چوڻ آهي ته قلعي جي اصل ڊيزائين ۾ اهي ٻئي دروازا شامل نه هئا. سندن مطابق اهي دروازا انگريزن پنهنجي سهولت لاءِ قلعي جون ڀتيون ٽوڙي ڪڍايا هئا. قلعي کي اصل حالت ۾ بحال ڪرڻ ۽ ان جي سيڪيورٽي کي نظر ۾ رکندي اهي ٻئي دروازا بند ڪيا پيا وڃن.<ref name="autogenerated1"></ref> لال سنگهه سوڍو، ڏکڻ واري دروازي بابت انهيءَ راءِ سان اختلاف ڪري ٿو. سندس دعويٰ آهي ته جوڌپور جي راجا ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ ٿيل جنگ جي وقت به ڏکڻ وارو دروازو موجود هو. سندس چوڻ موجب اهو دروازو مُک دروازي جي ڀيٽ ۾ ڪمزور هو، تنهنڪري جوڌپور جي راجا جون فوجون ان دروازي کي بارود سان ٽوڙي، راجپوتن همايون کي امرڪوٽ ۾ پناهه ڏني، جتي اڪبر بادشاهه جو جنم ٿيو. سنه 949هه، يعني 1542ع ۾ مرزا شاهه حسن جي دور ۾ همايون بادشاهه شير شاهه افغان کان ڀڄي سنڌ ۾ آيو ۽ هتي رهيو. ساڳئي سال رجب مهيني جي پنجين تاريخ اڪبر بادشاهه ڄائو. اڪبر جي ماءُ جو نالو حميده بانو هو. ان وقت عمرڪوٽ هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو، تنهن ڪري همايون اتان نڪري جونپور ۾ درياهه جي ڪناري وڃي رهيو.<ref name="autogenerated2"></ref> [[فائل:Birthplace of Akbar.JPG|360px|thumb|اڪبر بادشاھ جي جاء پيدائش جت]] === ڪلهوڙا، جوڌپور ۽ ٽالپر دور === ڪلهوڙن جي دور ۾ عمرڪوٽ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي قبضي هيٺ هو، جنهن کي بعد ۾ ڪلهوڙن جوڌپور جي راجا کي وڪيو. 1739ع ۾ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي دور ۾ ايران کان ڪاهي آيل نادر شاهه عمرڪوٽ ۾ رتوڇاڻ ۽ ڦرلٽ ڪئي ۽ ڪلهوڙن کان معاهدي ۾ ساليانو ڏن مقرر ڪرائي واپس ويو. 1750ع ۾ مارواڙ جي راجپوتن عمرڪوٽ تي قبضي لاءِ ڪاهه ڪري تباهي مچائي، پر شهر فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. هڪ ٻي بيان موجب 1750ع ۾ نور محمد ڪلهوڙي ۽ سوڍا راجپوتن وچ ۾ جنگ ٿي.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1152هه، يعني 1739ع ۾، جڏهن نادر شاهه سنڌ تي ڪاهي آيو، تڏهن ميان نور محمد ڪلهوڙو ۽ سندس پٽ محمد مراد ياب خان ڪلهوڙو ٺٽو ڇڏي عمرڪوٽ جي قلعي ۾ اچي لڪا. نادر شاهه سندن پٺيان اچي عمرڪوٽ پهتو، جنهن سبب هو لاچار ٿي پيش پيا. ان کان پوءِ نادر شاهه جا امير سنڌ جي مختلف علائقن ۾ پکڙي ويا.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1168هه، يعني 1755ع ۾، ميان محمد مراد ياب خان سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. ان وقت هو عمرڪوٽ ۾ هو. جڏهن ديوان گدومل سندس لاءِ بادشاهه کان سَند ۽ نواب سريبلند خان جو لقب وٺي آيو، تڏهن هو عمرڪوٽ کان ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ رستي ۾ نصرپور وٽ سندس تاجپوشيءَ جي رسم ادا ڪئي وئي.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1190هه، يعني 1777ع ۾، مير بجر خان حج تان موٽي آيو ۽ سڌو عمرڪوٽ ۾ وڃي رهيو. هن کوسن کي عمرڪوٽ مان ڀڄائي ڪڍيو. ميان غلام نبي، تاجو ليکي کي هڪ لشڪر سان گڏ وٺي عمرڪوٽ آيو ۽ ڪوٽ جو گهيرو ڪيو، پر فتح حاصل نه ڪري سگهيو. پوءِ الهه بخش جهنجڻ دغا ڪري مير کان معافي گهري. جڏهن مير عمرڪوٽ کان ٻاهر نڪتو ته تاجو ليکي ٻن هزار ماڻهن سان ڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. ان تي مير بجر خان ڇهه هزار لشڪر گڏ ڪري ٽيهه هزار ڪلهوڙن تي ڪاهي ويو. ڪلهوڙا لانياري وٽ پهتا، جتي جنگ لڳي؛ ڪلهوڙا شڪست کاڌائون ۽ ميان غلام نبي مارجي ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> 1777ع ۾ ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ گهرو ويڙهه ٿي، جنهن ۾ کوسن ڪلهوڙن پاران ٽالپرن سان مقابلو ڪيو، ۽ ڪلهوڙو حاڪم ميان غلام نبي عمرڪوٽ ۾ مارجي ويو. نامياري تاريخ نويس ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب 1777ع ۾ ميان غلام نبي ڪلهوڙي جي دور ۾ سندس ٽالپر وزير ۽ سپهه سالار '''مير بجر خان ٽالپر''' جي سربراهي ۾ ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ هڪ وڏي گهرو ويڙهه ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ ميان غلام نبي ڪلهوڙو مارجي ويو ۽ مير بجر جي مدد سان سندس ننڍو ڀاءُ ميان عبدالنبي ڪلهوڙو تخت تي ويٺو.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1194هه، يعني 1781ع ۾، ميان عبدالنبيءَ جي چوڻ تي جوڌپور جي راجا بجيسنگهه ٻه ماڻهو موڪلي مير بجر خان کي دغا سان قتل ڪرايو. ان جي بدلي ۾ ميان عبدالنبي عمرڪوٽ جو قلعو ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کي ڏئي ڇڏيو. ان وقت، جڏهن عبدالنبي جي مدد لاءِ تيمور شاهه، مدد خان کي لشڪر سان موڪليو، تڏهن مير عمرڪوٽ ۾ هئا. مير عبدالله خان بلوچن جو لشڪر وٺي مدد خان جي مقابلي لاءِ نڪتو. گهڻي لکپڙهه کان پوءِ مدد خان عمرڪوٽ آيو ۽ مير فتح خان کي ٺڳيءَ سان گرفتار ڪري وٺي ويو، پر پوءِ هو ڀڄي نڪتو ۽ مير عبدالله ۽ مير فتح علي خان سان وڃي مليو، جيڪي ان وقت دين ڳڙهه ۾ هئا. ميرن جي تياريءَ جو ٻڌي مدد خان عبدالنبي کان بيزار ٿي کيس ڇڏي هليو ويو، جنهن کان پوءِ عبدالنبي لاچار ٿي ميرن جي پيش پيو.<ref name="autogenerated2"></ref> 1781ع ۾ ڪلهوڙن جي درخواست تي مدد خان پٺاڻ ڪلهوڙن خلاف ٽالپرن جي هلندڙ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ سنڌ آيو ۽ عمرڪوٽ ۾ ڦرلٽ ۽ قتلام ڪيو. 1783ع ۾ ميان عبدالنبي ڪلهوڙي پنهنجي وزيراعظم ۽ فوج جي سپهه سالار مير بجر خان ٽالپر کي قتل ڪرائڻ لاءِ '''مارواڙ رياست (جوڌپور)''' جي '''راجا وجئہ سنگھ''' سان ڳجهو معاهدو ڪيو. معاهدي موجب مير بجر خان جي قتل جي بدلي ۾ عمرڪوٽ شهر ۽ پرڳڻو سنڌ کان ڌار ڪري مارواڙ رياست سان شامل ڪيو ويو. مير بجر خان جي قتل جي ردعمل ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 75 ورهين وارو ڪلهوڙا دور پڄاڻي تي پهتو ۽ پوءِ 60 ورهين تائين هلندڙ ٽالپر دور شروع ٿيو.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1201هه، يعني 1786ع ۾، جوڌپور جي راجا ٻه هزار ماڻهو عمرڪوٽ ۾ آڻي ويهاريا، ڇاڪاڻ ته اهو قلعو ميان عبدالنبي کيس ڏنو هو. اتفاق سان رستي ۾ انهن جو جهيڙو مير سهراب خان جي ڀاءُ مير غلام محمد جي ماڻهن سان ٿيو، جيڪو ٿر ۾ شڪار لاءِ آيو هو. مير غلام محمد جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا. ان تي مير سهراب، مير فتح علي خان جي مدد سان عمرڪوٽ تي ڪاهي آيو، راجپوتن کي ماريو، ملڪ ڦريو ۽ پنهنجو وير وٺي واپس ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1229هه-1813ع ۾ مير ڪرم علي ٽالپر جي دور ۾ ٽالپرن عمرڪوٽ تي ڪاهه ڪئي، راجپوتن کي شڪست ڏني ۽ شهر ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کان فتح ڪري لڳ ڀڳ 30 ورهين کان پوءِ ٻيهر سنڌ ۾ شامل ڪيو. 1815ع ۾ نئونڪوٽ وارو ننڍڙو پڪو دفاعي قلعو جوڙايو ويو.<ref name="autogenerated1" /> === انگريز دور === سنه 1258هه، يعني 1842ع ۾، سر چارلس نيپئر ميرن سان عهدنامو ڪيو، جنهن موجب عمرڪوٽ، سبزلڪوٽ، شڪارپور ۽ ڪراچي انگريز سرڪار جي حوالي ٿيا.<ref name="autogenerated2"></ref> سنڌ تي انگريزن جي حڪومت دوران عمرڪوٽ کي ضلعي هيڊ ڪوارٽر جو درجو مليو، جڏهن ته قلعو سرڪاري سنڀال هيٺ آيو. 1857ع واري آزاديءَ جي جنگ جي سلسلي ۾ 1859ع ۾ راجپوتن ۽ ٻين مقامي ماڻهن ڪجهه پوليس اهلڪارن کي قتل ڪري شهر تي قبضو ڪري ورتو. اها بغاوت انگريز فوج بي رحميءَ سان ڪچلي، جنهن دوران وڏي رتوڇاڻ ٿي. هن ئي دور ۾ انگريزن امر ڪردار '''راڻا رتن سنگھ''' کي عمرڪوٽ جي قلعي اندر ڦاسي تي چاڙهيو. ڏکڻ ٿر ۽ پارڪر جا ڀاڱا انتظامي طور گهڻي عرصي تائين ڪڇ ڀڄ سان ڳنڍيل رهيا، ۽ راجپوتن، کوسن ۽ ڪولهين جي بغاوتن کي دٻائڻ لاءِ ٿيل ڪاررواين ۾ '''روپلي ڪولهي''' (Roplo Kolhi) سميت ڪيترن محب وطن نوجوانن کي موت جي سزا ڏني وئي.<ref name="autogenerated1" /> === عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار === ٿر ۽ بئراج ايراضي جي ڳانڍاپي تي واقع تاريخي قلعي وارو سرحدي شهر عمرڪوٽ گذريل ٽن صدين دوران ٻاهرين ڪاهن ۽ اندروني بغاوتن سبب گهٽ ۾ گهٽ ست ڀيرا رتوڇاڻ، ڦرلٽ ۽ جلائو گهيرائو جو شڪار ٿيو. عمر مارئي جي لوڪ داستان، مومل جي هڪ ماڙي جي آثارن ۽ اڪبر بادشاهه جي جنم هنڌ سبب مشهور هن شهر کي مختلف دورن ۾ نادر شاهه، مارواڙ جي راجپوتن، ڪلهوڙن، ٽالپرن، مدد خان پٺاڻ، انگريزن ۽ 1971ع جي پاڪ-ڀارت جنگ دوران هندستاني فوج جي اڳڀرائي جهڙن واقعات سان واسطو رهيو.<ref name="autogenerated1" /> سال 1965ع جي شروعات ۾ ڀارت جي جنگي تيارين کي ڏسندي فوجي اختيارين پنجاب جي چولستان کان ڪڇ جي رڻ تائين سرحدي دفاع کي مضبوط ڪرڻ لاءِ فوج سان گڏ وڏي انگ ۾ مقامي حُرن کي مقرر ڪيو. سنڌ جي سرحدي پٽيءَ کي ٻن سيڪٽرن ۾ ورهايو ويو: چولستان ۽ اڇڙي ٿر تي ٻڌل ”اتر سيڪٽر“ لاءِ پير پاڳاري جي ننڍي ڀاءُ پير نادر علي شاهه کي، جڏهن ته ٿر ۽ ڪڇ جي رڻ واري ”ڏکڻ سيڪٽر“ لاءِ فقير امين مڱريو کي سيڪٽر ڪمانڊر مقرر ڪيو ويو. پير پاڳاري کي حُرن جو چيف ڪمانڊر بڻايو ويو. ٽنهي ڪمانڊرن کي ڏورانهن محاذن تي موجود حُرن سان رابطي لاءِ هيليڪاپٽر پڻ ڏنا ويا. جنگ دوران پير پاڳارو عمرڪوٽ قلعي اندر قائم هيڊڪوارٽر ۾ موجود رهيو ۽ مختلف جنگي محاذن جا دورا ڪري حُرن جا حوصلا وڌائيندو رهيو.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> 1965ع جي جنگ دوران جڏهن ڀارتي فوج پنجاب وٽان سرحد پار ڪري پاڪستاني علائقي تي قبضو ڪيو ته سنڌ جي سرحدي مورچن ۾ موجود حُرن کي حڪم مليو ته جواب ۾ هو به پيش قدمي ڪري ڀارتي علائقو فتح ڪن. حُر، جنگي جهازن ۽ تربيت يافته فوج جي مدد سان اڳتي وڌيا ۽ راجستان ۾ مغل دور جا ٻه تاريخي قلعا، '''ڪشن ڳڙھ''' ۽ گهوٽاڙو، اهم فوجي ڇانوڻيون، ڪيترائي سرحدي چوڪيون ۽ ريلوي اسٽيشنون فتح ڪيون. ڀارت پاران حرن جي اڳڀرائي روڪڻ لاءِ هٿيار، بارود ۽ تازا فوجي دستا کڻي ايندڙ هڪ ريل گاڏي کي کوکرو پار - موڻاٻائو (Khhokhhuro paar - Monnaabaao) ريلوي لائين تي پنهنجي منزل تي پهچڻ کان اڳ پٽڙي تان ڪيرائي، باهه ڏئي ساڙي تباهه ڪيو ويو. ٻن هفتن جي جنگ ۾ حُرن راجستان جو اٽڪل 1800 چورس ڪلوميٽر علائقو فتح ڪيو. ڪيترائي حُر نوجوان شهيد ۽ زخمي ٿيا. سرڪار پير پاڳاري، خليفي فقير امين مڱريو، وحيد ڪٽپر ۽ ٻين حُرن کي ”ستاره جرئت“، ”تمغه جرئت“ ۽ ٻين فوجي اعزازن ۽ سَنَدن سان نوازيو.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> 1971ع واري پاڪ-ڀارت جنگ دوران پاڪ فوج ۾ اعليٰ عهدن تي وڏي انگ ۾ مقرر بنگالي آفيسرن جي بغاوت سبب سنڌ جي دفاع لاءِ گهربل فوجي دستا ۽ حُر مجاهد وقت سر اڳين مورچن تائين پهچي نه سگهيا. انهيءَ صورتحال جو فائدو وٺندي ڀارتي فوج ڇاڇرو ۽ ننگرپارڪر شهرن سميت اتر-اوڀر ٿر جي وڏي ايراضي تي قبضو ڪيو. عورتون ۽ ٻار پنهنجي جان بچائڻ لاءِ بئراج ايراضي جي مختلف ڳوٺن ڏانهن لڏي ويا. ڀارتي فوج ڪيترن ڳوٺن مان گذري ڇاڇري کان اڳتي وڌي ۽ عمرڪوٽ تي قبضي لاءِ شهر ٻاهران هڱورو ڀٽ تي گڏ ٿيڻ شروع ڪيو. عمرڪوٽ ڏانهن پيش قدمي جي خبرن سبب شهر جا رهواسي ڊپ ۾ شهر خالي ڪري ويا.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> اڳوڻي ضلعي ناظم مگهن مڱريو جي والد فقير ترڪو مڱريو جي اڳواڻي ۾ حُرن جي ”عمرڪوٽ ڪمپني“ شهر جي دفاع لاءِ هڱورو ڀٽ ۽ شهر جي وچ ۾ واقع ”پنجا تلي ترائي“ وٽ مورچن ۾ موجود هئي. ڀارتي فوج 18 مدراس رجمينٽ جي ڪمانڊ ۾ ٽي ڏينهن هڱورو ڀٽ وٽ ڪئمپ قائم ڪري وڌيڪ هٿيار، بارود ۽ تازه دم دستا گهرائي عمرڪوٽ تي قبضي جي رٿابندي ڪري رهي هئي. ترڪو مڱريو وڌيڪ مدد گهري، جنهن تي 26 بلوچ رجمينٽ جي هڪ ڪمپني ڪئپٽن ممتاز جي اڳواڻي ۾ حر مجاهد فورس جي مدد لاءِ پهتي. جنگ ۾ حصو وٺندڙ متارو مڱريو، محمد آريسر ۽ امام بخش ڀنڀرو موجب ٻنهي ڪمپني ڪمانڊرن فيصلو ڪيو ته دشمن جي حملي جو انتظار ڪرڻ بدران پاڻ دشمن جي ڪئمپ تي اوچتو حملو ڪيو وڃي.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> رٿابندي موجب حر ۽ بلوچ ڪمپنين مان چونڊيل ڦڙت، بهادر ۽ جانثار جوانن صبح جو 4 وڳي ڀارتي فوج جي ڪئمپ تي اتر ۽ اولهه کان اوچتو حملو ڪيو. ڪارروائي ۾ پهريان مورچن تان مارٽر گولا فائر ڪيا ويا، پوءِ دستي بم ۽ هٿيار استعمال ڪندي دشمن جي مزاحمت کي ٽوڙيو ويو. ڀارتي فوج وڏي انگ ۾ هٿيار، بارود، راشن، درجنين گاڏيون ۽ ٻيو جنگي سامان ڇڏي پنڌ واپس ڀڄڻ تي مجبور ٿي. پاڪستان طرفان بلوچ ۽ حر ڪمپنين جا رڳو 150 جوان هن ڪارروائي ۾ شامل هئا، جڏهن ته ڀارتي ڪئمپ ۾ اٽڪل 700 فوجي موجود هئا، جن مان 49 ٿڏي تي مارجي ويا. لاشن کي اتي ئي گڏيل قبر ۾ دفن ڪيو ويو، ڪجهه زخمين سميت لڳ ڀڳ ويهارو ڀارتي فوجي گرفتار ڪري جنگي قيدي بڻايا ويا. پاڪستاني پاسي جا چار جوان شهيد ۽ ٻارهن زخمي ٿيا. هن ڪارروائي دوران بهادري ڏيکارڻ تي ڪئپٽن ممتاز، صوبيدار گل خان ۽ ٻين کي فوجي تمغن سان نوازيو ويو. 26 بلوچ رجمينٽ جي ڪمپني ۽ حُرن جي عمرڪوٽ ڪمپني کي خاص پذيرائي ڏيندي ”هڱورين“ جو نالو ڏنو ويو. عمرڪوٽ جي دفاع واري هن جنگ جي چار شهيدن جي ياد ۾ قلعي اندر عجائب گهر ڀرسان هڪ يادگار ٺهيل آهي، جنهن تي معرڪي جا انگ اکر پڻ ڏنل آهن.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> == جاگرافي == هي شهر 25◦22′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 69◦47′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي ٿر ۾ واقع آهي. اهو ميرپورخاص کان 46 ميل اوڀر ۾، ان هنڌ تي آهي جتان واريءَ جون ڀٽون شروع ٿين ٿيون. هڪ ٻي روايت ۾ ان جو مقام 22–25 اتر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 47–69 اوڀر ويڪرائي ڦاڪ طور بيان ڪيو ويو آهي، ۽ شهر کي واريءَ ۽ ڏاڍي زمين جي دنگ تي واقع ڄاڻايو ويو آهي. == عمرڪوٽ جو قلعو == === تعمير ۽ نالي بابت روايتون === '''عمرڪوٽ جو قلعو''' يا '''امرڪوٽ جو قلعو''' سنڌ جي تاريخي قلعن مان هڪ آهي، جيڪو ٿر ۽ سنڌو ماٿريءَ جي وچ واري اهم گذرگاهه تي واقع رهيو آهي. قلعي جي تعمير بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. هڪ راءِ موجب موجوده قلعو ڪلهوڙا دور ۾ [[حيدرآباد]] جي پڪي قلعي کان اٽڪل ويهه سال اڳ، ميان نور محمد ڪلهوڙي 1746ع ۾ جوڙايو.<ref name="MubarakAli"></ref> ڊاڪٽر اسد جمال پلي جي تحقيق موجب قلعي جي اڏاوت لاءِ لڪي جبل جا پٿر پاڻيءَ رستي آڻڻ خاطر ڳوٺ چيل بند وٽان اتر-اوڀر رخ ۾ “نور واهه” نالي هڪ ابتو واهه کوٽايو ويو هو. ڪجهه تاريخدانن جو خيال آهي ته هاڻوڪي قلعي واري هنڌ ڪلهوڙن کان اڳ به ڪو پراڻو قلعو موجود هو ۽ موجوده قلعو ان جي بنيادن تي اڏيو ويو.<ref name="autogenerated1">روزآني ڪاوش جي 26 مارچ 2017 جي ”ڪاوش دنيا“ ۾ عمرڪوٽ بابت نور محمد سمي جي ليکيل ليک مان ورتل</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> فائل:Umerkot Fort view1.JPG|عمرڪوٽ جي قلعي جو ھڪ منظر فائل:Umarkot Fort view3.JPG|عمرڪوٽ جو قلعو فائل:Umarkot museum view.JPG|عمرڪوٽ عجائب گھر </gallery> روايتن موجب يارهين صديءَ ۾ راجا اَمر سنگهه قلعو ٺهرايو، جڏهن ته ڪجهه بيانن موجب اهو قلعو پرمار سوڍي اڏايو هو، جنهن تي پوءِ سومرن قبضو ڪيو. هڪ روايت مطابق 1355ع ۾ عمر سومري هن شهر کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. 1226ع ۾ اهو ٻيهر سوڍن جي هٿ ۾ رهيو. 1746ع ۾ ميان نور محمد ڪلهوڙي قلعو ٺهرايو، جيڪو اڃا تائين موجود آهي. ڪن محققن جي راءِ آهي ته قلعو سنڌ ۾ اسلامي دور کان به اڳ جو ٺهيل آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/%d8%b9%d9%85%d8%b1%da%aa%d9%88%d9%bd-%d8%ac%d9%88-%d9%82%d9%84%d8%b9%d9%88-%da%aa%d9%87%da%99%d9%8a-%d8%af%d9%88%d8%b1-%db%be-%d8%aa%d8%b9%d9%85%d9%8a%d8%b1-%d9%bf%d9%8a%d9%88%d8%9f-%d8%b9/|title=عمرڪوٽ جو قلعو ڪهڙي دور ۾ تعمير ٿيو؟ ........عزيزڪنگراڻي -|date=2019-06-16|language=sd|access-date=2019-07-10}}</ref> [[فائل:Ghosia Guest House Umerkot.JPG|300px|thumb|غوثيه گيسٽ ھائوس جو منظر]] قلعي ۽ شهر جي اصل نالي بابت تاريخدانن وٽ ٻه اهم رايا ملن ٿا. هڪ راءِ موجب اصل قلعو امر سنگهه نالي راجپوت راڻي جوڙايو هو، تنهنڪري شهر ۽ قلعي جو نالو '''امرڪوٽ''' پيو.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.dawn.com/news/1176551|title=Umerkot: Lost in history|last=Hasan|first=Shazia|date=2015-04-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2019-05-29}}</ref> ٻي راءِ موجب قلعو عمر ماروي واري قصي سان لاڳاپيل مشهور بادشاهه '''عمر سومري''' جوڙايو هو، تنهنڪري صحيح نالو '''عمرڪوٽ''' آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/index.php/antiquities-sites/fort/item/108-umerkot-fort-umerkot|title=Umerkot Fort, Umerkot|website=antiquities.sindhculture.gov.pk|language=en-gb|access-date=2019-05-29}}</ref> هڪ طرف تاريخي روايتن موجب سن 1226ع ۾ راجسٿان کان سوڍا راڻا رتي ڪوٽ ۽ عمرڪوٽ فتح ڪري هتي حڪمران ٿيا، ۽ انهن 26 راڻن جو تاريخي ۽ نالي وار سلسلو هاڻوڪي راڻي همير سنگهه تائين پهچي ٿو، پر انهن ۾ امر سنگهه نالي ڪو راڻو نه ملي ٿو. ٻئي طرف هاڻوڪي قلعي جي ٻن برجن واري مُک دروازي مٿان وچ ۾ لڳل هڪ پٿر تي سورج مکي جو گل اُڪريل آهي، جيڪو سورج ونسي سوڍن جي ڌرمي نشاني سمجهيو وڃي ٿو. جيڪڏهن موجوده قلعو ميان نور محمد ڪلهوڙي تعمير ڪرايو هو ته پوءِ مُک دروازي مٿان سورج مکي وارو پٿر لڳائڻ بابت سوال پيدا ٿئي ٿو؛ ممڪن آهي ته اهو پٿر سوڍا راڻن پنهنجي راڄ دوران لڳايو هجي.<ref name="autogenerated1"></ref> === جاگرافيائي ۽ فوجي اهميت === عمرڪوٽ جو قلعو اڳ به ٿر جي سياست جي ڪنجي سمجهيو ويندو هو، ڇاڪاڻ ته اهو مارواڙ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي اهم رستي تي واقع هو. ان زماني ۾ عمرڪوٽ سنڌ جي سومرا گهراڻي جي حڪومت هيٺ هو. عمرڪوٽ جي قلعي کان 30 ميل اتر طرف ٿر اندر رتو ڪوٽ نالي هڪ پراڻي قلعي جا نشان موجود آهن. رتو ڪوٽ، جيڪو عمرڪوٽ جي قلعي وانگر اهم آهي، پرمار سوڍن جي دور انديشيءَ جي نشاني هو يا انهن کان اڳ جو تعمير ٿيل قلعو هو، ان بابت قطعي طور چئي نٿو سگهجي. بهرحال، اهڙن مضبوط قلعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪنهن مدبر حڪمران ٿر تي پنهنجو ڏهڪاءُ قائم ڪرڻ، ۽ سنڌو ماٿري ۽ وچ هندستان جي وچ وارن شاهراهه رستن تي پنهنجو حڪم جاري رکڻ لاءِ انهن قلعن جي اڏاوت ڪرائي هئي.<ref>ڪتاب: ٿر ۽ پارڪر جو احوال;مصنف:ايس اين رئڪس ;مترجم:ڊاڪٽر نواز علي شوق؛ايڊيشن: ٻيون 2007ع؛ ڇپيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ،ڄامشورو</ref> === قلعي جا ڏکڻ ۽ اولهه وارا دروازا === قلعي جي اتر طرف واري مُک دروازي کان سواءِ ڏکڻ ۽ اولهه پاسي وارن ٻن ننڍن دروازن بابت قديم آثارن جي ماهرن حاڪم شاهه بخاري ۽ علي حيدر گاڏهي جو چوڻ آهي ته قلعي جي اصل ڊيزائين ۾ اهي ٻئي دروازا شامل نه هئا. سندن مطابق اهي دروازا انگريزن پنهنجي سهولت لاءِ قلعي جون ڀتيون ٽوڙي ڪڍايا هئا. قلعي کي اصل حالت ۾ بحال ڪرڻ ۽ ان جي سيڪيورٽي کي نظر ۾ رکندي اهي ٻئي دروازا بند ڪيا پيا وڃن.<ref name="autogenerated1"></ref> لال سنگهه سوڍو، ڏکڻ واري دروازي بابت انهيءَ راءِ سان اختلاف ڪري ٿو. سندس دعويٰ آهي ته جوڌپور جي راجا ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ ٿيل جنگ جي وقت به ڏکڻ وارو دروازو موجود هو. سندس چوڻ موجب اهو دروازو مُک دروازي جي ڀيٽ ۾ ڪمزور هو، تنهنڪري جوڌپور جي راجا جون فوجون ان دروازي کي بارود سان ٽوڙي، باهه ڏئي ساڙي، اندر داخل ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿيون. سندس مطابق، ان جنگ ۾ باهه سبب سڙيل ڪاريون سرون ۽ ڀتيون اڄ به ان دروازي وٽ موجود آهن.<ref name="autogenerated1"></ref> == دلچسپ جايون == هيءُ شهر [[ڪراچي]]، جيڪو [[سنڌ]] جو گاديءَ وارو شهر آهي، ۽ [[حيدرآباد]] سميت ٻين وڏن شهرن سان سٺيءَ طرح ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.umerkot.gos.pk/ |title=District Government Umerkot |access-date=2014-02-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.umerkot.gos.pk/ |archive-date=24 February 2012 |df=dmy-all }}</ref> عمرڪوٽ ۾ ڪيترائي تاريخي اهميت وارا ماڳ موجود آهن، جن ۾ [[اڪبر بادشاهه جي جاءِ پيدائش]]، [[عمرڪوٽ جو قلعو]] ۽ [[مومل جي ماڙي]] شامل آهن. هتي هڪ قديم مندر [[شِو مندر، عمرڪوٽ]] پڻ موجود آهي. ان کان علاوه [[ڪالي ماتا مندر]]، [[ڪرشن مندر]] (پراڻي امرڪوٽ ۾)، [[منهر مندر]] ۽ [[ڪٺواڙي مندر]] (رانچو لائين ۾) پڻ مذهبي ۽ تاريخي اهميت رکن ٿا. == تعليم == شهر ۾ 100 کان وڌيڪ اسڪول، 20 ڪاليج ۽ هڪ پولي ٽيڪنيڪل ڪاليج موجود آهن. == آبادي == === آباديءَ جي واڌ === {{Historical populations|1951|5142|1961|5878|1972|8,381|1981|13,742|1998|35,559|2017|134,196|2023|144,558|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري]] موجب عمرڪوٽ جي آبادي 144,558 هئي.<ref>{{Cite web |title=Sindh (Pakistan): Urban Localities in Districts - Population Statistics, Charts and Map |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/ |access-date=2024-08-31 |website=www.citypopulation.de}}</ref> === مذهب === {{See also|عمرڪوٽ ضلعو#مذهب}} [[عمرڪوٽ شِو مندر]] [[سنڌ]] جي سڀ کان قديم ۽ مقدس هندو عبادتگاهن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1392074|access-date=18 February 2021|title=The thriving Shiva festival in Umarkot is a reminder of Sindh's Hindu heritage |date=27 February 2018 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ ''عمرڪوٽ ميونسپلٽي ۾ مذهبن جي تاريخي آبادي'' ! مذهب ! آبادي (1901ع)<ref>{{Cite book |last=Enthoven |first=R. E. |title=Census of India, 1901: Volume IX-A. Bombay: Part II, Imperial Tables |publisher=Government Central Press |year=1902 |pages=40–41}}</ref> ! سيڪڙو (1901ع) |- | [[هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] | 3,884 | {{Percentage|3884|4934|2}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15x15px]] | 993 | {{Percentage|993|4934|2}} |- | [[جين مت]] [[File:Jain Prateek Chihna.svg|26x26px]] | 46 | {{Percentage|46|4934|2}} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|21x21px]] | 1 | {{Percentage|1|4934|2}} |- ! ڪل | '''4934''' | '''{{Percentage|4934|4934|2}}''' |} == پڻ ڏسو == * [[اسلام ڪوٽ]] * [[مٺي]] * [[عمرڪوٽ ضلعي حڪومت]] * [[ٿرپارڪر]] * [[عمر مارئي]] == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons category}} {{wikivoyage|Umerkot}} * [https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.umerkot.gos.pk/ عمرڪوٽ ضلعي حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ (انگريزي)] {{Use dmy dates|date=April 2017}} [[زمرو:عمرڪوٽ]] [[زمرو:سنڌ ۾ هندومت]] [[زمرو:عمرڪوٽ ضلعي جون تعلقائون]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گھاٽيون آباديون]] 13sb9llewzbk75hbxmt3syzuanrqj0f 384075 384073 2026-06-10T16:32:59Z Intisar Ali 8681 /* ارغون ترخان ۽ مغل دؤر */ 384075 wikitext text/x-wiki {{for-multi|ضلع بابت|عمرڪوٽ ضلعو|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = عمرڪوٽ<br> عمرڪوٽ | other_name = | official_name = امرڪوٽ | native_name = | nickname = | settlement_type = [[شهر]] | image_skyline = Umarkot Fort view3.JPG | image_caption = يارهين صديءَ جو [[عمرڪوٽ قلعو]] | image_seal = | image_map = | mapsize = | map_caption = عمرڪوٽ جو مقام | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] | seat_type = شهري ڪائونسل | seat = | parts_type = ضلعا | governing_body = [[عمرڪوٽ ضلعي جي حڪومت|ضلعي حڪومت]] | leader_title = [[ڪائونسل-مئنيجر حڪومت|شهري منتظم]] | leader_name = | leader_title1 = ميٽروپوليٽن ڪمشنر | leader_name1 = | leader_title2 = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name2 = طاهر علي ميمڻ<ref>{{cite news|url=https://academiamag.com/sau-umerkot-campus-graduated-first-batch/|title=SAU Umerkot campus graduated first batch|date=9 December 2021|access-date=8 January 2021|work=The Academia Magazine}}</ref> | established_title = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | established_date = اسلام کان اڳ وارو دور | coordinates = {{Coord|25|21|47|N|69|44|33|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 48.6 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = [[2023ع پاڪستان مردم شماري|2023ع]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_note = | population_total = 144,558 | population_rank = [[پاڪستان جا وڏا شهر|پاڪستان ۾ 79هون]] | total_type = شهر | population_density_km2 = auto | population_demonym = | timezone = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset = +05:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | area_code = 238 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | postal_code = 69100 | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | website = }} '''عمرڪوٽ''' (اردو: {{Nastaliq|عمرکوٹ}}؛ [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]]: عمرڪوٽ؛ [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ|IPA]]: [ʊmərkoːʈ])، جيڪو اڳ ۾ '''امرڪوٽ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو، [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جو هڪ تاريخي شهر آهي. [[مغل سلطنت|مغل]] شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جو جنم 1542ع ۾ امرڪوٽ ۾ ٿيو هو. هندو لوڪ عقيدي جي مشهور ديوتائن [[پابوجي]] ۽ [[رامديو پير]] بابت روايتي طور چيو وڃي ٿو ته سندن شادي عمرڪوٽ ۾ ٿي هئي. هتي جي مقامي ٻولي [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]] آهي، جيڪا [[راجستاني ٻوليون|راجستاني ٻولين]] جي گروهه سان تعلق رکي ٿي ۽ [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولي خاندان]] جو حصو آهي. ڍاٽڪي ٻوليءَ جو سڀ کان ويجهو تعلق [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]] سان آهي. انگريزن عمرڪوٽ کي ضلعي جو هيڊڪوارٽر ڪيو. 1906ع کان پوءِ ميرپروخاص هيڊ ڪوارٽر ڪيو ويو. شهر جي رونق چڱي آهي، واپار چڱو هلي ٿو. هن جي چوڌاري باغن ۾ ميوات ۽ واڙين ۾ هر قسم جي ڀاڄي ٿئي ٿي. هيءُ شهر اڳي راجپوتن جي گاديءَ جو هنڌ هو، جنهنڪري ٿر جو ”تِيلاٽ“ ليکبو هو. مارواڙي قومون گهڻو ڪري پهريائين هتي اچي رهيون، جي پوءِ 1874ع ۾ اڀرندي نماري جي ٻوڏن ۽ ٻين ڪن سببن جي ڪري مٺي، ڇاڇري ڪانٽئي، چيلهار، پارني، ٻڳل، ويراڙي، ڌارناسر ۽ ٻين ڳوٺن ڏي لڏي ويون. هتي مردانو ۽ زنانو پرائمري اسڪول، هاءِ اسڪول، سول ڪورٽ، ڊپٽِي ڪليڪٽر جي آفيس، مختيارڪار جي آفيس، سرڪٽ هائوس، ڊپٽي سپرنٽينڊنٽ پوليس جي آفيس، ايڪسائيز انسپيڪٽر جي آفيس، پاڪستان سرڪار جو ميوزم، ٽائون ڪميٽي، ٽيليفون آفيس، پوليس ٿاڻو، مسافر خانو، تعلقو اسپتال ۽ انجنيري بنگلا آهن. ويجهيون ريلوي اسٽيشنون ڇوڙ ۽ ڍورو نارو 12 ۽ 14 ميل جي فاصلي تي آهن. ميرپور خاص 46 ميل پري آهي، جو پڪو روڊ آهي. ڪنري اسٽِيشن سان به آمدرفت چالو آهي. هيءُ شهر سڀني شهرن سان لاريءَ رستي ڳنڍيل آهي.<ref name =" رائچند هريجن " > ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون) -مصنف؛ رائچند هريجن -ايڊيشن؛ ٽيون- سال؛ 2005ع -ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref> ==شھر جو نالو== هن شهر جي نالي بابت اختلاف موجود آهي ته ان جو صحيح نالو '''عمرڪوٽ''' هو يا '''امرڪوٽ'''. فارسي ماخذن ۾ هي نالو ٻنهي صورتن، يعني ''عمرڪوٽ'' ۽ ''امرڪوٽ''، ۾ ملي ٿو<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—73, 74 }}</ref> هڪ روايت موجب هن شهر جو بنياد [[راڻو امر سنگهه]] وڌو هو، تنهنڪري ان جو نالو ''امرڪوٽ'' پيو. ٻي روايت مطابق شهر جو بنياد [[عمر سومرو]] رکيو هو، جنهن سبب ان کي ''عمرڪوٽ'' سڏيو ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> ٽئين راءِ برطانوي مورخ [[جيمس ٽاڊ]] پيش ڪئي آهي، جنهن موجب ''امارا-سومرا'' (Umara-Sumra) [[پرمار راجپوت]]ن جي هڪ شاخ هئي، جيڪا [[ٿر ريگستان]] ۾ آباد ٿي ۽ هن شهر ۾ رهائش اختيار ڪئي. سندس خيال موجب شهر جو نالو انهيءَ نسبت سان ''عمرڪوٽ'' پيو.<ref name="MubarakAli"></ref> تنهن هوندي به، ٿر واري علائقي جا مقامي ماڻهو اڄ به هن شهر کي '''امرڪوٽ''' سڏين ٿا، جڏهن ته علائقي کان ٻاهر هي شهر عام طور '''عمرڪوٽ''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="MubarakAli"></ref> امرڪوٽ يا عمرڪوٽ سنڌ جي قديم شهرن مان هڪ آهي، جنهن جي نالي بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. شهر کي ڪڏهن ”ديهات“، ڪڏهن ”همروٽ“، ڪڏهن ”پدمات“، ڪڏهن ”امراڻو“ ۽ ڪڏهن ”امراپري“ به سڏيو ويو، پر موجوده دور ۾ اهو عام طور عمرڪوٽ جي نالي سان مشهور آهي. ڪجهه روايتن موجب هن شهر کي عمر سومري سان منسوب ڪري عمرڪوٽ سڏيو ويو، جڏهن ته ٻين تاريخي ماخذن، جهڙوڪ ”تاريخ فرشتا“، ''[[آئين اڪبري]]''، ''[[اڪبر نامه]]''، ”[[شاهجهان نامه]]“ ۽ ٻين مؤرخن وٽ هن شهر جو نالو امرڪوٽ طور ملي ٿو. هڪ راءِ موجب هن شهر جو اصل نالو امرڪوٽ هو، جيڪو برطانوي دور کان عمر سومري جي نسبت سان عمرڪوٽ طور مشهور ٿيو، جيتوڻيڪ ڪجهه محققن موجب عمر سومري جو امرڪوٽ شهر يا قلعي سان سڌو تعلق ثابت نٿو ٿئي.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%B1%20%DA%AA%D9%88%D9%BD%20%D8%B9%D9%85%D8%B1%DA%AA%D9%88%D9%BD امر ڪوٽ عمرڪوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> امرڪوٽ تي راڻا پرساد جي راڄ دوران 1542ع ۾ مغل بادشاهه همايون هتان گذريو، ۽ سندس پٽ اڪبر جو جنم به هتي ٿيو. همايون جي ڀيڻ '''[[گلبدن بيگم]]''' پنهنجي فارسي ڪتاب “[[همايون نامه]]” ۾ لکيو آهي ته راڻو پرساد، [[شهنشاهه همايون]] جو زبردست استقبال ڪيو، کيس رهڻ لاءِ بهترين جاءِ ڏني ۽ سندس قافلي جي اميرن لاءِ قلعي کان ٻاهر رهائش جو بندوبست ڪيو. گلبدن بيگم موجب اتي شيون تمام سستيون هيون، هڪ رپئي ۾ چار ٻڪريون ملي رهيون هيون، ۽ راڻا پرساد بادشاهه کي رڍون ۽ ٻڪريون تحفي ۾ ڏنيون. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت قلعو اڪبر بادشاهه جي جاءِ پيدائش واري هنڌ موجود هو. ممڪن آهي ته اهو قلعو '''امر سنگھ''' نالي ڪنهن هندو راجا يا راڻي جوڙايو هجي، جنهن ڪري شهر جو نالو شروع ۾ امرڪوٽ ۽ پوءِ عمرڪوٽ ٿيو. عمر مارئي جو قصو ۽ بادشاهه عمر سومري جو دور راڻي پرساد کان اٽڪل 200 سال اڳ جو ڄاڻايو وڃي ٿو. شاهه لطيف جي شاعري ۽ فارسي ۽ عربي ۾ غير ملڪي سياحن جي ڪتابن ۾ هن شهر جا ٻئي نالا ملن ٿا. هڪ ٻوليائي راءِ موجب، مارواڙي ۽ ڍاٽڪي ٻولين ۽ لهجن ۾ ”ع“ مٿان پيش وارو اچار موجود نه آهي، تنهن ڪري ممڪن آهي ته ”ع“ جي زبر واري اچار مان ”الف“ وارو اچار پيدا ٿيو هجي، جنهن سبب ٻئي صورتون صدين کان گڏ هلنديون رهيون. قديم آثارن جي محقق حاڪم علي شاهه بخاري موجب قلعي جي منظم کوٽائي سان قلعي جي عمر، اقتصادي حالت، ثقافت، هنرن ۽ اصل نالي بابت اهم معلومات ملي سگهي ٿي.<ref name="autogenerated1" /> . == شھر جي تاريخ == === قديم دور ۽ مذهبي آثار === تاريخي روايتن ۽ آثارن مان ظاهر ٿئي ٿو ته امرڪوٽ سنڌ جي انتهائي قديم شهرن مان هڪ آهي، ۽ ممڪن آهي ته قبل مسيح دور ۾ به آباد هو. خاص طور ٻڌ ڌرم واري دور ۾ هن شهر کي اهميت حاصل هئي. '''جوڳرائي جو تلاءُ''' انهيءَ دور جي مشهور يادگار طور ڄاتو وڃي ٿو. روايت آهي ته شهر جي ڀرسان '''لامٻي تلاءُ''' جي سر تي ۽ جوڳرائي جي ڪپر تي مهاتما ٻڌ جي پوئلڳن چلا ڪڍيا، جنهن ڪري اتي هڪ شاهي قلعو مهاراجه وڪرما جيت ٺهرايو. هڪ روايت موجب شهر مهاراجه وڪرما آباد ڪيو، پر انساني وسنديءَ جا آثار ان کان به قديم سمجهيا وڃن ٿا. قديم آثارن ۾ جوڳرائي جو تلاءُ ۽ ’شو‘ جو آستان شامل آهن. شو جي مندر وٽ برهمڻ آباد هئا ۽ ڀڪشوئن جو به اثر هو. شو جو مندر ڀٽن واري زمين تي واقع آهي، جتي واري جي دڙن مان ٻڌ ڌرم جي دور جا مڻڪا اڄ به ملن ٿا.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%B1%20%DA%AA%D9%88%D9%BD%20%D8%B9%D9%85%D8%B1%DA%AA%D9%88%D9%BD امر ڪوٽ عمرڪوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> عمرڪوٽ جلد ئي [[ٿر ريگستان]] جو هڪ اهم شهر بڻجي ويو ۽ تاريخي واقعن ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪرڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو اوڀر طرف کان [[سنڌ]] ۾ داخل ٿيندڙ مکيه شاهراهه تي واقع هو ۽ [[مارواڙ]] کي [[سنڌو ماٿري]] سان ڳنڍيندڙ رستي تي پڻ موجود هو. انهيءَ جغرافيائي حيثيت سبب عمرڪوٽ ريگستان جي ڪنجي سڏجڻ لڳو ۽ فوجي توڙي واپاري لحاظ کان انتهائي اهم شهر بڻجي ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> جيتوڻيڪ اهو يقيني طور معلوم نه آهي ته شهر ڪڏهن آباد ٿيو، پر ايترو ضرور واضح آهي ته قديم زماني کان هتي آبادي موجود هئي. چيني سياح [[شُوئن زانگ]] (Xuanzang)، جيڪو 641ع ۾ [[هندستان]] آيو هو، گهڻو امڪان آهي ته عمرڪوٽ جو به دورو ڪيو هجي<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref> روايت موجب يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راڻا امر سنگهه]] هن شهر کي تعمير ڪرايو هو،<ref name="رائچند-تاريخ-ريگستان-p651">{{cite book|last=رائچند هريجن|title=تاريخ ريگستان|location=حيدرآباد|year=1975|page=651}}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> جڏهن⁠تہ هاڻوڪو شهر ان جي قديم بنيادن تي ٻيهر آباد ڪيو ويو.<ref name="رائچند-تاريخ-ريگستان-p651">{{cite book|last=رائچند هريجن|title=تاريخ ريگستان|location=حيدرآباد|year=1975|page=651}}</ref><ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—73 کان 86 }}</ref> هتي هڪ ننڍڙو قلعو موجود هو، جيڪو ايترو مضبوط نه هو جو ڪنهن وڏي ۽ طاقتور فوج جو مقابلو ڪري سگهي. موجوده [[عمرڪوٽ جو قلعو]] 1746ع ۾ [[ڪلهوڙا]] حڪمران [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] (وفات 1755ع) تعمير ڪرايو. گهڻن تاريخدانن جي راءِ آهي ته اهو قلعو هڪ قديم قلعي جي ماڳ تي اڏيو ويو، جيڪو يا ته [[سومرا]] حڪمرانن يا [[سوڍا راجپوت]]ن تعمير ڪرايو هو.<ref name="MubarakAli"></ref> . [[ٽالپر]] دور ۾ [[جوڌپور]] طرفان ڪنهن ممڪن حملي يا چڙهائي جي صورت ۾ دفاع لاءِ قلعي اندر 400 سپاهي مقرر رکيا ويندا هئ.<ref name="MubarakAli"></ref> === پرمار، سوڍا ۽ سومرا دور === امرڪوٽ جي پراچين تاريخ جو مڪمل احوال موجود نه آهي، پر ڪجهه تاريخي حوالن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڇهين صدي عيسوي ڌاري هتي پرمارن جي حڪومت هئي. لدروي ۽ پونگل جي يدوونسي راجا منڏم راءِ امرڪوٽ جي پرمار راجا سوڍ جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جنهن مان کيس ٽي پٽ ڪيهر، مولراج ۽ گوگلي پيدا ٿيا.<ref name="ٽاڊ">”ٽاڊ راجستان“، ندي ڀاڱو ٻيو صفح 1186- 1187، بحواله امرڪوٽ اتهاس</ref><ref name="گجراتي">”ٽاڊ راجستان“، گجراتي، ڀاڱو ٻيو، صفحو 317</ref><ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref> سن 997ع، يعني 1054 سنبت ۾ مارواڙ جي راجا ڌرڻي براهه پرمار مارواڙ جي نون قلعن جي ورهاست پنهنجن نون ڀائرن ۾ ڪئي، جنهن وقت امرڪوٽ جو گراج پرمار جي حصي ۾ آيو<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref>. اُمَرڪوٽ جي اهميت تڏهن وڌيڪ وڌي وئي جڏهن اهو سوڍا راجپوتن جي قبضي هيٺ آيو. هي اهو قبيلو هو جنهن جي همت، جوش ۽ حياتيءَ اُمَرڪوٽ کي سنڌ جي تاريخ ۾ امر بڻائي ڇڏيو. سوڍا، جيڪي اُمَرڪوٽ جا حڪمران بڻيا، ريگستان جا رهواسي هئا.<ref name="MubarakAli"></ref>ڪرَنل ٽاڊ موجب، گهڻي امڪان سان اهي سڪندر اعظم جي ذڪر ڪيل ”سوگدي“ هئا.<ref>James Tod, Annals and Antiquities of Rajasthan, Delhi: 1978, ii,p. 181 n. i.</ref> هن سوڍا قبيلي جي اصل نسل بابت وڌيڪ تحقيق ڪندي اهو نتيجو ڪڍيو ته هي پرمارا راجپوتن جي هڪ شاخ هئي. سندن هڪ ذيلي شاخ ”اُمرا-سمرا“ هئي، جنهن مان ”اُمَرڪوٽ“ جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو..<ref name="MubarakAli"></ref> هڪ روايت موجب، پرمارا سوڍا، جيڪي ڪيترين صدين کان ٿر جي ريگستان ۾ رهندا هئا، يا ڪن جي چوڻ مطابق اُجين مان آيا هئا، تن 1226ع ۾ اُمَرڪوٽ کي سمرن کان فتح ڪيو؛ جڏهن ته ٻي روايت موجب سمرن جي حڪمرانن اهو شهر کين عطا ڪيو هو..<ref name="MubarakAli"></ref> پر ٽاڊ جي ڪتاب ''راجستان جون تواريخون ۽ آثارِ قديمه'' ۾ هڪ اهڙو واقعو بيان ٿيل آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته قلعو 1226ع کان اڳ ئي سوڍن جي قبضي ۾ اچي چڪو هو. 1219ع ۾ سوڍن جي راڻا جو چاچيچ ديو سان تڪرار ٿيو، جنهن اوچتو حملو ڪري راڻا کي حيران ڪري ڇڏيو. راڻا چار هزار سپاهي گڏ ڪري حملي آور جو مقابلو ڪيو. هو جنگ ۾ شڪست کائي ويو ۽ پنهنجي گاديءَ واري هنڌ اُمَرڪوٽ ۾ وڃي پناهه ورتائين.<ref name="MubarakAli"></ref> بهرحال، قبضي کان پوءِ اُمَرڪوٽ سوڍن جو مرڪزي شهر بڻجي ويو، ۽ ان وقت کان وٺي سڀني سياسي تبديلين جي باوجود سندن قبضي هيٺ رهيو. قلعي جي حڪمران جو لقب ”راڻا“ هوندو هو. جيتوڻيڪ هو عملي طور خودمختيار هو، تنهن هوندي به سنڌ جي حڪمرانن جي بالادستي کي تسليم ڪندو هو. جڏهن سنڌ دهليءَ جي سلطانن ۽ مغل شهنشاهن جي اقتدار هيٺ هئي، تڏهن راڻا کين خراج ادا ڪندو هو. نئين راڻا جي تخت نشينيءَ تي کيس يا ته مغل شهنشاهه يا ٺٽي ۾ مقرر سندس نائب کان سرڪاري توثيق حاصل ٿيندي هئي.<ref name="Raikes137-138">{{cite book |last=Raikes |title=Memoir on the Thurr and Parkur Districts of Sind |location=London |year=1856 |pages=137–138 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> اُمَرڪوٽ جي راڻا جا پاڙيسري رياست جيسلمير سان لاڳاپا ڪڏهن خوشگوار ته ڪڏهن تڪراري رهيا. 1219ع ۾ راڻا اڳ ئي چاچيچ ديو سان جنگ وڙهي چڪو هو، پر بعد ۾ هن جيسلمير جي حڪمرانن سان سٺا لاڳاپا قائم رکڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="MubarakAli"></ref>. منجم راءِ، جيڪو منگل راءِ جو پٽ هو، پنهنجي ملڪ تي ٿيل هڪ حملي سبب اُمَرڪوٽ ۾ اچي پناهه ورتي. جڏهن هو پاڻ حڪمران بڻيو ته سوڍن جي راڻا پنهنجي ڌيءَ جو سڱ کيس ڏنو. هن اها آڇ قبول ڪئي ۽ شادي اُمَرڪوٽ ۾ ٿي.<ref name="MubarakAli"></ref> هن شاديءَ واري اتحاد اُمَرڪوٽ جي سوڍن کي سندن طاقتور پاڙيسرين کان بچاءُ ۽ تحفظ فراهم ڪيو. ڇو ته سوڍا قبيلي جون عورتون پنهنجي حسن ۽ دلڪشيءَ سبب مشهور هيون، تنهن ڪري سنڌ جا حڪمران ۽ اشرافيه طبقا انهن سان شاديون ڪرڻ جا خواهشمند هوندا هئا. مختلف دورن ۾ سنڌ جي ڪيترن ئي بااثر ماڻهن سوڍا عورتن سان شاديون ڪيون. ان جي بدلي ۾ سوڍن کي تحفظ، سلامتي ۽ سياسي سهارو حاصل ٿيندو رهيو.<ref name="MubarakAli"></ref>. جيسلمير جي تاريخي بيانن مان معلوم ٿئي ٿو ته يارهين صديءَ جي شروعات ۾ به امرڪوٽ تي پرمارن جي حڪومت هئي. ان وقت ڏکڻ ٿر، يعني هاڻوڪي مٺي، ڏيپلي ۽ ڇاڇري شهر کان اولهه طرف علائقو سومرن جي قبضي هيٺ هو، جنهن کي ”ديرڪ“ پرڳڻو چيو ويندو هو. سومرن پوءِ پرمارن کان امرڪوٽ به حاصل ڪيو. ڇاڇري کان اوڀر کائڙ تي راٺوڙن جو راڄ هو ۽ پارڪر تي پرمارن جو راڄ هو.<ref name="رائچند-هريجن">{{cite book|title=تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)|last=رائچند هريجن|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|location=ڄامشورو|year=2005|edition=چوٿون}}</ref> سومرن امرڪوٽ فتح ڪري ان کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو، جنهن کان پوءِ آهستي آهستي ڏکڻ ٿر ۾ سندن اثر گهٽجڻ لڳو. ڪجهه عرصي بعد ”مڪواڻا“ راجپوتن زور ورتو ۽ ملڪ تي قبضو ڪري [[ڪيرٽي]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. انهن مان ڪيسر مڪواڻو مشهور راجا ٿي گذريو. ڪيرٽي هن وقت مٺي تعلقي ۾ مٺي شهر کان 16 ميل ڏکڻ طرف هڪ ننڍڙو ڳوٺ آهي<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref>.<ref name="رائچند-هريجن"></ref> ڪجهه روايتن موجب عمرڪوٽ يا امرڪوٽ عمر سومره ولد دودي سومري جو ٻڌل هو، جيڪو سنه 793هه، يعني 1390ع ۾ تخت تي ويٺو ۽ 35 ورهيه بادشاهي ڪيائين.<ref name="autogenerated2">قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو</ref> هڪ ٻي روايت موجب وقت جي حاڪم عمر سومري ”مارئيءَ“ کي کڻي اچي هن شهر جي قلعي ۾ قيد ڪري رکيو هو. راجپوتن همايون کي امرڪوٽ ۾ پناهه ڏني، جتي اڪبر بادشاهه جو جنم ٿيو. سنه 949هه، يعني 1542ع ۾ مرزا شاهه حسن جي دور ۾ همايون بادشاهه شير شاهه افغان کان ڀڄي سنڌ ۾ آيو ۽ هتي رهيو. ساڳئي سال رجب مهيني جي پنجين تاريخ اڪبر بادشاهه ڄائو. اڪبر جي ماءُ جو نالو حميده بانو هو. ان وقت عمرڪوٽ هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو، تنهن ڪري همايون اتان نڪري جونپور ۾ درياهه جي ڪناري وڃي رهيو.<ref name="autogenerated2"></ref> [[فائل:Birthplace of Akbar.JPG|360px|thumb|اڪبر بادشاھ جي جاء پيدائش جت]] عمرڪوٽ کي اهو اعزاز حاصل آهي ته اهو [[اڪبر اعظم]] جي جنم ڀومي آهي. [[همايون]]، جيڪو [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ نهايت ڏکئي ۽ لاچار حالتن ۾ 1542ع ۾ هتي پهتو، تنهن جو استقبال قلعي جي راڻا، پرساد وِرسال، ڪيو.<ref name="MubarakAli"></ref> . همايون جي ڀيڻ [[گلبدن بيگم]] هن استقبال جو نهايت جاندار احوال بيان ڪندي لکي ٿي: {{Quotation| ”راڻا شهنشاهه جو وڏي عزت ۽ احترام سان استقبال ڪيو ۽ کيس بهترين رهائش فراهم ڪئي. اميرن جي ماڻهن لاءِ قلعي کان ٻاهر جايون مقرر ڪيون ويون. ڪيتريون ئي شيون نهايت سستيون هيون؛ هڪ رپئي ۾ چار ٻڪريون ملي سگهنديون هيون. راڻا ٻڪريءَ جي ٻچن ۽ ٻين شين جا ڪيترائي تحفا پيش ڪيا ۽ اهڙي مناسب خدمت سرانجام ڏني، جو ان کي بيان ڪرڻ لاءِ لفظ ناڪافي آهن.“}} راڻا پنهنجي شاهي مهمانن لاءِ قلعي جو وچ وارو حصو خالي ڪري ڇڏيو. تنهن ڪري اڪبر جي پيدائش قلعي جي اندر ٿي هئي، نه ته قلعي کان ٻاهر، جيئن عام طور تي سمجهيو ويندو آهي<ref name="MubarakAli"></ref>. همايون پوءِ قلعو ڇڏي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سندس سڄي فوج کي رهائي نه ڏئي سگهيو ٿي. راڻا [[شاهه حسن ارغون]] جي خلاف همايون جي مدد ڪئي، جنهن همايون جي پيءُ کي قتل ڪيو هو، ۽ شهنشاهه جي مدد لاءِ ٻه هزار يا ٽي هزار سپاهي به فراهم ڪيا. پر اها مدد ڪارگر ثابت نه ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ راڻا جي فوج ۾ بغاوت ڦٽي پئي ۽ سپاهي منتشر ٿي ويا<ref name="MubarakAli"></ref>. [[حميده بانو بيگم]] عمرڪوٽ تڏهن ڇڏي جڏهن اڪبر جي عمر پنج هفتا هئي. اڪبر پاڻ ڪڏهن به عمرڪوٽ نه آيو، پر پنهنجي جنم ڀوميءَ سان سندس گهري جذباتي وابستگي هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. جڏهن بيگلار خاندان سان تعلق رکندڙ مير ابوالقاسم خان زمان، سنڌ جي حڪمران ڄام بيگ سان گڏ اڪبر جي درٻار ۾ حاضر ٿيو، تڏهن اڪبر کانئس سندس جنم ڀومي بابت پڇيو<ref name="MubarakAli"></ref>. هن جواب ڏنو: ”عمرڪوٽ.“ اهو ٻڌي اڪبر خوش ٿيو ۽ چيائين: {{Quotation| ”مان ۽ هي سيد، ٻنهي جي جنم ڀومي هڪ ئي آهي.“ }} ===ارغون ترخان ۽ مغل دؤر === سنه 967هه، يعني 1559ع ۾، مرزا عيسيٰ ترخان جي ٻن پٽن محمد باقي ۽ محمد صالح وچ ۾ جنگ لڳي. مرزا عيسيٰ محمد صالح جي حمايت ۾ هو، تنهنڪري محمد باقي شڪست کائي ونگ مان عمرڪوٽ آيو ۽ اتان جيسلمير مان لنگهي بکر ۾ سلطان محمود خان وٽ پهتو. مرزا غازي بيگ جي دور ۾ سنه 1508هه، يعني 1599ع ڌاري، ابو القاسم سلطان ولد شاهه قاسم ارغون سوڍن سان وڙهي عمرڪوٽ ورتو. ابو القاسم سلطان مرزا جاني بيگ جو سالو هو.<ref name="autogenerated2"></ref> ترخانن جي دور ۾ بيگلار خاندان عمرڪوٽ جي سياسي معاملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مير سيد قاسم بيگلار [[سمرقند]] مان سنڌ آيو ۽ شاهه حسن ارغون کيس عمرڪوٽ جو حاڪم مقرر ڪيو. هن سوڍا راجپوتن کي راٺوڙن جي خلاف مدد فراهم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ سندس شادي راڻا ڪويا وئيرسي جي ڌيءَ راجيه سان ٿي. هنن مان مير ابوالقاسم خان زمان پيدا ٿيو، جيڪو بعد ۾ ترخان دور جي هڪ اهم شخصيت بڻيو.<ref name="MubarakAli"></ref> عيسيٰ خان جي وفات کان پوءِ مرزا باقي حڪمران ٿيو. سندس ڀاءُ جان بابا بغاوت ڪري عمرڪوٽ ۾ پناهه وٺڻ چاهي، پر عمرڪوٽ جي راڻا مرزا باقي کي ڳجهي اطلاع ڏئي جان بابا جي رٿ ناڪام بڻائي. اهڙيءَ طرح عمرڪوٽ جان بابا جي قبضي کان بچي ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. بعد ۾ مرزا باقي خان زمان کي راڻا ميگراج خلاف موڪليو. راڻا قلعو ڇڏي ويو ۽ خان زمان آسانيءَ سان عمرڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. هن راڻا بڪر وئيرسي کي راڻا مقرر ڪري پاڻ نصرپور موٽي ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. جڏهن عبدالرحيم خانِ خاناں سوڍا خاندان سان شاديءَ وسيلي رشتيداري قائم ڪئي ته مان سنگهه جي سياسي حيثيت مضبوط ٿي وئي. راڻا ميگراج جي وفات کان پوءِ جاني بيگ عمرڪوٽ جي حڪومت ڪشن داس کي ڏني، جنهن سبب مان سنگهه ۽ ڪشن داس ۾ تڪرار پيدا ٿيو. خانِ خاناں جي سفارش تي جاني بيگ خان زمان کي حڪم ڏنو ته مان سنگهه کي راڻا مقرر ڪيو وڃي<ref name="MubarakAli"></ref>. خان زمان ۽ ڪشن داس جي فوجن وچ ۾ مقابلي جون تياريون ٿيون، پر ڳالهين ذريعي عارضي صلح ٿي ويو. پوءِ ساميجا قبيلي جي ڦرلٽ سبب ٻيهر فساد پيدا ٿيو. ڪشن داس ڀڄي ويو ۽ خان زمان عمرڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. راڻا جي خاندان سان عزت وارو سلوڪ ڪيو ويو، پر فاتح فوج شهر ۾ ڦرلٽ ڪئي، مندر ڊاهي ڇڏيا، ڳئون ذبح ڪيون ۽ رهواسين سان سخت زيادتيون ڪيون<ref name="MubarakAli"></ref>. انهن واقعن سوڍا قبيلي کي سخت ڪاوڙائي ڇڏيو. جڏهن انهن انتقام لاءِ تياريون ڪيون ته خان زمان جنگ کان بچڻ لاءِ ڳالهين جو رستو اختيار ڪيو. آخرڪار راڻا ۽ خان زمان ۾ ٺاهه ٿي ويو، راڻا کي عزت، خلعت، گهوڙو ۽ ڦريل مال مان ڪجهه حصو واپس ڏنو ويو، ۽ عمرڪوٽ جا معاملا پرامن نموني طئي ڪيا ويا<ref name="MubarakAli"></ref>. === نادر شاهه ۽ ڪلهوڙا دور === سنه 1152هه، يعني 1739ع ۾، جڏهن نادر شاهه سنڌ تي ڪاهي آيو، تڏهن ميان نور محمد ڪلهوڙو ۽ سندس پٽ محمد مراد ياب خان ڪلهوڙو ٺٽو ڇڏي عمرڪوٽ جي قلعي ۾ اچي لڪا. نادر شاهه سندن پٺيان اچي عمرڪوٽ پهتو، جنهن سبب هو لاچار ٿي پيش پيا. ان کان پوءِ نادر شاهه جا امير سنڌ جي مختلف علائقن ۾ پکڙي ويا.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1168هه، يعني 1755ع ۾، ميان محمد مراد ياب خان سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. ان وقت هو عمرڪوٽ ۾ هو. جڏهن ديوان گدومل سندس لاءِ بادشاهه کان سَند ۽ نواب سريبلند خان جو لقب وٺي آيو، تڏهن هو عمرڪوٽ کان ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ رستي ۾ نصرپور وٽ سندس تاجپوشيءَ جي رسم ادا ڪئي وئي.<ref name="autogenerated2"></ref> === ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن جون جنگيون === سنه 1190هه، يعني 1777ع ۾، مير بجر خان حج تان موٽي آيو ۽ سڌو عمرڪوٽ ۾ وڃي رهيو. هن کوسن کي عمرڪوٽ مان ڀڄائي ڪڍيو. ميان غلام نبي، تاجو ليکي کي هڪ لشڪر سان گڏ وٺي عمرڪوٽ آيو ۽ ڪوٽ جو گهيرو ڪيو، پر فتح حاصل نه ڪري سگهيو. پوءِ الهه بخش جهنجڻ دغا ڪري مير کان معافي گهري. جڏهن مير عمرڪوٽ کان ٻاهر نڪتو ته تاجو ليکي ٻن هزار ماڻهن سان ڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. ان تي مير بجر خان ڇهه هزار لشڪر گڏ ڪري ٽيهه هزار ڪلهوڙن تي ڪاهي ويو. ڪلهوڙا لانياري وٽ پهتا، جتي جنگ لڳي؛ ڪلهوڙا شڪست کاڌائون ۽ ميان غلام نبي مارجي ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1194هه، يعني 1781ع ۾، ميان عبدالنبيءَ جي چوڻ تي جوڌپور جي راجا بجيسنگهه ٻه ماڻهو موڪلي مير بجر خان کي دغا سان قتل ڪرايو. ان جي بدلي ۾ ميان عبدالنبي عمرڪوٽ جو قلعو ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کي ڏئي ڇڏيو. ان وقت، جڏهن عبدالنبي جي مدد لاءِ تيمور شاهه، مدد خان کي لشڪر سان موڪليو، تڏهن مير عمرڪوٽ ۾ هئا. مير عبدالله خان بلوچن جو لشڪر وٺي مدد خان جي مقابلي لاءِ نڪتو. گهڻي لکپڙهه کان پوءِ مدد خان عمرڪوٽ آيو ۽ مير فتح خان کي ٺڳيءَ سان گرفتار ڪري وٺي ويو، پر پوءِ هو ڀڄي نڪتو ۽ مير عبدالله ۽ مير فتح علي خان سان وڃي مليو، جيڪي ان وقت دين ڳڙهه ۾ هئا. ميرن جي تياريءَ جو ٻڌي مدد خان عبدالنبي کان بيزار ٿي کيس ڇڏي هليو ويو، جنهن کان پوءِ عبدالنبي لاچار ٿي ميرن جي پيش پيو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1201هه، يعني 1786ع ۾، جوڌپور جي راجا ٻه هزار ماڻهو عمرڪوٽ ۾ آڻي ويهاريا، ڇاڪاڻ ته اهو قلعو ميان عبدالنبي کيس ڏنو هو. اتفاق سان رستي ۾ انهن جو جهيڙو مير سهراب خان جي ڀاءُ مير غلام محمد جي ماڻهن سان ٿيو، جيڪو ٿر ۾ شڪار لاءِ آيو هو. مير غلام محمد جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا. ان تي مير سهراب، مير فتح علي خان جي مدد سان عمرڪوٽ تي ڪاهي آيو، راجپوتن کي ماريو، ملڪ ڦريو ۽ پنهنجو وير وٺي واپس ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> === عمرڪوٽ جو ٻيهر سنڌ ۾ شامل ٿيڻ ۽ انگريز عهدنامو === سنه 1229هه، يعني 1813ع ۾، مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان عمرڪوٽ جوڌپور جي راجا کان کسي ورتو. ان کان پوءِ عمرڪوٽ ٽالپرن جي هٿ ۾ رهيو. سنه 1258هه، يعني 1842ع ۾، سر چارلس نيپئر ميرن سان عهدنامو ڪيو، جنهن موجب عمرڪوٽ، سبزلڪوٽ، شڪارپور ۽ ڪراچي انگريز سرڪار جي حوالي ٿيا.<ref name="autogenerated2"></ref> === قلعي جا ڏکڻ ۽ اولهه وارا دروازا === قلعي جي اتر طرف واري مُک دروازي کان سواءِ ڏکڻ ۽ اولهه پاسي وارن ٻن ننڍن دروازن بابت قديم آثارن جي ماهرن حاڪم شاهه بخاري ۽ علي حيدر گاڏهي جو چوڻ آهي ته قلعي جي اصل ڊيزائين ۾ اهي ٻئي دروازا شامل نه هئا. سندن مطابق اهي دروازا انگريزن پنهنجي سهولت لاءِ قلعي جون ڀتيون ٽوڙي ڪڍايا هئا. قلعي کي اصل حالت ۾ بحال ڪرڻ ۽ ان جي سيڪيورٽي کي نظر ۾ رکندي اهي ٻئي دروازا بند ڪيا پيا وڃن.<ref name="autogenerated1"></ref> لال سنگهه سوڍو، ڏکڻ واري دروازي بابت انهيءَ راءِ سان اختلاف ڪري ٿو. سندس دعويٰ آهي ته جوڌپور جي راجا ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ ٿيل جنگ جي وقت به ڏکڻ وارو دروازو موجود هو. سندس چوڻ موجب اهو دروازو مُک دروازي جي ڀيٽ ۾ ڪمزور هو، تنهنڪري جوڌپور جي راجا جون فوجون ان دروازي کي بارود سان ٽوڙي، راجپوتن همايون کي امرڪوٽ ۾ پناهه ڏني، جتي اڪبر بادشاهه جو جنم ٿيو. سنه 949هه، يعني 1542ع ۾ مرزا شاهه حسن جي دور ۾ همايون بادشاهه شير شاهه افغان کان ڀڄي سنڌ ۾ آيو ۽ هتي رهيو. ساڳئي سال رجب مهيني جي پنجين تاريخ اڪبر بادشاهه ڄائو. اڪبر جي ماءُ جو نالو حميده بانو هو. ان وقت عمرڪوٽ هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو، تنهن ڪري همايون اتان نڪري جونپور ۾ درياهه جي ڪناري وڃي رهيو.<ref name="autogenerated2"></ref> [[فائل:Birthplace of Akbar.JPG|360px|thumb|اڪبر بادشاھ جي جاء پيدائش جت]] === ڪلهوڙا، جوڌپور ۽ ٽالپر دور === ڪلهوڙن جي دور ۾ عمرڪوٽ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي قبضي هيٺ هو، جنهن کي بعد ۾ ڪلهوڙن جوڌپور جي راجا کي وڪيو. 1739ع ۾ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي دور ۾ ايران کان ڪاهي آيل نادر شاهه عمرڪوٽ ۾ رتوڇاڻ ۽ ڦرلٽ ڪئي ۽ ڪلهوڙن کان معاهدي ۾ ساليانو ڏن مقرر ڪرائي واپس ويو. 1750ع ۾ مارواڙ جي راجپوتن عمرڪوٽ تي قبضي لاءِ ڪاهه ڪري تباهي مچائي، پر شهر فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. هڪ ٻي بيان موجب 1750ع ۾ نور محمد ڪلهوڙي ۽ سوڍا راجپوتن وچ ۾ جنگ ٿي.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1152هه، يعني 1739ع ۾، جڏهن نادر شاهه سنڌ تي ڪاهي آيو، تڏهن ميان نور محمد ڪلهوڙو ۽ سندس پٽ محمد مراد ياب خان ڪلهوڙو ٺٽو ڇڏي عمرڪوٽ جي قلعي ۾ اچي لڪا. نادر شاهه سندن پٺيان اچي عمرڪوٽ پهتو، جنهن سبب هو لاچار ٿي پيش پيا. ان کان پوءِ نادر شاهه جا امير سنڌ جي مختلف علائقن ۾ پکڙي ويا.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1168هه، يعني 1755ع ۾، ميان محمد مراد ياب خان سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. ان وقت هو عمرڪوٽ ۾ هو. جڏهن ديوان گدومل سندس لاءِ بادشاهه کان سَند ۽ نواب سريبلند خان جو لقب وٺي آيو، تڏهن هو عمرڪوٽ کان ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ رستي ۾ نصرپور وٽ سندس تاجپوشيءَ جي رسم ادا ڪئي وئي.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1190هه، يعني 1777ع ۾، مير بجر خان حج تان موٽي آيو ۽ سڌو عمرڪوٽ ۾ وڃي رهيو. هن کوسن کي عمرڪوٽ مان ڀڄائي ڪڍيو. ميان غلام نبي، تاجو ليکي کي هڪ لشڪر سان گڏ وٺي عمرڪوٽ آيو ۽ ڪوٽ جو گهيرو ڪيو، پر فتح حاصل نه ڪري سگهيو. پوءِ الهه بخش جهنجڻ دغا ڪري مير کان معافي گهري. جڏهن مير عمرڪوٽ کان ٻاهر نڪتو ته تاجو ليکي ٻن هزار ماڻهن سان ڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. ان تي مير بجر خان ڇهه هزار لشڪر گڏ ڪري ٽيهه هزار ڪلهوڙن تي ڪاهي ويو. ڪلهوڙا لانياري وٽ پهتا، جتي جنگ لڳي؛ ڪلهوڙا شڪست کاڌائون ۽ ميان غلام نبي مارجي ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> 1777ع ۾ ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ گهرو ويڙهه ٿي، جنهن ۾ کوسن ڪلهوڙن پاران ٽالپرن سان مقابلو ڪيو، ۽ ڪلهوڙو حاڪم ميان غلام نبي عمرڪوٽ ۾ مارجي ويو. نامياري تاريخ نويس ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب 1777ع ۾ ميان غلام نبي ڪلهوڙي جي دور ۾ سندس ٽالپر وزير ۽ سپهه سالار '''مير بجر خان ٽالپر''' جي سربراهي ۾ ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ هڪ وڏي گهرو ويڙهه ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ ميان غلام نبي ڪلهوڙو مارجي ويو ۽ مير بجر جي مدد سان سندس ننڍو ڀاءُ ميان عبدالنبي ڪلهوڙو تخت تي ويٺو.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1194هه، يعني 1781ع ۾، ميان عبدالنبيءَ جي چوڻ تي جوڌپور جي راجا بجيسنگهه ٻه ماڻهو موڪلي مير بجر خان کي دغا سان قتل ڪرايو. ان جي بدلي ۾ ميان عبدالنبي عمرڪوٽ جو قلعو ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کي ڏئي ڇڏيو. ان وقت، جڏهن عبدالنبي جي مدد لاءِ تيمور شاهه، مدد خان کي لشڪر سان موڪليو، تڏهن مير عمرڪوٽ ۾ هئا. مير عبدالله خان بلوچن جو لشڪر وٺي مدد خان جي مقابلي لاءِ نڪتو. گهڻي لکپڙهه کان پوءِ مدد خان عمرڪوٽ آيو ۽ مير فتح خان کي ٺڳيءَ سان گرفتار ڪري وٺي ويو، پر پوءِ هو ڀڄي نڪتو ۽ مير عبدالله ۽ مير فتح علي خان سان وڃي مليو، جيڪي ان وقت دين ڳڙهه ۾ هئا. ميرن جي تياريءَ جو ٻڌي مدد خان عبدالنبي کان بيزار ٿي کيس ڇڏي هليو ويو، جنهن کان پوءِ عبدالنبي لاچار ٿي ميرن جي پيش پيو.<ref name="autogenerated2"></ref> 1781ع ۾ ڪلهوڙن جي درخواست تي مدد خان پٺاڻ ڪلهوڙن خلاف ٽالپرن جي هلندڙ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ سنڌ آيو ۽ عمرڪوٽ ۾ ڦرلٽ ۽ قتلام ڪيو. 1783ع ۾ ميان عبدالنبي ڪلهوڙي پنهنجي وزيراعظم ۽ فوج جي سپهه سالار مير بجر خان ٽالپر کي قتل ڪرائڻ لاءِ '''مارواڙ رياست (جوڌپور)''' جي '''راجا وجئہ سنگھ''' سان ڳجهو معاهدو ڪيو. معاهدي موجب مير بجر خان جي قتل جي بدلي ۾ عمرڪوٽ شهر ۽ پرڳڻو سنڌ کان ڌار ڪري مارواڙ رياست سان شامل ڪيو ويو. مير بجر خان جي قتل جي ردعمل ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 75 ورهين وارو ڪلهوڙا دور پڄاڻي تي پهتو ۽ پوءِ 60 ورهين تائين هلندڙ ٽالپر دور شروع ٿيو.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1201هه، يعني 1786ع ۾، جوڌپور جي راجا ٻه هزار ماڻهو عمرڪوٽ ۾ آڻي ويهاريا، ڇاڪاڻ ته اهو قلعو ميان عبدالنبي کيس ڏنو هو. اتفاق سان رستي ۾ انهن جو جهيڙو مير سهراب خان جي ڀاءُ مير غلام محمد جي ماڻهن سان ٿيو، جيڪو ٿر ۾ شڪار لاءِ آيو هو. مير غلام محمد جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا. ان تي مير سهراب، مير فتح علي خان جي مدد سان عمرڪوٽ تي ڪاهي آيو، راجپوتن کي ماريو، ملڪ ڦريو ۽ پنهنجو وير وٺي واپس ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1229هه-1813ع ۾ مير ڪرم علي ٽالپر جي دور ۾ ٽالپرن عمرڪوٽ تي ڪاهه ڪئي، راجپوتن کي شڪست ڏني ۽ شهر ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کان فتح ڪري لڳ ڀڳ 30 ورهين کان پوءِ ٻيهر سنڌ ۾ شامل ڪيو. 1815ع ۾ نئونڪوٽ وارو ننڍڙو پڪو دفاعي قلعو جوڙايو ويو.<ref name="autogenerated1" /> === انگريز دور === سنه 1258هه، يعني 1842ع ۾، سر چارلس نيپئر ميرن سان عهدنامو ڪيو، جنهن موجب عمرڪوٽ، سبزلڪوٽ، شڪارپور ۽ ڪراچي انگريز سرڪار جي حوالي ٿيا.<ref name="autogenerated2"></ref> سنڌ تي انگريزن جي حڪومت دوران عمرڪوٽ کي ضلعي هيڊ ڪوارٽر جو درجو مليو، جڏهن ته قلعو سرڪاري سنڀال هيٺ آيو. 1857ع واري آزاديءَ جي جنگ جي سلسلي ۾ 1859ع ۾ راجپوتن ۽ ٻين مقامي ماڻهن ڪجهه پوليس اهلڪارن کي قتل ڪري شهر تي قبضو ڪري ورتو. اها بغاوت انگريز فوج بي رحميءَ سان ڪچلي، جنهن دوران وڏي رتوڇاڻ ٿي. هن ئي دور ۾ انگريزن امر ڪردار '''راڻا رتن سنگھ''' کي عمرڪوٽ جي قلعي اندر ڦاسي تي چاڙهيو. ڏکڻ ٿر ۽ پارڪر جا ڀاڱا انتظامي طور گهڻي عرصي تائين ڪڇ ڀڄ سان ڳنڍيل رهيا، ۽ راجپوتن، کوسن ۽ ڪولهين جي بغاوتن کي دٻائڻ لاءِ ٿيل ڪاررواين ۾ '''روپلي ڪولهي''' (Roplo Kolhi) سميت ڪيترن محب وطن نوجوانن کي موت جي سزا ڏني وئي.<ref name="autogenerated1" /> === عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار === ٿر ۽ بئراج ايراضي جي ڳانڍاپي تي واقع تاريخي قلعي وارو سرحدي شهر عمرڪوٽ گذريل ٽن صدين دوران ٻاهرين ڪاهن ۽ اندروني بغاوتن سبب گهٽ ۾ گهٽ ست ڀيرا رتوڇاڻ، ڦرلٽ ۽ جلائو گهيرائو جو شڪار ٿيو. عمر مارئي جي لوڪ داستان، مومل جي هڪ ماڙي جي آثارن ۽ اڪبر بادشاهه جي جنم هنڌ سبب مشهور هن شهر کي مختلف دورن ۾ نادر شاهه، مارواڙ جي راجپوتن، ڪلهوڙن، ٽالپرن، مدد خان پٺاڻ، انگريزن ۽ 1971ع جي پاڪ-ڀارت جنگ دوران هندستاني فوج جي اڳڀرائي جهڙن واقعات سان واسطو رهيو.<ref name="autogenerated1" /> سال 1965ع جي شروعات ۾ ڀارت جي جنگي تيارين کي ڏسندي فوجي اختيارين پنجاب جي چولستان کان ڪڇ جي رڻ تائين سرحدي دفاع کي مضبوط ڪرڻ لاءِ فوج سان گڏ وڏي انگ ۾ مقامي حُرن کي مقرر ڪيو. سنڌ جي سرحدي پٽيءَ کي ٻن سيڪٽرن ۾ ورهايو ويو: چولستان ۽ اڇڙي ٿر تي ٻڌل ”اتر سيڪٽر“ لاءِ پير پاڳاري جي ننڍي ڀاءُ پير نادر علي شاهه کي، جڏهن ته ٿر ۽ ڪڇ جي رڻ واري ”ڏکڻ سيڪٽر“ لاءِ فقير امين مڱريو کي سيڪٽر ڪمانڊر مقرر ڪيو ويو. پير پاڳاري کي حُرن جو چيف ڪمانڊر بڻايو ويو. ٽنهي ڪمانڊرن کي ڏورانهن محاذن تي موجود حُرن سان رابطي لاءِ هيليڪاپٽر پڻ ڏنا ويا. جنگ دوران پير پاڳارو عمرڪوٽ قلعي اندر قائم هيڊڪوارٽر ۾ موجود رهيو ۽ مختلف جنگي محاذن جا دورا ڪري حُرن جا حوصلا وڌائيندو رهيو.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> 1965ع جي جنگ دوران جڏهن ڀارتي فوج پنجاب وٽان سرحد پار ڪري پاڪستاني علائقي تي قبضو ڪيو ته سنڌ جي سرحدي مورچن ۾ موجود حُرن کي حڪم مليو ته جواب ۾ هو به پيش قدمي ڪري ڀارتي علائقو فتح ڪن. حُر، جنگي جهازن ۽ تربيت يافته فوج جي مدد سان اڳتي وڌيا ۽ راجستان ۾ مغل دور جا ٻه تاريخي قلعا، '''ڪشن ڳڙھ''' ۽ گهوٽاڙو، اهم فوجي ڇانوڻيون، ڪيترائي سرحدي چوڪيون ۽ ريلوي اسٽيشنون فتح ڪيون. ڀارت پاران حرن جي اڳڀرائي روڪڻ لاءِ هٿيار، بارود ۽ تازا فوجي دستا کڻي ايندڙ هڪ ريل گاڏي کي کوکرو پار - موڻاٻائو (Khhokhhuro paar - Monnaabaao) ريلوي لائين تي پنهنجي منزل تي پهچڻ کان اڳ پٽڙي تان ڪيرائي، باهه ڏئي ساڙي تباهه ڪيو ويو. ٻن هفتن جي جنگ ۾ حُرن راجستان جو اٽڪل 1800 چورس ڪلوميٽر علائقو فتح ڪيو. ڪيترائي حُر نوجوان شهيد ۽ زخمي ٿيا. سرڪار پير پاڳاري، خليفي فقير امين مڱريو، وحيد ڪٽپر ۽ ٻين حُرن کي ”ستاره جرئت“، ”تمغه جرئت“ ۽ ٻين فوجي اعزازن ۽ سَنَدن سان نوازيو.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> 1971ع واري پاڪ-ڀارت جنگ دوران پاڪ فوج ۾ اعليٰ عهدن تي وڏي انگ ۾ مقرر بنگالي آفيسرن جي بغاوت سبب سنڌ جي دفاع لاءِ گهربل فوجي دستا ۽ حُر مجاهد وقت سر اڳين مورچن تائين پهچي نه سگهيا. انهيءَ صورتحال جو فائدو وٺندي ڀارتي فوج ڇاڇرو ۽ ننگرپارڪر شهرن سميت اتر-اوڀر ٿر جي وڏي ايراضي تي قبضو ڪيو. عورتون ۽ ٻار پنهنجي جان بچائڻ لاءِ بئراج ايراضي جي مختلف ڳوٺن ڏانهن لڏي ويا. ڀارتي فوج ڪيترن ڳوٺن مان گذري ڇاڇري کان اڳتي وڌي ۽ عمرڪوٽ تي قبضي لاءِ شهر ٻاهران هڱورو ڀٽ تي گڏ ٿيڻ شروع ڪيو. عمرڪوٽ ڏانهن پيش قدمي جي خبرن سبب شهر جا رهواسي ڊپ ۾ شهر خالي ڪري ويا.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> اڳوڻي ضلعي ناظم مگهن مڱريو جي والد فقير ترڪو مڱريو جي اڳواڻي ۾ حُرن جي ”عمرڪوٽ ڪمپني“ شهر جي دفاع لاءِ هڱورو ڀٽ ۽ شهر جي وچ ۾ واقع ”پنجا تلي ترائي“ وٽ مورچن ۾ موجود هئي. ڀارتي فوج 18 مدراس رجمينٽ جي ڪمانڊ ۾ ٽي ڏينهن هڱورو ڀٽ وٽ ڪئمپ قائم ڪري وڌيڪ هٿيار، بارود ۽ تازه دم دستا گهرائي عمرڪوٽ تي قبضي جي رٿابندي ڪري رهي هئي. ترڪو مڱريو وڌيڪ مدد گهري، جنهن تي 26 بلوچ رجمينٽ جي هڪ ڪمپني ڪئپٽن ممتاز جي اڳواڻي ۾ حر مجاهد فورس جي مدد لاءِ پهتي. جنگ ۾ حصو وٺندڙ متارو مڱريو، محمد آريسر ۽ امام بخش ڀنڀرو موجب ٻنهي ڪمپني ڪمانڊرن فيصلو ڪيو ته دشمن جي حملي جو انتظار ڪرڻ بدران پاڻ دشمن جي ڪئمپ تي اوچتو حملو ڪيو وڃي.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> رٿابندي موجب حر ۽ بلوچ ڪمپنين مان چونڊيل ڦڙت، بهادر ۽ جانثار جوانن صبح جو 4 وڳي ڀارتي فوج جي ڪئمپ تي اتر ۽ اولهه کان اوچتو حملو ڪيو. ڪارروائي ۾ پهريان مورچن تان مارٽر گولا فائر ڪيا ويا، پوءِ دستي بم ۽ هٿيار استعمال ڪندي دشمن جي مزاحمت کي ٽوڙيو ويو. ڀارتي فوج وڏي انگ ۾ هٿيار، بارود، راشن، درجنين گاڏيون ۽ ٻيو جنگي سامان ڇڏي پنڌ واپس ڀڄڻ تي مجبور ٿي. پاڪستان طرفان بلوچ ۽ حر ڪمپنين جا رڳو 150 جوان هن ڪارروائي ۾ شامل هئا، جڏهن ته ڀارتي ڪئمپ ۾ اٽڪل 700 فوجي موجود هئا، جن مان 49 ٿڏي تي مارجي ويا. لاشن کي اتي ئي گڏيل قبر ۾ دفن ڪيو ويو، ڪجهه زخمين سميت لڳ ڀڳ ويهارو ڀارتي فوجي گرفتار ڪري جنگي قيدي بڻايا ويا. پاڪستاني پاسي جا چار جوان شهيد ۽ ٻارهن زخمي ٿيا. هن ڪارروائي دوران بهادري ڏيکارڻ تي ڪئپٽن ممتاز، صوبيدار گل خان ۽ ٻين کي فوجي تمغن سان نوازيو ويو. 26 بلوچ رجمينٽ جي ڪمپني ۽ حُرن جي عمرڪوٽ ڪمپني کي خاص پذيرائي ڏيندي ”هڱورين“ جو نالو ڏنو ويو. عمرڪوٽ جي دفاع واري هن جنگ جي چار شهيدن جي ياد ۾ قلعي اندر عجائب گهر ڀرسان هڪ يادگار ٺهيل آهي، جنهن تي معرڪي جا انگ اکر پڻ ڏنل آهن.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> == جاگرافي == هي شهر 25◦22′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 69◦47′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي ٿر ۾ واقع آهي. اهو ميرپورخاص کان 46 ميل اوڀر ۾، ان هنڌ تي آهي جتان واريءَ جون ڀٽون شروع ٿين ٿيون. هڪ ٻي روايت ۾ ان جو مقام 22–25 اتر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 47–69 اوڀر ويڪرائي ڦاڪ طور بيان ڪيو ويو آهي، ۽ شهر کي واريءَ ۽ ڏاڍي زمين جي دنگ تي واقع ڄاڻايو ويو آهي. == عمرڪوٽ جو قلعو == === تعمير ۽ نالي بابت روايتون === '''عمرڪوٽ جو قلعو''' يا '''امرڪوٽ جو قلعو''' سنڌ جي تاريخي قلعن مان هڪ آهي، جيڪو ٿر ۽ سنڌو ماٿريءَ جي وچ واري اهم گذرگاهه تي واقع رهيو آهي. قلعي جي تعمير بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. هڪ راءِ موجب موجوده قلعو ڪلهوڙا دور ۾ [[حيدرآباد]] جي پڪي قلعي کان اٽڪل ويهه سال اڳ، ميان نور محمد ڪلهوڙي 1746ع ۾ جوڙايو.<ref name="MubarakAli"></ref> ڊاڪٽر اسد جمال پلي جي تحقيق موجب قلعي جي اڏاوت لاءِ لڪي جبل جا پٿر پاڻيءَ رستي آڻڻ خاطر ڳوٺ چيل بند وٽان اتر-اوڀر رخ ۾ “نور واهه” نالي هڪ ابتو واهه کوٽايو ويو هو. ڪجهه تاريخدانن جو خيال آهي ته هاڻوڪي قلعي واري هنڌ ڪلهوڙن کان اڳ به ڪو پراڻو قلعو موجود هو ۽ موجوده قلعو ان جي بنيادن تي اڏيو ويو.<ref name="autogenerated1">روزآني ڪاوش جي 26 مارچ 2017 جي ”ڪاوش دنيا“ ۾ عمرڪوٽ بابت نور محمد سمي جي ليکيل ليک مان ورتل</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> فائل:Umerkot Fort view1.JPG|عمرڪوٽ جي قلعي جو ھڪ منظر فائل:Umarkot Fort view3.JPG|عمرڪوٽ جو قلعو فائل:Umarkot museum view.JPG|عمرڪوٽ عجائب گھر </gallery> روايتن موجب يارهين صديءَ ۾ راجا اَمر سنگهه قلعو ٺهرايو، جڏهن ته ڪجهه بيانن موجب اهو قلعو پرمار سوڍي اڏايو هو، جنهن تي پوءِ سومرن قبضو ڪيو. هڪ روايت مطابق 1355ع ۾ عمر سومري هن شهر کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. 1226ع ۾ اهو ٻيهر سوڍن جي هٿ ۾ رهيو. 1746ع ۾ ميان نور محمد ڪلهوڙي قلعو ٺهرايو، جيڪو اڃا تائين موجود آهي. ڪن محققن جي راءِ آهي ته قلعو سنڌ ۾ اسلامي دور کان به اڳ جو ٺهيل آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/%d8%b9%d9%85%d8%b1%da%aa%d9%88%d9%bd-%d8%ac%d9%88-%d9%82%d9%84%d8%b9%d9%88-%da%aa%d9%87%da%99%d9%8a-%d8%af%d9%88%d8%b1-%db%be-%d8%aa%d8%b9%d9%85%d9%8a%d8%b1-%d9%bf%d9%8a%d9%88%d8%9f-%d8%b9/|title=عمرڪوٽ جو قلعو ڪهڙي دور ۾ تعمير ٿيو؟ ........عزيزڪنگراڻي -|date=2019-06-16|language=sd|access-date=2019-07-10}}</ref> [[فائل:Ghosia Guest House Umerkot.JPG|300px|thumb|غوثيه گيسٽ ھائوس جو منظر]] قلعي ۽ شهر جي اصل نالي بابت تاريخدانن وٽ ٻه اهم رايا ملن ٿا. هڪ راءِ موجب اصل قلعو امر سنگهه نالي راجپوت راڻي جوڙايو هو، تنهنڪري شهر ۽ قلعي جو نالو '''امرڪوٽ''' پيو.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.dawn.com/news/1176551|title=Umerkot: Lost in history|last=Hasan|first=Shazia|date=2015-04-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2019-05-29}}</ref> ٻي راءِ موجب قلعو عمر ماروي واري قصي سان لاڳاپيل مشهور بادشاهه '''عمر سومري''' جوڙايو هو، تنهنڪري صحيح نالو '''عمرڪوٽ''' آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/index.php/antiquities-sites/fort/item/108-umerkot-fort-umerkot|title=Umerkot Fort, Umerkot|website=antiquities.sindhculture.gov.pk|language=en-gb|access-date=2019-05-29}}</ref> هڪ طرف تاريخي روايتن موجب سن 1226ع ۾ راجسٿان کان سوڍا راڻا رتي ڪوٽ ۽ عمرڪوٽ فتح ڪري هتي حڪمران ٿيا، ۽ انهن 26 راڻن جو تاريخي ۽ نالي وار سلسلو هاڻوڪي راڻي همير سنگهه تائين پهچي ٿو، پر انهن ۾ امر سنگهه نالي ڪو راڻو نه ملي ٿو. ٻئي طرف هاڻوڪي قلعي جي ٻن برجن واري مُک دروازي مٿان وچ ۾ لڳل هڪ پٿر تي سورج مکي جو گل اُڪريل آهي، جيڪو سورج ونسي سوڍن جي ڌرمي نشاني سمجهيو وڃي ٿو. جيڪڏهن موجوده قلعو ميان نور محمد ڪلهوڙي تعمير ڪرايو هو ته پوءِ مُک دروازي مٿان سورج مکي وارو پٿر لڳائڻ بابت سوال پيدا ٿئي ٿو؛ ممڪن آهي ته اهو پٿر سوڍا راڻن پنهنجي راڄ دوران لڳايو هجي.<ref name="autogenerated1"></ref> === جاگرافيائي ۽ فوجي اهميت === عمرڪوٽ جو قلعو اڳ به ٿر جي سياست جي ڪنجي سمجهيو ويندو هو، ڇاڪاڻ ته اهو مارواڙ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي اهم رستي تي واقع هو. ان زماني ۾ عمرڪوٽ سنڌ جي سومرا گهراڻي جي حڪومت هيٺ هو. عمرڪوٽ جي قلعي کان 30 ميل اتر طرف ٿر اندر رتو ڪوٽ نالي هڪ پراڻي قلعي جا نشان موجود آهن. رتو ڪوٽ، جيڪو عمرڪوٽ جي قلعي وانگر اهم آهي، پرمار سوڍن جي دور انديشيءَ جي نشاني هو يا انهن کان اڳ جو تعمير ٿيل قلعو هو، ان بابت قطعي طور چئي نٿو سگهجي. بهرحال، اهڙن مضبوط قلعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪنهن مدبر حڪمران ٿر تي پنهنجو ڏهڪاءُ قائم ڪرڻ، ۽ سنڌو ماٿري ۽ وچ هندستان جي وچ وارن شاهراهه رستن تي پنهنجو حڪم جاري رکڻ لاءِ انهن قلعن جي اڏاوت ڪرائي هئي.<ref>ڪتاب: ٿر ۽ پارڪر جو احوال;مصنف:ايس اين رئڪس ;مترجم:ڊاڪٽر نواز علي شوق؛ايڊيشن: ٻيون 2007ع؛ ڇپيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ،ڄامشورو</ref> === قلعي جا ڏکڻ ۽ اولهه وارا دروازا === قلعي جي اتر طرف واري مُک دروازي کان سواءِ ڏکڻ ۽ اولهه پاسي وارن ٻن ننڍن دروازن بابت قديم آثارن جي ماهرن حاڪم شاهه بخاري ۽ علي حيدر گاڏهي جو چوڻ آهي ته قلعي جي اصل ڊيزائين ۾ اهي ٻئي دروازا شامل نه هئا. سندن مطابق اهي دروازا انگريزن پنهنجي سهولت لاءِ قلعي جون ڀتيون ٽوڙي ڪڍايا هئا. قلعي کي اصل حالت ۾ بحال ڪرڻ ۽ ان جي سيڪيورٽي کي نظر ۾ رکندي اهي ٻئي دروازا بند ڪيا پيا وڃن.<ref name="autogenerated1"></ref> لال سنگهه سوڍو، ڏکڻ واري دروازي بابت انهيءَ راءِ سان اختلاف ڪري ٿو. سندس دعويٰ آهي ته جوڌپور جي راجا ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ ٿيل جنگ جي وقت به ڏکڻ وارو دروازو موجود هو. سندس چوڻ موجب اهو دروازو مُک دروازي جي ڀيٽ ۾ ڪمزور هو، تنهنڪري جوڌپور جي راجا جون فوجون ان دروازي کي بارود سان ٽوڙي، باهه ڏئي ساڙي، اندر داخل ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿيون. سندس مطابق، ان جنگ ۾ باهه سبب سڙيل ڪاريون سرون ۽ ڀتيون اڄ به ان دروازي وٽ موجود آهن.<ref name="autogenerated1"></ref> == دلچسپ جايون == هيءُ شهر [[ڪراچي]]، جيڪو [[سنڌ]] جو گاديءَ وارو شهر آهي، ۽ [[حيدرآباد]] سميت ٻين وڏن شهرن سان سٺيءَ طرح ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.umerkot.gos.pk/ |title=District Government Umerkot |access-date=2014-02-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.umerkot.gos.pk/ |archive-date=24 February 2012 |df=dmy-all }}</ref> عمرڪوٽ ۾ ڪيترائي تاريخي اهميت وارا ماڳ موجود آهن، جن ۾ [[اڪبر بادشاهه جي جاءِ پيدائش]]، [[عمرڪوٽ جو قلعو]] ۽ [[مومل جي ماڙي]] شامل آهن. هتي هڪ قديم مندر [[شِو مندر، عمرڪوٽ]] پڻ موجود آهي. ان کان علاوه [[ڪالي ماتا مندر]]، [[ڪرشن مندر]] (پراڻي امرڪوٽ ۾)، [[منهر مندر]] ۽ [[ڪٺواڙي مندر]] (رانچو لائين ۾) پڻ مذهبي ۽ تاريخي اهميت رکن ٿا. == تعليم == شهر ۾ 100 کان وڌيڪ اسڪول، 20 ڪاليج ۽ هڪ پولي ٽيڪنيڪل ڪاليج موجود آهن. == آبادي == === آباديءَ جي واڌ === {{Historical populations|1951|5142|1961|5878|1972|8,381|1981|13,742|1998|35,559|2017|134,196|2023|144,558|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري]] موجب عمرڪوٽ جي آبادي 144,558 هئي.<ref>{{Cite web |title=Sindh (Pakistan): Urban Localities in Districts - Population Statistics, Charts and Map |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/ |access-date=2024-08-31 |website=www.citypopulation.de}}</ref> === مذهب === {{See also|عمرڪوٽ ضلعو#مذهب}} [[عمرڪوٽ شِو مندر]] [[سنڌ]] جي سڀ کان قديم ۽ مقدس هندو عبادتگاهن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1392074|access-date=18 February 2021|title=The thriving Shiva festival in Umarkot is a reminder of Sindh's Hindu heritage |date=27 February 2018 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ ''عمرڪوٽ ميونسپلٽي ۾ مذهبن جي تاريخي آبادي'' ! مذهب ! آبادي (1901ع)<ref>{{Cite book |last=Enthoven |first=R. E. |title=Census of India, 1901: Volume IX-A. Bombay: Part II, Imperial Tables |publisher=Government Central Press |year=1902 |pages=40–41}}</ref> ! سيڪڙو (1901ع) |- | [[هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] | 3,884 | {{Percentage|3884|4934|2}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15x15px]] | 993 | {{Percentage|993|4934|2}} |- | [[جين مت]] [[File:Jain Prateek Chihna.svg|26x26px]] | 46 | {{Percentage|46|4934|2}} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|21x21px]] | 1 | {{Percentage|1|4934|2}} |- ! ڪل | '''4934''' | '''{{Percentage|4934|4934|2}}''' |} == پڻ ڏسو == * [[اسلام ڪوٽ]] * [[مٺي]] * [[عمرڪوٽ ضلعي حڪومت]] * [[ٿرپارڪر]] * [[عمر مارئي]] == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons category}} {{wikivoyage|Umerkot}} * [https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.umerkot.gos.pk/ عمرڪوٽ ضلعي حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ (انگريزي)] {{Use dmy dates|date=April 2017}} [[زمرو:عمرڪوٽ]] [[زمرو:سنڌ ۾ هندومت]] [[زمرو:عمرڪوٽ ضلعي جون تعلقائون]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گھاٽيون آباديون]] nd0l5w1qzt3zuxrpmnn795wnjvgvpb2 384076 384075 2026-06-10T16:51:13Z Intisar Ali 8681 /* نادر شاهه ۽ ڪلهوڙا دور */ 384076 wikitext text/x-wiki {{for-multi|ضلع بابت|عمرڪوٽ ضلعو|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = عمرڪوٽ<br> عمرڪوٽ | other_name = | official_name = امرڪوٽ | native_name = | nickname = | settlement_type = [[شهر]] | image_skyline = Umarkot Fort view3.JPG | image_caption = يارهين صديءَ جو [[عمرڪوٽ قلعو]] | image_seal = | image_map = | mapsize = | map_caption = عمرڪوٽ جو مقام | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] | seat_type = شهري ڪائونسل | seat = | parts_type = ضلعا | governing_body = [[عمرڪوٽ ضلعي جي حڪومت|ضلعي حڪومت]] | leader_title = [[ڪائونسل-مئنيجر حڪومت|شهري منتظم]] | leader_name = | leader_title1 = ميٽروپوليٽن ڪمشنر | leader_name1 = | leader_title2 = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name2 = طاهر علي ميمڻ<ref>{{cite news|url=https://academiamag.com/sau-umerkot-campus-graduated-first-batch/|title=SAU Umerkot campus graduated first batch|date=9 December 2021|access-date=8 January 2021|work=The Academia Magazine}}</ref> | established_title = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | established_date = اسلام کان اڳ وارو دور | coordinates = {{Coord|25|21|47|N|69|44|33|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 48.6 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = [[2023ع پاڪستان مردم شماري|2023ع]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_note = | population_total = 144,558 | population_rank = [[پاڪستان جا وڏا شهر|پاڪستان ۾ 79هون]] | total_type = شهر | population_density_km2 = auto | population_demonym = | timezone = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset = +05:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | area_code = 238 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | postal_code = 69100 | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | website = }} '''عمرڪوٽ''' (اردو: {{Nastaliq|عمرکوٹ}}؛ [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]]: عمرڪوٽ؛ [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ|IPA]]: [ʊmərkoːʈ])، جيڪو اڳ ۾ '''امرڪوٽ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو، [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جو هڪ تاريخي شهر آهي. [[مغل سلطنت|مغل]] شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جو جنم 1542ع ۾ امرڪوٽ ۾ ٿيو هو. هندو لوڪ عقيدي جي مشهور ديوتائن [[پابوجي]] ۽ [[رامديو پير]] بابت روايتي طور چيو وڃي ٿو ته سندن شادي عمرڪوٽ ۾ ٿي هئي. هتي جي مقامي ٻولي [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]] آهي، جيڪا [[راجستاني ٻوليون|راجستاني ٻولين]] جي گروهه سان تعلق رکي ٿي ۽ [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولي خاندان]] جو حصو آهي. ڍاٽڪي ٻوليءَ جو سڀ کان ويجهو تعلق [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]] سان آهي. انگريزن عمرڪوٽ کي ضلعي جو هيڊڪوارٽر ڪيو. 1906ع کان پوءِ ميرپروخاص هيڊ ڪوارٽر ڪيو ويو. شهر جي رونق چڱي آهي، واپار چڱو هلي ٿو. هن جي چوڌاري باغن ۾ ميوات ۽ واڙين ۾ هر قسم جي ڀاڄي ٿئي ٿي. هيءُ شهر اڳي راجپوتن جي گاديءَ جو هنڌ هو، جنهنڪري ٿر جو ”تِيلاٽ“ ليکبو هو. مارواڙي قومون گهڻو ڪري پهريائين هتي اچي رهيون، جي پوءِ 1874ع ۾ اڀرندي نماري جي ٻوڏن ۽ ٻين ڪن سببن جي ڪري مٺي، ڇاڇري ڪانٽئي، چيلهار، پارني، ٻڳل، ويراڙي، ڌارناسر ۽ ٻين ڳوٺن ڏي لڏي ويون. هتي مردانو ۽ زنانو پرائمري اسڪول، هاءِ اسڪول، سول ڪورٽ، ڊپٽِي ڪليڪٽر جي آفيس، مختيارڪار جي آفيس، سرڪٽ هائوس، ڊپٽي سپرنٽينڊنٽ پوليس جي آفيس، ايڪسائيز انسپيڪٽر جي آفيس، پاڪستان سرڪار جو ميوزم، ٽائون ڪميٽي، ٽيليفون آفيس، پوليس ٿاڻو، مسافر خانو، تعلقو اسپتال ۽ انجنيري بنگلا آهن. ويجهيون ريلوي اسٽيشنون ڇوڙ ۽ ڍورو نارو 12 ۽ 14 ميل جي فاصلي تي آهن. ميرپور خاص 46 ميل پري آهي، جو پڪو روڊ آهي. ڪنري اسٽِيشن سان به آمدرفت چالو آهي. هيءُ شهر سڀني شهرن سان لاريءَ رستي ڳنڍيل آهي.<ref name =" رائچند هريجن " > ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون) -مصنف؛ رائچند هريجن -ايڊيشن؛ ٽيون- سال؛ 2005ع -ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref> ==شھر جو نالو== هن شهر جي نالي بابت اختلاف موجود آهي ته ان جو صحيح نالو '''عمرڪوٽ''' هو يا '''امرڪوٽ'''. فارسي ماخذن ۾ هي نالو ٻنهي صورتن، يعني ''عمرڪوٽ'' ۽ ''امرڪوٽ''، ۾ ملي ٿو<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—73, 74 }}</ref> هڪ روايت موجب هن شهر جو بنياد [[راڻو امر سنگهه]] وڌو هو، تنهنڪري ان جو نالو ''امرڪوٽ'' پيو. ٻي روايت مطابق شهر جو بنياد [[عمر سومرو]] رکيو هو، جنهن سبب ان کي ''عمرڪوٽ'' سڏيو ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> ٽئين راءِ برطانوي مورخ [[جيمس ٽاڊ]] پيش ڪئي آهي، جنهن موجب ''امارا-سومرا'' (Umara-Sumra) [[پرمار راجپوت]]ن جي هڪ شاخ هئي، جيڪا [[ٿر ريگستان]] ۾ آباد ٿي ۽ هن شهر ۾ رهائش اختيار ڪئي. سندس خيال موجب شهر جو نالو انهيءَ نسبت سان ''عمرڪوٽ'' پيو.<ref name="MubarakAli"></ref> تنهن هوندي به، ٿر واري علائقي جا مقامي ماڻهو اڄ به هن شهر کي '''امرڪوٽ''' سڏين ٿا، جڏهن ته علائقي کان ٻاهر هي شهر عام طور '''عمرڪوٽ''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="MubarakAli"></ref> امرڪوٽ يا عمرڪوٽ سنڌ جي قديم شهرن مان هڪ آهي، جنهن جي نالي بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. شهر کي ڪڏهن ”ديهات“، ڪڏهن ”همروٽ“، ڪڏهن ”پدمات“، ڪڏهن ”امراڻو“ ۽ ڪڏهن ”امراپري“ به سڏيو ويو، پر موجوده دور ۾ اهو عام طور عمرڪوٽ جي نالي سان مشهور آهي. ڪجهه روايتن موجب هن شهر کي عمر سومري سان منسوب ڪري عمرڪوٽ سڏيو ويو، جڏهن ته ٻين تاريخي ماخذن، جهڙوڪ ”تاريخ فرشتا“، ''[[آئين اڪبري]]''، ''[[اڪبر نامه]]''، ”[[شاهجهان نامه]]“ ۽ ٻين مؤرخن وٽ هن شهر جو نالو امرڪوٽ طور ملي ٿو. هڪ راءِ موجب هن شهر جو اصل نالو امرڪوٽ هو، جيڪو برطانوي دور کان عمر سومري جي نسبت سان عمرڪوٽ طور مشهور ٿيو، جيتوڻيڪ ڪجهه محققن موجب عمر سومري جو امرڪوٽ شهر يا قلعي سان سڌو تعلق ثابت نٿو ٿئي.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%B1%20%DA%AA%D9%88%D9%BD%20%D8%B9%D9%85%D8%B1%DA%AA%D9%88%D9%BD امر ڪوٽ عمرڪوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> امرڪوٽ تي راڻا پرساد جي راڄ دوران 1542ع ۾ مغل بادشاهه همايون هتان گذريو، ۽ سندس پٽ اڪبر جو جنم به هتي ٿيو. همايون جي ڀيڻ '''[[گلبدن بيگم]]''' پنهنجي فارسي ڪتاب “[[همايون نامه]]” ۾ لکيو آهي ته راڻو پرساد، [[شهنشاهه همايون]] جو زبردست استقبال ڪيو، کيس رهڻ لاءِ بهترين جاءِ ڏني ۽ سندس قافلي جي اميرن لاءِ قلعي کان ٻاهر رهائش جو بندوبست ڪيو. گلبدن بيگم موجب اتي شيون تمام سستيون هيون، هڪ رپئي ۾ چار ٻڪريون ملي رهيون هيون، ۽ راڻا پرساد بادشاهه کي رڍون ۽ ٻڪريون تحفي ۾ ڏنيون. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت قلعو اڪبر بادشاهه جي جاءِ پيدائش واري هنڌ موجود هو. ممڪن آهي ته اهو قلعو '''امر سنگھ''' نالي ڪنهن هندو راجا يا راڻي جوڙايو هجي، جنهن ڪري شهر جو نالو شروع ۾ امرڪوٽ ۽ پوءِ عمرڪوٽ ٿيو. عمر مارئي جو قصو ۽ بادشاهه عمر سومري جو دور راڻي پرساد کان اٽڪل 200 سال اڳ جو ڄاڻايو وڃي ٿو. شاهه لطيف جي شاعري ۽ فارسي ۽ عربي ۾ غير ملڪي سياحن جي ڪتابن ۾ هن شهر جا ٻئي نالا ملن ٿا. هڪ ٻوليائي راءِ موجب، مارواڙي ۽ ڍاٽڪي ٻولين ۽ لهجن ۾ ”ع“ مٿان پيش وارو اچار موجود نه آهي، تنهن ڪري ممڪن آهي ته ”ع“ جي زبر واري اچار مان ”الف“ وارو اچار پيدا ٿيو هجي، جنهن سبب ٻئي صورتون صدين کان گڏ هلنديون رهيون. قديم آثارن جي محقق حاڪم علي شاهه بخاري موجب قلعي جي منظم کوٽائي سان قلعي جي عمر، اقتصادي حالت، ثقافت، هنرن ۽ اصل نالي بابت اهم معلومات ملي سگهي ٿي.<ref name="autogenerated1" /> . == شھر جي تاريخ == === قديم دور ۽ مذهبي آثار === تاريخي روايتن ۽ آثارن مان ظاهر ٿئي ٿو ته امرڪوٽ سنڌ جي انتهائي قديم شهرن مان هڪ آهي، ۽ ممڪن آهي ته قبل مسيح دور ۾ به آباد هو. خاص طور ٻڌ ڌرم واري دور ۾ هن شهر کي اهميت حاصل هئي. '''جوڳرائي جو تلاءُ''' انهيءَ دور جي مشهور يادگار طور ڄاتو وڃي ٿو. روايت آهي ته شهر جي ڀرسان '''لامٻي تلاءُ''' جي سر تي ۽ جوڳرائي جي ڪپر تي مهاتما ٻڌ جي پوئلڳن چلا ڪڍيا، جنهن ڪري اتي هڪ شاهي قلعو مهاراجه وڪرما جيت ٺهرايو. هڪ روايت موجب شهر مهاراجه وڪرما آباد ڪيو، پر انساني وسنديءَ جا آثار ان کان به قديم سمجهيا وڃن ٿا. قديم آثارن ۾ جوڳرائي جو تلاءُ ۽ ’شو‘ جو آستان شامل آهن. شو جي مندر وٽ برهمڻ آباد هئا ۽ ڀڪشوئن جو به اثر هو. شو جو مندر ڀٽن واري زمين تي واقع آهي، جتي واري جي دڙن مان ٻڌ ڌرم جي دور جا مڻڪا اڄ به ملن ٿا.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%B1%20%DA%AA%D9%88%D9%BD%20%D8%B9%D9%85%D8%B1%DA%AA%D9%88%D9%BD امر ڪوٽ عمرڪوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> عمرڪوٽ جلد ئي [[ٿر ريگستان]] جو هڪ اهم شهر بڻجي ويو ۽ تاريخي واقعن ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪرڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو اوڀر طرف کان [[سنڌ]] ۾ داخل ٿيندڙ مکيه شاهراهه تي واقع هو ۽ [[مارواڙ]] کي [[سنڌو ماٿري]] سان ڳنڍيندڙ رستي تي پڻ موجود هو. انهيءَ جغرافيائي حيثيت سبب عمرڪوٽ ريگستان جي ڪنجي سڏجڻ لڳو ۽ فوجي توڙي واپاري لحاظ کان انتهائي اهم شهر بڻجي ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> جيتوڻيڪ اهو يقيني طور معلوم نه آهي ته شهر ڪڏهن آباد ٿيو، پر ايترو ضرور واضح آهي ته قديم زماني کان هتي آبادي موجود هئي. چيني سياح [[شُوئن زانگ]] (Xuanzang)، جيڪو 641ع ۾ [[هندستان]] آيو هو، گهڻو امڪان آهي ته عمرڪوٽ جو به دورو ڪيو هجي<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref> روايت موجب يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راڻا امر سنگهه]] هن شهر کي تعمير ڪرايو هو،<ref name="رائچند-تاريخ-ريگستان-p651">{{cite book|last=رائچند هريجن|title=تاريخ ريگستان|location=حيدرآباد|year=1975|page=651}}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> جڏهن⁠تہ هاڻوڪو شهر ان جي قديم بنيادن تي ٻيهر آباد ڪيو ويو.<ref name="رائچند-تاريخ-ريگستان-p651">{{cite book|last=رائچند هريجن|title=تاريخ ريگستان|location=حيدرآباد|year=1975|page=651}}</ref><ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—73 کان 86 }}</ref> هتي هڪ ننڍڙو قلعو موجود هو، جيڪو ايترو مضبوط نه هو جو ڪنهن وڏي ۽ طاقتور فوج جو مقابلو ڪري سگهي. موجوده [[عمرڪوٽ جو قلعو]] 1746ع ۾ [[ڪلهوڙا]] حڪمران [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] (وفات 1755ع) تعمير ڪرايو. گهڻن تاريخدانن جي راءِ آهي ته اهو قلعو هڪ قديم قلعي جي ماڳ تي اڏيو ويو، جيڪو يا ته [[سومرا]] حڪمرانن يا [[سوڍا راجپوت]]ن تعمير ڪرايو هو.<ref name="MubarakAli"></ref> . [[ٽالپر]] دور ۾ [[جوڌپور]] طرفان ڪنهن ممڪن حملي يا چڙهائي جي صورت ۾ دفاع لاءِ قلعي اندر 400 سپاهي مقرر رکيا ويندا هئ.<ref name="MubarakAli"></ref> === پرمار، سوڍا ۽ سومرا دور === امرڪوٽ جي پراچين تاريخ جو مڪمل احوال موجود نه آهي، پر ڪجهه تاريخي حوالن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڇهين صدي عيسوي ڌاري هتي پرمارن جي حڪومت هئي. لدروي ۽ پونگل جي يدوونسي راجا منڏم راءِ امرڪوٽ جي پرمار راجا سوڍ جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جنهن مان کيس ٽي پٽ ڪيهر، مولراج ۽ گوگلي پيدا ٿيا.<ref name="ٽاڊ">”ٽاڊ راجستان“، ندي ڀاڱو ٻيو صفح 1186- 1187، بحواله امرڪوٽ اتهاس</ref><ref name="گجراتي">”ٽاڊ راجستان“، گجراتي، ڀاڱو ٻيو، صفحو 317</ref><ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref> سن 997ع، يعني 1054 سنبت ۾ مارواڙ جي راجا ڌرڻي براهه پرمار مارواڙ جي نون قلعن جي ورهاست پنهنجن نون ڀائرن ۾ ڪئي، جنهن وقت امرڪوٽ جو گراج پرمار جي حصي ۾ آيو<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref>. اُمَرڪوٽ جي اهميت تڏهن وڌيڪ وڌي وئي جڏهن اهو سوڍا راجپوتن جي قبضي هيٺ آيو. هي اهو قبيلو هو جنهن جي همت، جوش ۽ حياتيءَ اُمَرڪوٽ کي سنڌ جي تاريخ ۾ امر بڻائي ڇڏيو. سوڍا، جيڪي اُمَرڪوٽ جا حڪمران بڻيا، ريگستان جا رهواسي هئا.<ref name="MubarakAli"></ref>ڪرَنل ٽاڊ موجب، گهڻي امڪان سان اهي سڪندر اعظم جي ذڪر ڪيل ”سوگدي“ هئا.<ref>James Tod, Annals and Antiquities of Rajasthan, Delhi: 1978, ii,p. 181 n. i.</ref> هن سوڍا قبيلي جي اصل نسل بابت وڌيڪ تحقيق ڪندي اهو نتيجو ڪڍيو ته هي پرمارا راجپوتن جي هڪ شاخ هئي. سندن هڪ ذيلي شاخ ”اُمرا-سمرا“ هئي، جنهن مان ”اُمَرڪوٽ“ جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو..<ref name="MubarakAli"></ref> هڪ روايت موجب، پرمارا سوڍا، جيڪي ڪيترين صدين کان ٿر جي ريگستان ۾ رهندا هئا، يا ڪن جي چوڻ مطابق اُجين مان آيا هئا، تن 1226ع ۾ اُمَرڪوٽ کي سمرن کان فتح ڪيو؛ جڏهن ته ٻي روايت موجب سمرن جي حڪمرانن اهو شهر کين عطا ڪيو هو..<ref name="MubarakAli"></ref> پر ٽاڊ جي ڪتاب ''راجستان جون تواريخون ۽ آثارِ قديمه'' ۾ هڪ اهڙو واقعو بيان ٿيل آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته قلعو 1226ع کان اڳ ئي سوڍن جي قبضي ۾ اچي چڪو هو. 1219ع ۾ سوڍن جي راڻا جو چاچيچ ديو سان تڪرار ٿيو، جنهن اوچتو حملو ڪري راڻا کي حيران ڪري ڇڏيو. راڻا چار هزار سپاهي گڏ ڪري حملي آور جو مقابلو ڪيو. هو جنگ ۾ شڪست کائي ويو ۽ پنهنجي گاديءَ واري هنڌ اُمَرڪوٽ ۾ وڃي پناهه ورتائين.<ref name="MubarakAli"></ref> بهرحال، قبضي کان پوءِ اُمَرڪوٽ سوڍن جو مرڪزي شهر بڻجي ويو، ۽ ان وقت کان وٺي سڀني سياسي تبديلين جي باوجود سندن قبضي هيٺ رهيو. قلعي جي حڪمران جو لقب ”راڻا“ هوندو هو. جيتوڻيڪ هو عملي طور خودمختيار هو، تنهن هوندي به سنڌ جي حڪمرانن جي بالادستي کي تسليم ڪندو هو. جڏهن سنڌ دهليءَ جي سلطانن ۽ مغل شهنشاهن جي اقتدار هيٺ هئي، تڏهن راڻا کين خراج ادا ڪندو هو. نئين راڻا جي تخت نشينيءَ تي کيس يا ته مغل شهنشاهه يا ٺٽي ۾ مقرر سندس نائب کان سرڪاري توثيق حاصل ٿيندي هئي.<ref name="Raikes137-138">{{cite book |last=Raikes |title=Memoir on the Thurr and Parkur Districts of Sind |location=London |year=1856 |pages=137–138 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> اُمَرڪوٽ جي راڻا جا پاڙيسري رياست جيسلمير سان لاڳاپا ڪڏهن خوشگوار ته ڪڏهن تڪراري رهيا. 1219ع ۾ راڻا اڳ ئي چاچيچ ديو سان جنگ وڙهي چڪو هو، پر بعد ۾ هن جيسلمير جي حڪمرانن سان سٺا لاڳاپا قائم رکڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="MubarakAli"></ref>. منجم راءِ، جيڪو منگل راءِ جو پٽ هو، پنهنجي ملڪ تي ٿيل هڪ حملي سبب اُمَرڪوٽ ۾ اچي پناهه ورتي. جڏهن هو پاڻ حڪمران بڻيو ته سوڍن جي راڻا پنهنجي ڌيءَ جو سڱ کيس ڏنو. هن اها آڇ قبول ڪئي ۽ شادي اُمَرڪوٽ ۾ ٿي.<ref name="MubarakAli"></ref> هن شاديءَ واري اتحاد اُمَرڪوٽ جي سوڍن کي سندن طاقتور پاڙيسرين کان بچاءُ ۽ تحفظ فراهم ڪيو. ڇو ته سوڍا قبيلي جون عورتون پنهنجي حسن ۽ دلڪشيءَ سبب مشهور هيون، تنهن ڪري سنڌ جا حڪمران ۽ اشرافيه طبقا انهن سان شاديون ڪرڻ جا خواهشمند هوندا هئا. مختلف دورن ۾ سنڌ جي ڪيترن ئي بااثر ماڻهن سوڍا عورتن سان شاديون ڪيون. ان جي بدلي ۾ سوڍن کي تحفظ، سلامتي ۽ سياسي سهارو حاصل ٿيندو رهيو.<ref name="MubarakAli"></ref>. جيسلمير جي تاريخي بيانن مان معلوم ٿئي ٿو ته يارهين صديءَ جي شروعات ۾ به امرڪوٽ تي پرمارن جي حڪومت هئي. ان وقت ڏکڻ ٿر، يعني هاڻوڪي مٺي، ڏيپلي ۽ ڇاڇري شهر کان اولهه طرف علائقو سومرن جي قبضي هيٺ هو، جنهن کي ”ديرڪ“ پرڳڻو چيو ويندو هو. سومرن پوءِ پرمارن کان امرڪوٽ به حاصل ڪيو. ڇاڇري کان اوڀر کائڙ تي راٺوڙن جو راڄ هو ۽ پارڪر تي پرمارن جو راڄ هو.<ref name="رائچند-هريجن">{{cite book|title=تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)|last=رائچند هريجن|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|location=ڄامشورو|year=2005|edition=چوٿون}}</ref> سومرن امرڪوٽ فتح ڪري ان کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو، جنهن کان پوءِ آهستي آهستي ڏکڻ ٿر ۾ سندن اثر گهٽجڻ لڳو. ڪجهه عرصي بعد ”مڪواڻا“ راجپوتن زور ورتو ۽ ملڪ تي قبضو ڪري [[ڪيرٽي]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. انهن مان ڪيسر مڪواڻو مشهور راجا ٿي گذريو. ڪيرٽي هن وقت مٺي تعلقي ۾ مٺي شهر کان 16 ميل ڏکڻ طرف هڪ ننڍڙو ڳوٺ آهي<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref>.<ref name="رائچند-هريجن"></ref> ڪجهه روايتن موجب عمرڪوٽ يا امرڪوٽ عمر سومره ولد دودي سومري جو ٻڌل هو، جيڪو سنه 793هه، يعني 1390ع ۾ تخت تي ويٺو ۽ 35 ورهيه بادشاهي ڪيائين.<ref name="autogenerated2">قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو</ref> هڪ ٻي روايت موجب وقت جي حاڪم عمر سومري ”مارئيءَ“ کي کڻي اچي هن شهر جي قلعي ۾ قيد ڪري رکيو هو. راجپوتن همايون کي امرڪوٽ ۾ پناهه ڏني، جتي اڪبر بادشاهه جو جنم ٿيو. سنه 949هه، يعني 1542ع ۾ مرزا شاهه حسن جي دور ۾ همايون بادشاهه شير شاهه افغان کان ڀڄي سنڌ ۾ آيو ۽ هتي رهيو. ساڳئي سال رجب مهيني جي پنجين تاريخ اڪبر بادشاهه ڄائو. اڪبر جي ماءُ جو نالو حميده بانو هو. ان وقت عمرڪوٽ هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو، تنهن ڪري همايون اتان نڪري جونپور ۾ درياهه جي ڪناري وڃي رهيو.<ref name="autogenerated2"></ref> [[فائل:Birthplace of Akbar.JPG|360px|thumb|اڪبر بادشاھ جي جاء پيدائش جت]] عمرڪوٽ کي اهو اعزاز حاصل آهي ته اهو [[اڪبر اعظم]] جي جنم ڀومي آهي. [[همايون]]، جيڪو [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ نهايت ڏکئي ۽ لاچار حالتن ۾ 1542ع ۾ هتي پهتو، تنهن جو استقبال قلعي جي راڻا، پرساد وِرسال، ڪيو.<ref name="MubarakAli"></ref> . همايون جي ڀيڻ [[گلبدن بيگم]] هن استقبال جو نهايت جاندار احوال بيان ڪندي لکي ٿي: {{Quotation| ”راڻا شهنشاهه جو وڏي عزت ۽ احترام سان استقبال ڪيو ۽ کيس بهترين رهائش فراهم ڪئي. اميرن جي ماڻهن لاءِ قلعي کان ٻاهر جايون مقرر ڪيون ويون. ڪيتريون ئي شيون نهايت سستيون هيون؛ هڪ رپئي ۾ چار ٻڪريون ملي سگهنديون هيون. راڻا ٻڪريءَ جي ٻچن ۽ ٻين شين جا ڪيترائي تحفا پيش ڪيا ۽ اهڙي مناسب خدمت سرانجام ڏني، جو ان کي بيان ڪرڻ لاءِ لفظ ناڪافي آهن.“}} راڻا پنهنجي شاهي مهمانن لاءِ قلعي جو وچ وارو حصو خالي ڪري ڇڏيو. تنهن ڪري اڪبر جي پيدائش قلعي جي اندر ٿي هئي، نه ته قلعي کان ٻاهر، جيئن عام طور تي سمجهيو ويندو آهي<ref name="MubarakAli"></ref>. همايون پوءِ قلعو ڇڏي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سندس سڄي فوج کي رهائي نه ڏئي سگهيو ٿي. راڻا [[شاهه حسن ارغون]] جي خلاف همايون جي مدد ڪئي، جنهن همايون جي پيءُ کي قتل ڪيو هو، ۽ شهنشاهه جي مدد لاءِ ٻه هزار يا ٽي هزار سپاهي به فراهم ڪيا. پر اها مدد ڪارگر ثابت نه ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ راڻا جي فوج ۾ بغاوت ڦٽي پئي ۽ سپاهي منتشر ٿي ويا<ref name="MubarakAli"></ref>. [[حميده بانو بيگم]] عمرڪوٽ تڏهن ڇڏي جڏهن اڪبر جي عمر پنج هفتا هئي. اڪبر پاڻ ڪڏهن به عمرڪوٽ نه آيو، پر پنهنجي جنم ڀوميءَ سان سندس گهري جذباتي وابستگي هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. جڏهن بيگلار خاندان سان تعلق رکندڙ مير ابوالقاسم خان زمان، سنڌ جي حڪمران ڄام بيگ سان گڏ اڪبر جي درٻار ۾ حاضر ٿيو، تڏهن اڪبر کانئس سندس جنم ڀومي بابت پڇيو<ref name="MubarakAli"></ref>. هن جواب ڏنو: ”عمرڪوٽ.“ اهو ٻڌي اڪبر خوش ٿيو ۽ چيائين: {{Quotation| ”مان ۽ هي سيد، ٻنهي جي جنم ڀومي هڪ ئي آهي.“ }} ===ارغون ترخان ۽ مغل دؤر === سنه 967هه، يعني 1559ع ۾، مرزا عيسيٰ ترخان جي ٻن پٽن محمد باقي ۽ محمد صالح وچ ۾ جنگ لڳي. مرزا عيسيٰ محمد صالح جي حمايت ۾ هو، تنهنڪري محمد باقي شڪست کائي ونگ مان عمرڪوٽ آيو ۽ اتان جيسلمير مان لنگهي بکر ۾ سلطان محمود خان وٽ پهتو. مرزا غازي بيگ جي دور ۾ سنه 1508هه، يعني 1599ع ڌاري، ابو القاسم سلطان ولد شاهه قاسم ارغون سوڍن سان وڙهي عمرڪوٽ ورتو. ابو القاسم سلطان مرزا جاني بيگ جو سالو هو.<ref name="autogenerated2"></ref> ترخانن جي دور ۾ بيگلار خاندان عمرڪوٽ جي سياسي معاملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مير سيد قاسم بيگلار [[سمرقند]] مان سنڌ آيو ۽ شاهه حسن ارغون کيس عمرڪوٽ جو حاڪم مقرر ڪيو. هن سوڍا راجپوتن کي راٺوڙن جي خلاف مدد فراهم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ سندس شادي راڻا ڪويا وئيرسي جي ڌيءَ راجيه سان ٿي. هنن مان مير ابوالقاسم خان زمان پيدا ٿيو، جيڪو بعد ۾ ترخان دور جي هڪ اهم شخصيت بڻيو.<ref name="MubarakAli"></ref> عيسيٰ خان جي وفات کان پوءِ مرزا باقي حڪمران ٿيو. سندس ڀاءُ جان بابا بغاوت ڪري عمرڪوٽ ۾ پناهه وٺڻ چاهي، پر عمرڪوٽ جي راڻا مرزا باقي کي ڳجهي اطلاع ڏئي جان بابا جي رٿ ناڪام بڻائي. اهڙيءَ طرح عمرڪوٽ جان بابا جي قبضي کان بچي ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. بعد ۾ مرزا باقي خان زمان کي راڻا ميگراج خلاف موڪليو. راڻا قلعو ڇڏي ويو ۽ خان زمان آسانيءَ سان عمرڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. هن راڻا بڪر وئيرسي کي راڻا مقرر ڪري پاڻ نصرپور موٽي ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. جڏهن عبدالرحيم خانِ خاناں سوڍا خاندان سان شاديءَ وسيلي رشتيداري قائم ڪئي ته مان سنگهه جي سياسي حيثيت مضبوط ٿي وئي. راڻا ميگراج جي وفات کان پوءِ جاني بيگ عمرڪوٽ جي حڪومت ڪشن داس کي ڏني، جنهن سبب مان سنگهه ۽ ڪشن داس ۾ تڪرار پيدا ٿيو. خانِ خاناں جي سفارش تي جاني بيگ خان زمان کي حڪم ڏنو ته مان سنگهه کي راڻا مقرر ڪيو وڃي<ref name="MubarakAli"></ref>. خان زمان ۽ ڪشن داس جي فوجن وچ ۾ مقابلي جون تياريون ٿيون، پر ڳالهين ذريعي عارضي صلح ٿي ويو. پوءِ ساميجا قبيلي جي ڦرلٽ سبب ٻيهر فساد پيدا ٿيو. ڪشن داس ڀڄي ويو ۽ خان زمان عمرڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. راڻا جي خاندان سان عزت وارو سلوڪ ڪيو ويو، پر فاتح فوج شهر ۾ ڦرلٽ ڪئي، مندر ڊاهي ڇڏيا، ڳئون ذبح ڪيون ۽ رهواسين سان سخت زيادتيون ڪيون<ref name="MubarakAli"></ref>. انهن واقعن سوڍا قبيلي کي سخت ڪاوڙائي ڇڏيو. جڏهن انهن انتقام لاءِ تياريون ڪيون ته خان زمان جنگ کان بچڻ لاءِ ڳالهين جو رستو اختيار ڪيو. آخرڪار راڻا ۽ خان زمان ۾ ٺاهه ٿي ويو، راڻا کي عزت، خلعت، گهوڙو ۽ ڦريل مال مان ڪجهه حصو واپس ڏنو ويو، ۽ عمرڪوٽ جا معاملا پرامن نموني طئي ڪيا ويا<ref name="MubarakAli"></ref>. === نادر شاهه ۽ ڪلهوڙا دور === 1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] جي سنڌ تي حملي دوران نور محمد ڪلهوڙو عمرڪوٽ ۾ پناهه وٺي ويٺو، پر نادر شاهه ريگستان پار ڪري عمرڪوٽ پهتو ۽ کيس هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪيو. نور محمد پنهنجي وفاداريءَ جو جواز پيش ڪيو، جنهن تي نادر شاهه کيس معاف ڪري سنڌ جي حڪومت واپس ڏني، بدلي ۾ هن هڪ ڪروڙ رپيا ۽ ساليانو خراج ادا ڪرڻ جو واعدو ڪيو.ref name="MubarakAli"></ref <ref name="autogenerated2"></ref>. ڪلهوڙن جي اقتدار جي مضبوطيءَ سان سوڍا راجپوتن جي طاقت گهٽجڻ لڳي ۽ 1750ع ۾ عمرڪوٽ مڪمل طور ڪلهوڙا حڪومت ۾ شامل ٿي ويو. راڻا کي قلعي مان نيڪالي ڏني وئي، جنهن سان عمرڪوٽ سوڍن جي گاديءَ واري حيثيت وڃائي ويٺو ۽ ان جي سياسي اهميت گهٽجي وئيref name="MubarakAli"></ref. نور محمد جي وفات (1755ع) کان پوءِ محمد مرادياب خان عمرڪوٽ ۾ رهندي تخت نشينيءَ جي خبر حاصل ڪئي. بعد ۾ عمرڪوٽ ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن جي طاقت جي جدوجهد جو مرڪز بڻيو. مير بجار ٽالپر عمرڪوٽ تي قبضو ڪيو، پر تاجا لائکي ۽ غلام نبي ڪلهوڙي سياسي چال ذريعي قلعو پنهنجي قبضي ۾ آندو. ان کان پوءِ لانياري جي جنگ ۾ مير بجار ڪلهوڙن کي شڪست ڏني ۽ سنڌ جي سياست ۾ وڌيڪ طاقتور ٿي اڀريوref name="MubarakAli"></ref. سنه 1168هه، يعني 1755ع ۾، ميان محمد مراد ياب خان سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. ان وقت هو عمرڪوٽ ۾ هو. جڏهن ديوان گدومل سندس لاءِ بادشاهه کان سَند ۽ نواب سريبلند خان جو لقب وٺي آيو، تڏهن هو عمرڪوٽ کان ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ رستي ۾ نصرپور وٽ سندس تاجپوشيءَ جي رسم ادا ڪئي وئي.<ref name="autogenerated2"></ref> مير بجار جي وڌندڙ اثر سبب جودھپور جي راجا وجي سنگهه سان سندس تڪرار پيدا ٿيو. 1779ع ۾ هڪ ڳجهي سازش تحت مير بجار قتل ڪيو ويو ۽ عمرڪوٽ وجي سنگهه جي حوالي ڪيو ويو. وجي سنگهه سوڍا راجپوتن جي راڻا کي ٻيهر بحال ڪيو، جنهن کان پوءِ عمرڪوٽ جودھپور رياست جي هڪ پرڳڻي طور هلندو رهيوref name="MubarakAli"></ref. اٺارهين صديءَ جي آخر ۾ عمرڪوٽ ٽالپر اڳواڻن لاءِ اهم پناهه گاهه بڻيو. جڏهن ڪلهوڙن افغان حڪمران [[تيمور شاهه دراني]] کان مدد گهري، تڏهن مير عبدالله خان، مير فتح علي خان ۽ مير غلام علي خان عمرڪوٽ ۾ پناهه ورتي. عمرڪوٽ جي قلعي ٽالپرن کي تحفظ فراهم ڪيو، جنهن سندن ڪلهوڙن خلاف جدوجهد ۾ اهم ڪردار ادا ڪيوref name="MubarakAli"></ref. سنه 1168هه، يعني 1755ع ۾، ميان محمد مراد ياب خان سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. ان وقت هو عمرڪوٽ ۾ هو. جڏهن ديوان گدومل سندس لاءِ بادشاهه کان سَند ۽ نواب سريبلند خان جو لقب وٺي آيو، تڏهن هو عمرڪوٽ کان ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ رستي ۾ نصرپور وٽ سندس تاجپوشيءَ جي رسم ادا ڪئي وئي.<ref name="autogenerated2"></ref> === ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن جون جنگيون === سنه 1190هه، يعني 1777ع ۾، مير بجر خان حج تان موٽي آيو ۽ سڌو عمرڪوٽ ۾ وڃي رهيو. هن کوسن کي عمرڪوٽ مان ڀڄائي ڪڍيو. ميان غلام نبي، تاجو ليکي کي هڪ لشڪر سان گڏ وٺي عمرڪوٽ آيو ۽ ڪوٽ جو گهيرو ڪيو، پر فتح حاصل نه ڪري سگهيو. پوءِ الهه بخش جهنجڻ دغا ڪري مير کان معافي گهري. جڏهن مير عمرڪوٽ کان ٻاهر نڪتو ته تاجو ليکي ٻن هزار ماڻهن سان ڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. ان تي مير بجر خان ڇهه هزار لشڪر گڏ ڪري ٽيهه هزار ڪلهوڙن تي ڪاهي ويو. ڪلهوڙا لانياري وٽ پهتا، جتي جنگ لڳي؛ ڪلهوڙا شڪست کاڌائون ۽ ميان غلام نبي مارجي ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1194هه، يعني 1781ع ۾، ميان عبدالنبيءَ جي چوڻ تي جوڌپور جي راجا بجيسنگهه ٻه ماڻهو موڪلي مير بجر خان کي دغا سان قتل ڪرايو. ان جي بدلي ۾ ميان عبدالنبي عمرڪوٽ جو قلعو ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کي ڏئي ڇڏيو. ان وقت، جڏهن عبدالنبي جي مدد لاءِ تيمور شاهه، مدد خان کي لشڪر سان موڪليو، تڏهن مير عمرڪوٽ ۾ هئا. مير عبدالله خان بلوچن جو لشڪر وٺي مدد خان جي مقابلي لاءِ نڪتو. گهڻي لکپڙهه کان پوءِ مدد خان عمرڪوٽ آيو ۽ مير فتح خان کي ٺڳيءَ سان گرفتار ڪري وٺي ويو، پر پوءِ هو ڀڄي نڪتو ۽ مير عبدالله ۽ مير فتح علي خان سان وڃي مليو، جيڪي ان وقت دين ڳڙهه ۾ هئا. ميرن جي تياريءَ جو ٻڌي مدد خان عبدالنبي کان بيزار ٿي کيس ڇڏي هليو ويو، جنهن کان پوءِ عبدالنبي لاچار ٿي ميرن جي پيش پيو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1201هه، يعني 1786ع ۾، جوڌپور جي راجا ٻه هزار ماڻهو عمرڪوٽ ۾ آڻي ويهاريا، ڇاڪاڻ ته اهو قلعو ميان عبدالنبي کيس ڏنو هو. اتفاق سان رستي ۾ انهن جو جهيڙو مير سهراب خان جي ڀاءُ مير غلام محمد جي ماڻهن سان ٿيو، جيڪو ٿر ۾ شڪار لاءِ آيو هو. مير غلام محمد جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا. ان تي مير سهراب، مير فتح علي خان جي مدد سان عمرڪوٽ تي ڪاهي آيو، راجپوتن کي ماريو، ملڪ ڦريو ۽ پنهنجو وير وٺي واپس ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> === عمرڪوٽ جو ٻيهر سنڌ ۾ شامل ٿيڻ ۽ انگريز عهدنامو === سنه 1229هه، يعني 1813ع ۾، مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان عمرڪوٽ جوڌپور جي راجا کان کسي ورتو. ان کان پوءِ عمرڪوٽ ٽالپرن جي هٿ ۾ رهيو. سنه 1258هه، يعني 1842ع ۾، سر چارلس نيپئر ميرن سان عهدنامو ڪيو، جنهن موجب عمرڪوٽ، سبزلڪوٽ، شڪارپور ۽ ڪراچي انگريز سرڪار جي حوالي ٿيا.<ref name="autogenerated2"></ref> === قلعي جا ڏکڻ ۽ اولهه وارا دروازا === قلعي جي اتر طرف واري مُک دروازي کان سواءِ ڏکڻ ۽ اولهه پاسي وارن ٻن ننڍن دروازن بابت قديم آثارن جي ماهرن حاڪم شاهه بخاري ۽ علي حيدر گاڏهي جو چوڻ آهي ته قلعي جي اصل ڊيزائين ۾ اهي ٻئي دروازا شامل نه هئا. سندن مطابق اهي دروازا انگريزن پنهنجي سهولت لاءِ قلعي جون ڀتيون ٽوڙي ڪڍايا هئا. قلعي کي اصل حالت ۾ بحال ڪرڻ ۽ ان جي سيڪيورٽي کي نظر ۾ رکندي اهي ٻئي دروازا بند ڪيا پيا وڃن.<ref name="autogenerated1"></ref> لال سنگهه سوڍو، ڏکڻ واري دروازي بابت انهيءَ راءِ سان اختلاف ڪري ٿو. سندس دعويٰ آهي ته جوڌپور جي راجا ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ ٿيل جنگ جي وقت به ڏکڻ وارو دروازو موجود هو. سندس چوڻ موجب اهو دروازو مُک دروازي جي ڀيٽ ۾ ڪمزور هو، تنهنڪري جوڌپور جي راجا جون فوجون ان دروازي کي بارود سان ٽوڙي، راجپوتن همايون کي امرڪوٽ ۾ پناهه ڏني، جتي اڪبر بادشاهه جو جنم ٿيو. سنه 949هه، يعني 1542ع ۾ مرزا شاهه حسن جي دور ۾ همايون بادشاهه شير شاهه افغان کان ڀڄي سنڌ ۾ آيو ۽ هتي رهيو. ساڳئي سال رجب مهيني جي پنجين تاريخ اڪبر بادشاهه ڄائو. اڪبر جي ماءُ جو نالو حميده بانو هو. ان وقت عمرڪوٽ هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو، تنهن ڪري همايون اتان نڪري جونپور ۾ درياهه جي ڪناري وڃي رهيو.<ref name="autogenerated2"></ref> [[فائل:Birthplace of Akbar.JPG|360px|thumb|اڪبر بادشاھ جي جاء پيدائش جت]] === ڪلهوڙا، جوڌپور ۽ ٽالپر دور === ڪلهوڙن جي دور ۾ عمرڪوٽ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي قبضي هيٺ هو، جنهن کي بعد ۾ ڪلهوڙن جوڌپور جي راجا کي وڪيو. 1739ع ۾ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي دور ۾ ايران کان ڪاهي آيل نادر شاهه عمرڪوٽ ۾ رتوڇاڻ ۽ ڦرلٽ ڪئي ۽ ڪلهوڙن کان معاهدي ۾ ساليانو ڏن مقرر ڪرائي واپس ويو. 1750ع ۾ مارواڙ جي راجپوتن عمرڪوٽ تي قبضي لاءِ ڪاهه ڪري تباهي مچائي، پر شهر فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. هڪ ٻي بيان موجب 1750ع ۾ نور محمد ڪلهوڙي ۽ سوڍا راجپوتن وچ ۾ جنگ ٿي.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1152هه، يعني 1739ع ۾، جڏهن نادر شاهه سنڌ تي ڪاهي آيو، تڏهن ميان نور محمد ڪلهوڙو ۽ سندس پٽ محمد مراد ياب خان ڪلهوڙو ٺٽو ڇڏي عمرڪوٽ جي قلعي ۾ اچي لڪا. نادر شاهه سندن پٺيان اچي عمرڪوٽ پهتو، جنهن سبب هو لاچار ٿي پيش پيا. ان کان پوءِ نادر شاهه جا امير سنڌ جي مختلف علائقن ۾ پکڙي ويا.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1168هه، يعني 1755ع ۾، ميان محمد مراد ياب خان سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. ان وقت هو عمرڪوٽ ۾ هو. جڏهن ديوان گدومل سندس لاءِ بادشاهه کان سَند ۽ نواب سريبلند خان جو لقب وٺي آيو، تڏهن هو عمرڪوٽ کان ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ رستي ۾ نصرپور وٽ سندس تاجپوشيءَ جي رسم ادا ڪئي وئي.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1190هه، يعني 1777ع ۾، مير بجر خان حج تان موٽي آيو ۽ سڌو عمرڪوٽ ۾ وڃي رهيو. هن کوسن کي عمرڪوٽ مان ڀڄائي ڪڍيو. ميان غلام نبي، تاجو ليکي کي هڪ لشڪر سان گڏ وٺي عمرڪوٽ آيو ۽ ڪوٽ جو گهيرو ڪيو، پر فتح حاصل نه ڪري سگهيو. پوءِ الهه بخش جهنجڻ دغا ڪري مير کان معافي گهري. جڏهن مير عمرڪوٽ کان ٻاهر نڪتو ته تاجو ليکي ٻن هزار ماڻهن سان ڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. ان تي مير بجر خان ڇهه هزار لشڪر گڏ ڪري ٽيهه هزار ڪلهوڙن تي ڪاهي ويو. ڪلهوڙا لانياري وٽ پهتا، جتي جنگ لڳي؛ ڪلهوڙا شڪست کاڌائون ۽ ميان غلام نبي مارجي ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> 1777ع ۾ ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ گهرو ويڙهه ٿي، جنهن ۾ کوسن ڪلهوڙن پاران ٽالپرن سان مقابلو ڪيو، ۽ ڪلهوڙو حاڪم ميان غلام نبي عمرڪوٽ ۾ مارجي ويو. نامياري تاريخ نويس ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب 1777ع ۾ ميان غلام نبي ڪلهوڙي جي دور ۾ سندس ٽالپر وزير ۽ سپهه سالار '''مير بجر خان ٽالپر''' جي سربراهي ۾ ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ هڪ وڏي گهرو ويڙهه ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ ميان غلام نبي ڪلهوڙو مارجي ويو ۽ مير بجر جي مدد سان سندس ننڍو ڀاءُ ميان عبدالنبي ڪلهوڙو تخت تي ويٺو.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1194هه، يعني 1781ع ۾، ميان عبدالنبيءَ جي چوڻ تي جوڌپور جي راجا بجيسنگهه ٻه ماڻهو موڪلي مير بجر خان کي دغا سان قتل ڪرايو. ان جي بدلي ۾ ميان عبدالنبي عمرڪوٽ جو قلعو ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کي ڏئي ڇڏيو. ان وقت، جڏهن عبدالنبي جي مدد لاءِ تيمور شاهه، مدد خان کي لشڪر سان موڪليو، تڏهن مير عمرڪوٽ ۾ هئا. مير عبدالله خان بلوچن جو لشڪر وٺي مدد خان جي مقابلي لاءِ نڪتو. گهڻي لکپڙهه کان پوءِ مدد خان عمرڪوٽ آيو ۽ مير فتح خان کي ٺڳيءَ سان گرفتار ڪري وٺي ويو، پر پوءِ هو ڀڄي نڪتو ۽ مير عبدالله ۽ مير فتح علي خان سان وڃي مليو، جيڪي ان وقت دين ڳڙهه ۾ هئا. ميرن جي تياريءَ جو ٻڌي مدد خان عبدالنبي کان بيزار ٿي کيس ڇڏي هليو ويو، جنهن کان پوءِ عبدالنبي لاچار ٿي ميرن جي پيش پيو.<ref name="autogenerated2"></ref> 1781ع ۾ ڪلهوڙن جي درخواست تي مدد خان پٺاڻ ڪلهوڙن خلاف ٽالپرن جي هلندڙ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ سنڌ آيو ۽ عمرڪوٽ ۾ ڦرلٽ ۽ قتلام ڪيو. 1783ع ۾ ميان عبدالنبي ڪلهوڙي پنهنجي وزيراعظم ۽ فوج جي سپهه سالار مير بجر خان ٽالپر کي قتل ڪرائڻ لاءِ '''مارواڙ رياست (جوڌپور)''' جي '''راجا وجئہ سنگھ''' سان ڳجهو معاهدو ڪيو. معاهدي موجب مير بجر خان جي قتل جي بدلي ۾ عمرڪوٽ شهر ۽ پرڳڻو سنڌ کان ڌار ڪري مارواڙ رياست سان شامل ڪيو ويو. مير بجر خان جي قتل جي ردعمل ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 75 ورهين وارو ڪلهوڙا دور پڄاڻي تي پهتو ۽ پوءِ 60 ورهين تائين هلندڙ ٽالپر دور شروع ٿيو.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1201هه، يعني 1786ع ۾، جوڌپور جي راجا ٻه هزار ماڻهو عمرڪوٽ ۾ آڻي ويهاريا، ڇاڪاڻ ته اهو قلعو ميان عبدالنبي کيس ڏنو هو. اتفاق سان رستي ۾ انهن جو جهيڙو مير سهراب خان جي ڀاءُ مير غلام محمد جي ماڻهن سان ٿيو، جيڪو ٿر ۾ شڪار لاءِ آيو هو. مير غلام محمد جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا. ان تي مير سهراب، مير فتح علي خان جي مدد سان عمرڪوٽ تي ڪاهي آيو، راجپوتن کي ماريو، ملڪ ڦريو ۽ پنهنجو وير وٺي واپس ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1229هه-1813ع ۾ مير ڪرم علي ٽالپر جي دور ۾ ٽالپرن عمرڪوٽ تي ڪاهه ڪئي، راجپوتن کي شڪست ڏني ۽ شهر ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کان فتح ڪري لڳ ڀڳ 30 ورهين کان پوءِ ٻيهر سنڌ ۾ شامل ڪيو. 1815ع ۾ نئونڪوٽ وارو ننڍڙو پڪو دفاعي قلعو جوڙايو ويو.<ref name="autogenerated1" /> === انگريز دور === سنه 1258هه، يعني 1842ع ۾، سر چارلس نيپئر ميرن سان عهدنامو ڪيو، جنهن موجب عمرڪوٽ، سبزلڪوٽ، شڪارپور ۽ ڪراچي انگريز سرڪار جي حوالي ٿيا.<ref name="autogenerated2"></ref> سنڌ تي انگريزن جي حڪومت دوران عمرڪوٽ کي ضلعي هيڊ ڪوارٽر جو درجو مليو، جڏهن ته قلعو سرڪاري سنڀال هيٺ آيو. 1857ع واري آزاديءَ جي جنگ جي سلسلي ۾ 1859ع ۾ راجپوتن ۽ ٻين مقامي ماڻهن ڪجهه پوليس اهلڪارن کي قتل ڪري شهر تي قبضو ڪري ورتو. اها بغاوت انگريز فوج بي رحميءَ سان ڪچلي، جنهن دوران وڏي رتوڇاڻ ٿي. هن ئي دور ۾ انگريزن امر ڪردار '''راڻا رتن سنگھ''' کي عمرڪوٽ جي قلعي اندر ڦاسي تي چاڙهيو. ڏکڻ ٿر ۽ پارڪر جا ڀاڱا انتظامي طور گهڻي عرصي تائين ڪڇ ڀڄ سان ڳنڍيل رهيا، ۽ راجپوتن، کوسن ۽ ڪولهين جي بغاوتن کي دٻائڻ لاءِ ٿيل ڪاررواين ۾ '''روپلي ڪولهي''' (Roplo Kolhi) سميت ڪيترن محب وطن نوجوانن کي موت جي سزا ڏني وئي.<ref name="autogenerated1" /> === عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار === ٿر ۽ بئراج ايراضي جي ڳانڍاپي تي واقع تاريخي قلعي وارو سرحدي شهر عمرڪوٽ گذريل ٽن صدين دوران ٻاهرين ڪاهن ۽ اندروني بغاوتن سبب گهٽ ۾ گهٽ ست ڀيرا رتوڇاڻ، ڦرلٽ ۽ جلائو گهيرائو جو شڪار ٿيو. عمر مارئي جي لوڪ داستان، مومل جي هڪ ماڙي جي آثارن ۽ اڪبر بادشاهه جي جنم هنڌ سبب مشهور هن شهر کي مختلف دورن ۾ نادر شاهه، مارواڙ جي راجپوتن، ڪلهوڙن، ٽالپرن، مدد خان پٺاڻ، انگريزن ۽ 1971ع جي پاڪ-ڀارت جنگ دوران هندستاني فوج جي اڳڀرائي جهڙن واقعات سان واسطو رهيو.<ref name="autogenerated1" /> سال 1965ع جي شروعات ۾ ڀارت جي جنگي تيارين کي ڏسندي فوجي اختيارين پنجاب جي چولستان کان ڪڇ جي رڻ تائين سرحدي دفاع کي مضبوط ڪرڻ لاءِ فوج سان گڏ وڏي انگ ۾ مقامي حُرن کي مقرر ڪيو. سنڌ جي سرحدي پٽيءَ کي ٻن سيڪٽرن ۾ ورهايو ويو: چولستان ۽ اڇڙي ٿر تي ٻڌل ”اتر سيڪٽر“ لاءِ پير پاڳاري جي ننڍي ڀاءُ پير نادر علي شاهه کي، جڏهن ته ٿر ۽ ڪڇ جي رڻ واري ”ڏکڻ سيڪٽر“ لاءِ فقير امين مڱريو کي سيڪٽر ڪمانڊر مقرر ڪيو ويو. پير پاڳاري کي حُرن جو چيف ڪمانڊر بڻايو ويو. ٽنهي ڪمانڊرن کي ڏورانهن محاذن تي موجود حُرن سان رابطي لاءِ هيليڪاپٽر پڻ ڏنا ويا. جنگ دوران پير پاڳارو عمرڪوٽ قلعي اندر قائم هيڊڪوارٽر ۾ موجود رهيو ۽ مختلف جنگي محاذن جا دورا ڪري حُرن جا حوصلا وڌائيندو رهيو.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> 1965ع جي جنگ دوران جڏهن ڀارتي فوج پنجاب وٽان سرحد پار ڪري پاڪستاني علائقي تي قبضو ڪيو ته سنڌ جي سرحدي مورچن ۾ موجود حُرن کي حڪم مليو ته جواب ۾ هو به پيش قدمي ڪري ڀارتي علائقو فتح ڪن. حُر، جنگي جهازن ۽ تربيت يافته فوج جي مدد سان اڳتي وڌيا ۽ راجستان ۾ مغل دور جا ٻه تاريخي قلعا، '''ڪشن ڳڙھ''' ۽ گهوٽاڙو، اهم فوجي ڇانوڻيون، ڪيترائي سرحدي چوڪيون ۽ ريلوي اسٽيشنون فتح ڪيون. ڀارت پاران حرن جي اڳڀرائي روڪڻ لاءِ هٿيار، بارود ۽ تازا فوجي دستا کڻي ايندڙ هڪ ريل گاڏي کي کوکرو پار - موڻاٻائو (Khhokhhuro paar - Monnaabaao) ريلوي لائين تي پنهنجي منزل تي پهچڻ کان اڳ پٽڙي تان ڪيرائي، باهه ڏئي ساڙي تباهه ڪيو ويو. ٻن هفتن جي جنگ ۾ حُرن راجستان جو اٽڪل 1800 چورس ڪلوميٽر علائقو فتح ڪيو. ڪيترائي حُر نوجوان شهيد ۽ زخمي ٿيا. سرڪار پير پاڳاري، خليفي فقير امين مڱريو، وحيد ڪٽپر ۽ ٻين حُرن کي ”ستاره جرئت“، ”تمغه جرئت“ ۽ ٻين فوجي اعزازن ۽ سَنَدن سان نوازيو.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> 1971ع واري پاڪ-ڀارت جنگ دوران پاڪ فوج ۾ اعليٰ عهدن تي وڏي انگ ۾ مقرر بنگالي آفيسرن جي بغاوت سبب سنڌ جي دفاع لاءِ گهربل فوجي دستا ۽ حُر مجاهد وقت سر اڳين مورچن تائين پهچي نه سگهيا. انهيءَ صورتحال جو فائدو وٺندي ڀارتي فوج ڇاڇرو ۽ ننگرپارڪر شهرن سميت اتر-اوڀر ٿر جي وڏي ايراضي تي قبضو ڪيو. عورتون ۽ ٻار پنهنجي جان بچائڻ لاءِ بئراج ايراضي جي مختلف ڳوٺن ڏانهن لڏي ويا. ڀارتي فوج ڪيترن ڳوٺن مان گذري ڇاڇري کان اڳتي وڌي ۽ عمرڪوٽ تي قبضي لاءِ شهر ٻاهران هڱورو ڀٽ تي گڏ ٿيڻ شروع ڪيو. عمرڪوٽ ڏانهن پيش قدمي جي خبرن سبب شهر جا رهواسي ڊپ ۾ شهر خالي ڪري ويا.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> اڳوڻي ضلعي ناظم مگهن مڱريو جي والد فقير ترڪو مڱريو جي اڳواڻي ۾ حُرن جي ”عمرڪوٽ ڪمپني“ شهر جي دفاع لاءِ هڱورو ڀٽ ۽ شهر جي وچ ۾ واقع ”پنجا تلي ترائي“ وٽ مورچن ۾ موجود هئي. ڀارتي فوج 18 مدراس رجمينٽ جي ڪمانڊ ۾ ٽي ڏينهن هڱورو ڀٽ وٽ ڪئمپ قائم ڪري وڌيڪ هٿيار، بارود ۽ تازه دم دستا گهرائي عمرڪوٽ تي قبضي جي رٿابندي ڪري رهي هئي. ترڪو مڱريو وڌيڪ مدد گهري، جنهن تي 26 بلوچ رجمينٽ جي هڪ ڪمپني ڪئپٽن ممتاز جي اڳواڻي ۾ حر مجاهد فورس جي مدد لاءِ پهتي. جنگ ۾ حصو وٺندڙ متارو مڱريو، محمد آريسر ۽ امام بخش ڀنڀرو موجب ٻنهي ڪمپني ڪمانڊرن فيصلو ڪيو ته دشمن جي حملي جو انتظار ڪرڻ بدران پاڻ دشمن جي ڪئمپ تي اوچتو حملو ڪيو وڃي.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> رٿابندي موجب حر ۽ بلوچ ڪمپنين مان چونڊيل ڦڙت، بهادر ۽ جانثار جوانن صبح جو 4 وڳي ڀارتي فوج جي ڪئمپ تي اتر ۽ اولهه کان اوچتو حملو ڪيو. ڪارروائي ۾ پهريان مورچن تان مارٽر گولا فائر ڪيا ويا، پوءِ دستي بم ۽ هٿيار استعمال ڪندي دشمن جي مزاحمت کي ٽوڙيو ويو. ڀارتي فوج وڏي انگ ۾ هٿيار، بارود، راشن، درجنين گاڏيون ۽ ٻيو جنگي سامان ڇڏي پنڌ واپس ڀڄڻ تي مجبور ٿي. پاڪستان طرفان بلوچ ۽ حر ڪمپنين جا رڳو 150 جوان هن ڪارروائي ۾ شامل هئا، جڏهن ته ڀارتي ڪئمپ ۾ اٽڪل 700 فوجي موجود هئا، جن مان 49 ٿڏي تي مارجي ويا. لاشن کي اتي ئي گڏيل قبر ۾ دفن ڪيو ويو، ڪجهه زخمين سميت لڳ ڀڳ ويهارو ڀارتي فوجي گرفتار ڪري جنگي قيدي بڻايا ويا. پاڪستاني پاسي جا چار جوان شهيد ۽ ٻارهن زخمي ٿيا. هن ڪارروائي دوران بهادري ڏيکارڻ تي ڪئپٽن ممتاز، صوبيدار گل خان ۽ ٻين کي فوجي تمغن سان نوازيو ويو. 26 بلوچ رجمينٽ جي ڪمپني ۽ حُرن جي عمرڪوٽ ڪمپني کي خاص پذيرائي ڏيندي ”هڱورين“ جو نالو ڏنو ويو. عمرڪوٽ جي دفاع واري هن جنگ جي چار شهيدن جي ياد ۾ قلعي اندر عجائب گهر ڀرسان هڪ يادگار ٺهيل آهي، جنهن تي معرڪي جا انگ اکر پڻ ڏنل آهن.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> == جاگرافي == هي شهر 25◦22′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 69◦47′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي ٿر ۾ واقع آهي. اهو ميرپورخاص کان 46 ميل اوڀر ۾، ان هنڌ تي آهي جتان واريءَ جون ڀٽون شروع ٿين ٿيون. هڪ ٻي روايت ۾ ان جو مقام 22–25 اتر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 47–69 اوڀر ويڪرائي ڦاڪ طور بيان ڪيو ويو آهي، ۽ شهر کي واريءَ ۽ ڏاڍي زمين جي دنگ تي واقع ڄاڻايو ويو آهي. == عمرڪوٽ جو قلعو == === تعمير ۽ نالي بابت روايتون === '''عمرڪوٽ جو قلعو''' يا '''امرڪوٽ جو قلعو''' سنڌ جي تاريخي قلعن مان هڪ آهي، جيڪو ٿر ۽ سنڌو ماٿريءَ جي وچ واري اهم گذرگاهه تي واقع رهيو آهي. قلعي جي تعمير بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. هڪ راءِ موجب موجوده قلعو ڪلهوڙا دور ۾ [[حيدرآباد]] جي پڪي قلعي کان اٽڪل ويهه سال اڳ، ميان نور محمد ڪلهوڙي 1746ع ۾ جوڙايو.<ref name="MubarakAli"></ref> ڊاڪٽر اسد جمال پلي جي تحقيق موجب قلعي جي اڏاوت لاءِ لڪي جبل جا پٿر پاڻيءَ رستي آڻڻ خاطر ڳوٺ چيل بند وٽان اتر-اوڀر رخ ۾ “نور واهه” نالي هڪ ابتو واهه کوٽايو ويو هو. ڪجهه تاريخدانن جو خيال آهي ته هاڻوڪي قلعي واري هنڌ ڪلهوڙن کان اڳ به ڪو پراڻو قلعو موجود هو ۽ موجوده قلعو ان جي بنيادن تي اڏيو ويو.<ref name="autogenerated1">روزآني ڪاوش جي 26 مارچ 2017 جي ”ڪاوش دنيا“ ۾ عمرڪوٽ بابت نور محمد سمي جي ليکيل ليک مان ورتل</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> فائل:Umerkot Fort view1.JPG|عمرڪوٽ جي قلعي جو ھڪ منظر فائل:Umarkot Fort view3.JPG|عمرڪوٽ جو قلعو فائل:Umarkot museum view.JPG|عمرڪوٽ عجائب گھر </gallery> روايتن موجب يارهين صديءَ ۾ راجا اَمر سنگهه قلعو ٺهرايو، جڏهن ته ڪجهه بيانن موجب اهو قلعو پرمار سوڍي اڏايو هو، جنهن تي پوءِ سومرن قبضو ڪيو. هڪ روايت مطابق 1355ع ۾ عمر سومري هن شهر کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. 1226ع ۾ اهو ٻيهر سوڍن جي هٿ ۾ رهيو. 1746ع ۾ ميان نور محمد ڪلهوڙي قلعو ٺهرايو، جيڪو اڃا تائين موجود آهي. ڪن محققن جي راءِ آهي ته قلعو سنڌ ۾ اسلامي دور کان به اڳ جو ٺهيل آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/%d8%b9%d9%85%d8%b1%da%aa%d9%88%d9%bd-%d8%ac%d9%88-%d9%82%d9%84%d8%b9%d9%88-%da%aa%d9%87%da%99%d9%8a-%d8%af%d9%88%d8%b1-%db%be-%d8%aa%d8%b9%d9%85%d9%8a%d8%b1-%d9%bf%d9%8a%d9%88%d8%9f-%d8%b9/|title=عمرڪوٽ جو قلعو ڪهڙي دور ۾ تعمير ٿيو؟ ........عزيزڪنگراڻي -|date=2019-06-16|language=sd|access-date=2019-07-10}}</ref> [[فائل:Ghosia Guest House Umerkot.JPG|300px|thumb|غوثيه گيسٽ ھائوس جو منظر]] قلعي ۽ شهر جي اصل نالي بابت تاريخدانن وٽ ٻه اهم رايا ملن ٿا. هڪ راءِ موجب اصل قلعو امر سنگهه نالي راجپوت راڻي جوڙايو هو، تنهنڪري شهر ۽ قلعي جو نالو '''امرڪوٽ''' پيو.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.dawn.com/news/1176551|title=Umerkot: Lost in history|last=Hasan|first=Shazia|date=2015-04-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2019-05-29}}</ref> ٻي راءِ موجب قلعو عمر ماروي واري قصي سان لاڳاپيل مشهور بادشاهه '''عمر سومري''' جوڙايو هو، تنهنڪري صحيح نالو '''عمرڪوٽ''' آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/index.php/antiquities-sites/fort/item/108-umerkot-fort-umerkot|title=Umerkot Fort, Umerkot|website=antiquities.sindhculture.gov.pk|language=en-gb|access-date=2019-05-29}}</ref> هڪ طرف تاريخي روايتن موجب سن 1226ع ۾ راجسٿان کان سوڍا راڻا رتي ڪوٽ ۽ عمرڪوٽ فتح ڪري هتي حڪمران ٿيا، ۽ انهن 26 راڻن جو تاريخي ۽ نالي وار سلسلو هاڻوڪي راڻي همير سنگهه تائين پهچي ٿو، پر انهن ۾ امر سنگهه نالي ڪو راڻو نه ملي ٿو. ٻئي طرف هاڻوڪي قلعي جي ٻن برجن واري مُک دروازي مٿان وچ ۾ لڳل هڪ پٿر تي سورج مکي جو گل اُڪريل آهي، جيڪو سورج ونسي سوڍن جي ڌرمي نشاني سمجهيو وڃي ٿو. جيڪڏهن موجوده قلعو ميان نور محمد ڪلهوڙي تعمير ڪرايو هو ته پوءِ مُک دروازي مٿان سورج مکي وارو پٿر لڳائڻ بابت سوال پيدا ٿئي ٿو؛ ممڪن آهي ته اهو پٿر سوڍا راڻن پنهنجي راڄ دوران لڳايو هجي.<ref name="autogenerated1"></ref> === جاگرافيائي ۽ فوجي اهميت === عمرڪوٽ جو قلعو اڳ به ٿر جي سياست جي ڪنجي سمجهيو ويندو هو، ڇاڪاڻ ته اهو مارواڙ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي اهم رستي تي واقع هو. ان زماني ۾ عمرڪوٽ سنڌ جي سومرا گهراڻي جي حڪومت هيٺ هو. عمرڪوٽ جي قلعي کان 30 ميل اتر طرف ٿر اندر رتو ڪوٽ نالي هڪ پراڻي قلعي جا نشان موجود آهن. رتو ڪوٽ، جيڪو عمرڪوٽ جي قلعي وانگر اهم آهي، پرمار سوڍن جي دور انديشيءَ جي نشاني هو يا انهن کان اڳ جو تعمير ٿيل قلعو هو، ان بابت قطعي طور چئي نٿو سگهجي. بهرحال، اهڙن مضبوط قلعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪنهن مدبر حڪمران ٿر تي پنهنجو ڏهڪاءُ قائم ڪرڻ، ۽ سنڌو ماٿري ۽ وچ هندستان جي وچ وارن شاهراهه رستن تي پنهنجو حڪم جاري رکڻ لاءِ انهن قلعن جي اڏاوت ڪرائي هئي.<ref>ڪتاب: ٿر ۽ پارڪر جو احوال;مصنف:ايس اين رئڪس ;مترجم:ڊاڪٽر نواز علي شوق؛ايڊيشن: ٻيون 2007ع؛ ڇپيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ،ڄامشورو</ref> === قلعي جا ڏکڻ ۽ اولهه وارا دروازا === قلعي جي اتر طرف واري مُک دروازي کان سواءِ ڏکڻ ۽ اولهه پاسي وارن ٻن ننڍن دروازن بابت قديم آثارن جي ماهرن حاڪم شاهه بخاري ۽ علي حيدر گاڏهي جو چوڻ آهي ته قلعي جي اصل ڊيزائين ۾ اهي ٻئي دروازا شامل نه هئا. سندن مطابق اهي دروازا انگريزن پنهنجي سهولت لاءِ قلعي جون ڀتيون ٽوڙي ڪڍايا هئا. قلعي کي اصل حالت ۾ بحال ڪرڻ ۽ ان جي سيڪيورٽي کي نظر ۾ رکندي اهي ٻئي دروازا بند ڪيا پيا وڃن.<ref name="autogenerated1"></ref> لال سنگهه سوڍو، ڏکڻ واري دروازي بابت انهيءَ راءِ سان اختلاف ڪري ٿو. سندس دعويٰ آهي ته جوڌپور جي راجا ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ ٿيل جنگ جي وقت به ڏکڻ وارو دروازو موجود هو. سندس چوڻ موجب اهو دروازو مُک دروازي جي ڀيٽ ۾ ڪمزور هو، تنهنڪري جوڌپور جي راجا جون فوجون ان دروازي کي بارود سان ٽوڙي، باهه ڏئي ساڙي، اندر داخل ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿيون. سندس مطابق، ان جنگ ۾ باهه سبب سڙيل ڪاريون سرون ۽ ڀتيون اڄ به ان دروازي وٽ موجود آهن.<ref name="autogenerated1"></ref> == دلچسپ جايون == هيءُ شهر [[ڪراچي]]، جيڪو [[سنڌ]] جو گاديءَ وارو شهر آهي، ۽ [[حيدرآباد]] سميت ٻين وڏن شهرن سان سٺيءَ طرح ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.umerkot.gos.pk/ |title=District Government Umerkot |access-date=2014-02-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.umerkot.gos.pk/ |archive-date=24 February 2012 |df=dmy-all }}</ref> عمرڪوٽ ۾ ڪيترائي تاريخي اهميت وارا ماڳ موجود آهن، جن ۾ [[اڪبر بادشاهه جي جاءِ پيدائش]]، [[عمرڪوٽ جو قلعو]] ۽ [[مومل جي ماڙي]] شامل آهن. هتي هڪ قديم مندر [[شِو مندر، عمرڪوٽ]] پڻ موجود آهي. ان کان علاوه [[ڪالي ماتا مندر]]، [[ڪرشن مندر]] (پراڻي امرڪوٽ ۾)، [[منهر مندر]] ۽ [[ڪٺواڙي مندر]] (رانچو لائين ۾) پڻ مذهبي ۽ تاريخي اهميت رکن ٿا. == تعليم == شهر ۾ 100 کان وڌيڪ اسڪول، 20 ڪاليج ۽ هڪ پولي ٽيڪنيڪل ڪاليج موجود آهن. == آبادي == === آباديءَ جي واڌ === {{Historical populations|1951|5142|1961|5878|1972|8,381|1981|13,742|1998|35,559|2017|134,196|2023|144,558|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري]] موجب عمرڪوٽ جي آبادي 144,558 هئي.<ref>{{Cite web |title=Sindh (Pakistan): Urban Localities in Districts - Population Statistics, Charts and Map |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/ |access-date=2024-08-31 |website=www.citypopulation.de}}</ref> === مذهب === {{See also|عمرڪوٽ ضلعو#مذهب}} [[عمرڪوٽ شِو مندر]] [[سنڌ]] جي سڀ کان قديم ۽ مقدس هندو عبادتگاهن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1392074|access-date=18 February 2021|title=The thriving Shiva festival in Umarkot is a reminder of Sindh's Hindu heritage |date=27 February 2018 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ ''عمرڪوٽ ميونسپلٽي ۾ مذهبن جي تاريخي آبادي'' ! مذهب ! آبادي (1901ع)<ref>{{Cite book |last=Enthoven |first=R. E. |title=Census of India, 1901: Volume IX-A. Bombay: Part II, Imperial Tables |publisher=Government Central Press |year=1902 |pages=40–41}}</ref> ! سيڪڙو (1901ع) |- | [[هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] | 3,884 | {{Percentage|3884|4934|2}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15x15px]] | 993 | {{Percentage|993|4934|2}} |- | [[جين مت]] [[File:Jain Prateek Chihna.svg|26x26px]] | 46 | {{Percentage|46|4934|2}} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|21x21px]] | 1 | {{Percentage|1|4934|2}} |- ! ڪل | '''4934''' | '''{{Percentage|4934|4934|2}}''' |} == پڻ ڏسو == * [[اسلام ڪوٽ]] * [[مٺي]] * [[عمرڪوٽ ضلعي حڪومت]] * [[ٿرپارڪر]] * [[عمر مارئي]] == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons category}} {{wikivoyage|Umerkot}} * [https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.umerkot.gos.pk/ عمرڪوٽ ضلعي حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ (انگريزي)] {{Use dmy dates|date=April 2017}} [[زمرو:عمرڪوٽ]] [[زمرو:سنڌ ۾ هندومت]] [[زمرو:عمرڪوٽ ضلعي جون تعلقائون]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گھاٽيون آباديون]] cqeqd405uz9ay80yyitszn6ge8qlarh 384077 384076 2026-06-10T17:03:52Z Intisar Ali 8681 /* نادر شاهه ۽ ڪلهوڙا دور */ 384077 wikitext text/x-wiki {{for-multi|ضلع بابت|عمرڪوٽ ضلعو|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = عمرڪوٽ<br> عمرڪوٽ | other_name = | official_name = امرڪوٽ | native_name = | nickname = | settlement_type = [[شهر]] | image_skyline = Umarkot Fort view3.JPG | image_caption = يارهين صديءَ جو [[عمرڪوٽ قلعو]] | image_seal = | image_map = | mapsize = | map_caption = عمرڪوٽ جو مقام | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] | seat_type = شهري ڪائونسل | seat = | parts_type = ضلعا | governing_body = [[عمرڪوٽ ضلعي جي حڪومت|ضلعي حڪومت]] | leader_title = [[ڪائونسل-مئنيجر حڪومت|شهري منتظم]] | leader_name = | leader_title1 = ميٽروپوليٽن ڪمشنر | leader_name1 = | leader_title2 = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name2 = طاهر علي ميمڻ<ref>{{cite news|url=https://academiamag.com/sau-umerkot-campus-graduated-first-batch/|title=SAU Umerkot campus graduated first batch|date=9 December 2021|access-date=8 January 2021|work=The Academia Magazine}}</ref> | established_title = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | established_date = اسلام کان اڳ وارو دور | coordinates = {{Coord|25|21|47|N|69|44|33|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 48.6 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = [[2023ع پاڪستان مردم شماري|2023ع]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_note = | population_total = 144,558 | population_rank = [[پاڪستان جا وڏا شهر|پاڪستان ۾ 79هون]] | total_type = شهر | population_density_km2 = auto | population_demonym = | timezone = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset = +05:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | area_code = 238 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | postal_code = 69100 | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | website = }} '''عمرڪوٽ''' (اردو: {{Nastaliq|عمرکوٹ}}؛ [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]]: عمرڪوٽ؛ [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ|IPA]]: [ʊmərkoːʈ])، جيڪو اڳ ۾ '''امرڪوٽ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو، [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جو هڪ تاريخي شهر آهي. [[مغل سلطنت|مغل]] شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جو جنم 1542ع ۾ امرڪوٽ ۾ ٿيو هو. هندو لوڪ عقيدي جي مشهور ديوتائن [[پابوجي]] ۽ [[رامديو پير]] بابت روايتي طور چيو وڃي ٿو ته سندن شادي عمرڪوٽ ۾ ٿي هئي. هتي جي مقامي ٻولي [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]] آهي، جيڪا [[راجستاني ٻوليون|راجستاني ٻولين]] جي گروهه سان تعلق رکي ٿي ۽ [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولي خاندان]] جو حصو آهي. ڍاٽڪي ٻوليءَ جو سڀ کان ويجهو تعلق [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]] سان آهي. انگريزن عمرڪوٽ کي ضلعي جو هيڊڪوارٽر ڪيو. 1906ع کان پوءِ ميرپروخاص هيڊ ڪوارٽر ڪيو ويو. شهر جي رونق چڱي آهي، واپار چڱو هلي ٿو. هن جي چوڌاري باغن ۾ ميوات ۽ واڙين ۾ هر قسم جي ڀاڄي ٿئي ٿي. هيءُ شهر اڳي راجپوتن جي گاديءَ جو هنڌ هو، جنهنڪري ٿر جو ”تِيلاٽ“ ليکبو هو. مارواڙي قومون گهڻو ڪري پهريائين هتي اچي رهيون، جي پوءِ 1874ع ۾ اڀرندي نماري جي ٻوڏن ۽ ٻين ڪن سببن جي ڪري مٺي، ڇاڇري ڪانٽئي، چيلهار، پارني، ٻڳل، ويراڙي، ڌارناسر ۽ ٻين ڳوٺن ڏي لڏي ويون. هتي مردانو ۽ زنانو پرائمري اسڪول، هاءِ اسڪول، سول ڪورٽ، ڊپٽِي ڪليڪٽر جي آفيس، مختيارڪار جي آفيس، سرڪٽ هائوس، ڊپٽي سپرنٽينڊنٽ پوليس جي آفيس، ايڪسائيز انسپيڪٽر جي آفيس، پاڪستان سرڪار جو ميوزم، ٽائون ڪميٽي، ٽيليفون آفيس، پوليس ٿاڻو، مسافر خانو، تعلقو اسپتال ۽ انجنيري بنگلا آهن. ويجهيون ريلوي اسٽيشنون ڇوڙ ۽ ڍورو نارو 12 ۽ 14 ميل جي فاصلي تي آهن. ميرپور خاص 46 ميل پري آهي، جو پڪو روڊ آهي. ڪنري اسٽِيشن سان به آمدرفت چالو آهي. هيءُ شهر سڀني شهرن سان لاريءَ رستي ڳنڍيل آهي.<ref name =" رائچند هريجن " > ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون) -مصنف؛ رائچند هريجن -ايڊيشن؛ ٽيون- سال؛ 2005ع -ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref> ==شھر جو نالو== هن شهر جي نالي بابت اختلاف موجود آهي ته ان جو صحيح نالو '''عمرڪوٽ''' هو يا '''امرڪوٽ'''. فارسي ماخذن ۾ هي نالو ٻنهي صورتن، يعني ''عمرڪوٽ'' ۽ ''امرڪوٽ''، ۾ ملي ٿو<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—73, 74 }}</ref> هڪ روايت موجب هن شهر جو بنياد [[راڻو امر سنگهه]] وڌو هو، تنهنڪري ان جو نالو ''امرڪوٽ'' پيو. ٻي روايت مطابق شهر جو بنياد [[عمر سومرو]] رکيو هو، جنهن سبب ان کي ''عمرڪوٽ'' سڏيو ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> ٽئين راءِ برطانوي مورخ [[جيمس ٽاڊ]] پيش ڪئي آهي، جنهن موجب ''امارا-سومرا'' (Umara-Sumra) [[پرمار راجپوت]]ن جي هڪ شاخ هئي، جيڪا [[ٿر ريگستان]] ۾ آباد ٿي ۽ هن شهر ۾ رهائش اختيار ڪئي. سندس خيال موجب شهر جو نالو انهيءَ نسبت سان ''عمرڪوٽ'' پيو.<ref name="MubarakAli"></ref> تنهن هوندي به، ٿر واري علائقي جا مقامي ماڻهو اڄ به هن شهر کي '''امرڪوٽ''' سڏين ٿا، جڏهن ته علائقي کان ٻاهر هي شهر عام طور '''عمرڪوٽ''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="MubarakAli"></ref> امرڪوٽ يا عمرڪوٽ سنڌ جي قديم شهرن مان هڪ آهي، جنهن جي نالي بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. شهر کي ڪڏهن ”ديهات“، ڪڏهن ”همروٽ“، ڪڏهن ”پدمات“، ڪڏهن ”امراڻو“ ۽ ڪڏهن ”امراپري“ به سڏيو ويو، پر موجوده دور ۾ اهو عام طور عمرڪوٽ جي نالي سان مشهور آهي. ڪجهه روايتن موجب هن شهر کي عمر سومري سان منسوب ڪري عمرڪوٽ سڏيو ويو، جڏهن ته ٻين تاريخي ماخذن، جهڙوڪ ”تاريخ فرشتا“، ''[[آئين اڪبري]]''، ''[[اڪبر نامه]]''، ”[[شاهجهان نامه]]“ ۽ ٻين مؤرخن وٽ هن شهر جو نالو امرڪوٽ طور ملي ٿو. هڪ راءِ موجب هن شهر جو اصل نالو امرڪوٽ هو، جيڪو برطانوي دور کان عمر سومري جي نسبت سان عمرڪوٽ طور مشهور ٿيو، جيتوڻيڪ ڪجهه محققن موجب عمر سومري جو امرڪوٽ شهر يا قلعي سان سڌو تعلق ثابت نٿو ٿئي.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%B1%20%DA%AA%D9%88%D9%BD%20%D8%B9%D9%85%D8%B1%DA%AA%D9%88%D9%BD امر ڪوٽ عمرڪوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> امرڪوٽ تي راڻا پرساد جي راڄ دوران 1542ع ۾ مغل بادشاهه همايون هتان گذريو، ۽ سندس پٽ اڪبر جو جنم به هتي ٿيو. همايون جي ڀيڻ '''[[گلبدن بيگم]]''' پنهنجي فارسي ڪتاب “[[همايون نامه]]” ۾ لکيو آهي ته راڻو پرساد، [[شهنشاهه همايون]] جو زبردست استقبال ڪيو، کيس رهڻ لاءِ بهترين جاءِ ڏني ۽ سندس قافلي جي اميرن لاءِ قلعي کان ٻاهر رهائش جو بندوبست ڪيو. گلبدن بيگم موجب اتي شيون تمام سستيون هيون، هڪ رپئي ۾ چار ٻڪريون ملي رهيون هيون، ۽ راڻا پرساد بادشاهه کي رڍون ۽ ٻڪريون تحفي ۾ ڏنيون. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت قلعو اڪبر بادشاهه جي جاءِ پيدائش واري هنڌ موجود هو. ممڪن آهي ته اهو قلعو '''امر سنگھ''' نالي ڪنهن هندو راجا يا راڻي جوڙايو هجي، جنهن ڪري شهر جو نالو شروع ۾ امرڪوٽ ۽ پوءِ عمرڪوٽ ٿيو. عمر مارئي جو قصو ۽ بادشاهه عمر سومري جو دور راڻي پرساد کان اٽڪل 200 سال اڳ جو ڄاڻايو وڃي ٿو. شاهه لطيف جي شاعري ۽ فارسي ۽ عربي ۾ غير ملڪي سياحن جي ڪتابن ۾ هن شهر جا ٻئي نالا ملن ٿا. هڪ ٻوليائي راءِ موجب، مارواڙي ۽ ڍاٽڪي ٻولين ۽ لهجن ۾ ”ع“ مٿان پيش وارو اچار موجود نه آهي، تنهن ڪري ممڪن آهي ته ”ع“ جي زبر واري اچار مان ”الف“ وارو اچار پيدا ٿيو هجي، جنهن سبب ٻئي صورتون صدين کان گڏ هلنديون رهيون. قديم آثارن جي محقق حاڪم علي شاهه بخاري موجب قلعي جي منظم کوٽائي سان قلعي جي عمر، اقتصادي حالت، ثقافت، هنرن ۽ اصل نالي بابت اهم معلومات ملي سگهي ٿي.<ref name="autogenerated1" /> . == شھر جي تاريخ == === قديم دور ۽ مذهبي آثار === تاريخي روايتن ۽ آثارن مان ظاهر ٿئي ٿو ته امرڪوٽ سنڌ جي انتهائي قديم شهرن مان هڪ آهي، ۽ ممڪن آهي ته قبل مسيح دور ۾ به آباد هو. خاص طور ٻڌ ڌرم واري دور ۾ هن شهر کي اهميت حاصل هئي. '''جوڳرائي جو تلاءُ''' انهيءَ دور جي مشهور يادگار طور ڄاتو وڃي ٿو. روايت آهي ته شهر جي ڀرسان '''لامٻي تلاءُ''' جي سر تي ۽ جوڳرائي جي ڪپر تي مهاتما ٻڌ جي پوئلڳن چلا ڪڍيا، جنهن ڪري اتي هڪ شاهي قلعو مهاراجه وڪرما جيت ٺهرايو. هڪ روايت موجب شهر مهاراجه وڪرما آباد ڪيو، پر انساني وسنديءَ جا آثار ان کان به قديم سمجهيا وڃن ٿا. قديم آثارن ۾ جوڳرائي جو تلاءُ ۽ ’شو‘ جو آستان شامل آهن. شو جي مندر وٽ برهمڻ آباد هئا ۽ ڀڪشوئن جو به اثر هو. شو جو مندر ڀٽن واري زمين تي واقع آهي، جتي واري جي دڙن مان ٻڌ ڌرم جي دور جا مڻڪا اڄ به ملن ٿا.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%B1%20%DA%AA%D9%88%D9%BD%20%D8%B9%D9%85%D8%B1%DA%AA%D9%88%D9%BD امر ڪوٽ عمرڪوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> عمرڪوٽ جلد ئي [[ٿر ريگستان]] جو هڪ اهم شهر بڻجي ويو ۽ تاريخي واقعن ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪرڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو اوڀر طرف کان [[سنڌ]] ۾ داخل ٿيندڙ مکيه شاهراهه تي واقع هو ۽ [[مارواڙ]] کي [[سنڌو ماٿري]] سان ڳنڍيندڙ رستي تي پڻ موجود هو. انهيءَ جغرافيائي حيثيت سبب عمرڪوٽ ريگستان جي ڪنجي سڏجڻ لڳو ۽ فوجي توڙي واپاري لحاظ کان انتهائي اهم شهر بڻجي ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> جيتوڻيڪ اهو يقيني طور معلوم نه آهي ته شهر ڪڏهن آباد ٿيو، پر ايترو ضرور واضح آهي ته قديم زماني کان هتي آبادي موجود هئي. چيني سياح [[شُوئن زانگ]] (Xuanzang)، جيڪو 641ع ۾ [[هندستان]] آيو هو، گهڻو امڪان آهي ته عمرڪوٽ جو به دورو ڪيو هجي<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref> روايت موجب يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راڻا امر سنگهه]] هن شهر کي تعمير ڪرايو هو،<ref name="رائچند-تاريخ-ريگستان-p651">{{cite book|last=رائچند هريجن|title=تاريخ ريگستان|location=حيدرآباد|year=1975|page=651}}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> جڏهن⁠تہ هاڻوڪو شهر ان جي قديم بنيادن تي ٻيهر آباد ڪيو ويو.<ref name="رائچند-تاريخ-ريگستان-p651">{{cite book|last=رائچند هريجن|title=تاريخ ريگستان|location=حيدرآباد|year=1975|page=651}}</ref><ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—73 کان 86 }}</ref> هتي هڪ ننڍڙو قلعو موجود هو، جيڪو ايترو مضبوط نه هو جو ڪنهن وڏي ۽ طاقتور فوج جو مقابلو ڪري سگهي. موجوده [[عمرڪوٽ جو قلعو]] 1746ع ۾ [[ڪلهوڙا]] حڪمران [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] (وفات 1755ع) تعمير ڪرايو. گهڻن تاريخدانن جي راءِ آهي ته اهو قلعو هڪ قديم قلعي جي ماڳ تي اڏيو ويو، جيڪو يا ته [[سومرا]] حڪمرانن يا [[سوڍا راجپوت]]ن تعمير ڪرايو هو.<ref name="MubarakAli"></ref> . [[ٽالپر]] دور ۾ [[جوڌپور]] طرفان ڪنهن ممڪن حملي يا چڙهائي جي صورت ۾ دفاع لاءِ قلعي اندر 400 سپاهي مقرر رکيا ويندا هئ.<ref name="MubarakAli"></ref> === پرمار، سوڍا ۽ سومرا دور === امرڪوٽ جي پراچين تاريخ جو مڪمل احوال موجود نه آهي، پر ڪجهه تاريخي حوالن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڇهين صدي عيسوي ڌاري هتي پرمارن جي حڪومت هئي. لدروي ۽ پونگل جي يدوونسي راجا منڏم راءِ امرڪوٽ جي پرمار راجا سوڍ جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جنهن مان کيس ٽي پٽ ڪيهر، مولراج ۽ گوگلي پيدا ٿيا.<ref name="ٽاڊ">”ٽاڊ راجستان“، ندي ڀاڱو ٻيو صفح 1186- 1187، بحواله امرڪوٽ اتهاس</ref><ref name="گجراتي">”ٽاڊ راجستان“، گجراتي، ڀاڱو ٻيو، صفحو 317</ref><ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref> سن 997ع، يعني 1054 سنبت ۾ مارواڙ جي راجا ڌرڻي براهه پرمار مارواڙ جي نون قلعن جي ورهاست پنهنجن نون ڀائرن ۾ ڪئي، جنهن وقت امرڪوٽ جو گراج پرمار جي حصي ۾ آيو<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref>. اُمَرڪوٽ جي اهميت تڏهن وڌيڪ وڌي وئي جڏهن اهو سوڍا راجپوتن جي قبضي هيٺ آيو. هي اهو قبيلو هو جنهن جي همت، جوش ۽ حياتيءَ اُمَرڪوٽ کي سنڌ جي تاريخ ۾ امر بڻائي ڇڏيو. سوڍا، جيڪي اُمَرڪوٽ جا حڪمران بڻيا، ريگستان جا رهواسي هئا.<ref name="MubarakAli"></ref>ڪرَنل ٽاڊ موجب، گهڻي امڪان سان اهي سڪندر اعظم جي ذڪر ڪيل ”سوگدي“ هئا.<ref>James Tod, Annals and Antiquities of Rajasthan, Delhi: 1978, ii,p. 181 n. i.</ref> هن سوڍا قبيلي جي اصل نسل بابت وڌيڪ تحقيق ڪندي اهو نتيجو ڪڍيو ته هي پرمارا راجپوتن جي هڪ شاخ هئي. سندن هڪ ذيلي شاخ ”اُمرا-سمرا“ هئي، جنهن مان ”اُمَرڪوٽ“ جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو..<ref name="MubarakAli"></ref> هڪ روايت موجب، پرمارا سوڍا، جيڪي ڪيترين صدين کان ٿر جي ريگستان ۾ رهندا هئا، يا ڪن جي چوڻ مطابق اُجين مان آيا هئا، تن 1226ع ۾ اُمَرڪوٽ کي سمرن کان فتح ڪيو؛ جڏهن ته ٻي روايت موجب سمرن جي حڪمرانن اهو شهر کين عطا ڪيو هو..<ref name="MubarakAli"></ref> پر ٽاڊ جي ڪتاب ''راجستان جون تواريخون ۽ آثارِ قديمه'' ۾ هڪ اهڙو واقعو بيان ٿيل آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته قلعو 1226ع کان اڳ ئي سوڍن جي قبضي ۾ اچي چڪو هو. 1219ع ۾ سوڍن جي راڻا جو چاچيچ ديو سان تڪرار ٿيو، جنهن اوچتو حملو ڪري راڻا کي حيران ڪري ڇڏيو. راڻا چار هزار سپاهي گڏ ڪري حملي آور جو مقابلو ڪيو. هو جنگ ۾ شڪست کائي ويو ۽ پنهنجي گاديءَ واري هنڌ اُمَرڪوٽ ۾ وڃي پناهه ورتائين.<ref name="MubarakAli"></ref> بهرحال، قبضي کان پوءِ اُمَرڪوٽ سوڍن جو مرڪزي شهر بڻجي ويو، ۽ ان وقت کان وٺي سڀني سياسي تبديلين جي باوجود سندن قبضي هيٺ رهيو. قلعي جي حڪمران جو لقب ”راڻا“ هوندو هو. جيتوڻيڪ هو عملي طور خودمختيار هو، تنهن هوندي به سنڌ جي حڪمرانن جي بالادستي کي تسليم ڪندو هو. جڏهن سنڌ دهليءَ جي سلطانن ۽ مغل شهنشاهن جي اقتدار هيٺ هئي، تڏهن راڻا کين خراج ادا ڪندو هو. نئين راڻا جي تخت نشينيءَ تي کيس يا ته مغل شهنشاهه يا ٺٽي ۾ مقرر سندس نائب کان سرڪاري توثيق حاصل ٿيندي هئي.<ref name="Raikes137-138">{{cite book |last=Raikes |title=Memoir on the Thurr and Parkur Districts of Sind |location=London |year=1856 |pages=137–138 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> اُمَرڪوٽ جي راڻا جا پاڙيسري رياست جيسلمير سان لاڳاپا ڪڏهن خوشگوار ته ڪڏهن تڪراري رهيا. 1219ع ۾ راڻا اڳ ئي چاچيچ ديو سان جنگ وڙهي چڪو هو، پر بعد ۾ هن جيسلمير جي حڪمرانن سان سٺا لاڳاپا قائم رکڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="MubarakAli"></ref>. منجم راءِ، جيڪو منگل راءِ جو پٽ هو، پنهنجي ملڪ تي ٿيل هڪ حملي سبب اُمَرڪوٽ ۾ اچي پناهه ورتي. جڏهن هو پاڻ حڪمران بڻيو ته سوڍن جي راڻا پنهنجي ڌيءَ جو سڱ کيس ڏنو. هن اها آڇ قبول ڪئي ۽ شادي اُمَرڪوٽ ۾ ٿي.<ref name="MubarakAli"></ref> هن شاديءَ واري اتحاد اُمَرڪوٽ جي سوڍن کي سندن طاقتور پاڙيسرين کان بچاءُ ۽ تحفظ فراهم ڪيو. ڇو ته سوڍا قبيلي جون عورتون پنهنجي حسن ۽ دلڪشيءَ سبب مشهور هيون، تنهن ڪري سنڌ جا حڪمران ۽ اشرافيه طبقا انهن سان شاديون ڪرڻ جا خواهشمند هوندا هئا. مختلف دورن ۾ سنڌ جي ڪيترن ئي بااثر ماڻهن سوڍا عورتن سان شاديون ڪيون. ان جي بدلي ۾ سوڍن کي تحفظ، سلامتي ۽ سياسي سهارو حاصل ٿيندو رهيو.<ref name="MubarakAli"></ref>. جيسلمير جي تاريخي بيانن مان معلوم ٿئي ٿو ته يارهين صديءَ جي شروعات ۾ به امرڪوٽ تي پرمارن جي حڪومت هئي. ان وقت ڏکڻ ٿر، يعني هاڻوڪي مٺي، ڏيپلي ۽ ڇاڇري شهر کان اولهه طرف علائقو سومرن جي قبضي هيٺ هو، جنهن کي ”ديرڪ“ پرڳڻو چيو ويندو هو. سومرن پوءِ پرمارن کان امرڪوٽ به حاصل ڪيو. ڇاڇري کان اوڀر کائڙ تي راٺوڙن جو راڄ هو ۽ پارڪر تي پرمارن جو راڄ هو.<ref name="رائچند-هريجن">{{cite book|title=تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)|last=رائچند هريجن|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|location=ڄامشورو|year=2005|edition=چوٿون}}</ref> سومرن امرڪوٽ فتح ڪري ان کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو، جنهن کان پوءِ آهستي آهستي ڏکڻ ٿر ۾ سندن اثر گهٽجڻ لڳو. ڪجهه عرصي بعد ”مڪواڻا“ راجپوتن زور ورتو ۽ ملڪ تي قبضو ڪري [[ڪيرٽي]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. انهن مان ڪيسر مڪواڻو مشهور راجا ٿي گذريو. ڪيرٽي هن وقت مٺي تعلقي ۾ مٺي شهر کان 16 ميل ڏکڻ طرف هڪ ننڍڙو ڳوٺ آهي<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref>.<ref name="رائچند-هريجن"></ref> ڪجهه روايتن موجب عمرڪوٽ يا امرڪوٽ عمر سومره ولد دودي سومري جو ٻڌل هو، جيڪو سنه 793هه، يعني 1390ع ۾ تخت تي ويٺو ۽ 35 ورهيه بادشاهي ڪيائين.<ref name="autogenerated2">قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو</ref> هڪ ٻي روايت موجب وقت جي حاڪم عمر سومري ”مارئيءَ“ کي کڻي اچي هن شهر جي قلعي ۾ قيد ڪري رکيو هو. راجپوتن همايون کي امرڪوٽ ۾ پناهه ڏني، جتي اڪبر بادشاهه جو جنم ٿيو. سنه 949هه، يعني 1542ع ۾ مرزا شاهه حسن جي دور ۾ همايون بادشاهه شير شاهه افغان کان ڀڄي سنڌ ۾ آيو ۽ هتي رهيو. ساڳئي سال رجب مهيني جي پنجين تاريخ اڪبر بادشاهه ڄائو. اڪبر جي ماءُ جو نالو حميده بانو هو. ان وقت عمرڪوٽ هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو، تنهن ڪري همايون اتان نڪري جونپور ۾ درياهه جي ڪناري وڃي رهيو.<ref name="autogenerated2"></ref> [[فائل:Birthplace of Akbar.JPG|360px|thumb|اڪبر بادشاھ جي جاء پيدائش جت]] عمرڪوٽ کي اهو اعزاز حاصل آهي ته اهو [[اڪبر اعظم]] جي جنم ڀومي آهي. [[همايون]]، جيڪو [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ نهايت ڏکئي ۽ لاچار حالتن ۾ 1542ع ۾ هتي پهتو، تنهن جو استقبال قلعي جي راڻا، پرساد وِرسال، ڪيو.<ref name="MubarakAli"></ref> . همايون جي ڀيڻ [[گلبدن بيگم]] هن استقبال جو نهايت جاندار احوال بيان ڪندي لکي ٿي: {{Quotation| ”راڻا شهنشاهه جو وڏي عزت ۽ احترام سان استقبال ڪيو ۽ کيس بهترين رهائش فراهم ڪئي. اميرن جي ماڻهن لاءِ قلعي کان ٻاهر جايون مقرر ڪيون ويون. ڪيتريون ئي شيون نهايت سستيون هيون؛ هڪ رپئي ۾ چار ٻڪريون ملي سگهنديون هيون. راڻا ٻڪريءَ جي ٻچن ۽ ٻين شين جا ڪيترائي تحفا پيش ڪيا ۽ اهڙي مناسب خدمت سرانجام ڏني، جو ان کي بيان ڪرڻ لاءِ لفظ ناڪافي آهن.“}} راڻا پنهنجي شاهي مهمانن لاءِ قلعي جو وچ وارو حصو خالي ڪري ڇڏيو. تنهن ڪري اڪبر جي پيدائش قلعي جي اندر ٿي هئي، نه ته قلعي کان ٻاهر، جيئن عام طور تي سمجهيو ويندو آهي<ref name="MubarakAli"></ref>. همايون پوءِ قلعو ڇڏي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سندس سڄي فوج کي رهائي نه ڏئي سگهيو ٿي. راڻا [[شاهه حسن ارغون]] جي خلاف همايون جي مدد ڪئي، جنهن همايون جي پيءُ کي قتل ڪيو هو، ۽ شهنشاهه جي مدد لاءِ ٻه هزار يا ٽي هزار سپاهي به فراهم ڪيا. پر اها مدد ڪارگر ثابت نه ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ راڻا جي فوج ۾ بغاوت ڦٽي پئي ۽ سپاهي منتشر ٿي ويا<ref name="MubarakAli"></ref>. [[حميده بانو بيگم]] عمرڪوٽ تڏهن ڇڏي جڏهن اڪبر جي عمر پنج هفتا هئي. اڪبر پاڻ ڪڏهن به عمرڪوٽ نه آيو، پر پنهنجي جنم ڀوميءَ سان سندس گهري جذباتي وابستگي هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. جڏهن بيگلار خاندان سان تعلق رکندڙ مير ابوالقاسم خان زمان، سنڌ جي حڪمران ڄام بيگ سان گڏ اڪبر جي درٻار ۾ حاضر ٿيو، تڏهن اڪبر کانئس سندس جنم ڀومي بابت پڇيو<ref name="MubarakAli"></ref>. هن جواب ڏنو: ”عمرڪوٽ.“ اهو ٻڌي اڪبر خوش ٿيو ۽ چيائين: {{Quotation| ”مان ۽ هي سيد، ٻنهي جي جنم ڀومي هڪ ئي آهي.“ }} ===ارغون ترخان ۽ مغل دؤر === سنه 967هه، يعني 1559ع ۾، مرزا عيسيٰ ترخان جي ٻن پٽن محمد باقي ۽ محمد صالح وچ ۾ جنگ لڳي. مرزا عيسيٰ محمد صالح جي حمايت ۾ هو، تنهنڪري محمد باقي شڪست کائي ونگ مان عمرڪوٽ آيو ۽ اتان جيسلمير مان لنگهي بکر ۾ سلطان محمود خان وٽ پهتو. مرزا غازي بيگ جي دور ۾ سنه 1508هه، يعني 1599ع ڌاري، ابو القاسم سلطان ولد شاهه قاسم ارغون سوڍن سان وڙهي عمرڪوٽ ورتو. ابو القاسم سلطان مرزا جاني بيگ جو سالو هو.<ref name="autogenerated2"></ref> ترخانن جي دور ۾ بيگلار خاندان عمرڪوٽ جي سياسي معاملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مير سيد قاسم بيگلار [[سمرقند]] مان سنڌ آيو ۽ شاهه حسن ارغون کيس عمرڪوٽ جو حاڪم مقرر ڪيو. هن سوڍا راجپوتن کي راٺوڙن جي خلاف مدد فراهم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ سندس شادي راڻا ڪويا وئيرسي جي ڌيءَ راجيه سان ٿي. هنن مان مير ابوالقاسم خان زمان پيدا ٿيو، جيڪو بعد ۾ ترخان دور جي هڪ اهم شخصيت بڻيو.<ref name="MubarakAli"></ref> عيسيٰ خان جي وفات کان پوءِ مرزا باقي حڪمران ٿيو. سندس ڀاءُ جان بابا بغاوت ڪري عمرڪوٽ ۾ پناهه وٺڻ چاهي، پر عمرڪوٽ جي راڻا مرزا باقي کي ڳجهي اطلاع ڏئي جان بابا جي رٿ ناڪام بڻائي. اهڙيءَ طرح عمرڪوٽ جان بابا جي قبضي کان بچي ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. بعد ۾ مرزا باقي خان زمان کي راڻا ميگراج خلاف موڪليو. راڻا قلعو ڇڏي ويو ۽ خان زمان آسانيءَ سان عمرڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. هن راڻا بڪر وئيرسي کي راڻا مقرر ڪري پاڻ نصرپور موٽي ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. جڏهن عبدالرحيم خانِ خاناں سوڍا خاندان سان شاديءَ وسيلي رشتيداري قائم ڪئي ته مان سنگهه جي سياسي حيثيت مضبوط ٿي وئي. راڻا ميگراج جي وفات کان پوءِ جاني بيگ عمرڪوٽ جي حڪومت ڪشن داس کي ڏني، جنهن سبب مان سنگهه ۽ ڪشن داس ۾ تڪرار پيدا ٿيو. خانِ خاناں جي سفارش تي جاني بيگ خان زمان کي حڪم ڏنو ته مان سنگهه کي راڻا مقرر ڪيو وڃي<ref name="MubarakAli"></ref>. خان زمان ۽ ڪشن داس جي فوجن وچ ۾ مقابلي جون تياريون ٿيون، پر ڳالهين ذريعي عارضي صلح ٿي ويو. پوءِ ساميجا قبيلي جي ڦرلٽ سبب ٻيهر فساد پيدا ٿيو. ڪشن داس ڀڄي ويو ۽ خان زمان عمرڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. راڻا جي خاندان سان عزت وارو سلوڪ ڪيو ويو، پر فاتح فوج شهر ۾ ڦرلٽ ڪئي، مندر ڊاهي ڇڏيا، ڳئون ذبح ڪيون ۽ رهواسين سان سخت زيادتيون ڪيون<ref name="MubarakAli"></ref>. انهن واقعن سوڍا قبيلي کي سخت ڪاوڙائي ڇڏيو. جڏهن انهن انتقام لاءِ تياريون ڪيون ته خان زمان جنگ کان بچڻ لاءِ ڳالهين جو رستو اختيار ڪيو. آخرڪار راڻا ۽ خان زمان ۾ ٺاهه ٿي ويو، راڻا کي عزت، خلعت، گهوڙو ۽ ڦريل مال مان ڪجهه حصو واپس ڏنو ويو، ۽ عمرڪوٽ جا معاملا پرامن نموني طئي ڪيا ويا<ref name="MubarakAli"></ref>. === نادر شاهه ۽ ڪلهوڙا دور === 1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] جي سنڌ تي حملي دوران نور محمد ڪلهوڙو عمرڪوٽ ۾ پناهه وٺي ويٺو، پر نادر شاهه ريگستان پار ڪري عمرڪوٽ پهتو ۽ کيس هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪيو. نور محمد پنهنجي وفاداريءَ جو جواز پيش ڪيو، جنهن تي نادر شاهه کيس معاف ڪري سنڌ جي حڪومت واپس ڏني، بدلي ۾ هن هڪ ڪروڙ رپيا ۽ ساليانو خراج ادا ڪرڻ جو واعدو ڪيو.<ref name="MubarakAli"></ref>. <ref name="autogenerated2"></ref>. ڪلهوڙن جي اقتدار جي مضبوطيءَ سان سوڍا راجپوتن جي طاقت گهٽجڻ لڳي ۽ 1750ع ۾ عمرڪوٽ مڪمل طور ڪلهوڙا حڪومت ۾ شامل ٿي ويو. راڻا کي قلعي مان نيڪالي ڏني وئي، جنهن سان عمرڪوٽ سوڍن جي گاديءَ واري حيثيت وڃائي ويٺو ۽ ان جي سياسي اهميت گهٽجي وئي<ref name="MubarakAli"></ref>. نور محمد جي وفات (1755ع) کان پوءِ محمد مرادياب خان عمرڪوٽ ۾ رهندي تخت نشينيءَ جي خبر حاصل ڪئي. بعد ۾ عمرڪوٽ ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن جي طاقت جي جدوجهد جو مرڪز بڻيو. مير بجار ٽالپر عمرڪوٽ تي قبضو ڪيو، پر تاجا لائکي ۽ غلام نبي ڪلهوڙي سياسي چال ذريعي قلعو پنهنجي قبضي ۾ آندو. ان کان پوءِ لانياري جي جنگ ۾ مير بجار ڪلهوڙن کي شڪست ڏني ۽ سنڌ جي سياست ۾ وڌيڪ طاقتور ٿي اڀريو<ref name="MubarakAli"></ref>. سنه 1168هه، يعني 1755ع ۾، ميان محمد مراد ياب خان سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. ان وقت هو عمرڪوٽ ۾ هو. جڏهن ديوان گدومل سندس لاءِ بادشاهه کان سَند ۽ نواب سريبلند خان جو لقب وٺي آيو، تڏهن هو عمرڪوٽ کان ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ رستي ۾ نصرپور وٽ سندس تاجپوشيءَ جي رسم ادا ڪئي وئي.<ref name="MubarakAli"></ref>. مير بجار جي وڌندڙ اثر سبب جودھپور جي راجا وجي سنگهه سان سندس تڪرار پيدا ٿيو. 1779ع ۾ هڪ ڳجهي سازش تحت مير بجار قتل ڪيو ويو ۽ عمرڪوٽ وجي سنگهه جي حوالي ڪيو ويو. وجي سنگهه سوڍا راجپوتن جي راڻا کي ٻيهر بحال ڪيو، جنهن کان پوءِ عمرڪوٽ جودھپور رياست جي هڪ پرڳڻي طور هلندو رهيو<ref name="MubarakAli"></ref>. اٺارهين صديءَ جي آخر ۾ عمرڪوٽ ٽالپر اڳواڻن لاءِ اهم پناهه گاهه بڻيو. جڏهن ڪلهوڙن افغان حڪمران [[تيمور شاهه دراني]] کان مدد گهري، تڏهن مير عبدالله خان، مير فتح علي خان ۽ مير غلام علي خان عمرڪوٽ ۾ پناهه ورتي. عمرڪوٽ جي قلعي ٽالپرن کي تحفظ فراهم ڪيو، جنهن سندن ڪلهوڙن خلاف جدوجهد ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو<ref name="MubarakAli"></ref>. سنه 1168هه، يعني 1755ع ۾، ميان محمد مراد ياب خان سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. ان وقت هو عمرڪوٽ ۾ هو. جڏهن ديوان گدومل سندس لاءِ بادشاهه کان سَند ۽ نواب سريبلند خان جو لقب وٺي آيو، تڏهن هو عمرڪوٽ کان ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ رستي ۾ نصرپور وٽ سندس تاجپوشيءَ جي رسم ادا ڪئي وئي.<ref name="MubarakAli"></ref>. === ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن جون جنگيون === سنه 1190هه، يعني 1777ع ۾، مير بجر خان حج تان موٽي آيو ۽ سڌو عمرڪوٽ ۾ وڃي رهيو. هن کوسن کي عمرڪوٽ مان ڀڄائي ڪڍيو. ميان غلام نبي، تاجو ليکي کي هڪ لشڪر سان گڏ وٺي عمرڪوٽ آيو ۽ ڪوٽ جو گهيرو ڪيو، پر فتح حاصل نه ڪري سگهيو. پوءِ الهه بخش جهنجڻ دغا ڪري مير کان معافي گهري. جڏهن مير عمرڪوٽ کان ٻاهر نڪتو ته تاجو ليکي ٻن هزار ماڻهن سان ڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. ان تي مير بجر خان ڇهه هزار لشڪر گڏ ڪري ٽيهه هزار ڪلهوڙن تي ڪاهي ويو. ڪلهوڙا لانياري وٽ پهتا، جتي جنگ لڳي؛ ڪلهوڙا شڪست کاڌائون ۽ ميان غلام نبي مارجي ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1194هه، يعني 1781ع ۾، ميان عبدالنبيءَ جي چوڻ تي جوڌپور جي راجا بجيسنگهه ٻه ماڻهو موڪلي مير بجر خان کي دغا سان قتل ڪرايو. ان جي بدلي ۾ ميان عبدالنبي عمرڪوٽ جو قلعو ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کي ڏئي ڇڏيو. ان وقت، جڏهن عبدالنبي جي مدد لاءِ تيمور شاهه، مدد خان کي لشڪر سان موڪليو، تڏهن مير عمرڪوٽ ۾ هئا. مير عبدالله خان بلوچن جو لشڪر وٺي مدد خان جي مقابلي لاءِ نڪتو. گهڻي لکپڙهه کان پوءِ مدد خان عمرڪوٽ آيو ۽ مير فتح خان کي ٺڳيءَ سان گرفتار ڪري وٺي ويو، پر پوءِ هو ڀڄي نڪتو ۽ مير عبدالله ۽ مير فتح علي خان سان وڃي مليو، جيڪي ان وقت دين ڳڙهه ۾ هئا. ميرن جي تياريءَ جو ٻڌي مدد خان عبدالنبي کان بيزار ٿي کيس ڇڏي هليو ويو، جنهن کان پوءِ عبدالنبي لاچار ٿي ميرن جي پيش پيو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1201هه، يعني 1786ع ۾، جوڌپور جي راجا ٻه هزار ماڻهو عمرڪوٽ ۾ آڻي ويهاريا، ڇاڪاڻ ته اهو قلعو ميان عبدالنبي کيس ڏنو هو. اتفاق سان رستي ۾ انهن جو جهيڙو مير سهراب خان جي ڀاءُ مير غلام محمد جي ماڻهن سان ٿيو، جيڪو ٿر ۾ شڪار لاءِ آيو هو. مير غلام محمد جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا. ان تي مير سهراب، مير فتح علي خان جي مدد سان عمرڪوٽ تي ڪاهي آيو، راجپوتن کي ماريو، ملڪ ڦريو ۽ پنهنجو وير وٺي واپس ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> === عمرڪوٽ جو ٻيهر سنڌ ۾ شامل ٿيڻ ۽ انگريز عهدنامو === سنه 1229هه، يعني 1813ع ۾، مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان عمرڪوٽ جوڌپور جي راجا کان کسي ورتو. ان کان پوءِ عمرڪوٽ ٽالپرن جي هٿ ۾ رهيو. سنه 1258هه، يعني 1842ع ۾، سر چارلس نيپئر ميرن سان عهدنامو ڪيو، جنهن موجب عمرڪوٽ، سبزلڪوٽ، شڪارپور ۽ ڪراچي انگريز سرڪار جي حوالي ٿيا.<ref name="autogenerated2"></ref> === قلعي جا ڏکڻ ۽ اولهه وارا دروازا === قلعي جي اتر طرف واري مُک دروازي کان سواءِ ڏکڻ ۽ اولهه پاسي وارن ٻن ننڍن دروازن بابت قديم آثارن جي ماهرن حاڪم شاهه بخاري ۽ علي حيدر گاڏهي جو چوڻ آهي ته قلعي جي اصل ڊيزائين ۾ اهي ٻئي دروازا شامل نه هئا. سندن مطابق اهي دروازا انگريزن پنهنجي سهولت لاءِ قلعي جون ڀتيون ٽوڙي ڪڍايا هئا. قلعي کي اصل حالت ۾ بحال ڪرڻ ۽ ان جي سيڪيورٽي کي نظر ۾ رکندي اهي ٻئي دروازا بند ڪيا پيا وڃن.<ref name="autogenerated1"></ref> لال سنگهه سوڍو، ڏکڻ واري دروازي بابت انهيءَ راءِ سان اختلاف ڪري ٿو. سندس دعويٰ آهي ته جوڌپور جي راجا ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ ٿيل جنگ جي وقت به ڏکڻ وارو دروازو موجود هو. سندس چوڻ موجب اهو دروازو مُک دروازي جي ڀيٽ ۾ ڪمزور هو، تنهنڪري جوڌپور جي راجا جون فوجون ان دروازي کي بارود سان ٽوڙي، راجپوتن همايون کي امرڪوٽ ۾ پناهه ڏني، جتي اڪبر بادشاهه جو جنم ٿيو. سنه 949هه، يعني 1542ع ۾ مرزا شاهه حسن جي دور ۾ همايون بادشاهه شير شاهه افغان کان ڀڄي سنڌ ۾ آيو ۽ هتي رهيو. ساڳئي سال رجب مهيني جي پنجين تاريخ اڪبر بادشاهه ڄائو. اڪبر جي ماءُ جو نالو حميده بانو هو. ان وقت عمرڪوٽ هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو، تنهن ڪري همايون اتان نڪري جونپور ۾ درياهه جي ڪناري وڃي رهيو.<ref name="autogenerated2"></ref> [[فائل:Birthplace of Akbar.JPG|360px|thumb|اڪبر بادشاھ جي جاء پيدائش جت]] === ڪلهوڙا، جوڌپور ۽ ٽالپر دور === ڪلهوڙن جي دور ۾ عمرڪوٽ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي قبضي هيٺ هو، جنهن کي بعد ۾ ڪلهوڙن جوڌپور جي راجا کي وڪيو. 1739ع ۾ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي دور ۾ ايران کان ڪاهي آيل نادر شاهه عمرڪوٽ ۾ رتوڇاڻ ۽ ڦرلٽ ڪئي ۽ ڪلهوڙن کان معاهدي ۾ ساليانو ڏن مقرر ڪرائي واپس ويو. 1750ع ۾ مارواڙ جي راجپوتن عمرڪوٽ تي قبضي لاءِ ڪاهه ڪري تباهي مچائي، پر شهر فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. هڪ ٻي بيان موجب 1750ع ۾ نور محمد ڪلهوڙي ۽ سوڍا راجپوتن وچ ۾ جنگ ٿي.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1152هه، يعني 1739ع ۾، جڏهن نادر شاهه سنڌ تي ڪاهي آيو، تڏهن ميان نور محمد ڪلهوڙو ۽ سندس پٽ محمد مراد ياب خان ڪلهوڙو ٺٽو ڇڏي عمرڪوٽ جي قلعي ۾ اچي لڪا. نادر شاهه سندن پٺيان اچي عمرڪوٽ پهتو، جنهن سبب هو لاچار ٿي پيش پيا. ان کان پوءِ نادر شاهه جا امير سنڌ جي مختلف علائقن ۾ پکڙي ويا.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1168هه، يعني 1755ع ۾، ميان محمد مراد ياب خان سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. ان وقت هو عمرڪوٽ ۾ هو. جڏهن ديوان گدومل سندس لاءِ بادشاهه کان سَند ۽ نواب سريبلند خان جو لقب وٺي آيو، تڏهن هو عمرڪوٽ کان ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ رستي ۾ نصرپور وٽ سندس تاجپوشيءَ جي رسم ادا ڪئي وئي.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1190هه، يعني 1777ع ۾، مير بجر خان حج تان موٽي آيو ۽ سڌو عمرڪوٽ ۾ وڃي رهيو. هن کوسن کي عمرڪوٽ مان ڀڄائي ڪڍيو. ميان غلام نبي، تاجو ليکي کي هڪ لشڪر سان گڏ وٺي عمرڪوٽ آيو ۽ ڪوٽ جو گهيرو ڪيو، پر فتح حاصل نه ڪري سگهيو. پوءِ الهه بخش جهنجڻ دغا ڪري مير کان معافي گهري. جڏهن مير عمرڪوٽ کان ٻاهر نڪتو ته تاجو ليکي ٻن هزار ماڻهن سان ڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. ان تي مير بجر خان ڇهه هزار لشڪر گڏ ڪري ٽيهه هزار ڪلهوڙن تي ڪاهي ويو. ڪلهوڙا لانياري وٽ پهتا، جتي جنگ لڳي؛ ڪلهوڙا شڪست کاڌائون ۽ ميان غلام نبي مارجي ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> 1777ع ۾ ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ گهرو ويڙهه ٿي، جنهن ۾ کوسن ڪلهوڙن پاران ٽالپرن سان مقابلو ڪيو، ۽ ڪلهوڙو حاڪم ميان غلام نبي عمرڪوٽ ۾ مارجي ويو. نامياري تاريخ نويس ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب 1777ع ۾ ميان غلام نبي ڪلهوڙي جي دور ۾ سندس ٽالپر وزير ۽ سپهه سالار '''مير بجر خان ٽالپر''' جي سربراهي ۾ ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ هڪ وڏي گهرو ويڙهه ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ ميان غلام نبي ڪلهوڙو مارجي ويو ۽ مير بجر جي مدد سان سندس ننڍو ڀاءُ ميان عبدالنبي ڪلهوڙو تخت تي ويٺو.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1194هه، يعني 1781ع ۾، ميان عبدالنبيءَ جي چوڻ تي جوڌپور جي راجا بجيسنگهه ٻه ماڻهو موڪلي مير بجر خان کي دغا سان قتل ڪرايو. ان جي بدلي ۾ ميان عبدالنبي عمرڪوٽ جو قلعو ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کي ڏئي ڇڏيو. ان وقت، جڏهن عبدالنبي جي مدد لاءِ تيمور شاهه، مدد خان کي لشڪر سان موڪليو، تڏهن مير عمرڪوٽ ۾ هئا. مير عبدالله خان بلوچن جو لشڪر وٺي مدد خان جي مقابلي لاءِ نڪتو. گهڻي لکپڙهه کان پوءِ مدد خان عمرڪوٽ آيو ۽ مير فتح خان کي ٺڳيءَ سان گرفتار ڪري وٺي ويو، پر پوءِ هو ڀڄي نڪتو ۽ مير عبدالله ۽ مير فتح علي خان سان وڃي مليو، جيڪي ان وقت دين ڳڙهه ۾ هئا. ميرن جي تياريءَ جو ٻڌي مدد خان عبدالنبي کان بيزار ٿي کيس ڇڏي هليو ويو، جنهن کان پوءِ عبدالنبي لاچار ٿي ميرن جي پيش پيو.<ref name="autogenerated2"></ref> 1781ع ۾ ڪلهوڙن جي درخواست تي مدد خان پٺاڻ ڪلهوڙن خلاف ٽالپرن جي هلندڙ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ سنڌ آيو ۽ عمرڪوٽ ۾ ڦرلٽ ۽ قتلام ڪيو. 1783ع ۾ ميان عبدالنبي ڪلهوڙي پنهنجي وزيراعظم ۽ فوج جي سپهه سالار مير بجر خان ٽالپر کي قتل ڪرائڻ لاءِ '''مارواڙ رياست (جوڌپور)''' جي '''راجا وجئہ سنگھ''' سان ڳجهو معاهدو ڪيو. معاهدي موجب مير بجر خان جي قتل جي بدلي ۾ عمرڪوٽ شهر ۽ پرڳڻو سنڌ کان ڌار ڪري مارواڙ رياست سان شامل ڪيو ويو. مير بجر خان جي قتل جي ردعمل ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 75 ورهين وارو ڪلهوڙا دور پڄاڻي تي پهتو ۽ پوءِ 60 ورهين تائين هلندڙ ٽالپر دور شروع ٿيو.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1201هه، يعني 1786ع ۾، جوڌپور جي راجا ٻه هزار ماڻهو عمرڪوٽ ۾ آڻي ويهاريا، ڇاڪاڻ ته اهو قلعو ميان عبدالنبي کيس ڏنو هو. اتفاق سان رستي ۾ انهن جو جهيڙو مير سهراب خان جي ڀاءُ مير غلام محمد جي ماڻهن سان ٿيو، جيڪو ٿر ۾ شڪار لاءِ آيو هو. مير غلام محمد جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا. ان تي مير سهراب، مير فتح علي خان جي مدد سان عمرڪوٽ تي ڪاهي آيو، راجپوتن کي ماريو، ملڪ ڦريو ۽ پنهنجو وير وٺي واپس ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1229هه-1813ع ۾ مير ڪرم علي ٽالپر جي دور ۾ ٽالپرن عمرڪوٽ تي ڪاهه ڪئي، راجپوتن کي شڪست ڏني ۽ شهر ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کان فتح ڪري لڳ ڀڳ 30 ورهين کان پوءِ ٻيهر سنڌ ۾ شامل ڪيو. 1815ع ۾ نئونڪوٽ وارو ننڍڙو پڪو دفاعي قلعو جوڙايو ويو.<ref name="autogenerated1" /> === انگريز دور === سنه 1258هه، يعني 1842ع ۾، سر چارلس نيپئر ميرن سان عهدنامو ڪيو، جنهن موجب عمرڪوٽ، سبزلڪوٽ، شڪارپور ۽ ڪراچي انگريز سرڪار جي حوالي ٿيا.<ref name="autogenerated2"></ref> سنڌ تي انگريزن جي حڪومت دوران عمرڪوٽ کي ضلعي هيڊ ڪوارٽر جو درجو مليو، جڏهن ته قلعو سرڪاري سنڀال هيٺ آيو. 1857ع واري آزاديءَ جي جنگ جي سلسلي ۾ 1859ع ۾ راجپوتن ۽ ٻين مقامي ماڻهن ڪجهه پوليس اهلڪارن کي قتل ڪري شهر تي قبضو ڪري ورتو. اها بغاوت انگريز فوج بي رحميءَ سان ڪچلي، جنهن دوران وڏي رتوڇاڻ ٿي. هن ئي دور ۾ انگريزن امر ڪردار '''راڻا رتن سنگھ''' کي عمرڪوٽ جي قلعي اندر ڦاسي تي چاڙهيو. ڏکڻ ٿر ۽ پارڪر جا ڀاڱا انتظامي طور گهڻي عرصي تائين ڪڇ ڀڄ سان ڳنڍيل رهيا، ۽ راجپوتن، کوسن ۽ ڪولهين جي بغاوتن کي دٻائڻ لاءِ ٿيل ڪاررواين ۾ '''روپلي ڪولهي''' (Roplo Kolhi) سميت ڪيترن محب وطن نوجوانن کي موت جي سزا ڏني وئي.<ref name="autogenerated1" /> === عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار === ٿر ۽ بئراج ايراضي جي ڳانڍاپي تي واقع تاريخي قلعي وارو سرحدي شهر عمرڪوٽ گذريل ٽن صدين دوران ٻاهرين ڪاهن ۽ اندروني بغاوتن سبب گهٽ ۾ گهٽ ست ڀيرا رتوڇاڻ، ڦرلٽ ۽ جلائو گهيرائو جو شڪار ٿيو. عمر مارئي جي لوڪ داستان، مومل جي هڪ ماڙي جي آثارن ۽ اڪبر بادشاهه جي جنم هنڌ سبب مشهور هن شهر کي مختلف دورن ۾ نادر شاهه، مارواڙ جي راجپوتن، ڪلهوڙن، ٽالپرن، مدد خان پٺاڻ، انگريزن ۽ 1971ع جي پاڪ-ڀارت جنگ دوران هندستاني فوج جي اڳڀرائي جهڙن واقعات سان واسطو رهيو.<ref name="autogenerated1" /> سال 1965ع جي شروعات ۾ ڀارت جي جنگي تيارين کي ڏسندي فوجي اختيارين پنجاب جي چولستان کان ڪڇ جي رڻ تائين سرحدي دفاع کي مضبوط ڪرڻ لاءِ فوج سان گڏ وڏي انگ ۾ مقامي حُرن کي مقرر ڪيو. سنڌ جي سرحدي پٽيءَ کي ٻن سيڪٽرن ۾ ورهايو ويو: چولستان ۽ اڇڙي ٿر تي ٻڌل ”اتر سيڪٽر“ لاءِ پير پاڳاري جي ننڍي ڀاءُ پير نادر علي شاهه کي، جڏهن ته ٿر ۽ ڪڇ جي رڻ واري ”ڏکڻ سيڪٽر“ لاءِ فقير امين مڱريو کي سيڪٽر ڪمانڊر مقرر ڪيو ويو. پير پاڳاري کي حُرن جو چيف ڪمانڊر بڻايو ويو. ٽنهي ڪمانڊرن کي ڏورانهن محاذن تي موجود حُرن سان رابطي لاءِ هيليڪاپٽر پڻ ڏنا ويا. جنگ دوران پير پاڳارو عمرڪوٽ قلعي اندر قائم هيڊڪوارٽر ۾ موجود رهيو ۽ مختلف جنگي محاذن جا دورا ڪري حُرن جا حوصلا وڌائيندو رهيو.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> 1965ع جي جنگ دوران جڏهن ڀارتي فوج پنجاب وٽان سرحد پار ڪري پاڪستاني علائقي تي قبضو ڪيو ته سنڌ جي سرحدي مورچن ۾ موجود حُرن کي حڪم مليو ته جواب ۾ هو به پيش قدمي ڪري ڀارتي علائقو فتح ڪن. حُر، جنگي جهازن ۽ تربيت يافته فوج جي مدد سان اڳتي وڌيا ۽ راجستان ۾ مغل دور جا ٻه تاريخي قلعا، '''ڪشن ڳڙھ''' ۽ گهوٽاڙو، اهم فوجي ڇانوڻيون، ڪيترائي سرحدي چوڪيون ۽ ريلوي اسٽيشنون فتح ڪيون. ڀارت پاران حرن جي اڳڀرائي روڪڻ لاءِ هٿيار، بارود ۽ تازا فوجي دستا کڻي ايندڙ هڪ ريل گاڏي کي کوکرو پار - موڻاٻائو (Khhokhhuro paar - Monnaabaao) ريلوي لائين تي پنهنجي منزل تي پهچڻ کان اڳ پٽڙي تان ڪيرائي، باهه ڏئي ساڙي تباهه ڪيو ويو. ٻن هفتن جي جنگ ۾ حُرن راجستان جو اٽڪل 1800 چورس ڪلوميٽر علائقو فتح ڪيو. ڪيترائي حُر نوجوان شهيد ۽ زخمي ٿيا. سرڪار پير پاڳاري، خليفي فقير امين مڱريو، وحيد ڪٽپر ۽ ٻين حُرن کي ”ستاره جرئت“، ”تمغه جرئت“ ۽ ٻين فوجي اعزازن ۽ سَنَدن سان نوازيو.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> 1971ع واري پاڪ-ڀارت جنگ دوران پاڪ فوج ۾ اعليٰ عهدن تي وڏي انگ ۾ مقرر بنگالي آفيسرن جي بغاوت سبب سنڌ جي دفاع لاءِ گهربل فوجي دستا ۽ حُر مجاهد وقت سر اڳين مورچن تائين پهچي نه سگهيا. انهيءَ صورتحال جو فائدو وٺندي ڀارتي فوج ڇاڇرو ۽ ننگرپارڪر شهرن سميت اتر-اوڀر ٿر جي وڏي ايراضي تي قبضو ڪيو. عورتون ۽ ٻار پنهنجي جان بچائڻ لاءِ بئراج ايراضي جي مختلف ڳوٺن ڏانهن لڏي ويا. ڀارتي فوج ڪيترن ڳوٺن مان گذري ڇاڇري کان اڳتي وڌي ۽ عمرڪوٽ تي قبضي لاءِ شهر ٻاهران هڱورو ڀٽ تي گڏ ٿيڻ شروع ڪيو. عمرڪوٽ ڏانهن پيش قدمي جي خبرن سبب شهر جا رهواسي ڊپ ۾ شهر خالي ڪري ويا.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> اڳوڻي ضلعي ناظم مگهن مڱريو جي والد فقير ترڪو مڱريو جي اڳواڻي ۾ حُرن جي ”عمرڪوٽ ڪمپني“ شهر جي دفاع لاءِ هڱورو ڀٽ ۽ شهر جي وچ ۾ واقع ”پنجا تلي ترائي“ وٽ مورچن ۾ موجود هئي. ڀارتي فوج 18 مدراس رجمينٽ جي ڪمانڊ ۾ ٽي ڏينهن هڱورو ڀٽ وٽ ڪئمپ قائم ڪري وڌيڪ هٿيار، بارود ۽ تازه دم دستا گهرائي عمرڪوٽ تي قبضي جي رٿابندي ڪري رهي هئي. ترڪو مڱريو وڌيڪ مدد گهري، جنهن تي 26 بلوچ رجمينٽ جي هڪ ڪمپني ڪئپٽن ممتاز جي اڳواڻي ۾ حر مجاهد فورس جي مدد لاءِ پهتي. جنگ ۾ حصو وٺندڙ متارو مڱريو، محمد آريسر ۽ امام بخش ڀنڀرو موجب ٻنهي ڪمپني ڪمانڊرن فيصلو ڪيو ته دشمن جي حملي جو انتظار ڪرڻ بدران پاڻ دشمن جي ڪئمپ تي اوچتو حملو ڪيو وڃي.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> رٿابندي موجب حر ۽ بلوچ ڪمپنين مان چونڊيل ڦڙت، بهادر ۽ جانثار جوانن صبح جو 4 وڳي ڀارتي فوج جي ڪئمپ تي اتر ۽ اولهه کان اوچتو حملو ڪيو. ڪارروائي ۾ پهريان مورچن تان مارٽر گولا فائر ڪيا ويا، پوءِ دستي بم ۽ هٿيار استعمال ڪندي دشمن جي مزاحمت کي ٽوڙيو ويو. ڀارتي فوج وڏي انگ ۾ هٿيار، بارود، راشن، درجنين گاڏيون ۽ ٻيو جنگي سامان ڇڏي پنڌ واپس ڀڄڻ تي مجبور ٿي. پاڪستان طرفان بلوچ ۽ حر ڪمپنين جا رڳو 150 جوان هن ڪارروائي ۾ شامل هئا، جڏهن ته ڀارتي ڪئمپ ۾ اٽڪل 700 فوجي موجود هئا، جن مان 49 ٿڏي تي مارجي ويا. لاشن کي اتي ئي گڏيل قبر ۾ دفن ڪيو ويو، ڪجهه زخمين سميت لڳ ڀڳ ويهارو ڀارتي فوجي گرفتار ڪري جنگي قيدي بڻايا ويا. پاڪستاني پاسي جا چار جوان شهيد ۽ ٻارهن زخمي ٿيا. هن ڪارروائي دوران بهادري ڏيکارڻ تي ڪئپٽن ممتاز، صوبيدار گل خان ۽ ٻين کي فوجي تمغن سان نوازيو ويو. 26 بلوچ رجمينٽ جي ڪمپني ۽ حُرن جي عمرڪوٽ ڪمپني کي خاص پذيرائي ڏيندي ”هڱورين“ جو نالو ڏنو ويو. عمرڪوٽ جي دفاع واري هن جنگ جي چار شهيدن جي ياد ۾ قلعي اندر عجائب گهر ڀرسان هڪ يادگار ٺهيل آهي، جنهن تي معرڪي جا انگ اکر پڻ ڏنل آهن.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> == جاگرافي == هي شهر 25◦22′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 69◦47′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي ٿر ۾ واقع آهي. اهو ميرپورخاص کان 46 ميل اوڀر ۾، ان هنڌ تي آهي جتان واريءَ جون ڀٽون شروع ٿين ٿيون. هڪ ٻي روايت ۾ ان جو مقام 22–25 اتر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 47–69 اوڀر ويڪرائي ڦاڪ طور بيان ڪيو ويو آهي، ۽ شهر کي واريءَ ۽ ڏاڍي زمين جي دنگ تي واقع ڄاڻايو ويو آهي. == عمرڪوٽ جو قلعو == === تعمير ۽ نالي بابت روايتون === '''عمرڪوٽ جو قلعو''' يا '''امرڪوٽ جو قلعو''' سنڌ جي تاريخي قلعن مان هڪ آهي، جيڪو ٿر ۽ سنڌو ماٿريءَ جي وچ واري اهم گذرگاهه تي واقع رهيو آهي. قلعي جي تعمير بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. هڪ راءِ موجب موجوده قلعو ڪلهوڙا دور ۾ [[حيدرآباد]] جي پڪي قلعي کان اٽڪل ويهه سال اڳ، ميان نور محمد ڪلهوڙي 1746ع ۾ جوڙايو.<ref name="MubarakAli"></ref> ڊاڪٽر اسد جمال پلي جي تحقيق موجب قلعي جي اڏاوت لاءِ لڪي جبل جا پٿر پاڻيءَ رستي آڻڻ خاطر ڳوٺ چيل بند وٽان اتر-اوڀر رخ ۾ “نور واهه” نالي هڪ ابتو واهه کوٽايو ويو هو. ڪجهه تاريخدانن جو خيال آهي ته هاڻوڪي قلعي واري هنڌ ڪلهوڙن کان اڳ به ڪو پراڻو قلعو موجود هو ۽ موجوده قلعو ان جي بنيادن تي اڏيو ويو.<ref name="autogenerated1">روزآني ڪاوش جي 26 مارچ 2017 جي ”ڪاوش دنيا“ ۾ عمرڪوٽ بابت نور محمد سمي جي ليکيل ليک مان ورتل</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> فائل:Umerkot Fort view1.JPG|عمرڪوٽ جي قلعي جو ھڪ منظر فائل:Umarkot Fort view3.JPG|عمرڪوٽ جو قلعو فائل:Umarkot museum view.JPG|عمرڪوٽ عجائب گھر </gallery> روايتن موجب يارهين صديءَ ۾ راجا اَمر سنگهه قلعو ٺهرايو، جڏهن ته ڪجهه بيانن موجب اهو قلعو پرمار سوڍي اڏايو هو، جنهن تي پوءِ سومرن قبضو ڪيو. هڪ روايت مطابق 1355ع ۾ عمر سومري هن شهر کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. 1226ع ۾ اهو ٻيهر سوڍن جي هٿ ۾ رهيو. 1746ع ۾ ميان نور محمد ڪلهوڙي قلعو ٺهرايو، جيڪو اڃا تائين موجود آهي. ڪن محققن جي راءِ آهي ته قلعو سنڌ ۾ اسلامي دور کان به اڳ جو ٺهيل آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/%d8%b9%d9%85%d8%b1%da%aa%d9%88%d9%bd-%d8%ac%d9%88-%d9%82%d9%84%d8%b9%d9%88-%da%aa%d9%87%da%99%d9%8a-%d8%af%d9%88%d8%b1-%db%be-%d8%aa%d8%b9%d9%85%d9%8a%d8%b1-%d9%bf%d9%8a%d9%88%d8%9f-%d8%b9/|title=عمرڪوٽ جو قلعو ڪهڙي دور ۾ تعمير ٿيو؟ ........عزيزڪنگراڻي -|date=2019-06-16|language=sd|access-date=2019-07-10}}</ref> [[فائل:Ghosia Guest House Umerkot.JPG|300px|thumb|غوثيه گيسٽ ھائوس جو منظر]] قلعي ۽ شهر جي اصل نالي بابت تاريخدانن وٽ ٻه اهم رايا ملن ٿا. هڪ راءِ موجب اصل قلعو امر سنگهه نالي راجپوت راڻي جوڙايو هو، تنهنڪري شهر ۽ قلعي جو نالو '''امرڪوٽ''' پيو.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.dawn.com/news/1176551|title=Umerkot: Lost in history|last=Hasan|first=Shazia|date=2015-04-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2019-05-29}}</ref> ٻي راءِ موجب قلعو عمر ماروي واري قصي سان لاڳاپيل مشهور بادشاهه '''عمر سومري''' جوڙايو هو، تنهنڪري صحيح نالو '''عمرڪوٽ''' آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/index.php/antiquities-sites/fort/item/108-umerkot-fort-umerkot|title=Umerkot Fort, Umerkot|website=antiquities.sindhculture.gov.pk|language=en-gb|access-date=2019-05-29}}</ref> هڪ طرف تاريخي روايتن موجب سن 1226ع ۾ راجسٿان کان سوڍا راڻا رتي ڪوٽ ۽ عمرڪوٽ فتح ڪري هتي حڪمران ٿيا، ۽ انهن 26 راڻن جو تاريخي ۽ نالي وار سلسلو هاڻوڪي راڻي همير سنگهه تائين پهچي ٿو، پر انهن ۾ امر سنگهه نالي ڪو راڻو نه ملي ٿو. ٻئي طرف هاڻوڪي قلعي جي ٻن برجن واري مُک دروازي مٿان وچ ۾ لڳل هڪ پٿر تي سورج مکي جو گل اُڪريل آهي، جيڪو سورج ونسي سوڍن جي ڌرمي نشاني سمجهيو وڃي ٿو. جيڪڏهن موجوده قلعو ميان نور محمد ڪلهوڙي تعمير ڪرايو هو ته پوءِ مُک دروازي مٿان سورج مکي وارو پٿر لڳائڻ بابت سوال پيدا ٿئي ٿو؛ ممڪن آهي ته اهو پٿر سوڍا راڻن پنهنجي راڄ دوران لڳايو هجي.<ref name="autogenerated1"></ref> === جاگرافيائي ۽ فوجي اهميت === عمرڪوٽ جو قلعو اڳ به ٿر جي سياست جي ڪنجي سمجهيو ويندو هو، ڇاڪاڻ ته اهو مارواڙ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي اهم رستي تي واقع هو. ان زماني ۾ عمرڪوٽ سنڌ جي سومرا گهراڻي جي حڪومت هيٺ هو. عمرڪوٽ جي قلعي کان 30 ميل اتر طرف ٿر اندر رتو ڪوٽ نالي هڪ پراڻي قلعي جا نشان موجود آهن. رتو ڪوٽ، جيڪو عمرڪوٽ جي قلعي وانگر اهم آهي، پرمار سوڍن جي دور انديشيءَ جي نشاني هو يا انهن کان اڳ جو تعمير ٿيل قلعو هو، ان بابت قطعي طور چئي نٿو سگهجي. بهرحال، اهڙن مضبوط قلعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪنهن مدبر حڪمران ٿر تي پنهنجو ڏهڪاءُ قائم ڪرڻ، ۽ سنڌو ماٿري ۽ وچ هندستان جي وچ وارن شاهراهه رستن تي پنهنجو حڪم جاري رکڻ لاءِ انهن قلعن جي اڏاوت ڪرائي هئي.<ref>ڪتاب: ٿر ۽ پارڪر جو احوال;مصنف:ايس اين رئڪس ;مترجم:ڊاڪٽر نواز علي شوق؛ايڊيشن: ٻيون 2007ع؛ ڇپيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ،ڄامشورو</ref> === قلعي جا ڏکڻ ۽ اولهه وارا دروازا === قلعي جي اتر طرف واري مُک دروازي کان سواءِ ڏکڻ ۽ اولهه پاسي وارن ٻن ننڍن دروازن بابت قديم آثارن جي ماهرن حاڪم شاهه بخاري ۽ علي حيدر گاڏهي جو چوڻ آهي ته قلعي جي اصل ڊيزائين ۾ اهي ٻئي دروازا شامل نه هئا. سندن مطابق اهي دروازا انگريزن پنهنجي سهولت لاءِ قلعي جون ڀتيون ٽوڙي ڪڍايا هئا. قلعي کي اصل حالت ۾ بحال ڪرڻ ۽ ان جي سيڪيورٽي کي نظر ۾ رکندي اهي ٻئي دروازا بند ڪيا پيا وڃن.<ref name="autogenerated1"></ref> لال سنگهه سوڍو، ڏکڻ واري دروازي بابت انهيءَ راءِ سان اختلاف ڪري ٿو. سندس دعويٰ آهي ته جوڌپور جي راجا ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ ٿيل جنگ جي وقت به ڏکڻ وارو دروازو موجود هو. سندس چوڻ موجب اهو دروازو مُک دروازي جي ڀيٽ ۾ ڪمزور هو، تنهنڪري جوڌپور جي راجا جون فوجون ان دروازي کي بارود سان ٽوڙي، باهه ڏئي ساڙي، اندر داخل ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿيون. سندس مطابق، ان جنگ ۾ باهه سبب سڙيل ڪاريون سرون ۽ ڀتيون اڄ به ان دروازي وٽ موجود آهن.<ref name="autogenerated1"></ref> == دلچسپ جايون == هيءُ شهر [[ڪراچي]]، جيڪو [[سنڌ]] جو گاديءَ وارو شهر آهي، ۽ [[حيدرآباد]] سميت ٻين وڏن شهرن سان سٺيءَ طرح ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.umerkot.gos.pk/ |title=District Government Umerkot |access-date=2014-02-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.umerkot.gos.pk/ |archive-date=24 February 2012 |df=dmy-all }}</ref> عمرڪوٽ ۾ ڪيترائي تاريخي اهميت وارا ماڳ موجود آهن، جن ۾ [[اڪبر بادشاهه جي جاءِ پيدائش]]، [[عمرڪوٽ جو قلعو]] ۽ [[مومل جي ماڙي]] شامل آهن. هتي هڪ قديم مندر [[شِو مندر، عمرڪوٽ]] پڻ موجود آهي. ان کان علاوه [[ڪالي ماتا مندر]]، [[ڪرشن مندر]] (پراڻي امرڪوٽ ۾)، [[منهر مندر]] ۽ [[ڪٺواڙي مندر]] (رانچو لائين ۾) پڻ مذهبي ۽ تاريخي اهميت رکن ٿا. == تعليم == شهر ۾ 100 کان وڌيڪ اسڪول، 20 ڪاليج ۽ هڪ پولي ٽيڪنيڪل ڪاليج موجود آهن. == آبادي == === آباديءَ جي واڌ === {{Historical populations|1951|5142|1961|5878|1972|8,381|1981|13,742|1998|35,559|2017|134,196|2023|144,558|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري]] موجب عمرڪوٽ جي آبادي 144,558 هئي.<ref>{{Cite web |title=Sindh (Pakistan): Urban Localities in Districts - Population Statistics, Charts and Map |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/ |access-date=2024-08-31 |website=www.citypopulation.de}}</ref> === مذهب === {{See also|عمرڪوٽ ضلعو#مذهب}} [[عمرڪوٽ شِو مندر]] [[سنڌ]] جي سڀ کان قديم ۽ مقدس هندو عبادتگاهن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1392074|access-date=18 February 2021|title=The thriving Shiva festival in Umarkot is a reminder of Sindh's Hindu heritage |date=27 February 2018 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ ''عمرڪوٽ ميونسپلٽي ۾ مذهبن جي تاريخي آبادي'' ! مذهب ! آبادي (1901ع)<ref>{{Cite book |last=Enthoven |first=R. E. |title=Census of India, 1901: Volume IX-A. Bombay: Part II, Imperial Tables |publisher=Government Central Press |year=1902 |pages=40–41}}</ref> ! سيڪڙو (1901ع) |- | [[هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] | 3,884 | {{Percentage|3884|4934|2}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15x15px]] | 993 | {{Percentage|993|4934|2}} |- | [[جين مت]] [[File:Jain Prateek Chihna.svg|26x26px]] | 46 | {{Percentage|46|4934|2}} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|21x21px]] | 1 | {{Percentage|1|4934|2}} |- ! ڪل | '''4934''' | '''{{Percentage|4934|4934|2}}''' |} == پڻ ڏسو == * [[اسلام ڪوٽ]] * [[مٺي]] * [[عمرڪوٽ ضلعي حڪومت]] * [[ٿرپارڪر]] * [[عمر مارئي]] == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons category}} {{wikivoyage|Umerkot}} * [https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.umerkot.gos.pk/ عمرڪوٽ ضلعي حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ (انگريزي)] {{Use dmy dates|date=April 2017}} [[زمرو:عمرڪوٽ]] [[زمرو:سنڌ ۾ هندومت]] [[زمرو:عمرڪوٽ ضلعي جون تعلقائون]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گھاٽيون آباديون]] p3vgz4wkrcvqqg3nkjhaujniah4whu4 384078 384077 2026-06-10T17:14:09Z Intisar Ali 8681 /* ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن جون جنگيون */ 384078 wikitext text/x-wiki {{for-multi|ضلع بابت|عمرڪوٽ ضلعو|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = عمرڪوٽ<br> عمرڪوٽ | other_name = | official_name = امرڪوٽ | native_name = | nickname = | settlement_type = [[شهر]] | image_skyline = Umarkot Fort view3.JPG | image_caption = يارهين صديءَ جو [[عمرڪوٽ قلعو]] | image_seal = | image_map = | mapsize = | map_caption = عمرڪوٽ جو مقام | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] | seat_type = شهري ڪائونسل | seat = | parts_type = ضلعا | governing_body = [[عمرڪوٽ ضلعي جي حڪومت|ضلعي حڪومت]] | leader_title = [[ڪائونسل-مئنيجر حڪومت|شهري منتظم]] | leader_name = | leader_title1 = ميٽروپوليٽن ڪمشنر | leader_name1 = | leader_title2 = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name2 = طاهر علي ميمڻ<ref>{{cite news|url=https://academiamag.com/sau-umerkot-campus-graduated-first-batch/|title=SAU Umerkot campus graduated first batch|date=9 December 2021|access-date=8 January 2021|work=The Academia Magazine}}</ref> | established_title = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | established_date = اسلام کان اڳ وارو دور | coordinates = {{Coord|25|21|47|N|69|44|33|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 48.6 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = [[2023ع پاڪستان مردم شماري|2023ع]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_note = | population_total = 144,558 | population_rank = [[پاڪستان جا وڏا شهر|پاڪستان ۾ 79هون]] | total_type = شهر | population_density_km2 = auto | population_demonym = | timezone = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset = +05:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | area_code = 238 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | postal_code = 69100 | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | website = }} '''عمرڪوٽ''' (اردو: {{Nastaliq|عمرکوٹ}}؛ [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]]: عمرڪوٽ؛ [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ|IPA]]: [ʊmərkoːʈ])، جيڪو اڳ ۾ '''امرڪوٽ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو، [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جو هڪ تاريخي شهر آهي. [[مغل سلطنت|مغل]] شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جو جنم 1542ع ۾ امرڪوٽ ۾ ٿيو هو. هندو لوڪ عقيدي جي مشهور ديوتائن [[پابوجي]] ۽ [[رامديو پير]] بابت روايتي طور چيو وڃي ٿو ته سندن شادي عمرڪوٽ ۾ ٿي هئي. هتي جي مقامي ٻولي [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]] آهي، جيڪا [[راجستاني ٻوليون|راجستاني ٻولين]] جي گروهه سان تعلق رکي ٿي ۽ [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولي خاندان]] جو حصو آهي. ڍاٽڪي ٻوليءَ جو سڀ کان ويجهو تعلق [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]] سان آهي. انگريزن عمرڪوٽ کي ضلعي جو هيڊڪوارٽر ڪيو. 1906ع کان پوءِ ميرپروخاص هيڊ ڪوارٽر ڪيو ويو. شهر جي رونق چڱي آهي، واپار چڱو هلي ٿو. هن جي چوڌاري باغن ۾ ميوات ۽ واڙين ۾ هر قسم جي ڀاڄي ٿئي ٿي. هيءُ شهر اڳي راجپوتن جي گاديءَ جو هنڌ هو، جنهنڪري ٿر جو ”تِيلاٽ“ ليکبو هو. مارواڙي قومون گهڻو ڪري پهريائين هتي اچي رهيون، جي پوءِ 1874ع ۾ اڀرندي نماري جي ٻوڏن ۽ ٻين ڪن سببن جي ڪري مٺي، ڇاڇري ڪانٽئي، چيلهار، پارني، ٻڳل، ويراڙي، ڌارناسر ۽ ٻين ڳوٺن ڏي لڏي ويون. هتي مردانو ۽ زنانو پرائمري اسڪول، هاءِ اسڪول، سول ڪورٽ، ڊپٽِي ڪليڪٽر جي آفيس، مختيارڪار جي آفيس، سرڪٽ هائوس، ڊپٽي سپرنٽينڊنٽ پوليس جي آفيس، ايڪسائيز انسپيڪٽر جي آفيس، پاڪستان سرڪار جو ميوزم، ٽائون ڪميٽي، ٽيليفون آفيس، پوليس ٿاڻو، مسافر خانو، تعلقو اسپتال ۽ انجنيري بنگلا آهن. ويجهيون ريلوي اسٽيشنون ڇوڙ ۽ ڍورو نارو 12 ۽ 14 ميل جي فاصلي تي آهن. ميرپور خاص 46 ميل پري آهي، جو پڪو روڊ آهي. ڪنري اسٽِيشن سان به آمدرفت چالو آهي. هيءُ شهر سڀني شهرن سان لاريءَ رستي ڳنڍيل آهي.<ref name =" رائچند هريجن " > ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون) -مصنف؛ رائچند هريجن -ايڊيشن؛ ٽيون- سال؛ 2005ع -ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref> ==شھر جو نالو== هن شهر جي نالي بابت اختلاف موجود آهي ته ان جو صحيح نالو '''عمرڪوٽ''' هو يا '''امرڪوٽ'''. فارسي ماخذن ۾ هي نالو ٻنهي صورتن، يعني ''عمرڪوٽ'' ۽ ''امرڪوٽ''، ۾ ملي ٿو<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—73, 74 }}</ref> هڪ روايت موجب هن شهر جو بنياد [[راڻو امر سنگهه]] وڌو هو، تنهنڪري ان جو نالو ''امرڪوٽ'' پيو. ٻي روايت مطابق شهر جو بنياد [[عمر سومرو]] رکيو هو، جنهن سبب ان کي ''عمرڪوٽ'' سڏيو ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> ٽئين راءِ برطانوي مورخ [[جيمس ٽاڊ]] پيش ڪئي آهي، جنهن موجب ''امارا-سومرا'' (Umara-Sumra) [[پرمار راجپوت]]ن جي هڪ شاخ هئي، جيڪا [[ٿر ريگستان]] ۾ آباد ٿي ۽ هن شهر ۾ رهائش اختيار ڪئي. سندس خيال موجب شهر جو نالو انهيءَ نسبت سان ''عمرڪوٽ'' پيو.<ref name="MubarakAli"></ref> تنهن هوندي به، ٿر واري علائقي جا مقامي ماڻهو اڄ به هن شهر کي '''امرڪوٽ''' سڏين ٿا، جڏهن ته علائقي کان ٻاهر هي شهر عام طور '''عمرڪوٽ''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="MubarakAli"></ref> امرڪوٽ يا عمرڪوٽ سنڌ جي قديم شهرن مان هڪ آهي، جنهن جي نالي بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. شهر کي ڪڏهن ”ديهات“، ڪڏهن ”همروٽ“، ڪڏهن ”پدمات“، ڪڏهن ”امراڻو“ ۽ ڪڏهن ”امراپري“ به سڏيو ويو، پر موجوده دور ۾ اهو عام طور عمرڪوٽ جي نالي سان مشهور آهي. ڪجهه روايتن موجب هن شهر کي عمر سومري سان منسوب ڪري عمرڪوٽ سڏيو ويو، جڏهن ته ٻين تاريخي ماخذن، جهڙوڪ ”تاريخ فرشتا“، ''[[آئين اڪبري]]''، ''[[اڪبر نامه]]''، ”[[شاهجهان نامه]]“ ۽ ٻين مؤرخن وٽ هن شهر جو نالو امرڪوٽ طور ملي ٿو. هڪ راءِ موجب هن شهر جو اصل نالو امرڪوٽ هو، جيڪو برطانوي دور کان عمر سومري جي نسبت سان عمرڪوٽ طور مشهور ٿيو، جيتوڻيڪ ڪجهه محققن موجب عمر سومري جو امرڪوٽ شهر يا قلعي سان سڌو تعلق ثابت نٿو ٿئي.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%B1%20%DA%AA%D9%88%D9%BD%20%D8%B9%D9%85%D8%B1%DA%AA%D9%88%D9%BD امر ڪوٽ عمرڪوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> امرڪوٽ تي راڻا پرساد جي راڄ دوران 1542ع ۾ مغل بادشاهه همايون هتان گذريو، ۽ سندس پٽ اڪبر جو جنم به هتي ٿيو. همايون جي ڀيڻ '''[[گلبدن بيگم]]''' پنهنجي فارسي ڪتاب “[[همايون نامه]]” ۾ لکيو آهي ته راڻو پرساد، [[شهنشاهه همايون]] جو زبردست استقبال ڪيو، کيس رهڻ لاءِ بهترين جاءِ ڏني ۽ سندس قافلي جي اميرن لاءِ قلعي کان ٻاهر رهائش جو بندوبست ڪيو. گلبدن بيگم موجب اتي شيون تمام سستيون هيون، هڪ رپئي ۾ چار ٻڪريون ملي رهيون هيون، ۽ راڻا پرساد بادشاهه کي رڍون ۽ ٻڪريون تحفي ۾ ڏنيون. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت قلعو اڪبر بادشاهه جي جاءِ پيدائش واري هنڌ موجود هو. ممڪن آهي ته اهو قلعو '''امر سنگھ''' نالي ڪنهن هندو راجا يا راڻي جوڙايو هجي، جنهن ڪري شهر جو نالو شروع ۾ امرڪوٽ ۽ پوءِ عمرڪوٽ ٿيو. عمر مارئي جو قصو ۽ بادشاهه عمر سومري جو دور راڻي پرساد کان اٽڪل 200 سال اڳ جو ڄاڻايو وڃي ٿو. شاهه لطيف جي شاعري ۽ فارسي ۽ عربي ۾ غير ملڪي سياحن جي ڪتابن ۾ هن شهر جا ٻئي نالا ملن ٿا. هڪ ٻوليائي راءِ موجب، مارواڙي ۽ ڍاٽڪي ٻولين ۽ لهجن ۾ ”ع“ مٿان پيش وارو اچار موجود نه آهي، تنهن ڪري ممڪن آهي ته ”ع“ جي زبر واري اچار مان ”الف“ وارو اچار پيدا ٿيو هجي، جنهن سبب ٻئي صورتون صدين کان گڏ هلنديون رهيون. قديم آثارن جي محقق حاڪم علي شاهه بخاري موجب قلعي جي منظم کوٽائي سان قلعي جي عمر، اقتصادي حالت، ثقافت، هنرن ۽ اصل نالي بابت اهم معلومات ملي سگهي ٿي.<ref name="autogenerated1" /> . == شھر جي تاريخ == === قديم دور ۽ مذهبي آثار === تاريخي روايتن ۽ آثارن مان ظاهر ٿئي ٿو ته امرڪوٽ سنڌ جي انتهائي قديم شهرن مان هڪ آهي، ۽ ممڪن آهي ته قبل مسيح دور ۾ به آباد هو. خاص طور ٻڌ ڌرم واري دور ۾ هن شهر کي اهميت حاصل هئي. '''جوڳرائي جو تلاءُ''' انهيءَ دور جي مشهور يادگار طور ڄاتو وڃي ٿو. روايت آهي ته شهر جي ڀرسان '''لامٻي تلاءُ''' جي سر تي ۽ جوڳرائي جي ڪپر تي مهاتما ٻڌ جي پوئلڳن چلا ڪڍيا، جنهن ڪري اتي هڪ شاهي قلعو مهاراجه وڪرما جيت ٺهرايو. هڪ روايت موجب شهر مهاراجه وڪرما آباد ڪيو، پر انساني وسنديءَ جا آثار ان کان به قديم سمجهيا وڃن ٿا. قديم آثارن ۾ جوڳرائي جو تلاءُ ۽ ’شو‘ جو آستان شامل آهن. شو جي مندر وٽ برهمڻ آباد هئا ۽ ڀڪشوئن جو به اثر هو. شو جو مندر ڀٽن واري زمين تي واقع آهي، جتي واري جي دڙن مان ٻڌ ڌرم جي دور جا مڻڪا اڄ به ملن ٿا.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%B1%20%DA%AA%D9%88%D9%BD%20%D8%B9%D9%85%D8%B1%DA%AA%D9%88%D9%BD امر ڪوٽ عمرڪوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> عمرڪوٽ جلد ئي [[ٿر ريگستان]] جو هڪ اهم شهر بڻجي ويو ۽ تاريخي واقعن ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪرڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو اوڀر طرف کان [[سنڌ]] ۾ داخل ٿيندڙ مکيه شاهراهه تي واقع هو ۽ [[مارواڙ]] کي [[سنڌو ماٿري]] سان ڳنڍيندڙ رستي تي پڻ موجود هو. انهيءَ جغرافيائي حيثيت سبب عمرڪوٽ ريگستان جي ڪنجي سڏجڻ لڳو ۽ فوجي توڙي واپاري لحاظ کان انتهائي اهم شهر بڻجي ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> جيتوڻيڪ اهو يقيني طور معلوم نه آهي ته شهر ڪڏهن آباد ٿيو، پر ايترو ضرور واضح آهي ته قديم زماني کان هتي آبادي موجود هئي. چيني سياح [[شُوئن زانگ]] (Xuanzang)، جيڪو 641ع ۾ [[هندستان]] آيو هو، گهڻو امڪان آهي ته عمرڪوٽ جو به دورو ڪيو هجي<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref> روايت موجب يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راڻا امر سنگهه]] هن شهر کي تعمير ڪرايو هو،<ref name="رائچند-تاريخ-ريگستان-p651">{{cite book|last=رائچند هريجن|title=تاريخ ريگستان|location=حيدرآباد|year=1975|page=651}}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> جڏهن⁠تہ هاڻوڪو شهر ان جي قديم بنيادن تي ٻيهر آباد ڪيو ويو.<ref name="رائچند-تاريخ-ريگستان-p651">{{cite book|last=رائچند هريجن|title=تاريخ ريگستان|location=حيدرآباد|year=1975|page=651}}</ref><ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—73 کان 86 }}</ref> هتي هڪ ننڍڙو قلعو موجود هو، جيڪو ايترو مضبوط نه هو جو ڪنهن وڏي ۽ طاقتور فوج جو مقابلو ڪري سگهي. موجوده [[عمرڪوٽ جو قلعو]] 1746ع ۾ [[ڪلهوڙا]] حڪمران [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] (وفات 1755ع) تعمير ڪرايو. گهڻن تاريخدانن جي راءِ آهي ته اهو قلعو هڪ قديم قلعي جي ماڳ تي اڏيو ويو، جيڪو يا ته [[سومرا]] حڪمرانن يا [[سوڍا راجپوت]]ن تعمير ڪرايو هو.<ref name="MubarakAli"></ref> . [[ٽالپر]] دور ۾ [[جوڌپور]] طرفان ڪنهن ممڪن حملي يا چڙهائي جي صورت ۾ دفاع لاءِ قلعي اندر 400 سپاهي مقرر رکيا ويندا هئ.<ref name="MubarakAli"></ref> === پرمار، سوڍا ۽ سومرا دور === امرڪوٽ جي پراچين تاريخ جو مڪمل احوال موجود نه آهي، پر ڪجهه تاريخي حوالن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڇهين صدي عيسوي ڌاري هتي پرمارن جي حڪومت هئي. لدروي ۽ پونگل جي يدوونسي راجا منڏم راءِ امرڪوٽ جي پرمار راجا سوڍ جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جنهن مان کيس ٽي پٽ ڪيهر، مولراج ۽ گوگلي پيدا ٿيا.<ref name="ٽاڊ">”ٽاڊ راجستان“، ندي ڀاڱو ٻيو صفح 1186- 1187، بحواله امرڪوٽ اتهاس</ref><ref name="گجراتي">”ٽاڊ راجستان“، گجراتي، ڀاڱو ٻيو، صفحو 317</ref><ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref> سن 997ع، يعني 1054 سنبت ۾ مارواڙ جي راجا ڌرڻي براهه پرمار مارواڙ جي نون قلعن جي ورهاست پنهنجن نون ڀائرن ۾ ڪئي، جنهن وقت امرڪوٽ جو گراج پرمار جي حصي ۾ آيو<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref>. اُمَرڪوٽ جي اهميت تڏهن وڌيڪ وڌي وئي جڏهن اهو سوڍا راجپوتن جي قبضي هيٺ آيو. هي اهو قبيلو هو جنهن جي همت، جوش ۽ حياتيءَ اُمَرڪوٽ کي سنڌ جي تاريخ ۾ امر بڻائي ڇڏيو. سوڍا، جيڪي اُمَرڪوٽ جا حڪمران بڻيا، ريگستان جا رهواسي هئا.<ref name="MubarakAli"></ref>ڪرَنل ٽاڊ موجب، گهڻي امڪان سان اهي سڪندر اعظم جي ذڪر ڪيل ”سوگدي“ هئا.<ref>James Tod, Annals and Antiquities of Rajasthan, Delhi: 1978, ii,p. 181 n. i.</ref> هن سوڍا قبيلي جي اصل نسل بابت وڌيڪ تحقيق ڪندي اهو نتيجو ڪڍيو ته هي پرمارا راجپوتن جي هڪ شاخ هئي. سندن هڪ ذيلي شاخ ”اُمرا-سمرا“ هئي، جنهن مان ”اُمَرڪوٽ“ جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو..<ref name="MubarakAli"></ref> هڪ روايت موجب، پرمارا سوڍا، جيڪي ڪيترين صدين کان ٿر جي ريگستان ۾ رهندا هئا، يا ڪن جي چوڻ مطابق اُجين مان آيا هئا، تن 1226ع ۾ اُمَرڪوٽ کي سمرن کان فتح ڪيو؛ جڏهن ته ٻي روايت موجب سمرن جي حڪمرانن اهو شهر کين عطا ڪيو هو..<ref name="MubarakAli"></ref> پر ٽاڊ جي ڪتاب ''راجستان جون تواريخون ۽ آثارِ قديمه'' ۾ هڪ اهڙو واقعو بيان ٿيل آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته قلعو 1226ع کان اڳ ئي سوڍن جي قبضي ۾ اچي چڪو هو. 1219ع ۾ سوڍن جي راڻا جو چاچيچ ديو سان تڪرار ٿيو، جنهن اوچتو حملو ڪري راڻا کي حيران ڪري ڇڏيو. راڻا چار هزار سپاهي گڏ ڪري حملي آور جو مقابلو ڪيو. هو جنگ ۾ شڪست کائي ويو ۽ پنهنجي گاديءَ واري هنڌ اُمَرڪوٽ ۾ وڃي پناهه ورتائين.<ref name="MubarakAli"></ref> بهرحال، قبضي کان پوءِ اُمَرڪوٽ سوڍن جو مرڪزي شهر بڻجي ويو، ۽ ان وقت کان وٺي سڀني سياسي تبديلين جي باوجود سندن قبضي هيٺ رهيو. قلعي جي حڪمران جو لقب ”راڻا“ هوندو هو. جيتوڻيڪ هو عملي طور خودمختيار هو، تنهن هوندي به سنڌ جي حڪمرانن جي بالادستي کي تسليم ڪندو هو. جڏهن سنڌ دهليءَ جي سلطانن ۽ مغل شهنشاهن جي اقتدار هيٺ هئي، تڏهن راڻا کين خراج ادا ڪندو هو. نئين راڻا جي تخت نشينيءَ تي کيس يا ته مغل شهنشاهه يا ٺٽي ۾ مقرر سندس نائب کان سرڪاري توثيق حاصل ٿيندي هئي.<ref name="Raikes137-138">{{cite book |last=Raikes |title=Memoir on the Thurr and Parkur Districts of Sind |location=London |year=1856 |pages=137–138 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> اُمَرڪوٽ جي راڻا جا پاڙيسري رياست جيسلمير سان لاڳاپا ڪڏهن خوشگوار ته ڪڏهن تڪراري رهيا. 1219ع ۾ راڻا اڳ ئي چاچيچ ديو سان جنگ وڙهي چڪو هو، پر بعد ۾ هن جيسلمير جي حڪمرانن سان سٺا لاڳاپا قائم رکڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="MubarakAli"></ref>. منجم راءِ، جيڪو منگل راءِ جو پٽ هو، پنهنجي ملڪ تي ٿيل هڪ حملي سبب اُمَرڪوٽ ۾ اچي پناهه ورتي. جڏهن هو پاڻ حڪمران بڻيو ته سوڍن جي راڻا پنهنجي ڌيءَ جو سڱ کيس ڏنو. هن اها آڇ قبول ڪئي ۽ شادي اُمَرڪوٽ ۾ ٿي.<ref name="MubarakAli"></ref> هن شاديءَ واري اتحاد اُمَرڪوٽ جي سوڍن کي سندن طاقتور پاڙيسرين کان بچاءُ ۽ تحفظ فراهم ڪيو. ڇو ته سوڍا قبيلي جون عورتون پنهنجي حسن ۽ دلڪشيءَ سبب مشهور هيون، تنهن ڪري سنڌ جا حڪمران ۽ اشرافيه طبقا انهن سان شاديون ڪرڻ جا خواهشمند هوندا هئا. مختلف دورن ۾ سنڌ جي ڪيترن ئي بااثر ماڻهن سوڍا عورتن سان شاديون ڪيون. ان جي بدلي ۾ سوڍن کي تحفظ، سلامتي ۽ سياسي سهارو حاصل ٿيندو رهيو.<ref name="MubarakAli"></ref>. جيسلمير جي تاريخي بيانن مان معلوم ٿئي ٿو ته يارهين صديءَ جي شروعات ۾ به امرڪوٽ تي پرمارن جي حڪومت هئي. ان وقت ڏکڻ ٿر، يعني هاڻوڪي مٺي، ڏيپلي ۽ ڇاڇري شهر کان اولهه طرف علائقو سومرن جي قبضي هيٺ هو، جنهن کي ”ديرڪ“ پرڳڻو چيو ويندو هو. سومرن پوءِ پرمارن کان امرڪوٽ به حاصل ڪيو. ڇاڇري کان اوڀر کائڙ تي راٺوڙن جو راڄ هو ۽ پارڪر تي پرمارن جو راڄ هو.<ref name="رائچند-هريجن">{{cite book|title=تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)|last=رائچند هريجن|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|location=ڄامشورو|year=2005|edition=چوٿون}}</ref> سومرن امرڪوٽ فتح ڪري ان کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو، جنهن کان پوءِ آهستي آهستي ڏکڻ ٿر ۾ سندن اثر گهٽجڻ لڳو. ڪجهه عرصي بعد ”مڪواڻا“ راجپوتن زور ورتو ۽ ملڪ تي قبضو ڪري [[ڪيرٽي]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. انهن مان ڪيسر مڪواڻو مشهور راجا ٿي گذريو. ڪيرٽي هن وقت مٺي تعلقي ۾ مٺي شهر کان 16 ميل ڏکڻ طرف هڪ ننڍڙو ڳوٺ آهي<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref>.<ref name="رائچند-هريجن"></ref> ڪجهه روايتن موجب عمرڪوٽ يا امرڪوٽ عمر سومره ولد دودي سومري جو ٻڌل هو، جيڪو سنه 793هه، يعني 1390ع ۾ تخت تي ويٺو ۽ 35 ورهيه بادشاهي ڪيائين.<ref name="autogenerated2">قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو</ref> هڪ ٻي روايت موجب وقت جي حاڪم عمر سومري ”مارئيءَ“ کي کڻي اچي هن شهر جي قلعي ۾ قيد ڪري رکيو هو. راجپوتن همايون کي امرڪوٽ ۾ پناهه ڏني، جتي اڪبر بادشاهه جو جنم ٿيو. سنه 949هه، يعني 1542ع ۾ مرزا شاهه حسن جي دور ۾ همايون بادشاهه شير شاهه افغان کان ڀڄي سنڌ ۾ آيو ۽ هتي رهيو. ساڳئي سال رجب مهيني جي پنجين تاريخ اڪبر بادشاهه ڄائو. اڪبر جي ماءُ جو نالو حميده بانو هو. ان وقت عمرڪوٽ هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو، تنهن ڪري همايون اتان نڪري جونپور ۾ درياهه جي ڪناري وڃي رهيو.<ref name="autogenerated2"></ref> [[فائل:Birthplace of Akbar.JPG|360px|thumb|اڪبر بادشاھ جي جاء پيدائش جت]] عمرڪوٽ کي اهو اعزاز حاصل آهي ته اهو [[اڪبر اعظم]] جي جنم ڀومي آهي. [[همايون]]، جيڪو [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ نهايت ڏکئي ۽ لاچار حالتن ۾ 1542ع ۾ هتي پهتو، تنهن جو استقبال قلعي جي راڻا، پرساد وِرسال، ڪيو.<ref name="MubarakAli"></ref> . همايون جي ڀيڻ [[گلبدن بيگم]] هن استقبال جو نهايت جاندار احوال بيان ڪندي لکي ٿي: {{Quotation| ”راڻا شهنشاهه جو وڏي عزت ۽ احترام سان استقبال ڪيو ۽ کيس بهترين رهائش فراهم ڪئي. اميرن جي ماڻهن لاءِ قلعي کان ٻاهر جايون مقرر ڪيون ويون. ڪيتريون ئي شيون نهايت سستيون هيون؛ هڪ رپئي ۾ چار ٻڪريون ملي سگهنديون هيون. راڻا ٻڪريءَ جي ٻچن ۽ ٻين شين جا ڪيترائي تحفا پيش ڪيا ۽ اهڙي مناسب خدمت سرانجام ڏني، جو ان کي بيان ڪرڻ لاءِ لفظ ناڪافي آهن.“}} راڻا پنهنجي شاهي مهمانن لاءِ قلعي جو وچ وارو حصو خالي ڪري ڇڏيو. تنهن ڪري اڪبر جي پيدائش قلعي جي اندر ٿي هئي، نه ته قلعي کان ٻاهر، جيئن عام طور تي سمجهيو ويندو آهي<ref name="MubarakAli"></ref>. همايون پوءِ قلعو ڇڏي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سندس سڄي فوج کي رهائي نه ڏئي سگهيو ٿي. راڻا [[شاهه حسن ارغون]] جي خلاف همايون جي مدد ڪئي، جنهن همايون جي پيءُ کي قتل ڪيو هو، ۽ شهنشاهه جي مدد لاءِ ٻه هزار يا ٽي هزار سپاهي به فراهم ڪيا. پر اها مدد ڪارگر ثابت نه ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ راڻا جي فوج ۾ بغاوت ڦٽي پئي ۽ سپاهي منتشر ٿي ويا<ref name="MubarakAli"></ref>. [[حميده بانو بيگم]] عمرڪوٽ تڏهن ڇڏي جڏهن اڪبر جي عمر پنج هفتا هئي. اڪبر پاڻ ڪڏهن به عمرڪوٽ نه آيو، پر پنهنجي جنم ڀوميءَ سان سندس گهري جذباتي وابستگي هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. جڏهن بيگلار خاندان سان تعلق رکندڙ مير ابوالقاسم خان زمان، سنڌ جي حڪمران ڄام بيگ سان گڏ اڪبر جي درٻار ۾ حاضر ٿيو، تڏهن اڪبر کانئس سندس جنم ڀومي بابت پڇيو<ref name="MubarakAli"></ref>. هن جواب ڏنو: ”عمرڪوٽ.“ اهو ٻڌي اڪبر خوش ٿيو ۽ چيائين: {{Quotation| ”مان ۽ هي سيد، ٻنهي جي جنم ڀومي هڪ ئي آهي.“ }} ===ارغون ترخان ۽ مغل دؤر === سنه 967هه، يعني 1559ع ۾، مرزا عيسيٰ ترخان جي ٻن پٽن محمد باقي ۽ محمد صالح وچ ۾ جنگ لڳي. مرزا عيسيٰ محمد صالح جي حمايت ۾ هو، تنهنڪري محمد باقي شڪست کائي ونگ مان عمرڪوٽ آيو ۽ اتان جيسلمير مان لنگهي بکر ۾ سلطان محمود خان وٽ پهتو. مرزا غازي بيگ جي دور ۾ سنه 1508هه، يعني 1599ع ڌاري، ابو القاسم سلطان ولد شاهه قاسم ارغون سوڍن سان وڙهي عمرڪوٽ ورتو. ابو القاسم سلطان مرزا جاني بيگ جو سالو هو.<ref name="autogenerated2"></ref> ترخانن جي دور ۾ بيگلار خاندان عمرڪوٽ جي سياسي معاملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مير سيد قاسم بيگلار [[سمرقند]] مان سنڌ آيو ۽ شاهه حسن ارغون کيس عمرڪوٽ جو حاڪم مقرر ڪيو. هن سوڍا راجپوتن کي راٺوڙن جي خلاف مدد فراهم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ سندس شادي راڻا ڪويا وئيرسي جي ڌيءَ راجيه سان ٿي. هنن مان مير ابوالقاسم خان زمان پيدا ٿيو، جيڪو بعد ۾ ترخان دور جي هڪ اهم شخصيت بڻيو.<ref name="MubarakAli"></ref> عيسيٰ خان جي وفات کان پوءِ مرزا باقي حڪمران ٿيو. سندس ڀاءُ جان بابا بغاوت ڪري عمرڪوٽ ۾ پناهه وٺڻ چاهي، پر عمرڪوٽ جي راڻا مرزا باقي کي ڳجهي اطلاع ڏئي جان بابا جي رٿ ناڪام بڻائي. اهڙيءَ طرح عمرڪوٽ جان بابا جي قبضي کان بچي ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. بعد ۾ مرزا باقي خان زمان کي راڻا ميگراج خلاف موڪليو. راڻا قلعو ڇڏي ويو ۽ خان زمان آسانيءَ سان عمرڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. هن راڻا بڪر وئيرسي کي راڻا مقرر ڪري پاڻ نصرپور موٽي ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. جڏهن عبدالرحيم خانِ خاناں سوڍا خاندان سان شاديءَ وسيلي رشتيداري قائم ڪئي ته مان سنگهه جي سياسي حيثيت مضبوط ٿي وئي. راڻا ميگراج جي وفات کان پوءِ جاني بيگ عمرڪوٽ جي حڪومت ڪشن داس کي ڏني، جنهن سبب مان سنگهه ۽ ڪشن داس ۾ تڪرار پيدا ٿيو. خانِ خاناں جي سفارش تي جاني بيگ خان زمان کي حڪم ڏنو ته مان سنگهه کي راڻا مقرر ڪيو وڃي<ref name="MubarakAli"></ref>. خان زمان ۽ ڪشن داس جي فوجن وچ ۾ مقابلي جون تياريون ٿيون، پر ڳالهين ذريعي عارضي صلح ٿي ويو. پوءِ ساميجا قبيلي جي ڦرلٽ سبب ٻيهر فساد پيدا ٿيو. ڪشن داس ڀڄي ويو ۽ خان زمان عمرڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. راڻا جي خاندان سان عزت وارو سلوڪ ڪيو ويو، پر فاتح فوج شهر ۾ ڦرلٽ ڪئي، مندر ڊاهي ڇڏيا، ڳئون ذبح ڪيون ۽ رهواسين سان سخت زيادتيون ڪيون<ref name="MubarakAli"></ref>. انهن واقعن سوڍا قبيلي کي سخت ڪاوڙائي ڇڏيو. جڏهن انهن انتقام لاءِ تياريون ڪيون ته خان زمان جنگ کان بچڻ لاءِ ڳالهين جو رستو اختيار ڪيو. آخرڪار راڻا ۽ خان زمان ۾ ٺاهه ٿي ويو، راڻا کي عزت، خلعت، گهوڙو ۽ ڦريل مال مان ڪجهه حصو واپس ڏنو ويو، ۽ عمرڪوٽ جا معاملا پرامن نموني طئي ڪيا ويا<ref name="MubarakAli"></ref>. === نادر شاهه ۽ ڪلهوڙا دور === 1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] جي سنڌ تي حملي دوران نور محمد ڪلهوڙو عمرڪوٽ ۾ پناهه وٺي ويٺو، پر نادر شاهه ريگستان پار ڪري عمرڪوٽ پهتو ۽ کيس هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪيو. نور محمد پنهنجي وفاداريءَ جو جواز پيش ڪيو، جنهن تي نادر شاهه کيس معاف ڪري سنڌ جي حڪومت واپس ڏني، بدلي ۾ هن هڪ ڪروڙ رپيا ۽ ساليانو خراج ادا ڪرڻ جو واعدو ڪيو.<ref name="MubarakAli"></ref>. <ref name="autogenerated2"></ref>. ڪلهوڙن جي اقتدار جي مضبوطيءَ سان سوڍا راجپوتن جي طاقت گهٽجڻ لڳي ۽ 1750ع ۾ عمرڪوٽ مڪمل طور ڪلهوڙا حڪومت ۾ شامل ٿي ويو. راڻا کي قلعي مان نيڪالي ڏني وئي، جنهن سان عمرڪوٽ سوڍن جي گاديءَ واري حيثيت وڃائي ويٺو ۽ ان جي سياسي اهميت گهٽجي وئي<ref name="MubarakAli"></ref>. نور محمد جي وفات (1755ع) کان پوءِ محمد مرادياب خان عمرڪوٽ ۾ رهندي تخت نشينيءَ جي خبر حاصل ڪئي. بعد ۾ عمرڪوٽ ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن جي طاقت جي جدوجهد جو مرڪز بڻيو. مير بجار ٽالپر عمرڪوٽ تي قبضو ڪيو، پر تاجا لائکي ۽ غلام نبي ڪلهوڙي سياسي چال ذريعي قلعو پنهنجي قبضي ۾ آندو. ان کان پوءِ لانياري جي جنگ ۾ مير بجار ڪلهوڙن کي شڪست ڏني ۽ سنڌ جي سياست ۾ وڌيڪ طاقتور ٿي اڀريو<ref name="MubarakAli"></ref>. سنه 1168هه، يعني 1755ع ۾، ميان محمد مراد ياب خان سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. ان وقت هو عمرڪوٽ ۾ هو. جڏهن ديوان گدومل سندس لاءِ بادشاهه کان سَند ۽ نواب سريبلند خان جو لقب وٺي آيو، تڏهن هو عمرڪوٽ کان ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ رستي ۾ نصرپور وٽ سندس تاجپوشيءَ جي رسم ادا ڪئي وئي.<ref name="MubarakAli"></ref>. مير بجار جي وڌندڙ اثر سبب جودھپور جي راجا وجي سنگهه سان سندس تڪرار پيدا ٿيو. 1779ع ۾ هڪ ڳجهي سازش تحت مير بجار قتل ڪيو ويو ۽ عمرڪوٽ وجي سنگهه جي حوالي ڪيو ويو. وجي سنگهه سوڍا راجپوتن جي راڻا کي ٻيهر بحال ڪيو، جنهن کان پوءِ عمرڪوٽ جودھپور رياست جي هڪ پرڳڻي طور هلندو رهيو<ref name="MubarakAli"></ref>. اٺارهين صديءَ جي آخر ۾ عمرڪوٽ ٽالپر اڳواڻن لاءِ اهم پناهه گاهه بڻيو. جڏهن ڪلهوڙن افغان حڪمران [[تيمور شاهه دراني]] کان مدد گهري، تڏهن مير عبدالله خان، مير فتح علي خان ۽ مير غلام علي خان عمرڪوٽ ۾ پناهه ورتي. عمرڪوٽ جي قلعي ٽالپرن کي تحفظ فراهم ڪيو، جنهن سندن ڪلهوڙن خلاف جدوجهد ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو<ref name="MubarakAli"></ref>. سنه 1168هه، يعني 1755ع ۾، ميان محمد مراد ياب خان سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. ان وقت هو عمرڪوٽ ۾ هو. جڏهن ديوان گدومل سندس لاءِ بادشاهه کان سَند ۽ نواب سريبلند خان جو لقب وٺي آيو، تڏهن هو عمرڪوٽ کان ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ رستي ۾ نصرپور وٽ سندس تاجپوشيءَ جي رسم ادا ڪئي وئي.<ref name="MubarakAli"></ref>. === ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن جون جنگيون === سنه 1190هه، يعني 1777ع ۾، مير بجر خان حج تان موٽي آيو ۽ سڌو عمرڪوٽ ۾ وڃي رهيو. هن کوسن کي عمرڪوٽ مان ڀڄائي ڪڍيو. ميان غلام نبي، تاجو ليکي کي هڪ لشڪر سان گڏ وٺي عمرڪوٽ آيو ۽ ڪوٽ جو گهيرو ڪيو، پر فتح حاصل نه ڪري سگهيو. پوءِ الهه بخش جهنجڻ دغا ڪري مير کان معافي گهري. جڏهن مير عمرڪوٽ کان ٻاهر نڪتو ته تاجو ليکي ٻن هزار ماڻهن سان ڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. ان تي مير بجر خان ڇهه هزار لشڪر گڏ ڪري ٽيهه هزار ڪلهوڙن تي ڪاهي ويو. ڪلهوڙا لانياري وٽ پهتا، جتي جنگ لڳي؛ ڪلهوڙا شڪست کاڌائون ۽ ميان غلام نبي مارجي ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1194هه، يعني 1781ع ۾، ميان عبدالنبيءَ جي چوڻ تي جوڌپور جي راجا بجيسنگهه ٻه ماڻهو موڪلي مير بجر خان کي دغا سان قتل ڪرايو. ان جي بدلي ۾ ميان عبدالنبي عمرڪوٽ جو قلعو ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کي ڏئي ڇڏيو. ان وقت، جڏهن عبدالنبي جي مدد لاءِ تيمور شاهه، مدد خان کي لشڪر سان موڪليو، تڏهن مير عمرڪوٽ ۾ هئا. مير عبدالله خان بلوچن جو لشڪر وٺي مدد خان جي مقابلي لاءِ نڪتو. گهڻي لکپڙهه کان پوءِ مدد خان عمرڪوٽ آيو ۽ مير فتح خان کي ٺڳيءَ سان گرفتار ڪري وٺي ويو، پر پوءِ هو ڀڄي نڪتو ۽ مير عبدالله ۽ مير فتح علي خان سان وڃي مليو، جيڪي ان وقت دين ڳڙهه ۾ هئا. ميرن جي تياريءَ جو ٻڌي مدد خان عبدالنبي کان بيزار ٿي کيس ڇڏي هليو ويو، جنهن کان پوءِ عبدالنبي لاچار ٿي ميرن جي پيش پيو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1201هه، يعني 1786ع ۾، جوڌپور جي راجا ٻه هزار ماڻهو عمرڪوٽ ۾ آڻي ويهاريا، ڇاڪاڻ ته اهو قلعو ميان عبدالنبي کيس ڏنو هو. اتفاق سان رستي ۾ انهن جو جهيڙو مير سهراب خان جي ڀاءُ مير غلام محمد جي ماڻهن سان ٿيو، جيڪو ٿر ۾ شڪار لاءِ آيو هو. مير غلام محمد جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا. ان تي مير سهراب، مير فتح علي خان جي مدد سان عمرڪوٽ تي ڪاهي آيو، راجپوتن کي ماريو، ملڪ ڦريو ۽ پنهنجو وير وٺي واپس ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> ==ٽالپرن جو دور== 1783ع ۾ مير فتح علي خان جي اڳواڻيءَ ۾ ٽالپر اقتدار ۾ آيا ۽ سنڌ ۾ ٽالپر حڪومت جو بنياد وڌو. ٽالپرن پنهنجي گذريل تجربن جي بنياد تي عمرڪوٽ کي هڪ اهم دفاعي ۽ پناهگاهي شهر سمجهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کين افغان حملي جو انديشو رهندو هو. انهيءَ ڪري هنن عمرڪوٽ تي قبضو ڪرڻ لاءِ ڪيترائي ڀيرا ڪوششون ڪيون ۽ آخرڪار 1813ع ۾ عمرڪوٽ کي ٽالپر رياست ۾ شامل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا.<ref name="MubarakAli"></ref>. جوڌپور جي راجا جي اثر کي روڪڻ لاءِ ٽالپرن پنهنجي فوجون جودھپور جي علائقن تائين به موڪليون.<ref>حوالو 37</ref> جيتوڻيڪ عمرڪوٽ ٽالپرن جي قبضي ۾ اچي ويو، پر اهو سنڌ ۽ جوڌپور جي وچ ۾ تڪرار جو موضوع بڻيل رهيو. جودھپور جي راجا ڪڏهن به عمرڪوٽ تي سنڌ جي ميرن جي بالادستي تسليم نه ڪئي ۽ ان کي پنهنجي رياست جو حصو قرار ڏيندو رهيو<ref name="MubarakAli"></ref>.. جڏهن [[جيمس برنس]] 1827ع ۾ سنڌ جو دورو ڪيو ته هن لکيو آهي ته ان وقت غلام الله لغاري عمرڪوٽ جو نگران هو.<ref name="MubarakAli"></ref>. [[ٿامس پوسٽنس]] ۽ جيمس برنس عمرڪوٽ جي هڪ ٻي اهم خصوصيت جو به ذڪر ڪن ٿا. سندن مطابق عمرڪوٽ اهو هنڌ هو جتي ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن جا خزانا لڪائي رکيا ويندا هئا. جيمس برنس لکي ٿو<ref name="MubarakAli"></ref>.: {{Quotation| "هتي اهو مشهور آهي ته سنڌ جي حڪومت جا ميمبر ڪيترن ئي ڪروڙ رپين جو خزانو رکندا آهن." }} === عمرڪوٽ جو ٻيهر سنڌ ۾ شامل ٿيڻ ۽ انگريز عهدنامو === سنه 1229هه، يعني 1813ع ۾، مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان عمرڪوٽ جوڌپور جي راجا کان کسي ورتو. ان کان پوءِ عمرڪوٽ ٽالپرن جي هٿ ۾ رهيو. سنه 1258هه، يعني 1842ع ۾، سر چارلس نيپئر ميرن سان عهدنامو ڪيو، جنهن موجب عمرڪوٽ، سبزلڪوٽ، شڪارپور ۽ ڪراچي انگريز سرڪار جي حوالي ٿيا.<ref name="autogenerated2"></ref> === قلعي جا ڏکڻ ۽ اولهه وارا دروازا === قلعي جي اتر طرف واري مُک دروازي کان سواءِ ڏکڻ ۽ اولهه پاسي وارن ٻن ننڍن دروازن بابت قديم آثارن جي ماهرن حاڪم شاهه بخاري ۽ علي حيدر گاڏهي جو چوڻ آهي ته قلعي جي اصل ڊيزائين ۾ اهي ٻئي دروازا شامل نه هئا. سندن مطابق اهي دروازا انگريزن پنهنجي سهولت لاءِ قلعي جون ڀتيون ٽوڙي ڪڍايا هئا. قلعي کي اصل حالت ۾ بحال ڪرڻ ۽ ان جي سيڪيورٽي کي نظر ۾ رکندي اهي ٻئي دروازا بند ڪيا پيا وڃن.<ref name="autogenerated1"></ref> لال سنگهه سوڍو، ڏکڻ واري دروازي بابت انهيءَ راءِ سان اختلاف ڪري ٿو. سندس دعويٰ آهي ته جوڌپور جي راجا ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ ٿيل جنگ جي وقت به ڏکڻ وارو دروازو موجود هو. سندس چوڻ موجب اهو دروازو مُک دروازي جي ڀيٽ ۾ ڪمزور هو، تنهنڪري جوڌپور جي راجا جون فوجون ان دروازي کي بارود سان ٽوڙي، راجپوتن همايون کي امرڪوٽ ۾ پناهه ڏني، جتي اڪبر بادشاهه جو جنم ٿيو. سنه 949هه، يعني 1542ع ۾ مرزا شاهه حسن جي دور ۾ همايون بادشاهه شير شاهه افغان کان ڀڄي سنڌ ۾ آيو ۽ هتي رهيو. ساڳئي سال رجب مهيني جي پنجين تاريخ اڪبر بادشاهه ڄائو. اڪبر جي ماءُ جو نالو حميده بانو هو. ان وقت عمرڪوٽ هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو، تنهن ڪري همايون اتان نڪري جونپور ۾ درياهه جي ڪناري وڃي رهيو.<ref name="autogenerated2"></ref> [[فائل:Birthplace of Akbar.JPG|360px|thumb|اڪبر بادشاھ جي جاء پيدائش جت]] === ڪلهوڙا، جوڌپور ۽ ٽالپر دور === ڪلهوڙن جي دور ۾ عمرڪوٽ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي قبضي هيٺ هو، جنهن کي بعد ۾ ڪلهوڙن جوڌپور جي راجا کي وڪيو. 1739ع ۾ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي دور ۾ ايران کان ڪاهي آيل نادر شاهه عمرڪوٽ ۾ رتوڇاڻ ۽ ڦرلٽ ڪئي ۽ ڪلهوڙن کان معاهدي ۾ ساليانو ڏن مقرر ڪرائي واپس ويو. 1750ع ۾ مارواڙ جي راجپوتن عمرڪوٽ تي قبضي لاءِ ڪاهه ڪري تباهي مچائي، پر شهر فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. هڪ ٻي بيان موجب 1750ع ۾ نور محمد ڪلهوڙي ۽ سوڍا راجپوتن وچ ۾ جنگ ٿي.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1152هه، يعني 1739ع ۾، جڏهن نادر شاهه سنڌ تي ڪاهي آيو، تڏهن ميان نور محمد ڪلهوڙو ۽ سندس پٽ محمد مراد ياب خان ڪلهوڙو ٺٽو ڇڏي عمرڪوٽ جي قلعي ۾ اچي لڪا. نادر شاهه سندن پٺيان اچي عمرڪوٽ پهتو، جنهن سبب هو لاچار ٿي پيش پيا. ان کان پوءِ نادر شاهه جا امير سنڌ جي مختلف علائقن ۾ پکڙي ويا.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1168هه، يعني 1755ع ۾، ميان محمد مراد ياب خان سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. ان وقت هو عمرڪوٽ ۾ هو. جڏهن ديوان گدومل سندس لاءِ بادشاهه کان سَند ۽ نواب سريبلند خان جو لقب وٺي آيو، تڏهن هو عمرڪوٽ کان ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ رستي ۾ نصرپور وٽ سندس تاجپوشيءَ جي رسم ادا ڪئي وئي.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1190هه، يعني 1777ع ۾، مير بجر خان حج تان موٽي آيو ۽ سڌو عمرڪوٽ ۾ وڃي رهيو. هن کوسن کي عمرڪوٽ مان ڀڄائي ڪڍيو. ميان غلام نبي، تاجو ليکي کي هڪ لشڪر سان گڏ وٺي عمرڪوٽ آيو ۽ ڪوٽ جو گهيرو ڪيو، پر فتح حاصل نه ڪري سگهيو. پوءِ الهه بخش جهنجڻ دغا ڪري مير کان معافي گهري. جڏهن مير عمرڪوٽ کان ٻاهر نڪتو ته تاجو ليکي ٻن هزار ماڻهن سان ڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. ان تي مير بجر خان ڇهه هزار لشڪر گڏ ڪري ٽيهه هزار ڪلهوڙن تي ڪاهي ويو. ڪلهوڙا لانياري وٽ پهتا، جتي جنگ لڳي؛ ڪلهوڙا شڪست کاڌائون ۽ ميان غلام نبي مارجي ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> 1777ع ۾ ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ گهرو ويڙهه ٿي، جنهن ۾ کوسن ڪلهوڙن پاران ٽالپرن سان مقابلو ڪيو، ۽ ڪلهوڙو حاڪم ميان غلام نبي عمرڪوٽ ۾ مارجي ويو. نامياري تاريخ نويس ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب 1777ع ۾ ميان غلام نبي ڪلهوڙي جي دور ۾ سندس ٽالپر وزير ۽ سپهه سالار '''مير بجر خان ٽالپر''' جي سربراهي ۾ ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ هڪ وڏي گهرو ويڙهه ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ ميان غلام نبي ڪلهوڙو مارجي ويو ۽ مير بجر جي مدد سان سندس ننڍو ڀاءُ ميان عبدالنبي ڪلهوڙو تخت تي ويٺو.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1194هه، يعني 1781ع ۾، ميان عبدالنبيءَ جي چوڻ تي جوڌپور جي راجا بجيسنگهه ٻه ماڻهو موڪلي مير بجر خان کي دغا سان قتل ڪرايو. ان جي بدلي ۾ ميان عبدالنبي عمرڪوٽ جو قلعو ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کي ڏئي ڇڏيو. ان وقت، جڏهن عبدالنبي جي مدد لاءِ تيمور شاهه، مدد خان کي لشڪر سان موڪليو، تڏهن مير عمرڪوٽ ۾ هئا. مير عبدالله خان بلوچن جو لشڪر وٺي مدد خان جي مقابلي لاءِ نڪتو. گهڻي لکپڙهه کان پوءِ مدد خان عمرڪوٽ آيو ۽ مير فتح خان کي ٺڳيءَ سان گرفتار ڪري وٺي ويو، پر پوءِ هو ڀڄي نڪتو ۽ مير عبدالله ۽ مير فتح علي خان سان وڃي مليو، جيڪي ان وقت دين ڳڙهه ۾ هئا. ميرن جي تياريءَ جو ٻڌي مدد خان عبدالنبي کان بيزار ٿي کيس ڇڏي هليو ويو، جنهن کان پوءِ عبدالنبي لاچار ٿي ميرن جي پيش پيو.<ref name="autogenerated2"></ref> 1781ع ۾ ڪلهوڙن جي درخواست تي مدد خان پٺاڻ ڪلهوڙن خلاف ٽالپرن جي هلندڙ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ سنڌ آيو ۽ عمرڪوٽ ۾ ڦرلٽ ۽ قتلام ڪيو. 1783ع ۾ ميان عبدالنبي ڪلهوڙي پنهنجي وزيراعظم ۽ فوج جي سپهه سالار مير بجر خان ٽالپر کي قتل ڪرائڻ لاءِ '''مارواڙ رياست (جوڌپور)''' جي '''راجا وجئہ سنگھ''' سان ڳجهو معاهدو ڪيو. معاهدي موجب مير بجر خان جي قتل جي بدلي ۾ عمرڪوٽ شهر ۽ پرڳڻو سنڌ کان ڌار ڪري مارواڙ رياست سان شامل ڪيو ويو. مير بجر خان جي قتل جي ردعمل ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 75 ورهين وارو ڪلهوڙا دور پڄاڻي تي پهتو ۽ پوءِ 60 ورهين تائين هلندڙ ٽالپر دور شروع ٿيو.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1201هه، يعني 1786ع ۾، جوڌپور جي راجا ٻه هزار ماڻهو عمرڪوٽ ۾ آڻي ويهاريا، ڇاڪاڻ ته اهو قلعو ميان عبدالنبي کيس ڏنو هو. اتفاق سان رستي ۾ انهن جو جهيڙو مير سهراب خان جي ڀاءُ مير غلام محمد جي ماڻهن سان ٿيو، جيڪو ٿر ۾ شڪار لاءِ آيو هو. مير غلام محمد جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا. ان تي مير سهراب، مير فتح علي خان جي مدد سان عمرڪوٽ تي ڪاهي آيو، راجپوتن کي ماريو، ملڪ ڦريو ۽ پنهنجو وير وٺي واپس ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1229هه-1813ع ۾ مير ڪرم علي ٽالپر جي دور ۾ ٽالپرن عمرڪوٽ تي ڪاهه ڪئي، راجپوتن کي شڪست ڏني ۽ شهر ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کان فتح ڪري لڳ ڀڳ 30 ورهين کان پوءِ ٻيهر سنڌ ۾ شامل ڪيو. 1815ع ۾ نئونڪوٽ وارو ننڍڙو پڪو دفاعي قلعو جوڙايو ويو.<ref name="autogenerated1" /> === انگريز دور === سنه 1258هه، يعني 1842ع ۾، سر چارلس نيپئر ميرن سان عهدنامو ڪيو، جنهن موجب عمرڪوٽ، سبزلڪوٽ، شڪارپور ۽ ڪراچي انگريز سرڪار جي حوالي ٿيا.<ref name="autogenerated2"></ref> سنڌ تي انگريزن جي حڪومت دوران عمرڪوٽ کي ضلعي هيڊ ڪوارٽر جو درجو مليو، جڏهن ته قلعو سرڪاري سنڀال هيٺ آيو. 1857ع واري آزاديءَ جي جنگ جي سلسلي ۾ 1859ع ۾ راجپوتن ۽ ٻين مقامي ماڻهن ڪجهه پوليس اهلڪارن کي قتل ڪري شهر تي قبضو ڪري ورتو. اها بغاوت انگريز فوج بي رحميءَ سان ڪچلي، جنهن دوران وڏي رتوڇاڻ ٿي. هن ئي دور ۾ انگريزن امر ڪردار '''راڻا رتن سنگھ''' کي عمرڪوٽ جي قلعي اندر ڦاسي تي چاڙهيو. ڏکڻ ٿر ۽ پارڪر جا ڀاڱا انتظامي طور گهڻي عرصي تائين ڪڇ ڀڄ سان ڳنڍيل رهيا، ۽ راجپوتن، کوسن ۽ ڪولهين جي بغاوتن کي دٻائڻ لاءِ ٿيل ڪاررواين ۾ '''روپلي ڪولهي''' (Roplo Kolhi) سميت ڪيترن محب وطن نوجوانن کي موت جي سزا ڏني وئي.<ref name="autogenerated1" /> === عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار === ٿر ۽ بئراج ايراضي جي ڳانڍاپي تي واقع تاريخي قلعي وارو سرحدي شهر عمرڪوٽ گذريل ٽن صدين دوران ٻاهرين ڪاهن ۽ اندروني بغاوتن سبب گهٽ ۾ گهٽ ست ڀيرا رتوڇاڻ، ڦرلٽ ۽ جلائو گهيرائو جو شڪار ٿيو. عمر مارئي جي لوڪ داستان، مومل جي هڪ ماڙي جي آثارن ۽ اڪبر بادشاهه جي جنم هنڌ سبب مشهور هن شهر کي مختلف دورن ۾ نادر شاهه، مارواڙ جي راجپوتن، ڪلهوڙن، ٽالپرن، مدد خان پٺاڻ، انگريزن ۽ 1971ع جي پاڪ-ڀارت جنگ دوران هندستاني فوج جي اڳڀرائي جهڙن واقعات سان واسطو رهيو.<ref name="autogenerated1" /> سال 1965ع جي شروعات ۾ ڀارت جي جنگي تيارين کي ڏسندي فوجي اختيارين پنجاب جي چولستان کان ڪڇ جي رڻ تائين سرحدي دفاع کي مضبوط ڪرڻ لاءِ فوج سان گڏ وڏي انگ ۾ مقامي حُرن کي مقرر ڪيو. سنڌ جي سرحدي پٽيءَ کي ٻن سيڪٽرن ۾ ورهايو ويو: چولستان ۽ اڇڙي ٿر تي ٻڌل ”اتر سيڪٽر“ لاءِ پير پاڳاري جي ننڍي ڀاءُ پير نادر علي شاهه کي، جڏهن ته ٿر ۽ ڪڇ جي رڻ واري ”ڏکڻ سيڪٽر“ لاءِ فقير امين مڱريو کي سيڪٽر ڪمانڊر مقرر ڪيو ويو. پير پاڳاري کي حُرن جو چيف ڪمانڊر بڻايو ويو. ٽنهي ڪمانڊرن کي ڏورانهن محاذن تي موجود حُرن سان رابطي لاءِ هيليڪاپٽر پڻ ڏنا ويا. جنگ دوران پير پاڳارو عمرڪوٽ قلعي اندر قائم هيڊڪوارٽر ۾ موجود رهيو ۽ مختلف جنگي محاذن جا دورا ڪري حُرن جا حوصلا وڌائيندو رهيو.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> 1965ع جي جنگ دوران جڏهن ڀارتي فوج پنجاب وٽان سرحد پار ڪري پاڪستاني علائقي تي قبضو ڪيو ته سنڌ جي سرحدي مورچن ۾ موجود حُرن کي حڪم مليو ته جواب ۾ هو به پيش قدمي ڪري ڀارتي علائقو فتح ڪن. حُر، جنگي جهازن ۽ تربيت يافته فوج جي مدد سان اڳتي وڌيا ۽ راجستان ۾ مغل دور جا ٻه تاريخي قلعا، '''ڪشن ڳڙھ''' ۽ گهوٽاڙو، اهم فوجي ڇانوڻيون، ڪيترائي سرحدي چوڪيون ۽ ريلوي اسٽيشنون فتح ڪيون. ڀارت پاران حرن جي اڳڀرائي روڪڻ لاءِ هٿيار، بارود ۽ تازا فوجي دستا کڻي ايندڙ هڪ ريل گاڏي کي کوکرو پار - موڻاٻائو (Khhokhhuro paar - Monnaabaao) ريلوي لائين تي پنهنجي منزل تي پهچڻ کان اڳ پٽڙي تان ڪيرائي، باهه ڏئي ساڙي تباهه ڪيو ويو. ٻن هفتن جي جنگ ۾ حُرن راجستان جو اٽڪل 1800 چورس ڪلوميٽر علائقو فتح ڪيو. ڪيترائي حُر نوجوان شهيد ۽ زخمي ٿيا. سرڪار پير پاڳاري، خليفي فقير امين مڱريو، وحيد ڪٽپر ۽ ٻين حُرن کي ”ستاره جرئت“، ”تمغه جرئت“ ۽ ٻين فوجي اعزازن ۽ سَنَدن سان نوازيو.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> 1971ع واري پاڪ-ڀارت جنگ دوران پاڪ فوج ۾ اعليٰ عهدن تي وڏي انگ ۾ مقرر بنگالي آفيسرن جي بغاوت سبب سنڌ جي دفاع لاءِ گهربل فوجي دستا ۽ حُر مجاهد وقت سر اڳين مورچن تائين پهچي نه سگهيا. انهيءَ صورتحال جو فائدو وٺندي ڀارتي فوج ڇاڇرو ۽ ننگرپارڪر شهرن سميت اتر-اوڀر ٿر جي وڏي ايراضي تي قبضو ڪيو. عورتون ۽ ٻار پنهنجي جان بچائڻ لاءِ بئراج ايراضي جي مختلف ڳوٺن ڏانهن لڏي ويا. ڀارتي فوج ڪيترن ڳوٺن مان گذري ڇاڇري کان اڳتي وڌي ۽ عمرڪوٽ تي قبضي لاءِ شهر ٻاهران هڱورو ڀٽ تي گڏ ٿيڻ شروع ڪيو. عمرڪوٽ ڏانهن پيش قدمي جي خبرن سبب شهر جا رهواسي ڊپ ۾ شهر خالي ڪري ويا.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> اڳوڻي ضلعي ناظم مگهن مڱريو جي والد فقير ترڪو مڱريو جي اڳواڻي ۾ حُرن جي ”عمرڪوٽ ڪمپني“ شهر جي دفاع لاءِ هڱورو ڀٽ ۽ شهر جي وچ ۾ واقع ”پنجا تلي ترائي“ وٽ مورچن ۾ موجود هئي. ڀارتي فوج 18 مدراس رجمينٽ جي ڪمانڊ ۾ ٽي ڏينهن هڱورو ڀٽ وٽ ڪئمپ قائم ڪري وڌيڪ هٿيار، بارود ۽ تازه دم دستا گهرائي عمرڪوٽ تي قبضي جي رٿابندي ڪري رهي هئي. ترڪو مڱريو وڌيڪ مدد گهري، جنهن تي 26 بلوچ رجمينٽ جي هڪ ڪمپني ڪئپٽن ممتاز جي اڳواڻي ۾ حر مجاهد فورس جي مدد لاءِ پهتي. جنگ ۾ حصو وٺندڙ متارو مڱريو، محمد آريسر ۽ امام بخش ڀنڀرو موجب ٻنهي ڪمپني ڪمانڊرن فيصلو ڪيو ته دشمن جي حملي جو انتظار ڪرڻ بدران پاڻ دشمن جي ڪئمپ تي اوچتو حملو ڪيو وڃي.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> رٿابندي موجب حر ۽ بلوچ ڪمپنين مان چونڊيل ڦڙت، بهادر ۽ جانثار جوانن صبح جو 4 وڳي ڀارتي فوج جي ڪئمپ تي اتر ۽ اولهه کان اوچتو حملو ڪيو. ڪارروائي ۾ پهريان مورچن تان مارٽر گولا فائر ڪيا ويا، پوءِ دستي بم ۽ هٿيار استعمال ڪندي دشمن جي مزاحمت کي ٽوڙيو ويو. ڀارتي فوج وڏي انگ ۾ هٿيار، بارود، راشن، درجنين گاڏيون ۽ ٻيو جنگي سامان ڇڏي پنڌ واپس ڀڄڻ تي مجبور ٿي. پاڪستان طرفان بلوچ ۽ حر ڪمپنين جا رڳو 150 جوان هن ڪارروائي ۾ شامل هئا، جڏهن ته ڀارتي ڪئمپ ۾ اٽڪل 700 فوجي موجود هئا، جن مان 49 ٿڏي تي مارجي ويا. لاشن کي اتي ئي گڏيل قبر ۾ دفن ڪيو ويو، ڪجهه زخمين سميت لڳ ڀڳ ويهارو ڀارتي فوجي گرفتار ڪري جنگي قيدي بڻايا ويا. پاڪستاني پاسي جا چار جوان شهيد ۽ ٻارهن زخمي ٿيا. هن ڪارروائي دوران بهادري ڏيکارڻ تي ڪئپٽن ممتاز، صوبيدار گل خان ۽ ٻين کي فوجي تمغن سان نوازيو ويو. 26 بلوچ رجمينٽ جي ڪمپني ۽ حُرن جي عمرڪوٽ ڪمپني کي خاص پذيرائي ڏيندي ”هڱورين“ جو نالو ڏنو ويو. عمرڪوٽ جي دفاع واري هن جنگ جي چار شهيدن جي ياد ۾ قلعي اندر عجائب گهر ڀرسان هڪ يادگار ٺهيل آهي، جنهن تي معرڪي جا انگ اکر پڻ ڏنل آهن.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> == جاگرافي == هي شهر 25◦22′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 69◦47′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي ٿر ۾ واقع آهي. اهو ميرپورخاص کان 46 ميل اوڀر ۾، ان هنڌ تي آهي جتان واريءَ جون ڀٽون شروع ٿين ٿيون. هڪ ٻي روايت ۾ ان جو مقام 22–25 اتر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 47–69 اوڀر ويڪرائي ڦاڪ طور بيان ڪيو ويو آهي، ۽ شهر کي واريءَ ۽ ڏاڍي زمين جي دنگ تي واقع ڄاڻايو ويو آهي. == عمرڪوٽ جو قلعو == === تعمير ۽ نالي بابت روايتون === '''عمرڪوٽ جو قلعو''' يا '''امرڪوٽ جو قلعو''' سنڌ جي تاريخي قلعن مان هڪ آهي، جيڪو ٿر ۽ سنڌو ماٿريءَ جي وچ واري اهم گذرگاهه تي واقع رهيو آهي. قلعي جي تعمير بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. هڪ راءِ موجب موجوده قلعو ڪلهوڙا دور ۾ [[حيدرآباد]] جي پڪي قلعي کان اٽڪل ويهه سال اڳ، ميان نور محمد ڪلهوڙي 1746ع ۾ جوڙايو.<ref name="MubarakAli"></ref> ڊاڪٽر اسد جمال پلي جي تحقيق موجب قلعي جي اڏاوت لاءِ لڪي جبل جا پٿر پاڻيءَ رستي آڻڻ خاطر ڳوٺ چيل بند وٽان اتر-اوڀر رخ ۾ “نور واهه” نالي هڪ ابتو واهه کوٽايو ويو هو. ڪجهه تاريخدانن جو خيال آهي ته هاڻوڪي قلعي واري هنڌ ڪلهوڙن کان اڳ به ڪو پراڻو قلعو موجود هو ۽ موجوده قلعو ان جي بنيادن تي اڏيو ويو.<ref name="autogenerated1">روزآني ڪاوش جي 26 مارچ 2017 جي ”ڪاوش دنيا“ ۾ عمرڪوٽ بابت نور محمد سمي جي ليکيل ليک مان ورتل</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> فائل:Umerkot Fort view1.JPG|عمرڪوٽ جي قلعي جو ھڪ منظر فائل:Umarkot Fort view3.JPG|عمرڪوٽ جو قلعو فائل:Umarkot museum view.JPG|عمرڪوٽ عجائب گھر </gallery> روايتن موجب يارهين صديءَ ۾ راجا اَمر سنگهه قلعو ٺهرايو، جڏهن ته ڪجهه بيانن موجب اهو قلعو پرمار سوڍي اڏايو هو، جنهن تي پوءِ سومرن قبضو ڪيو. هڪ روايت مطابق 1355ع ۾ عمر سومري هن شهر کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. 1226ع ۾ اهو ٻيهر سوڍن جي هٿ ۾ رهيو. 1746ع ۾ ميان نور محمد ڪلهوڙي قلعو ٺهرايو، جيڪو اڃا تائين موجود آهي. ڪن محققن جي راءِ آهي ته قلعو سنڌ ۾ اسلامي دور کان به اڳ جو ٺهيل آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/%d8%b9%d9%85%d8%b1%da%aa%d9%88%d9%bd-%d8%ac%d9%88-%d9%82%d9%84%d8%b9%d9%88-%da%aa%d9%87%da%99%d9%8a-%d8%af%d9%88%d8%b1-%db%be-%d8%aa%d8%b9%d9%85%d9%8a%d8%b1-%d9%bf%d9%8a%d9%88%d8%9f-%d8%b9/|title=عمرڪوٽ جو قلعو ڪهڙي دور ۾ تعمير ٿيو؟ ........عزيزڪنگراڻي -|date=2019-06-16|language=sd|access-date=2019-07-10}}</ref> [[فائل:Ghosia Guest House Umerkot.JPG|300px|thumb|غوثيه گيسٽ ھائوس جو منظر]] قلعي ۽ شهر جي اصل نالي بابت تاريخدانن وٽ ٻه اهم رايا ملن ٿا. هڪ راءِ موجب اصل قلعو امر سنگهه نالي راجپوت راڻي جوڙايو هو، تنهنڪري شهر ۽ قلعي جو نالو '''امرڪوٽ''' پيو.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.dawn.com/news/1176551|title=Umerkot: Lost in history|last=Hasan|first=Shazia|date=2015-04-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2019-05-29}}</ref> ٻي راءِ موجب قلعو عمر ماروي واري قصي سان لاڳاپيل مشهور بادشاهه '''عمر سومري''' جوڙايو هو، تنهنڪري صحيح نالو '''عمرڪوٽ''' آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/index.php/antiquities-sites/fort/item/108-umerkot-fort-umerkot|title=Umerkot Fort, Umerkot|website=antiquities.sindhculture.gov.pk|language=en-gb|access-date=2019-05-29}}</ref> هڪ طرف تاريخي روايتن موجب سن 1226ع ۾ راجسٿان کان سوڍا راڻا رتي ڪوٽ ۽ عمرڪوٽ فتح ڪري هتي حڪمران ٿيا، ۽ انهن 26 راڻن جو تاريخي ۽ نالي وار سلسلو هاڻوڪي راڻي همير سنگهه تائين پهچي ٿو، پر انهن ۾ امر سنگهه نالي ڪو راڻو نه ملي ٿو. ٻئي طرف هاڻوڪي قلعي جي ٻن برجن واري مُک دروازي مٿان وچ ۾ لڳل هڪ پٿر تي سورج مکي جو گل اُڪريل آهي، جيڪو سورج ونسي سوڍن جي ڌرمي نشاني سمجهيو وڃي ٿو. جيڪڏهن موجوده قلعو ميان نور محمد ڪلهوڙي تعمير ڪرايو هو ته پوءِ مُک دروازي مٿان سورج مکي وارو پٿر لڳائڻ بابت سوال پيدا ٿئي ٿو؛ ممڪن آهي ته اهو پٿر سوڍا راڻن پنهنجي راڄ دوران لڳايو هجي.<ref name="autogenerated1"></ref> === جاگرافيائي ۽ فوجي اهميت === عمرڪوٽ جو قلعو اڳ به ٿر جي سياست جي ڪنجي سمجهيو ويندو هو، ڇاڪاڻ ته اهو مارواڙ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي اهم رستي تي واقع هو. ان زماني ۾ عمرڪوٽ سنڌ جي سومرا گهراڻي جي حڪومت هيٺ هو. عمرڪوٽ جي قلعي کان 30 ميل اتر طرف ٿر اندر رتو ڪوٽ نالي هڪ پراڻي قلعي جا نشان موجود آهن. رتو ڪوٽ، جيڪو عمرڪوٽ جي قلعي وانگر اهم آهي، پرمار سوڍن جي دور انديشيءَ جي نشاني هو يا انهن کان اڳ جو تعمير ٿيل قلعو هو، ان بابت قطعي طور چئي نٿو سگهجي. بهرحال، اهڙن مضبوط قلعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪنهن مدبر حڪمران ٿر تي پنهنجو ڏهڪاءُ قائم ڪرڻ، ۽ سنڌو ماٿري ۽ وچ هندستان جي وچ وارن شاهراهه رستن تي پنهنجو حڪم جاري رکڻ لاءِ انهن قلعن جي اڏاوت ڪرائي هئي.<ref>ڪتاب: ٿر ۽ پارڪر جو احوال;مصنف:ايس اين رئڪس ;مترجم:ڊاڪٽر نواز علي شوق؛ايڊيشن: ٻيون 2007ع؛ ڇپيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ،ڄامشورو</ref> === قلعي جا ڏکڻ ۽ اولهه وارا دروازا === قلعي جي اتر طرف واري مُک دروازي کان سواءِ ڏکڻ ۽ اولهه پاسي وارن ٻن ننڍن دروازن بابت قديم آثارن جي ماهرن حاڪم شاهه بخاري ۽ علي حيدر گاڏهي جو چوڻ آهي ته قلعي جي اصل ڊيزائين ۾ اهي ٻئي دروازا شامل نه هئا. سندن مطابق اهي دروازا انگريزن پنهنجي سهولت لاءِ قلعي جون ڀتيون ٽوڙي ڪڍايا هئا. قلعي کي اصل حالت ۾ بحال ڪرڻ ۽ ان جي سيڪيورٽي کي نظر ۾ رکندي اهي ٻئي دروازا بند ڪيا پيا وڃن.<ref name="autogenerated1"></ref> لال سنگهه سوڍو، ڏکڻ واري دروازي بابت انهيءَ راءِ سان اختلاف ڪري ٿو. سندس دعويٰ آهي ته جوڌپور جي راجا ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ ٿيل جنگ جي وقت به ڏکڻ وارو دروازو موجود هو. سندس چوڻ موجب اهو دروازو مُک دروازي جي ڀيٽ ۾ ڪمزور هو، تنهنڪري جوڌپور جي راجا جون فوجون ان دروازي کي بارود سان ٽوڙي، باهه ڏئي ساڙي، اندر داخل ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿيون. سندس مطابق، ان جنگ ۾ باهه سبب سڙيل ڪاريون سرون ۽ ڀتيون اڄ به ان دروازي وٽ موجود آهن.<ref name="autogenerated1"></ref> == دلچسپ جايون == هيءُ شهر [[ڪراچي]]، جيڪو [[سنڌ]] جو گاديءَ وارو شهر آهي، ۽ [[حيدرآباد]] سميت ٻين وڏن شهرن سان سٺيءَ طرح ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.umerkot.gos.pk/ |title=District Government Umerkot |access-date=2014-02-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.umerkot.gos.pk/ |archive-date=24 February 2012 |df=dmy-all }}</ref> عمرڪوٽ ۾ ڪيترائي تاريخي اهميت وارا ماڳ موجود آهن، جن ۾ [[اڪبر بادشاهه جي جاءِ پيدائش]]، [[عمرڪوٽ جو قلعو]] ۽ [[مومل جي ماڙي]] شامل آهن. هتي هڪ قديم مندر [[شِو مندر، عمرڪوٽ]] پڻ موجود آهي. ان کان علاوه [[ڪالي ماتا مندر]]، [[ڪرشن مندر]] (پراڻي امرڪوٽ ۾)، [[منهر مندر]] ۽ [[ڪٺواڙي مندر]] (رانچو لائين ۾) پڻ مذهبي ۽ تاريخي اهميت رکن ٿا. == تعليم == شهر ۾ 100 کان وڌيڪ اسڪول، 20 ڪاليج ۽ هڪ پولي ٽيڪنيڪل ڪاليج موجود آهن. == آبادي == === آباديءَ جي واڌ === {{Historical populations|1951|5142|1961|5878|1972|8,381|1981|13,742|1998|35,559|2017|134,196|2023|144,558|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري]] موجب عمرڪوٽ جي آبادي 144,558 هئي.<ref>{{Cite web |title=Sindh (Pakistan): Urban Localities in Districts - Population Statistics, Charts and Map |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/ |access-date=2024-08-31 |website=www.citypopulation.de}}</ref> === مذهب === {{See also|عمرڪوٽ ضلعو#مذهب}} [[عمرڪوٽ شِو مندر]] [[سنڌ]] جي سڀ کان قديم ۽ مقدس هندو عبادتگاهن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1392074|access-date=18 February 2021|title=The thriving Shiva festival in Umarkot is a reminder of Sindh's Hindu heritage |date=27 February 2018 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ ''عمرڪوٽ ميونسپلٽي ۾ مذهبن جي تاريخي آبادي'' ! مذهب ! آبادي (1901ع)<ref>{{Cite book |last=Enthoven |first=R. E. |title=Census of India, 1901: Volume IX-A. Bombay: Part II, Imperial Tables |publisher=Government Central Press |year=1902 |pages=40–41}}</ref> ! سيڪڙو (1901ع) |- | [[هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] | 3,884 | {{Percentage|3884|4934|2}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15x15px]] | 993 | {{Percentage|993|4934|2}} |- | [[جين مت]] [[File:Jain Prateek Chihna.svg|26x26px]] | 46 | {{Percentage|46|4934|2}} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|21x21px]] | 1 | {{Percentage|1|4934|2}} |- ! ڪل | '''4934''' | '''{{Percentage|4934|4934|2}}''' |} == پڻ ڏسو == * [[اسلام ڪوٽ]] * [[مٺي]] * [[عمرڪوٽ ضلعي حڪومت]] * [[ٿرپارڪر]] * [[عمر مارئي]] == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons category}} {{wikivoyage|Umerkot}} * [https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.umerkot.gos.pk/ عمرڪوٽ ضلعي حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ (انگريزي)] {{Use dmy dates|date=April 2017}} [[زمرو:عمرڪوٽ]] [[زمرو:سنڌ ۾ هندومت]] [[زمرو:عمرڪوٽ ضلعي جون تعلقائون]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گھاٽيون آباديون]] cleahe2vjo9560fkx6otplub8fpgbj9 384079 384078 2026-06-10T17:16:08Z Intisar Ali 8681 /* ٽالپرن جو دور */ 384079 wikitext text/x-wiki {{for-multi|ضلع بابت|عمرڪوٽ ضلعو|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = عمرڪوٽ<br> عمرڪوٽ | other_name = | official_name = امرڪوٽ | native_name = | nickname = | settlement_type = [[شهر]] | image_skyline = Umarkot Fort view3.JPG | image_caption = يارهين صديءَ جو [[عمرڪوٽ قلعو]] | image_seal = | image_map = | mapsize = | map_caption = عمرڪوٽ جو مقام | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] | seat_type = شهري ڪائونسل | seat = | parts_type = ضلعا | governing_body = [[عمرڪوٽ ضلعي جي حڪومت|ضلعي حڪومت]] | leader_title = [[ڪائونسل-مئنيجر حڪومت|شهري منتظم]] | leader_name = | leader_title1 = ميٽروپوليٽن ڪمشنر | leader_name1 = | leader_title2 = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name2 = طاهر علي ميمڻ<ref>{{cite news|url=https://academiamag.com/sau-umerkot-campus-graduated-first-batch/|title=SAU Umerkot campus graduated first batch|date=9 December 2021|access-date=8 January 2021|work=The Academia Magazine}}</ref> | established_title = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | established_date = اسلام کان اڳ وارو دور | coordinates = {{Coord|25|21|47|N|69|44|33|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 48.6 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = [[2023ع پاڪستان مردم شماري|2023ع]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_note = | population_total = 144,558 | population_rank = [[پاڪستان جا وڏا شهر|پاڪستان ۾ 79هون]] | total_type = شهر | population_density_km2 = auto | population_demonym = | timezone = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset = +05:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | area_code = 238 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | postal_code = 69100 | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | website = }} '''عمرڪوٽ''' (اردو: {{Nastaliq|عمرکوٹ}}؛ [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]]: عمرڪوٽ؛ [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ|IPA]]: [ʊmərkoːʈ])، جيڪو اڳ ۾ '''امرڪوٽ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو، [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جو هڪ تاريخي شهر آهي. [[مغل سلطنت|مغل]] شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جو جنم 1542ع ۾ امرڪوٽ ۾ ٿيو هو. هندو لوڪ عقيدي جي مشهور ديوتائن [[پابوجي]] ۽ [[رامديو پير]] بابت روايتي طور چيو وڃي ٿو ته سندن شادي عمرڪوٽ ۾ ٿي هئي. هتي جي مقامي ٻولي [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]] آهي، جيڪا [[راجستاني ٻوليون|راجستاني ٻولين]] جي گروهه سان تعلق رکي ٿي ۽ [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولي خاندان]] جو حصو آهي. ڍاٽڪي ٻوليءَ جو سڀ کان ويجهو تعلق [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]] سان آهي. انگريزن عمرڪوٽ کي ضلعي جو هيڊڪوارٽر ڪيو. 1906ع کان پوءِ ميرپروخاص هيڊ ڪوارٽر ڪيو ويو. شهر جي رونق چڱي آهي، واپار چڱو هلي ٿو. هن جي چوڌاري باغن ۾ ميوات ۽ واڙين ۾ هر قسم جي ڀاڄي ٿئي ٿي. هيءُ شهر اڳي راجپوتن جي گاديءَ جو هنڌ هو، جنهنڪري ٿر جو ”تِيلاٽ“ ليکبو هو. مارواڙي قومون گهڻو ڪري پهريائين هتي اچي رهيون، جي پوءِ 1874ع ۾ اڀرندي نماري جي ٻوڏن ۽ ٻين ڪن سببن جي ڪري مٺي، ڇاڇري ڪانٽئي، چيلهار، پارني، ٻڳل، ويراڙي، ڌارناسر ۽ ٻين ڳوٺن ڏي لڏي ويون. هتي مردانو ۽ زنانو پرائمري اسڪول، هاءِ اسڪول، سول ڪورٽ، ڊپٽِي ڪليڪٽر جي آفيس، مختيارڪار جي آفيس، سرڪٽ هائوس، ڊپٽي سپرنٽينڊنٽ پوليس جي آفيس، ايڪسائيز انسپيڪٽر جي آفيس، پاڪستان سرڪار جو ميوزم، ٽائون ڪميٽي، ٽيليفون آفيس، پوليس ٿاڻو، مسافر خانو، تعلقو اسپتال ۽ انجنيري بنگلا آهن. ويجهيون ريلوي اسٽيشنون ڇوڙ ۽ ڍورو نارو 12 ۽ 14 ميل جي فاصلي تي آهن. ميرپور خاص 46 ميل پري آهي، جو پڪو روڊ آهي. ڪنري اسٽِيشن سان به آمدرفت چالو آهي. هيءُ شهر سڀني شهرن سان لاريءَ رستي ڳنڍيل آهي.<ref name =" رائچند هريجن " > ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون) -مصنف؛ رائچند هريجن -ايڊيشن؛ ٽيون- سال؛ 2005ع -ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref> ==شھر جو نالو== هن شهر جي نالي بابت اختلاف موجود آهي ته ان جو صحيح نالو '''عمرڪوٽ''' هو يا '''امرڪوٽ'''. فارسي ماخذن ۾ هي نالو ٻنهي صورتن، يعني ''عمرڪوٽ'' ۽ ''امرڪوٽ''، ۾ ملي ٿو<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—73, 74 }}</ref> هڪ روايت موجب هن شهر جو بنياد [[راڻو امر سنگهه]] وڌو هو، تنهنڪري ان جو نالو ''امرڪوٽ'' پيو. ٻي روايت مطابق شهر جو بنياد [[عمر سومرو]] رکيو هو، جنهن سبب ان کي ''عمرڪوٽ'' سڏيو ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> ٽئين راءِ برطانوي مورخ [[جيمس ٽاڊ]] پيش ڪئي آهي، جنهن موجب ''امارا-سومرا'' (Umara-Sumra) [[پرمار راجپوت]]ن جي هڪ شاخ هئي، جيڪا [[ٿر ريگستان]] ۾ آباد ٿي ۽ هن شهر ۾ رهائش اختيار ڪئي. سندس خيال موجب شهر جو نالو انهيءَ نسبت سان ''عمرڪوٽ'' پيو.<ref name="MubarakAli"></ref> تنهن هوندي به، ٿر واري علائقي جا مقامي ماڻهو اڄ به هن شهر کي '''امرڪوٽ''' سڏين ٿا، جڏهن ته علائقي کان ٻاهر هي شهر عام طور '''عمرڪوٽ''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="MubarakAli"></ref> امرڪوٽ يا عمرڪوٽ سنڌ جي قديم شهرن مان هڪ آهي، جنهن جي نالي بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. شهر کي ڪڏهن ”ديهات“، ڪڏهن ”همروٽ“، ڪڏهن ”پدمات“، ڪڏهن ”امراڻو“ ۽ ڪڏهن ”امراپري“ به سڏيو ويو، پر موجوده دور ۾ اهو عام طور عمرڪوٽ جي نالي سان مشهور آهي. ڪجهه روايتن موجب هن شهر کي عمر سومري سان منسوب ڪري عمرڪوٽ سڏيو ويو، جڏهن ته ٻين تاريخي ماخذن، جهڙوڪ ”تاريخ فرشتا“، ''[[آئين اڪبري]]''، ''[[اڪبر نامه]]''، ”[[شاهجهان نامه]]“ ۽ ٻين مؤرخن وٽ هن شهر جو نالو امرڪوٽ طور ملي ٿو. هڪ راءِ موجب هن شهر جو اصل نالو امرڪوٽ هو، جيڪو برطانوي دور کان عمر سومري جي نسبت سان عمرڪوٽ طور مشهور ٿيو، جيتوڻيڪ ڪجهه محققن موجب عمر سومري جو امرڪوٽ شهر يا قلعي سان سڌو تعلق ثابت نٿو ٿئي.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%B1%20%DA%AA%D9%88%D9%BD%20%D8%B9%D9%85%D8%B1%DA%AA%D9%88%D9%BD امر ڪوٽ عمرڪوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> امرڪوٽ تي راڻا پرساد جي راڄ دوران 1542ع ۾ مغل بادشاهه همايون هتان گذريو، ۽ سندس پٽ اڪبر جو جنم به هتي ٿيو. همايون جي ڀيڻ '''[[گلبدن بيگم]]''' پنهنجي فارسي ڪتاب “[[همايون نامه]]” ۾ لکيو آهي ته راڻو پرساد، [[شهنشاهه همايون]] جو زبردست استقبال ڪيو، کيس رهڻ لاءِ بهترين جاءِ ڏني ۽ سندس قافلي جي اميرن لاءِ قلعي کان ٻاهر رهائش جو بندوبست ڪيو. گلبدن بيگم موجب اتي شيون تمام سستيون هيون، هڪ رپئي ۾ چار ٻڪريون ملي رهيون هيون، ۽ راڻا پرساد بادشاهه کي رڍون ۽ ٻڪريون تحفي ۾ ڏنيون. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت قلعو اڪبر بادشاهه جي جاءِ پيدائش واري هنڌ موجود هو. ممڪن آهي ته اهو قلعو '''امر سنگھ''' نالي ڪنهن هندو راجا يا راڻي جوڙايو هجي، جنهن ڪري شهر جو نالو شروع ۾ امرڪوٽ ۽ پوءِ عمرڪوٽ ٿيو. عمر مارئي جو قصو ۽ بادشاهه عمر سومري جو دور راڻي پرساد کان اٽڪل 200 سال اڳ جو ڄاڻايو وڃي ٿو. شاهه لطيف جي شاعري ۽ فارسي ۽ عربي ۾ غير ملڪي سياحن جي ڪتابن ۾ هن شهر جا ٻئي نالا ملن ٿا. هڪ ٻوليائي راءِ موجب، مارواڙي ۽ ڍاٽڪي ٻولين ۽ لهجن ۾ ”ع“ مٿان پيش وارو اچار موجود نه آهي، تنهن ڪري ممڪن آهي ته ”ع“ جي زبر واري اچار مان ”الف“ وارو اچار پيدا ٿيو هجي، جنهن سبب ٻئي صورتون صدين کان گڏ هلنديون رهيون. قديم آثارن جي محقق حاڪم علي شاهه بخاري موجب قلعي جي منظم کوٽائي سان قلعي جي عمر، اقتصادي حالت، ثقافت، هنرن ۽ اصل نالي بابت اهم معلومات ملي سگهي ٿي.<ref name="autogenerated1" /> . == شھر جي تاريخ == === قديم دور ۽ مذهبي آثار === تاريخي روايتن ۽ آثارن مان ظاهر ٿئي ٿو ته امرڪوٽ سنڌ جي انتهائي قديم شهرن مان هڪ آهي، ۽ ممڪن آهي ته قبل مسيح دور ۾ به آباد هو. خاص طور ٻڌ ڌرم واري دور ۾ هن شهر کي اهميت حاصل هئي. '''جوڳرائي جو تلاءُ''' انهيءَ دور جي مشهور يادگار طور ڄاتو وڃي ٿو. روايت آهي ته شهر جي ڀرسان '''لامٻي تلاءُ''' جي سر تي ۽ جوڳرائي جي ڪپر تي مهاتما ٻڌ جي پوئلڳن چلا ڪڍيا، جنهن ڪري اتي هڪ شاهي قلعو مهاراجه وڪرما جيت ٺهرايو. هڪ روايت موجب شهر مهاراجه وڪرما آباد ڪيو، پر انساني وسنديءَ جا آثار ان کان به قديم سمجهيا وڃن ٿا. قديم آثارن ۾ جوڳرائي جو تلاءُ ۽ ’شو‘ جو آستان شامل آهن. شو جي مندر وٽ برهمڻ آباد هئا ۽ ڀڪشوئن جو به اثر هو. شو جو مندر ڀٽن واري زمين تي واقع آهي، جتي واري جي دڙن مان ٻڌ ڌرم جي دور جا مڻڪا اڄ به ملن ٿا.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%B1%20%DA%AA%D9%88%D9%BD%20%D8%B9%D9%85%D8%B1%DA%AA%D9%88%D9%BD امر ڪوٽ عمرڪوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> عمرڪوٽ جلد ئي [[ٿر ريگستان]] جو هڪ اهم شهر بڻجي ويو ۽ تاريخي واقعن ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪرڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو اوڀر طرف کان [[سنڌ]] ۾ داخل ٿيندڙ مکيه شاهراهه تي واقع هو ۽ [[مارواڙ]] کي [[سنڌو ماٿري]] سان ڳنڍيندڙ رستي تي پڻ موجود هو. انهيءَ جغرافيائي حيثيت سبب عمرڪوٽ ريگستان جي ڪنجي سڏجڻ لڳو ۽ فوجي توڙي واپاري لحاظ کان انتهائي اهم شهر بڻجي ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> جيتوڻيڪ اهو يقيني طور معلوم نه آهي ته شهر ڪڏهن آباد ٿيو، پر ايترو ضرور واضح آهي ته قديم زماني کان هتي آبادي موجود هئي. چيني سياح [[شُوئن زانگ]] (Xuanzang)، جيڪو 641ع ۾ [[هندستان]] آيو هو، گهڻو امڪان آهي ته عمرڪوٽ جو به دورو ڪيو هجي<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref> روايت موجب يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راڻا امر سنگهه]] هن شهر کي تعمير ڪرايو هو،<ref name="رائچند-تاريخ-ريگستان-p651">{{cite book|last=رائچند هريجن|title=تاريخ ريگستان|location=حيدرآباد|year=1975|page=651}}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> جڏهن⁠تہ هاڻوڪو شهر ان جي قديم بنيادن تي ٻيهر آباد ڪيو ويو.<ref name="رائچند-تاريخ-ريگستان-p651">{{cite book|last=رائچند هريجن|title=تاريخ ريگستان|location=حيدرآباد|year=1975|page=651}}</ref><ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—73 کان 86 }}</ref> هتي هڪ ننڍڙو قلعو موجود هو، جيڪو ايترو مضبوط نه هو جو ڪنهن وڏي ۽ طاقتور فوج جو مقابلو ڪري سگهي. موجوده [[عمرڪوٽ جو قلعو]] 1746ع ۾ [[ڪلهوڙا]] حڪمران [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] (وفات 1755ع) تعمير ڪرايو. گهڻن تاريخدانن جي راءِ آهي ته اهو قلعو هڪ قديم قلعي جي ماڳ تي اڏيو ويو، جيڪو يا ته [[سومرا]] حڪمرانن يا [[سوڍا راجپوت]]ن تعمير ڪرايو هو.<ref name="MubarakAli"></ref> . [[ٽالپر]] دور ۾ [[جوڌپور]] طرفان ڪنهن ممڪن حملي يا چڙهائي جي صورت ۾ دفاع لاءِ قلعي اندر 400 سپاهي مقرر رکيا ويندا هئ.<ref name="MubarakAli"></ref> === پرمار، سوڍا ۽ سومرا دور === امرڪوٽ جي پراچين تاريخ جو مڪمل احوال موجود نه آهي، پر ڪجهه تاريخي حوالن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڇهين صدي عيسوي ڌاري هتي پرمارن جي حڪومت هئي. لدروي ۽ پونگل جي يدوونسي راجا منڏم راءِ امرڪوٽ جي پرمار راجا سوڍ جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جنهن مان کيس ٽي پٽ ڪيهر، مولراج ۽ گوگلي پيدا ٿيا.<ref name="ٽاڊ">”ٽاڊ راجستان“، ندي ڀاڱو ٻيو صفح 1186- 1187، بحواله امرڪوٽ اتهاس</ref><ref name="گجراتي">”ٽاڊ راجستان“، گجراتي، ڀاڱو ٻيو، صفحو 317</ref><ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref> سن 997ع، يعني 1054 سنبت ۾ مارواڙ جي راجا ڌرڻي براهه پرمار مارواڙ جي نون قلعن جي ورهاست پنهنجن نون ڀائرن ۾ ڪئي، جنهن وقت امرڪوٽ جو گراج پرمار جي حصي ۾ آيو<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref>. اُمَرڪوٽ جي اهميت تڏهن وڌيڪ وڌي وئي جڏهن اهو سوڍا راجپوتن جي قبضي هيٺ آيو. هي اهو قبيلو هو جنهن جي همت، جوش ۽ حياتيءَ اُمَرڪوٽ کي سنڌ جي تاريخ ۾ امر بڻائي ڇڏيو. سوڍا، جيڪي اُمَرڪوٽ جا حڪمران بڻيا، ريگستان جا رهواسي هئا.<ref name="MubarakAli"></ref>ڪرَنل ٽاڊ موجب، گهڻي امڪان سان اهي سڪندر اعظم جي ذڪر ڪيل ”سوگدي“ هئا.<ref>James Tod, Annals and Antiquities of Rajasthan, Delhi: 1978, ii,p. 181 n. i.</ref> هن سوڍا قبيلي جي اصل نسل بابت وڌيڪ تحقيق ڪندي اهو نتيجو ڪڍيو ته هي پرمارا راجپوتن جي هڪ شاخ هئي. سندن هڪ ذيلي شاخ ”اُمرا-سمرا“ هئي، جنهن مان ”اُمَرڪوٽ“ جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو..<ref name="MubarakAli"></ref> هڪ روايت موجب، پرمارا سوڍا، جيڪي ڪيترين صدين کان ٿر جي ريگستان ۾ رهندا هئا، يا ڪن جي چوڻ مطابق اُجين مان آيا هئا، تن 1226ع ۾ اُمَرڪوٽ کي سمرن کان فتح ڪيو؛ جڏهن ته ٻي روايت موجب سمرن جي حڪمرانن اهو شهر کين عطا ڪيو هو..<ref name="MubarakAli"></ref> پر ٽاڊ جي ڪتاب ''راجستان جون تواريخون ۽ آثارِ قديمه'' ۾ هڪ اهڙو واقعو بيان ٿيل آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته قلعو 1226ع کان اڳ ئي سوڍن جي قبضي ۾ اچي چڪو هو. 1219ع ۾ سوڍن جي راڻا جو چاچيچ ديو سان تڪرار ٿيو، جنهن اوچتو حملو ڪري راڻا کي حيران ڪري ڇڏيو. راڻا چار هزار سپاهي گڏ ڪري حملي آور جو مقابلو ڪيو. هو جنگ ۾ شڪست کائي ويو ۽ پنهنجي گاديءَ واري هنڌ اُمَرڪوٽ ۾ وڃي پناهه ورتائين.<ref name="MubarakAli"></ref> بهرحال، قبضي کان پوءِ اُمَرڪوٽ سوڍن جو مرڪزي شهر بڻجي ويو، ۽ ان وقت کان وٺي سڀني سياسي تبديلين جي باوجود سندن قبضي هيٺ رهيو. قلعي جي حڪمران جو لقب ”راڻا“ هوندو هو. جيتوڻيڪ هو عملي طور خودمختيار هو، تنهن هوندي به سنڌ جي حڪمرانن جي بالادستي کي تسليم ڪندو هو. جڏهن سنڌ دهليءَ جي سلطانن ۽ مغل شهنشاهن جي اقتدار هيٺ هئي، تڏهن راڻا کين خراج ادا ڪندو هو. نئين راڻا جي تخت نشينيءَ تي کيس يا ته مغل شهنشاهه يا ٺٽي ۾ مقرر سندس نائب کان سرڪاري توثيق حاصل ٿيندي هئي.<ref name="Raikes137-138">{{cite book |last=Raikes |title=Memoir on the Thurr and Parkur Districts of Sind |location=London |year=1856 |pages=137–138 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> اُمَرڪوٽ جي راڻا جا پاڙيسري رياست جيسلمير سان لاڳاپا ڪڏهن خوشگوار ته ڪڏهن تڪراري رهيا. 1219ع ۾ راڻا اڳ ئي چاچيچ ديو سان جنگ وڙهي چڪو هو، پر بعد ۾ هن جيسلمير جي حڪمرانن سان سٺا لاڳاپا قائم رکڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="MubarakAli"></ref>. منجم راءِ، جيڪو منگل راءِ جو پٽ هو، پنهنجي ملڪ تي ٿيل هڪ حملي سبب اُمَرڪوٽ ۾ اچي پناهه ورتي. جڏهن هو پاڻ حڪمران بڻيو ته سوڍن جي راڻا پنهنجي ڌيءَ جو سڱ کيس ڏنو. هن اها آڇ قبول ڪئي ۽ شادي اُمَرڪوٽ ۾ ٿي.<ref name="MubarakAli"></ref> هن شاديءَ واري اتحاد اُمَرڪوٽ جي سوڍن کي سندن طاقتور پاڙيسرين کان بچاءُ ۽ تحفظ فراهم ڪيو. ڇو ته سوڍا قبيلي جون عورتون پنهنجي حسن ۽ دلڪشيءَ سبب مشهور هيون، تنهن ڪري سنڌ جا حڪمران ۽ اشرافيه طبقا انهن سان شاديون ڪرڻ جا خواهشمند هوندا هئا. مختلف دورن ۾ سنڌ جي ڪيترن ئي بااثر ماڻهن سوڍا عورتن سان شاديون ڪيون. ان جي بدلي ۾ سوڍن کي تحفظ، سلامتي ۽ سياسي سهارو حاصل ٿيندو رهيو.<ref name="MubarakAli"></ref>. جيسلمير جي تاريخي بيانن مان معلوم ٿئي ٿو ته يارهين صديءَ جي شروعات ۾ به امرڪوٽ تي پرمارن جي حڪومت هئي. ان وقت ڏکڻ ٿر، يعني هاڻوڪي مٺي، ڏيپلي ۽ ڇاڇري شهر کان اولهه طرف علائقو سومرن جي قبضي هيٺ هو، جنهن کي ”ديرڪ“ پرڳڻو چيو ويندو هو. سومرن پوءِ پرمارن کان امرڪوٽ به حاصل ڪيو. ڇاڇري کان اوڀر کائڙ تي راٺوڙن جو راڄ هو ۽ پارڪر تي پرمارن جو راڄ هو.<ref name="رائچند-هريجن">{{cite book|title=تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)|last=رائچند هريجن|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|location=ڄامشورو|year=2005|edition=چوٿون}}</ref> سومرن امرڪوٽ فتح ڪري ان کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو، جنهن کان پوءِ آهستي آهستي ڏکڻ ٿر ۾ سندن اثر گهٽجڻ لڳو. ڪجهه عرصي بعد ”مڪواڻا“ راجپوتن زور ورتو ۽ ملڪ تي قبضو ڪري [[ڪيرٽي]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. انهن مان ڪيسر مڪواڻو مشهور راجا ٿي گذريو. ڪيرٽي هن وقت مٺي تعلقي ۾ مٺي شهر کان 16 ميل ڏکڻ طرف هڪ ننڍڙو ڳوٺ آهي<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref>.<ref name="رائچند-هريجن"></ref> ڪجهه روايتن موجب عمرڪوٽ يا امرڪوٽ عمر سومره ولد دودي سومري جو ٻڌل هو، جيڪو سنه 793هه، يعني 1390ع ۾ تخت تي ويٺو ۽ 35 ورهيه بادشاهي ڪيائين.<ref name="autogenerated2">قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو</ref> هڪ ٻي روايت موجب وقت جي حاڪم عمر سومري ”مارئيءَ“ کي کڻي اچي هن شهر جي قلعي ۾ قيد ڪري رکيو هو. راجپوتن همايون کي امرڪوٽ ۾ پناهه ڏني، جتي اڪبر بادشاهه جو جنم ٿيو. سنه 949هه، يعني 1542ع ۾ مرزا شاهه حسن جي دور ۾ همايون بادشاهه شير شاهه افغان کان ڀڄي سنڌ ۾ آيو ۽ هتي رهيو. ساڳئي سال رجب مهيني جي پنجين تاريخ اڪبر بادشاهه ڄائو. اڪبر جي ماءُ جو نالو حميده بانو هو. ان وقت عمرڪوٽ هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو، تنهن ڪري همايون اتان نڪري جونپور ۾ درياهه جي ڪناري وڃي رهيو.<ref name="autogenerated2"></ref> [[فائل:Birthplace of Akbar.JPG|360px|thumb|اڪبر بادشاھ جي جاء پيدائش جت]] عمرڪوٽ کي اهو اعزاز حاصل آهي ته اهو [[اڪبر اعظم]] جي جنم ڀومي آهي. [[همايون]]، جيڪو [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ نهايت ڏکئي ۽ لاچار حالتن ۾ 1542ع ۾ هتي پهتو، تنهن جو استقبال قلعي جي راڻا، پرساد وِرسال، ڪيو.<ref name="MubarakAli"></ref> . همايون جي ڀيڻ [[گلبدن بيگم]] هن استقبال جو نهايت جاندار احوال بيان ڪندي لکي ٿي: {{Quotation| ”راڻا شهنشاهه جو وڏي عزت ۽ احترام سان استقبال ڪيو ۽ کيس بهترين رهائش فراهم ڪئي. اميرن جي ماڻهن لاءِ قلعي کان ٻاهر جايون مقرر ڪيون ويون. ڪيتريون ئي شيون نهايت سستيون هيون؛ هڪ رپئي ۾ چار ٻڪريون ملي سگهنديون هيون. راڻا ٻڪريءَ جي ٻچن ۽ ٻين شين جا ڪيترائي تحفا پيش ڪيا ۽ اهڙي مناسب خدمت سرانجام ڏني، جو ان کي بيان ڪرڻ لاءِ لفظ ناڪافي آهن.“}} راڻا پنهنجي شاهي مهمانن لاءِ قلعي جو وچ وارو حصو خالي ڪري ڇڏيو. تنهن ڪري اڪبر جي پيدائش قلعي جي اندر ٿي هئي، نه ته قلعي کان ٻاهر، جيئن عام طور تي سمجهيو ويندو آهي<ref name="MubarakAli"></ref>. همايون پوءِ قلعو ڇڏي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سندس سڄي فوج کي رهائي نه ڏئي سگهيو ٿي. راڻا [[شاهه حسن ارغون]] جي خلاف همايون جي مدد ڪئي، جنهن همايون جي پيءُ کي قتل ڪيو هو، ۽ شهنشاهه جي مدد لاءِ ٻه هزار يا ٽي هزار سپاهي به فراهم ڪيا. پر اها مدد ڪارگر ثابت نه ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ راڻا جي فوج ۾ بغاوت ڦٽي پئي ۽ سپاهي منتشر ٿي ويا<ref name="MubarakAli"></ref>. [[حميده بانو بيگم]] عمرڪوٽ تڏهن ڇڏي جڏهن اڪبر جي عمر پنج هفتا هئي. اڪبر پاڻ ڪڏهن به عمرڪوٽ نه آيو، پر پنهنجي جنم ڀوميءَ سان سندس گهري جذباتي وابستگي هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. جڏهن بيگلار خاندان سان تعلق رکندڙ مير ابوالقاسم خان زمان، سنڌ جي حڪمران ڄام بيگ سان گڏ اڪبر جي درٻار ۾ حاضر ٿيو، تڏهن اڪبر کانئس سندس جنم ڀومي بابت پڇيو<ref name="MubarakAli"></ref>. هن جواب ڏنو: ”عمرڪوٽ.“ اهو ٻڌي اڪبر خوش ٿيو ۽ چيائين: {{Quotation| ”مان ۽ هي سيد، ٻنهي جي جنم ڀومي هڪ ئي آهي.“ }} ===ارغون ترخان ۽ مغل دؤر === سنه 967هه، يعني 1559ع ۾، مرزا عيسيٰ ترخان جي ٻن پٽن محمد باقي ۽ محمد صالح وچ ۾ جنگ لڳي. مرزا عيسيٰ محمد صالح جي حمايت ۾ هو، تنهنڪري محمد باقي شڪست کائي ونگ مان عمرڪوٽ آيو ۽ اتان جيسلمير مان لنگهي بکر ۾ سلطان محمود خان وٽ پهتو. مرزا غازي بيگ جي دور ۾ سنه 1508هه، يعني 1599ع ڌاري، ابو القاسم سلطان ولد شاهه قاسم ارغون سوڍن سان وڙهي عمرڪوٽ ورتو. ابو القاسم سلطان مرزا جاني بيگ جو سالو هو.<ref name="autogenerated2"></ref> ترخانن جي دور ۾ بيگلار خاندان عمرڪوٽ جي سياسي معاملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مير سيد قاسم بيگلار [[سمرقند]] مان سنڌ آيو ۽ شاهه حسن ارغون کيس عمرڪوٽ جو حاڪم مقرر ڪيو. هن سوڍا راجپوتن کي راٺوڙن جي خلاف مدد فراهم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ سندس شادي راڻا ڪويا وئيرسي جي ڌيءَ راجيه سان ٿي. هنن مان مير ابوالقاسم خان زمان پيدا ٿيو، جيڪو بعد ۾ ترخان دور جي هڪ اهم شخصيت بڻيو.<ref name="MubarakAli"></ref> عيسيٰ خان جي وفات کان پوءِ مرزا باقي حڪمران ٿيو. سندس ڀاءُ جان بابا بغاوت ڪري عمرڪوٽ ۾ پناهه وٺڻ چاهي، پر عمرڪوٽ جي راڻا مرزا باقي کي ڳجهي اطلاع ڏئي جان بابا جي رٿ ناڪام بڻائي. اهڙيءَ طرح عمرڪوٽ جان بابا جي قبضي کان بچي ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. بعد ۾ مرزا باقي خان زمان کي راڻا ميگراج خلاف موڪليو. راڻا قلعو ڇڏي ويو ۽ خان زمان آسانيءَ سان عمرڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. هن راڻا بڪر وئيرسي کي راڻا مقرر ڪري پاڻ نصرپور موٽي ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. جڏهن عبدالرحيم خانِ خاناں سوڍا خاندان سان شاديءَ وسيلي رشتيداري قائم ڪئي ته مان سنگهه جي سياسي حيثيت مضبوط ٿي وئي. راڻا ميگراج جي وفات کان پوءِ جاني بيگ عمرڪوٽ جي حڪومت ڪشن داس کي ڏني، جنهن سبب مان سنگهه ۽ ڪشن داس ۾ تڪرار پيدا ٿيو. خانِ خاناں جي سفارش تي جاني بيگ خان زمان کي حڪم ڏنو ته مان سنگهه کي راڻا مقرر ڪيو وڃي<ref name="MubarakAli"></ref>. خان زمان ۽ ڪشن داس جي فوجن وچ ۾ مقابلي جون تياريون ٿيون، پر ڳالهين ذريعي عارضي صلح ٿي ويو. پوءِ ساميجا قبيلي جي ڦرلٽ سبب ٻيهر فساد پيدا ٿيو. ڪشن داس ڀڄي ويو ۽ خان زمان عمرڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. راڻا جي خاندان سان عزت وارو سلوڪ ڪيو ويو، پر فاتح فوج شهر ۾ ڦرلٽ ڪئي، مندر ڊاهي ڇڏيا، ڳئون ذبح ڪيون ۽ رهواسين سان سخت زيادتيون ڪيون<ref name="MubarakAli"></ref>. انهن واقعن سوڍا قبيلي کي سخت ڪاوڙائي ڇڏيو. جڏهن انهن انتقام لاءِ تياريون ڪيون ته خان زمان جنگ کان بچڻ لاءِ ڳالهين جو رستو اختيار ڪيو. آخرڪار راڻا ۽ خان زمان ۾ ٺاهه ٿي ويو، راڻا کي عزت، خلعت، گهوڙو ۽ ڦريل مال مان ڪجهه حصو واپس ڏنو ويو، ۽ عمرڪوٽ جا معاملا پرامن نموني طئي ڪيا ويا<ref name="MubarakAli"></ref>. === نادر شاهه ۽ ڪلهوڙا دور === 1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] جي سنڌ تي حملي دوران نور محمد ڪلهوڙو عمرڪوٽ ۾ پناهه وٺي ويٺو، پر نادر شاهه ريگستان پار ڪري عمرڪوٽ پهتو ۽ کيس هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪيو. نور محمد پنهنجي وفاداريءَ جو جواز پيش ڪيو، جنهن تي نادر شاهه کيس معاف ڪري سنڌ جي حڪومت واپس ڏني، بدلي ۾ هن هڪ ڪروڙ رپيا ۽ ساليانو خراج ادا ڪرڻ جو واعدو ڪيو.<ref name="MubarakAli"></ref>. <ref name="autogenerated2"></ref>. ڪلهوڙن جي اقتدار جي مضبوطيءَ سان سوڍا راجپوتن جي طاقت گهٽجڻ لڳي ۽ 1750ع ۾ عمرڪوٽ مڪمل طور ڪلهوڙا حڪومت ۾ شامل ٿي ويو. راڻا کي قلعي مان نيڪالي ڏني وئي، جنهن سان عمرڪوٽ سوڍن جي گاديءَ واري حيثيت وڃائي ويٺو ۽ ان جي سياسي اهميت گهٽجي وئي<ref name="MubarakAli"></ref>. نور محمد جي وفات (1755ع) کان پوءِ محمد مرادياب خان عمرڪوٽ ۾ رهندي تخت نشينيءَ جي خبر حاصل ڪئي. بعد ۾ عمرڪوٽ ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن جي طاقت جي جدوجهد جو مرڪز بڻيو. مير بجار ٽالپر عمرڪوٽ تي قبضو ڪيو، پر تاجا لائکي ۽ غلام نبي ڪلهوڙي سياسي چال ذريعي قلعو پنهنجي قبضي ۾ آندو. ان کان پوءِ لانياري جي جنگ ۾ مير بجار ڪلهوڙن کي شڪست ڏني ۽ سنڌ جي سياست ۾ وڌيڪ طاقتور ٿي اڀريو<ref name="MubarakAli"></ref>. سنه 1168هه، يعني 1755ع ۾، ميان محمد مراد ياب خان سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. ان وقت هو عمرڪوٽ ۾ هو. جڏهن ديوان گدومل سندس لاءِ بادشاهه کان سَند ۽ نواب سريبلند خان جو لقب وٺي آيو، تڏهن هو عمرڪوٽ کان ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ رستي ۾ نصرپور وٽ سندس تاجپوشيءَ جي رسم ادا ڪئي وئي.<ref name="MubarakAli"></ref>. مير بجار جي وڌندڙ اثر سبب جودھپور جي راجا وجي سنگهه سان سندس تڪرار پيدا ٿيو. 1779ع ۾ هڪ ڳجهي سازش تحت مير بجار قتل ڪيو ويو ۽ عمرڪوٽ وجي سنگهه جي حوالي ڪيو ويو. وجي سنگهه سوڍا راجپوتن جي راڻا کي ٻيهر بحال ڪيو، جنهن کان پوءِ عمرڪوٽ جودھپور رياست جي هڪ پرڳڻي طور هلندو رهيو<ref name="MubarakAli"></ref>. اٺارهين صديءَ جي آخر ۾ عمرڪوٽ ٽالپر اڳواڻن لاءِ اهم پناهه گاهه بڻيو. جڏهن ڪلهوڙن افغان حڪمران [[تيمور شاهه دراني]] کان مدد گهري، تڏهن مير عبدالله خان، مير فتح علي خان ۽ مير غلام علي خان عمرڪوٽ ۾ پناهه ورتي. عمرڪوٽ جي قلعي ٽالپرن کي تحفظ فراهم ڪيو، جنهن سندن ڪلهوڙن خلاف جدوجهد ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو<ref name="MubarakAli"></ref>. سنه 1168هه، يعني 1755ع ۾، ميان محمد مراد ياب خان سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. ان وقت هو عمرڪوٽ ۾ هو. جڏهن ديوان گدومل سندس لاءِ بادشاهه کان سَند ۽ نواب سريبلند خان جو لقب وٺي آيو، تڏهن هو عمرڪوٽ کان ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ رستي ۾ نصرپور وٽ سندس تاجپوشيءَ جي رسم ادا ڪئي وئي.<ref name="MubarakAli"></ref>. === ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن جون جنگيون === سنه 1190هه، يعني 1777ع ۾، مير بجر خان حج تان موٽي آيو ۽ سڌو عمرڪوٽ ۾ وڃي رهيو. هن کوسن کي عمرڪوٽ مان ڀڄائي ڪڍيو. ميان غلام نبي، تاجو ليکي کي هڪ لشڪر سان گڏ وٺي عمرڪوٽ آيو ۽ ڪوٽ جو گهيرو ڪيو، پر فتح حاصل نه ڪري سگهيو. پوءِ الهه بخش جهنجڻ دغا ڪري مير کان معافي گهري. جڏهن مير عمرڪوٽ کان ٻاهر نڪتو ته تاجو ليکي ٻن هزار ماڻهن سان ڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. ان تي مير بجر خان ڇهه هزار لشڪر گڏ ڪري ٽيهه هزار ڪلهوڙن تي ڪاهي ويو. ڪلهوڙا لانياري وٽ پهتا، جتي جنگ لڳي؛ ڪلهوڙا شڪست کاڌائون ۽ ميان غلام نبي مارجي ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1194هه، يعني 1781ع ۾، ميان عبدالنبيءَ جي چوڻ تي جوڌپور جي راجا بجيسنگهه ٻه ماڻهو موڪلي مير بجر خان کي دغا سان قتل ڪرايو. ان جي بدلي ۾ ميان عبدالنبي عمرڪوٽ جو قلعو ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کي ڏئي ڇڏيو. ان وقت، جڏهن عبدالنبي جي مدد لاءِ تيمور شاهه، مدد خان کي لشڪر سان موڪليو، تڏهن مير عمرڪوٽ ۾ هئا. مير عبدالله خان بلوچن جو لشڪر وٺي مدد خان جي مقابلي لاءِ نڪتو. گهڻي لکپڙهه کان پوءِ مدد خان عمرڪوٽ آيو ۽ مير فتح خان کي ٺڳيءَ سان گرفتار ڪري وٺي ويو، پر پوءِ هو ڀڄي نڪتو ۽ مير عبدالله ۽ مير فتح علي خان سان وڃي مليو، جيڪي ان وقت دين ڳڙهه ۾ هئا. ميرن جي تياريءَ جو ٻڌي مدد خان عبدالنبي کان بيزار ٿي کيس ڇڏي هليو ويو، جنهن کان پوءِ عبدالنبي لاچار ٿي ميرن جي پيش پيو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1201هه، يعني 1786ع ۾، جوڌپور جي راجا ٻه هزار ماڻهو عمرڪوٽ ۾ آڻي ويهاريا، ڇاڪاڻ ته اهو قلعو ميان عبدالنبي کيس ڏنو هو. اتفاق سان رستي ۾ انهن جو جهيڙو مير سهراب خان جي ڀاءُ مير غلام محمد جي ماڻهن سان ٿيو، جيڪو ٿر ۾ شڪار لاءِ آيو هو. مير غلام محمد جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا. ان تي مير سهراب، مير فتح علي خان جي مدد سان عمرڪوٽ تي ڪاهي آيو، راجپوتن کي ماريو، ملڪ ڦريو ۽ پنهنجو وير وٺي واپس ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> ==ٽالپرن جو دور== 1783ع ۾ مير فتح علي خان جي اڳواڻيءَ ۾ ٽالپر اقتدار ۾ آيا ۽ سنڌ ۾ ٽالپر حڪومت جو بنياد وڌو. ٽالپرن پنهنجي گذريل تجربن جي بنياد تي عمرڪوٽ کي هڪ اهم دفاعي ۽ پناهگاهي شهر سمجهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کين افغان حملي جو انديشو رهندو هو. انهيءَ ڪري هنن عمرڪوٽ تي قبضو ڪرڻ لاءِ ڪيترائي ڀيرا ڪوششون ڪيون ۽ آخرڪار 1813ع ۾ عمرڪوٽ کي ٽالپر رياست ۾ شامل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا.<ref name="MubarakAli"></ref>. جوڌپور جي راجا جي اثر کي روڪڻ لاءِ ٽالپرن پنهنجي فوجون جوڌپور جي علائقن تائين به موڪليون.<ref>حوالو 37</ref> جيتوڻيڪ عمرڪوٽ ٽالپرن جي قبضي ۾ اچي ويو، پر اهو سنڌ ۽ جوڌپور جي وچ ۾ تڪرار جو موضوع بڻيل رهيو. جوڌپور جي راجا ڪڏهن به عمرڪوٽ تي سنڌ جي ميرن جي بالادستي تسليم نه ڪئي ۽ ان کي پنهنجي رياست جو حصو قرار ڏيندو رهيو<ref name="MubarakAli"></ref>.. جڏهن [[جيمس برنس]] 1827ع ۾ سنڌ جو دورو ڪيو ته هن لکيو آهي ته ان وقت غلام الله لغاري عمرڪوٽ جو نگران هو.<ref name="MubarakAli"></ref>. [[ٿامس پوسٽنس]] ۽ جيمس برنس عمرڪوٽ جي هڪ ٻي اهم خصوصيت جو به ذڪر ڪن ٿا. سندن مطابق عمرڪوٽ اهو هنڌ هو جتي ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن جا خزانا لڪائي رکيا ويندا هئا. جيمس برنس لکي ٿو<ref name="MubarakAli"></ref>.: {{Quotation| "هتي اهو مشهور آهي ته سنڌ جي حڪومت جا ميمبر ڪيترن ئي ڪروڙ رپين جو خزانو رکندا آهن." }} === عمرڪوٽ جو ٻيهر سنڌ ۾ شامل ٿيڻ ۽ انگريز عهدنامو === سنه 1229هه، يعني 1813ع ۾، مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان عمرڪوٽ جوڌپور جي راجا کان کسي ورتو. ان کان پوءِ عمرڪوٽ ٽالپرن جي هٿ ۾ رهيو. سنه 1258هه، يعني 1842ع ۾، سر چارلس نيپئر ميرن سان عهدنامو ڪيو، جنهن موجب عمرڪوٽ، سبزلڪوٽ، شڪارپور ۽ ڪراچي انگريز سرڪار جي حوالي ٿيا.<ref name="autogenerated2"></ref> === قلعي جا ڏکڻ ۽ اولهه وارا دروازا === قلعي جي اتر طرف واري مُک دروازي کان سواءِ ڏکڻ ۽ اولهه پاسي وارن ٻن ننڍن دروازن بابت قديم آثارن جي ماهرن حاڪم شاهه بخاري ۽ علي حيدر گاڏهي جو چوڻ آهي ته قلعي جي اصل ڊيزائين ۾ اهي ٻئي دروازا شامل نه هئا. سندن مطابق اهي دروازا انگريزن پنهنجي سهولت لاءِ قلعي جون ڀتيون ٽوڙي ڪڍايا هئا. قلعي کي اصل حالت ۾ بحال ڪرڻ ۽ ان جي سيڪيورٽي کي نظر ۾ رکندي اهي ٻئي دروازا بند ڪيا پيا وڃن.<ref name="autogenerated1"></ref> لال سنگهه سوڍو، ڏکڻ واري دروازي بابت انهيءَ راءِ سان اختلاف ڪري ٿو. سندس دعويٰ آهي ته جوڌپور جي راجا ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ ٿيل جنگ جي وقت به ڏکڻ وارو دروازو موجود هو. سندس چوڻ موجب اهو دروازو مُک دروازي جي ڀيٽ ۾ ڪمزور هو، تنهنڪري جوڌپور جي راجا جون فوجون ان دروازي کي بارود سان ٽوڙي، راجپوتن همايون کي امرڪوٽ ۾ پناهه ڏني، جتي اڪبر بادشاهه جو جنم ٿيو. سنه 949هه، يعني 1542ع ۾ مرزا شاهه حسن جي دور ۾ همايون بادشاهه شير شاهه افغان کان ڀڄي سنڌ ۾ آيو ۽ هتي رهيو. ساڳئي سال رجب مهيني جي پنجين تاريخ اڪبر بادشاهه ڄائو. اڪبر جي ماءُ جو نالو حميده بانو هو. ان وقت عمرڪوٽ هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو، تنهن ڪري همايون اتان نڪري جونپور ۾ درياهه جي ڪناري وڃي رهيو.<ref name="autogenerated2"></ref> [[فائل:Birthplace of Akbar.JPG|360px|thumb|اڪبر بادشاھ جي جاء پيدائش جت]] === ڪلهوڙا، جوڌپور ۽ ٽالپر دور === ڪلهوڙن جي دور ۾ عمرڪوٽ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي قبضي هيٺ هو، جنهن کي بعد ۾ ڪلهوڙن جوڌپور جي راجا کي وڪيو. 1739ع ۾ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي دور ۾ ايران کان ڪاهي آيل نادر شاهه عمرڪوٽ ۾ رتوڇاڻ ۽ ڦرلٽ ڪئي ۽ ڪلهوڙن کان معاهدي ۾ ساليانو ڏن مقرر ڪرائي واپس ويو. 1750ع ۾ مارواڙ جي راجپوتن عمرڪوٽ تي قبضي لاءِ ڪاهه ڪري تباهي مچائي، پر شهر فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. هڪ ٻي بيان موجب 1750ع ۾ نور محمد ڪلهوڙي ۽ سوڍا راجپوتن وچ ۾ جنگ ٿي.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1152هه، يعني 1739ع ۾، جڏهن نادر شاهه سنڌ تي ڪاهي آيو، تڏهن ميان نور محمد ڪلهوڙو ۽ سندس پٽ محمد مراد ياب خان ڪلهوڙو ٺٽو ڇڏي عمرڪوٽ جي قلعي ۾ اچي لڪا. نادر شاهه سندن پٺيان اچي عمرڪوٽ پهتو، جنهن سبب هو لاچار ٿي پيش پيا. ان کان پوءِ نادر شاهه جا امير سنڌ جي مختلف علائقن ۾ پکڙي ويا.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1168هه، يعني 1755ع ۾، ميان محمد مراد ياب خان سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. ان وقت هو عمرڪوٽ ۾ هو. جڏهن ديوان گدومل سندس لاءِ بادشاهه کان سَند ۽ نواب سريبلند خان جو لقب وٺي آيو، تڏهن هو عمرڪوٽ کان ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ رستي ۾ نصرپور وٽ سندس تاجپوشيءَ جي رسم ادا ڪئي وئي.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1190هه، يعني 1777ع ۾، مير بجر خان حج تان موٽي آيو ۽ سڌو عمرڪوٽ ۾ وڃي رهيو. هن کوسن کي عمرڪوٽ مان ڀڄائي ڪڍيو. ميان غلام نبي، تاجو ليکي کي هڪ لشڪر سان گڏ وٺي عمرڪوٽ آيو ۽ ڪوٽ جو گهيرو ڪيو، پر فتح حاصل نه ڪري سگهيو. پوءِ الهه بخش جهنجڻ دغا ڪري مير کان معافي گهري. جڏهن مير عمرڪوٽ کان ٻاهر نڪتو ته تاجو ليکي ٻن هزار ماڻهن سان ڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. ان تي مير بجر خان ڇهه هزار لشڪر گڏ ڪري ٽيهه هزار ڪلهوڙن تي ڪاهي ويو. ڪلهوڙا لانياري وٽ پهتا، جتي جنگ لڳي؛ ڪلهوڙا شڪست کاڌائون ۽ ميان غلام نبي مارجي ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> 1777ع ۾ ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ گهرو ويڙهه ٿي، جنهن ۾ کوسن ڪلهوڙن پاران ٽالپرن سان مقابلو ڪيو، ۽ ڪلهوڙو حاڪم ميان غلام نبي عمرڪوٽ ۾ مارجي ويو. نامياري تاريخ نويس ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب 1777ع ۾ ميان غلام نبي ڪلهوڙي جي دور ۾ سندس ٽالپر وزير ۽ سپهه سالار '''مير بجر خان ٽالپر''' جي سربراهي ۾ ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ هڪ وڏي گهرو ويڙهه ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ ميان غلام نبي ڪلهوڙو مارجي ويو ۽ مير بجر جي مدد سان سندس ننڍو ڀاءُ ميان عبدالنبي ڪلهوڙو تخت تي ويٺو.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1194هه، يعني 1781ع ۾، ميان عبدالنبيءَ جي چوڻ تي جوڌپور جي راجا بجيسنگهه ٻه ماڻهو موڪلي مير بجر خان کي دغا سان قتل ڪرايو. ان جي بدلي ۾ ميان عبدالنبي عمرڪوٽ جو قلعو ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کي ڏئي ڇڏيو. ان وقت، جڏهن عبدالنبي جي مدد لاءِ تيمور شاهه، مدد خان کي لشڪر سان موڪليو، تڏهن مير عمرڪوٽ ۾ هئا. مير عبدالله خان بلوچن جو لشڪر وٺي مدد خان جي مقابلي لاءِ نڪتو. گهڻي لکپڙهه کان پوءِ مدد خان عمرڪوٽ آيو ۽ مير فتح خان کي ٺڳيءَ سان گرفتار ڪري وٺي ويو، پر پوءِ هو ڀڄي نڪتو ۽ مير عبدالله ۽ مير فتح علي خان سان وڃي مليو، جيڪي ان وقت دين ڳڙهه ۾ هئا. ميرن جي تياريءَ جو ٻڌي مدد خان عبدالنبي کان بيزار ٿي کيس ڇڏي هليو ويو، جنهن کان پوءِ عبدالنبي لاچار ٿي ميرن جي پيش پيو.<ref name="autogenerated2"></ref> 1781ع ۾ ڪلهوڙن جي درخواست تي مدد خان پٺاڻ ڪلهوڙن خلاف ٽالپرن جي هلندڙ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ سنڌ آيو ۽ عمرڪوٽ ۾ ڦرلٽ ۽ قتلام ڪيو. 1783ع ۾ ميان عبدالنبي ڪلهوڙي پنهنجي وزيراعظم ۽ فوج جي سپهه سالار مير بجر خان ٽالپر کي قتل ڪرائڻ لاءِ '''مارواڙ رياست (جوڌپور)''' جي '''راجا وجئہ سنگھ''' سان ڳجهو معاهدو ڪيو. معاهدي موجب مير بجر خان جي قتل جي بدلي ۾ عمرڪوٽ شهر ۽ پرڳڻو سنڌ کان ڌار ڪري مارواڙ رياست سان شامل ڪيو ويو. مير بجر خان جي قتل جي ردعمل ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 75 ورهين وارو ڪلهوڙا دور پڄاڻي تي پهتو ۽ پوءِ 60 ورهين تائين هلندڙ ٽالپر دور شروع ٿيو.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1201هه، يعني 1786ع ۾، جوڌپور جي راجا ٻه هزار ماڻهو عمرڪوٽ ۾ آڻي ويهاريا، ڇاڪاڻ ته اهو قلعو ميان عبدالنبي کيس ڏنو هو. اتفاق سان رستي ۾ انهن جو جهيڙو مير سهراب خان جي ڀاءُ مير غلام محمد جي ماڻهن سان ٿيو، جيڪو ٿر ۾ شڪار لاءِ آيو هو. مير غلام محمد جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا. ان تي مير سهراب، مير فتح علي خان جي مدد سان عمرڪوٽ تي ڪاهي آيو، راجپوتن کي ماريو، ملڪ ڦريو ۽ پنهنجو وير وٺي واپس ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1229هه-1813ع ۾ مير ڪرم علي ٽالپر جي دور ۾ ٽالپرن عمرڪوٽ تي ڪاهه ڪئي، راجپوتن کي شڪست ڏني ۽ شهر ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کان فتح ڪري لڳ ڀڳ 30 ورهين کان پوءِ ٻيهر سنڌ ۾ شامل ڪيو. 1815ع ۾ نئونڪوٽ وارو ننڍڙو پڪو دفاعي قلعو جوڙايو ويو.<ref name="autogenerated1" /> === انگريز دور === سنه 1258هه، يعني 1842ع ۾، سر چارلس نيپئر ميرن سان عهدنامو ڪيو، جنهن موجب عمرڪوٽ، سبزلڪوٽ، شڪارپور ۽ ڪراچي انگريز سرڪار جي حوالي ٿيا.<ref name="autogenerated2"></ref> سنڌ تي انگريزن جي حڪومت دوران عمرڪوٽ کي ضلعي هيڊ ڪوارٽر جو درجو مليو، جڏهن ته قلعو سرڪاري سنڀال هيٺ آيو. 1857ع واري آزاديءَ جي جنگ جي سلسلي ۾ 1859ع ۾ راجپوتن ۽ ٻين مقامي ماڻهن ڪجهه پوليس اهلڪارن کي قتل ڪري شهر تي قبضو ڪري ورتو. اها بغاوت انگريز فوج بي رحميءَ سان ڪچلي، جنهن دوران وڏي رتوڇاڻ ٿي. هن ئي دور ۾ انگريزن امر ڪردار '''راڻا رتن سنگھ''' کي عمرڪوٽ جي قلعي اندر ڦاسي تي چاڙهيو. ڏکڻ ٿر ۽ پارڪر جا ڀاڱا انتظامي طور گهڻي عرصي تائين ڪڇ ڀڄ سان ڳنڍيل رهيا، ۽ راجپوتن، کوسن ۽ ڪولهين جي بغاوتن کي دٻائڻ لاءِ ٿيل ڪاررواين ۾ '''روپلي ڪولهي''' (Roplo Kolhi) سميت ڪيترن محب وطن نوجوانن کي موت جي سزا ڏني وئي.<ref name="autogenerated1" /> === عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار === ٿر ۽ بئراج ايراضي جي ڳانڍاپي تي واقع تاريخي قلعي وارو سرحدي شهر عمرڪوٽ گذريل ٽن صدين دوران ٻاهرين ڪاهن ۽ اندروني بغاوتن سبب گهٽ ۾ گهٽ ست ڀيرا رتوڇاڻ، ڦرلٽ ۽ جلائو گهيرائو جو شڪار ٿيو. عمر مارئي جي لوڪ داستان، مومل جي هڪ ماڙي جي آثارن ۽ اڪبر بادشاهه جي جنم هنڌ سبب مشهور هن شهر کي مختلف دورن ۾ نادر شاهه، مارواڙ جي راجپوتن، ڪلهوڙن، ٽالپرن، مدد خان پٺاڻ، انگريزن ۽ 1971ع جي پاڪ-ڀارت جنگ دوران هندستاني فوج جي اڳڀرائي جهڙن واقعات سان واسطو رهيو.<ref name="autogenerated1" /> سال 1965ع جي شروعات ۾ ڀارت جي جنگي تيارين کي ڏسندي فوجي اختيارين پنجاب جي چولستان کان ڪڇ جي رڻ تائين سرحدي دفاع کي مضبوط ڪرڻ لاءِ فوج سان گڏ وڏي انگ ۾ مقامي حُرن کي مقرر ڪيو. سنڌ جي سرحدي پٽيءَ کي ٻن سيڪٽرن ۾ ورهايو ويو: چولستان ۽ اڇڙي ٿر تي ٻڌل ”اتر سيڪٽر“ لاءِ پير پاڳاري جي ننڍي ڀاءُ پير نادر علي شاهه کي، جڏهن ته ٿر ۽ ڪڇ جي رڻ واري ”ڏکڻ سيڪٽر“ لاءِ فقير امين مڱريو کي سيڪٽر ڪمانڊر مقرر ڪيو ويو. پير پاڳاري کي حُرن جو چيف ڪمانڊر بڻايو ويو. ٽنهي ڪمانڊرن کي ڏورانهن محاذن تي موجود حُرن سان رابطي لاءِ هيليڪاپٽر پڻ ڏنا ويا. جنگ دوران پير پاڳارو عمرڪوٽ قلعي اندر قائم هيڊڪوارٽر ۾ موجود رهيو ۽ مختلف جنگي محاذن جا دورا ڪري حُرن جا حوصلا وڌائيندو رهيو.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> 1965ع جي جنگ دوران جڏهن ڀارتي فوج پنجاب وٽان سرحد پار ڪري پاڪستاني علائقي تي قبضو ڪيو ته سنڌ جي سرحدي مورچن ۾ موجود حُرن کي حڪم مليو ته جواب ۾ هو به پيش قدمي ڪري ڀارتي علائقو فتح ڪن. حُر، جنگي جهازن ۽ تربيت يافته فوج جي مدد سان اڳتي وڌيا ۽ راجستان ۾ مغل دور جا ٻه تاريخي قلعا، '''ڪشن ڳڙھ''' ۽ گهوٽاڙو، اهم فوجي ڇانوڻيون، ڪيترائي سرحدي چوڪيون ۽ ريلوي اسٽيشنون فتح ڪيون. ڀارت پاران حرن جي اڳڀرائي روڪڻ لاءِ هٿيار، بارود ۽ تازا فوجي دستا کڻي ايندڙ هڪ ريل گاڏي کي کوکرو پار - موڻاٻائو (Khhokhhuro paar - Monnaabaao) ريلوي لائين تي پنهنجي منزل تي پهچڻ کان اڳ پٽڙي تان ڪيرائي، باهه ڏئي ساڙي تباهه ڪيو ويو. ٻن هفتن جي جنگ ۾ حُرن راجستان جو اٽڪل 1800 چورس ڪلوميٽر علائقو فتح ڪيو. ڪيترائي حُر نوجوان شهيد ۽ زخمي ٿيا. سرڪار پير پاڳاري، خليفي فقير امين مڱريو، وحيد ڪٽپر ۽ ٻين حُرن کي ”ستاره جرئت“، ”تمغه جرئت“ ۽ ٻين فوجي اعزازن ۽ سَنَدن سان نوازيو.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> 1971ع واري پاڪ-ڀارت جنگ دوران پاڪ فوج ۾ اعليٰ عهدن تي وڏي انگ ۾ مقرر بنگالي آفيسرن جي بغاوت سبب سنڌ جي دفاع لاءِ گهربل فوجي دستا ۽ حُر مجاهد وقت سر اڳين مورچن تائين پهچي نه سگهيا. انهيءَ صورتحال جو فائدو وٺندي ڀارتي فوج ڇاڇرو ۽ ننگرپارڪر شهرن سميت اتر-اوڀر ٿر جي وڏي ايراضي تي قبضو ڪيو. عورتون ۽ ٻار پنهنجي جان بچائڻ لاءِ بئراج ايراضي جي مختلف ڳوٺن ڏانهن لڏي ويا. ڀارتي فوج ڪيترن ڳوٺن مان گذري ڇاڇري کان اڳتي وڌي ۽ عمرڪوٽ تي قبضي لاءِ شهر ٻاهران هڱورو ڀٽ تي گڏ ٿيڻ شروع ڪيو. عمرڪوٽ ڏانهن پيش قدمي جي خبرن سبب شهر جا رهواسي ڊپ ۾ شهر خالي ڪري ويا.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> اڳوڻي ضلعي ناظم مگهن مڱريو جي والد فقير ترڪو مڱريو جي اڳواڻي ۾ حُرن جي ”عمرڪوٽ ڪمپني“ شهر جي دفاع لاءِ هڱورو ڀٽ ۽ شهر جي وچ ۾ واقع ”پنجا تلي ترائي“ وٽ مورچن ۾ موجود هئي. ڀارتي فوج 18 مدراس رجمينٽ جي ڪمانڊ ۾ ٽي ڏينهن هڱورو ڀٽ وٽ ڪئمپ قائم ڪري وڌيڪ هٿيار، بارود ۽ تازه دم دستا گهرائي عمرڪوٽ تي قبضي جي رٿابندي ڪري رهي هئي. ترڪو مڱريو وڌيڪ مدد گهري، جنهن تي 26 بلوچ رجمينٽ جي هڪ ڪمپني ڪئپٽن ممتاز جي اڳواڻي ۾ حر مجاهد فورس جي مدد لاءِ پهتي. جنگ ۾ حصو وٺندڙ متارو مڱريو، محمد آريسر ۽ امام بخش ڀنڀرو موجب ٻنهي ڪمپني ڪمانڊرن فيصلو ڪيو ته دشمن جي حملي جو انتظار ڪرڻ بدران پاڻ دشمن جي ڪئمپ تي اوچتو حملو ڪيو وڃي.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> رٿابندي موجب حر ۽ بلوچ ڪمپنين مان چونڊيل ڦڙت، بهادر ۽ جانثار جوانن صبح جو 4 وڳي ڀارتي فوج جي ڪئمپ تي اتر ۽ اولهه کان اوچتو حملو ڪيو. ڪارروائي ۾ پهريان مورچن تان مارٽر گولا فائر ڪيا ويا، پوءِ دستي بم ۽ هٿيار استعمال ڪندي دشمن جي مزاحمت کي ٽوڙيو ويو. ڀارتي فوج وڏي انگ ۾ هٿيار، بارود، راشن، درجنين گاڏيون ۽ ٻيو جنگي سامان ڇڏي پنڌ واپس ڀڄڻ تي مجبور ٿي. پاڪستان طرفان بلوچ ۽ حر ڪمپنين جا رڳو 150 جوان هن ڪارروائي ۾ شامل هئا، جڏهن ته ڀارتي ڪئمپ ۾ اٽڪل 700 فوجي موجود هئا، جن مان 49 ٿڏي تي مارجي ويا. لاشن کي اتي ئي گڏيل قبر ۾ دفن ڪيو ويو، ڪجهه زخمين سميت لڳ ڀڳ ويهارو ڀارتي فوجي گرفتار ڪري جنگي قيدي بڻايا ويا. پاڪستاني پاسي جا چار جوان شهيد ۽ ٻارهن زخمي ٿيا. هن ڪارروائي دوران بهادري ڏيکارڻ تي ڪئپٽن ممتاز، صوبيدار گل خان ۽ ٻين کي فوجي تمغن سان نوازيو ويو. 26 بلوچ رجمينٽ جي ڪمپني ۽ حُرن جي عمرڪوٽ ڪمپني کي خاص پذيرائي ڏيندي ”هڱورين“ جو نالو ڏنو ويو. عمرڪوٽ جي دفاع واري هن جنگ جي چار شهيدن جي ياد ۾ قلعي اندر عجائب گهر ڀرسان هڪ يادگار ٺهيل آهي، جنهن تي معرڪي جا انگ اکر پڻ ڏنل آهن.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> == جاگرافي == هي شهر 25◦22′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 69◦47′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي ٿر ۾ واقع آهي. اهو ميرپورخاص کان 46 ميل اوڀر ۾، ان هنڌ تي آهي جتان واريءَ جون ڀٽون شروع ٿين ٿيون. هڪ ٻي روايت ۾ ان جو مقام 22–25 اتر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 47–69 اوڀر ويڪرائي ڦاڪ طور بيان ڪيو ويو آهي، ۽ شهر کي واريءَ ۽ ڏاڍي زمين جي دنگ تي واقع ڄاڻايو ويو آهي. == عمرڪوٽ جو قلعو == === تعمير ۽ نالي بابت روايتون === '''عمرڪوٽ جو قلعو''' يا '''امرڪوٽ جو قلعو''' سنڌ جي تاريخي قلعن مان هڪ آهي، جيڪو ٿر ۽ سنڌو ماٿريءَ جي وچ واري اهم گذرگاهه تي واقع رهيو آهي. قلعي جي تعمير بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. هڪ راءِ موجب موجوده قلعو ڪلهوڙا دور ۾ [[حيدرآباد]] جي پڪي قلعي کان اٽڪل ويهه سال اڳ، ميان نور محمد ڪلهوڙي 1746ع ۾ جوڙايو.<ref name="MubarakAli"></ref> ڊاڪٽر اسد جمال پلي جي تحقيق موجب قلعي جي اڏاوت لاءِ لڪي جبل جا پٿر پاڻيءَ رستي آڻڻ خاطر ڳوٺ چيل بند وٽان اتر-اوڀر رخ ۾ “نور واهه” نالي هڪ ابتو واهه کوٽايو ويو هو. ڪجهه تاريخدانن جو خيال آهي ته هاڻوڪي قلعي واري هنڌ ڪلهوڙن کان اڳ به ڪو پراڻو قلعو موجود هو ۽ موجوده قلعو ان جي بنيادن تي اڏيو ويو.<ref name="autogenerated1">روزآني ڪاوش جي 26 مارچ 2017 جي ”ڪاوش دنيا“ ۾ عمرڪوٽ بابت نور محمد سمي جي ليکيل ليک مان ورتل</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> فائل:Umerkot Fort view1.JPG|عمرڪوٽ جي قلعي جو ھڪ منظر فائل:Umarkot Fort view3.JPG|عمرڪوٽ جو قلعو فائل:Umarkot museum view.JPG|عمرڪوٽ عجائب گھر </gallery> روايتن موجب يارهين صديءَ ۾ راجا اَمر سنگهه قلعو ٺهرايو، جڏهن ته ڪجهه بيانن موجب اهو قلعو پرمار سوڍي اڏايو هو، جنهن تي پوءِ سومرن قبضو ڪيو. هڪ روايت مطابق 1355ع ۾ عمر سومري هن شهر کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. 1226ع ۾ اهو ٻيهر سوڍن جي هٿ ۾ رهيو. 1746ع ۾ ميان نور محمد ڪلهوڙي قلعو ٺهرايو، جيڪو اڃا تائين موجود آهي. ڪن محققن جي راءِ آهي ته قلعو سنڌ ۾ اسلامي دور کان به اڳ جو ٺهيل آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/%d8%b9%d9%85%d8%b1%da%aa%d9%88%d9%bd-%d8%ac%d9%88-%d9%82%d9%84%d8%b9%d9%88-%da%aa%d9%87%da%99%d9%8a-%d8%af%d9%88%d8%b1-%db%be-%d8%aa%d8%b9%d9%85%d9%8a%d8%b1-%d9%bf%d9%8a%d9%88%d8%9f-%d8%b9/|title=عمرڪوٽ جو قلعو ڪهڙي دور ۾ تعمير ٿيو؟ ........عزيزڪنگراڻي -|date=2019-06-16|language=sd|access-date=2019-07-10}}</ref> [[فائل:Ghosia Guest House Umerkot.JPG|300px|thumb|غوثيه گيسٽ ھائوس جو منظر]] قلعي ۽ شهر جي اصل نالي بابت تاريخدانن وٽ ٻه اهم رايا ملن ٿا. هڪ راءِ موجب اصل قلعو امر سنگهه نالي راجپوت راڻي جوڙايو هو، تنهنڪري شهر ۽ قلعي جو نالو '''امرڪوٽ''' پيو.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.dawn.com/news/1176551|title=Umerkot: Lost in history|last=Hasan|first=Shazia|date=2015-04-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2019-05-29}}</ref> ٻي راءِ موجب قلعو عمر ماروي واري قصي سان لاڳاپيل مشهور بادشاهه '''عمر سومري''' جوڙايو هو، تنهنڪري صحيح نالو '''عمرڪوٽ''' آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/index.php/antiquities-sites/fort/item/108-umerkot-fort-umerkot|title=Umerkot Fort, Umerkot|website=antiquities.sindhculture.gov.pk|language=en-gb|access-date=2019-05-29}}</ref> هڪ طرف تاريخي روايتن موجب سن 1226ع ۾ راجسٿان کان سوڍا راڻا رتي ڪوٽ ۽ عمرڪوٽ فتح ڪري هتي حڪمران ٿيا، ۽ انهن 26 راڻن جو تاريخي ۽ نالي وار سلسلو هاڻوڪي راڻي همير سنگهه تائين پهچي ٿو، پر انهن ۾ امر سنگهه نالي ڪو راڻو نه ملي ٿو. ٻئي طرف هاڻوڪي قلعي جي ٻن برجن واري مُک دروازي مٿان وچ ۾ لڳل هڪ پٿر تي سورج مکي جو گل اُڪريل آهي، جيڪو سورج ونسي سوڍن جي ڌرمي نشاني سمجهيو وڃي ٿو. جيڪڏهن موجوده قلعو ميان نور محمد ڪلهوڙي تعمير ڪرايو هو ته پوءِ مُک دروازي مٿان سورج مکي وارو پٿر لڳائڻ بابت سوال پيدا ٿئي ٿو؛ ممڪن آهي ته اهو پٿر سوڍا راڻن پنهنجي راڄ دوران لڳايو هجي.<ref name="autogenerated1"></ref> === جاگرافيائي ۽ فوجي اهميت === عمرڪوٽ جو قلعو اڳ به ٿر جي سياست جي ڪنجي سمجهيو ويندو هو، ڇاڪاڻ ته اهو مارواڙ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي اهم رستي تي واقع هو. ان زماني ۾ عمرڪوٽ سنڌ جي سومرا گهراڻي جي حڪومت هيٺ هو. عمرڪوٽ جي قلعي کان 30 ميل اتر طرف ٿر اندر رتو ڪوٽ نالي هڪ پراڻي قلعي جا نشان موجود آهن. رتو ڪوٽ، جيڪو عمرڪوٽ جي قلعي وانگر اهم آهي، پرمار سوڍن جي دور انديشيءَ جي نشاني هو يا انهن کان اڳ جو تعمير ٿيل قلعو هو، ان بابت قطعي طور چئي نٿو سگهجي. بهرحال، اهڙن مضبوط قلعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪنهن مدبر حڪمران ٿر تي پنهنجو ڏهڪاءُ قائم ڪرڻ، ۽ سنڌو ماٿري ۽ وچ هندستان جي وچ وارن شاهراهه رستن تي پنهنجو حڪم جاري رکڻ لاءِ انهن قلعن جي اڏاوت ڪرائي هئي.<ref>ڪتاب: ٿر ۽ پارڪر جو احوال;مصنف:ايس اين رئڪس ;مترجم:ڊاڪٽر نواز علي شوق؛ايڊيشن: ٻيون 2007ع؛ ڇپيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ،ڄامشورو</ref> === قلعي جا ڏکڻ ۽ اولهه وارا دروازا === قلعي جي اتر طرف واري مُک دروازي کان سواءِ ڏکڻ ۽ اولهه پاسي وارن ٻن ننڍن دروازن بابت قديم آثارن جي ماهرن حاڪم شاهه بخاري ۽ علي حيدر گاڏهي جو چوڻ آهي ته قلعي جي اصل ڊيزائين ۾ اهي ٻئي دروازا شامل نه هئا. سندن مطابق اهي دروازا انگريزن پنهنجي سهولت لاءِ قلعي جون ڀتيون ٽوڙي ڪڍايا هئا. قلعي کي اصل حالت ۾ بحال ڪرڻ ۽ ان جي سيڪيورٽي کي نظر ۾ رکندي اهي ٻئي دروازا بند ڪيا پيا وڃن.<ref name="autogenerated1"></ref> لال سنگهه سوڍو، ڏکڻ واري دروازي بابت انهيءَ راءِ سان اختلاف ڪري ٿو. سندس دعويٰ آهي ته جوڌپور جي راجا ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ ٿيل جنگ جي وقت به ڏکڻ وارو دروازو موجود هو. سندس چوڻ موجب اهو دروازو مُک دروازي جي ڀيٽ ۾ ڪمزور هو، تنهنڪري جوڌپور جي راجا جون فوجون ان دروازي کي بارود سان ٽوڙي، باهه ڏئي ساڙي، اندر داخل ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿيون. سندس مطابق، ان جنگ ۾ باهه سبب سڙيل ڪاريون سرون ۽ ڀتيون اڄ به ان دروازي وٽ موجود آهن.<ref name="autogenerated1"></ref> == دلچسپ جايون == هيءُ شهر [[ڪراچي]]، جيڪو [[سنڌ]] جو گاديءَ وارو شهر آهي، ۽ [[حيدرآباد]] سميت ٻين وڏن شهرن سان سٺيءَ طرح ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.umerkot.gos.pk/ |title=District Government Umerkot |access-date=2014-02-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.umerkot.gos.pk/ |archive-date=24 February 2012 |df=dmy-all }}</ref> عمرڪوٽ ۾ ڪيترائي تاريخي اهميت وارا ماڳ موجود آهن، جن ۾ [[اڪبر بادشاهه جي جاءِ پيدائش]]، [[عمرڪوٽ جو قلعو]] ۽ [[مومل جي ماڙي]] شامل آهن. هتي هڪ قديم مندر [[شِو مندر، عمرڪوٽ]] پڻ موجود آهي. ان کان علاوه [[ڪالي ماتا مندر]]، [[ڪرشن مندر]] (پراڻي امرڪوٽ ۾)، [[منهر مندر]] ۽ [[ڪٺواڙي مندر]] (رانچو لائين ۾) پڻ مذهبي ۽ تاريخي اهميت رکن ٿا. == تعليم == شهر ۾ 100 کان وڌيڪ اسڪول، 20 ڪاليج ۽ هڪ پولي ٽيڪنيڪل ڪاليج موجود آهن. == آبادي == === آباديءَ جي واڌ === {{Historical populations|1951|5142|1961|5878|1972|8,381|1981|13,742|1998|35,559|2017|134,196|2023|144,558|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري]] موجب عمرڪوٽ جي آبادي 144,558 هئي.<ref>{{Cite web |title=Sindh (Pakistan): Urban Localities in Districts - Population Statistics, Charts and Map |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/ |access-date=2024-08-31 |website=www.citypopulation.de}}</ref> === مذهب === {{See also|عمرڪوٽ ضلعو#مذهب}} [[عمرڪوٽ شِو مندر]] [[سنڌ]] جي سڀ کان قديم ۽ مقدس هندو عبادتگاهن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1392074|access-date=18 February 2021|title=The thriving Shiva festival in Umarkot is a reminder of Sindh's Hindu heritage |date=27 February 2018 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ ''عمرڪوٽ ميونسپلٽي ۾ مذهبن جي تاريخي آبادي'' ! مذهب ! آبادي (1901ع)<ref>{{Cite book |last=Enthoven |first=R. E. |title=Census of India, 1901: Volume IX-A. Bombay: Part II, Imperial Tables |publisher=Government Central Press |year=1902 |pages=40–41}}</ref> ! سيڪڙو (1901ع) |- | [[هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] | 3,884 | {{Percentage|3884|4934|2}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15x15px]] | 993 | {{Percentage|993|4934|2}} |- | [[جين مت]] [[File:Jain Prateek Chihna.svg|26x26px]] | 46 | {{Percentage|46|4934|2}} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|21x21px]] | 1 | {{Percentage|1|4934|2}} |- ! ڪل | '''4934''' | '''{{Percentage|4934|4934|2}}''' |} == پڻ ڏسو == * [[اسلام ڪوٽ]] * [[مٺي]] * [[عمرڪوٽ ضلعي حڪومت]] * [[ٿرپارڪر]] * [[عمر مارئي]] == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons category}} {{wikivoyage|Umerkot}} * [https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.umerkot.gos.pk/ عمرڪوٽ ضلعي حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ (انگريزي)] {{Use dmy dates|date=April 2017}} [[زمرو:عمرڪوٽ]] [[زمرو:سنڌ ۾ هندومت]] [[زمرو:عمرڪوٽ ضلعي جون تعلقائون]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گھاٽيون آباديون]] 5dbe0hcc5bg4ylc7wmy7fuzs487g3ie 384080 384079 2026-06-10T17:21:49Z Intisar Ali 8681 384080 wikitext text/x-wiki {{for-multi|ضلع بابت|عمرڪوٽ ضلعو|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = عمرڪوٽ<br> عمرڪوٽ | other_name = | official_name = امرڪوٽ | native_name = | nickname = | settlement_type = [[شهر]] | image_skyline = Umarkot Fort view3.JPG | image_caption = يارهين صديءَ جو [[عمرڪوٽ قلعو]] | image_seal = | image_map = | mapsize = | map_caption = عمرڪوٽ جو مقام | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] | seat_type = شهري ڪائونسل | seat = | parts_type = ضلعا | governing_body = [[عمرڪوٽ ضلعي جي حڪومت|ضلعي حڪومت]] | leader_title = [[ڪائونسل-مئنيجر حڪومت|شهري منتظم]] | leader_name = | leader_title1 = ميٽروپوليٽن ڪمشنر | leader_name1 = | leader_title2 = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name2 = طاهر علي ميمڻ<ref>{{cite news|url=https://academiamag.com/sau-umerkot-campus-graduated-first-batch/|title=SAU Umerkot campus graduated first batch|date=9 December 2021|access-date=8 January 2021|work=The Academia Magazine}}</ref> | established_title = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | established_date = اسلام کان اڳ وارو دور | coordinates = {{Coord|25|21|47|N|69|44|33|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 48.6 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = [[2023ع پاڪستان مردم شماري|2023ع]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_note = | population_total = 144,558 | population_rank = [[پاڪستان جا وڏا شهر|پاڪستان ۾ 79هون]] | total_type = شهر | population_density_km2 = auto | population_demonym = | timezone = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset = +05:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | area_code = 238 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | postal_code = 69100 | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | website = }} '''عمرڪوٽ''' (اردو: {{Nastaliq|عمرکوٹ}}؛ [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]]: عمرڪوٽ؛ [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ|IPA]]: [ʊmərkoːʈ])، جيڪو اڳ ۾ '''امرڪوٽ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو، [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جو هڪ تاريخي شهر آهي. [[مغل سلطنت|مغل]] شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جو جنم 1542ع ۾ امرڪوٽ ۾ ٿيو هو. هندو لوڪ عقيدي جي مشهور ديوتائن [[پابوجي]] ۽ [[رامديو پير]] بابت روايتي طور چيو وڃي ٿو ته سندن شادي عمرڪوٽ ۾ ٿي هئي. هتي جي مقامي ٻولي [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]] آهي، جيڪا [[راجستاني ٻوليون|راجستاني ٻولين]] جي گروهه سان تعلق رکي ٿي ۽ [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولي خاندان]] جو حصو آهي. ڍاٽڪي ٻوليءَ جو سڀ کان ويجهو تعلق [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]] سان آهي. انگريزن عمرڪوٽ کي ضلعي جو هيڊڪوارٽر ڪيو. 1906ع کان پوءِ ميرپروخاص هيڊ ڪوارٽر ڪيو ويو. شهر جي رونق چڱي آهي، واپار چڱو هلي ٿو. هن جي چوڌاري باغن ۾ ميوات ۽ واڙين ۾ هر قسم جي ڀاڄي ٿئي ٿي. هيءُ شهر اڳي راجپوتن جي گاديءَ جو هنڌ هو، جنهنڪري ٿر جو ”تِيلاٽ“ ليکبو هو. مارواڙي قومون گهڻو ڪري پهريائين هتي اچي رهيون، جي پوءِ 1874ع ۾ اڀرندي نماري جي ٻوڏن ۽ ٻين ڪن سببن جي ڪري مٺي، ڇاڇري ڪانٽئي، چيلهار، پارني، ٻڳل، ويراڙي، ڌارناسر ۽ ٻين ڳوٺن ڏي لڏي ويون. هتي مردانو ۽ زنانو پرائمري اسڪول، هاءِ اسڪول، سول ڪورٽ، ڊپٽِي ڪليڪٽر جي آفيس، مختيارڪار جي آفيس، سرڪٽ هائوس، ڊپٽي سپرنٽينڊنٽ پوليس جي آفيس، ايڪسائيز انسپيڪٽر جي آفيس، پاڪستان سرڪار جو ميوزم، ٽائون ڪميٽي، ٽيليفون آفيس، پوليس ٿاڻو، مسافر خانو، تعلقو اسپتال ۽ انجنيري بنگلا آهن. ويجهيون ريلوي اسٽيشنون ڇوڙ ۽ ڍورو نارو 12 ۽ 14 ميل جي فاصلي تي آهن. ميرپور خاص 46 ميل پري آهي، جو پڪو روڊ آهي. ڪنري اسٽِيشن سان به آمدرفت چالو آهي. هيءُ شهر سڀني شهرن سان لاريءَ رستي ڳنڍيل آهي.<ref name =" رائچند هريجن " > ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون) -مصنف؛ رائچند هريجن -ايڊيشن؛ ٽيون- سال؛ 2005ع -ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref> ==شھر جو نالو== هن شهر جي نالي بابت اختلاف موجود آهي ته ان جو صحيح نالو '''عمرڪوٽ''' هو يا '''امرڪوٽ'''. فارسي ماخذن ۾ هي نالو ٻنهي صورتن، يعني ''عمرڪوٽ'' ۽ ''امرڪوٽ''، ۾ ملي ٿو<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—73, 74 }}</ref> هڪ روايت موجب هن شهر جو بنياد [[راڻو امر سنگهه]] وڌو هو، تنهنڪري ان جو نالو ''امرڪوٽ'' پيو. ٻي روايت مطابق شهر جو بنياد [[عمر سومرو]] رکيو هو، جنهن سبب ان کي ''عمرڪوٽ'' سڏيو ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> ٽئين راءِ برطانوي مورخ [[جيمس ٽاڊ]] پيش ڪئي آهي، جنهن موجب ''امارا-سومرا'' (Umara-Sumra) [[پرمار راجپوت]]ن جي هڪ شاخ هئي، جيڪا [[ٿر ريگستان]] ۾ آباد ٿي ۽ هن شهر ۾ رهائش اختيار ڪئي. سندس خيال موجب شهر جو نالو انهيءَ نسبت سان ''عمرڪوٽ'' پيو.<ref name="MubarakAli"></ref> تنهن هوندي به، ٿر واري علائقي جا مقامي ماڻهو اڄ به هن شهر کي '''امرڪوٽ''' سڏين ٿا، جڏهن ته علائقي کان ٻاهر هي شهر عام طور '''عمرڪوٽ''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="MubarakAli"></ref> امرڪوٽ يا عمرڪوٽ سنڌ جي قديم شهرن مان هڪ آهي، جنهن جي نالي بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. شهر کي ڪڏهن ”ديهات“، ڪڏهن ”همروٽ“، ڪڏهن ”پدمات“، ڪڏهن ”امراڻو“ ۽ ڪڏهن ”امراپري“ به سڏيو ويو، پر موجوده دور ۾ اهو عام طور عمرڪوٽ جي نالي سان مشهور آهي. ڪجهه روايتن موجب هن شهر کي عمر سومري سان منسوب ڪري عمرڪوٽ سڏيو ويو، جڏهن ته ٻين تاريخي ماخذن، جهڙوڪ ”تاريخ فرشتا“، ''[[آئين اڪبري]]''، ''[[اڪبر نامه]]''، ”[[شاهجهان نامه]]“ ۽ ٻين مؤرخن وٽ هن شهر جو نالو امرڪوٽ طور ملي ٿو. هڪ راءِ موجب هن شهر جو اصل نالو امرڪوٽ هو، جيڪو برطانوي دور کان عمر سومري جي نسبت سان عمرڪوٽ طور مشهور ٿيو، جيتوڻيڪ ڪجهه محققن موجب عمر سومري جو امرڪوٽ شهر يا قلعي سان سڌو تعلق ثابت نٿو ٿئي.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%B1%20%DA%AA%D9%88%D9%BD%20%D8%B9%D9%85%D8%B1%DA%AA%D9%88%D9%BD امر ڪوٽ عمرڪوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> امرڪوٽ تي راڻا پرساد جي راڄ دوران 1542ع ۾ مغل بادشاهه همايون هتان گذريو، ۽ سندس پٽ اڪبر جو جنم به هتي ٿيو. همايون جي ڀيڻ '''[[گلبدن بيگم]]''' پنهنجي فارسي ڪتاب “[[همايون نامه]]” ۾ لکيو آهي ته راڻو پرساد، [[شهنشاهه همايون]] جو زبردست استقبال ڪيو، کيس رهڻ لاءِ بهترين جاءِ ڏني ۽ سندس قافلي جي اميرن لاءِ قلعي کان ٻاهر رهائش جو بندوبست ڪيو. گلبدن بيگم موجب اتي شيون تمام سستيون هيون، هڪ رپئي ۾ چار ٻڪريون ملي رهيون هيون، ۽ راڻا پرساد بادشاهه کي رڍون ۽ ٻڪريون تحفي ۾ ڏنيون. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت قلعو اڪبر بادشاهه جي جاءِ پيدائش واري هنڌ موجود هو. ممڪن آهي ته اهو قلعو '''امر سنگھ''' نالي ڪنهن هندو راجا يا راڻي جوڙايو هجي، جنهن ڪري شهر جو نالو شروع ۾ امرڪوٽ ۽ پوءِ عمرڪوٽ ٿيو. عمر مارئي جو قصو ۽ بادشاهه عمر سومري جو دور راڻي پرساد کان اٽڪل 200 سال اڳ جو ڄاڻايو وڃي ٿو. شاهه لطيف جي شاعري ۽ فارسي ۽ عربي ۾ غير ملڪي سياحن جي ڪتابن ۾ هن شهر جا ٻئي نالا ملن ٿا. هڪ ٻوليائي راءِ موجب، مارواڙي ۽ ڍاٽڪي ٻولين ۽ لهجن ۾ ”ع“ مٿان پيش وارو اچار موجود نه آهي، تنهن ڪري ممڪن آهي ته ”ع“ جي زبر واري اچار مان ”الف“ وارو اچار پيدا ٿيو هجي، جنهن سبب ٻئي صورتون صدين کان گڏ هلنديون رهيون. قديم آثارن جي محقق حاڪم علي شاهه بخاري موجب قلعي جي منظم کوٽائي سان قلعي جي عمر، اقتصادي حالت، ثقافت، هنرن ۽ اصل نالي بابت اهم معلومات ملي سگهي ٿي.<ref name="autogenerated1" /> . == شھر جي تاريخ == === قديم دور ۽ مذهبي آثار === تاريخي روايتن ۽ آثارن مان ظاهر ٿئي ٿو ته امرڪوٽ سنڌ جي انتهائي قديم شهرن مان هڪ آهي، ۽ ممڪن آهي ته قبل مسيح دور ۾ به آباد هو. خاص طور ٻڌ ڌرم واري دور ۾ هن شهر کي اهميت حاصل هئي. '''جوڳرائي جو تلاءُ''' انهيءَ دور جي مشهور يادگار طور ڄاتو وڃي ٿو. روايت آهي ته شهر جي ڀرسان '''لامٻي تلاءُ''' جي سر تي ۽ جوڳرائي جي ڪپر تي مهاتما ٻڌ جي پوئلڳن چلا ڪڍيا، جنهن ڪري اتي هڪ شاهي قلعو مهاراجه وڪرما جيت ٺهرايو. هڪ روايت موجب شهر مهاراجه وڪرما آباد ڪيو، پر انساني وسنديءَ جا آثار ان کان به قديم سمجهيا وڃن ٿا. قديم آثارن ۾ جوڳرائي جو تلاءُ ۽ ’شو‘ جو آستان شامل آهن. شو جي مندر وٽ برهمڻ آباد هئا ۽ ڀڪشوئن جو به اثر هو. شو جو مندر ڀٽن واري زمين تي واقع آهي، جتي واري جي دڙن مان ٻڌ ڌرم جي دور جا مڻڪا اڄ به ملن ٿا.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%B1%20%DA%AA%D9%88%D9%BD%20%D8%B9%D9%85%D8%B1%DA%AA%D9%88%D9%BD امر ڪوٽ عمرڪوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> عمرڪوٽ جلد ئي [[ٿر ريگستان]] جو هڪ اهم شهر بڻجي ويو ۽ تاريخي واقعن ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪرڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو اوڀر طرف کان [[سنڌ]] ۾ داخل ٿيندڙ مکيه شاهراهه تي واقع هو ۽ [[مارواڙ]] کي [[سنڌو ماٿري]] سان ڳنڍيندڙ رستي تي پڻ موجود هو. انهيءَ جغرافيائي حيثيت سبب عمرڪوٽ ريگستان جي ڪنجي سڏجڻ لڳو ۽ فوجي توڙي واپاري لحاظ کان انتهائي اهم شهر بڻجي ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> جيتوڻيڪ اهو يقيني طور معلوم نه آهي ته شهر ڪڏهن آباد ٿيو، پر ايترو ضرور واضح آهي ته قديم زماني کان هتي آبادي موجود هئي. چيني سياح [[شُوئن زانگ]] (Xuanzang)، جيڪو 641ع ۾ [[هندستان]] آيو هو، گهڻو امڪان آهي ته عمرڪوٽ جو به دورو ڪيو هجي<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref> روايت موجب يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راڻا امر سنگهه]] هن شهر کي تعمير ڪرايو هو،<ref name="رائچند-تاريخ-ريگستان-p651">{{cite book|last=رائچند هريجن|title=تاريخ ريگستان|location=حيدرآباد|year=1975|page=651}}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> جڏهن⁠تہ هاڻوڪو شهر ان جي قديم بنيادن تي ٻيهر آباد ڪيو ويو.<ref name="رائچند-تاريخ-ريگستان-p651">{{cite book|last=رائچند هريجن|title=تاريخ ريگستان|location=حيدرآباد|year=1975|page=651}}</ref><ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—73 کان 86 }}</ref> هتي هڪ ننڍڙو قلعو موجود هو، جيڪو ايترو مضبوط نه هو جو ڪنهن وڏي ۽ طاقتور فوج جو مقابلو ڪري سگهي. موجوده [[عمرڪوٽ جو قلعو]] 1746ع ۾ [[ڪلهوڙا]] حڪمران [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] (وفات 1755ع) تعمير ڪرايو. گهڻن تاريخدانن جي راءِ آهي ته اهو قلعو هڪ قديم قلعي جي ماڳ تي اڏيو ويو، جيڪو يا ته [[سومرا]] حڪمرانن يا [[سوڍا راجپوت]]ن تعمير ڪرايو هو.<ref name="MubarakAli"></ref> . [[ٽالپر]] دور ۾ [[جوڌپور]] طرفان ڪنهن ممڪن حملي يا چڙهائي جي صورت ۾ دفاع لاءِ قلعي اندر 400 سپاهي مقرر رکيا ويندا هئ.<ref name="MubarakAli"></ref> === پرمار، سوڍا ۽ سومرا دور === امرڪوٽ جي پراچين تاريخ جو مڪمل احوال موجود نه آهي، پر ڪجهه تاريخي حوالن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڇهين صدي عيسوي ڌاري هتي پرمارن جي حڪومت هئي. لدروي ۽ پونگل جي يدوونسي راجا منڏم راءِ امرڪوٽ جي پرمار راجا سوڍ جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جنهن مان کيس ٽي پٽ ڪيهر، مولراج ۽ گوگلي پيدا ٿيا.<ref name="ٽاڊ">”ٽاڊ راجستان“، ندي ڀاڱو ٻيو صفح 1186- 1187، بحواله امرڪوٽ اتهاس</ref><ref name="گجراتي">”ٽاڊ راجستان“، گجراتي، ڀاڱو ٻيو، صفحو 317</ref><ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref> سن 997ع، يعني 1054 سنبت ۾ مارواڙ جي راجا ڌرڻي براهه پرمار مارواڙ جي نون قلعن جي ورهاست پنهنجن نون ڀائرن ۾ ڪئي، جنهن وقت امرڪوٽ جو گراج پرمار جي حصي ۾ آيو<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref>. اُمَرڪوٽ جي اهميت تڏهن وڌيڪ وڌي وئي جڏهن اهو سوڍا راجپوتن جي قبضي هيٺ آيو. هي اهو قبيلو هو جنهن جي همت، جوش ۽ حياتيءَ اُمَرڪوٽ کي سنڌ جي تاريخ ۾ امر بڻائي ڇڏيو. سوڍا، جيڪي اُمَرڪوٽ جا حڪمران بڻيا، ريگستان جا رهواسي هئا.<ref name="MubarakAli"></ref>ڪرَنل ٽاڊ موجب، گهڻي امڪان سان اهي سڪندر اعظم جي ذڪر ڪيل ”سوگدي“ هئا.<ref>James Tod, Annals and Antiquities of Rajasthan, Delhi: 1978, ii,p. 181 n. i.</ref> هن سوڍا قبيلي جي اصل نسل بابت وڌيڪ تحقيق ڪندي اهو نتيجو ڪڍيو ته هي پرمارا راجپوتن جي هڪ شاخ هئي. سندن هڪ ذيلي شاخ ”اُمرا-سمرا“ هئي، جنهن مان ”اُمَرڪوٽ“ جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو..<ref name="MubarakAli"></ref> هڪ روايت موجب، پرمارا سوڍا، جيڪي ڪيترين صدين کان ٿر جي ريگستان ۾ رهندا هئا، يا ڪن جي چوڻ مطابق اُجين مان آيا هئا، تن 1226ع ۾ اُمَرڪوٽ کي سمرن کان فتح ڪيو؛ جڏهن ته ٻي روايت موجب سمرن جي حڪمرانن اهو شهر کين عطا ڪيو هو..<ref name="MubarakAli"></ref> پر ٽاڊ جي ڪتاب ''راجستان جون تواريخون ۽ آثارِ قديمه'' ۾ هڪ اهڙو واقعو بيان ٿيل آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته قلعو 1226ع کان اڳ ئي سوڍن جي قبضي ۾ اچي چڪو هو. 1219ع ۾ سوڍن جي راڻا جو چاچيچ ديو سان تڪرار ٿيو، جنهن اوچتو حملو ڪري راڻا کي حيران ڪري ڇڏيو. راڻا چار هزار سپاهي گڏ ڪري حملي آور جو مقابلو ڪيو. هو جنگ ۾ شڪست کائي ويو ۽ پنهنجي گاديءَ واري هنڌ اُمَرڪوٽ ۾ وڃي پناهه ورتائين.<ref name="MubarakAli"></ref> بهرحال، قبضي کان پوءِ اُمَرڪوٽ سوڍن جو مرڪزي شهر بڻجي ويو، ۽ ان وقت کان وٺي سڀني سياسي تبديلين جي باوجود سندن قبضي هيٺ رهيو. قلعي جي حڪمران جو لقب ”راڻا“ هوندو هو. جيتوڻيڪ هو عملي طور خودمختيار هو، تنهن هوندي به سنڌ جي حڪمرانن جي بالادستي کي تسليم ڪندو هو. جڏهن سنڌ دهليءَ جي سلطانن ۽ مغل شهنشاهن جي اقتدار هيٺ هئي، تڏهن راڻا کين خراج ادا ڪندو هو. نئين راڻا جي تخت نشينيءَ تي کيس يا ته مغل شهنشاهه يا ٺٽي ۾ مقرر سندس نائب کان سرڪاري توثيق حاصل ٿيندي هئي.<ref name="Raikes137-138">{{cite book |last=Raikes |title=Memoir on the Thurr and Parkur Districts of Sind |location=London |year=1856 |pages=137–138 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> اُمَرڪوٽ جي راڻا جا پاڙيسري رياست جيسلمير سان لاڳاپا ڪڏهن خوشگوار ته ڪڏهن تڪراري رهيا. 1219ع ۾ راڻا اڳ ئي چاچيچ ديو سان جنگ وڙهي چڪو هو، پر بعد ۾ هن جيسلمير جي حڪمرانن سان سٺا لاڳاپا قائم رکڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="MubarakAli"></ref>. منجم راءِ، جيڪو منگل راءِ جو پٽ هو، پنهنجي ملڪ تي ٿيل هڪ حملي سبب اُمَرڪوٽ ۾ اچي پناهه ورتي. جڏهن هو پاڻ حڪمران بڻيو ته سوڍن جي راڻا پنهنجي ڌيءَ جو سڱ کيس ڏنو. هن اها آڇ قبول ڪئي ۽ شادي اُمَرڪوٽ ۾ ٿي.<ref name="MubarakAli"></ref> هن شاديءَ واري اتحاد اُمَرڪوٽ جي سوڍن کي سندن طاقتور پاڙيسرين کان بچاءُ ۽ تحفظ فراهم ڪيو. ڇو ته سوڍا قبيلي جون عورتون پنهنجي حسن ۽ دلڪشيءَ سبب مشهور هيون، تنهن ڪري سنڌ جا حڪمران ۽ اشرافيه طبقا انهن سان شاديون ڪرڻ جا خواهشمند هوندا هئا. مختلف دورن ۾ سنڌ جي ڪيترن ئي بااثر ماڻهن سوڍا عورتن سان شاديون ڪيون. ان جي بدلي ۾ سوڍن کي تحفظ، سلامتي ۽ سياسي سهارو حاصل ٿيندو رهيو.<ref name="MubarakAli"></ref>. جيسلمير جي تاريخي بيانن مان معلوم ٿئي ٿو ته يارهين صديءَ جي شروعات ۾ به امرڪوٽ تي پرمارن جي حڪومت هئي. ان وقت ڏکڻ ٿر، يعني هاڻوڪي مٺي، ڏيپلي ۽ ڇاڇري شهر کان اولهه طرف علائقو سومرن جي قبضي هيٺ هو، جنهن کي ”ديرڪ“ پرڳڻو چيو ويندو هو. سومرن پوءِ پرمارن کان امرڪوٽ به حاصل ڪيو. ڇاڇري کان اوڀر کائڙ تي راٺوڙن جو راڄ هو ۽ پارڪر تي پرمارن جو راڄ هو.<ref name="رائچند-هريجن">{{cite book|title=تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)|last=رائچند هريجن|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|location=ڄامشورو|year=2005|edition=چوٿون}}</ref> سومرن امرڪوٽ فتح ڪري ان کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو، جنهن کان پوءِ آهستي آهستي ڏکڻ ٿر ۾ سندن اثر گهٽجڻ لڳو. ڪجهه عرصي بعد ”مڪواڻا“ راجپوتن زور ورتو ۽ ملڪ تي قبضو ڪري [[ڪيرٽي]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. انهن مان ڪيسر مڪواڻو مشهور راجا ٿي گذريو. ڪيرٽي هن وقت مٺي تعلقي ۾ مٺي شهر کان 16 ميل ڏکڻ طرف هڪ ننڍڙو ڳوٺ آهي<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref>.<ref name="رائچند-هريجن"></ref> ڪجهه روايتن موجب عمرڪوٽ يا امرڪوٽ عمر سومره ولد دودي سومري جو ٻڌل هو، جيڪو سنه 793هه، يعني 1390ع ۾ تخت تي ويٺو ۽ 35 ورهيه بادشاهي ڪيائين.<ref name="autogenerated2">قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو</ref> هڪ ٻي روايت موجب وقت جي حاڪم عمر سومري ”مارئيءَ“ کي کڻي اچي هن شهر جي قلعي ۾ قيد ڪري رکيو هو. راجپوتن همايون کي امرڪوٽ ۾ پناهه ڏني، جتي اڪبر بادشاهه جو جنم ٿيو. سنه 949هه، يعني 1542ع ۾ مرزا شاهه حسن جي دور ۾ همايون بادشاهه شير شاهه افغان کان ڀڄي سنڌ ۾ آيو ۽ هتي رهيو. ساڳئي سال رجب مهيني جي پنجين تاريخ اڪبر بادشاهه ڄائو. اڪبر جي ماءُ جو نالو حميده بانو هو. ان وقت عمرڪوٽ هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو، تنهن ڪري همايون اتان نڪري جونپور ۾ درياهه جي ڪناري وڃي رهيو.<ref name="autogenerated2"></ref> [[فائل:Birthplace of Akbar.JPG|360px|thumb|اڪبر بادشاھ جي جاء پيدائش جت]] عمرڪوٽ کي اهو اعزاز حاصل آهي ته اهو [[اڪبر اعظم]] جي جنم ڀومي آهي. [[همايون]]، جيڪو [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ نهايت ڏکئي ۽ لاچار حالتن ۾ 1542ع ۾ هتي پهتو، تنهن جو استقبال قلعي جي راڻا، پرساد وِرسال، ڪيو.<ref name="MubarakAli"></ref> . همايون جي ڀيڻ [[گلبدن بيگم]] هن استقبال جو نهايت جاندار احوال بيان ڪندي لکي ٿي: {{Quotation| ”راڻا شهنشاهه جو وڏي عزت ۽ احترام سان استقبال ڪيو ۽ کيس بهترين رهائش فراهم ڪئي. اميرن جي ماڻهن لاءِ قلعي کان ٻاهر جايون مقرر ڪيون ويون. ڪيتريون ئي شيون نهايت سستيون هيون؛ هڪ رپئي ۾ چار ٻڪريون ملي سگهنديون هيون. راڻا ٻڪريءَ جي ٻچن ۽ ٻين شين جا ڪيترائي تحفا پيش ڪيا ۽ اهڙي مناسب خدمت سرانجام ڏني، جو ان کي بيان ڪرڻ لاءِ لفظ ناڪافي آهن.“}} راڻا پنهنجي شاهي مهمانن لاءِ قلعي جو وچ وارو حصو خالي ڪري ڇڏيو. تنهن ڪري اڪبر جي پيدائش قلعي جي اندر ٿي هئي، نه ته قلعي کان ٻاهر، جيئن عام طور تي سمجهيو ويندو آهي<ref name="MubarakAli"></ref>. همايون پوءِ قلعو ڇڏي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سندس سڄي فوج کي رهائي نه ڏئي سگهيو ٿي. راڻا [[شاهه حسن ارغون]] جي خلاف همايون جي مدد ڪئي، جنهن همايون جي پيءُ کي قتل ڪيو هو، ۽ شهنشاهه جي مدد لاءِ ٻه هزار يا ٽي هزار سپاهي به فراهم ڪيا. پر اها مدد ڪارگر ثابت نه ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ راڻا جي فوج ۾ بغاوت ڦٽي پئي ۽ سپاهي منتشر ٿي ويا<ref name="MubarakAli"></ref>. [[حميده بانو بيگم]] عمرڪوٽ تڏهن ڇڏي جڏهن اڪبر جي عمر پنج هفتا هئي. اڪبر پاڻ ڪڏهن به عمرڪوٽ نه آيو، پر پنهنجي جنم ڀوميءَ سان سندس گهري جذباتي وابستگي هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. جڏهن بيگلار خاندان سان تعلق رکندڙ مير ابوالقاسم خان زمان، سنڌ جي حڪمران ڄام بيگ سان گڏ اڪبر جي درٻار ۾ حاضر ٿيو، تڏهن اڪبر کانئس سندس جنم ڀومي بابت پڇيو<ref name="MubarakAli"></ref>. هن جواب ڏنو: ”عمرڪوٽ.“ اهو ٻڌي اڪبر خوش ٿيو ۽ چيائين: {{Quotation| ”مان ۽ هي سيد، ٻنهي جي جنم ڀومي هڪ ئي آهي.“ }} ===ارغون ترخان ۽ مغل دؤر === سنه 967هه، يعني 1559ع ۾، مرزا عيسيٰ ترخان جي ٻن پٽن محمد باقي ۽ محمد صالح وچ ۾ جنگ لڳي. مرزا عيسيٰ محمد صالح جي حمايت ۾ هو، تنهنڪري محمد باقي شڪست کائي ونگ مان عمرڪوٽ آيو ۽ اتان جيسلمير مان لنگهي بکر ۾ سلطان محمود خان وٽ پهتو. مرزا غازي بيگ جي دور ۾ سنه 1508هه، يعني 1599ع ڌاري، ابو القاسم سلطان ولد شاهه قاسم ارغون سوڍن سان وڙهي عمرڪوٽ ورتو. ابو القاسم سلطان مرزا جاني بيگ جو سالو هو.<ref name="autogenerated2"></ref> ترخانن جي دور ۾ بيگلار خاندان عمرڪوٽ جي سياسي معاملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مير سيد قاسم بيگلار [[سمرقند]] مان سنڌ آيو ۽ شاهه حسن ارغون کيس عمرڪوٽ جو حاڪم مقرر ڪيو. هن سوڍا راجپوتن کي راٺوڙن جي خلاف مدد فراهم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ سندس شادي راڻا ڪويا وئيرسي جي ڌيءَ راجيه سان ٿي. هنن مان مير ابوالقاسم خان زمان پيدا ٿيو، جيڪو بعد ۾ ترخان دور جي هڪ اهم شخصيت بڻيو.<ref name="MubarakAli"></ref> عيسيٰ خان جي وفات کان پوءِ مرزا باقي حڪمران ٿيو. سندس ڀاءُ جان بابا بغاوت ڪري عمرڪوٽ ۾ پناهه وٺڻ چاهي، پر عمرڪوٽ جي راڻا مرزا باقي کي ڳجهي اطلاع ڏئي جان بابا جي رٿ ناڪام بڻائي. اهڙيءَ طرح عمرڪوٽ جان بابا جي قبضي کان بچي ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. بعد ۾ مرزا باقي خان زمان کي راڻا ميگراج خلاف موڪليو. راڻا قلعو ڇڏي ويو ۽ خان زمان آسانيءَ سان عمرڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. هن راڻا بڪر وئيرسي کي راڻا مقرر ڪري پاڻ نصرپور موٽي ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. جڏهن عبدالرحيم خانِ خاناں سوڍا خاندان سان شاديءَ وسيلي رشتيداري قائم ڪئي ته مان سنگهه جي سياسي حيثيت مضبوط ٿي وئي. راڻا ميگراج جي وفات کان پوءِ جاني بيگ عمرڪوٽ جي حڪومت ڪشن داس کي ڏني، جنهن سبب مان سنگهه ۽ ڪشن داس ۾ تڪرار پيدا ٿيو. خانِ خاناں جي سفارش تي جاني بيگ خان زمان کي حڪم ڏنو ته مان سنگهه کي راڻا مقرر ڪيو وڃي<ref name="MubarakAli"></ref>. خان زمان ۽ ڪشن داس جي فوجن وچ ۾ مقابلي جون تياريون ٿيون، پر ڳالهين ذريعي عارضي صلح ٿي ويو. پوءِ ساميجا قبيلي جي ڦرلٽ سبب ٻيهر فساد پيدا ٿيو. ڪشن داس ڀڄي ويو ۽ خان زمان عمرڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. راڻا جي خاندان سان عزت وارو سلوڪ ڪيو ويو، پر فاتح فوج شهر ۾ ڦرلٽ ڪئي، مندر ڊاهي ڇڏيا، ڳئون ذبح ڪيون ۽ رهواسين سان سخت زيادتيون ڪيون<ref name="MubarakAli"></ref>. انهن واقعن سوڍا قبيلي کي سخت ڪاوڙائي ڇڏيو. جڏهن انهن انتقام لاءِ تياريون ڪيون ته خان زمان جنگ کان بچڻ لاءِ ڳالهين جو رستو اختيار ڪيو. آخرڪار راڻا ۽ خان زمان ۾ ٺاهه ٿي ويو، راڻا کي عزت، خلعت، گهوڙو ۽ ڦريل مال مان ڪجهه حصو واپس ڏنو ويو، ۽ عمرڪوٽ جا معاملا پرامن نموني طئي ڪيا ويا<ref name="MubarakAli"></ref>. === نادر شاهه ۽ ڪلهوڙا دور === 1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] جي سنڌ تي حملي دوران نور محمد ڪلهوڙو عمرڪوٽ ۾ پناهه وٺي ويٺو، پر نادر شاهه ريگستان پار ڪري عمرڪوٽ پهتو ۽ کيس هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪيو. نور محمد پنهنجي وفاداريءَ جو جواز پيش ڪيو، جنهن تي نادر شاهه کيس معاف ڪري سنڌ جي حڪومت واپس ڏني، بدلي ۾ هن هڪ ڪروڙ رپيا ۽ ساليانو خراج ادا ڪرڻ جو واعدو ڪيو.<ref name="MubarakAli"></ref>. <ref name="autogenerated2"></ref>. ڪلهوڙن جي اقتدار جي مضبوطيءَ سان سوڍا راجپوتن جي طاقت گهٽجڻ لڳي ۽ 1750ع ۾ عمرڪوٽ مڪمل طور ڪلهوڙا حڪومت ۾ شامل ٿي ويو. راڻا کي قلعي مان نيڪالي ڏني وئي، جنهن سان عمرڪوٽ سوڍن جي گاديءَ واري حيثيت وڃائي ويٺو ۽ ان جي سياسي اهميت گهٽجي وئي<ref name="MubarakAli"></ref>. نور محمد جي وفات (1755ع) کان پوءِ محمد مرادياب خان عمرڪوٽ ۾ رهندي تخت نشينيءَ جي خبر حاصل ڪئي. بعد ۾ عمرڪوٽ ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن جي طاقت جي جدوجهد جو مرڪز بڻيو. مير بجار ٽالپر عمرڪوٽ تي قبضو ڪيو، پر تاجا لائکي ۽ غلام نبي ڪلهوڙي سياسي چال ذريعي قلعو پنهنجي قبضي ۾ آندو. ان کان پوءِ لانياري جي جنگ ۾ مير بجار ڪلهوڙن کي شڪست ڏني ۽ سنڌ جي سياست ۾ وڌيڪ طاقتور ٿي اڀريو<ref name="MubarakAli"></ref>. سنه 1168هه، يعني 1755ع ۾، ميان محمد مراد ياب خان سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. ان وقت هو عمرڪوٽ ۾ هو. جڏهن ديوان گدومل سندس لاءِ بادشاهه کان سَند ۽ نواب سريبلند خان جو لقب وٺي آيو، تڏهن هو عمرڪوٽ کان ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ رستي ۾ نصرپور وٽ سندس تاجپوشيءَ جي رسم ادا ڪئي وئي.<ref name="MubarakAli"></ref>. مير بجار جي وڌندڙ اثر سبب جودھپور جي راجا وجي سنگهه سان سندس تڪرار پيدا ٿيو. 1779ع ۾ هڪ ڳجهي سازش تحت مير بجار قتل ڪيو ويو ۽ عمرڪوٽ وجي سنگهه جي حوالي ڪيو ويو. وجي سنگهه سوڍا راجپوتن جي راڻا کي ٻيهر بحال ڪيو، جنهن کان پوءِ عمرڪوٽ جودھپور رياست جي هڪ پرڳڻي طور هلندو رهيو<ref name="MubarakAli"></ref>. اٺارهين صديءَ جي آخر ۾ عمرڪوٽ ٽالپر اڳواڻن لاءِ اهم پناهه گاهه بڻيو. جڏهن ڪلهوڙن افغان حڪمران [[تيمور شاهه دراني]] کان مدد گهري، تڏهن مير عبدالله خان، مير فتح علي خان ۽ مير غلام علي خان عمرڪوٽ ۾ پناهه ورتي. عمرڪوٽ جي قلعي ٽالپرن کي تحفظ فراهم ڪيو، جنهن سندن ڪلهوڙن خلاف جدوجهد ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو<ref name="MubarakAli"></ref>. سنه 1168هه، يعني 1755ع ۾، ميان محمد مراد ياب خان سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. ان وقت هو عمرڪوٽ ۾ هو. جڏهن ديوان گدومل سندس لاءِ بادشاهه کان سَند ۽ نواب سريبلند خان جو لقب وٺي آيو، تڏهن هو عمرڪوٽ کان ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ رستي ۾ نصرپور وٽ سندس تاجپوشيءَ جي رسم ادا ڪئي وئي.<ref name="MubarakAli"></ref>. === ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن جون جنگيون === سنه 1190هه، يعني 1777ع ۾، مير بجر خان حج تان موٽي آيو ۽ سڌو عمرڪوٽ ۾ وڃي رهيو. هن کوسن کي عمرڪوٽ مان ڀڄائي ڪڍيو. ميان غلام نبي، تاجو ليکي کي هڪ لشڪر سان گڏ وٺي عمرڪوٽ آيو ۽ ڪوٽ جو گهيرو ڪيو، پر فتح حاصل نه ڪري سگهيو. پوءِ الهه بخش جهنجڻ دغا ڪري مير کان معافي گهري. جڏهن مير عمرڪوٽ کان ٻاهر نڪتو ته تاجو ليکي ٻن هزار ماڻهن سان ڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. ان تي مير بجر خان ڇهه هزار لشڪر گڏ ڪري ٽيهه هزار ڪلهوڙن تي ڪاهي ويو. ڪلهوڙا لانياري وٽ پهتا، جتي جنگ لڳي؛ ڪلهوڙا شڪست کاڌائون ۽ ميان غلام نبي مارجي ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1194هه، يعني 1781ع ۾، ميان عبدالنبيءَ جي چوڻ تي جوڌپور جي راجا بجيسنگهه ٻه ماڻهو موڪلي مير بجر خان کي دغا سان قتل ڪرايو. ان جي بدلي ۾ ميان عبدالنبي عمرڪوٽ جو قلعو ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کي ڏئي ڇڏيو. ان وقت، جڏهن عبدالنبي جي مدد لاءِ تيمور شاهه، مدد خان کي لشڪر سان موڪليو، تڏهن مير عمرڪوٽ ۾ هئا. مير عبدالله خان بلوچن جو لشڪر وٺي مدد خان جي مقابلي لاءِ نڪتو. گهڻي لکپڙهه کان پوءِ مدد خان عمرڪوٽ آيو ۽ مير فتح خان کي ٺڳيءَ سان گرفتار ڪري وٺي ويو، پر پوءِ هو ڀڄي نڪتو ۽ مير عبدالله ۽ مير فتح علي خان سان وڃي مليو، جيڪي ان وقت دين ڳڙهه ۾ هئا. ميرن جي تياريءَ جو ٻڌي مدد خان عبدالنبي کان بيزار ٿي کيس ڇڏي هليو ويو، جنهن کان پوءِ عبدالنبي لاچار ٿي ميرن جي پيش پيو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1201هه، يعني 1786ع ۾، جوڌپور جي راجا ٻه هزار ماڻهو عمرڪوٽ ۾ آڻي ويهاريا، ڇاڪاڻ ته اهو قلعو ميان عبدالنبي کيس ڏنو هو. اتفاق سان رستي ۾ انهن جو جهيڙو مير سهراب خان جي ڀاءُ مير غلام محمد جي ماڻهن سان ٿيو، جيڪو ٿر ۾ شڪار لاءِ آيو هو. مير غلام محمد جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا. ان تي مير سهراب، مير فتح علي خان جي مدد سان عمرڪوٽ تي ڪاهي آيو، راجپوتن کي ماريو، ملڪ ڦريو ۽ پنهنجو وير وٺي واپس ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> ==ٽالپرن جو دور== 1783ع ۾ مير فتح علي خان جي اڳواڻيءَ ۾ ٽالپر اقتدار ۾ آيا ۽ سنڌ ۾ ٽالپر حڪومت جو بنياد وڌو. ٽالپرن پنهنجي گذريل تجربن جي بنياد تي عمرڪوٽ کي هڪ اهم دفاعي ۽ پناهگاهي شهر سمجهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کين افغان حملي جو انديشو رهندو هو. انهيءَ ڪري هنن عمرڪوٽ تي قبضو ڪرڻ لاءِ ڪيترائي ڀيرا ڪوششون ڪيون ۽ آخرڪار 1813ع ۾ عمرڪوٽ کي ٽالپر رياست ۾ شامل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا.<ref name="MubarakAli"></ref>. جوڌپور جي راجا جي اثر کي روڪڻ لاءِ ٽالپرن پنهنجي فوجون جوڌپور جي علائقن تائين به موڪليون.<ref>حوالو 37</ref> جيتوڻيڪ عمرڪوٽ ٽالپرن جي قبضي ۾ اچي ويو، پر اهو سنڌ ۽ جوڌپور جي وچ ۾ تڪرار جو موضوع بڻيل رهيو. جوڌپور جي راجا ڪڏهن به عمرڪوٽ تي سنڌ جي ميرن جي بالادستي تسليم نه ڪئي ۽ ان کي پنهنجي رياست جو حصو قرار ڏيندو رهيو<ref name="MubarakAli"></ref>.. جڏهن [[جيمس برنس]] 1827ع ۾ سنڌ جو دورو ڪيو ته هن لکيو آهي ته ان وقت غلام الله لغاري عمرڪوٽ جو نگران هو.<ref name="MubarakAli"></ref>. [[ٿامس پوسٽنس]] ۽ جيمس برنس عمرڪوٽ جي هڪ ٻي اهم خصوصيت جو به ذڪر ڪن ٿا. سندن مطابق عمرڪوٽ اهو هنڌ هو جتي ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن جا خزانا لڪائي رکيا ويندا هئا. جيمس برنس لکي ٿو<ref name="MubarakAli"></ref>.: {{Quotation| "هتي اهو مشهور آهي ته سنڌ جي حڪومت جا ميمبر ڪيترن ئي ڪروڙ رپين جو خزانو رکندا آهن." }} === عمرڪوٽ جو ٻيهر سنڌ ۾ شامل ٿيڻ ۽ انگريز عهدنامو === سنه 1229هه، يعني 1813ع ۾، مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان عمرڪوٽ جوڌپور جي راجا کان کسي ورتو. ان کان پوءِ عمرڪوٽ ٽالپرن جي هٿ ۾ رهيو. سنه 1258هه، يعني 1842ع ۾، سر چارلس نيپئر ميرن سان عهدنامو ڪيو، جنهن موجب عمرڪوٽ، سبزلڪوٽ، شڪارپور ۽ ڪراچي انگريز سرڪار جي حوالي ٿيا.<ref name="autogenerated2"></ref> راجپوتن همايون کي امرڪوٽ ۾ پناهه ڏني، جتي اڪبر بادشاهه جو جنم ٿيو. سنه 949هه، يعني 1542ع ۾ مرزا شاهه حسن جي دور ۾ همايون بادشاهه شير شاهه افغان کان ڀڄي سنڌ ۾ آيو ۽ هتي رهيو. ساڳئي سال رجب مهيني جي پنجين تاريخ اڪبر بادشاهه ڄائو. اڪبر جي ماءُ جو نالو حميده بانو هو. ان وقت عمرڪوٽ هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو، تنهن ڪري همايون اتان نڪري جونپور ۾ درياهه جي ڪناري وڃي رهيو.<ref name="autogenerated2"></ref> [[فائل:Birthplace of Akbar.JPG|360px|thumb|اڪبر بادشاھ جي جاء پيدائش جت]] === ڪلهوڙا، جوڌپور ۽ ٽالپر دور === ڪلهوڙن جي دور ۾ عمرڪوٽ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي قبضي هيٺ هو، جنهن کي بعد ۾ ڪلهوڙن جوڌپور جي راجا کي وڪيو. 1739ع ۾ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي دور ۾ ايران کان ڪاهي آيل نادر شاهه عمرڪوٽ ۾ رتوڇاڻ ۽ ڦرلٽ ڪئي ۽ ڪلهوڙن کان معاهدي ۾ ساليانو ڏن مقرر ڪرائي واپس ويو. 1750ع ۾ مارواڙ جي راجپوتن عمرڪوٽ تي قبضي لاءِ ڪاهه ڪري تباهي مچائي، پر شهر فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. هڪ ٻي بيان موجب 1750ع ۾ نور محمد ڪلهوڙي ۽ سوڍا راجپوتن وچ ۾ جنگ ٿي.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1152هه، يعني 1739ع ۾، جڏهن نادر شاهه سنڌ تي ڪاهي آيو، تڏهن ميان نور محمد ڪلهوڙو ۽ سندس پٽ محمد مراد ياب خان ڪلهوڙو ٺٽو ڇڏي عمرڪوٽ جي قلعي ۾ اچي لڪا. نادر شاهه سندن پٺيان اچي عمرڪوٽ پهتو، جنهن سبب هو لاچار ٿي پيش پيا. ان کان پوءِ نادر شاهه جا امير سنڌ جي مختلف علائقن ۾ پکڙي ويا.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1168هه، يعني 1755ع ۾، ميان محمد مراد ياب خان سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. ان وقت هو عمرڪوٽ ۾ هو. جڏهن ديوان گدومل سندس لاءِ بادشاهه کان سَند ۽ نواب سريبلند خان جو لقب وٺي آيو، تڏهن هو عمرڪوٽ کان ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ رستي ۾ نصرپور وٽ سندس تاجپوشيءَ جي رسم ادا ڪئي وئي.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1190هه، يعني 1777ع ۾، مير بجر خان حج تان موٽي آيو ۽ سڌو عمرڪوٽ ۾ وڃي رهيو. هن کوسن کي عمرڪوٽ مان ڀڄائي ڪڍيو. ميان غلام نبي، تاجو ليکي کي هڪ لشڪر سان گڏ وٺي عمرڪوٽ آيو ۽ ڪوٽ جو گهيرو ڪيو، پر فتح حاصل نه ڪري سگهيو. پوءِ الهه بخش جهنجڻ دغا ڪري مير کان معافي گهري. جڏهن مير عمرڪوٽ کان ٻاهر نڪتو ته تاجو ليکي ٻن هزار ماڻهن سان ڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. ان تي مير بجر خان ڇهه هزار لشڪر گڏ ڪري ٽيهه هزار ڪلهوڙن تي ڪاهي ويو. ڪلهوڙا لانياري وٽ پهتا، جتي جنگ لڳي؛ ڪلهوڙا شڪست کاڌائون ۽ ميان غلام نبي مارجي ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> 1777ع ۾ ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ گهرو ويڙهه ٿي، جنهن ۾ کوسن ڪلهوڙن پاران ٽالپرن سان مقابلو ڪيو، ۽ ڪلهوڙو حاڪم ميان غلام نبي عمرڪوٽ ۾ مارجي ويو. نامياري تاريخ نويس ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب 1777ع ۾ ميان غلام نبي ڪلهوڙي جي دور ۾ سندس ٽالپر وزير ۽ سپهه سالار '''مير بجر خان ٽالپر''' جي سربراهي ۾ ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ هڪ وڏي گهرو ويڙهه ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ ميان غلام نبي ڪلهوڙو مارجي ويو ۽ مير بجر جي مدد سان سندس ننڍو ڀاءُ ميان عبدالنبي ڪلهوڙو تخت تي ويٺو.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1194هه، يعني 1781ع ۾، ميان عبدالنبيءَ جي چوڻ تي جوڌپور جي راجا بجيسنگهه ٻه ماڻهو موڪلي مير بجر خان کي دغا سان قتل ڪرايو. ان جي بدلي ۾ ميان عبدالنبي عمرڪوٽ جو قلعو ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کي ڏئي ڇڏيو. ان وقت، جڏهن عبدالنبي جي مدد لاءِ تيمور شاهه، مدد خان کي لشڪر سان موڪليو، تڏهن مير عمرڪوٽ ۾ هئا. مير عبدالله خان بلوچن جو لشڪر وٺي مدد خان جي مقابلي لاءِ نڪتو. گهڻي لکپڙهه کان پوءِ مدد خان عمرڪوٽ آيو ۽ مير فتح خان کي ٺڳيءَ سان گرفتار ڪري وٺي ويو، پر پوءِ هو ڀڄي نڪتو ۽ مير عبدالله ۽ مير فتح علي خان سان وڃي مليو، جيڪي ان وقت دين ڳڙهه ۾ هئا. ميرن جي تياريءَ جو ٻڌي مدد خان عبدالنبي کان بيزار ٿي کيس ڇڏي هليو ويو، جنهن کان پوءِ عبدالنبي لاچار ٿي ميرن جي پيش پيو.<ref name="autogenerated2"></ref> 1781ع ۾ ڪلهوڙن جي درخواست تي مدد خان پٺاڻ ڪلهوڙن خلاف ٽالپرن جي هلندڙ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ سنڌ آيو ۽ عمرڪوٽ ۾ ڦرلٽ ۽ قتلام ڪيو. 1783ع ۾ ميان عبدالنبي ڪلهوڙي پنهنجي وزيراعظم ۽ فوج جي سپهه سالار مير بجر خان ٽالپر کي قتل ڪرائڻ لاءِ '''مارواڙ رياست (جوڌپور)''' جي '''راجا وجئہ سنگھ''' سان ڳجهو معاهدو ڪيو. معاهدي موجب مير بجر خان جي قتل جي بدلي ۾ عمرڪوٽ شهر ۽ پرڳڻو سنڌ کان ڌار ڪري مارواڙ رياست سان شامل ڪيو ويو. مير بجر خان جي قتل جي ردعمل ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 75 ورهين وارو ڪلهوڙا دور پڄاڻي تي پهتو ۽ پوءِ 60 ورهين تائين هلندڙ ٽالپر دور شروع ٿيو.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1201هه، يعني 1786ع ۾، جوڌپور جي راجا ٻه هزار ماڻهو عمرڪوٽ ۾ آڻي ويهاريا، ڇاڪاڻ ته اهو قلعو ميان عبدالنبي کيس ڏنو هو. اتفاق سان رستي ۾ انهن جو جهيڙو مير سهراب خان جي ڀاءُ مير غلام محمد جي ماڻهن سان ٿيو، جيڪو ٿر ۾ شڪار لاءِ آيو هو. مير غلام محمد جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا. ان تي مير سهراب، مير فتح علي خان جي مدد سان عمرڪوٽ تي ڪاهي آيو، راجپوتن کي ماريو، ملڪ ڦريو ۽ پنهنجو وير وٺي واپس ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1229هه-1813ع ۾ مير ڪرم علي ٽالپر جي دور ۾ ٽالپرن عمرڪوٽ تي ڪاهه ڪئي، راجپوتن کي شڪست ڏني ۽ شهر ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کان فتح ڪري لڳ ڀڳ 30 ورهين کان پوءِ ٻيهر سنڌ ۾ شامل ڪيو. 1815ع ۾ نئونڪوٽ وارو ننڍڙو پڪو دفاعي قلعو جوڙايو ويو.<ref name="autogenerated1" /> === انگريز دور === سنه 1258هه، يعني 1842ع ۾، سر چارلس نيپئر ميرن سان عهدنامو ڪيو، جنهن موجب عمرڪوٽ، سبزلڪوٽ، شڪارپور ۽ ڪراچي انگريز سرڪار جي حوالي ٿيا.<ref name="autogenerated2"></ref> سنڌ تي انگريزن جي حڪومت دوران عمرڪوٽ کي ضلعي هيڊ ڪوارٽر جو درجو مليو، جڏهن ته قلعو سرڪاري سنڀال هيٺ آيو. 1857ع واري آزاديءَ جي جنگ جي سلسلي ۾ 1859ع ۾ راجپوتن ۽ ٻين مقامي ماڻهن ڪجهه پوليس اهلڪارن کي قتل ڪري شهر تي قبضو ڪري ورتو. اها بغاوت انگريز فوج بي رحميءَ سان ڪچلي، جنهن دوران وڏي رتوڇاڻ ٿي. هن ئي دور ۾ انگريزن امر ڪردار '''راڻا رتن سنگھ''' کي عمرڪوٽ جي قلعي اندر ڦاسي تي چاڙهيو. ڏکڻ ٿر ۽ پارڪر جا ڀاڱا انتظامي طور گهڻي عرصي تائين ڪڇ ڀڄ سان ڳنڍيل رهيا، ۽ راجپوتن، کوسن ۽ ڪولهين جي بغاوتن کي دٻائڻ لاءِ ٿيل ڪاررواين ۾ '''روپلي ڪولهي''' (Roplo Kolhi) سميت ڪيترن محب وطن نوجوانن کي موت جي سزا ڏني وئي.<ref name="autogenerated1" /> === عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار === ٿر ۽ بئراج ايراضي جي ڳانڍاپي تي واقع تاريخي قلعي وارو سرحدي شهر عمرڪوٽ گذريل ٽن صدين دوران ٻاهرين ڪاهن ۽ اندروني بغاوتن سبب گهٽ ۾ گهٽ ست ڀيرا رتوڇاڻ، ڦرلٽ ۽ جلائو گهيرائو جو شڪار ٿيو. عمر مارئي جي لوڪ داستان، مومل جي هڪ ماڙي جي آثارن ۽ اڪبر بادشاهه جي جنم هنڌ سبب مشهور هن شهر کي مختلف دورن ۾ نادر شاهه، مارواڙ جي راجپوتن، ڪلهوڙن، ٽالپرن، مدد خان پٺاڻ، انگريزن ۽ 1971ع جي پاڪ-ڀارت جنگ دوران هندستاني فوج جي اڳڀرائي جهڙن واقعات سان واسطو رهيو.<ref name="autogenerated1" /> سال 1965ع جي شروعات ۾ ڀارت جي جنگي تيارين کي ڏسندي فوجي اختيارين پنجاب جي چولستان کان ڪڇ جي رڻ تائين سرحدي دفاع کي مضبوط ڪرڻ لاءِ فوج سان گڏ وڏي انگ ۾ مقامي حُرن کي مقرر ڪيو. سنڌ جي سرحدي پٽيءَ کي ٻن سيڪٽرن ۾ ورهايو ويو: چولستان ۽ اڇڙي ٿر تي ٻڌل ”اتر سيڪٽر“ لاءِ پير پاڳاري جي ننڍي ڀاءُ پير نادر علي شاهه کي، جڏهن ته ٿر ۽ ڪڇ جي رڻ واري ”ڏکڻ سيڪٽر“ لاءِ فقير امين مڱريو کي سيڪٽر ڪمانڊر مقرر ڪيو ويو. پير پاڳاري کي حُرن جو چيف ڪمانڊر بڻايو ويو. ٽنهي ڪمانڊرن کي ڏورانهن محاذن تي موجود حُرن سان رابطي لاءِ هيليڪاپٽر پڻ ڏنا ويا. جنگ دوران پير پاڳارو عمرڪوٽ قلعي اندر قائم هيڊڪوارٽر ۾ موجود رهيو ۽ مختلف جنگي محاذن جا دورا ڪري حُرن جا حوصلا وڌائيندو رهيو.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> 1965ع جي جنگ دوران جڏهن ڀارتي فوج پنجاب وٽان سرحد پار ڪري پاڪستاني علائقي تي قبضو ڪيو ته سنڌ جي سرحدي مورچن ۾ موجود حُرن کي حڪم مليو ته جواب ۾ هو به پيش قدمي ڪري ڀارتي علائقو فتح ڪن. حُر، جنگي جهازن ۽ تربيت يافته فوج جي مدد سان اڳتي وڌيا ۽ راجستان ۾ مغل دور جا ٻه تاريخي قلعا، '''ڪشن ڳڙھ''' ۽ گهوٽاڙو، اهم فوجي ڇانوڻيون، ڪيترائي سرحدي چوڪيون ۽ ريلوي اسٽيشنون فتح ڪيون. ڀارت پاران حرن جي اڳڀرائي روڪڻ لاءِ هٿيار، بارود ۽ تازا فوجي دستا کڻي ايندڙ هڪ ريل گاڏي کي کوکرو پار - موڻاٻائو (Khhokhhuro paar - Monnaabaao) ريلوي لائين تي پنهنجي منزل تي پهچڻ کان اڳ پٽڙي تان ڪيرائي، باهه ڏئي ساڙي تباهه ڪيو ويو. ٻن هفتن جي جنگ ۾ حُرن راجستان جو اٽڪل 1800 چورس ڪلوميٽر علائقو فتح ڪيو. ڪيترائي حُر نوجوان شهيد ۽ زخمي ٿيا. سرڪار پير پاڳاري، خليفي فقير امين مڱريو، وحيد ڪٽپر ۽ ٻين حُرن کي ”ستاره جرئت“، ”تمغه جرئت“ ۽ ٻين فوجي اعزازن ۽ سَنَدن سان نوازيو.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> 1971ع واري پاڪ-ڀارت جنگ دوران پاڪ فوج ۾ اعليٰ عهدن تي وڏي انگ ۾ مقرر بنگالي آفيسرن جي بغاوت سبب سنڌ جي دفاع لاءِ گهربل فوجي دستا ۽ حُر مجاهد وقت سر اڳين مورچن تائين پهچي نه سگهيا. انهيءَ صورتحال جو فائدو وٺندي ڀارتي فوج ڇاڇرو ۽ ننگرپارڪر شهرن سميت اتر-اوڀر ٿر جي وڏي ايراضي تي قبضو ڪيو. عورتون ۽ ٻار پنهنجي جان بچائڻ لاءِ بئراج ايراضي جي مختلف ڳوٺن ڏانهن لڏي ويا. ڀارتي فوج ڪيترن ڳوٺن مان گذري ڇاڇري کان اڳتي وڌي ۽ عمرڪوٽ تي قبضي لاءِ شهر ٻاهران هڱورو ڀٽ تي گڏ ٿيڻ شروع ڪيو. عمرڪوٽ ڏانهن پيش قدمي جي خبرن سبب شهر جا رهواسي ڊپ ۾ شهر خالي ڪري ويا.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> اڳوڻي ضلعي ناظم مگهن مڱريو جي والد فقير ترڪو مڱريو جي اڳواڻي ۾ حُرن جي ”عمرڪوٽ ڪمپني“ شهر جي دفاع لاءِ هڱورو ڀٽ ۽ شهر جي وچ ۾ واقع ”پنجا تلي ترائي“ وٽ مورچن ۾ موجود هئي. ڀارتي فوج 18 مدراس رجمينٽ جي ڪمانڊ ۾ ٽي ڏينهن هڱورو ڀٽ وٽ ڪئمپ قائم ڪري وڌيڪ هٿيار، بارود ۽ تازه دم دستا گهرائي عمرڪوٽ تي قبضي جي رٿابندي ڪري رهي هئي. ترڪو مڱريو وڌيڪ مدد گهري، جنهن تي 26 بلوچ رجمينٽ جي هڪ ڪمپني ڪئپٽن ممتاز جي اڳواڻي ۾ حر مجاهد فورس جي مدد لاءِ پهتي. جنگ ۾ حصو وٺندڙ متارو مڱريو، محمد آريسر ۽ امام بخش ڀنڀرو موجب ٻنهي ڪمپني ڪمانڊرن فيصلو ڪيو ته دشمن جي حملي جو انتظار ڪرڻ بدران پاڻ دشمن جي ڪئمپ تي اوچتو حملو ڪيو وڃي.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> رٿابندي موجب حر ۽ بلوچ ڪمپنين مان چونڊيل ڦڙت، بهادر ۽ جانثار جوانن صبح جو 4 وڳي ڀارتي فوج جي ڪئمپ تي اتر ۽ اولهه کان اوچتو حملو ڪيو. ڪارروائي ۾ پهريان مورچن تان مارٽر گولا فائر ڪيا ويا، پوءِ دستي بم ۽ هٿيار استعمال ڪندي دشمن جي مزاحمت کي ٽوڙيو ويو. ڀارتي فوج وڏي انگ ۾ هٿيار، بارود، راشن، درجنين گاڏيون ۽ ٻيو جنگي سامان ڇڏي پنڌ واپس ڀڄڻ تي مجبور ٿي. پاڪستان طرفان بلوچ ۽ حر ڪمپنين جا رڳو 150 جوان هن ڪارروائي ۾ شامل هئا، جڏهن ته ڀارتي ڪئمپ ۾ اٽڪل 700 فوجي موجود هئا، جن مان 49 ٿڏي تي مارجي ويا. لاشن کي اتي ئي گڏيل قبر ۾ دفن ڪيو ويو، ڪجهه زخمين سميت لڳ ڀڳ ويهارو ڀارتي فوجي گرفتار ڪري جنگي قيدي بڻايا ويا. پاڪستاني پاسي جا چار جوان شهيد ۽ ٻارهن زخمي ٿيا. هن ڪارروائي دوران بهادري ڏيکارڻ تي ڪئپٽن ممتاز، صوبيدار گل خان ۽ ٻين کي فوجي تمغن سان نوازيو ويو. 26 بلوچ رجمينٽ جي ڪمپني ۽ حُرن جي عمرڪوٽ ڪمپني کي خاص پذيرائي ڏيندي ”هڱورين“ جو نالو ڏنو ويو. عمرڪوٽ جي دفاع واري هن جنگ جي چار شهيدن جي ياد ۾ قلعي اندر عجائب گهر ڀرسان هڪ يادگار ٺهيل آهي، جنهن تي معرڪي جا انگ اکر پڻ ڏنل آهن.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> == جاگرافي == هي شهر 25◦22′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 69◦47′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي ٿر ۾ واقع آهي. اهو ميرپورخاص کان 46 ميل اوڀر ۾، ان هنڌ تي آهي جتان واريءَ جون ڀٽون شروع ٿين ٿيون. هڪ ٻي روايت ۾ ان جو مقام 22–25 اتر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 47–69 اوڀر ويڪرائي ڦاڪ طور بيان ڪيو ويو آهي، ۽ شهر کي واريءَ ۽ ڏاڍي زمين جي دنگ تي واقع ڄاڻايو ويو آهي. == عمرڪوٽ جو قلعو == === تعمير ۽ نالي بابت روايتون === '''عمرڪوٽ جو قلعو''' يا '''امرڪوٽ جو قلعو''' سنڌ جي تاريخي قلعن مان هڪ آهي، جيڪو ٿر ۽ سنڌو ماٿريءَ جي وچ واري اهم گذرگاهه تي واقع رهيو آهي. قلعي جي تعمير بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. هڪ راءِ موجب موجوده قلعو ڪلهوڙا دور ۾ [[حيدرآباد]] جي پڪي قلعي کان اٽڪل ويهه سال اڳ، ميان نور محمد ڪلهوڙي 1746ع ۾ جوڙايو.<ref name="MubarakAli"></ref> ڊاڪٽر اسد جمال پلي جي تحقيق موجب قلعي جي اڏاوت لاءِ لڪي جبل جا پٿر پاڻيءَ رستي آڻڻ خاطر ڳوٺ چيل بند وٽان اتر-اوڀر رخ ۾ “نور واهه” نالي هڪ ابتو واهه کوٽايو ويو هو. ڪجهه تاريخدانن جو خيال آهي ته هاڻوڪي قلعي واري هنڌ ڪلهوڙن کان اڳ به ڪو پراڻو قلعو موجود هو ۽ موجوده قلعو ان جي بنيادن تي اڏيو ويو.<ref name="autogenerated1">روزآني ڪاوش جي 26 مارچ 2017 جي ”ڪاوش دنيا“ ۾ عمرڪوٽ بابت نور محمد سمي جي ليکيل ليک مان ورتل</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> فائل:Umerkot Fort view1.JPG|عمرڪوٽ جي قلعي جو ھڪ منظر فائل:Umarkot Fort view3.JPG|عمرڪوٽ جو قلعو فائل:Umarkot museum view.JPG|عمرڪوٽ عجائب گھر </gallery> روايتن موجب يارهين صديءَ ۾ راجا اَمر سنگهه قلعو ٺهرايو، جڏهن ته ڪجهه بيانن موجب اهو قلعو پرمار سوڍي اڏايو هو، جنهن تي پوءِ سومرن قبضو ڪيو. هڪ روايت مطابق 1355ع ۾ عمر سومري هن شهر کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. 1226ع ۾ اهو ٻيهر سوڍن جي هٿ ۾ رهيو. 1746ع ۾ ميان نور محمد ڪلهوڙي قلعو ٺهرايو، جيڪو اڃا تائين موجود آهي. ڪن محققن جي راءِ آهي ته قلعو سنڌ ۾ اسلامي دور کان به اڳ جو ٺهيل آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/%d8%b9%d9%85%d8%b1%da%aa%d9%88%d9%bd-%d8%ac%d9%88-%d9%82%d9%84%d8%b9%d9%88-%da%aa%d9%87%da%99%d9%8a-%d8%af%d9%88%d8%b1-%db%be-%d8%aa%d8%b9%d9%85%d9%8a%d8%b1-%d9%bf%d9%8a%d9%88%d8%9f-%d8%b9/|title=عمرڪوٽ جو قلعو ڪهڙي دور ۾ تعمير ٿيو؟ ........عزيزڪنگراڻي -|date=2019-06-16|language=sd|access-date=2019-07-10}}</ref> [[فائل:Ghosia Guest House Umerkot.JPG|300px|thumb|غوثيه گيسٽ ھائوس جو منظر]] قلعي ۽ شهر جي اصل نالي بابت تاريخدانن وٽ ٻه اهم رايا ملن ٿا. هڪ راءِ موجب اصل قلعو امر سنگهه نالي راجپوت راڻي جوڙايو هو، تنهنڪري شهر ۽ قلعي جو نالو '''امرڪوٽ''' پيو.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.dawn.com/news/1176551|title=Umerkot: Lost in history|last=Hasan|first=Shazia|date=2015-04-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2019-05-29}}</ref> ٻي راءِ موجب قلعو عمر ماروي واري قصي سان لاڳاپيل مشهور بادشاهه '''عمر سومري''' جوڙايو هو، تنهنڪري صحيح نالو '''عمرڪوٽ''' آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/index.php/antiquities-sites/fort/item/108-umerkot-fort-umerkot|title=Umerkot Fort, Umerkot|website=antiquities.sindhculture.gov.pk|language=en-gb|access-date=2019-05-29}}</ref> هڪ طرف تاريخي روايتن موجب سن 1226ع ۾ راجسٿان کان سوڍا راڻا رتي ڪوٽ ۽ عمرڪوٽ فتح ڪري هتي حڪمران ٿيا، ۽ انهن 26 راڻن جو تاريخي ۽ نالي وار سلسلو هاڻوڪي راڻي همير سنگهه تائين پهچي ٿو، پر انهن ۾ امر سنگهه نالي ڪو راڻو نه ملي ٿو. ٻئي طرف هاڻوڪي قلعي جي ٻن برجن واري مُک دروازي مٿان وچ ۾ لڳل هڪ پٿر تي سورج مکي جو گل اُڪريل آهي، جيڪو سورج ونسي سوڍن جي ڌرمي نشاني سمجهيو وڃي ٿو. جيڪڏهن موجوده قلعو ميان نور محمد ڪلهوڙي تعمير ڪرايو هو ته پوءِ مُک دروازي مٿان سورج مکي وارو پٿر لڳائڻ بابت سوال پيدا ٿئي ٿو؛ ممڪن آهي ته اهو پٿر سوڍا راڻن پنهنجي راڄ دوران لڳايو هجي.<ref name="autogenerated1"></ref> === جاگرافيائي ۽ فوجي اهميت === عمرڪوٽ جو قلعو اڳ به ٿر جي سياست جي ڪنجي سمجهيو ويندو هو، ڇاڪاڻ ته اهو مارواڙ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي اهم رستي تي واقع هو. ان زماني ۾ عمرڪوٽ سنڌ جي سومرا گهراڻي جي حڪومت هيٺ هو. عمرڪوٽ جي قلعي کان 30 ميل اتر طرف ٿر اندر رتو ڪوٽ نالي هڪ پراڻي قلعي جا نشان موجود آهن. رتو ڪوٽ، جيڪو عمرڪوٽ جي قلعي وانگر اهم آهي، پرمار سوڍن جي دور انديشيءَ جي نشاني هو يا انهن کان اڳ جو تعمير ٿيل قلعو هو، ان بابت قطعي طور چئي نٿو سگهجي. بهرحال، اهڙن مضبوط قلعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪنهن مدبر حڪمران ٿر تي پنهنجو ڏهڪاءُ قائم ڪرڻ، ۽ سنڌو ماٿري ۽ وچ هندستان جي وچ وارن شاهراهه رستن تي پنهنجو حڪم جاري رکڻ لاءِ انهن قلعن جي اڏاوت ڪرائي هئي.<ref>ڪتاب: ٿر ۽ پارڪر جو احوال;مصنف:ايس اين رئڪس ;مترجم:ڊاڪٽر نواز علي شوق؛ايڊيشن: ٻيون 2007ع؛ ڇپيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ،ڄامشورو</ref> === قلعي جا ڏکڻ ۽ اولهه وارا دروازا === قلعي جي اتر طرف واري مُک دروازي کان سواءِ ڏکڻ ۽ اولهه پاسي وارن ٻن ننڍن دروازن بابت قديم آثارن جي ماهرن حاڪم شاهه بخاري ۽ علي حيدر گاڏهي جو چوڻ آهي ته قلعي جي اصل ڊيزائين ۾ اهي ٻئي دروازا شامل نه هئا. سندن مطابق اهي دروازا انگريزن پنهنجي سهولت لاءِ قلعي جون ڀتيون ٽوڙي ڪڍايا هئا. قلعي کي اصل حالت ۾ بحال ڪرڻ ۽ ان جي سيڪيورٽي کي نظر ۾ رکندي اهي ٻئي دروازا بند ڪيا پيا وڃن.<ref name="autogenerated1"></ref> لال سنگهه سوڍو، ڏکڻ واري دروازي بابت انهيءَ راءِ سان اختلاف ڪري ٿو. سندس دعويٰ آهي ته جوڌپور جي راجا ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ ٿيل جنگ جي وقت به ڏکڻ وارو دروازو موجود هو. سندس چوڻ موجب اهو دروازو مُک دروازي جي ڀيٽ ۾ ڪمزور هو، تنهنڪري جوڌپور جي راجا جون فوجون ان دروازي کي بارود سان ٽوڙي، باهه ڏئي ساڙي، اندر داخل ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿيون. سندس مطابق، ان جنگ ۾ باهه سبب سڙيل ڪاريون سرون ۽ ڀتيون اڄ به ان دروازي وٽ موجود آهن.<ref name="autogenerated1"></ref> == دلچسپ جايون == هيءُ شهر [[ڪراچي]]، جيڪو [[سنڌ]] جو گاديءَ وارو شهر آهي، ۽ [[حيدرآباد]] سميت ٻين وڏن شهرن سان سٺيءَ طرح ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.umerkot.gos.pk/ |title=District Government Umerkot |access-date=2014-02-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.umerkot.gos.pk/ |archive-date=24 February 2012 |df=dmy-all }}</ref> عمرڪوٽ ۾ ڪيترائي تاريخي اهميت وارا ماڳ موجود آهن، جن ۾ [[اڪبر بادشاهه جي جاءِ پيدائش]]، [[عمرڪوٽ جو قلعو]] ۽ [[مومل جي ماڙي]] شامل آهن. هتي هڪ قديم مندر [[شِو مندر، عمرڪوٽ]] پڻ موجود آهي. ان کان علاوه [[ڪالي ماتا مندر]]، [[ڪرشن مندر]] (پراڻي امرڪوٽ ۾)، [[منهر مندر]] ۽ [[ڪٺواڙي مندر]] (رانچو لائين ۾) پڻ مذهبي ۽ تاريخي اهميت رکن ٿا. == تعليم == شهر ۾ 100 کان وڌيڪ اسڪول، 20 ڪاليج ۽ هڪ پولي ٽيڪنيڪل ڪاليج موجود آهن. == آبادي == === آباديءَ جي واڌ === {{Historical populations|1951|5142|1961|5878|1972|8,381|1981|13,742|1998|35,559|2017|134,196|2023|144,558|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري]] موجب عمرڪوٽ جي آبادي 144,558 هئي.<ref>{{Cite web |title=Sindh (Pakistan): Urban Localities in Districts - Population Statistics, Charts and Map |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/ |access-date=2024-08-31 |website=www.citypopulation.de}}</ref> === مذهب === {{See also|عمرڪوٽ ضلعو#مذهب}} [[عمرڪوٽ شِو مندر]] [[سنڌ]] جي سڀ کان قديم ۽ مقدس هندو عبادتگاهن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1392074|access-date=18 February 2021|title=The thriving Shiva festival in Umarkot is a reminder of Sindh's Hindu heritage |date=27 February 2018 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ ''عمرڪوٽ ميونسپلٽي ۾ مذهبن جي تاريخي آبادي'' ! مذهب ! آبادي (1901ع)<ref>{{Cite book |last=Enthoven |first=R. E. |title=Census of India, 1901: Volume IX-A. Bombay: Part II, Imperial Tables |publisher=Government Central Press |year=1902 |pages=40–41}}</ref> ! سيڪڙو (1901ع) |- | [[هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] | 3,884 | {{Percentage|3884|4934|2}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15x15px]] | 993 | {{Percentage|993|4934|2}} |- | [[جين مت]] [[File:Jain Prateek Chihna.svg|26x26px]] | 46 | {{Percentage|46|4934|2}} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|21x21px]] | 1 | {{Percentage|1|4934|2}} |- ! ڪل | '''4934''' | '''{{Percentage|4934|4934|2}}''' |} == پڻ ڏسو == * [[اسلام ڪوٽ]] * [[مٺي]] * [[عمرڪوٽ ضلعي حڪومت]] * [[ٿرپارڪر]] * [[عمر مارئي]] == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons category}} {{wikivoyage|Umerkot}} * [https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.umerkot.gos.pk/ عمرڪوٽ ضلعي حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ (انگريزي)] {{Use dmy dates|date=April 2017}} [[زمرو:عمرڪوٽ]] [[زمرو:سنڌ ۾ هندومت]] [[زمرو:عمرڪوٽ ضلعي جون تعلقائون]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گھاٽيون آباديون]] 0wuyw5lknlvdp4b4ae10oejctphdxzd 384081 384080 2026-06-10T17:22:44Z Intisar Ali 8681 384081 wikitext text/x-wiki {{for-multi|ضلع بابت|عمرڪوٽ ضلعو|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = عمرڪوٽ<br> عمرڪوٽ | other_name = | official_name = امرڪوٽ | native_name = | nickname = | settlement_type = [[شهر]] | image_skyline = Umarkot Fort view3.JPG | image_caption = يارهين صديءَ جو [[عمرڪوٽ قلعو]] | image_seal = | image_map = | mapsize = | map_caption = عمرڪوٽ جو مقام | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] | seat_type = شهري ڪائونسل | seat = | parts_type = ضلعا | governing_body = [[عمرڪوٽ ضلعي جي حڪومت|ضلعي حڪومت]] | leader_title = [[ڪائونسل-مئنيجر حڪومت|شهري منتظم]] | leader_name = | leader_title1 = ميٽروپوليٽن ڪمشنر | leader_name1 = | leader_title2 = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name2 = طاهر علي ميمڻ<ref>{{cite news|url=https://academiamag.com/sau-umerkot-campus-graduated-first-batch/|title=SAU Umerkot campus graduated first batch|date=9 December 2021|access-date=8 January 2021|work=The Academia Magazine}}</ref> | established_title = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | established_date = اسلام کان اڳ وارو دور | coordinates = {{Coord|25|21|47|N|69|44|33|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 48.6 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = [[2023ع پاڪستان مردم شماري|2023ع]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_note = | population_total = 144,558 | population_rank = [[پاڪستان جا وڏا شهر|پاڪستان ۾ 79هون]] | total_type = شهر | population_density_km2 = auto | population_demonym = | timezone = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset = +05:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | area_code = 238 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | postal_code = 69100 | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | website = }} '''عمرڪوٽ''' (اردو: {{Nastaliq|عمرکوٹ}}؛ [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]]: عمرڪوٽ؛ [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ|IPA]]: [ʊmərkoːʈ])، جيڪو اڳ ۾ '''امرڪوٽ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو، [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جو هڪ تاريخي شهر آهي. [[مغل سلطنت|مغل]] شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جو جنم 1542ع ۾ امرڪوٽ ۾ ٿيو هو. هندو لوڪ عقيدي جي مشهور ديوتائن [[پابوجي]] ۽ [[رامديو پير]] بابت روايتي طور چيو وڃي ٿو ته سندن شادي عمرڪوٽ ۾ ٿي هئي. هتي جي مقامي ٻولي [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]] آهي، جيڪا [[راجستاني ٻوليون|راجستاني ٻولين]] جي گروهه سان تعلق رکي ٿي ۽ [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولي خاندان]] جو حصو آهي. ڍاٽڪي ٻوليءَ جو سڀ کان ويجهو تعلق [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]] سان آهي. انگريزن عمرڪوٽ کي ضلعي جو هيڊڪوارٽر ڪيو. 1906ع کان پوءِ ميرپروخاص هيڊ ڪوارٽر ڪيو ويو. شهر جي رونق چڱي آهي، واپار چڱو هلي ٿو. هن جي چوڌاري باغن ۾ ميوات ۽ واڙين ۾ هر قسم جي ڀاڄي ٿئي ٿي. هيءُ شهر اڳي راجپوتن جي گاديءَ جو هنڌ هو، جنهنڪري ٿر جو ”تِيلاٽ“ ليکبو هو. مارواڙي قومون گهڻو ڪري پهريائين هتي اچي رهيون، جي پوءِ 1874ع ۾ اڀرندي نماري جي ٻوڏن ۽ ٻين ڪن سببن جي ڪري مٺي، ڇاڇري ڪانٽئي، چيلهار، پارني، ٻڳل، ويراڙي، ڌارناسر ۽ ٻين ڳوٺن ڏي لڏي ويون. هتي مردانو ۽ زنانو پرائمري اسڪول، هاءِ اسڪول، سول ڪورٽ، ڊپٽِي ڪليڪٽر جي آفيس، مختيارڪار جي آفيس، سرڪٽ هائوس، ڊپٽي سپرنٽينڊنٽ پوليس جي آفيس، ايڪسائيز انسپيڪٽر جي آفيس، پاڪستان سرڪار جو ميوزم، ٽائون ڪميٽي، ٽيليفون آفيس، پوليس ٿاڻو، مسافر خانو، تعلقو اسپتال ۽ انجنيري بنگلا آهن. ويجهيون ريلوي اسٽيشنون ڇوڙ ۽ ڍورو نارو 12 ۽ 14 ميل جي فاصلي تي آهن. ميرپور خاص 46 ميل پري آهي، جو پڪو روڊ آهي. ڪنري اسٽِيشن سان به آمدرفت چالو آهي. هيءُ شهر سڀني شهرن سان لاريءَ رستي ڳنڍيل آهي.<ref name =" رائچند هريجن " > ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون) -مصنف؛ رائچند هريجن -ايڊيشن؛ ٽيون- سال؛ 2005ع -ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref> ==شھر جو نالو== هن شهر جي نالي بابت اختلاف موجود آهي ته ان جو صحيح نالو '''عمرڪوٽ''' هو يا '''امرڪوٽ'''. فارسي ماخذن ۾ هي نالو ٻنهي صورتن، يعني ''عمرڪوٽ'' ۽ ''امرڪوٽ''، ۾ ملي ٿو<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—73, 74 }}</ref> هڪ روايت موجب هن شهر جو بنياد [[راڻو امر سنگهه]] وڌو هو، تنهنڪري ان جو نالو ''امرڪوٽ'' پيو. ٻي روايت مطابق شهر جو بنياد [[عمر سومرو]] رکيو هو، جنهن سبب ان کي ''عمرڪوٽ'' سڏيو ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> ٽئين راءِ برطانوي مورخ [[جيمس ٽاڊ]] پيش ڪئي آهي، جنهن موجب ''امارا-سومرا'' (Umara-Sumra) [[پرمار راجپوت]]ن جي هڪ شاخ هئي، جيڪا [[ٿر ريگستان]] ۾ آباد ٿي ۽ هن شهر ۾ رهائش اختيار ڪئي. سندس خيال موجب شهر جو نالو انهيءَ نسبت سان ''عمرڪوٽ'' پيو.<ref name="MubarakAli"></ref> تنهن هوندي به، ٿر واري علائقي جا مقامي ماڻهو اڄ به هن شهر کي '''امرڪوٽ''' سڏين ٿا، جڏهن ته علائقي کان ٻاهر هي شهر عام طور '''عمرڪوٽ''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="MubarakAli"></ref> امرڪوٽ يا عمرڪوٽ سنڌ جي قديم شهرن مان هڪ آهي، جنهن جي نالي بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. شهر کي ڪڏهن ”ديهات“، ڪڏهن ”همروٽ“، ڪڏهن ”پدمات“، ڪڏهن ”امراڻو“ ۽ ڪڏهن ”امراپري“ به سڏيو ويو، پر موجوده دور ۾ اهو عام طور عمرڪوٽ جي نالي سان مشهور آهي. ڪجهه روايتن موجب هن شهر کي عمر سومري سان منسوب ڪري عمرڪوٽ سڏيو ويو، جڏهن ته ٻين تاريخي ماخذن، جهڙوڪ ”تاريخ فرشتا“، ''[[آئين اڪبري]]''، ''[[اڪبر نامه]]''، ”[[شاهجهان نامه]]“ ۽ ٻين مؤرخن وٽ هن شهر جو نالو امرڪوٽ طور ملي ٿو. هڪ راءِ موجب هن شهر جو اصل نالو امرڪوٽ هو، جيڪو برطانوي دور کان عمر سومري جي نسبت سان عمرڪوٽ طور مشهور ٿيو، جيتوڻيڪ ڪجهه محققن موجب عمر سومري جو امرڪوٽ شهر يا قلعي سان سڌو تعلق ثابت نٿو ٿئي.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%B1%20%DA%AA%D9%88%D9%BD%20%D8%B9%D9%85%D8%B1%DA%AA%D9%88%D9%BD امر ڪوٽ عمرڪوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> امرڪوٽ تي راڻا پرساد جي راڄ دوران 1542ع ۾ مغل بادشاهه همايون هتان گذريو، ۽ سندس پٽ اڪبر جو جنم به هتي ٿيو. همايون جي ڀيڻ '''[[گلبدن بيگم]]''' پنهنجي فارسي ڪتاب “[[همايون نامه]]” ۾ لکيو آهي ته راڻو پرساد، [[شهنشاهه همايون]] جو زبردست استقبال ڪيو، کيس رهڻ لاءِ بهترين جاءِ ڏني ۽ سندس قافلي جي اميرن لاءِ قلعي کان ٻاهر رهائش جو بندوبست ڪيو. گلبدن بيگم موجب اتي شيون تمام سستيون هيون، هڪ رپئي ۾ چار ٻڪريون ملي رهيون هيون، ۽ راڻا پرساد بادشاهه کي رڍون ۽ ٻڪريون تحفي ۾ ڏنيون. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت قلعو اڪبر بادشاهه جي جاءِ پيدائش واري هنڌ موجود هو. ممڪن آهي ته اهو قلعو '''امر سنگھ''' نالي ڪنهن هندو راجا يا راڻي جوڙايو هجي، جنهن ڪري شهر جو نالو شروع ۾ امرڪوٽ ۽ پوءِ عمرڪوٽ ٿيو. عمر مارئي جو قصو ۽ بادشاهه عمر سومري جو دور راڻي پرساد کان اٽڪل 200 سال اڳ جو ڄاڻايو وڃي ٿو. شاهه لطيف جي شاعري ۽ فارسي ۽ عربي ۾ غير ملڪي سياحن جي ڪتابن ۾ هن شهر جا ٻئي نالا ملن ٿا. هڪ ٻوليائي راءِ موجب، مارواڙي ۽ ڍاٽڪي ٻولين ۽ لهجن ۾ ”ع“ مٿان پيش وارو اچار موجود نه آهي، تنهن ڪري ممڪن آهي ته ”ع“ جي زبر واري اچار مان ”الف“ وارو اچار پيدا ٿيو هجي، جنهن سبب ٻئي صورتون صدين کان گڏ هلنديون رهيون. قديم آثارن جي محقق حاڪم علي شاهه بخاري موجب قلعي جي منظم کوٽائي سان قلعي جي عمر، اقتصادي حالت، ثقافت، هنرن ۽ اصل نالي بابت اهم معلومات ملي سگهي ٿي.<ref name="autogenerated1" /> . == شھر جي تاريخ == === قديم دور ۽ مذهبي آثار === تاريخي روايتن ۽ آثارن مان ظاهر ٿئي ٿو ته امرڪوٽ سنڌ جي انتهائي قديم شهرن مان هڪ آهي، ۽ ممڪن آهي ته قبل مسيح دور ۾ به آباد هو. خاص طور ٻڌ ڌرم واري دور ۾ هن شهر کي اهميت حاصل هئي. '''جوڳرائي جو تلاءُ''' انهيءَ دور جي مشهور يادگار طور ڄاتو وڃي ٿو. روايت آهي ته شهر جي ڀرسان '''لامٻي تلاءُ''' جي سر تي ۽ جوڳرائي جي ڪپر تي مهاتما ٻڌ جي پوئلڳن چلا ڪڍيا، جنهن ڪري اتي هڪ شاهي قلعو مهاراجه وڪرما جيت ٺهرايو. هڪ روايت موجب شهر مهاراجه وڪرما آباد ڪيو، پر انساني وسنديءَ جا آثار ان کان به قديم سمجهيا وڃن ٿا. قديم آثارن ۾ جوڳرائي جو تلاءُ ۽ ’شو‘ جو آستان شامل آهن. شو جي مندر وٽ برهمڻ آباد هئا ۽ ڀڪشوئن جو به اثر هو. شو جو مندر ڀٽن واري زمين تي واقع آهي، جتي واري جي دڙن مان ٻڌ ڌرم جي دور جا مڻڪا اڄ به ملن ٿا.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%B1%20%DA%AA%D9%88%D9%BD%20%D8%B9%D9%85%D8%B1%DA%AA%D9%88%D9%BD امر ڪوٽ عمرڪوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> عمرڪوٽ جلد ئي [[ٿر ريگستان]] جو هڪ اهم شهر بڻجي ويو ۽ تاريخي واقعن ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪرڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو اوڀر طرف کان [[سنڌ]] ۾ داخل ٿيندڙ مکيه شاهراهه تي واقع هو ۽ [[مارواڙ]] کي [[سنڌو ماٿري]] سان ڳنڍيندڙ رستي تي پڻ موجود هو. انهيءَ جغرافيائي حيثيت سبب عمرڪوٽ ريگستان جي ڪنجي سڏجڻ لڳو ۽ فوجي توڙي واپاري لحاظ کان انتهائي اهم شهر بڻجي ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> جيتوڻيڪ اهو يقيني طور معلوم نه آهي ته شهر ڪڏهن آباد ٿيو، پر ايترو ضرور واضح آهي ته قديم زماني کان هتي آبادي موجود هئي. چيني سياح [[شُوئن زانگ]] (Xuanzang)، جيڪو 641ع ۾ [[هندستان]] آيو هو، گهڻو امڪان آهي ته عمرڪوٽ جو به دورو ڪيو هجي<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref> روايت موجب يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راڻا امر سنگهه]] هن شهر کي تعمير ڪرايو هو،<ref name="رائچند-تاريخ-ريگستان-p651">{{cite book|last=رائچند هريجن|title=تاريخ ريگستان|location=حيدرآباد|year=1975|page=651}}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> جڏهن⁠تہ هاڻوڪو شهر ان جي قديم بنيادن تي ٻيهر آباد ڪيو ويو.<ref name="رائچند-تاريخ-ريگستان-p651">{{cite book|last=رائچند هريجن|title=تاريخ ريگستان|location=حيدرآباد|year=1975|page=651}}</ref><ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—73 کان 86 }}</ref> هتي هڪ ننڍڙو قلعو موجود هو، جيڪو ايترو مضبوط نه هو جو ڪنهن وڏي ۽ طاقتور فوج جو مقابلو ڪري سگهي. موجوده [[عمرڪوٽ جو قلعو]] 1746ع ۾ [[ڪلهوڙا]] حڪمران [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] (وفات 1755ع) تعمير ڪرايو. گهڻن تاريخدانن جي راءِ آهي ته اهو قلعو هڪ قديم قلعي جي ماڳ تي اڏيو ويو، جيڪو يا ته [[سومرا]] حڪمرانن يا [[سوڍا راجپوت]]ن تعمير ڪرايو هو.<ref name="MubarakAli"></ref> . [[ٽالپر]] دور ۾ [[جوڌپور]] طرفان ڪنهن ممڪن حملي يا چڙهائي جي صورت ۾ دفاع لاءِ قلعي اندر 400 سپاهي مقرر رکيا ويندا هئ.<ref name="MubarakAli"></ref> === پرمار، سوڍا ۽ سومرا دور === امرڪوٽ جي پراچين تاريخ جو مڪمل احوال موجود نه آهي، پر ڪجهه تاريخي حوالن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڇهين صدي عيسوي ڌاري هتي پرمارن جي حڪومت هئي. لدروي ۽ پونگل جي يدوونسي راجا منڏم راءِ امرڪوٽ جي پرمار راجا سوڍ جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جنهن مان کيس ٽي پٽ ڪيهر، مولراج ۽ گوگلي پيدا ٿيا.<ref name="ٽاڊ">”ٽاڊ راجستان“، ندي ڀاڱو ٻيو صفح 1186- 1187، بحواله امرڪوٽ اتهاس</ref><ref name="گجراتي">”ٽاڊ راجستان“، گجراتي، ڀاڱو ٻيو، صفحو 317</ref><ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref> سن 997ع، يعني 1054 سنبت ۾ مارواڙ جي راجا ڌرڻي براهه پرمار مارواڙ جي نون قلعن جي ورهاست پنهنجن نون ڀائرن ۾ ڪئي، جنهن وقت امرڪوٽ جو گراج پرمار جي حصي ۾ آيو<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref>. اُمَرڪوٽ جي اهميت تڏهن وڌيڪ وڌي وئي جڏهن اهو سوڍا راجپوتن جي قبضي هيٺ آيو. هي اهو قبيلو هو جنهن جي همت، جوش ۽ حياتيءَ اُمَرڪوٽ کي سنڌ جي تاريخ ۾ امر بڻائي ڇڏيو. سوڍا، جيڪي اُمَرڪوٽ جا حڪمران بڻيا، ريگستان جا رهواسي هئا.<ref name="MubarakAli"></ref>ڪرَنل ٽاڊ موجب، گهڻي امڪان سان اهي سڪندر اعظم جي ذڪر ڪيل ”سوگدي“ هئا.<ref>James Tod, Annals and Antiquities of Rajasthan, Delhi: 1978, ii,p. 181 n. i.</ref> هن سوڍا قبيلي جي اصل نسل بابت وڌيڪ تحقيق ڪندي اهو نتيجو ڪڍيو ته هي پرمارا راجپوتن جي هڪ شاخ هئي. سندن هڪ ذيلي شاخ ”اُمرا-سمرا“ هئي، جنهن مان ”اُمَرڪوٽ“ جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو..<ref name="MubarakAli"></ref> هڪ روايت موجب، پرمارا سوڍا، جيڪي ڪيترين صدين کان ٿر جي ريگستان ۾ رهندا هئا، يا ڪن جي چوڻ مطابق اُجين مان آيا هئا، تن 1226ع ۾ اُمَرڪوٽ کي سمرن کان فتح ڪيو؛ جڏهن ته ٻي روايت موجب سمرن جي حڪمرانن اهو شهر کين عطا ڪيو هو..<ref name="MubarakAli"></ref> پر ٽاڊ جي ڪتاب ''راجستان جون تواريخون ۽ آثارِ قديمه'' ۾ هڪ اهڙو واقعو بيان ٿيل آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته قلعو 1226ع کان اڳ ئي سوڍن جي قبضي ۾ اچي چڪو هو. 1219ع ۾ سوڍن جي راڻا جو چاچيچ ديو سان تڪرار ٿيو، جنهن اوچتو حملو ڪري راڻا کي حيران ڪري ڇڏيو. راڻا چار هزار سپاهي گڏ ڪري حملي آور جو مقابلو ڪيو. هو جنگ ۾ شڪست کائي ويو ۽ پنهنجي گاديءَ واري هنڌ اُمَرڪوٽ ۾ وڃي پناهه ورتائين.<ref name="MubarakAli"></ref> بهرحال، قبضي کان پوءِ اُمَرڪوٽ سوڍن جو مرڪزي شهر بڻجي ويو، ۽ ان وقت کان وٺي سڀني سياسي تبديلين جي باوجود سندن قبضي هيٺ رهيو. قلعي جي حڪمران جو لقب ”راڻا“ هوندو هو. جيتوڻيڪ هو عملي طور خودمختيار هو، تنهن هوندي به سنڌ جي حڪمرانن جي بالادستي کي تسليم ڪندو هو. جڏهن سنڌ دهليءَ جي سلطانن ۽ مغل شهنشاهن جي اقتدار هيٺ هئي، تڏهن راڻا کين خراج ادا ڪندو هو. نئين راڻا جي تخت نشينيءَ تي کيس يا ته مغل شهنشاهه يا ٺٽي ۾ مقرر سندس نائب کان سرڪاري توثيق حاصل ٿيندي هئي.<ref name="Raikes137-138">{{cite book |last=Raikes |title=Memoir on the Thurr and Parkur Districts of Sind |location=London |year=1856 |pages=137–138 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> اُمَرڪوٽ جي راڻا جا پاڙيسري رياست جيسلمير سان لاڳاپا ڪڏهن خوشگوار ته ڪڏهن تڪراري رهيا. 1219ع ۾ راڻا اڳ ئي چاچيچ ديو سان جنگ وڙهي چڪو هو، پر بعد ۾ هن جيسلمير جي حڪمرانن سان سٺا لاڳاپا قائم رکڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="MubarakAli"></ref>. منجم راءِ، جيڪو منگل راءِ جو پٽ هو، پنهنجي ملڪ تي ٿيل هڪ حملي سبب اُمَرڪوٽ ۾ اچي پناهه ورتي. جڏهن هو پاڻ حڪمران بڻيو ته سوڍن جي راڻا پنهنجي ڌيءَ جو سڱ کيس ڏنو. هن اها آڇ قبول ڪئي ۽ شادي اُمَرڪوٽ ۾ ٿي.<ref name="MubarakAli"></ref> هن شاديءَ واري اتحاد اُمَرڪوٽ جي سوڍن کي سندن طاقتور پاڙيسرين کان بچاءُ ۽ تحفظ فراهم ڪيو. ڇو ته سوڍا قبيلي جون عورتون پنهنجي حسن ۽ دلڪشيءَ سبب مشهور هيون، تنهن ڪري سنڌ جا حڪمران ۽ اشرافيه طبقا انهن سان شاديون ڪرڻ جا خواهشمند هوندا هئا. مختلف دورن ۾ سنڌ جي ڪيترن ئي بااثر ماڻهن سوڍا عورتن سان شاديون ڪيون. ان جي بدلي ۾ سوڍن کي تحفظ، سلامتي ۽ سياسي سهارو حاصل ٿيندو رهيو.<ref name="MubarakAli"></ref>. جيسلمير جي تاريخي بيانن مان معلوم ٿئي ٿو ته يارهين صديءَ جي شروعات ۾ به امرڪوٽ تي پرمارن جي حڪومت هئي. ان وقت ڏکڻ ٿر، يعني هاڻوڪي مٺي، ڏيپلي ۽ ڇاڇري شهر کان اولهه طرف علائقو سومرن جي قبضي هيٺ هو، جنهن کي ”ديرڪ“ پرڳڻو چيو ويندو هو. سومرن پوءِ پرمارن کان امرڪوٽ به حاصل ڪيو. ڇاڇري کان اوڀر کائڙ تي راٺوڙن جو راڄ هو ۽ پارڪر تي پرمارن جو راڄ هو.<ref name="رائچند-هريجن">{{cite book|title=تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)|last=رائچند هريجن|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|location=ڄامشورو|year=2005|edition=چوٿون}}</ref> سومرن امرڪوٽ فتح ڪري ان کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو، جنهن کان پوءِ آهستي آهستي ڏکڻ ٿر ۾ سندن اثر گهٽجڻ لڳو. ڪجهه عرصي بعد ”مڪواڻا“ راجپوتن زور ورتو ۽ ملڪ تي قبضو ڪري [[ڪيرٽي]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. انهن مان ڪيسر مڪواڻو مشهور راجا ٿي گذريو. ڪيرٽي هن وقت مٺي تعلقي ۾ مٺي شهر کان 16 ميل ڏکڻ طرف هڪ ننڍڙو ڳوٺ آهي<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref>.<ref name="رائچند-هريجن"></ref> ڪجهه روايتن موجب عمرڪوٽ يا امرڪوٽ عمر سومره ولد دودي سومري جو ٻڌل هو، جيڪو سنه 793هه، يعني 1390ع ۾ تخت تي ويٺو ۽ 35 ورهيه بادشاهي ڪيائين.<ref name="autogenerated2">قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو</ref> هڪ ٻي روايت موجب وقت جي حاڪم عمر سومري ”مارئيءَ“ کي کڻي اچي هن شهر جي قلعي ۾ قيد ڪري رکيو هو. راجپوتن همايون کي امرڪوٽ ۾ پناهه ڏني، جتي اڪبر بادشاهه جو جنم ٿيو. سنه 949هه، يعني 1542ع ۾ مرزا شاهه حسن جي دور ۾ همايون بادشاهه شير شاهه افغان کان ڀڄي سنڌ ۾ آيو ۽ هتي رهيو. ساڳئي سال رجب مهيني جي پنجين تاريخ اڪبر بادشاهه ڄائو. اڪبر جي ماءُ جو نالو حميده بانو هو. ان وقت عمرڪوٽ هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو، تنهن ڪري همايون اتان نڪري جونپور ۾ درياهه جي ڪناري وڃي رهيو.<ref name="autogenerated2"></ref> [[فائل:Birthplace of Akbar.JPG|360px|thumb|اڪبر بادشاھ جي جاء پيدائش جت]] عمرڪوٽ کي اهو اعزاز حاصل آهي ته اهو [[اڪبر اعظم]] جي جنم ڀومي آهي. [[همايون]]، جيڪو [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ نهايت ڏکئي ۽ لاچار حالتن ۾ 1542ع ۾ هتي پهتو، تنهن جو استقبال قلعي جي راڻا، پرساد وِرسال، ڪيو.<ref name="MubarakAli"></ref> . همايون جي ڀيڻ [[گلبدن بيگم]] هن استقبال جو نهايت جاندار احوال بيان ڪندي لکي ٿي: {{Quotation| ”راڻا شهنشاهه جو وڏي عزت ۽ احترام سان استقبال ڪيو ۽ کيس بهترين رهائش فراهم ڪئي. اميرن جي ماڻهن لاءِ قلعي کان ٻاهر جايون مقرر ڪيون ويون. ڪيتريون ئي شيون نهايت سستيون هيون؛ هڪ رپئي ۾ چار ٻڪريون ملي سگهنديون هيون. راڻا ٻڪريءَ جي ٻچن ۽ ٻين شين جا ڪيترائي تحفا پيش ڪيا ۽ اهڙي مناسب خدمت سرانجام ڏني، جو ان کي بيان ڪرڻ لاءِ لفظ ناڪافي آهن.“}} راڻا پنهنجي شاهي مهمانن لاءِ قلعي جو وچ وارو حصو خالي ڪري ڇڏيو. تنهن ڪري اڪبر جي پيدائش قلعي جي اندر ٿي هئي، نه ته قلعي کان ٻاهر، جيئن عام طور تي سمجهيو ويندو آهي<ref name="MubarakAli"></ref>. همايون پوءِ قلعو ڇڏي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سندس سڄي فوج کي رهائي نه ڏئي سگهيو ٿي. راڻا [[شاهه حسن ارغون]] جي خلاف همايون جي مدد ڪئي، جنهن همايون جي پيءُ کي قتل ڪيو هو، ۽ شهنشاهه جي مدد لاءِ ٻه هزار يا ٽي هزار سپاهي به فراهم ڪيا. پر اها مدد ڪارگر ثابت نه ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ راڻا جي فوج ۾ بغاوت ڦٽي پئي ۽ سپاهي منتشر ٿي ويا<ref name="MubarakAli"></ref>. [[حميده بانو بيگم]] عمرڪوٽ تڏهن ڇڏي جڏهن اڪبر جي عمر پنج هفتا هئي. اڪبر پاڻ ڪڏهن به عمرڪوٽ نه آيو، پر پنهنجي جنم ڀوميءَ سان سندس گهري جذباتي وابستگي هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. جڏهن بيگلار خاندان سان تعلق رکندڙ مير ابوالقاسم خان زمان، سنڌ جي حڪمران ڄام بيگ سان گڏ اڪبر جي درٻار ۾ حاضر ٿيو، تڏهن اڪبر کانئس سندس جنم ڀومي بابت پڇيو<ref name="MubarakAli"></ref>. هن جواب ڏنو: ”عمرڪوٽ.“ اهو ٻڌي اڪبر خوش ٿيو ۽ چيائين: {{Quotation| ”مان ۽ هي سيد، ٻنهي جي جنم ڀومي هڪ ئي آهي.“ }} ===ارغون ترخان ۽ مغل دؤر === سنه 967هه، يعني 1559ع ۾، مرزا عيسيٰ ترخان جي ٻن پٽن محمد باقي ۽ محمد صالح وچ ۾ جنگ لڳي. مرزا عيسيٰ محمد صالح جي حمايت ۾ هو، تنهنڪري محمد باقي شڪست کائي ونگ مان عمرڪوٽ آيو ۽ اتان جيسلمير مان لنگهي بکر ۾ سلطان محمود خان وٽ پهتو. مرزا غازي بيگ جي دور ۾ سنه 1508هه، يعني 1599ع ڌاري، ابو القاسم سلطان ولد شاهه قاسم ارغون سوڍن سان وڙهي عمرڪوٽ ورتو. ابو القاسم سلطان مرزا جاني بيگ جو سالو هو.<ref name="autogenerated2"></ref> ترخانن جي دور ۾ بيگلار خاندان عمرڪوٽ جي سياسي معاملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مير سيد قاسم بيگلار [[سمرقند]] مان سنڌ آيو ۽ شاهه حسن ارغون کيس عمرڪوٽ جو حاڪم مقرر ڪيو. هن سوڍا راجپوتن کي راٺوڙن جي خلاف مدد فراهم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ سندس شادي راڻا ڪويا وئيرسي جي ڌيءَ راجيه سان ٿي. هنن مان مير ابوالقاسم خان زمان پيدا ٿيو، جيڪو بعد ۾ ترخان دور جي هڪ اهم شخصيت بڻيو.<ref name="MubarakAli"></ref> عيسيٰ خان جي وفات کان پوءِ مرزا باقي حڪمران ٿيو. سندس ڀاءُ جان بابا بغاوت ڪري عمرڪوٽ ۾ پناهه وٺڻ چاهي، پر عمرڪوٽ جي راڻا مرزا باقي کي ڳجهي اطلاع ڏئي جان بابا جي رٿ ناڪام بڻائي. اهڙيءَ طرح عمرڪوٽ جان بابا جي قبضي کان بچي ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. بعد ۾ مرزا باقي خان زمان کي راڻا ميگراج خلاف موڪليو. راڻا قلعو ڇڏي ويو ۽ خان زمان آسانيءَ سان عمرڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. هن راڻا بڪر وئيرسي کي راڻا مقرر ڪري پاڻ نصرپور موٽي ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. جڏهن عبدالرحيم خانِ خاناں سوڍا خاندان سان شاديءَ وسيلي رشتيداري قائم ڪئي ته مان سنگهه جي سياسي حيثيت مضبوط ٿي وئي. راڻا ميگراج جي وفات کان پوءِ جاني بيگ عمرڪوٽ جي حڪومت ڪشن داس کي ڏني، جنهن سبب مان سنگهه ۽ ڪشن داس ۾ تڪرار پيدا ٿيو. خانِ خاناں جي سفارش تي جاني بيگ خان زمان کي حڪم ڏنو ته مان سنگهه کي راڻا مقرر ڪيو وڃي<ref name="MubarakAli"></ref>. خان زمان ۽ ڪشن داس جي فوجن وچ ۾ مقابلي جون تياريون ٿيون، پر ڳالهين ذريعي عارضي صلح ٿي ويو. پوءِ ساميجا قبيلي جي ڦرلٽ سبب ٻيهر فساد پيدا ٿيو. ڪشن داس ڀڄي ويو ۽ خان زمان عمرڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. راڻا جي خاندان سان عزت وارو سلوڪ ڪيو ويو، پر فاتح فوج شهر ۾ ڦرلٽ ڪئي، مندر ڊاهي ڇڏيا، ڳئون ذبح ڪيون ۽ رهواسين سان سخت زيادتيون ڪيون<ref name="MubarakAli"></ref>. انهن واقعن سوڍا قبيلي کي سخت ڪاوڙائي ڇڏيو. جڏهن انهن انتقام لاءِ تياريون ڪيون ته خان زمان جنگ کان بچڻ لاءِ ڳالهين جو رستو اختيار ڪيو. آخرڪار راڻا ۽ خان زمان ۾ ٺاهه ٿي ويو، راڻا کي عزت، خلعت، گهوڙو ۽ ڦريل مال مان ڪجهه حصو واپس ڏنو ويو، ۽ عمرڪوٽ جا معاملا پرامن نموني طئي ڪيا ويا<ref name="MubarakAli"></ref>. === نادر شاهه ۽ ڪلهوڙا دور === 1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] جي سنڌ تي حملي دوران نور محمد ڪلهوڙو عمرڪوٽ ۾ پناهه وٺي ويٺو، پر نادر شاهه ريگستان پار ڪري عمرڪوٽ پهتو ۽ کيس هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪيو. نور محمد پنهنجي وفاداريءَ جو جواز پيش ڪيو، جنهن تي نادر شاهه کيس معاف ڪري سنڌ جي حڪومت واپس ڏني، بدلي ۾ هن هڪ ڪروڙ رپيا ۽ ساليانو خراج ادا ڪرڻ جو واعدو ڪيو.<ref name="MubarakAli"></ref>. <ref name="autogenerated2"></ref>. ڪلهوڙن جي اقتدار جي مضبوطيءَ سان سوڍا راجپوتن جي طاقت گهٽجڻ لڳي ۽ 1750ع ۾ عمرڪوٽ مڪمل طور ڪلهوڙا حڪومت ۾ شامل ٿي ويو. راڻا کي قلعي مان نيڪالي ڏني وئي، جنهن سان عمرڪوٽ سوڍن جي گاديءَ واري حيثيت وڃائي ويٺو ۽ ان جي سياسي اهميت گهٽجي وئي<ref name="MubarakAli"></ref>. نور محمد جي وفات (1755ع) کان پوءِ محمد مرادياب خان عمرڪوٽ ۾ رهندي تخت نشينيءَ جي خبر حاصل ڪئي. بعد ۾ عمرڪوٽ ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن جي طاقت جي جدوجهد جو مرڪز بڻيو. مير بجار ٽالپر عمرڪوٽ تي قبضو ڪيو، پر تاجا لائکي ۽ غلام نبي ڪلهوڙي سياسي چال ذريعي قلعو پنهنجي قبضي ۾ آندو. ان کان پوءِ لانياري جي جنگ ۾ مير بجار ڪلهوڙن کي شڪست ڏني ۽ سنڌ جي سياست ۾ وڌيڪ طاقتور ٿي اڀريو<ref name="MubarakAli"></ref>. سنه 1168هه، يعني 1755ع ۾، ميان محمد مراد ياب خان سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. ان وقت هو عمرڪوٽ ۾ هو. جڏهن ديوان گدومل سندس لاءِ بادشاهه کان سَند ۽ نواب سريبلند خان جو لقب وٺي آيو، تڏهن هو عمرڪوٽ کان ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ رستي ۾ نصرپور وٽ سندس تاجپوشيءَ جي رسم ادا ڪئي وئي.<ref name="MubarakAli"></ref>. مير بجار جي وڌندڙ اثر سبب جودھپور جي راجا وجي سنگهه سان سندس تڪرار پيدا ٿيو. 1779ع ۾ هڪ ڳجهي سازش تحت مير بجار قتل ڪيو ويو ۽ عمرڪوٽ وجي سنگهه جي حوالي ڪيو ويو. وجي سنگهه سوڍا راجپوتن جي راڻا کي ٻيهر بحال ڪيو، جنهن کان پوءِ عمرڪوٽ جودھپور رياست جي هڪ پرڳڻي طور هلندو رهيو<ref name="MubarakAli"></ref>. اٺارهين صديءَ جي آخر ۾ عمرڪوٽ ٽالپر اڳواڻن لاءِ اهم پناهه گاهه بڻيو. جڏهن ڪلهوڙن افغان حڪمران [[تيمور شاهه دراني]] کان مدد گهري، تڏهن مير عبدالله خان، مير فتح علي خان ۽ مير غلام علي خان عمرڪوٽ ۾ پناهه ورتي. عمرڪوٽ جي قلعي ٽالپرن کي تحفظ فراهم ڪيو، جنهن سندن ڪلهوڙن خلاف جدوجهد ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو<ref name="MubarakAli"></ref>. سنه 1168هه، يعني 1755ع ۾، ميان محمد مراد ياب خان سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. ان وقت هو عمرڪوٽ ۾ هو. جڏهن ديوان گدومل سندس لاءِ بادشاهه کان سَند ۽ نواب سريبلند خان جو لقب وٺي آيو، تڏهن هو عمرڪوٽ کان ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ رستي ۾ نصرپور وٽ سندس تاجپوشيءَ جي رسم ادا ڪئي وئي.<ref name="MubarakAli"></ref>. === ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن جون جنگيون === سنه 1190هه، يعني 1777ع ۾، مير بجر خان حج تان موٽي آيو ۽ سڌو عمرڪوٽ ۾ وڃي رهيو. هن کوسن کي عمرڪوٽ مان ڀڄائي ڪڍيو. ميان غلام نبي، تاجو ليکي کي هڪ لشڪر سان گڏ وٺي عمرڪوٽ آيو ۽ ڪوٽ جو گهيرو ڪيو، پر فتح حاصل نه ڪري سگهيو. پوءِ الهه بخش جهنجڻ دغا ڪري مير کان معافي گهري. جڏهن مير عمرڪوٽ کان ٻاهر نڪتو ته تاجو ليکي ٻن هزار ماڻهن سان ڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. ان تي مير بجر خان ڇهه هزار لشڪر گڏ ڪري ٽيهه هزار ڪلهوڙن تي ڪاهي ويو. ڪلهوڙا لانياري وٽ پهتا، جتي جنگ لڳي؛ ڪلهوڙا شڪست کاڌائون ۽ ميان غلام نبي مارجي ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1194هه، يعني 1781ع ۾، ميان عبدالنبيءَ جي چوڻ تي جوڌپور جي راجا بجيسنگهه ٻه ماڻهو موڪلي مير بجر خان کي دغا سان قتل ڪرايو. ان جي بدلي ۾ ميان عبدالنبي عمرڪوٽ جو قلعو ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کي ڏئي ڇڏيو. ان وقت، جڏهن عبدالنبي جي مدد لاءِ تيمور شاهه، مدد خان کي لشڪر سان موڪليو، تڏهن مير عمرڪوٽ ۾ هئا. مير عبدالله خان بلوچن جو لشڪر وٺي مدد خان جي مقابلي لاءِ نڪتو. گهڻي لکپڙهه کان پوءِ مدد خان عمرڪوٽ آيو ۽ مير فتح خان کي ٺڳيءَ سان گرفتار ڪري وٺي ويو، پر پوءِ هو ڀڄي نڪتو ۽ مير عبدالله ۽ مير فتح علي خان سان وڃي مليو، جيڪي ان وقت دين ڳڙهه ۾ هئا. ميرن جي تياريءَ جو ٻڌي مدد خان عبدالنبي کان بيزار ٿي کيس ڇڏي هليو ويو، جنهن کان پوءِ عبدالنبي لاچار ٿي ميرن جي پيش پيو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1201هه، يعني 1786ع ۾، جوڌپور جي راجا ٻه هزار ماڻهو عمرڪوٽ ۾ آڻي ويهاريا، ڇاڪاڻ ته اهو قلعو ميان عبدالنبي کيس ڏنو هو. اتفاق سان رستي ۾ انهن جو جهيڙو مير سهراب خان جي ڀاءُ مير غلام محمد جي ماڻهن سان ٿيو، جيڪو ٿر ۾ شڪار لاءِ آيو هو. مير غلام محمد جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا. ان تي مير سهراب، مير فتح علي خان جي مدد سان عمرڪوٽ تي ڪاهي آيو، راجپوتن کي ماريو، ملڪ ڦريو ۽ پنهنجو وير وٺي واپس ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> ===ٽالپرن جو دور=== 1783ع ۾ مير فتح علي خان جي اڳواڻيءَ ۾ ٽالپر اقتدار ۾ آيا ۽ سنڌ ۾ ٽالپر حڪومت جو بنياد وڌو. ٽالپرن پنهنجي گذريل تجربن جي بنياد تي عمرڪوٽ کي هڪ اهم دفاعي ۽ پناهگاهي شهر سمجهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کين افغان حملي جو انديشو رهندو هو. انهيءَ ڪري هنن عمرڪوٽ تي قبضو ڪرڻ لاءِ ڪيترائي ڀيرا ڪوششون ڪيون ۽ آخرڪار 1813ع ۾ عمرڪوٽ کي ٽالپر رياست ۾ شامل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا.<ref name="MubarakAli"></ref>. جوڌپور جي راجا جي اثر کي روڪڻ لاءِ ٽالپرن پنهنجي فوجون جوڌپور جي علائقن تائين به موڪليون.<ref>حوالو 37</ref> جيتوڻيڪ عمرڪوٽ ٽالپرن جي قبضي ۾ اچي ويو، پر اهو سنڌ ۽ جوڌپور جي وچ ۾ تڪرار جو موضوع بڻيل رهيو. جوڌپور جي راجا ڪڏهن به عمرڪوٽ تي سنڌ جي ميرن جي بالادستي تسليم نه ڪئي ۽ ان کي پنهنجي رياست جو حصو قرار ڏيندو رهيو<ref name="MubarakAli"></ref>.. جڏهن [[جيمس برنس]] 1827ع ۾ سنڌ جو دورو ڪيو ته هن لکيو آهي ته ان وقت غلام الله لغاري عمرڪوٽ جو نگران هو.<ref name="MubarakAli"></ref>. [[ٿامس پوسٽنس]] ۽ جيمس برنس عمرڪوٽ جي هڪ ٻي اهم خصوصيت جو به ذڪر ڪن ٿا. سندن مطابق عمرڪوٽ اهو هنڌ هو جتي ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن جا خزانا لڪائي رکيا ويندا هئا. جيمس برنس لکي ٿو<ref name="MubarakAli"></ref>.: {{Quotation| "هتي اهو مشهور آهي ته سنڌ جي حڪومت جا ميمبر ڪيترن ئي ڪروڙ رپين جو خزانو رکندا آهن." }} === عمرڪوٽ جو ٻيهر سنڌ ۾ شامل ٿيڻ ۽ انگريز عهدنامو === سنه 1229هه، يعني 1813ع ۾، مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان عمرڪوٽ جوڌپور جي راجا کان کسي ورتو. ان کان پوءِ عمرڪوٽ ٽالپرن جي هٿ ۾ رهيو. سنه 1258هه، يعني 1842ع ۾، سر چارلس نيپئر ميرن سان عهدنامو ڪيو، جنهن موجب عمرڪوٽ، سبزلڪوٽ، شڪارپور ۽ ڪراچي انگريز سرڪار جي حوالي ٿيا.<ref name="autogenerated2"></ref> راجپوتن همايون کي امرڪوٽ ۾ پناهه ڏني، جتي اڪبر بادشاهه جو جنم ٿيو. سنه 949هه، يعني 1542ع ۾ مرزا شاهه حسن جي دور ۾ همايون بادشاهه شير شاهه افغان کان ڀڄي سنڌ ۾ آيو ۽ هتي رهيو. ساڳئي سال رجب مهيني جي پنجين تاريخ اڪبر بادشاهه ڄائو. اڪبر جي ماءُ جو نالو حميده بانو هو. ان وقت عمرڪوٽ هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو، تنهن ڪري همايون اتان نڪري جونپور ۾ درياهه جي ڪناري وڃي رهيو.<ref name="autogenerated2"></ref> [[فائل:Birthplace of Akbar.JPG|360px|thumb|اڪبر بادشاھ جي جاء پيدائش جت]] === ڪلهوڙا، جوڌپور ۽ ٽالپر دور === ڪلهوڙن جي دور ۾ عمرڪوٽ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي قبضي هيٺ هو، جنهن کي بعد ۾ ڪلهوڙن جوڌپور جي راجا کي وڪيو. 1739ع ۾ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي دور ۾ ايران کان ڪاهي آيل نادر شاهه عمرڪوٽ ۾ رتوڇاڻ ۽ ڦرلٽ ڪئي ۽ ڪلهوڙن کان معاهدي ۾ ساليانو ڏن مقرر ڪرائي واپس ويو. 1750ع ۾ مارواڙ جي راجپوتن عمرڪوٽ تي قبضي لاءِ ڪاهه ڪري تباهي مچائي، پر شهر فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. هڪ ٻي بيان موجب 1750ع ۾ نور محمد ڪلهوڙي ۽ سوڍا راجپوتن وچ ۾ جنگ ٿي.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1152هه، يعني 1739ع ۾، جڏهن نادر شاهه سنڌ تي ڪاهي آيو، تڏهن ميان نور محمد ڪلهوڙو ۽ سندس پٽ محمد مراد ياب خان ڪلهوڙو ٺٽو ڇڏي عمرڪوٽ جي قلعي ۾ اچي لڪا. نادر شاهه سندن پٺيان اچي عمرڪوٽ پهتو، جنهن سبب هو لاچار ٿي پيش پيا. ان کان پوءِ نادر شاهه جا امير سنڌ جي مختلف علائقن ۾ پکڙي ويا.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1168هه، يعني 1755ع ۾، ميان محمد مراد ياب خان سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. ان وقت هو عمرڪوٽ ۾ هو. جڏهن ديوان گدومل سندس لاءِ بادشاهه کان سَند ۽ نواب سريبلند خان جو لقب وٺي آيو، تڏهن هو عمرڪوٽ کان ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ رستي ۾ نصرپور وٽ سندس تاجپوشيءَ جي رسم ادا ڪئي وئي.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1190هه، يعني 1777ع ۾، مير بجر خان حج تان موٽي آيو ۽ سڌو عمرڪوٽ ۾ وڃي رهيو. هن کوسن کي عمرڪوٽ مان ڀڄائي ڪڍيو. ميان غلام نبي، تاجو ليکي کي هڪ لشڪر سان گڏ وٺي عمرڪوٽ آيو ۽ ڪوٽ جو گهيرو ڪيو، پر فتح حاصل نه ڪري سگهيو. پوءِ الهه بخش جهنجڻ دغا ڪري مير کان معافي گهري. جڏهن مير عمرڪوٽ کان ٻاهر نڪتو ته تاجو ليکي ٻن هزار ماڻهن سان ڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. ان تي مير بجر خان ڇهه هزار لشڪر گڏ ڪري ٽيهه هزار ڪلهوڙن تي ڪاهي ويو. ڪلهوڙا لانياري وٽ پهتا، جتي جنگ لڳي؛ ڪلهوڙا شڪست کاڌائون ۽ ميان غلام نبي مارجي ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> 1777ع ۾ ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ گهرو ويڙهه ٿي، جنهن ۾ کوسن ڪلهوڙن پاران ٽالپرن سان مقابلو ڪيو، ۽ ڪلهوڙو حاڪم ميان غلام نبي عمرڪوٽ ۾ مارجي ويو. نامياري تاريخ نويس ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب 1777ع ۾ ميان غلام نبي ڪلهوڙي جي دور ۾ سندس ٽالپر وزير ۽ سپهه سالار '''مير بجر خان ٽالپر''' جي سربراهي ۾ ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ هڪ وڏي گهرو ويڙهه ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ ميان غلام نبي ڪلهوڙو مارجي ويو ۽ مير بجر جي مدد سان سندس ننڍو ڀاءُ ميان عبدالنبي ڪلهوڙو تخت تي ويٺو.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1194هه، يعني 1781ع ۾، ميان عبدالنبيءَ جي چوڻ تي جوڌپور جي راجا بجيسنگهه ٻه ماڻهو موڪلي مير بجر خان کي دغا سان قتل ڪرايو. ان جي بدلي ۾ ميان عبدالنبي عمرڪوٽ جو قلعو ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کي ڏئي ڇڏيو. ان وقت، جڏهن عبدالنبي جي مدد لاءِ تيمور شاهه، مدد خان کي لشڪر سان موڪليو، تڏهن مير عمرڪوٽ ۾ هئا. مير عبدالله خان بلوچن جو لشڪر وٺي مدد خان جي مقابلي لاءِ نڪتو. گهڻي لکپڙهه کان پوءِ مدد خان عمرڪوٽ آيو ۽ مير فتح خان کي ٺڳيءَ سان گرفتار ڪري وٺي ويو، پر پوءِ هو ڀڄي نڪتو ۽ مير عبدالله ۽ مير فتح علي خان سان وڃي مليو، جيڪي ان وقت دين ڳڙهه ۾ هئا. ميرن جي تياريءَ جو ٻڌي مدد خان عبدالنبي کان بيزار ٿي کيس ڇڏي هليو ويو، جنهن کان پوءِ عبدالنبي لاچار ٿي ميرن جي پيش پيو.<ref name="autogenerated2"></ref> 1781ع ۾ ڪلهوڙن جي درخواست تي مدد خان پٺاڻ ڪلهوڙن خلاف ٽالپرن جي هلندڙ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ سنڌ آيو ۽ عمرڪوٽ ۾ ڦرلٽ ۽ قتلام ڪيو. 1783ع ۾ ميان عبدالنبي ڪلهوڙي پنهنجي وزيراعظم ۽ فوج جي سپهه سالار مير بجر خان ٽالپر کي قتل ڪرائڻ لاءِ '''مارواڙ رياست (جوڌپور)''' جي '''راجا وجئہ سنگھ''' سان ڳجهو معاهدو ڪيو. معاهدي موجب مير بجر خان جي قتل جي بدلي ۾ عمرڪوٽ شهر ۽ پرڳڻو سنڌ کان ڌار ڪري مارواڙ رياست سان شامل ڪيو ويو. مير بجر خان جي قتل جي ردعمل ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 75 ورهين وارو ڪلهوڙا دور پڄاڻي تي پهتو ۽ پوءِ 60 ورهين تائين هلندڙ ٽالپر دور شروع ٿيو.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1201هه، يعني 1786ع ۾، جوڌپور جي راجا ٻه هزار ماڻهو عمرڪوٽ ۾ آڻي ويهاريا، ڇاڪاڻ ته اهو قلعو ميان عبدالنبي کيس ڏنو هو. اتفاق سان رستي ۾ انهن جو جهيڙو مير سهراب خان جي ڀاءُ مير غلام محمد جي ماڻهن سان ٿيو، جيڪو ٿر ۾ شڪار لاءِ آيو هو. مير غلام محمد جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا. ان تي مير سهراب، مير فتح علي خان جي مدد سان عمرڪوٽ تي ڪاهي آيو، راجپوتن کي ماريو، ملڪ ڦريو ۽ پنهنجو وير وٺي واپس ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1229هه-1813ع ۾ مير ڪرم علي ٽالپر جي دور ۾ ٽالپرن عمرڪوٽ تي ڪاهه ڪئي، راجپوتن کي شڪست ڏني ۽ شهر ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کان فتح ڪري لڳ ڀڳ 30 ورهين کان پوءِ ٻيهر سنڌ ۾ شامل ڪيو. 1815ع ۾ نئونڪوٽ وارو ننڍڙو پڪو دفاعي قلعو جوڙايو ويو.<ref name="autogenerated1" /> === انگريز دور === سنه 1258هه، يعني 1842ع ۾، سر چارلس نيپئر ميرن سان عهدنامو ڪيو، جنهن موجب عمرڪوٽ، سبزلڪوٽ، شڪارپور ۽ ڪراچي انگريز سرڪار جي حوالي ٿيا.<ref name="autogenerated2"></ref> سنڌ تي انگريزن جي حڪومت دوران عمرڪوٽ کي ضلعي هيڊ ڪوارٽر جو درجو مليو، جڏهن ته قلعو سرڪاري سنڀال هيٺ آيو. 1857ع واري آزاديءَ جي جنگ جي سلسلي ۾ 1859ع ۾ راجپوتن ۽ ٻين مقامي ماڻهن ڪجهه پوليس اهلڪارن کي قتل ڪري شهر تي قبضو ڪري ورتو. اها بغاوت انگريز فوج بي رحميءَ سان ڪچلي، جنهن دوران وڏي رتوڇاڻ ٿي. هن ئي دور ۾ انگريزن امر ڪردار '''راڻا رتن سنگھ''' کي عمرڪوٽ جي قلعي اندر ڦاسي تي چاڙهيو. ڏکڻ ٿر ۽ پارڪر جا ڀاڱا انتظامي طور گهڻي عرصي تائين ڪڇ ڀڄ سان ڳنڍيل رهيا، ۽ راجپوتن، کوسن ۽ ڪولهين جي بغاوتن کي دٻائڻ لاءِ ٿيل ڪاررواين ۾ '''روپلي ڪولهي''' (Roplo Kolhi) سميت ڪيترن محب وطن نوجوانن کي موت جي سزا ڏني وئي.<ref name="autogenerated1" /> === عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار === ٿر ۽ بئراج ايراضي جي ڳانڍاپي تي واقع تاريخي قلعي وارو سرحدي شهر عمرڪوٽ گذريل ٽن صدين دوران ٻاهرين ڪاهن ۽ اندروني بغاوتن سبب گهٽ ۾ گهٽ ست ڀيرا رتوڇاڻ، ڦرلٽ ۽ جلائو گهيرائو جو شڪار ٿيو. عمر مارئي جي لوڪ داستان، مومل جي هڪ ماڙي جي آثارن ۽ اڪبر بادشاهه جي جنم هنڌ سبب مشهور هن شهر کي مختلف دورن ۾ نادر شاهه، مارواڙ جي راجپوتن، ڪلهوڙن، ٽالپرن، مدد خان پٺاڻ، انگريزن ۽ 1971ع جي پاڪ-ڀارت جنگ دوران هندستاني فوج جي اڳڀرائي جهڙن واقعات سان واسطو رهيو.<ref name="autogenerated1" /> سال 1965ع جي شروعات ۾ ڀارت جي جنگي تيارين کي ڏسندي فوجي اختيارين پنجاب جي چولستان کان ڪڇ جي رڻ تائين سرحدي دفاع کي مضبوط ڪرڻ لاءِ فوج سان گڏ وڏي انگ ۾ مقامي حُرن کي مقرر ڪيو. سنڌ جي سرحدي پٽيءَ کي ٻن سيڪٽرن ۾ ورهايو ويو: چولستان ۽ اڇڙي ٿر تي ٻڌل ”اتر سيڪٽر“ لاءِ پير پاڳاري جي ننڍي ڀاءُ پير نادر علي شاهه کي، جڏهن ته ٿر ۽ ڪڇ جي رڻ واري ”ڏکڻ سيڪٽر“ لاءِ فقير امين مڱريو کي سيڪٽر ڪمانڊر مقرر ڪيو ويو. پير پاڳاري کي حُرن جو چيف ڪمانڊر بڻايو ويو. ٽنهي ڪمانڊرن کي ڏورانهن محاذن تي موجود حُرن سان رابطي لاءِ هيليڪاپٽر پڻ ڏنا ويا. جنگ دوران پير پاڳارو عمرڪوٽ قلعي اندر قائم هيڊڪوارٽر ۾ موجود رهيو ۽ مختلف جنگي محاذن جا دورا ڪري حُرن جا حوصلا وڌائيندو رهيو.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> 1965ع جي جنگ دوران جڏهن ڀارتي فوج پنجاب وٽان سرحد پار ڪري پاڪستاني علائقي تي قبضو ڪيو ته سنڌ جي سرحدي مورچن ۾ موجود حُرن کي حڪم مليو ته جواب ۾ هو به پيش قدمي ڪري ڀارتي علائقو فتح ڪن. حُر، جنگي جهازن ۽ تربيت يافته فوج جي مدد سان اڳتي وڌيا ۽ راجستان ۾ مغل دور جا ٻه تاريخي قلعا، '''ڪشن ڳڙھ''' ۽ گهوٽاڙو، اهم فوجي ڇانوڻيون، ڪيترائي سرحدي چوڪيون ۽ ريلوي اسٽيشنون فتح ڪيون. ڀارت پاران حرن جي اڳڀرائي روڪڻ لاءِ هٿيار، بارود ۽ تازا فوجي دستا کڻي ايندڙ هڪ ريل گاڏي کي کوکرو پار - موڻاٻائو (Khhokhhuro paar - Monnaabaao) ريلوي لائين تي پنهنجي منزل تي پهچڻ کان اڳ پٽڙي تان ڪيرائي، باهه ڏئي ساڙي تباهه ڪيو ويو. ٻن هفتن جي جنگ ۾ حُرن راجستان جو اٽڪل 1800 چورس ڪلوميٽر علائقو فتح ڪيو. ڪيترائي حُر نوجوان شهيد ۽ زخمي ٿيا. سرڪار پير پاڳاري، خليفي فقير امين مڱريو، وحيد ڪٽپر ۽ ٻين حُرن کي ”ستاره جرئت“، ”تمغه جرئت“ ۽ ٻين فوجي اعزازن ۽ سَنَدن سان نوازيو.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> 1971ع واري پاڪ-ڀارت جنگ دوران پاڪ فوج ۾ اعليٰ عهدن تي وڏي انگ ۾ مقرر بنگالي آفيسرن جي بغاوت سبب سنڌ جي دفاع لاءِ گهربل فوجي دستا ۽ حُر مجاهد وقت سر اڳين مورچن تائين پهچي نه سگهيا. انهيءَ صورتحال جو فائدو وٺندي ڀارتي فوج ڇاڇرو ۽ ننگرپارڪر شهرن سميت اتر-اوڀر ٿر جي وڏي ايراضي تي قبضو ڪيو. عورتون ۽ ٻار پنهنجي جان بچائڻ لاءِ بئراج ايراضي جي مختلف ڳوٺن ڏانهن لڏي ويا. ڀارتي فوج ڪيترن ڳوٺن مان گذري ڇاڇري کان اڳتي وڌي ۽ عمرڪوٽ تي قبضي لاءِ شهر ٻاهران هڱورو ڀٽ تي گڏ ٿيڻ شروع ڪيو. عمرڪوٽ ڏانهن پيش قدمي جي خبرن سبب شهر جا رهواسي ڊپ ۾ شهر خالي ڪري ويا.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> اڳوڻي ضلعي ناظم مگهن مڱريو جي والد فقير ترڪو مڱريو جي اڳواڻي ۾ حُرن جي ”عمرڪوٽ ڪمپني“ شهر جي دفاع لاءِ هڱورو ڀٽ ۽ شهر جي وچ ۾ واقع ”پنجا تلي ترائي“ وٽ مورچن ۾ موجود هئي. ڀارتي فوج 18 مدراس رجمينٽ جي ڪمانڊ ۾ ٽي ڏينهن هڱورو ڀٽ وٽ ڪئمپ قائم ڪري وڌيڪ هٿيار، بارود ۽ تازه دم دستا گهرائي عمرڪوٽ تي قبضي جي رٿابندي ڪري رهي هئي. ترڪو مڱريو وڌيڪ مدد گهري، جنهن تي 26 بلوچ رجمينٽ جي هڪ ڪمپني ڪئپٽن ممتاز جي اڳواڻي ۾ حر مجاهد فورس جي مدد لاءِ پهتي. جنگ ۾ حصو وٺندڙ متارو مڱريو، محمد آريسر ۽ امام بخش ڀنڀرو موجب ٻنهي ڪمپني ڪمانڊرن فيصلو ڪيو ته دشمن جي حملي جو انتظار ڪرڻ بدران پاڻ دشمن جي ڪئمپ تي اوچتو حملو ڪيو وڃي.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> رٿابندي موجب حر ۽ بلوچ ڪمپنين مان چونڊيل ڦڙت، بهادر ۽ جانثار جوانن صبح جو 4 وڳي ڀارتي فوج جي ڪئمپ تي اتر ۽ اولهه کان اوچتو حملو ڪيو. ڪارروائي ۾ پهريان مورچن تان مارٽر گولا فائر ڪيا ويا، پوءِ دستي بم ۽ هٿيار استعمال ڪندي دشمن جي مزاحمت کي ٽوڙيو ويو. ڀارتي فوج وڏي انگ ۾ هٿيار، بارود، راشن، درجنين گاڏيون ۽ ٻيو جنگي سامان ڇڏي پنڌ واپس ڀڄڻ تي مجبور ٿي. پاڪستان طرفان بلوچ ۽ حر ڪمپنين جا رڳو 150 جوان هن ڪارروائي ۾ شامل هئا، جڏهن ته ڀارتي ڪئمپ ۾ اٽڪل 700 فوجي موجود هئا، جن مان 49 ٿڏي تي مارجي ويا. لاشن کي اتي ئي گڏيل قبر ۾ دفن ڪيو ويو، ڪجهه زخمين سميت لڳ ڀڳ ويهارو ڀارتي فوجي گرفتار ڪري جنگي قيدي بڻايا ويا. پاڪستاني پاسي جا چار جوان شهيد ۽ ٻارهن زخمي ٿيا. هن ڪارروائي دوران بهادري ڏيکارڻ تي ڪئپٽن ممتاز، صوبيدار گل خان ۽ ٻين کي فوجي تمغن سان نوازيو ويو. 26 بلوچ رجمينٽ جي ڪمپني ۽ حُرن جي عمرڪوٽ ڪمپني کي خاص پذيرائي ڏيندي ”هڱورين“ جو نالو ڏنو ويو. عمرڪوٽ جي دفاع واري هن جنگ جي چار شهيدن جي ياد ۾ قلعي اندر عجائب گهر ڀرسان هڪ يادگار ٺهيل آهي، جنهن تي معرڪي جا انگ اکر پڻ ڏنل آهن.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> == جاگرافي == هي شهر 25◦22′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 69◦47′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي ٿر ۾ واقع آهي. اهو ميرپورخاص کان 46 ميل اوڀر ۾، ان هنڌ تي آهي جتان واريءَ جون ڀٽون شروع ٿين ٿيون. هڪ ٻي روايت ۾ ان جو مقام 22–25 اتر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 47–69 اوڀر ويڪرائي ڦاڪ طور بيان ڪيو ويو آهي، ۽ شهر کي واريءَ ۽ ڏاڍي زمين جي دنگ تي واقع ڄاڻايو ويو آهي. == عمرڪوٽ جو قلعو == === تعمير ۽ نالي بابت روايتون === '''عمرڪوٽ جو قلعو''' يا '''امرڪوٽ جو قلعو''' سنڌ جي تاريخي قلعن مان هڪ آهي، جيڪو ٿر ۽ سنڌو ماٿريءَ جي وچ واري اهم گذرگاهه تي واقع رهيو آهي. قلعي جي تعمير بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. هڪ راءِ موجب موجوده قلعو ڪلهوڙا دور ۾ [[حيدرآباد]] جي پڪي قلعي کان اٽڪل ويهه سال اڳ، ميان نور محمد ڪلهوڙي 1746ع ۾ جوڙايو.<ref name="MubarakAli"></ref> ڊاڪٽر اسد جمال پلي جي تحقيق موجب قلعي جي اڏاوت لاءِ لڪي جبل جا پٿر پاڻيءَ رستي آڻڻ خاطر ڳوٺ چيل بند وٽان اتر-اوڀر رخ ۾ “نور واهه” نالي هڪ ابتو واهه کوٽايو ويو هو. ڪجهه تاريخدانن جو خيال آهي ته هاڻوڪي قلعي واري هنڌ ڪلهوڙن کان اڳ به ڪو پراڻو قلعو موجود هو ۽ موجوده قلعو ان جي بنيادن تي اڏيو ويو.<ref name="autogenerated1">روزآني ڪاوش جي 26 مارچ 2017 جي ”ڪاوش دنيا“ ۾ عمرڪوٽ بابت نور محمد سمي جي ليکيل ليک مان ورتل</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> فائل:Umerkot Fort view1.JPG|عمرڪوٽ جي قلعي جو ھڪ منظر فائل:Umarkot Fort view3.JPG|عمرڪوٽ جو قلعو فائل:Umarkot museum view.JPG|عمرڪوٽ عجائب گھر </gallery> روايتن موجب يارهين صديءَ ۾ راجا اَمر سنگهه قلعو ٺهرايو، جڏهن ته ڪجهه بيانن موجب اهو قلعو پرمار سوڍي اڏايو هو، جنهن تي پوءِ سومرن قبضو ڪيو. هڪ روايت مطابق 1355ع ۾ عمر سومري هن شهر کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. 1226ع ۾ اهو ٻيهر سوڍن جي هٿ ۾ رهيو. 1746ع ۾ ميان نور محمد ڪلهوڙي قلعو ٺهرايو، جيڪو اڃا تائين موجود آهي. ڪن محققن جي راءِ آهي ته قلعو سنڌ ۾ اسلامي دور کان به اڳ جو ٺهيل آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/%d8%b9%d9%85%d8%b1%da%aa%d9%88%d9%bd-%d8%ac%d9%88-%d9%82%d9%84%d8%b9%d9%88-%da%aa%d9%87%da%99%d9%8a-%d8%af%d9%88%d8%b1-%db%be-%d8%aa%d8%b9%d9%85%d9%8a%d8%b1-%d9%bf%d9%8a%d9%88%d8%9f-%d8%b9/|title=عمرڪوٽ جو قلعو ڪهڙي دور ۾ تعمير ٿيو؟ ........عزيزڪنگراڻي -|date=2019-06-16|language=sd|access-date=2019-07-10}}</ref> [[فائل:Ghosia Guest House Umerkot.JPG|300px|thumb|غوثيه گيسٽ ھائوس جو منظر]] قلعي ۽ شهر جي اصل نالي بابت تاريخدانن وٽ ٻه اهم رايا ملن ٿا. هڪ راءِ موجب اصل قلعو امر سنگهه نالي راجپوت راڻي جوڙايو هو، تنهنڪري شهر ۽ قلعي جو نالو '''امرڪوٽ''' پيو.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.dawn.com/news/1176551|title=Umerkot: Lost in history|last=Hasan|first=Shazia|date=2015-04-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2019-05-29}}</ref> ٻي راءِ موجب قلعو عمر ماروي واري قصي سان لاڳاپيل مشهور بادشاهه '''عمر سومري''' جوڙايو هو، تنهنڪري صحيح نالو '''عمرڪوٽ''' آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/index.php/antiquities-sites/fort/item/108-umerkot-fort-umerkot|title=Umerkot Fort, Umerkot|website=antiquities.sindhculture.gov.pk|language=en-gb|access-date=2019-05-29}}</ref> هڪ طرف تاريخي روايتن موجب سن 1226ع ۾ راجسٿان کان سوڍا راڻا رتي ڪوٽ ۽ عمرڪوٽ فتح ڪري هتي حڪمران ٿيا، ۽ انهن 26 راڻن جو تاريخي ۽ نالي وار سلسلو هاڻوڪي راڻي همير سنگهه تائين پهچي ٿو، پر انهن ۾ امر سنگهه نالي ڪو راڻو نه ملي ٿو. ٻئي طرف هاڻوڪي قلعي جي ٻن برجن واري مُک دروازي مٿان وچ ۾ لڳل هڪ پٿر تي سورج مکي جو گل اُڪريل آهي، جيڪو سورج ونسي سوڍن جي ڌرمي نشاني سمجهيو وڃي ٿو. جيڪڏهن موجوده قلعو ميان نور محمد ڪلهوڙي تعمير ڪرايو هو ته پوءِ مُک دروازي مٿان سورج مکي وارو پٿر لڳائڻ بابت سوال پيدا ٿئي ٿو؛ ممڪن آهي ته اهو پٿر سوڍا راڻن پنهنجي راڄ دوران لڳايو هجي.<ref name="autogenerated1"></ref> === جاگرافيائي ۽ فوجي اهميت === عمرڪوٽ جو قلعو اڳ به ٿر جي سياست جي ڪنجي سمجهيو ويندو هو، ڇاڪاڻ ته اهو مارواڙ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي اهم رستي تي واقع هو. ان زماني ۾ عمرڪوٽ سنڌ جي سومرا گهراڻي جي حڪومت هيٺ هو. عمرڪوٽ جي قلعي کان 30 ميل اتر طرف ٿر اندر رتو ڪوٽ نالي هڪ پراڻي قلعي جا نشان موجود آهن. رتو ڪوٽ، جيڪو عمرڪوٽ جي قلعي وانگر اهم آهي، پرمار سوڍن جي دور انديشيءَ جي نشاني هو يا انهن کان اڳ جو تعمير ٿيل قلعو هو، ان بابت قطعي طور چئي نٿو سگهجي. بهرحال، اهڙن مضبوط قلعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪنهن مدبر حڪمران ٿر تي پنهنجو ڏهڪاءُ قائم ڪرڻ، ۽ سنڌو ماٿري ۽ وچ هندستان جي وچ وارن شاهراهه رستن تي پنهنجو حڪم جاري رکڻ لاءِ انهن قلعن جي اڏاوت ڪرائي هئي.<ref>ڪتاب: ٿر ۽ پارڪر جو احوال;مصنف:ايس اين رئڪس ;مترجم:ڊاڪٽر نواز علي شوق؛ايڊيشن: ٻيون 2007ع؛ ڇپيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ،ڄامشورو</ref> === قلعي جا ڏکڻ ۽ اولهه وارا دروازا === قلعي جي اتر طرف واري مُک دروازي کان سواءِ ڏکڻ ۽ اولهه پاسي وارن ٻن ننڍن دروازن بابت قديم آثارن جي ماهرن حاڪم شاهه بخاري ۽ علي حيدر گاڏهي جو چوڻ آهي ته قلعي جي اصل ڊيزائين ۾ اهي ٻئي دروازا شامل نه هئا. سندن مطابق اهي دروازا انگريزن پنهنجي سهولت لاءِ قلعي جون ڀتيون ٽوڙي ڪڍايا هئا. قلعي کي اصل حالت ۾ بحال ڪرڻ ۽ ان جي سيڪيورٽي کي نظر ۾ رکندي اهي ٻئي دروازا بند ڪيا پيا وڃن.<ref name="autogenerated1"></ref> لال سنگهه سوڍو، ڏکڻ واري دروازي بابت انهيءَ راءِ سان اختلاف ڪري ٿو. سندس دعويٰ آهي ته جوڌپور جي راجا ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ ٿيل جنگ جي وقت به ڏکڻ وارو دروازو موجود هو. سندس چوڻ موجب اهو دروازو مُک دروازي جي ڀيٽ ۾ ڪمزور هو، تنهنڪري جوڌپور جي راجا جون فوجون ان دروازي کي بارود سان ٽوڙي، باهه ڏئي ساڙي، اندر داخل ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿيون. سندس مطابق، ان جنگ ۾ باهه سبب سڙيل ڪاريون سرون ۽ ڀتيون اڄ به ان دروازي وٽ موجود آهن.<ref name="autogenerated1"></ref> == دلچسپ جايون == هيءُ شهر [[ڪراچي]]، جيڪو [[سنڌ]] جو گاديءَ وارو شهر آهي، ۽ [[حيدرآباد]] سميت ٻين وڏن شهرن سان سٺيءَ طرح ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.umerkot.gos.pk/ |title=District Government Umerkot |access-date=2014-02-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.umerkot.gos.pk/ |archive-date=24 February 2012 |df=dmy-all }}</ref> عمرڪوٽ ۾ ڪيترائي تاريخي اهميت وارا ماڳ موجود آهن، جن ۾ [[اڪبر بادشاهه جي جاءِ پيدائش]]، [[عمرڪوٽ جو قلعو]] ۽ [[مومل جي ماڙي]] شامل آهن. هتي هڪ قديم مندر [[شِو مندر، عمرڪوٽ]] پڻ موجود آهي. ان کان علاوه [[ڪالي ماتا مندر]]، [[ڪرشن مندر]] (پراڻي امرڪوٽ ۾)، [[منهر مندر]] ۽ [[ڪٺواڙي مندر]] (رانچو لائين ۾) پڻ مذهبي ۽ تاريخي اهميت رکن ٿا. == تعليم == شهر ۾ 100 کان وڌيڪ اسڪول، 20 ڪاليج ۽ هڪ پولي ٽيڪنيڪل ڪاليج موجود آهن. == آبادي == === آباديءَ جي واڌ === {{Historical populations|1951|5142|1961|5878|1972|8,381|1981|13,742|1998|35,559|2017|134,196|2023|144,558|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري]] موجب عمرڪوٽ جي آبادي 144,558 هئي.<ref>{{Cite web |title=Sindh (Pakistan): Urban Localities in Districts - Population Statistics, Charts and Map |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/ |access-date=2024-08-31 |website=www.citypopulation.de}}</ref> === مذهب === {{See also|عمرڪوٽ ضلعو#مذهب}} [[عمرڪوٽ شِو مندر]] [[سنڌ]] جي سڀ کان قديم ۽ مقدس هندو عبادتگاهن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1392074|access-date=18 February 2021|title=The thriving Shiva festival in Umarkot is a reminder of Sindh's Hindu heritage |date=27 February 2018 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ ''عمرڪوٽ ميونسپلٽي ۾ مذهبن جي تاريخي آبادي'' ! مذهب ! آبادي (1901ع)<ref>{{Cite book |last=Enthoven |first=R. E. |title=Census of India, 1901: Volume IX-A. Bombay: Part II, Imperial Tables |publisher=Government Central Press |year=1902 |pages=40–41}}</ref> ! سيڪڙو (1901ع) |- | [[هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] | 3,884 | {{Percentage|3884|4934|2}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15x15px]] | 993 | {{Percentage|993|4934|2}} |- | [[جين مت]] [[File:Jain Prateek Chihna.svg|26x26px]] | 46 | {{Percentage|46|4934|2}} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|21x21px]] | 1 | {{Percentage|1|4934|2}} |- ! ڪل | '''4934''' | '''{{Percentage|4934|4934|2}}''' |} == پڻ ڏسو == * [[اسلام ڪوٽ]] * [[مٺي]] * [[عمرڪوٽ ضلعي حڪومت]] * [[ٿرپارڪر]] * [[عمر مارئي]] == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons category}} {{wikivoyage|Umerkot}} * [https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.umerkot.gos.pk/ عمرڪوٽ ضلعي حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ (انگريزي)] {{Use dmy dates|date=April 2017}} [[زمرو:عمرڪوٽ]] [[زمرو:سنڌ ۾ هندومت]] [[زمرو:عمرڪوٽ ضلعي جون تعلقائون]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گھاٽيون آباديون]] ee7rhrnr4281ga5dk3pp3y83yh5rebd 384082 384081 2026-06-10T17:23:40Z Intisar Ali 8681 384082 wikitext text/x-wiki {{for-multi|ضلع بابت|عمرڪوٽ ضلعو|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = عمرڪوٽ<br> عمرڪوٽ | other_name = | official_name = امرڪوٽ | native_name = | nickname = | settlement_type = [[شهر]] | image_skyline = Umarkot Fort view3.JPG | image_caption = يارهين صديءَ جو [[عمرڪوٽ قلعو]] | image_seal = | image_map = | mapsize = | map_caption = عمرڪوٽ جو مقام | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] | seat_type = شهري ڪائونسل | seat = | parts_type = ضلعا | governing_body = [[عمرڪوٽ ضلعي جي حڪومت|ضلعي حڪومت]] | leader_title = [[ڪائونسل-مئنيجر حڪومت|شهري منتظم]] | leader_name = | leader_title1 = ميٽروپوليٽن ڪمشنر | leader_name1 = | leader_title2 = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name2 = طاهر علي ميمڻ<ref>{{cite news|url=https://academiamag.com/sau-umerkot-campus-graduated-first-batch/|title=SAU Umerkot campus graduated first batch|date=9 December 2021|access-date=8 January 2021|work=The Academia Magazine}}</ref> | established_title = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | established_date = اسلام کان اڳ وارو دور | coordinates = {{Coord|25|21|47|N|69|44|33|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 48.6 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = [[2023ع پاڪستان مردم شماري|2023ع]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_note = | population_total = 144,558 | population_rank = [[پاڪستان جا وڏا شهر|پاڪستان ۾ 79هون]] | total_type = شهر | population_density_km2 = auto | population_demonym = | timezone = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset = +05:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | area_code = 238 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | postal_code = 69100 | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | website = }} '''عمرڪوٽ''' (اردو: {{Nastaliq|عمرکوٹ}}؛ [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]]: عمرڪوٽ؛ [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ|IPA]]: [ʊmərkoːʈ])، جيڪو اڳ ۾ '''امرڪوٽ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو، [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جو هڪ تاريخي شهر آهي. [[مغل سلطنت|مغل]] شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جو جنم 1542ع ۾ امرڪوٽ ۾ ٿيو هو. هندو لوڪ عقيدي جي مشهور ديوتائن [[پابوجي]] ۽ [[رامديو پير]] بابت روايتي طور چيو وڃي ٿو ته سندن شادي عمرڪوٽ ۾ ٿي هئي. هتي جي مقامي ٻولي [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]] آهي، جيڪا [[راجستاني ٻوليون|راجستاني ٻولين]] جي گروهه سان تعلق رکي ٿي ۽ [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولي خاندان]] جو حصو آهي. ڍاٽڪي ٻوليءَ جو سڀ کان ويجهو تعلق [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]] سان آهي. انگريزن عمرڪوٽ کي ضلعي جو هيڊڪوارٽر ڪيو. 1906ع کان پوءِ ميرپروخاص هيڊ ڪوارٽر ڪيو ويو. شهر جي رونق چڱي آهي، واپار چڱو هلي ٿو. هن جي چوڌاري باغن ۾ ميوات ۽ واڙين ۾ هر قسم جي ڀاڄي ٿئي ٿي. هيءُ شهر اڳي راجپوتن جي گاديءَ جو هنڌ هو، جنهنڪري ٿر جو ”تِيلاٽ“ ليکبو هو. مارواڙي قومون گهڻو ڪري پهريائين هتي اچي رهيون، جي پوءِ 1874ع ۾ اڀرندي نماري جي ٻوڏن ۽ ٻين ڪن سببن جي ڪري مٺي، ڇاڇري ڪانٽئي، چيلهار، پارني، ٻڳل، ويراڙي، ڌارناسر ۽ ٻين ڳوٺن ڏي لڏي ويون. هتي مردانو ۽ زنانو پرائمري اسڪول، هاءِ اسڪول، سول ڪورٽ، ڊپٽِي ڪليڪٽر جي آفيس، مختيارڪار جي آفيس، سرڪٽ هائوس، ڊپٽي سپرنٽينڊنٽ پوليس جي آفيس، ايڪسائيز انسپيڪٽر جي آفيس، پاڪستان سرڪار جو ميوزم، ٽائون ڪميٽي، ٽيليفون آفيس، پوليس ٿاڻو، مسافر خانو، تعلقو اسپتال ۽ انجنيري بنگلا آهن. ويجهيون ريلوي اسٽيشنون ڇوڙ ۽ ڍورو نارو 12 ۽ 14 ميل جي فاصلي تي آهن. ميرپور خاص 46 ميل پري آهي، جو پڪو روڊ آهي. ڪنري اسٽِيشن سان به آمدرفت چالو آهي. هيءُ شهر سڀني شهرن سان لاريءَ رستي ڳنڍيل آهي.<ref name =" رائچند هريجن " > ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون) -مصنف؛ رائچند هريجن -ايڊيشن؛ ٽيون- سال؛ 2005ع -ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref> ==شھر جو نالو== هن شهر جي نالي بابت اختلاف موجود آهي ته ان جو صحيح نالو '''عمرڪوٽ''' هو يا '''امرڪوٽ'''. فارسي ماخذن ۾ هي نالو ٻنهي صورتن، يعني ''عمرڪوٽ'' ۽ ''امرڪوٽ''، ۾ ملي ٿو<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—73, 74 }}</ref> هڪ روايت موجب هن شهر جو بنياد [[راڻو امر سنگهه]] وڌو هو، تنهنڪري ان جو نالو ''امرڪوٽ'' پيو. ٻي روايت مطابق شهر جو بنياد [[عمر سومرو]] رکيو هو، جنهن سبب ان کي ''عمرڪوٽ'' سڏيو ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> ٽئين راءِ برطانوي مورخ [[جيمس ٽاڊ]] پيش ڪئي آهي، جنهن موجب ''امارا-سومرا'' (Umara-Sumra) [[پرمار راجپوت]]ن جي هڪ شاخ هئي، جيڪا [[ٿر ريگستان]] ۾ آباد ٿي ۽ هن شهر ۾ رهائش اختيار ڪئي. سندس خيال موجب شهر جو نالو انهيءَ نسبت سان ''عمرڪوٽ'' پيو.<ref name="MubarakAli"></ref> تنهن هوندي به، ٿر واري علائقي جا مقامي ماڻهو اڄ به هن شهر کي '''امرڪوٽ''' سڏين ٿا، جڏهن ته علائقي کان ٻاهر هي شهر عام طور '''عمرڪوٽ''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="MubarakAli"></ref> امرڪوٽ يا عمرڪوٽ سنڌ جي قديم شهرن مان هڪ آهي، جنهن جي نالي بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. شهر کي ڪڏهن ”ديهات“، ڪڏهن ”همروٽ“، ڪڏهن ”پدمات“، ڪڏهن ”امراڻو“ ۽ ڪڏهن ”امراپري“ به سڏيو ويو، پر موجوده دور ۾ اهو عام طور عمرڪوٽ جي نالي سان مشهور آهي. ڪجهه روايتن موجب هن شهر کي عمر سومري سان منسوب ڪري عمرڪوٽ سڏيو ويو، جڏهن ته ٻين تاريخي ماخذن، جهڙوڪ ”تاريخ فرشتا“، ''[[آئين اڪبري]]''، ''[[اڪبر نامه]]''، ”[[شاهجهان نامه]]“ ۽ ٻين مؤرخن وٽ هن شهر جو نالو امرڪوٽ طور ملي ٿو. هڪ راءِ موجب هن شهر جو اصل نالو امرڪوٽ هو، جيڪو برطانوي دور کان عمر سومري جي نسبت سان عمرڪوٽ طور مشهور ٿيو، جيتوڻيڪ ڪجهه محققن موجب عمر سومري جو امرڪوٽ شهر يا قلعي سان سڌو تعلق ثابت نٿو ٿئي.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%B1%20%DA%AA%D9%88%D9%BD%20%D8%B9%D9%85%D8%B1%DA%AA%D9%88%D9%BD امر ڪوٽ عمرڪوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> امرڪوٽ تي راڻا پرساد جي راڄ دوران 1542ع ۾ مغل بادشاهه همايون هتان گذريو، ۽ سندس پٽ اڪبر جو جنم به هتي ٿيو. همايون جي ڀيڻ '''[[گلبدن بيگم]]''' پنهنجي فارسي ڪتاب “[[همايون نامه]]” ۾ لکيو آهي ته راڻو پرساد، [[شهنشاهه همايون]] جو زبردست استقبال ڪيو، کيس رهڻ لاءِ بهترين جاءِ ڏني ۽ سندس قافلي جي اميرن لاءِ قلعي کان ٻاهر رهائش جو بندوبست ڪيو. گلبدن بيگم موجب اتي شيون تمام سستيون هيون، هڪ رپئي ۾ چار ٻڪريون ملي رهيون هيون، ۽ راڻا پرساد بادشاهه کي رڍون ۽ ٻڪريون تحفي ۾ ڏنيون. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت قلعو اڪبر بادشاهه جي جاءِ پيدائش واري هنڌ موجود هو. ممڪن آهي ته اهو قلعو '''امر سنگھ''' نالي ڪنهن هندو راجا يا راڻي جوڙايو هجي، جنهن ڪري شهر جو نالو شروع ۾ امرڪوٽ ۽ پوءِ عمرڪوٽ ٿيو. عمر مارئي جو قصو ۽ بادشاهه عمر سومري جو دور راڻي پرساد کان اٽڪل 200 سال اڳ جو ڄاڻايو وڃي ٿو. شاهه لطيف جي شاعري ۽ فارسي ۽ عربي ۾ غير ملڪي سياحن جي ڪتابن ۾ هن شهر جا ٻئي نالا ملن ٿا. هڪ ٻوليائي راءِ موجب، مارواڙي ۽ ڍاٽڪي ٻولين ۽ لهجن ۾ ”ع“ مٿان پيش وارو اچار موجود نه آهي، تنهن ڪري ممڪن آهي ته ”ع“ جي زبر واري اچار مان ”الف“ وارو اچار پيدا ٿيو هجي، جنهن سبب ٻئي صورتون صدين کان گڏ هلنديون رهيون. قديم آثارن جي محقق حاڪم علي شاهه بخاري موجب قلعي جي منظم کوٽائي سان قلعي جي عمر، اقتصادي حالت، ثقافت، هنرن ۽ اصل نالي بابت اهم معلومات ملي سگهي ٿي.<ref name="autogenerated1" /> . == شھر جي تاريخ == === قديم دور ۽ مذهبي آثار === تاريخي روايتن ۽ آثارن مان ظاهر ٿئي ٿو ته امرڪوٽ سنڌ جي انتهائي قديم شهرن مان هڪ آهي، ۽ ممڪن آهي ته قبل مسيح دور ۾ به آباد هو. خاص طور ٻڌ ڌرم واري دور ۾ هن شهر کي اهميت حاصل هئي. '''جوڳرائي جو تلاءُ''' انهيءَ دور جي مشهور يادگار طور ڄاتو وڃي ٿو. روايت آهي ته شهر جي ڀرسان '''لامٻي تلاءُ''' جي سر تي ۽ جوڳرائي جي ڪپر تي مهاتما ٻڌ جي پوئلڳن چلا ڪڍيا، جنهن ڪري اتي هڪ شاهي قلعو مهاراجه وڪرما جيت ٺهرايو. هڪ روايت موجب شهر مهاراجه وڪرما آباد ڪيو، پر انساني وسنديءَ جا آثار ان کان به قديم سمجهيا وڃن ٿا. قديم آثارن ۾ جوڳرائي جو تلاءُ ۽ ’شو‘ جو آستان شامل آهن. شو جي مندر وٽ برهمڻ آباد هئا ۽ ڀڪشوئن جو به اثر هو. شو جو مندر ڀٽن واري زمين تي واقع آهي، جتي واري جي دڙن مان ٻڌ ڌرم جي دور جا مڻڪا اڄ به ملن ٿا.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%B1%20%DA%AA%D9%88%D9%BD%20%D8%B9%D9%85%D8%B1%DA%AA%D9%88%D9%BD امر ڪوٽ عمرڪوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> عمرڪوٽ جلد ئي [[ٿر ريگستان]] جو هڪ اهم شهر بڻجي ويو ۽ تاريخي واقعن ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪرڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو اوڀر طرف کان [[سنڌ]] ۾ داخل ٿيندڙ مکيه شاهراهه تي واقع هو ۽ [[مارواڙ]] کي [[سنڌو ماٿري]] سان ڳنڍيندڙ رستي تي پڻ موجود هو. انهيءَ جغرافيائي حيثيت سبب عمرڪوٽ ريگستان جي ڪنجي سڏجڻ لڳو ۽ فوجي توڙي واپاري لحاظ کان انتهائي اهم شهر بڻجي ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> جيتوڻيڪ اهو يقيني طور معلوم نه آهي ته شهر ڪڏهن آباد ٿيو، پر ايترو ضرور واضح آهي ته قديم زماني کان هتي آبادي موجود هئي. چيني سياح [[شُوئن زانگ]] (Xuanzang)، جيڪو 641ع ۾ [[هندستان]] آيو هو، گهڻو امڪان آهي ته عمرڪوٽ جو به دورو ڪيو هجي<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref> روايت موجب يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راڻا امر سنگهه]] هن شهر کي تعمير ڪرايو هو،<ref name="رائچند-تاريخ-ريگستان-p651">{{cite book|last=رائچند هريجن|title=تاريخ ريگستان|location=حيدرآباد|year=1975|page=651}}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> جڏهن⁠تہ هاڻوڪو شهر ان جي قديم بنيادن تي ٻيهر آباد ڪيو ويو.<ref name="رائچند-تاريخ-ريگستان-p651">{{cite book|last=رائچند هريجن|title=تاريخ ريگستان|location=حيدرآباد|year=1975|page=651}}</ref><ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—73 کان 86 }}</ref> هتي هڪ ننڍڙو قلعو موجود هو، جيڪو ايترو مضبوط نه هو جو ڪنهن وڏي ۽ طاقتور فوج جو مقابلو ڪري سگهي. موجوده [[عمرڪوٽ جو قلعو]] 1746ع ۾ [[ڪلهوڙا]] حڪمران [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] (وفات 1755ع) تعمير ڪرايو. گهڻن تاريخدانن جي راءِ آهي ته اهو قلعو هڪ قديم قلعي جي ماڳ تي اڏيو ويو، جيڪو يا ته [[سومرا]] حڪمرانن يا [[سوڍا راجپوت]]ن تعمير ڪرايو هو.<ref name="MubarakAli"></ref> . [[ٽالپر]] دور ۾ [[جوڌپور]] طرفان ڪنهن ممڪن حملي يا چڙهائي جي صورت ۾ دفاع لاءِ قلعي اندر 400 سپاهي مقرر رکيا ويندا هئ.<ref name="MubarakAli"></ref> === پرمار، سوڍا ۽ سومرا دور === امرڪوٽ جي پراچين تاريخ جو مڪمل احوال موجود نه آهي، پر ڪجهه تاريخي حوالن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڇهين صدي عيسوي ڌاري هتي پرمارن جي حڪومت هئي. لدروي ۽ پونگل جي يدوونسي راجا منڏم راءِ امرڪوٽ جي پرمار راجا سوڍ جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جنهن مان کيس ٽي پٽ ڪيهر، مولراج ۽ گوگلي پيدا ٿيا.<ref name="ٽاڊ">”ٽاڊ راجستان“، ندي ڀاڱو ٻيو صفح 1186- 1187، بحواله امرڪوٽ اتهاس</ref><ref name="گجراتي">”ٽاڊ راجستان“، گجراتي، ڀاڱو ٻيو، صفحو 317</ref><ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref> سن 997ع، يعني 1054 سنبت ۾ مارواڙ جي راجا ڌرڻي براهه پرمار مارواڙ جي نون قلعن جي ورهاست پنهنجن نون ڀائرن ۾ ڪئي، جنهن وقت امرڪوٽ جو گراج پرمار جي حصي ۾ آيو<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref>. اُمَرڪوٽ جي اهميت تڏهن وڌيڪ وڌي وئي جڏهن اهو سوڍا راجپوتن جي قبضي هيٺ آيو. هي اهو قبيلو هو جنهن جي همت، جوش ۽ حياتيءَ اُمَرڪوٽ کي سنڌ جي تاريخ ۾ امر بڻائي ڇڏيو. سوڍا، جيڪي اُمَرڪوٽ جا حڪمران بڻيا، ريگستان جا رهواسي هئا.<ref name="MubarakAli"></ref>ڪرَنل ٽاڊ موجب، گهڻي امڪان سان اهي سڪندر اعظم جي ذڪر ڪيل ”سوگدي“ هئا.<ref>James Tod, Annals and Antiquities of Rajasthan, Delhi: 1978, ii,p. 181 n. i.</ref> هن سوڍا قبيلي جي اصل نسل بابت وڌيڪ تحقيق ڪندي اهو نتيجو ڪڍيو ته هي پرمارا راجپوتن جي هڪ شاخ هئي. سندن هڪ ذيلي شاخ ”اُمرا-سمرا“ هئي، جنهن مان ”اُمَرڪوٽ“ جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو..<ref name="MubarakAli"></ref> هڪ روايت موجب، پرمارا سوڍا، جيڪي ڪيترين صدين کان ٿر جي ريگستان ۾ رهندا هئا، يا ڪن جي چوڻ مطابق اُجين مان آيا هئا، تن 1226ع ۾ اُمَرڪوٽ کي سمرن کان فتح ڪيو؛ جڏهن ته ٻي روايت موجب سمرن جي حڪمرانن اهو شهر کين عطا ڪيو هو..<ref name="MubarakAli"></ref> پر ٽاڊ جي ڪتاب ''راجستان جون تواريخون ۽ آثارِ قديمه'' ۾ هڪ اهڙو واقعو بيان ٿيل آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته قلعو 1226ع کان اڳ ئي سوڍن جي قبضي ۾ اچي چڪو هو. 1219ع ۾ سوڍن جي راڻا جو چاچيچ ديو سان تڪرار ٿيو، جنهن اوچتو حملو ڪري راڻا کي حيران ڪري ڇڏيو. راڻا چار هزار سپاهي گڏ ڪري حملي آور جو مقابلو ڪيو. هو جنگ ۾ شڪست کائي ويو ۽ پنهنجي گاديءَ واري هنڌ اُمَرڪوٽ ۾ وڃي پناهه ورتائين.<ref name="MubarakAli"></ref> بهرحال، قبضي کان پوءِ اُمَرڪوٽ سوڍن جو مرڪزي شهر بڻجي ويو، ۽ ان وقت کان وٺي سڀني سياسي تبديلين جي باوجود سندن قبضي هيٺ رهيو. قلعي جي حڪمران جو لقب ”راڻا“ هوندو هو. جيتوڻيڪ هو عملي طور خودمختيار هو، تنهن هوندي به سنڌ جي حڪمرانن جي بالادستي کي تسليم ڪندو هو. جڏهن سنڌ دهليءَ جي سلطانن ۽ مغل شهنشاهن جي اقتدار هيٺ هئي، تڏهن راڻا کين خراج ادا ڪندو هو. نئين راڻا جي تخت نشينيءَ تي کيس يا ته مغل شهنشاهه يا ٺٽي ۾ مقرر سندس نائب کان سرڪاري توثيق حاصل ٿيندي هئي.<ref name="Raikes137-138">{{cite book |last=Raikes |title=Memoir on the Thurr and Parkur Districts of Sind |location=London |year=1856 |pages=137–138 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> اُمَرڪوٽ جي راڻا جا پاڙيسري رياست جيسلمير سان لاڳاپا ڪڏهن خوشگوار ته ڪڏهن تڪراري رهيا. 1219ع ۾ راڻا اڳ ئي چاچيچ ديو سان جنگ وڙهي چڪو هو، پر بعد ۾ هن جيسلمير جي حڪمرانن سان سٺا لاڳاپا قائم رکڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="MubarakAli"></ref>. منجم راءِ، جيڪو منگل راءِ جو پٽ هو، پنهنجي ملڪ تي ٿيل هڪ حملي سبب اُمَرڪوٽ ۾ اچي پناهه ورتي. جڏهن هو پاڻ حڪمران بڻيو ته سوڍن جي راڻا پنهنجي ڌيءَ جو سڱ کيس ڏنو. هن اها آڇ قبول ڪئي ۽ شادي اُمَرڪوٽ ۾ ٿي.<ref name="MubarakAli"></ref> هن شاديءَ واري اتحاد اُمَرڪوٽ جي سوڍن کي سندن طاقتور پاڙيسرين کان بچاءُ ۽ تحفظ فراهم ڪيو. ڇو ته سوڍا قبيلي جون عورتون پنهنجي حسن ۽ دلڪشيءَ سبب مشهور هيون، تنهن ڪري سنڌ جا حڪمران ۽ اشرافيه طبقا انهن سان شاديون ڪرڻ جا خواهشمند هوندا هئا. مختلف دورن ۾ سنڌ جي ڪيترن ئي بااثر ماڻهن سوڍا عورتن سان شاديون ڪيون. ان جي بدلي ۾ سوڍن کي تحفظ، سلامتي ۽ سياسي سهارو حاصل ٿيندو رهيو.<ref name="MubarakAli"></ref>. جيسلمير جي تاريخي بيانن مان معلوم ٿئي ٿو ته يارهين صديءَ جي شروعات ۾ به امرڪوٽ تي پرمارن جي حڪومت هئي. ان وقت ڏکڻ ٿر، يعني هاڻوڪي مٺي، ڏيپلي ۽ ڇاڇري شهر کان اولهه طرف علائقو سومرن جي قبضي هيٺ هو، جنهن کي ”ديرڪ“ پرڳڻو چيو ويندو هو. سومرن پوءِ پرمارن کان امرڪوٽ به حاصل ڪيو. ڇاڇري کان اوڀر کائڙ تي راٺوڙن جو راڄ هو ۽ پارڪر تي پرمارن جو راڄ هو.<ref name="رائچند-هريجن">{{cite book|title=تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)|last=رائچند هريجن|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|location=ڄامشورو|year=2005|edition=چوٿون}}</ref> سومرن امرڪوٽ فتح ڪري ان کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو، جنهن کان پوءِ آهستي آهستي ڏکڻ ٿر ۾ سندن اثر گهٽجڻ لڳو. ڪجهه عرصي بعد ”مڪواڻا“ راجپوتن زور ورتو ۽ ملڪ تي قبضو ڪري [[ڪيرٽي]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. انهن مان ڪيسر مڪواڻو مشهور راجا ٿي گذريو. ڪيرٽي هن وقت مٺي تعلقي ۾ مٺي شهر کان 16 ميل ڏکڻ طرف هڪ ننڍڙو ڳوٺ آهي<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref>.<ref name="رائچند-هريجن"></ref> ڪجهه روايتن موجب عمرڪوٽ يا امرڪوٽ عمر سومره ولد دودي سومري جو ٻڌل هو، جيڪو سنه 793هه، يعني 1390ع ۾ تخت تي ويٺو ۽ 35 ورهيه بادشاهي ڪيائين.<ref name="autogenerated2">قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو</ref> هڪ ٻي روايت موجب وقت جي حاڪم عمر سومري ”مارئيءَ“ کي کڻي اچي هن شهر جي قلعي ۾ قيد ڪري رکيو هو. راجپوتن همايون کي امرڪوٽ ۾ پناهه ڏني، جتي اڪبر بادشاهه جو جنم ٿيو. سنه 949هه، يعني 1542ع ۾ مرزا شاهه حسن جي دور ۾ همايون بادشاهه شير شاهه افغان کان ڀڄي سنڌ ۾ آيو ۽ هتي رهيو. ساڳئي سال رجب مهيني جي پنجين تاريخ اڪبر بادشاهه ڄائو. اڪبر جي ماءُ جو نالو حميده بانو هو. ان وقت عمرڪوٽ هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو، تنهن ڪري همايون اتان نڪري جونپور ۾ درياهه جي ڪناري وڃي رهيو.<ref name="autogenerated2"></ref> [[فائل:Birthplace of Akbar.JPG|360px|thumb|اڪبر بادشاھ جي جاء پيدائش جت]] عمرڪوٽ کي اهو اعزاز حاصل آهي ته اهو [[اڪبر اعظم]] جي جنم ڀومي آهي. [[همايون]]، جيڪو [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ نهايت ڏکئي ۽ لاچار حالتن ۾ 1542ع ۾ هتي پهتو، تنهن جو استقبال قلعي جي راڻا، پرساد وِرسال، ڪيو.<ref name="MubarakAli"></ref> . همايون جي ڀيڻ [[گلبدن بيگم]] هن استقبال جو نهايت جاندار احوال بيان ڪندي لکي ٿي: {{Quotation| ”راڻا شهنشاهه جو وڏي عزت ۽ احترام سان استقبال ڪيو ۽ کيس بهترين رهائش فراهم ڪئي. اميرن جي ماڻهن لاءِ قلعي کان ٻاهر جايون مقرر ڪيون ويون. ڪيتريون ئي شيون نهايت سستيون هيون؛ هڪ رپئي ۾ چار ٻڪريون ملي سگهنديون هيون. راڻا ٻڪريءَ جي ٻچن ۽ ٻين شين جا ڪيترائي تحفا پيش ڪيا ۽ اهڙي مناسب خدمت سرانجام ڏني، جو ان کي بيان ڪرڻ لاءِ لفظ ناڪافي آهن.“}} راڻا پنهنجي شاهي مهمانن لاءِ قلعي جو وچ وارو حصو خالي ڪري ڇڏيو. تنهن ڪري اڪبر جي پيدائش قلعي جي اندر ٿي هئي، نه ته قلعي کان ٻاهر، جيئن عام طور تي سمجهيو ويندو آهي<ref name="MubarakAli"></ref>. همايون پوءِ قلعو ڇڏي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سندس سڄي فوج کي رهائي نه ڏئي سگهيو ٿي. راڻا [[شاهه حسن ارغون]] جي خلاف همايون جي مدد ڪئي، جنهن همايون جي پيءُ کي قتل ڪيو هو، ۽ شهنشاهه جي مدد لاءِ ٻه هزار يا ٽي هزار سپاهي به فراهم ڪيا. پر اها مدد ڪارگر ثابت نه ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ راڻا جي فوج ۾ بغاوت ڦٽي پئي ۽ سپاهي منتشر ٿي ويا<ref name="MubarakAli"></ref>. [[حميده بانو بيگم]] عمرڪوٽ تڏهن ڇڏي جڏهن اڪبر جي عمر پنج هفتا هئي. اڪبر پاڻ ڪڏهن به عمرڪوٽ نه آيو، پر پنهنجي جنم ڀوميءَ سان سندس گهري جذباتي وابستگي هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. جڏهن بيگلار خاندان سان تعلق رکندڙ مير ابوالقاسم خان زمان، سنڌ جي حڪمران ڄام بيگ سان گڏ اڪبر جي درٻار ۾ حاضر ٿيو، تڏهن اڪبر کانئس سندس جنم ڀومي بابت پڇيو<ref name="MubarakAli"></ref>. هن جواب ڏنو: ”عمرڪوٽ.“ اهو ٻڌي اڪبر خوش ٿيو ۽ چيائين: {{Quotation| ”مان ۽ هي سيد، ٻنهي جي جنم ڀومي هڪ ئي آهي.“ }} ===ارغون ترخان ۽ مغل دؤر === سنه 967هه، يعني 1559ع ۾، مرزا عيسيٰ ترخان جي ٻن پٽن محمد باقي ۽ محمد صالح وچ ۾ جنگ لڳي. مرزا عيسيٰ محمد صالح جي حمايت ۾ هو، تنهنڪري محمد باقي شڪست کائي ونگ مان عمرڪوٽ آيو ۽ اتان جيسلمير مان لنگهي بکر ۾ سلطان محمود خان وٽ پهتو. مرزا غازي بيگ جي دور ۾ سنه 1508هه، يعني 1599ع ڌاري، ابو القاسم سلطان ولد شاهه قاسم ارغون سوڍن سان وڙهي عمرڪوٽ ورتو. ابو القاسم سلطان مرزا جاني بيگ جو سالو هو.<ref name="autogenerated2"></ref> ترخانن جي دور ۾ بيگلار خاندان عمرڪوٽ جي سياسي معاملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مير سيد قاسم بيگلار [[سمرقند]] مان سنڌ آيو ۽ شاهه حسن ارغون کيس عمرڪوٽ جو حاڪم مقرر ڪيو. هن سوڍا راجپوتن کي راٺوڙن جي خلاف مدد فراهم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ سندس شادي راڻا ڪويا وئيرسي جي ڌيءَ راجيه سان ٿي. هنن مان مير ابوالقاسم خان زمان پيدا ٿيو، جيڪو بعد ۾ ترخان دور جي هڪ اهم شخصيت بڻيو.<ref name="MubarakAli"></ref> عيسيٰ خان جي وفات کان پوءِ مرزا باقي حڪمران ٿيو. سندس ڀاءُ جان بابا بغاوت ڪري عمرڪوٽ ۾ پناهه وٺڻ چاهي، پر عمرڪوٽ جي راڻا مرزا باقي کي ڳجهي اطلاع ڏئي جان بابا جي رٿ ناڪام بڻائي. اهڙيءَ طرح عمرڪوٽ جان بابا جي قبضي کان بچي ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. بعد ۾ مرزا باقي خان زمان کي راڻا ميگراج خلاف موڪليو. راڻا قلعو ڇڏي ويو ۽ خان زمان آسانيءَ سان عمرڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. هن راڻا بڪر وئيرسي کي راڻا مقرر ڪري پاڻ نصرپور موٽي ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. جڏهن عبدالرحيم خانِ خاناں سوڍا خاندان سان شاديءَ وسيلي رشتيداري قائم ڪئي ته مان سنگهه جي سياسي حيثيت مضبوط ٿي وئي. راڻا ميگراج جي وفات کان پوءِ جاني بيگ عمرڪوٽ جي حڪومت ڪشن داس کي ڏني، جنهن سبب مان سنگهه ۽ ڪشن داس ۾ تڪرار پيدا ٿيو. خانِ خاناں جي سفارش تي جاني بيگ خان زمان کي حڪم ڏنو ته مان سنگهه کي راڻا مقرر ڪيو وڃي<ref name="MubarakAli"></ref>. خان زمان ۽ ڪشن داس جي فوجن وچ ۾ مقابلي جون تياريون ٿيون، پر ڳالهين ذريعي عارضي صلح ٿي ويو. پوءِ ساميجا قبيلي جي ڦرلٽ سبب ٻيهر فساد پيدا ٿيو. ڪشن داس ڀڄي ويو ۽ خان زمان عمرڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. راڻا جي خاندان سان عزت وارو سلوڪ ڪيو ويو، پر فاتح فوج شهر ۾ ڦرلٽ ڪئي، مندر ڊاهي ڇڏيا، ڳئون ذبح ڪيون ۽ رهواسين سان سخت زيادتيون ڪيون<ref name="MubarakAli"></ref>. انهن واقعن سوڍا قبيلي کي سخت ڪاوڙائي ڇڏيو. جڏهن انهن انتقام لاءِ تياريون ڪيون ته خان زمان جنگ کان بچڻ لاءِ ڳالهين جو رستو اختيار ڪيو. آخرڪار راڻا ۽ خان زمان ۾ ٺاهه ٿي ويو، راڻا کي عزت، خلعت، گهوڙو ۽ ڦريل مال مان ڪجهه حصو واپس ڏنو ويو، ۽ عمرڪوٽ جا معاملا پرامن نموني طئي ڪيا ويا<ref name="MubarakAli"></ref>. === نادر شاهه ۽ ڪلهوڙا دور === 1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] جي سنڌ تي حملي دوران نور محمد ڪلهوڙو عمرڪوٽ ۾ پناهه وٺي ويٺو، پر نادر شاهه ريگستان پار ڪري عمرڪوٽ پهتو ۽ کيس هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪيو. نور محمد پنهنجي وفاداريءَ جو جواز پيش ڪيو، جنهن تي نادر شاهه کيس معاف ڪري سنڌ جي حڪومت واپس ڏني، بدلي ۾ هن هڪ ڪروڙ رپيا ۽ ساليانو خراج ادا ڪرڻ جو واعدو ڪيو.<ref name="MubarakAli"></ref>. <ref name="autogenerated2"></ref>. ڪلهوڙن جي اقتدار جي مضبوطيءَ سان سوڍا راجپوتن جي طاقت گهٽجڻ لڳي ۽ 1750ع ۾ عمرڪوٽ مڪمل طور ڪلهوڙا حڪومت ۾ شامل ٿي ويو. راڻا کي قلعي مان نيڪالي ڏني وئي، جنهن سان عمرڪوٽ سوڍن جي گاديءَ واري حيثيت وڃائي ويٺو ۽ ان جي سياسي اهميت گهٽجي وئي<ref name="MubarakAli"></ref>. نور محمد جي وفات (1755ع) کان پوءِ محمد مرادياب خان عمرڪوٽ ۾ رهندي تخت نشينيءَ جي خبر حاصل ڪئي. بعد ۾ عمرڪوٽ ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن جي طاقت جي جدوجهد جو مرڪز بڻيو. مير بجار ٽالپر عمرڪوٽ تي قبضو ڪيو، پر تاجا لائکي ۽ غلام نبي ڪلهوڙي سياسي چال ذريعي قلعو پنهنجي قبضي ۾ آندو. ان کان پوءِ لانياري جي جنگ ۾ مير بجار ڪلهوڙن کي شڪست ڏني ۽ سنڌ جي سياست ۾ وڌيڪ طاقتور ٿي اڀريو<ref name="MubarakAli"></ref>. سنه 1168هه، يعني 1755ع ۾، ميان محمد مراد ياب خان سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. ان وقت هو عمرڪوٽ ۾ هو. جڏهن ديوان گدومل سندس لاءِ بادشاهه کان سَند ۽ نواب سريبلند خان جو لقب وٺي آيو، تڏهن هو عمرڪوٽ کان ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ رستي ۾ نصرپور وٽ سندس تاجپوشيءَ جي رسم ادا ڪئي وئي.<ref name="MubarakAli"></ref>. مير بجار جي وڌندڙ اثر سبب جودھپور جي راجا وجي سنگهه سان سندس تڪرار پيدا ٿيو. 1779ع ۾ هڪ ڳجهي سازش تحت مير بجار قتل ڪيو ويو ۽ عمرڪوٽ وجي سنگهه جي حوالي ڪيو ويو. وجي سنگهه سوڍا راجپوتن جي راڻا کي ٻيهر بحال ڪيو، جنهن کان پوءِ عمرڪوٽ جودھپور رياست جي هڪ پرڳڻي طور هلندو رهيو<ref name="MubarakAli"></ref>. اٺارهين صديءَ جي آخر ۾ عمرڪوٽ ٽالپر اڳواڻن لاءِ اهم پناهه گاهه بڻيو. جڏهن ڪلهوڙن افغان حڪمران [[تيمور شاهه دراني]] کان مدد گهري، تڏهن مير عبدالله خان، مير فتح علي خان ۽ مير غلام علي خان عمرڪوٽ ۾ پناهه ورتي. عمرڪوٽ جي قلعي ٽالپرن کي تحفظ فراهم ڪيو، جنهن سندن ڪلهوڙن خلاف جدوجهد ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو<ref name="MubarakAli"></ref>. سنه 1168هه، يعني 1755ع ۾، ميان محمد مراد ياب خان سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. ان وقت هو عمرڪوٽ ۾ هو. جڏهن ديوان گدومل سندس لاءِ بادشاهه کان سَند ۽ نواب سريبلند خان جو لقب وٺي آيو، تڏهن هو عمرڪوٽ کان ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ رستي ۾ نصرپور وٽ سندس تاجپوشيءَ جي رسم ادا ڪئي وئي.<ref name="MubarakAli"></ref>. === ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن جون جنگيون === سنه 1190هه، يعني 1777ع ۾، مير بجر خان حج تان موٽي آيو ۽ سڌو عمرڪوٽ ۾ وڃي رهيو. هن کوسن کي عمرڪوٽ مان ڀڄائي ڪڍيو. ميان غلام نبي، تاجو ليکي کي هڪ لشڪر سان گڏ وٺي عمرڪوٽ آيو ۽ ڪوٽ جو گهيرو ڪيو، پر فتح حاصل نه ڪري سگهيو. پوءِ الهه بخش جهنجڻ دغا ڪري مير کان معافي گهري. جڏهن مير عمرڪوٽ کان ٻاهر نڪتو ته تاجو ليکي ٻن هزار ماڻهن سان ڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. ان تي مير بجر خان ڇهه هزار لشڪر گڏ ڪري ٽيهه هزار ڪلهوڙن تي ڪاهي ويو. ڪلهوڙا لانياري وٽ پهتا، جتي جنگ لڳي؛ ڪلهوڙا شڪست کاڌائون ۽ ميان غلام نبي مارجي ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1194هه، يعني 1781ع ۾، ميان عبدالنبيءَ جي چوڻ تي جوڌپور جي راجا بجيسنگهه ٻه ماڻهو موڪلي مير بجر خان کي دغا سان قتل ڪرايو. ان جي بدلي ۾ ميان عبدالنبي عمرڪوٽ جو قلعو ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کي ڏئي ڇڏيو. ان وقت، جڏهن عبدالنبي جي مدد لاءِ تيمور شاهه، مدد خان کي لشڪر سان موڪليو، تڏهن مير عمرڪوٽ ۾ هئا. مير عبدالله خان بلوچن جو لشڪر وٺي مدد خان جي مقابلي لاءِ نڪتو. گهڻي لکپڙهه کان پوءِ مدد خان عمرڪوٽ آيو ۽ مير فتح خان کي ٺڳيءَ سان گرفتار ڪري وٺي ويو، پر پوءِ هو ڀڄي نڪتو ۽ مير عبدالله ۽ مير فتح علي خان سان وڃي مليو، جيڪي ان وقت دين ڳڙهه ۾ هئا. ميرن جي تياريءَ جو ٻڌي مدد خان عبدالنبي کان بيزار ٿي کيس ڇڏي هليو ويو، جنهن کان پوءِ عبدالنبي لاچار ٿي ميرن جي پيش پيو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1201هه، يعني 1786ع ۾، جوڌپور جي راجا ٻه هزار ماڻهو عمرڪوٽ ۾ آڻي ويهاريا، ڇاڪاڻ ته اهو قلعو ميان عبدالنبي کيس ڏنو هو. اتفاق سان رستي ۾ انهن جو جهيڙو مير سهراب خان جي ڀاءُ مير غلام محمد جي ماڻهن سان ٿيو، جيڪو ٿر ۾ شڪار لاءِ آيو هو. مير غلام محمد جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا. ان تي مير سهراب، مير فتح علي خان جي مدد سان عمرڪوٽ تي ڪاهي آيو، راجپوتن کي ماريو، ملڪ ڦريو ۽ پنهنجو وير وٺي واپس ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> ===ٽالپرن جو دور=== 1783ع ۾ مير فتح علي خان جي اڳواڻيءَ ۾ ٽالپر اقتدار ۾ آيا ۽ سنڌ ۾ ٽالپر حڪومت جو بنياد وڌو. ٽالپرن پنهنجي گذريل تجربن جي بنياد تي عمرڪوٽ کي هڪ اهم دفاعي ۽ پناهگاهي شهر سمجهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کين افغان حملي جو انديشو رهندو هو. انهيءَ ڪري هنن عمرڪوٽ تي قبضو ڪرڻ لاءِ ڪيترائي ڀيرا ڪوششون ڪيون ۽ آخرڪار 1813ع ۾ عمرڪوٽ کي ٽالپر رياست ۾ شامل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا.<ref name="MubarakAli"></ref>. جوڌپور جي راجا جي اثر کي روڪڻ لاءِ ٽالپرن پنهنجي فوجون جوڌپور جي علائقن تائين به موڪليون.<ref>حوالو 37</ref> جيتوڻيڪ عمرڪوٽ ٽالپرن جي قبضي ۾ اچي ويو، پر اهو سنڌ ۽ جوڌپور جي وچ ۾ تڪرار جو موضوع بڻيل رهيو. جوڌپور جي راجا ڪڏهن به عمرڪوٽ تي سنڌ جي ميرن جي بالادستي تسليم نه ڪئي ۽ ان کي پنهنجي رياست جو حصو قرار ڏيندو رهيو<ref name="MubarakAli"></ref>.. جڏهن [[جيمس برنس]] 1827ع ۾ سنڌ جو دورو ڪيو ته هن لکيو آهي ته ان وقت غلام الله لغاري عمرڪوٽ جو نگران هو.<ref name="MubarakAli"></ref>. [[ٿامس پوسٽنس]] ۽ جيمس برنس عمرڪوٽ جي هڪ ٻي اهم خصوصيت جو به ذڪر ڪن ٿا. سندن مطابق عمرڪوٽ اهو هنڌ هو جتي ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن جا خزانا لڪائي رکيا ويندا هئا. جيمس برنس لکي ٿو<ref name="MubarakAli"></ref>.: {{Quotation| "هتي اهو مشهور آهي ته سنڌ جي حڪومت جا ميمبر ڪيترن ئي ڪروڙ رپين جو خزانو رکندا آهن." }} سنه 1229هه، يعني 1813ع ۾، مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان عمرڪوٽ جوڌپور جي راجا کان کسي ورتو. ان کان پوءِ عمرڪوٽ ٽالپرن جي هٿ ۾ رهيو. سنه 1258هه، يعني 1842ع ۾، سر چارلس نيپئر ميرن سان عهدنامو ڪيو، جنهن موجب عمرڪوٽ، سبزلڪوٽ، شڪارپور ۽ ڪراچي انگريز سرڪار جي حوالي ٿيا.<ref name="autogenerated2"></ref> راجپوتن همايون کي امرڪوٽ ۾ پناهه ڏني، جتي اڪبر بادشاهه جو جنم ٿيو. سنه 949هه، يعني 1542ع ۾ مرزا شاهه حسن جي دور ۾ همايون بادشاهه شير شاهه افغان کان ڀڄي سنڌ ۾ آيو ۽ هتي رهيو. ساڳئي سال رجب مهيني جي پنجين تاريخ اڪبر بادشاهه ڄائو. اڪبر جي ماءُ جو نالو حميده بانو هو. ان وقت عمرڪوٽ هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو، تنهن ڪري همايون اتان نڪري جونپور ۾ درياهه جي ڪناري وڃي رهيو.<ref name="autogenerated2"></ref> [[فائل:Birthplace of Akbar.JPG|360px|thumb|اڪبر بادشاھ جي جاء پيدائش جت]] === ڪلهوڙا، جوڌپور ۽ ٽالپر دور === ڪلهوڙن جي دور ۾ عمرڪوٽ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي قبضي هيٺ هو، جنهن کي بعد ۾ ڪلهوڙن جوڌپور جي راجا کي وڪيو. 1739ع ۾ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي دور ۾ ايران کان ڪاهي آيل نادر شاهه عمرڪوٽ ۾ رتوڇاڻ ۽ ڦرلٽ ڪئي ۽ ڪلهوڙن کان معاهدي ۾ ساليانو ڏن مقرر ڪرائي واپس ويو. 1750ع ۾ مارواڙ جي راجپوتن عمرڪوٽ تي قبضي لاءِ ڪاهه ڪري تباهي مچائي، پر شهر فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. هڪ ٻي بيان موجب 1750ع ۾ نور محمد ڪلهوڙي ۽ سوڍا راجپوتن وچ ۾ جنگ ٿي.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1152هه، يعني 1739ع ۾، جڏهن نادر شاهه سنڌ تي ڪاهي آيو، تڏهن ميان نور محمد ڪلهوڙو ۽ سندس پٽ محمد مراد ياب خان ڪلهوڙو ٺٽو ڇڏي عمرڪوٽ جي قلعي ۾ اچي لڪا. نادر شاهه سندن پٺيان اچي عمرڪوٽ پهتو، جنهن سبب هو لاچار ٿي پيش پيا. ان کان پوءِ نادر شاهه جا امير سنڌ جي مختلف علائقن ۾ پکڙي ويا.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1168هه، يعني 1755ع ۾، ميان محمد مراد ياب خان سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. ان وقت هو عمرڪوٽ ۾ هو. جڏهن ديوان گدومل سندس لاءِ بادشاهه کان سَند ۽ نواب سريبلند خان جو لقب وٺي آيو، تڏهن هو عمرڪوٽ کان ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ رستي ۾ نصرپور وٽ سندس تاجپوشيءَ جي رسم ادا ڪئي وئي.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1190هه، يعني 1777ع ۾، مير بجر خان حج تان موٽي آيو ۽ سڌو عمرڪوٽ ۾ وڃي رهيو. هن کوسن کي عمرڪوٽ مان ڀڄائي ڪڍيو. ميان غلام نبي، تاجو ليکي کي هڪ لشڪر سان گڏ وٺي عمرڪوٽ آيو ۽ ڪوٽ جو گهيرو ڪيو، پر فتح حاصل نه ڪري سگهيو. پوءِ الهه بخش جهنجڻ دغا ڪري مير کان معافي گهري. جڏهن مير عمرڪوٽ کان ٻاهر نڪتو ته تاجو ليکي ٻن هزار ماڻهن سان ڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. ان تي مير بجر خان ڇهه هزار لشڪر گڏ ڪري ٽيهه هزار ڪلهوڙن تي ڪاهي ويو. ڪلهوڙا لانياري وٽ پهتا، جتي جنگ لڳي؛ ڪلهوڙا شڪست کاڌائون ۽ ميان غلام نبي مارجي ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> 1777ع ۾ ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ گهرو ويڙهه ٿي، جنهن ۾ کوسن ڪلهوڙن پاران ٽالپرن سان مقابلو ڪيو، ۽ ڪلهوڙو حاڪم ميان غلام نبي عمرڪوٽ ۾ مارجي ويو. نامياري تاريخ نويس ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب 1777ع ۾ ميان غلام نبي ڪلهوڙي جي دور ۾ سندس ٽالپر وزير ۽ سپهه سالار '''مير بجر خان ٽالپر''' جي سربراهي ۾ ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ هڪ وڏي گهرو ويڙهه ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ ميان غلام نبي ڪلهوڙو مارجي ويو ۽ مير بجر جي مدد سان سندس ننڍو ڀاءُ ميان عبدالنبي ڪلهوڙو تخت تي ويٺو.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1194هه، يعني 1781ع ۾، ميان عبدالنبيءَ جي چوڻ تي جوڌپور جي راجا بجيسنگهه ٻه ماڻهو موڪلي مير بجر خان کي دغا سان قتل ڪرايو. ان جي بدلي ۾ ميان عبدالنبي عمرڪوٽ جو قلعو ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کي ڏئي ڇڏيو. ان وقت، جڏهن عبدالنبي جي مدد لاءِ تيمور شاهه، مدد خان کي لشڪر سان موڪليو، تڏهن مير عمرڪوٽ ۾ هئا. مير عبدالله خان بلوچن جو لشڪر وٺي مدد خان جي مقابلي لاءِ نڪتو. گهڻي لکپڙهه کان پوءِ مدد خان عمرڪوٽ آيو ۽ مير فتح خان کي ٺڳيءَ سان گرفتار ڪري وٺي ويو، پر پوءِ هو ڀڄي نڪتو ۽ مير عبدالله ۽ مير فتح علي خان سان وڃي مليو، جيڪي ان وقت دين ڳڙهه ۾ هئا. ميرن جي تياريءَ جو ٻڌي مدد خان عبدالنبي کان بيزار ٿي کيس ڇڏي هليو ويو، جنهن کان پوءِ عبدالنبي لاچار ٿي ميرن جي پيش پيو.<ref name="autogenerated2"></ref> 1781ع ۾ ڪلهوڙن جي درخواست تي مدد خان پٺاڻ ڪلهوڙن خلاف ٽالپرن جي هلندڙ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ سنڌ آيو ۽ عمرڪوٽ ۾ ڦرلٽ ۽ قتلام ڪيو. 1783ع ۾ ميان عبدالنبي ڪلهوڙي پنهنجي وزيراعظم ۽ فوج جي سپهه سالار مير بجر خان ٽالپر کي قتل ڪرائڻ لاءِ '''مارواڙ رياست (جوڌپور)''' جي '''راجا وجئہ سنگھ''' سان ڳجهو معاهدو ڪيو. معاهدي موجب مير بجر خان جي قتل جي بدلي ۾ عمرڪوٽ شهر ۽ پرڳڻو سنڌ کان ڌار ڪري مارواڙ رياست سان شامل ڪيو ويو. مير بجر خان جي قتل جي ردعمل ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 75 ورهين وارو ڪلهوڙا دور پڄاڻي تي پهتو ۽ پوءِ 60 ورهين تائين هلندڙ ٽالپر دور شروع ٿيو.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1201هه، يعني 1786ع ۾، جوڌپور جي راجا ٻه هزار ماڻهو عمرڪوٽ ۾ آڻي ويهاريا، ڇاڪاڻ ته اهو قلعو ميان عبدالنبي کيس ڏنو هو. اتفاق سان رستي ۾ انهن جو جهيڙو مير سهراب خان جي ڀاءُ مير غلام محمد جي ماڻهن سان ٿيو، جيڪو ٿر ۾ شڪار لاءِ آيو هو. مير غلام محمد جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا. ان تي مير سهراب، مير فتح علي خان جي مدد سان عمرڪوٽ تي ڪاهي آيو، راجپوتن کي ماريو، ملڪ ڦريو ۽ پنهنجو وير وٺي واپس ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1229هه-1813ع ۾ مير ڪرم علي ٽالپر جي دور ۾ ٽالپرن عمرڪوٽ تي ڪاهه ڪئي، راجپوتن کي شڪست ڏني ۽ شهر ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کان فتح ڪري لڳ ڀڳ 30 ورهين کان پوءِ ٻيهر سنڌ ۾ شامل ڪيو. 1815ع ۾ نئونڪوٽ وارو ننڍڙو پڪو دفاعي قلعو جوڙايو ويو.<ref name="autogenerated1" /> === انگريز دور === سنه 1258هه، يعني 1842ع ۾، سر چارلس نيپئر ميرن سان عهدنامو ڪيو، جنهن موجب عمرڪوٽ، سبزلڪوٽ، شڪارپور ۽ ڪراچي انگريز سرڪار جي حوالي ٿيا.<ref name="autogenerated2"></ref> سنڌ تي انگريزن جي حڪومت دوران عمرڪوٽ کي ضلعي هيڊ ڪوارٽر جو درجو مليو، جڏهن ته قلعو سرڪاري سنڀال هيٺ آيو. 1857ع واري آزاديءَ جي جنگ جي سلسلي ۾ 1859ع ۾ راجپوتن ۽ ٻين مقامي ماڻهن ڪجهه پوليس اهلڪارن کي قتل ڪري شهر تي قبضو ڪري ورتو. اها بغاوت انگريز فوج بي رحميءَ سان ڪچلي، جنهن دوران وڏي رتوڇاڻ ٿي. هن ئي دور ۾ انگريزن امر ڪردار '''راڻا رتن سنگھ''' کي عمرڪوٽ جي قلعي اندر ڦاسي تي چاڙهيو. ڏکڻ ٿر ۽ پارڪر جا ڀاڱا انتظامي طور گهڻي عرصي تائين ڪڇ ڀڄ سان ڳنڍيل رهيا، ۽ راجپوتن، کوسن ۽ ڪولهين جي بغاوتن کي دٻائڻ لاءِ ٿيل ڪاررواين ۾ '''روپلي ڪولهي''' (Roplo Kolhi) سميت ڪيترن محب وطن نوجوانن کي موت جي سزا ڏني وئي.<ref name="autogenerated1" /> === عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار === ٿر ۽ بئراج ايراضي جي ڳانڍاپي تي واقع تاريخي قلعي وارو سرحدي شهر عمرڪوٽ گذريل ٽن صدين دوران ٻاهرين ڪاهن ۽ اندروني بغاوتن سبب گهٽ ۾ گهٽ ست ڀيرا رتوڇاڻ، ڦرلٽ ۽ جلائو گهيرائو جو شڪار ٿيو. عمر مارئي جي لوڪ داستان، مومل جي هڪ ماڙي جي آثارن ۽ اڪبر بادشاهه جي جنم هنڌ سبب مشهور هن شهر کي مختلف دورن ۾ نادر شاهه، مارواڙ جي راجپوتن، ڪلهوڙن، ٽالپرن، مدد خان پٺاڻ، انگريزن ۽ 1971ع جي پاڪ-ڀارت جنگ دوران هندستاني فوج جي اڳڀرائي جهڙن واقعات سان واسطو رهيو.<ref name="autogenerated1" /> سال 1965ع جي شروعات ۾ ڀارت جي جنگي تيارين کي ڏسندي فوجي اختيارين پنجاب جي چولستان کان ڪڇ جي رڻ تائين سرحدي دفاع کي مضبوط ڪرڻ لاءِ فوج سان گڏ وڏي انگ ۾ مقامي حُرن کي مقرر ڪيو. سنڌ جي سرحدي پٽيءَ کي ٻن سيڪٽرن ۾ ورهايو ويو: چولستان ۽ اڇڙي ٿر تي ٻڌل ”اتر سيڪٽر“ لاءِ پير پاڳاري جي ننڍي ڀاءُ پير نادر علي شاهه کي، جڏهن ته ٿر ۽ ڪڇ جي رڻ واري ”ڏکڻ سيڪٽر“ لاءِ فقير امين مڱريو کي سيڪٽر ڪمانڊر مقرر ڪيو ويو. پير پاڳاري کي حُرن جو چيف ڪمانڊر بڻايو ويو. ٽنهي ڪمانڊرن کي ڏورانهن محاذن تي موجود حُرن سان رابطي لاءِ هيليڪاپٽر پڻ ڏنا ويا. جنگ دوران پير پاڳارو عمرڪوٽ قلعي اندر قائم هيڊڪوارٽر ۾ موجود رهيو ۽ مختلف جنگي محاذن جا دورا ڪري حُرن جا حوصلا وڌائيندو رهيو.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> 1965ع جي جنگ دوران جڏهن ڀارتي فوج پنجاب وٽان سرحد پار ڪري پاڪستاني علائقي تي قبضو ڪيو ته سنڌ جي سرحدي مورچن ۾ موجود حُرن کي حڪم مليو ته جواب ۾ هو به پيش قدمي ڪري ڀارتي علائقو فتح ڪن. حُر، جنگي جهازن ۽ تربيت يافته فوج جي مدد سان اڳتي وڌيا ۽ راجستان ۾ مغل دور جا ٻه تاريخي قلعا، '''ڪشن ڳڙھ''' ۽ گهوٽاڙو، اهم فوجي ڇانوڻيون، ڪيترائي سرحدي چوڪيون ۽ ريلوي اسٽيشنون فتح ڪيون. ڀارت پاران حرن جي اڳڀرائي روڪڻ لاءِ هٿيار، بارود ۽ تازا فوجي دستا کڻي ايندڙ هڪ ريل گاڏي کي کوکرو پار - موڻاٻائو (Khhokhhuro paar - Monnaabaao) ريلوي لائين تي پنهنجي منزل تي پهچڻ کان اڳ پٽڙي تان ڪيرائي، باهه ڏئي ساڙي تباهه ڪيو ويو. ٻن هفتن جي جنگ ۾ حُرن راجستان جو اٽڪل 1800 چورس ڪلوميٽر علائقو فتح ڪيو. ڪيترائي حُر نوجوان شهيد ۽ زخمي ٿيا. سرڪار پير پاڳاري، خليفي فقير امين مڱريو، وحيد ڪٽپر ۽ ٻين حُرن کي ”ستاره جرئت“، ”تمغه جرئت“ ۽ ٻين فوجي اعزازن ۽ سَنَدن سان نوازيو.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> 1971ع واري پاڪ-ڀارت جنگ دوران پاڪ فوج ۾ اعليٰ عهدن تي وڏي انگ ۾ مقرر بنگالي آفيسرن جي بغاوت سبب سنڌ جي دفاع لاءِ گهربل فوجي دستا ۽ حُر مجاهد وقت سر اڳين مورچن تائين پهچي نه سگهيا. انهيءَ صورتحال جو فائدو وٺندي ڀارتي فوج ڇاڇرو ۽ ننگرپارڪر شهرن سميت اتر-اوڀر ٿر جي وڏي ايراضي تي قبضو ڪيو. عورتون ۽ ٻار پنهنجي جان بچائڻ لاءِ بئراج ايراضي جي مختلف ڳوٺن ڏانهن لڏي ويا. ڀارتي فوج ڪيترن ڳوٺن مان گذري ڇاڇري کان اڳتي وڌي ۽ عمرڪوٽ تي قبضي لاءِ شهر ٻاهران هڱورو ڀٽ تي گڏ ٿيڻ شروع ڪيو. عمرڪوٽ ڏانهن پيش قدمي جي خبرن سبب شهر جا رهواسي ڊپ ۾ شهر خالي ڪري ويا.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> اڳوڻي ضلعي ناظم مگهن مڱريو جي والد فقير ترڪو مڱريو جي اڳواڻي ۾ حُرن جي ”عمرڪوٽ ڪمپني“ شهر جي دفاع لاءِ هڱورو ڀٽ ۽ شهر جي وچ ۾ واقع ”پنجا تلي ترائي“ وٽ مورچن ۾ موجود هئي. ڀارتي فوج 18 مدراس رجمينٽ جي ڪمانڊ ۾ ٽي ڏينهن هڱورو ڀٽ وٽ ڪئمپ قائم ڪري وڌيڪ هٿيار، بارود ۽ تازه دم دستا گهرائي عمرڪوٽ تي قبضي جي رٿابندي ڪري رهي هئي. ترڪو مڱريو وڌيڪ مدد گهري، جنهن تي 26 بلوچ رجمينٽ جي هڪ ڪمپني ڪئپٽن ممتاز جي اڳواڻي ۾ حر مجاهد فورس جي مدد لاءِ پهتي. جنگ ۾ حصو وٺندڙ متارو مڱريو، محمد آريسر ۽ امام بخش ڀنڀرو موجب ٻنهي ڪمپني ڪمانڊرن فيصلو ڪيو ته دشمن جي حملي جو انتظار ڪرڻ بدران پاڻ دشمن جي ڪئمپ تي اوچتو حملو ڪيو وڃي.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> رٿابندي موجب حر ۽ بلوچ ڪمپنين مان چونڊيل ڦڙت، بهادر ۽ جانثار جوانن صبح جو 4 وڳي ڀارتي فوج جي ڪئمپ تي اتر ۽ اولهه کان اوچتو حملو ڪيو. ڪارروائي ۾ پهريان مورچن تان مارٽر گولا فائر ڪيا ويا، پوءِ دستي بم ۽ هٿيار استعمال ڪندي دشمن جي مزاحمت کي ٽوڙيو ويو. ڀارتي فوج وڏي انگ ۾ هٿيار، بارود، راشن، درجنين گاڏيون ۽ ٻيو جنگي سامان ڇڏي پنڌ واپس ڀڄڻ تي مجبور ٿي. پاڪستان طرفان بلوچ ۽ حر ڪمپنين جا رڳو 150 جوان هن ڪارروائي ۾ شامل هئا، جڏهن ته ڀارتي ڪئمپ ۾ اٽڪل 700 فوجي موجود هئا، جن مان 49 ٿڏي تي مارجي ويا. لاشن کي اتي ئي گڏيل قبر ۾ دفن ڪيو ويو، ڪجهه زخمين سميت لڳ ڀڳ ويهارو ڀارتي فوجي گرفتار ڪري جنگي قيدي بڻايا ويا. پاڪستاني پاسي جا چار جوان شهيد ۽ ٻارهن زخمي ٿيا. هن ڪارروائي دوران بهادري ڏيکارڻ تي ڪئپٽن ممتاز، صوبيدار گل خان ۽ ٻين کي فوجي تمغن سان نوازيو ويو. 26 بلوچ رجمينٽ جي ڪمپني ۽ حُرن جي عمرڪوٽ ڪمپني کي خاص پذيرائي ڏيندي ”هڱورين“ جو نالو ڏنو ويو. عمرڪوٽ جي دفاع واري هن جنگ جي چار شهيدن جي ياد ۾ قلعي اندر عجائب گهر ڀرسان هڪ يادگار ٺهيل آهي، جنهن تي معرڪي جا انگ اکر پڻ ڏنل آهن.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> == جاگرافي == هي شهر 25◦22′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 69◦47′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي ٿر ۾ واقع آهي. اهو ميرپورخاص کان 46 ميل اوڀر ۾، ان هنڌ تي آهي جتان واريءَ جون ڀٽون شروع ٿين ٿيون. هڪ ٻي روايت ۾ ان جو مقام 22–25 اتر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 47–69 اوڀر ويڪرائي ڦاڪ طور بيان ڪيو ويو آهي، ۽ شهر کي واريءَ ۽ ڏاڍي زمين جي دنگ تي واقع ڄاڻايو ويو آهي. == عمرڪوٽ جو قلعو == === تعمير ۽ نالي بابت روايتون === '''عمرڪوٽ جو قلعو''' يا '''امرڪوٽ جو قلعو''' سنڌ جي تاريخي قلعن مان هڪ آهي، جيڪو ٿر ۽ سنڌو ماٿريءَ جي وچ واري اهم گذرگاهه تي واقع رهيو آهي. قلعي جي تعمير بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. هڪ راءِ موجب موجوده قلعو ڪلهوڙا دور ۾ [[حيدرآباد]] جي پڪي قلعي کان اٽڪل ويهه سال اڳ، ميان نور محمد ڪلهوڙي 1746ع ۾ جوڙايو.<ref name="MubarakAli"></ref> ڊاڪٽر اسد جمال پلي جي تحقيق موجب قلعي جي اڏاوت لاءِ لڪي جبل جا پٿر پاڻيءَ رستي آڻڻ خاطر ڳوٺ چيل بند وٽان اتر-اوڀر رخ ۾ “نور واهه” نالي هڪ ابتو واهه کوٽايو ويو هو. ڪجهه تاريخدانن جو خيال آهي ته هاڻوڪي قلعي واري هنڌ ڪلهوڙن کان اڳ به ڪو پراڻو قلعو موجود هو ۽ موجوده قلعو ان جي بنيادن تي اڏيو ويو.<ref name="autogenerated1">روزآني ڪاوش جي 26 مارچ 2017 جي ”ڪاوش دنيا“ ۾ عمرڪوٽ بابت نور محمد سمي جي ليکيل ليک مان ورتل</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> فائل:Umerkot Fort view1.JPG|عمرڪوٽ جي قلعي جو ھڪ منظر فائل:Umarkot Fort view3.JPG|عمرڪوٽ جو قلعو فائل:Umarkot museum view.JPG|عمرڪوٽ عجائب گھر </gallery> روايتن موجب يارهين صديءَ ۾ راجا اَمر سنگهه قلعو ٺهرايو، جڏهن ته ڪجهه بيانن موجب اهو قلعو پرمار سوڍي اڏايو هو، جنهن تي پوءِ سومرن قبضو ڪيو. هڪ روايت مطابق 1355ع ۾ عمر سومري هن شهر کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. 1226ع ۾ اهو ٻيهر سوڍن جي هٿ ۾ رهيو. 1746ع ۾ ميان نور محمد ڪلهوڙي قلعو ٺهرايو، جيڪو اڃا تائين موجود آهي. ڪن محققن جي راءِ آهي ته قلعو سنڌ ۾ اسلامي دور کان به اڳ جو ٺهيل آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/%d8%b9%d9%85%d8%b1%da%aa%d9%88%d9%bd-%d8%ac%d9%88-%d9%82%d9%84%d8%b9%d9%88-%da%aa%d9%87%da%99%d9%8a-%d8%af%d9%88%d8%b1-%db%be-%d8%aa%d8%b9%d9%85%d9%8a%d8%b1-%d9%bf%d9%8a%d9%88%d8%9f-%d8%b9/|title=عمرڪوٽ جو قلعو ڪهڙي دور ۾ تعمير ٿيو؟ ........عزيزڪنگراڻي -|date=2019-06-16|language=sd|access-date=2019-07-10}}</ref> [[فائل:Ghosia Guest House Umerkot.JPG|300px|thumb|غوثيه گيسٽ ھائوس جو منظر]] قلعي ۽ شهر جي اصل نالي بابت تاريخدانن وٽ ٻه اهم رايا ملن ٿا. هڪ راءِ موجب اصل قلعو امر سنگهه نالي راجپوت راڻي جوڙايو هو، تنهنڪري شهر ۽ قلعي جو نالو '''امرڪوٽ''' پيو.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.dawn.com/news/1176551|title=Umerkot: Lost in history|last=Hasan|first=Shazia|date=2015-04-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2019-05-29}}</ref> ٻي راءِ موجب قلعو عمر ماروي واري قصي سان لاڳاپيل مشهور بادشاهه '''عمر سومري''' جوڙايو هو، تنهنڪري صحيح نالو '''عمرڪوٽ''' آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/index.php/antiquities-sites/fort/item/108-umerkot-fort-umerkot|title=Umerkot Fort, Umerkot|website=antiquities.sindhculture.gov.pk|language=en-gb|access-date=2019-05-29}}</ref> هڪ طرف تاريخي روايتن موجب سن 1226ع ۾ راجسٿان کان سوڍا راڻا رتي ڪوٽ ۽ عمرڪوٽ فتح ڪري هتي حڪمران ٿيا، ۽ انهن 26 راڻن جو تاريخي ۽ نالي وار سلسلو هاڻوڪي راڻي همير سنگهه تائين پهچي ٿو، پر انهن ۾ امر سنگهه نالي ڪو راڻو نه ملي ٿو. ٻئي طرف هاڻوڪي قلعي جي ٻن برجن واري مُک دروازي مٿان وچ ۾ لڳل هڪ پٿر تي سورج مکي جو گل اُڪريل آهي، جيڪو سورج ونسي سوڍن جي ڌرمي نشاني سمجهيو وڃي ٿو. جيڪڏهن موجوده قلعو ميان نور محمد ڪلهوڙي تعمير ڪرايو هو ته پوءِ مُک دروازي مٿان سورج مکي وارو پٿر لڳائڻ بابت سوال پيدا ٿئي ٿو؛ ممڪن آهي ته اهو پٿر سوڍا راڻن پنهنجي راڄ دوران لڳايو هجي.<ref name="autogenerated1"></ref> === جاگرافيائي ۽ فوجي اهميت === عمرڪوٽ جو قلعو اڳ به ٿر جي سياست جي ڪنجي سمجهيو ويندو هو، ڇاڪاڻ ته اهو مارواڙ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي اهم رستي تي واقع هو. ان زماني ۾ عمرڪوٽ سنڌ جي سومرا گهراڻي جي حڪومت هيٺ هو. عمرڪوٽ جي قلعي کان 30 ميل اتر طرف ٿر اندر رتو ڪوٽ نالي هڪ پراڻي قلعي جا نشان موجود آهن. رتو ڪوٽ، جيڪو عمرڪوٽ جي قلعي وانگر اهم آهي، پرمار سوڍن جي دور انديشيءَ جي نشاني هو يا انهن کان اڳ جو تعمير ٿيل قلعو هو، ان بابت قطعي طور چئي نٿو سگهجي. بهرحال، اهڙن مضبوط قلعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪنهن مدبر حڪمران ٿر تي پنهنجو ڏهڪاءُ قائم ڪرڻ، ۽ سنڌو ماٿري ۽ وچ هندستان جي وچ وارن شاهراهه رستن تي پنهنجو حڪم جاري رکڻ لاءِ انهن قلعن جي اڏاوت ڪرائي هئي.<ref>ڪتاب: ٿر ۽ پارڪر جو احوال;مصنف:ايس اين رئڪس ;مترجم:ڊاڪٽر نواز علي شوق؛ايڊيشن: ٻيون 2007ع؛ ڇپيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ،ڄامشورو</ref> === قلعي جا ڏکڻ ۽ اولهه وارا دروازا === قلعي جي اتر طرف واري مُک دروازي کان سواءِ ڏکڻ ۽ اولهه پاسي وارن ٻن ننڍن دروازن بابت قديم آثارن جي ماهرن حاڪم شاهه بخاري ۽ علي حيدر گاڏهي جو چوڻ آهي ته قلعي جي اصل ڊيزائين ۾ اهي ٻئي دروازا شامل نه هئا. سندن مطابق اهي دروازا انگريزن پنهنجي سهولت لاءِ قلعي جون ڀتيون ٽوڙي ڪڍايا هئا. قلعي کي اصل حالت ۾ بحال ڪرڻ ۽ ان جي سيڪيورٽي کي نظر ۾ رکندي اهي ٻئي دروازا بند ڪيا پيا وڃن.<ref name="autogenerated1"></ref> لال سنگهه سوڍو، ڏکڻ واري دروازي بابت انهيءَ راءِ سان اختلاف ڪري ٿو. سندس دعويٰ آهي ته جوڌپور جي راجا ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ ٿيل جنگ جي وقت به ڏکڻ وارو دروازو موجود هو. سندس چوڻ موجب اهو دروازو مُک دروازي جي ڀيٽ ۾ ڪمزور هو، تنهنڪري جوڌپور جي راجا جون فوجون ان دروازي کي بارود سان ٽوڙي، باهه ڏئي ساڙي، اندر داخل ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿيون. سندس مطابق، ان جنگ ۾ باهه سبب سڙيل ڪاريون سرون ۽ ڀتيون اڄ به ان دروازي وٽ موجود آهن.<ref name="autogenerated1"></ref> == دلچسپ جايون == هيءُ شهر [[ڪراچي]]، جيڪو [[سنڌ]] جو گاديءَ وارو شهر آهي، ۽ [[حيدرآباد]] سميت ٻين وڏن شهرن سان سٺيءَ طرح ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.umerkot.gos.pk/ |title=District Government Umerkot |access-date=2014-02-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.umerkot.gos.pk/ |archive-date=24 February 2012 |df=dmy-all }}</ref> عمرڪوٽ ۾ ڪيترائي تاريخي اهميت وارا ماڳ موجود آهن، جن ۾ [[اڪبر بادشاهه جي جاءِ پيدائش]]، [[عمرڪوٽ جو قلعو]] ۽ [[مومل جي ماڙي]] شامل آهن. هتي هڪ قديم مندر [[شِو مندر، عمرڪوٽ]] پڻ موجود آهي. ان کان علاوه [[ڪالي ماتا مندر]]، [[ڪرشن مندر]] (پراڻي امرڪوٽ ۾)، [[منهر مندر]] ۽ [[ڪٺواڙي مندر]] (رانچو لائين ۾) پڻ مذهبي ۽ تاريخي اهميت رکن ٿا. == تعليم == شهر ۾ 100 کان وڌيڪ اسڪول، 20 ڪاليج ۽ هڪ پولي ٽيڪنيڪل ڪاليج موجود آهن. == آبادي == === آباديءَ جي واڌ === {{Historical populations|1951|5142|1961|5878|1972|8,381|1981|13,742|1998|35,559|2017|134,196|2023|144,558|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري]] موجب عمرڪوٽ جي آبادي 144,558 هئي.<ref>{{Cite web |title=Sindh (Pakistan): Urban Localities in Districts - Population Statistics, Charts and Map |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/ |access-date=2024-08-31 |website=www.citypopulation.de}}</ref> === مذهب === {{See also|عمرڪوٽ ضلعو#مذهب}} [[عمرڪوٽ شِو مندر]] [[سنڌ]] جي سڀ کان قديم ۽ مقدس هندو عبادتگاهن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1392074|access-date=18 February 2021|title=The thriving Shiva festival in Umarkot is a reminder of Sindh's Hindu heritage |date=27 February 2018 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ ''عمرڪوٽ ميونسپلٽي ۾ مذهبن جي تاريخي آبادي'' ! مذهب ! آبادي (1901ع)<ref>{{Cite book |last=Enthoven |first=R. E. |title=Census of India, 1901: Volume IX-A. Bombay: Part II, Imperial Tables |publisher=Government Central Press |year=1902 |pages=40–41}}</ref> ! سيڪڙو (1901ع) |- | [[هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] | 3,884 | {{Percentage|3884|4934|2}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15x15px]] | 993 | {{Percentage|993|4934|2}} |- | [[جين مت]] [[File:Jain Prateek Chihna.svg|26x26px]] | 46 | {{Percentage|46|4934|2}} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|21x21px]] | 1 | {{Percentage|1|4934|2}} |- ! ڪل | '''4934''' | '''{{Percentage|4934|4934|2}}''' |} == پڻ ڏسو == * [[اسلام ڪوٽ]] * [[مٺي]] * [[عمرڪوٽ ضلعي حڪومت]] * [[ٿرپارڪر]] * [[عمر مارئي]] == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons category}} {{wikivoyage|Umerkot}} * [https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.umerkot.gos.pk/ عمرڪوٽ ضلعي حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ (انگريزي)] {{Use dmy dates|date=April 2017}} [[زمرو:عمرڪوٽ]] [[زمرو:سنڌ ۾ هندومت]] [[زمرو:عمرڪوٽ ضلعي جون تعلقائون]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گھاٽيون آباديون]] nig0s8rpbfmbzu6xqtek3qrm1rkogpf 384083 384082 2026-06-10T17:27:43Z Intisar Ali 8681 384083 wikitext text/x-wiki {{for-multi|ضلع بابت|عمرڪوٽ ضلعو|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = عمرڪوٽ<br> عمرڪوٽ | other_name = | official_name = امرڪوٽ | native_name = | nickname = | settlement_type = [[شهر]] | image_skyline = Umarkot Fort view3.JPG | image_caption = يارهين صديءَ جو [[عمرڪوٽ قلعو]] | image_seal = | image_map = | mapsize = | map_caption = عمرڪوٽ جو مقام | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] | seat_type = شهري ڪائونسل | seat = | parts_type = ضلعا | governing_body = [[عمرڪوٽ ضلعي جي حڪومت|ضلعي حڪومت]] | leader_title = [[ڪائونسل-مئنيجر حڪومت|شهري منتظم]] | leader_name = | leader_title1 = ميٽروپوليٽن ڪمشنر | leader_name1 = | leader_title2 = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name2 = طاهر علي ميمڻ<ref>{{cite news|url=https://academiamag.com/sau-umerkot-campus-graduated-first-batch/|title=SAU Umerkot campus graduated first batch|date=9 December 2021|access-date=8 January 2021|work=The Academia Magazine}}</ref> | established_title = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | established_date = اسلام کان اڳ وارو دور | coordinates = {{Coord|25|21|47|N|69|44|33|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 48.6 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = [[2023ع پاڪستان مردم شماري|2023ع]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_note = | population_total = 144,558 | population_rank = [[پاڪستان جا وڏا شهر|پاڪستان ۾ 79هون]] | total_type = شهر | population_density_km2 = auto | population_demonym = | timezone = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset = +05:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | area_code = 238 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | postal_code = 69100 | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | website = }} '''عمرڪوٽ''' (اردو: {{Nastaliq|عمرکوٹ}}؛ [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]]: عمرڪوٽ؛ [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ|IPA]]: [ʊmərkoːʈ])، جيڪو اڳ ۾ '''امرڪوٽ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو، [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جو هڪ تاريخي شهر آهي. [[مغل سلطنت|مغل]] شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جو جنم 1542ع ۾ امرڪوٽ ۾ ٿيو هو. هندو لوڪ عقيدي جي مشهور ديوتائن [[پابوجي]] ۽ [[رامديو پير]] بابت روايتي طور چيو وڃي ٿو ته سندن شادي عمرڪوٽ ۾ ٿي هئي. هتي جي مقامي ٻولي [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]] آهي، جيڪا [[راجستاني ٻوليون|راجستاني ٻولين]] جي گروهه سان تعلق رکي ٿي ۽ [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولي خاندان]] جو حصو آهي. ڍاٽڪي ٻوليءَ جو سڀ کان ويجهو تعلق [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]] سان آهي. انگريزن عمرڪوٽ کي ضلعي جو هيڊڪوارٽر ڪيو. 1906ع کان پوءِ ميرپروخاص هيڊ ڪوارٽر ڪيو ويو. شهر جي رونق چڱي آهي، واپار چڱو هلي ٿو. هن جي چوڌاري باغن ۾ ميوات ۽ واڙين ۾ هر قسم جي ڀاڄي ٿئي ٿي. هيءُ شهر اڳي راجپوتن جي گاديءَ جو هنڌ هو، جنهنڪري ٿر جو ”تِيلاٽ“ ليکبو هو. مارواڙي قومون گهڻو ڪري پهريائين هتي اچي رهيون، جي پوءِ 1874ع ۾ اڀرندي نماري جي ٻوڏن ۽ ٻين ڪن سببن جي ڪري مٺي، ڇاڇري ڪانٽئي، چيلهار، پارني، ٻڳل، ويراڙي، ڌارناسر ۽ ٻين ڳوٺن ڏي لڏي ويون. هتي مردانو ۽ زنانو پرائمري اسڪول، هاءِ اسڪول، سول ڪورٽ، ڊپٽِي ڪليڪٽر جي آفيس، مختيارڪار جي آفيس، سرڪٽ هائوس، ڊپٽي سپرنٽينڊنٽ پوليس جي آفيس، ايڪسائيز انسپيڪٽر جي آفيس، پاڪستان سرڪار جو ميوزم، ٽائون ڪميٽي، ٽيليفون آفيس، پوليس ٿاڻو، مسافر خانو، تعلقو اسپتال ۽ انجنيري بنگلا آهن. ويجهيون ريلوي اسٽيشنون ڇوڙ ۽ ڍورو نارو 12 ۽ 14 ميل جي فاصلي تي آهن. ميرپور خاص 46 ميل پري آهي، جو پڪو روڊ آهي. ڪنري اسٽِيشن سان به آمدرفت چالو آهي. هيءُ شهر سڀني شهرن سان لاريءَ رستي ڳنڍيل آهي.<ref name =" رائچند هريجن " > ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون) -مصنف؛ رائچند هريجن -ايڊيشن؛ ٽيون- سال؛ 2005ع -ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref> ==شھر جو نالو== هن شهر جي نالي بابت اختلاف موجود آهي ته ان جو صحيح نالو '''عمرڪوٽ''' هو يا '''امرڪوٽ'''. فارسي ماخذن ۾ هي نالو ٻنهي صورتن، يعني ''عمرڪوٽ'' ۽ ''امرڪوٽ''، ۾ ملي ٿو<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—73, 74 }}</ref> هڪ روايت موجب هن شهر جو بنياد [[راڻو امر سنگهه]] وڌو هو، تنهنڪري ان جو نالو ''امرڪوٽ'' پيو. ٻي روايت مطابق شهر جو بنياد [[عمر سومرو]] رکيو هو، جنهن سبب ان کي ''عمرڪوٽ'' سڏيو ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> ٽئين راءِ برطانوي مورخ [[جيمس ٽاڊ]] پيش ڪئي آهي، جنهن موجب ''امارا-سومرا'' (Umara-Sumra) [[پرمار راجپوت]]ن جي هڪ شاخ هئي، جيڪا [[ٿر ريگستان]] ۾ آباد ٿي ۽ هن شهر ۾ رهائش اختيار ڪئي. سندس خيال موجب شهر جو نالو انهيءَ نسبت سان ''عمرڪوٽ'' پيو.<ref name="MubarakAli"></ref> تنهن هوندي به، ٿر واري علائقي جا مقامي ماڻهو اڄ به هن شهر کي '''امرڪوٽ''' سڏين ٿا، جڏهن ته علائقي کان ٻاهر هي شهر عام طور '''عمرڪوٽ''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="MubarakAli"></ref> امرڪوٽ يا عمرڪوٽ سنڌ جي قديم شهرن مان هڪ آهي، جنهن جي نالي بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. شهر کي ڪڏهن ”ديهات“، ڪڏهن ”همروٽ“، ڪڏهن ”پدمات“، ڪڏهن ”امراڻو“ ۽ ڪڏهن ”امراپري“ به سڏيو ويو، پر موجوده دور ۾ اهو عام طور عمرڪوٽ جي نالي سان مشهور آهي. ڪجهه روايتن موجب هن شهر کي عمر سومري سان منسوب ڪري عمرڪوٽ سڏيو ويو، جڏهن ته ٻين تاريخي ماخذن، جهڙوڪ ”تاريخ فرشتا“، ''[[آئين اڪبري]]''، ''[[اڪبر نامه]]''، ”[[شاهجهان نامه]]“ ۽ ٻين مؤرخن وٽ هن شهر جو نالو امرڪوٽ طور ملي ٿو. هڪ راءِ موجب هن شهر جو اصل نالو امرڪوٽ هو، جيڪو برطانوي دور کان عمر سومري جي نسبت سان عمرڪوٽ طور مشهور ٿيو، جيتوڻيڪ ڪجهه محققن موجب عمر سومري جو امرڪوٽ شهر يا قلعي سان سڌو تعلق ثابت نٿو ٿئي.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%B1%20%DA%AA%D9%88%D9%BD%20%D8%B9%D9%85%D8%B1%DA%AA%D9%88%D9%BD امر ڪوٽ عمرڪوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> امرڪوٽ تي راڻا پرساد جي راڄ دوران 1542ع ۾ مغل بادشاهه همايون هتان گذريو، ۽ سندس پٽ اڪبر جو جنم به هتي ٿيو. همايون جي ڀيڻ '''[[گلبدن بيگم]]''' پنهنجي فارسي ڪتاب “[[همايون نامه]]” ۾ لکيو آهي ته راڻو پرساد، [[شهنشاهه همايون]] جو زبردست استقبال ڪيو، کيس رهڻ لاءِ بهترين جاءِ ڏني ۽ سندس قافلي جي اميرن لاءِ قلعي کان ٻاهر رهائش جو بندوبست ڪيو. گلبدن بيگم موجب اتي شيون تمام سستيون هيون، هڪ رپئي ۾ چار ٻڪريون ملي رهيون هيون، ۽ راڻا پرساد بادشاهه کي رڍون ۽ ٻڪريون تحفي ۾ ڏنيون. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت قلعو اڪبر بادشاهه جي جاءِ پيدائش واري هنڌ موجود هو. ممڪن آهي ته اهو قلعو '''امر سنگھ''' نالي ڪنهن هندو راجا يا راڻي جوڙايو هجي، جنهن ڪري شهر جو نالو شروع ۾ امرڪوٽ ۽ پوءِ عمرڪوٽ ٿيو. عمر مارئي جو قصو ۽ بادشاهه عمر سومري جو دور راڻي پرساد کان اٽڪل 200 سال اڳ جو ڄاڻايو وڃي ٿو. شاهه لطيف جي شاعري ۽ فارسي ۽ عربي ۾ غير ملڪي سياحن جي ڪتابن ۾ هن شهر جا ٻئي نالا ملن ٿا. هڪ ٻوليائي راءِ موجب، مارواڙي ۽ ڍاٽڪي ٻولين ۽ لهجن ۾ ”ع“ مٿان پيش وارو اچار موجود نه آهي، تنهن ڪري ممڪن آهي ته ”ع“ جي زبر واري اچار مان ”الف“ وارو اچار پيدا ٿيو هجي، جنهن سبب ٻئي صورتون صدين کان گڏ هلنديون رهيون. قديم آثارن جي محقق حاڪم علي شاهه بخاري موجب قلعي جي منظم کوٽائي سان قلعي جي عمر، اقتصادي حالت، ثقافت، هنرن ۽ اصل نالي بابت اهم معلومات ملي سگهي ٿي.<ref name="autogenerated1" /> . == شھر جي تاريخ == === قديم دور ۽ مذهبي آثار === تاريخي روايتن ۽ آثارن مان ظاهر ٿئي ٿو ته امرڪوٽ سنڌ جي انتهائي قديم شهرن مان هڪ آهي، ۽ ممڪن آهي ته قبل مسيح دور ۾ به آباد هو. خاص طور ٻڌ ڌرم واري دور ۾ هن شهر کي اهميت حاصل هئي. '''جوڳرائي جو تلاءُ''' انهيءَ دور جي مشهور يادگار طور ڄاتو وڃي ٿو. روايت آهي ته شهر جي ڀرسان '''لامٻي تلاءُ''' جي سر تي ۽ جوڳرائي جي ڪپر تي مهاتما ٻڌ جي پوئلڳن چلا ڪڍيا، جنهن ڪري اتي هڪ شاهي قلعو مهاراجه وڪرما جيت ٺهرايو. هڪ روايت موجب شهر مهاراجه وڪرما آباد ڪيو، پر انساني وسنديءَ جا آثار ان کان به قديم سمجهيا وڃن ٿا. قديم آثارن ۾ جوڳرائي جو تلاءُ ۽ ’شو‘ جو آستان شامل آهن. شو جي مندر وٽ برهمڻ آباد هئا ۽ ڀڪشوئن جو به اثر هو. شو جو مندر ڀٽن واري زمين تي واقع آهي، جتي واري جي دڙن مان ٻڌ ڌرم جي دور جا مڻڪا اڄ به ملن ٿا.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%B1%20%DA%AA%D9%88%D9%BD%20%D8%B9%D9%85%D8%B1%DA%AA%D9%88%D9%BD امر ڪوٽ عمرڪوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> عمرڪوٽ جلد ئي [[ٿر ريگستان]] جو هڪ اهم شهر بڻجي ويو ۽ تاريخي واقعن ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪرڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو اوڀر طرف کان [[سنڌ]] ۾ داخل ٿيندڙ مکيه شاهراهه تي واقع هو ۽ [[مارواڙ]] کي [[سنڌو ماٿري]] سان ڳنڍيندڙ رستي تي پڻ موجود هو. انهيءَ جغرافيائي حيثيت سبب عمرڪوٽ ريگستان جي ڪنجي سڏجڻ لڳو ۽ فوجي توڙي واپاري لحاظ کان انتهائي اهم شهر بڻجي ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> جيتوڻيڪ اهو يقيني طور معلوم نه آهي ته شهر ڪڏهن آباد ٿيو، پر ايترو ضرور واضح آهي ته قديم زماني کان هتي آبادي موجود هئي. چيني سياح [[شُوئن زانگ]] (Xuanzang)، جيڪو 641ع ۾ [[هندستان]] آيو هو، گهڻو امڪان آهي ته عمرڪوٽ جو به دورو ڪيو هجي<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref> روايت موجب يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راڻا امر سنگهه]] هن شهر کي تعمير ڪرايو هو،<ref name="رائچند-تاريخ-ريگستان-p651">{{cite book|last=رائچند هريجن|title=تاريخ ريگستان|location=حيدرآباد|year=1975|page=651}}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> جڏهن⁠تہ هاڻوڪو شهر ان جي قديم بنيادن تي ٻيهر آباد ڪيو ويو.<ref name="رائچند-تاريخ-ريگستان-p651">{{cite book|last=رائچند هريجن|title=تاريخ ريگستان|location=حيدرآباد|year=1975|page=651}}</ref><ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—73 کان 86 }}</ref> هتي هڪ ننڍڙو قلعو موجود هو، جيڪو ايترو مضبوط نه هو جو ڪنهن وڏي ۽ طاقتور فوج جو مقابلو ڪري سگهي. موجوده [[عمرڪوٽ جو قلعو]] 1746ع ۾ [[ڪلهوڙا]] حڪمران [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] (وفات 1755ع) تعمير ڪرايو. گهڻن تاريخدانن جي راءِ آهي ته اهو قلعو هڪ قديم قلعي جي ماڳ تي اڏيو ويو، جيڪو يا ته [[سومرا]] حڪمرانن يا [[سوڍا راجپوت]]ن تعمير ڪرايو هو.<ref name="MubarakAli"></ref> . [[ٽالپر]] دور ۾ [[جوڌپور]] طرفان ڪنهن ممڪن حملي يا چڙهائي جي صورت ۾ دفاع لاءِ قلعي اندر 400 سپاهي مقرر رکيا ويندا هئ.<ref name="MubarakAli"></ref> === پرمار، سوڍا ۽ سومرا دور === امرڪوٽ جي پراچين تاريخ جو مڪمل احوال موجود نه آهي، پر ڪجهه تاريخي حوالن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڇهين صدي عيسوي ڌاري هتي پرمارن جي حڪومت هئي. لدروي ۽ پونگل جي يدوونسي راجا منڏم راءِ امرڪوٽ جي پرمار راجا سوڍ جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جنهن مان کيس ٽي پٽ ڪيهر، مولراج ۽ گوگلي پيدا ٿيا.<ref name="ٽاڊ">”ٽاڊ راجستان“، ندي ڀاڱو ٻيو صفح 1186- 1187، بحواله امرڪوٽ اتهاس</ref><ref name="گجراتي">”ٽاڊ راجستان“، گجراتي، ڀاڱو ٻيو، صفحو 317</ref><ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref> سن 997ع، يعني 1054 سنبت ۾ مارواڙ جي راجا ڌرڻي براهه پرمار مارواڙ جي نون قلعن جي ورهاست پنهنجن نون ڀائرن ۾ ڪئي، جنهن وقت امرڪوٽ جو گراج پرمار جي حصي ۾ آيو<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref>. اُمَرڪوٽ جي اهميت تڏهن وڌيڪ وڌي وئي جڏهن اهو سوڍا راجپوتن جي قبضي هيٺ آيو. هي اهو قبيلو هو جنهن جي همت، جوش ۽ حياتيءَ اُمَرڪوٽ کي سنڌ جي تاريخ ۾ امر بڻائي ڇڏيو. سوڍا، جيڪي اُمَرڪوٽ جا حڪمران بڻيا، ريگستان جا رهواسي هئا.<ref name="MubarakAli"></ref>ڪرَنل ٽاڊ موجب، گهڻي امڪان سان اهي سڪندر اعظم جي ذڪر ڪيل ”سوگدي“ هئا.<ref>James Tod, Annals and Antiquities of Rajasthan, Delhi: 1978, ii,p. 181 n. i.</ref> هن سوڍا قبيلي جي اصل نسل بابت وڌيڪ تحقيق ڪندي اهو نتيجو ڪڍيو ته هي پرمارا راجپوتن جي هڪ شاخ هئي. سندن هڪ ذيلي شاخ ”اُمرا-سمرا“ هئي، جنهن مان ”اُمَرڪوٽ“ جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو..<ref name="MubarakAli"></ref> هڪ روايت موجب، پرمارا سوڍا، جيڪي ڪيترين صدين کان ٿر جي ريگستان ۾ رهندا هئا، يا ڪن جي چوڻ مطابق اُجين مان آيا هئا، تن 1226ع ۾ اُمَرڪوٽ کي سمرن کان فتح ڪيو؛ جڏهن ته ٻي روايت موجب سمرن جي حڪمرانن اهو شهر کين عطا ڪيو هو..<ref name="MubarakAli"></ref> پر ٽاڊ جي ڪتاب ''راجستان جون تواريخون ۽ آثارِ قديمه'' ۾ هڪ اهڙو واقعو بيان ٿيل آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته قلعو 1226ع کان اڳ ئي سوڍن جي قبضي ۾ اچي چڪو هو. 1219ع ۾ سوڍن جي راڻا جو چاچيچ ديو سان تڪرار ٿيو، جنهن اوچتو حملو ڪري راڻا کي حيران ڪري ڇڏيو. راڻا چار هزار سپاهي گڏ ڪري حملي آور جو مقابلو ڪيو. هو جنگ ۾ شڪست کائي ويو ۽ پنهنجي گاديءَ واري هنڌ اُمَرڪوٽ ۾ وڃي پناهه ورتائين.<ref name="MubarakAli"></ref> بهرحال، قبضي کان پوءِ اُمَرڪوٽ سوڍن جو مرڪزي شهر بڻجي ويو، ۽ ان وقت کان وٺي سڀني سياسي تبديلين جي باوجود سندن قبضي هيٺ رهيو. قلعي جي حڪمران جو لقب ”راڻا“ هوندو هو. جيتوڻيڪ هو عملي طور خودمختيار هو، تنهن هوندي به سنڌ جي حڪمرانن جي بالادستي کي تسليم ڪندو هو. جڏهن سنڌ دهليءَ جي سلطانن ۽ مغل شهنشاهن جي اقتدار هيٺ هئي، تڏهن راڻا کين خراج ادا ڪندو هو. نئين راڻا جي تخت نشينيءَ تي کيس يا ته مغل شهنشاهه يا ٺٽي ۾ مقرر سندس نائب کان سرڪاري توثيق حاصل ٿيندي هئي.<ref name="Raikes137-138">{{cite book |last=Raikes |title=Memoir on the Thurr and Parkur Districts of Sind |location=London |year=1856 |pages=137–138 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> اُمَرڪوٽ جي راڻا جا پاڙيسري رياست جيسلمير سان لاڳاپا ڪڏهن خوشگوار ته ڪڏهن تڪراري رهيا. 1219ع ۾ راڻا اڳ ئي چاچيچ ديو سان جنگ وڙهي چڪو هو، پر بعد ۾ هن جيسلمير جي حڪمرانن سان سٺا لاڳاپا قائم رکڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="MubarakAli"></ref>. منجم راءِ، جيڪو منگل راءِ جو پٽ هو، پنهنجي ملڪ تي ٿيل هڪ حملي سبب اُمَرڪوٽ ۾ اچي پناهه ورتي. جڏهن هو پاڻ حڪمران بڻيو ته سوڍن جي راڻا پنهنجي ڌيءَ جو سڱ کيس ڏنو. هن اها آڇ قبول ڪئي ۽ شادي اُمَرڪوٽ ۾ ٿي.<ref name="MubarakAli"></ref> هن شاديءَ واري اتحاد اُمَرڪوٽ جي سوڍن کي سندن طاقتور پاڙيسرين کان بچاءُ ۽ تحفظ فراهم ڪيو. ڇو ته سوڍا قبيلي جون عورتون پنهنجي حسن ۽ دلڪشيءَ سبب مشهور هيون، تنهن ڪري سنڌ جا حڪمران ۽ اشرافيه طبقا انهن سان شاديون ڪرڻ جا خواهشمند هوندا هئا. مختلف دورن ۾ سنڌ جي ڪيترن ئي بااثر ماڻهن سوڍا عورتن سان شاديون ڪيون. ان جي بدلي ۾ سوڍن کي تحفظ، سلامتي ۽ سياسي سهارو حاصل ٿيندو رهيو.<ref name="MubarakAli"></ref>. جيسلمير جي تاريخي بيانن مان معلوم ٿئي ٿو ته يارهين صديءَ جي شروعات ۾ به امرڪوٽ تي پرمارن جي حڪومت هئي. ان وقت ڏکڻ ٿر، يعني هاڻوڪي مٺي، ڏيپلي ۽ ڇاڇري شهر کان اولهه طرف علائقو سومرن جي قبضي هيٺ هو، جنهن کي ”ديرڪ“ پرڳڻو چيو ويندو هو. سومرن پوءِ پرمارن کان امرڪوٽ به حاصل ڪيو. ڇاڇري کان اوڀر کائڙ تي راٺوڙن جو راڄ هو ۽ پارڪر تي پرمارن جو راڄ هو.<ref name="رائچند-هريجن">{{cite book|title=تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)|last=رائچند هريجن|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|location=ڄامشورو|year=2005|edition=چوٿون}}</ref> سومرن امرڪوٽ فتح ڪري ان کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو، جنهن کان پوءِ آهستي آهستي ڏکڻ ٿر ۾ سندن اثر گهٽجڻ لڳو. ڪجهه عرصي بعد ”مڪواڻا“ راجپوتن زور ورتو ۽ ملڪ تي قبضو ڪري [[ڪيرٽي]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. انهن مان ڪيسر مڪواڻو مشهور راجا ٿي گذريو. ڪيرٽي هن وقت مٺي تعلقي ۾ مٺي شهر کان 16 ميل ڏکڻ طرف هڪ ننڍڙو ڳوٺ آهي<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref>.<ref name="رائچند-هريجن"></ref> ڪجهه روايتن موجب عمرڪوٽ يا امرڪوٽ عمر سومره ولد دودي سومري جو ٻڌل هو، جيڪو سنه 793هه، يعني 1390ع ۾ تخت تي ويٺو ۽ 35 ورهيه بادشاهي ڪيائين.<ref name="autogenerated2">قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو</ref> هڪ ٻي روايت موجب وقت جي حاڪم عمر سومري ”مارئيءَ“ کي کڻي اچي هن شهر جي قلعي ۾ قيد ڪري رکيو هو. راجپوتن همايون کي امرڪوٽ ۾ پناهه ڏني، جتي اڪبر بادشاهه جو جنم ٿيو. سنه 949هه، يعني 1542ع ۾ مرزا شاهه حسن جي دور ۾ همايون بادشاهه شير شاهه افغان کان ڀڄي سنڌ ۾ آيو ۽ هتي رهيو. ساڳئي سال رجب مهيني جي پنجين تاريخ اڪبر بادشاهه ڄائو. اڪبر جي ماءُ جو نالو حميده بانو هو. ان وقت عمرڪوٽ هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو، تنهن ڪري همايون اتان نڪري جونپور ۾ درياهه جي ڪناري وڃي رهيو.<ref name="autogenerated2"></ref> [[فائل:Birthplace of Akbar.JPG|360px|thumb|اڪبر بادشاھ جي جاء پيدائش جت]] عمرڪوٽ کي اهو اعزاز حاصل آهي ته اهو [[اڪبر اعظم]] جي جنم ڀومي آهي. [[همايون]]، جيڪو [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ نهايت ڏکئي ۽ لاچار حالتن ۾ 1542ع ۾ هتي پهتو، تنهن جو استقبال قلعي جي راڻا، پرساد وِرسال، ڪيو.<ref name="MubarakAli"></ref> . همايون جي ڀيڻ [[گلبدن بيگم]] هن استقبال جو نهايت جاندار احوال بيان ڪندي لکي ٿي: {{Quotation| ”راڻا شهنشاهه جو وڏي عزت ۽ احترام سان استقبال ڪيو ۽ کيس بهترين رهائش فراهم ڪئي. اميرن جي ماڻهن لاءِ قلعي کان ٻاهر جايون مقرر ڪيون ويون. ڪيتريون ئي شيون نهايت سستيون هيون؛ هڪ رپئي ۾ چار ٻڪريون ملي سگهنديون هيون. راڻا ٻڪريءَ جي ٻچن ۽ ٻين شين جا ڪيترائي تحفا پيش ڪيا ۽ اهڙي مناسب خدمت سرانجام ڏني، جو ان کي بيان ڪرڻ لاءِ لفظ ناڪافي آهن.“}} راڻا پنهنجي شاهي مهمانن لاءِ قلعي جو وچ وارو حصو خالي ڪري ڇڏيو. تنهن ڪري اڪبر جي پيدائش قلعي جي اندر ٿي هئي، نه ته قلعي کان ٻاهر، جيئن عام طور تي سمجهيو ويندو آهي<ref name="MubarakAli"></ref>. همايون پوءِ قلعو ڇڏي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سندس سڄي فوج کي رهائي نه ڏئي سگهيو ٿي. راڻا [[شاهه حسن ارغون]] جي خلاف همايون جي مدد ڪئي، جنهن همايون جي پيءُ کي قتل ڪيو هو، ۽ شهنشاهه جي مدد لاءِ ٻه هزار يا ٽي هزار سپاهي به فراهم ڪيا. پر اها مدد ڪارگر ثابت نه ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ راڻا جي فوج ۾ بغاوت ڦٽي پئي ۽ سپاهي منتشر ٿي ويا<ref name="MubarakAli"></ref>. [[حميده بانو بيگم]] عمرڪوٽ تڏهن ڇڏي جڏهن اڪبر جي عمر پنج هفتا هئي. اڪبر پاڻ ڪڏهن به عمرڪوٽ نه آيو، پر پنهنجي جنم ڀوميءَ سان سندس گهري جذباتي وابستگي هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. جڏهن بيگلار خاندان سان تعلق رکندڙ مير ابوالقاسم خان زمان، سنڌ جي حڪمران ڄام بيگ سان گڏ اڪبر جي درٻار ۾ حاضر ٿيو، تڏهن اڪبر کانئس سندس جنم ڀومي بابت پڇيو<ref name="MubarakAli"></ref>. هن جواب ڏنو: ”عمرڪوٽ.“ اهو ٻڌي اڪبر خوش ٿيو ۽ چيائين: {{Quotation| ”مان ۽ هي سيد، ٻنهي جي جنم ڀومي هڪ ئي آهي.“ }} ===ارغون ترخان ۽ مغل دؤر === سنه 967هه، يعني 1559ع ۾، مرزا عيسيٰ ترخان جي ٻن پٽن محمد باقي ۽ محمد صالح وچ ۾ جنگ لڳي. مرزا عيسيٰ محمد صالح جي حمايت ۾ هو، تنهنڪري محمد باقي شڪست کائي ونگ مان عمرڪوٽ آيو ۽ اتان جيسلمير مان لنگهي بکر ۾ سلطان محمود خان وٽ پهتو. مرزا غازي بيگ جي دور ۾ سنه 1508هه، يعني 1599ع ڌاري، ابو القاسم سلطان ولد شاهه قاسم ارغون سوڍن سان وڙهي عمرڪوٽ ورتو. ابو القاسم سلطان مرزا جاني بيگ جو سالو هو.<ref name="autogenerated2"></ref> ترخانن جي دور ۾ بيگلار خاندان عمرڪوٽ جي سياسي معاملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مير سيد قاسم بيگلار [[سمرقند]] مان سنڌ آيو ۽ شاهه حسن ارغون کيس عمرڪوٽ جو حاڪم مقرر ڪيو. هن سوڍا راجپوتن کي راٺوڙن جي خلاف مدد فراهم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ سندس شادي راڻا ڪويا وئيرسي جي ڌيءَ راجيه سان ٿي. هنن مان مير ابوالقاسم خان زمان پيدا ٿيو، جيڪو بعد ۾ ترخان دور جي هڪ اهم شخصيت بڻيو.<ref name="MubarakAli"></ref> عيسيٰ خان جي وفات کان پوءِ مرزا باقي حڪمران ٿيو. سندس ڀاءُ جان بابا بغاوت ڪري عمرڪوٽ ۾ پناهه وٺڻ چاهي، پر عمرڪوٽ جي راڻا مرزا باقي کي ڳجهي اطلاع ڏئي جان بابا جي رٿ ناڪام بڻائي. اهڙيءَ طرح عمرڪوٽ جان بابا جي قبضي کان بچي ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. بعد ۾ مرزا باقي خان زمان کي راڻا ميگراج خلاف موڪليو. راڻا قلعو ڇڏي ويو ۽ خان زمان آسانيءَ سان عمرڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. هن راڻا بڪر وئيرسي کي راڻا مقرر ڪري پاڻ نصرپور موٽي ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. جڏهن عبدالرحيم خانِ خاناں سوڍا خاندان سان شاديءَ وسيلي رشتيداري قائم ڪئي ته مان سنگهه جي سياسي حيثيت مضبوط ٿي وئي. راڻا ميگراج جي وفات کان پوءِ جاني بيگ عمرڪوٽ جي حڪومت ڪشن داس کي ڏني، جنهن سبب مان سنگهه ۽ ڪشن داس ۾ تڪرار پيدا ٿيو. خانِ خاناں جي سفارش تي جاني بيگ خان زمان کي حڪم ڏنو ته مان سنگهه کي راڻا مقرر ڪيو وڃي<ref name="MubarakAli"></ref>. خان زمان ۽ ڪشن داس جي فوجن وچ ۾ مقابلي جون تياريون ٿيون، پر ڳالهين ذريعي عارضي صلح ٿي ويو. پوءِ ساميجا قبيلي جي ڦرلٽ سبب ٻيهر فساد پيدا ٿيو. ڪشن داس ڀڄي ويو ۽ خان زمان عمرڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. راڻا جي خاندان سان عزت وارو سلوڪ ڪيو ويو، پر فاتح فوج شهر ۾ ڦرلٽ ڪئي، مندر ڊاهي ڇڏيا، ڳئون ذبح ڪيون ۽ رهواسين سان سخت زيادتيون ڪيون<ref name="MubarakAli"></ref>. انهن واقعن سوڍا قبيلي کي سخت ڪاوڙائي ڇڏيو. جڏهن انهن انتقام لاءِ تياريون ڪيون ته خان زمان جنگ کان بچڻ لاءِ ڳالهين جو رستو اختيار ڪيو. آخرڪار راڻا ۽ خان زمان ۾ ٺاهه ٿي ويو، راڻا کي عزت، خلعت، گهوڙو ۽ ڦريل مال مان ڪجهه حصو واپس ڏنو ويو، ۽ عمرڪوٽ جا معاملا پرامن نموني طئي ڪيا ويا<ref name="MubarakAli"></ref>. === نادر شاهه ۽ ڪلهوڙا دور === 1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] جي سنڌ تي حملي دوران نور محمد ڪلهوڙو عمرڪوٽ ۾ پناهه وٺي ويٺو، پر نادر شاهه ريگستان پار ڪري عمرڪوٽ پهتو ۽ کيس هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪيو. نور محمد پنهنجي وفاداريءَ جو جواز پيش ڪيو، جنهن تي نادر شاهه کيس معاف ڪري سنڌ جي حڪومت واپس ڏني، بدلي ۾ هن هڪ ڪروڙ رپيا ۽ ساليانو خراج ادا ڪرڻ جو واعدو ڪيو.<ref name="MubarakAli"></ref>. <ref name="autogenerated2"></ref>. ڪلهوڙن جي اقتدار جي مضبوطيءَ سان سوڍا راجپوتن جي طاقت گهٽجڻ لڳي ۽ 1750ع ۾ عمرڪوٽ مڪمل طور ڪلهوڙا حڪومت ۾ شامل ٿي ويو. راڻا کي قلعي مان نيڪالي ڏني وئي، جنهن سان عمرڪوٽ سوڍن جي گاديءَ واري حيثيت وڃائي ويٺو ۽ ان جي سياسي اهميت گهٽجي وئي<ref name="MubarakAli"></ref>. نور محمد جي وفات (1755ع) کان پوءِ محمد مرادياب خان عمرڪوٽ ۾ رهندي تخت نشينيءَ جي خبر حاصل ڪئي. بعد ۾ عمرڪوٽ ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن جي طاقت جي جدوجهد جو مرڪز بڻيو. مير بجار ٽالپر عمرڪوٽ تي قبضو ڪيو، پر تاجا لائکي ۽ غلام نبي ڪلهوڙي سياسي چال ذريعي قلعو پنهنجي قبضي ۾ آندو. ان کان پوءِ لانياري جي جنگ ۾ مير بجار ڪلهوڙن کي شڪست ڏني ۽ سنڌ جي سياست ۾ وڌيڪ طاقتور ٿي اڀريو<ref name="MubarakAli"></ref>. سنه 1168هه، يعني 1755ع ۾، ميان محمد مراد ياب خان سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. ان وقت هو عمرڪوٽ ۾ هو. جڏهن ديوان گدومل سندس لاءِ بادشاهه کان سَند ۽ نواب سريبلند خان جو لقب وٺي آيو، تڏهن هو عمرڪوٽ کان ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ رستي ۾ نصرپور وٽ سندس تاجپوشيءَ جي رسم ادا ڪئي وئي.<ref name="MubarakAli"></ref>. مير بجار جي وڌندڙ اثر سبب جودھپور جي راجا وجي سنگهه سان سندس تڪرار پيدا ٿيو. 1779ع ۾ هڪ ڳجهي سازش تحت مير بجار قتل ڪيو ويو ۽ عمرڪوٽ وجي سنگهه جي حوالي ڪيو ويو. وجي سنگهه سوڍا راجپوتن جي راڻا کي ٻيهر بحال ڪيو، جنهن کان پوءِ عمرڪوٽ جودھپور رياست جي هڪ پرڳڻي طور هلندو رهيو<ref name="MubarakAli"></ref>. اٺارهين صديءَ جي آخر ۾ عمرڪوٽ ٽالپر اڳواڻن لاءِ اهم پناهه گاهه بڻيو. جڏهن ڪلهوڙن افغان حڪمران [[تيمور شاهه دراني]] کان مدد گهري، تڏهن مير عبدالله خان، مير فتح علي خان ۽ مير غلام علي خان عمرڪوٽ ۾ پناهه ورتي. عمرڪوٽ جي قلعي ٽالپرن کي تحفظ فراهم ڪيو، جنهن سندن ڪلهوڙن خلاف جدوجهد ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو<ref name="MubarakAli"></ref>. سنه 1168هه، يعني 1755ع ۾، ميان محمد مراد ياب خان سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. ان وقت هو عمرڪوٽ ۾ هو. جڏهن ديوان گدومل سندس لاءِ بادشاهه کان سَند ۽ نواب سريبلند خان جو لقب وٺي آيو، تڏهن هو عمرڪوٽ کان ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ رستي ۾ نصرپور وٽ سندس تاجپوشيءَ جي رسم ادا ڪئي وئي.<ref name="MubarakAli"></ref>. === ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن جون جنگيون === سنه 1190هه، يعني 1777ع ۾، مير بجر خان حج تان موٽي آيو ۽ سڌو عمرڪوٽ ۾ وڃي رهيو. هن کوسن کي عمرڪوٽ مان ڀڄائي ڪڍيو. ميان غلام نبي، تاجو ليکي کي هڪ لشڪر سان گڏ وٺي عمرڪوٽ آيو ۽ ڪوٽ جو گهيرو ڪيو، پر فتح حاصل نه ڪري سگهيو. پوءِ الهه بخش جهنجڻ دغا ڪري مير کان معافي گهري. جڏهن مير عمرڪوٽ کان ٻاهر نڪتو ته تاجو ليکي ٻن هزار ماڻهن سان ڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. ان تي مير بجر خان ڇهه هزار لشڪر گڏ ڪري ٽيهه هزار ڪلهوڙن تي ڪاهي ويو. ڪلهوڙا لانياري وٽ پهتا، جتي جنگ لڳي؛ ڪلهوڙا شڪست کاڌائون ۽ ميان غلام نبي مارجي ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1194هه، يعني 1781ع ۾، ميان عبدالنبيءَ جي چوڻ تي جوڌپور جي راجا بجيسنگهه ٻه ماڻهو موڪلي مير بجر خان کي دغا سان قتل ڪرايو. ان جي بدلي ۾ ميان عبدالنبي عمرڪوٽ جو قلعو ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کي ڏئي ڇڏيو. ان وقت، جڏهن عبدالنبي جي مدد لاءِ تيمور شاهه، مدد خان کي لشڪر سان موڪليو، تڏهن مير عمرڪوٽ ۾ هئا. مير عبدالله خان بلوچن جو لشڪر وٺي مدد خان جي مقابلي لاءِ نڪتو. گهڻي لکپڙهه کان پوءِ مدد خان عمرڪوٽ آيو ۽ مير فتح خان کي ٺڳيءَ سان گرفتار ڪري وٺي ويو، پر پوءِ هو ڀڄي نڪتو ۽ مير عبدالله ۽ مير فتح علي خان سان وڃي مليو، جيڪي ان وقت دين ڳڙهه ۾ هئا. ميرن جي تياريءَ جو ٻڌي مدد خان عبدالنبي کان بيزار ٿي کيس ڇڏي هليو ويو، جنهن کان پوءِ عبدالنبي لاچار ٿي ميرن جي پيش پيو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1201هه، يعني 1786ع ۾، جوڌپور جي راجا ٻه هزار ماڻهو عمرڪوٽ ۾ آڻي ويهاريا، ڇاڪاڻ ته اهو قلعو ميان عبدالنبي کيس ڏنو هو. اتفاق سان رستي ۾ انهن جو جهيڙو مير سهراب خان جي ڀاءُ مير غلام محمد جي ماڻهن سان ٿيو، جيڪو ٿر ۾ شڪار لاءِ آيو هو. مير غلام محمد جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا. ان تي مير سهراب، مير فتح علي خان جي مدد سان عمرڪوٽ تي ڪاهي آيو، راجپوتن کي ماريو، ملڪ ڦريو ۽ پنهنجو وير وٺي واپس ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> ===ٽالپرن جو دور=== 1783ع ۾ مير فتح علي خان جي اڳواڻيءَ ۾ ٽالپر اقتدار ۾ آيا ۽ سنڌ ۾ ٽالپر حڪومت جو بنياد وڌو. ٽالپرن پنهنجي گذريل تجربن جي بنياد تي عمرڪوٽ کي هڪ اهم دفاعي ۽ پناهگاهي شهر سمجهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کين افغان حملي جو انديشو رهندو هو. انهيءَ ڪري هنن عمرڪوٽ تي قبضو ڪرڻ لاءِ ڪيترائي ڀيرا ڪوششون ڪيون ۽ آخرڪار 1813ع ۾ عمرڪوٽ کي ٽالپر رياست ۾ شامل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا.<ref name="MubarakAli"></ref>. جوڌپور جي راجا جي اثر کي روڪڻ لاءِ ٽالپرن پنهنجي فوجون جوڌپور جي علائقن تائين به موڪليون.<ref>حوالو 37</ref> جيتوڻيڪ عمرڪوٽ ٽالپرن جي قبضي ۾ اچي ويو، پر اهو سنڌ ۽ جوڌپور جي وچ ۾ تڪرار جو موضوع بڻيل رهيو. جوڌپور جي راجا ڪڏهن به عمرڪوٽ تي سنڌ جي ميرن جي بالادستي تسليم نه ڪئي ۽ ان کي پنهنجي رياست جو حصو قرار ڏيندو رهيو<ref name="MubarakAli"></ref>.. جڏهن [[جيمس برنس]] 1827ع ۾ سنڌ جو دورو ڪيو ته هن لکيو آهي ته ان وقت غلام الله لغاري عمرڪوٽ جو نگران هو.<ref name="MubarakAli"></ref>. [[ٿامس پوسٽنس]] ۽ جيمس برنس عمرڪوٽ جي هڪ ٻي اهم خصوصيت جو به ذڪر ڪن ٿا. سندن مطابق عمرڪوٽ اهو هنڌ هو جتي ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن جا خزانا لڪائي رکيا ويندا هئا. جيمس برنس لکي ٿو<ref name="MubarakAli"></ref>.: {{Quotation| "هتي اهو مشهور آهي ته سنڌ جي حڪومت جا ميمبر ڪيترن ئي ڪروڙ رپين جو خزانو رکندا آهن." }} سنه 1229هه، يعني 1813ع ۾، مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان عمرڪوٽ جوڌپور جي راجا کان کسي ورتو. ان کان پوءِ عمرڪوٽ ٽالپرن جي هٿ ۾ رهيو. سنه 1258هه، يعني 1842ع ۾، سر چارلس نيپئر ميرن سان عهدنامو ڪيو، جنهن موجب عمرڪوٽ، سبزلڪوٽ، شڪارپور ۽ ڪراچي انگريز سرڪار جي حوالي ٿيا.<ref name="autogenerated2"></ref> === ڪلهوڙا، جوڌپور ۽ ٽالپر دور === ڪلهوڙن جي دور ۾ عمرڪوٽ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي قبضي هيٺ هو، جنهن کي بعد ۾ ڪلهوڙن جوڌپور جي راجا کي وڪيو. 1739ع ۾ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي دور ۾ ايران کان ڪاهي آيل نادر شاهه عمرڪوٽ ۾ رتوڇاڻ ۽ ڦرلٽ ڪئي ۽ ڪلهوڙن کان معاهدي ۾ ساليانو ڏن مقرر ڪرائي واپس ويو. 1750ع ۾ مارواڙ جي راجپوتن عمرڪوٽ تي قبضي لاءِ ڪاهه ڪري تباهي مچائي، پر شهر فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. هڪ ٻي بيان موجب 1750ع ۾ نور محمد ڪلهوڙي ۽ سوڍا راجپوتن وچ ۾ جنگ ٿي.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1152هه، يعني 1739ع ۾، جڏهن نادر شاهه سنڌ تي ڪاهي آيو، تڏهن ميان نور محمد ڪلهوڙو ۽ سندس پٽ محمد مراد ياب خان ڪلهوڙو ٺٽو ڇڏي عمرڪوٽ جي قلعي ۾ اچي لڪا. نادر شاهه سندن پٺيان اچي عمرڪوٽ پهتو، جنهن سبب هو لاچار ٿي پيش پيا. ان کان پوءِ نادر شاهه جا امير سنڌ جي مختلف علائقن ۾ پکڙي ويا.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1168هه، يعني 1755ع ۾، ميان محمد مراد ياب خان سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. ان وقت هو عمرڪوٽ ۾ هو. جڏهن ديوان گدومل سندس لاءِ بادشاهه کان سَند ۽ نواب سريبلند خان جو لقب وٺي آيو، تڏهن هو عمرڪوٽ کان ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ رستي ۾ نصرپور وٽ سندس تاجپوشيءَ جي رسم ادا ڪئي وئي.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1190هه، يعني 1777ع ۾، مير بجر خان حج تان موٽي آيو ۽ سڌو عمرڪوٽ ۾ وڃي رهيو. هن کوسن کي عمرڪوٽ مان ڀڄائي ڪڍيو. ميان غلام نبي، تاجو ليکي کي هڪ لشڪر سان گڏ وٺي عمرڪوٽ آيو ۽ ڪوٽ جو گهيرو ڪيو، پر فتح حاصل نه ڪري سگهيو. پوءِ الهه بخش جهنجڻ دغا ڪري مير کان معافي گهري. جڏهن مير عمرڪوٽ کان ٻاهر نڪتو ته تاجو ليکي ٻن هزار ماڻهن سان ڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. ان تي مير بجر خان ڇهه هزار لشڪر گڏ ڪري ٽيهه هزار ڪلهوڙن تي ڪاهي ويو. ڪلهوڙا لانياري وٽ پهتا، جتي جنگ لڳي؛ ڪلهوڙا شڪست کاڌائون ۽ ميان غلام نبي مارجي ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> 1777ع ۾ ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ گهرو ويڙهه ٿي، جنهن ۾ کوسن ڪلهوڙن پاران ٽالپرن سان مقابلو ڪيو، ۽ ڪلهوڙو حاڪم ميان غلام نبي عمرڪوٽ ۾ مارجي ويو. نامياري تاريخ نويس ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب 1777ع ۾ ميان غلام نبي ڪلهوڙي جي دور ۾ سندس ٽالپر وزير ۽ سپهه سالار '''مير بجر خان ٽالپر''' جي سربراهي ۾ ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ هڪ وڏي گهرو ويڙهه ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ ميان غلام نبي ڪلهوڙو مارجي ويو ۽ مير بجر جي مدد سان سندس ننڍو ڀاءُ ميان عبدالنبي ڪلهوڙو تخت تي ويٺو.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1194هه، يعني 1781ع ۾، ميان عبدالنبيءَ جي چوڻ تي جوڌپور جي راجا بجيسنگهه ٻه ماڻهو موڪلي مير بجر خان کي دغا سان قتل ڪرايو. ان جي بدلي ۾ ميان عبدالنبي عمرڪوٽ جو قلعو ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کي ڏئي ڇڏيو. ان وقت، جڏهن عبدالنبي جي مدد لاءِ تيمور شاهه، مدد خان کي لشڪر سان موڪليو، تڏهن مير عمرڪوٽ ۾ هئا. مير عبدالله خان بلوچن جو لشڪر وٺي مدد خان جي مقابلي لاءِ نڪتو. گهڻي لکپڙهه کان پوءِ مدد خان عمرڪوٽ آيو ۽ مير فتح خان کي ٺڳيءَ سان گرفتار ڪري وٺي ويو، پر پوءِ هو ڀڄي نڪتو ۽ مير عبدالله ۽ مير فتح علي خان سان وڃي مليو، جيڪي ان وقت دين ڳڙهه ۾ هئا. ميرن جي تياريءَ جو ٻڌي مدد خان عبدالنبي کان بيزار ٿي کيس ڇڏي هليو ويو، جنهن کان پوءِ عبدالنبي لاچار ٿي ميرن جي پيش پيو.<ref name="autogenerated2"></ref> 1781ع ۾ ڪلهوڙن جي درخواست تي مدد خان پٺاڻ ڪلهوڙن خلاف ٽالپرن جي هلندڙ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ سنڌ آيو ۽ عمرڪوٽ ۾ ڦرلٽ ۽ قتلام ڪيو. 1783ع ۾ ميان عبدالنبي ڪلهوڙي پنهنجي وزيراعظم ۽ فوج جي سپهه سالار مير بجر خان ٽالپر کي قتل ڪرائڻ لاءِ '''مارواڙ رياست (جوڌپور)''' جي '''راجا وجئہ سنگھ''' سان ڳجهو معاهدو ڪيو. معاهدي موجب مير بجر خان جي قتل جي بدلي ۾ عمرڪوٽ شهر ۽ پرڳڻو سنڌ کان ڌار ڪري مارواڙ رياست سان شامل ڪيو ويو. مير بجر خان جي قتل جي ردعمل ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 75 ورهين وارو ڪلهوڙا دور پڄاڻي تي پهتو ۽ پوءِ 60 ورهين تائين هلندڙ ٽالپر دور شروع ٿيو.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1201هه، يعني 1786ع ۾، جوڌپور جي راجا ٻه هزار ماڻهو عمرڪوٽ ۾ آڻي ويهاريا، ڇاڪاڻ ته اهو قلعو ميان عبدالنبي کيس ڏنو هو. اتفاق سان رستي ۾ انهن جو جهيڙو مير سهراب خان جي ڀاءُ مير غلام محمد جي ماڻهن سان ٿيو، جيڪو ٿر ۾ شڪار لاءِ آيو هو. مير غلام محمد جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا. ان تي مير سهراب، مير فتح علي خان جي مدد سان عمرڪوٽ تي ڪاهي آيو، راجپوتن کي ماريو، ملڪ ڦريو ۽ پنهنجو وير وٺي واپس ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1229هه-1813ع ۾ مير ڪرم علي ٽالپر جي دور ۾ ٽالپرن عمرڪوٽ تي ڪاهه ڪئي، راجپوتن کي شڪست ڏني ۽ شهر ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کان فتح ڪري لڳ ڀڳ 30 ورهين کان پوءِ ٻيهر سنڌ ۾ شامل ڪيو. 1815ع ۾ نئونڪوٽ وارو ننڍڙو پڪو دفاعي قلعو جوڙايو ويو.<ref name="autogenerated1" /> === انگريز دور === سنه 1258هه، يعني 1842ع ۾، سر چارلس نيپئر ميرن سان عهدنامو ڪيو، جنهن موجب عمرڪوٽ، سبزلڪوٽ، شڪارپور ۽ ڪراچي انگريز سرڪار جي حوالي ٿيا.<ref name="autogenerated2"></ref> سنڌ تي انگريزن جي حڪومت دوران عمرڪوٽ کي ضلعي هيڊ ڪوارٽر جو درجو مليو، جڏهن ته قلعو سرڪاري سنڀال هيٺ آيو. 1857ع واري آزاديءَ جي جنگ جي سلسلي ۾ 1859ع ۾ راجپوتن ۽ ٻين مقامي ماڻهن ڪجهه پوليس اهلڪارن کي قتل ڪري شهر تي قبضو ڪري ورتو. اها بغاوت انگريز فوج بي رحميءَ سان ڪچلي، جنهن دوران وڏي رتوڇاڻ ٿي. هن ئي دور ۾ انگريزن امر ڪردار '''راڻا رتن سنگھ''' کي عمرڪوٽ جي قلعي اندر ڦاسي تي چاڙهيو. ڏکڻ ٿر ۽ پارڪر جا ڀاڱا انتظامي طور گهڻي عرصي تائين ڪڇ ڀڄ سان ڳنڍيل رهيا، ۽ راجپوتن، کوسن ۽ ڪولهين جي بغاوتن کي دٻائڻ لاءِ ٿيل ڪاررواين ۾ '''روپلي ڪولهي''' (Roplo Kolhi) سميت ڪيترن محب وطن نوجوانن کي موت جي سزا ڏني وئي.<ref name="autogenerated1" /> === عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار === ٿر ۽ بئراج ايراضي جي ڳانڍاپي تي واقع تاريخي قلعي وارو سرحدي شهر عمرڪوٽ گذريل ٽن صدين دوران ٻاهرين ڪاهن ۽ اندروني بغاوتن سبب گهٽ ۾ گهٽ ست ڀيرا رتوڇاڻ، ڦرلٽ ۽ جلائو گهيرائو جو شڪار ٿيو. عمر مارئي جي لوڪ داستان، مومل جي هڪ ماڙي جي آثارن ۽ اڪبر بادشاهه جي جنم هنڌ سبب مشهور هن شهر کي مختلف دورن ۾ نادر شاهه، مارواڙ جي راجپوتن، ڪلهوڙن، ٽالپرن، مدد خان پٺاڻ، انگريزن ۽ 1971ع جي پاڪ-ڀارت جنگ دوران هندستاني فوج جي اڳڀرائي جهڙن واقعات سان واسطو رهيو.<ref name="autogenerated1" /> سال 1965ع جي شروعات ۾ ڀارت جي جنگي تيارين کي ڏسندي فوجي اختيارين پنجاب جي چولستان کان ڪڇ جي رڻ تائين سرحدي دفاع کي مضبوط ڪرڻ لاءِ فوج سان گڏ وڏي انگ ۾ مقامي حُرن کي مقرر ڪيو. سنڌ جي سرحدي پٽيءَ کي ٻن سيڪٽرن ۾ ورهايو ويو: چولستان ۽ اڇڙي ٿر تي ٻڌل ”اتر سيڪٽر“ لاءِ پير پاڳاري جي ننڍي ڀاءُ پير نادر علي شاهه کي، جڏهن ته ٿر ۽ ڪڇ جي رڻ واري ”ڏکڻ سيڪٽر“ لاءِ فقير امين مڱريو کي سيڪٽر ڪمانڊر مقرر ڪيو ويو. پير پاڳاري کي حُرن جو چيف ڪمانڊر بڻايو ويو. ٽنهي ڪمانڊرن کي ڏورانهن محاذن تي موجود حُرن سان رابطي لاءِ هيليڪاپٽر پڻ ڏنا ويا. جنگ دوران پير پاڳارو عمرڪوٽ قلعي اندر قائم هيڊڪوارٽر ۾ موجود رهيو ۽ مختلف جنگي محاذن جا دورا ڪري حُرن جا حوصلا وڌائيندو رهيو.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> 1965ع جي جنگ دوران جڏهن ڀارتي فوج پنجاب وٽان سرحد پار ڪري پاڪستاني علائقي تي قبضو ڪيو ته سنڌ جي سرحدي مورچن ۾ موجود حُرن کي حڪم مليو ته جواب ۾ هو به پيش قدمي ڪري ڀارتي علائقو فتح ڪن. حُر، جنگي جهازن ۽ تربيت يافته فوج جي مدد سان اڳتي وڌيا ۽ راجستان ۾ مغل دور جا ٻه تاريخي قلعا، '''ڪشن ڳڙھ''' ۽ گهوٽاڙو، اهم فوجي ڇانوڻيون، ڪيترائي سرحدي چوڪيون ۽ ريلوي اسٽيشنون فتح ڪيون. ڀارت پاران حرن جي اڳڀرائي روڪڻ لاءِ هٿيار، بارود ۽ تازا فوجي دستا کڻي ايندڙ هڪ ريل گاڏي کي کوکرو پار - موڻاٻائو (Khhokhhuro paar - Monnaabaao) ريلوي لائين تي پنهنجي منزل تي پهچڻ کان اڳ پٽڙي تان ڪيرائي، باهه ڏئي ساڙي تباهه ڪيو ويو. ٻن هفتن جي جنگ ۾ حُرن راجستان جو اٽڪل 1800 چورس ڪلوميٽر علائقو فتح ڪيو. ڪيترائي حُر نوجوان شهيد ۽ زخمي ٿيا. سرڪار پير پاڳاري، خليفي فقير امين مڱريو، وحيد ڪٽپر ۽ ٻين حُرن کي ”ستاره جرئت“، ”تمغه جرئت“ ۽ ٻين فوجي اعزازن ۽ سَنَدن سان نوازيو.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> 1971ع واري پاڪ-ڀارت جنگ دوران پاڪ فوج ۾ اعليٰ عهدن تي وڏي انگ ۾ مقرر بنگالي آفيسرن جي بغاوت سبب سنڌ جي دفاع لاءِ گهربل فوجي دستا ۽ حُر مجاهد وقت سر اڳين مورچن تائين پهچي نه سگهيا. انهيءَ صورتحال جو فائدو وٺندي ڀارتي فوج ڇاڇرو ۽ ننگرپارڪر شهرن سميت اتر-اوڀر ٿر جي وڏي ايراضي تي قبضو ڪيو. عورتون ۽ ٻار پنهنجي جان بچائڻ لاءِ بئراج ايراضي جي مختلف ڳوٺن ڏانهن لڏي ويا. ڀارتي فوج ڪيترن ڳوٺن مان گذري ڇاڇري کان اڳتي وڌي ۽ عمرڪوٽ تي قبضي لاءِ شهر ٻاهران هڱورو ڀٽ تي گڏ ٿيڻ شروع ڪيو. عمرڪوٽ ڏانهن پيش قدمي جي خبرن سبب شهر جا رهواسي ڊپ ۾ شهر خالي ڪري ويا.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> اڳوڻي ضلعي ناظم مگهن مڱريو جي والد فقير ترڪو مڱريو جي اڳواڻي ۾ حُرن جي ”عمرڪوٽ ڪمپني“ شهر جي دفاع لاءِ هڱورو ڀٽ ۽ شهر جي وچ ۾ واقع ”پنجا تلي ترائي“ وٽ مورچن ۾ موجود هئي. ڀارتي فوج 18 مدراس رجمينٽ جي ڪمانڊ ۾ ٽي ڏينهن هڱورو ڀٽ وٽ ڪئمپ قائم ڪري وڌيڪ هٿيار، بارود ۽ تازه دم دستا گهرائي عمرڪوٽ تي قبضي جي رٿابندي ڪري رهي هئي. ترڪو مڱريو وڌيڪ مدد گهري، جنهن تي 26 بلوچ رجمينٽ جي هڪ ڪمپني ڪئپٽن ممتاز جي اڳواڻي ۾ حر مجاهد فورس جي مدد لاءِ پهتي. جنگ ۾ حصو وٺندڙ متارو مڱريو، محمد آريسر ۽ امام بخش ڀنڀرو موجب ٻنهي ڪمپني ڪمانڊرن فيصلو ڪيو ته دشمن جي حملي جو انتظار ڪرڻ بدران پاڻ دشمن جي ڪئمپ تي اوچتو حملو ڪيو وڃي.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> رٿابندي موجب حر ۽ بلوچ ڪمپنين مان چونڊيل ڦڙت، بهادر ۽ جانثار جوانن صبح جو 4 وڳي ڀارتي فوج جي ڪئمپ تي اتر ۽ اولهه کان اوچتو حملو ڪيو. ڪارروائي ۾ پهريان مورچن تان مارٽر گولا فائر ڪيا ويا، پوءِ دستي بم ۽ هٿيار استعمال ڪندي دشمن جي مزاحمت کي ٽوڙيو ويو. ڀارتي فوج وڏي انگ ۾ هٿيار، بارود، راشن، درجنين گاڏيون ۽ ٻيو جنگي سامان ڇڏي پنڌ واپس ڀڄڻ تي مجبور ٿي. پاڪستان طرفان بلوچ ۽ حر ڪمپنين جا رڳو 150 جوان هن ڪارروائي ۾ شامل هئا، جڏهن ته ڀارتي ڪئمپ ۾ اٽڪل 700 فوجي موجود هئا، جن مان 49 ٿڏي تي مارجي ويا. لاشن کي اتي ئي گڏيل قبر ۾ دفن ڪيو ويو، ڪجهه زخمين سميت لڳ ڀڳ ويهارو ڀارتي فوجي گرفتار ڪري جنگي قيدي بڻايا ويا. پاڪستاني پاسي جا چار جوان شهيد ۽ ٻارهن زخمي ٿيا. هن ڪارروائي دوران بهادري ڏيکارڻ تي ڪئپٽن ممتاز، صوبيدار گل خان ۽ ٻين کي فوجي تمغن سان نوازيو ويو. 26 بلوچ رجمينٽ جي ڪمپني ۽ حُرن جي عمرڪوٽ ڪمپني کي خاص پذيرائي ڏيندي ”هڱورين“ جو نالو ڏنو ويو. عمرڪوٽ جي دفاع واري هن جنگ جي چار شهيدن جي ياد ۾ قلعي اندر عجائب گهر ڀرسان هڪ يادگار ٺهيل آهي، جنهن تي معرڪي جا انگ اکر پڻ ڏنل آهن.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> == جاگرافي == هي شهر 25◦22′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 69◦47′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي ٿر ۾ واقع آهي. اهو ميرپورخاص کان 46 ميل اوڀر ۾، ان هنڌ تي آهي جتان واريءَ جون ڀٽون شروع ٿين ٿيون. هڪ ٻي روايت ۾ ان جو مقام 22–25 اتر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 47–69 اوڀر ويڪرائي ڦاڪ طور بيان ڪيو ويو آهي، ۽ شهر کي واريءَ ۽ ڏاڍي زمين جي دنگ تي واقع ڄاڻايو ويو آهي. == عمرڪوٽ جو قلعو == === تعمير ۽ نالي بابت روايتون === '''عمرڪوٽ جو قلعو''' يا '''امرڪوٽ جو قلعو''' سنڌ جي تاريخي قلعن مان هڪ آهي، جيڪو ٿر ۽ سنڌو ماٿريءَ جي وچ واري اهم گذرگاهه تي واقع رهيو آهي. قلعي جي تعمير بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. هڪ راءِ موجب موجوده قلعو ڪلهوڙا دور ۾ [[حيدرآباد]] جي پڪي قلعي کان اٽڪل ويهه سال اڳ، ميان نور محمد ڪلهوڙي 1746ع ۾ جوڙايو.<ref name="MubarakAli"></ref> ڊاڪٽر اسد جمال پلي جي تحقيق موجب قلعي جي اڏاوت لاءِ لڪي جبل جا پٿر پاڻيءَ رستي آڻڻ خاطر ڳوٺ چيل بند وٽان اتر-اوڀر رخ ۾ “نور واهه” نالي هڪ ابتو واهه کوٽايو ويو هو. ڪجهه تاريخدانن جو خيال آهي ته هاڻوڪي قلعي واري هنڌ ڪلهوڙن کان اڳ به ڪو پراڻو قلعو موجود هو ۽ موجوده قلعو ان جي بنيادن تي اڏيو ويو.<ref name="autogenerated1">روزآني ڪاوش جي 26 مارچ 2017 جي ”ڪاوش دنيا“ ۾ عمرڪوٽ بابت نور محمد سمي جي ليکيل ليک مان ورتل</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> فائل:Umerkot Fort view1.JPG|عمرڪوٽ جي قلعي جو ھڪ منظر فائل:Umarkot Fort view3.JPG|عمرڪوٽ جو قلعو فائل:Umarkot museum view.JPG|عمرڪوٽ عجائب گھر </gallery> روايتن موجب يارهين صديءَ ۾ راجا اَمر سنگهه قلعو ٺهرايو، جڏهن ته ڪجهه بيانن موجب اهو قلعو پرمار سوڍي اڏايو هو، جنهن تي پوءِ سومرن قبضو ڪيو. هڪ روايت مطابق 1355ع ۾ عمر سومري هن شهر کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. 1226ع ۾ اهو ٻيهر سوڍن جي هٿ ۾ رهيو. 1746ع ۾ ميان نور محمد ڪلهوڙي قلعو ٺهرايو، جيڪو اڃا تائين موجود آهي. ڪن محققن جي راءِ آهي ته قلعو سنڌ ۾ اسلامي دور کان به اڳ جو ٺهيل آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/%d8%b9%d9%85%d8%b1%da%aa%d9%88%d9%bd-%d8%ac%d9%88-%d9%82%d9%84%d8%b9%d9%88-%da%aa%d9%87%da%99%d9%8a-%d8%af%d9%88%d8%b1-%db%be-%d8%aa%d8%b9%d9%85%d9%8a%d8%b1-%d9%bf%d9%8a%d9%88%d8%9f-%d8%b9/|title=عمرڪوٽ جو قلعو ڪهڙي دور ۾ تعمير ٿيو؟ ........عزيزڪنگراڻي -|date=2019-06-16|language=sd|access-date=2019-07-10}}</ref> [[فائل:Ghosia Guest House Umerkot.JPG|300px|thumb|غوثيه گيسٽ ھائوس جو منظر]] قلعي ۽ شهر جي اصل نالي بابت تاريخدانن وٽ ٻه اهم رايا ملن ٿا. هڪ راءِ موجب اصل قلعو امر سنگهه نالي راجپوت راڻي جوڙايو هو، تنهنڪري شهر ۽ قلعي جو نالو '''امرڪوٽ''' پيو.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.dawn.com/news/1176551|title=Umerkot: Lost in history|last=Hasan|first=Shazia|date=2015-04-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2019-05-29}}</ref> ٻي راءِ موجب قلعو عمر ماروي واري قصي سان لاڳاپيل مشهور بادشاهه '''عمر سومري''' جوڙايو هو، تنهنڪري صحيح نالو '''عمرڪوٽ''' آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/index.php/antiquities-sites/fort/item/108-umerkot-fort-umerkot|title=Umerkot Fort, Umerkot|website=antiquities.sindhculture.gov.pk|language=en-gb|access-date=2019-05-29}}</ref> هڪ طرف تاريخي روايتن موجب سن 1226ع ۾ راجسٿان کان سوڍا راڻا رتي ڪوٽ ۽ عمرڪوٽ فتح ڪري هتي حڪمران ٿيا، ۽ انهن 26 راڻن جو تاريخي ۽ نالي وار سلسلو هاڻوڪي راڻي همير سنگهه تائين پهچي ٿو، پر انهن ۾ امر سنگهه نالي ڪو راڻو نه ملي ٿو. ٻئي طرف هاڻوڪي قلعي جي ٻن برجن واري مُک دروازي مٿان وچ ۾ لڳل هڪ پٿر تي سورج مکي جو گل اُڪريل آهي، جيڪو سورج ونسي سوڍن جي ڌرمي نشاني سمجهيو وڃي ٿو. جيڪڏهن موجوده قلعو ميان نور محمد ڪلهوڙي تعمير ڪرايو هو ته پوءِ مُک دروازي مٿان سورج مکي وارو پٿر لڳائڻ بابت سوال پيدا ٿئي ٿو؛ ممڪن آهي ته اهو پٿر سوڍا راڻن پنهنجي راڄ دوران لڳايو هجي.<ref name="autogenerated1"></ref> === جاگرافيائي ۽ فوجي اهميت === عمرڪوٽ جو قلعو اڳ به ٿر جي سياست جي ڪنجي سمجهيو ويندو هو، ڇاڪاڻ ته اهو مارواڙ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي اهم رستي تي واقع هو. ان زماني ۾ عمرڪوٽ سنڌ جي سومرا گهراڻي جي حڪومت هيٺ هو. عمرڪوٽ جي قلعي کان 30 ميل اتر طرف ٿر اندر رتو ڪوٽ نالي هڪ پراڻي قلعي جا نشان موجود آهن. رتو ڪوٽ، جيڪو عمرڪوٽ جي قلعي وانگر اهم آهي، پرمار سوڍن جي دور انديشيءَ جي نشاني هو يا انهن کان اڳ جو تعمير ٿيل قلعو هو، ان بابت قطعي طور چئي نٿو سگهجي. بهرحال، اهڙن مضبوط قلعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪنهن مدبر حڪمران ٿر تي پنهنجو ڏهڪاءُ قائم ڪرڻ، ۽ سنڌو ماٿري ۽ وچ هندستان جي وچ وارن شاهراهه رستن تي پنهنجو حڪم جاري رکڻ لاءِ انهن قلعن جي اڏاوت ڪرائي هئي.<ref>ڪتاب: ٿر ۽ پارڪر جو احوال;مصنف:ايس اين رئڪس ;مترجم:ڊاڪٽر نواز علي شوق؛ايڊيشن: ٻيون 2007ع؛ ڇپيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ،ڄامشورو</ref> === قلعي جا ڏکڻ ۽ اولهه وارا دروازا === قلعي جي اتر طرف واري مُک دروازي کان سواءِ ڏکڻ ۽ اولهه پاسي وارن ٻن ننڍن دروازن بابت قديم آثارن جي ماهرن حاڪم شاهه بخاري ۽ علي حيدر گاڏهي جو چوڻ آهي ته قلعي جي اصل ڊيزائين ۾ اهي ٻئي دروازا شامل نه هئا. سندن مطابق اهي دروازا انگريزن پنهنجي سهولت لاءِ قلعي جون ڀتيون ٽوڙي ڪڍايا هئا. قلعي کي اصل حالت ۾ بحال ڪرڻ ۽ ان جي سيڪيورٽي کي نظر ۾ رکندي اهي ٻئي دروازا بند ڪيا پيا وڃن.<ref name="autogenerated1"></ref> لال سنگهه سوڍو، ڏکڻ واري دروازي بابت انهيءَ راءِ سان اختلاف ڪري ٿو. سندس دعويٰ آهي ته جوڌپور جي راجا ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ ٿيل جنگ جي وقت به ڏکڻ وارو دروازو موجود هو. سندس چوڻ موجب اهو دروازو مُک دروازي جي ڀيٽ ۾ ڪمزور هو، تنهنڪري جوڌپور جي راجا جون فوجون ان دروازي کي بارود سان ٽوڙي، باهه ڏئي ساڙي، اندر داخل ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿيون. سندس مطابق، ان جنگ ۾ باهه سبب سڙيل ڪاريون سرون ۽ ڀتيون اڄ به ان دروازي وٽ موجود آهن.<ref name="autogenerated1"></ref> == دلچسپ جايون == هيءُ شهر [[ڪراچي]]، جيڪو [[سنڌ]] جو گاديءَ وارو شهر آهي، ۽ [[حيدرآباد]] سميت ٻين وڏن شهرن سان سٺيءَ طرح ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.umerkot.gos.pk/ |title=District Government Umerkot |access-date=2014-02-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.umerkot.gos.pk/ |archive-date=24 February 2012 |df=dmy-all }}</ref> عمرڪوٽ ۾ ڪيترائي تاريخي اهميت وارا ماڳ موجود آهن، جن ۾ [[اڪبر بادشاهه جي جاءِ پيدائش]]، [[عمرڪوٽ جو قلعو]] ۽ [[مومل جي ماڙي]] شامل آهن. هتي هڪ قديم مندر [[شِو مندر، عمرڪوٽ]] پڻ موجود آهي. ان کان علاوه [[ڪالي ماتا مندر]]، [[ڪرشن مندر]] (پراڻي امرڪوٽ ۾)، [[منهر مندر]] ۽ [[ڪٺواڙي مندر]] (رانچو لائين ۾) پڻ مذهبي ۽ تاريخي اهميت رکن ٿا. == تعليم == شهر ۾ 100 کان وڌيڪ اسڪول، 20 ڪاليج ۽ هڪ پولي ٽيڪنيڪل ڪاليج موجود آهن. == آبادي == === آباديءَ جي واڌ === {{Historical populations|1951|5142|1961|5878|1972|8,381|1981|13,742|1998|35,559|2017|134,196|2023|144,558|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري]] موجب عمرڪوٽ جي آبادي 144,558 هئي.<ref>{{Cite web |title=Sindh (Pakistan): Urban Localities in Districts - Population Statistics, Charts and Map |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/ |access-date=2024-08-31 |website=www.citypopulation.de}}</ref> === مذهب === {{See also|عمرڪوٽ ضلعو#مذهب}} [[عمرڪوٽ شِو مندر]] [[سنڌ]] جي سڀ کان قديم ۽ مقدس هندو عبادتگاهن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1392074|access-date=18 February 2021|title=The thriving Shiva festival in Umarkot is a reminder of Sindh's Hindu heritage |date=27 February 2018 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ ''عمرڪوٽ ميونسپلٽي ۾ مذهبن جي تاريخي آبادي'' ! مذهب ! آبادي (1901ع)<ref>{{Cite book |last=Enthoven |first=R. E. |title=Census of India, 1901: Volume IX-A. Bombay: Part II, Imperial Tables |publisher=Government Central Press |year=1902 |pages=40–41}}</ref> ! سيڪڙو (1901ع) |- | [[هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] | 3,884 | {{Percentage|3884|4934|2}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15x15px]] | 993 | {{Percentage|993|4934|2}} |- | [[جين مت]] [[File:Jain Prateek Chihna.svg|26x26px]] | 46 | {{Percentage|46|4934|2}} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|21x21px]] | 1 | {{Percentage|1|4934|2}} |- ! ڪل | '''4934''' | '''{{Percentage|4934|4934|2}}''' |} == پڻ ڏسو == * [[اسلام ڪوٽ]] * [[مٺي]] * [[عمرڪوٽ ضلعي حڪومت]] * [[ٿرپارڪر]] * [[عمر مارئي]] == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons category}} {{wikivoyage|Umerkot}} * [https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.umerkot.gos.pk/ عمرڪوٽ ضلعي حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ (انگريزي)] {{Use dmy dates|date=April 2017}} [[زمرو:عمرڪوٽ]] [[زمرو:سنڌ ۾ هندومت]] [[زمرو:عمرڪوٽ ضلعي جون تعلقائون]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گھاٽيون آباديون]] hktgoxt9sphi6j5gcmyamc33s35xulp 384084 384083 2026-06-10T17:44:47Z Intisar Ali 8681 /* شھر جي تاريخ */ 384084 wikitext text/x-wiki {{for-multi|ضلع بابت|عمرڪوٽ ضلعو|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = عمرڪوٽ<br> عمرڪوٽ | other_name = | official_name = امرڪوٽ | native_name = | nickname = | settlement_type = [[شهر]] | image_skyline = Umarkot Fort view3.JPG | image_caption = يارهين صديءَ جو [[عمرڪوٽ قلعو]] | image_seal = | image_map = | mapsize = | map_caption = عمرڪوٽ جو مقام | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] | seat_type = شهري ڪائونسل | seat = | parts_type = ضلعا | governing_body = [[عمرڪوٽ ضلعي جي حڪومت|ضلعي حڪومت]] | leader_title = [[ڪائونسل-مئنيجر حڪومت|شهري منتظم]] | leader_name = | leader_title1 = ميٽروپوليٽن ڪمشنر | leader_name1 = | leader_title2 = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name2 = طاهر علي ميمڻ<ref>{{cite news|url=https://academiamag.com/sau-umerkot-campus-graduated-first-batch/|title=SAU Umerkot campus graduated first batch|date=9 December 2021|access-date=8 January 2021|work=The Academia Magazine}}</ref> | established_title = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | established_date = اسلام کان اڳ وارو دور | coordinates = {{Coord|25|21|47|N|69|44|33|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 48.6 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = [[2023ع پاڪستان مردم شماري|2023ع]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_note = | population_total = 144,558 | population_rank = [[پاڪستان جا وڏا شهر|پاڪستان ۾ 79هون]] | total_type = شهر | population_density_km2 = auto | population_demonym = | timezone = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset = +05:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | area_code = 238 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | postal_code = 69100 | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | website = }} '''عمرڪوٽ''' (اردو: {{Nastaliq|عمرکوٹ}}؛ [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]]: عمرڪوٽ؛ [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ|IPA]]: [ʊmərkoːʈ])، جيڪو اڳ ۾ '''امرڪوٽ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو، [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جو هڪ تاريخي شهر آهي. [[مغل سلطنت|مغل]] شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جو جنم 1542ع ۾ امرڪوٽ ۾ ٿيو هو. هندو لوڪ عقيدي جي مشهور ديوتائن [[پابوجي]] ۽ [[رامديو پير]] بابت روايتي طور چيو وڃي ٿو ته سندن شادي عمرڪوٽ ۾ ٿي هئي. هتي جي مقامي ٻولي [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]] آهي، جيڪا [[راجستاني ٻوليون|راجستاني ٻولين]] جي گروهه سان تعلق رکي ٿي ۽ [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولي خاندان]] جو حصو آهي. ڍاٽڪي ٻوليءَ جو سڀ کان ويجهو تعلق [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]] سان آهي. انگريزن عمرڪوٽ کي ضلعي جو هيڊڪوارٽر ڪيو. 1906ع کان پوءِ ميرپروخاص هيڊ ڪوارٽر ڪيو ويو. شهر جي رونق چڱي آهي، واپار چڱو هلي ٿو. هن جي چوڌاري باغن ۾ ميوات ۽ واڙين ۾ هر قسم جي ڀاڄي ٿئي ٿي. هيءُ شهر اڳي راجپوتن جي گاديءَ جو هنڌ هو، جنهنڪري ٿر جو ”تِيلاٽ“ ليکبو هو. مارواڙي قومون گهڻو ڪري پهريائين هتي اچي رهيون، جي پوءِ 1874ع ۾ اڀرندي نماري جي ٻوڏن ۽ ٻين ڪن سببن جي ڪري مٺي، ڇاڇري ڪانٽئي، چيلهار، پارني، ٻڳل، ويراڙي، ڌارناسر ۽ ٻين ڳوٺن ڏي لڏي ويون. هتي مردانو ۽ زنانو پرائمري اسڪول، هاءِ اسڪول، سول ڪورٽ، ڊپٽِي ڪليڪٽر جي آفيس، مختيارڪار جي آفيس، سرڪٽ هائوس، ڊپٽي سپرنٽينڊنٽ پوليس جي آفيس، ايڪسائيز انسپيڪٽر جي آفيس، پاڪستان سرڪار جو ميوزم، ٽائون ڪميٽي، ٽيليفون آفيس، پوليس ٿاڻو، مسافر خانو، تعلقو اسپتال ۽ انجنيري بنگلا آهن. ويجهيون ريلوي اسٽيشنون ڇوڙ ۽ ڍورو نارو 12 ۽ 14 ميل جي فاصلي تي آهن. ميرپور خاص 46 ميل پري آهي، جو پڪو روڊ آهي. ڪنري اسٽِيشن سان به آمدرفت چالو آهي. هيءُ شهر سڀني شهرن سان لاريءَ رستي ڳنڍيل آهي.<ref name =" رائچند هريجن " > ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون) -مصنف؛ رائچند هريجن -ايڊيشن؛ ٽيون- سال؛ 2005ع -ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref> ==شھر جو نالو== هن شهر جي نالي بابت اختلاف موجود آهي ته ان جو صحيح نالو '''عمرڪوٽ''' هو يا '''امرڪوٽ'''. فارسي ماخذن ۾ هي نالو ٻنهي صورتن، يعني ''عمرڪوٽ'' ۽ ''امرڪوٽ''، ۾ ملي ٿو<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—73, 74 }}</ref> هڪ روايت موجب هن شهر جو بنياد [[راڻو امر سنگهه]] وڌو هو، تنهنڪري ان جو نالو ''امرڪوٽ'' پيو. ٻي روايت مطابق شهر جو بنياد [[عمر سومرو]] رکيو هو، جنهن سبب ان کي ''عمرڪوٽ'' سڏيو ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> ٽئين راءِ برطانوي مورخ [[جيمس ٽاڊ]] پيش ڪئي آهي، جنهن موجب ''امارا-سومرا'' (Umara-Sumra) [[پرمار راجپوت]]ن جي هڪ شاخ هئي، جيڪا [[ٿر ريگستان]] ۾ آباد ٿي ۽ هن شهر ۾ رهائش اختيار ڪئي. سندس خيال موجب شهر جو نالو انهيءَ نسبت سان ''عمرڪوٽ'' پيو.<ref name="MubarakAli"></ref> تنهن هوندي به، ٿر واري علائقي جا مقامي ماڻهو اڄ به هن شهر کي '''امرڪوٽ''' سڏين ٿا، جڏهن ته علائقي کان ٻاهر هي شهر عام طور '''عمرڪوٽ''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="MubarakAli"></ref> امرڪوٽ يا عمرڪوٽ سنڌ جي قديم شهرن مان هڪ آهي، جنهن جي نالي بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. شهر کي ڪڏهن ”ديهات“، ڪڏهن ”همروٽ“، ڪڏهن ”پدمات“، ڪڏهن ”امراڻو“ ۽ ڪڏهن ”امراپري“ به سڏيو ويو، پر موجوده دور ۾ اهو عام طور عمرڪوٽ جي نالي سان مشهور آهي. ڪجهه روايتن موجب هن شهر کي عمر سومري سان منسوب ڪري عمرڪوٽ سڏيو ويو، جڏهن ته ٻين تاريخي ماخذن، جهڙوڪ ”تاريخ فرشتا“، ''[[آئين اڪبري]]''، ''[[اڪبر نامه]]''، ”[[شاهجهان نامه]]“ ۽ ٻين مؤرخن وٽ هن شهر جو نالو امرڪوٽ طور ملي ٿو. هڪ راءِ موجب هن شهر جو اصل نالو امرڪوٽ هو، جيڪو برطانوي دور کان عمر سومري جي نسبت سان عمرڪوٽ طور مشهور ٿيو، جيتوڻيڪ ڪجهه محققن موجب عمر سومري جو امرڪوٽ شهر يا قلعي سان سڌو تعلق ثابت نٿو ٿئي.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%B1%20%DA%AA%D9%88%D9%BD%20%D8%B9%D9%85%D8%B1%DA%AA%D9%88%D9%BD امر ڪوٽ عمرڪوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> امرڪوٽ تي راڻا پرساد جي راڄ دوران 1542ع ۾ مغل بادشاهه همايون هتان گذريو، ۽ سندس پٽ اڪبر جو جنم به هتي ٿيو. همايون جي ڀيڻ '''[[گلبدن بيگم]]''' پنهنجي فارسي ڪتاب “[[همايون نامه]]” ۾ لکيو آهي ته راڻو پرساد، [[شهنشاهه همايون]] جو زبردست استقبال ڪيو، کيس رهڻ لاءِ بهترين جاءِ ڏني ۽ سندس قافلي جي اميرن لاءِ قلعي کان ٻاهر رهائش جو بندوبست ڪيو. گلبدن بيگم موجب اتي شيون تمام سستيون هيون، هڪ رپئي ۾ چار ٻڪريون ملي رهيون هيون، ۽ راڻا پرساد بادشاهه کي رڍون ۽ ٻڪريون تحفي ۾ ڏنيون. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت قلعو اڪبر بادشاهه جي جاءِ پيدائش واري هنڌ موجود هو. ممڪن آهي ته اهو قلعو '''امر سنگھ''' نالي ڪنهن هندو راجا يا راڻي جوڙايو هجي، جنهن ڪري شهر جو نالو شروع ۾ امرڪوٽ ۽ پوءِ عمرڪوٽ ٿيو. عمر مارئي جو قصو ۽ بادشاهه عمر سومري جو دور راڻي پرساد کان اٽڪل 200 سال اڳ جو ڄاڻايو وڃي ٿو. شاهه لطيف جي شاعري ۽ فارسي ۽ عربي ۾ غير ملڪي سياحن جي ڪتابن ۾ هن شهر جا ٻئي نالا ملن ٿا. هڪ ٻوليائي راءِ موجب، مارواڙي ۽ ڍاٽڪي ٻولين ۽ لهجن ۾ ”ع“ مٿان پيش وارو اچار موجود نه آهي، تنهن ڪري ممڪن آهي ته ”ع“ جي زبر واري اچار مان ”الف“ وارو اچار پيدا ٿيو هجي، جنهن سبب ٻئي صورتون صدين کان گڏ هلنديون رهيون. قديم آثارن جي محقق حاڪم علي شاهه بخاري موجب قلعي جي منظم کوٽائي سان قلعي جي عمر، اقتصادي حالت، ثقافت، هنرن ۽ اصل نالي بابت اهم معلومات ملي سگهي ٿي.<ref name="autogenerated1" /> . == شھر جي تاريخ == === قديم دور ۽ مذهبي آثار === تاريخي روايتن ۽ آثارن مان ظاهر ٿئي ٿو ته امرڪوٽ سنڌ جي انتهائي قديم شهرن مان هڪ آهي، ۽ ممڪن آهي ته قبل مسيح دور ۾ به آباد هو. خاص طور ٻڌ ڌرم واري دور ۾ هن شهر کي اهميت حاصل هئي. '''جوڳرائي جو تلاءُ''' انهيءَ دور جي مشهور يادگار طور ڄاتو وڃي ٿو. روايت آهي ته شهر جي ڀرسان '''لامٻي تلاءُ''' جي سر تي ۽ جوڳرائي جي ڪپر تي مهاتما ٻڌ جي پوئلڳن چلا ڪڍيا، جنهن ڪري اتي هڪ شاهي قلعو مهاراجه وڪرما جيت ٺهرايو. هڪ روايت موجب شهر مهاراجه وڪرما آباد ڪيو، پر انساني وسنديءَ جا آثار ان کان به قديم سمجهيا وڃن ٿا. قديم آثارن ۾ جوڳرائي جو تلاءُ ۽ ’شو‘ جو آستان شامل آهن. شو جي مندر وٽ برهمڻ آباد هئا ۽ ڀڪشوئن جو به اثر هو. شو جو مندر ڀٽن واري زمين تي واقع آهي، جتي واري جي دڙن مان ٻڌ ڌرم جي دور جا مڻڪا اڄ به ملن ٿا.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%B1%20%DA%AA%D9%88%D9%BD%20%D8%B9%D9%85%D8%B1%DA%AA%D9%88%D9%BD امر ڪوٽ عمرڪوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> عمرڪوٽ جلد ئي [[ٿر ريگستان]] جو هڪ اهم شهر بڻجي ويو ۽ تاريخي واقعن ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪرڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو اوڀر طرف کان [[سنڌ]] ۾ داخل ٿيندڙ مکيه شاهراهه تي واقع هو ۽ [[مارواڙ]] کي [[سنڌو ماٿري]] سان ڳنڍيندڙ رستي تي پڻ موجود هو. انهيءَ جغرافيائي حيثيت سبب عمرڪوٽ ريگستان جي ڪنجي سڏجڻ لڳو ۽ فوجي توڙي واپاري لحاظ کان انتهائي اهم شهر بڻجي ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> جيتوڻيڪ اهو يقيني طور معلوم نه آهي ته شهر ڪڏهن آباد ٿيو، پر ايترو ضرور واضح آهي ته قديم زماني کان هتي آبادي موجود هئي. چيني سياح [[شُوئن زانگ]] (Xuanzang)، جيڪو 641ع ۾ [[هندستان]] آيو هو، گهڻو امڪان آهي ته عمرڪوٽ جو به دورو ڪيو هجي<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref> روايت موجب يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راڻا امر سنگهه]] هن شهر کي تعمير ڪرايو هو،<ref name="رائچند-تاريخ-ريگستان-p651">{{cite book|last=رائچند هريجن|title=تاريخ ريگستان|location=حيدرآباد|year=1975|page=651}}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> جڏهن⁠تہ هاڻوڪو شهر ان جي قديم بنيادن تي ٻيهر آباد ڪيو ويو.<ref name="رائچند-تاريخ-ريگستان-p651">{{cite book|last=رائچند هريجن|title=تاريخ ريگستان|location=حيدرآباد|year=1975|page=651}}</ref><ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—73 کان 86 }}</ref> هتي هڪ ننڍڙو قلعو موجود هو، جيڪو ايترو مضبوط نه هو جو ڪنهن وڏي ۽ طاقتور فوج جو مقابلو ڪري سگهي. موجوده [[عمرڪوٽ جو قلعو]] 1746ع ۾ [[ڪلهوڙا]] حڪمران [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] (وفات 1755ع) تعمير ڪرايو. گهڻن تاريخدانن جي راءِ آهي ته اهو قلعو هڪ قديم قلعي جي ماڳ تي اڏيو ويو، جيڪو يا ته [[سومرا]] حڪمرانن يا [[سوڍا راجپوت]]ن تعمير ڪرايو هو.<ref name="MubarakAli"></ref> . [[ٽالپر]] دور ۾ [[جوڌپور]] طرفان ڪنهن ممڪن حملي يا چڙهائي جي صورت ۾ دفاع لاءِ قلعي اندر 400 سپاهي مقرر رکيا ويندا هئ.<ref name="MubarakAli"></ref> === پرمار، سوڍا ۽ سومرا دور === امرڪوٽ جي پراچين تاريخ جو مڪمل احوال موجود نه آهي، پر ڪجهه تاريخي حوالن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڇهين صدي عيسوي ڌاري هتي پرمارن جي حڪومت هئي. لدروي ۽ پونگل جي يدوونسي راجا منڏم راءِ امرڪوٽ جي پرمار راجا سوڍ جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جنهن مان کيس ٽي پٽ ڪيهر، مولراج ۽ گوگلي پيدا ٿيا.<ref name="ٽاڊ">”ٽاڊ راجستان“، ندي ڀاڱو ٻيو صفح 1186- 1187، بحواله امرڪوٽ اتهاس</ref><ref name="گجراتي">”ٽاڊ راجستان“، گجراتي، ڀاڱو ٻيو، صفحو 317</ref><ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref> سن 997ع، يعني 1054 سنبت ۾ مارواڙ جي راجا ڌرڻي براهه پرمار مارواڙ جي نون قلعن جي ورهاست پنهنجن نون ڀائرن ۾ ڪئي، جنهن وقت امرڪوٽ جو گراج پرمار جي حصي ۾ آيو<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref>. اُمَرڪوٽ جي اهميت تڏهن وڌيڪ وڌي وئي جڏهن اهو سوڍا راجپوتن جي قبضي هيٺ آيو. هي اهو قبيلو هو جنهن جي همت، جوش ۽ حياتيءَ اُمَرڪوٽ کي سنڌ جي تاريخ ۾ امر بڻائي ڇڏيو. سوڍا، جيڪي اُمَرڪوٽ جا حڪمران بڻيا، ريگستان جا رهواسي هئا.<ref name="MubarakAli"></ref>ڪرَنل ٽاڊ موجب، گهڻي امڪان سان اهي سڪندر اعظم جي ذڪر ڪيل ”سوگدي“ هئا.<ref>James Tod, Annals and Antiquities of Rajasthan, Delhi: 1978, ii,p. 181 n. i.</ref> هن سوڍا قبيلي جي اصل نسل بابت وڌيڪ تحقيق ڪندي اهو نتيجو ڪڍيو ته هي پرمارا راجپوتن جي هڪ شاخ هئي. سندن هڪ ذيلي شاخ ”اُمرا-سمرا“ هئي، جنهن مان ”اُمَرڪوٽ“ جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو..<ref name="MubarakAli"></ref> هڪ روايت موجب، پرمارا سوڍا، جيڪي ڪيترين صدين کان ٿر جي ريگستان ۾ رهندا هئا، يا ڪن جي چوڻ مطابق اُجين مان آيا هئا، تن 1226ع ۾ اُمَرڪوٽ کي سمرن کان فتح ڪيو؛ جڏهن ته ٻي روايت موجب سمرن جي حڪمرانن اهو شهر کين عطا ڪيو هو..<ref name="MubarakAli"></ref> پر ٽاڊ جي ڪتاب ''راجستان جون تواريخون ۽ آثارِ قديمه'' ۾ هڪ اهڙو واقعو بيان ٿيل آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته قلعو 1226ع کان اڳ ئي سوڍن جي قبضي ۾ اچي چڪو هو. 1219ع ۾ سوڍن جي راڻا جو چاچيچ ديو سان تڪرار ٿيو، جنهن اوچتو حملو ڪري راڻا کي حيران ڪري ڇڏيو. راڻا چار هزار سپاهي گڏ ڪري حملي آور جو مقابلو ڪيو. هو جنگ ۾ شڪست کائي ويو ۽ پنهنجي گاديءَ واري هنڌ اُمَرڪوٽ ۾ وڃي پناهه ورتائين.<ref name="MubarakAli"></ref> بهرحال، قبضي کان پوءِ اُمَرڪوٽ سوڍن جو مرڪزي شهر بڻجي ويو، ۽ ان وقت کان وٺي سڀني سياسي تبديلين جي باوجود سندن قبضي هيٺ رهيو. قلعي جي حڪمران جو لقب ”راڻا“ هوندو هو. جيتوڻيڪ هو عملي طور خودمختيار هو، تنهن هوندي به سنڌ جي حڪمرانن جي بالادستي کي تسليم ڪندو هو. جڏهن سنڌ دهليءَ جي سلطانن ۽ مغل شهنشاهن جي اقتدار هيٺ هئي، تڏهن راڻا کين خراج ادا ڪندو هو. نئين راڻا جي تخت نشينيءَ تي کيس يا ته مغل شهنشاهه يا ٺٽي ۾ مقرر سندس نائب کان سرڪاري توثيق حاصل ٿيندي هئي.<ref name="Raikes137-138">{{cite book |last=Raikes |title=Memoir on the Thurr and Parkur Districts of Sind |location=London |year=1856 |pages=137–138 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> اُمَرڪوٽ جي راڻا جا پاڙيسري رياست جيسلمير سان لاڳاپا ڪڏهن خوشگوار ته ڪڏهن تڪراري رهيا. 1219ع ۾ راڻا اڳ ئي چاچيچ ديو سان جنگ وڙهي چڪو هو، پر بعد ۾ هن جيسلمير جي حڪمرانن سان سٺا لاڳاپا قائم رکڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="MubarakAli"></ref>. منجم راءِ، جيڪو منگل راءِ جو پٽ هو، پنهنجي ملڪ تي ٿيل هڪ حملي سبب اُمَرڪوٽ ۾ اچي پناهه ورتي. جڏهن هو پاڻ حڪمران بڻيو ته سوڍن جي راڻا پنهنجي ڌيءَ جو سڱ کيس ڏنو. هن اها آڇ قبول ڪئي ۽ شادي اُمَرڪوٽ ۾ ٿي.<ref name="MubarakAli"></ref> هن شاديءَ واري اتحاد اُمَرڪوٽ جي سوڍن کي سندن طاقتور پاڙيسرين کان بچاءُ ۽ تحفظ فراهم ڪيو. ڇو ته سوڍا قبيلي جون عورتون پنهنجي حسن ۽ دلڪشيءَ سبب مشهور هيون، تنهن ڪري سنڌ جا حڪمران ۽ اشرافيه طبقا انهن سان شاديون ڪرڻ جا خواهشمند هوندا هئا. مختلف دورن ۾ سنڌ جي ڪيترن ئي بااثر ماڻهن سوڍا عورتن سان شاديون ڪيون. ان جي بدلي ۾ سوڍن کي تحفظ، سلامتي ۽ سياسي سهارو حاصل ٿيندو رهيو.<ref name="MubarakAli"></ref>. جيسلمير جي تاريخي بيانن مان معلوم ٿئي ٿو ته يارهين صديءَ جي شروعات ۾ به امرڪوٽ تي پرمارن جي حڪومت هئي. ان وقت ڏکڻ ٿر، يعني هاڻوڪي مٺي، ڏيپلي ۽ ڇاڇري شهر کان اولهه طرف علائقو سومرن جي قبضي هيٺ هو، جنهن کي ”ديرڪ“ پرڳڻو چيو ويندو هو. سومرن پوءِ پرمارن کان امرڪوٽ به حاصل ڪيو. ڇاڇري کان اوڀر کائڙ تي راٺوڙن جو راڄ هو ۽ پارڪر تي پرمارن جو راڄ هو.<ref name="رائچند-هريجن">{{cite book|title=تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)|last=رائچند هريجن|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|location=ڄامشورو|year=2005|edition=چوٿون}}</ref> سومرن امرڪوٽ فتح ڪري ان کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو، جنهن کان پوءِ آهستي آهستي ڏکڻ ٿر ۾ سندن اثر گهٽجڻ لڳو. ڪجهه عرصي بعد ”مڪواڻا“ راجپوتن زور ورتو ۽ ملڪ تي قبضو ڪري [[ڪيرٽي]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. انهن مان ڪيسر مڪواڻو مشهور راجا ٿي گذريو. ڪيرٽي هن وقت مٺي تعلقي ۾ مٺي شهر کان 16 ميل ڏکڻ طرف هڪ ننڍڙو ڳوٺ آهي<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref>.<ref name="رائچند-هريجن"></ref> ڪجهه روايتن موجب عمرڪوٽ يا امرڪوٽ عمر سومره ولد دودي سومري جو ٻڌل هو، جيڪو سنه 793هه، يعني 1390ع ۾ تخت تي ويٺو ۽ 35 ورهيه بادشاهي ڪيائين.<ref name="autogenerated2">قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو</ref> هڪ ٻي روايت موجب وقت جي حاڪم عمر سومري ”مارئيءَ“ کي کڻي اچي هن شهر جي قلعي ۾ قيد ڪري رکيو هو. راجپوتن همايون کي امرڪوٽ ۾ پناهه ڏني، جتي اڪبر بادشاهه جو جنم ٿيو. سنه 949هه، يعني 1542ع ۾ مرزا شاهه حسن جي دور ۾ همايون بادشاهه شير شاهه افغان کان ڀڄي سنڌ ۾ آيو ۽ هتي رهيو. ساڳئي سال رجب مهيني جي پنجين تاريخ اڪبر بادشاهه ڄائو. اڪبر جي ماءُ جو نالو حميده بانو هو. ان وقت عمرڪوٽ هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو، تنهن ڪري همايون اتان نڪري جونپور ۾ درياهه جي ڪناري وڃي رهيو.<ref name="autogenerated2"></ref> [[فائل:Birthplace of Akbar.JPG|360px|thumb|اڪبر بادشاھ جي جاء پيدائش جت]] عمرڪوٽ کي اهو اعزاز حاصل آهي ته اهو [[اڪبر اعظم]] جي جنم ڀومي آهي. [[همايون]]، جيڪو [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ نهايت ڏکئي ۽ لاچار حالتن ۾ 1542ع ۾ هتي پهتو، تنهن جو استقبال قلعي جي راڻا، پرساد وِرسال، ڪيو.<ref name="MubarakAli"></ref> . همايون جي ڀيڻ [[گلبدن بيگم]] هن استقبال جو نهايت جاندار احوال بيان ڪندي لکي ٿي: {{Quotation| ”راڻا شهنشاهه جو وڏي عزت ۽ احترام سان استقبال ڪيو ۽ کيس بهترين رهائش فراهم ڪئي. اميرن جي ماڻهن لاءِ قلعي کان ٻاهر جايون مقرر ڪيون ويون. ڪيتريون ئي شيون نهايت سستيون هيون؛ هڪ رپئي ۾ چار ٻڪريون ملي سگهنديون هيون. راڻا ٻڪريءَ جي ٻچن ۽ ٻين شين جا ڪيترائي تحفا پيش ڪيا ۽ اهڙي مناسب خدمت سرانجام ڏني، جو ان کي بيان ڪرڻ لاءِ لفظ ناڪافي آهن.“}} راڻا پنهنجي شاهي مهمانن لاءِ قلعي جو وچ وارو حصو خالي ڪري ڇڏيو. تنهن ڪري اڪبر جي پيدائش قلعي جي اندر ٿي هئي، نه ته قلعي کان ٻاهر، جيئن عام طور تي سمجهيو ويندو آهي<ref name="MubarakAli"></ref>. همايون پوءِ قلعو ڇڏي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سندس سڄي فوج کي رهائي نه ڏئي سگهيو ٿي. راڻا [[شاهه حسن ارغون]] جي خلاف همايون جي مدد ڪئي، جنهن همايون جي پيءُ کي قتل ڪيو هو، ۽ شهنشاهه جي مدد لاءِ ٻه هزار يا ٽي هزار سپاهي به فراهم ڪيا. پر اها مدد ڪارگر ثابت نه ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ راڻا جي فوج ۾ بغاوت ڦٽي پئي ۽ سپاهي منتشر ٿي ويا<ref name="MubarakAli"></ref>. [[حميده بانو بيگم]] عمرڪوٽ تڏهن ڇڏي جڏهن اڪبر جي عمر پنج هفتا هئي. اڪبر پاڻ ڪڏهن به عمرڪوٽ نه آيو، پر پنهنجي جنم ڀوميءَ سان سندس گهري جذباتي وابستگي هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. جڏهن بيگلار خاندان سان تعلق رکندڙ مير ابوالقاسم خان زمان، سنڌ جي حڪمران ڄام بيگ سان گڏ اڪبر جي درٻار ۾ حاضر ٿيو، تڏهن اڪبر کانئس سندس جنم ڀومي بابت پڇيو<ref name="MubarakAli"></ref>. هن جواب ڏنو: ”عمرڪوٽ.“ اهو ٻڌي اڪبر خوش ٿيو ۽ چيائين: {{Quotation| ”مان ۽ هي سيد، ٻنهي جي جنم ڀومي هڪ ئي آهي.“ }} === ارغون، ترخان ۽ مغل دؤر === سنه 967هه، يعني 1559ع ۾، مرزا عيسيٰ ترخان جي ٻن پٽن محمد باقي ۽ محمد صالح وچ ۾ جنگ لڳي. مرزا عيسيٰ محمد صالح جي حمايت ۾ هو، تنهنڪري محمد باقي شڪست کائي ونگ مان عمرڪوٽ آيو ۽ اتان جيسلمير مان لنگهي بکر ۾ سلطان محمود خان وٽ پهتو.<ref name="autogenerated2"></ref> مرزا غازي بيگ جي دور ۾ سنه 1508هه، يعني 1599ع ڌاري، ابو القاسم سلطان ولد شاهه قاسم ارغون سوڍن سان وڙهي عمرڪوٽ ورتو. ابو القاسم سلطان مرزا جاني بيگ جو سالو هو.<ref name="autogenerated2"></ref> ترخانن جي دور ۾ بيگلار خاندان عمرڪوٽ جي سياسي معاملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مير سيد قاسم بيگلار [[سمرقند]] مان سنڌ آيو ۽ شاهه حسن ارغون کيس عمرڪوٽ جو حاڪم مقرر ڪيو. هن سوڍا راجپوتن کي راٺوڙن جي خلاف مدد فراهم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ سندس شادي راڻا ڪويا وئيرسي جي ڌيءَ راجيه سان ٿي. هنن مان مير ابوالقاسم خان زمان پيدا ٿيو، جيڪو بعد ۾ ترخان دور جي هڪ اهم شخصيت بڻيو.<ref name="MubarakAli"></ref> عيسيٰ خان جي وفات کان پوءِ مرزا باقي حڪمران ٿيو. سندس ڀاءُ جان بابا بغاوت ڪري عمرڪوٽ ۾ پناهه وٺڻ چاهي، پر عمرڪوٽ جي راڻا مرزا باقي کي ڳجهي اطلاع ڏئي جان بابا جي رٿ ناڪام بڻائي. اهڙيءَ طرح عمرڪوٽ جان بابا جي قبضي کان بچي ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> بعد ۾ مرزا باقي خان زمان کي راڻا ميگراج خلاف موڪليو. راڻا قلعو ڇڏي ويو ۽ خان زمان آسانيءَ سان عمرڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. هن راڻا بڪر وئيرسي کي راڻا مقرر ڪري پاڻ نصرپور موٽي ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> جڏهن عبدالرحيم خانِ خاناں سوڍا خاندان سان شاديءَ وسيلي رشتيداري قائم ڪئي ته مان سنگهه جي سياسي حيثيت مضبوط ٿي وئي. راڻا ميگراج جي وفات کان پوءِ جاني بيگ عمرڪوٽ جي حڪومت ڪشن داس کي ڏني، جنهن سبب مان سنگهه ۽ ڪشن داس ۾ تڪرار پيدا ٿيو. خانِ خاناں جي سفارش تي جاني بيگ خان زمان کي حڪم ڏنو ته مان سنگهه کي راڻا مقرر ڪيو وڃي.<ref name="MubarakAli"></ref> خان زمان ۽ ڪشن داس جي فوجن وچ ۾ مقابلي جون تياريون ٿيون، پر ڳالهين ذريعي عارضي صلح ٿي ويو. پوءِ ساميجا قبيلي جي ڦرلٽ سبب ٻيهر فساد پيدا ٿيو. ڪشن داس ڀڄي ويو ۽ خان زمان عمرڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. راڻا جي خاندان سان عزت وارو سلوڪ ڪيو ويو، پر فاتح فوج شهر ۾ ڦرلٽ ڪئي، مندر ڊاهي ڇڏيا، ڳئون ذبح ڪيون ۽ رهواسين سان سخت زيادتيون ڪيون.<ref name="MubarakAli"></ref> انهن واقعن سوڍا قبيلي کي سخت ڪاوڙائي ڇڏيو. جڏهن انهن انتقام لاءِ تياريون ڪيون ته خان زمان جنگ کان بچڻ لاءِ ڳالهين جو رستو اختيار ڪيو. آخرڪار راڻا ۽ خان زمان ۾ ٺاهه ٿي ويو، راڻا کي عزت، خلعت، گهوڙو ۽ ڦريل مال مان ڪجهه حصو واپس ڏنو ويو، ۽ عمرڪوٽ جا معاملا پرامن نموني طئي ڪيا ويا.<ref name="MubarakAli"></ref> === نادر شاهه، ڪلهوڙا ۽ جوڌپور دور === سنه 1152هه، يعني 1739ع ۾، جڏهن [[نادر شاهه افشار]] سنڌ تي ڪاهي آيو، تڏهن ميان نور محمد ڪلهوڙو ۽ سندس پٽ محمد مراد ياب خان ڪلهوڙو ٺٽو ڇڏي عمرڪوٽ جي قلعي ۾ اچي لڪا. نادر شاهه سندن پٺيان ريگستان پار ڪري عمرڪوٽ پهتو، جنهن سبب نور محمد هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ٿيو. نور محمد پنهنجي وفاداريءَ جو جواز پيش ڪيو، جنهن تي نادر شاهه کيس معاف ڪري سنڌ جي حڪومت واپس ڏني، بدلي ۾ هن هڪ ڪروڙ رپيا ۽ ساليانو خراج ادا ڪرڻ جو واعدو ڪيو. ان کان پوءِ نادر شاهه جا امير سنڌ جي مختلف علائقن ۾ پکڙي ويا.<ref name="MubarakAli"></ref><ref name="autogenerated2"></ref> ڪلهوڙن جي اقتدار جي مضبوطيءَ سان سوڍا راجپوتن جي طاقت گهٽجڻ لڳي. هڪ بيان موجب 1750ع ۾ مارواڙ جي راجپوتن عمرڪوٽ تي قبضي لاءِ ڪاهه ڪري تباهي مچائي، پر شهر فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا؛ ٻي بيان موجب 1750ع ۾ نور محمد ڪلهوڙي ۽ سوڍا راجپوتن وچ ۾ جنگ ٿي. ساڳئي دور ۾ عمرڪوٽ مڪمل طور ڪلهوڙا حڪومت ۾ شامل ٿي ويو، راڻا کي قلعي مان نيڪالي ڏني وئي، ۽ شهر سوڍن جي گاديءَ واري حيثيت وڃائي ويٺو.<ref name="MubarakAli"></ref><ref name="autogenerated1" /> سنه 1168هه، يعني 1755ع ۾، ميان محمد مراد ياب خان سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. ان وقت هو عمرڪوٽ ۾ هو. جڏهن ديوان گدومل سندس لاءِ بادشاهه کان سَند ۽ نواب سريبلند خان جو لقب وٺي آيو، تڏهن هو عمرڪوٽ کان ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ رستي ۾ نصرپور وٽ سندس تاجپوشيءَ جي رسم ادا ڪئي وئي.<ref name="MubarakAli"></ref><ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1190هه، يعني 1777ع ۾، مير بجر خان حج تان موٽي آيو ۽ سڌو عمرڪوٽ ۾ وڃي رهيو. هن کوسن کي عمرڪوٽ مان ڀڄائي ڪڍيو. ميان غلام نبي، تاجو ليکي کي هڪ لشڪر سان گڏ وٺي عمرڪوٽ آيو ۽ ڪوٽ جو گهيرو ڪيو، پر فتح حاصل نه ڪري سگهيو. پوءِ الهه بخش جهنجڻ دغا ڪري مير کان معافي گهري. جڏهن مير عمرڪوٽ کان ٻاهر نڪتو ته تاجو ليکي ٻن هزار ماڻهن سان ڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. ان تي مير بجر خان ڇهه هزار لشڪر گڏ ڪري ٽيهه هزار ڪلهوڙن تي ڪاهي ويو. ڪلهوڙا لانياري وٽ پهتا، جتي جنگ لڳي؛ ڪلهوڙا شڪست کاڌائون ۽ ميان غلام نبي مارجي ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> 1777ع ۾ ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ گهرو ويڙهه ٿي، جنهن ۾ کوسن ڪلهوڙن پاران ٽالپرن سان مقابلو ڪيو. نامياري تاريخ نويس ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب ميان غلام نبي ڪلهوڙي جي دور ۾ سندس ٽالپر وزير ۽ سپهه سالار '''مير بجر خان ٽالپر''' جي سربراهي ۾ ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ وڏي گهرو ويڙهه ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ ميان غلام نبي ڪلهوڙو مارجي ويو ۽ مير بجر جي مدد سان سندس ننڍو ڀاءُ ميان عبدالنبي ڪلهوڙو تخت تي ويٺو.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1194هه، يعني 1781ع ۾، ميان عبدالنبيءَ جي چوڻ تي جوڌپور جي راجا بجيسنگهه ٻه ماڻهو موڪلي مير بجر خان کي دغا سان قتل ڪرايو. ان جي بدلي ۾ ميان عبدالنبي عمرڪوٽ جو قلعو ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کي ڏئي ڇڏيو.<ref name="autogenerated2"></ref> مير بجار جي وڌندڙ اثر سبب جوڌپور جي راجا وجي سنگهه سان سندس تڪرار پيدا ٿيو. هڪ بيان موجب 1779ع ۾ هڪ ڳجهي سازش تحت مير بجار قتل ڪيو ويو ۽ عمرڪوٽ وجي سنگهه جي حوالي ڪيو ويو. وجي سنگهه سوڍا راجپوتن جي راڻا کي ٻيهر بحال ڪيو، جنهن کان پوءِ عمرڪوٽ جوڌپور رياست جي هڪ پرڳڻي طور هلندو رهيو.<ref name="MubarakAli"></ref> 1781ع ۾ ڪلهوڙن جي درخواست تي مدد خان پٺاڻ ڪلهوڙن خلاف ٽالپرن جي هلندڙ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ سنڌ آيو ۽ عمرڪوٽ ۾ ڦرلٽ ۽ قتلام ڪيو. جڏهن عبدالنبي جي مدد لاءِ تيمور شاهه مدد خان کي لشڪر سان موڪليو، تڏهن مير عمرڪوٽ ۾ هئا. مير عبدالله خان بلوچن جو لشڪر وٺي مدد خان جي مقابلي لاءِ نڪتو. گهڻي لکپڙهه کان پوءِ مدد خان عمرڪوٽ آيو ۽ مير فتح خان کي ٺڳيءَ سان گرفتار ڪري وٺي ويو، پر پوءِ هو ڀڄي نڪتو ۽ مير عبدالله ۽ مير فتح علي خان سان وڃي مليو، جيڪي ان وقت دين ڳڙهه ۾ هئا. ميرن جي تياريءَ جو ٻڌي مدد خان عبدالنبي کان بيزار ٿي کيس ڇڏي هليو ويو، جنهن کان پوءِ عبدالنبي لاچار ٿي ميرن جي پيش پيو.<ref name="autogenerated2"></ref><ref name="autogenerated1" /> اٺارهين صديءَ جي آخر ۾ عمرڪوٽ ٽالپر اڳواڻن لاءِ اهم پناهه گاهه بڻيو. جڏهن ڪلهوڙن افغان حڪمران [[تيمور شاهه دراني]] کان مدد گهري، تڏهن مير عبدالله خان، مير فتح علي خان ۽ مير غلام علي خان عمرڪوٽ ۾ پناهه ورتي. عمرڪوٽ جي قلعي ٽالپرن کي تحفظ فراهم ڪيو، جنهن سندن ڪلهوڙن خلاف جدوجهد ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli"></ref> 1783ع ۾ ميان عبدالنبي ڪلهوڙي پنهنجي وزيراعظم ۽ فوج جي سپهه سالار مير بجر خان ٽالپر کي قتل ڪرائڻ لاءِ '''مارواڙ رياست (جوڌپور)''' جي '''راجا وجئہ سنگھ''' سان ڳجهو معاهدو ڪيو. معاهدي موجب مير بجر خان جي قتل جي بدلي ۾ عمرڪوٽ شهر ۽ پرڳڻو سنڌ کان ڌار ڪري مارواڙ رياست سان شامل ڪيو ويو. مير بجر خان جي قتل جي ردعمل ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 75 ورهين وارو ڪلهوڙا دور پڄاڻي تي پهتو ۽ پوءِ 60 ورهين تائين هلندڙ ٽالپر دور شروع ٿيو.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1201هه، يعني 1786ع ۾، جوڌپور جي راجا ٻه هزار ماڻهو عمرڪوٽ ۾ آڻي ويهاريا، ڇاڪاڻ ته اهو قلعو ميان عبدالنبي کيس ڏنو هو. اتفاق سان رستي ۾ انهن جو جهيڙو مير سهراب خان جي ڀاءُ مير غلام محمد جي ماڻهن سان ٿيو، جيڪو ٿر ۾ شڪار لاءِ آيو هو. مير غلام محمد جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا. ان تي مير سهراب، مير فتح علي خان جي مدد سان عمرڪوٽ تي ڪاهي آيو، راجپوتن کي ماريو، ملڪ ڦريو ۽ پنهنجو وير وٺي واپس ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> === ٽالپرن جو دور === 1783ع ۾ مير فتح علي خان جي اڳواڻيءَ ۾ ٽالپر اقتدار ۾ آيا ۽ سنڌ ۾ ٽالپر حڪومت جو بنياد وڌو. ٽالپرن پنهنجي گذريل تجربن جي بنياد تي عمرڪوٽ کي هڪ اهم دفاعي ۽ پناهگاهي شهر سمجهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کين افغان حملي جو انديشو رهندو هو. انهيءَ ڪري هنن عمرڪوٽ تي قبضو ڪرڻ لاءِ ڪيترائي ڀيرا ڪوششون ڪيون.<ref name="MubarakAli"></ref> سنه 1229هه، يعني 1813ع ۾، مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان عمرڪوٽ جوڌپور جي راجا کان کسي ورتو. مير ڪرم علي ٽالپر جي دور ۾ ٽالپرن عمرڪوٽ تي ڪاهه ڪئي، راجپوتن کي شڪست ڏني ۽ شهر ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کان فتح ڪري لڳ ڀڳ 30 ورهين کان پوءِ ٻيهر سنڌ ۾ شامل ڪيو. ان کان پوءِ عمرڪوٽ ٽالپرن جي هٿ ۾ رهيو.<ref name="MubarakAli"></ref><ref name="autogenerated2"></ref><ref name="autogenerated1" /> جوڌپور جي راجا جي اثر کي روڪڻ لاءِ ٽالپرن پنهنجي فوجون جوڌپور جي علائقن تائين به موڪليون. جيتوڻيڪ عمرڪوٽ ٽالپرن جي قبضي ۾ اچي ويو، پر اهو سنڌ ۽ جوڌپور جي وچ ۾ تڪرار جو موضوع بڻيل رهيو. جوڌپور جي راجا ڪڏهن به عمرڪوٽ تي سنڌ جي ميرن جي بالادستي تسليم نه ڪئي ۽ ان کي پنهنجي رياست جو حصو قرار ڏيندو رهيو.<ref name="MubarakAli"></ref> 1815ع ۾ نئونڪوٽ وارو ننڍڙو پڪو دفاعي قلعو جوڙايو ويو.<ref name="autogenerated1" /> جڏهن [[جيمس برنس]] 1827ع ۾ سنڌ جو دورو ڪيو ته هن لکيو آهي ته ان وقت غلام الله لغاري عمرڪوٽ جو نگران هو.<ref name="MubarakAli"></ref> [[ٿامس پوسٽنس]] ۽ جيمس برنس عمرڪوٽ جي هڪ ٻي اهم خصوصيت جو به ذڪر ڪن ٿا. سندن مطابق عمرڪوٽ اهو هنڌ هو جتي ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن جا خزانا لڪائي رکيا ويندا هئا. جيمس برنس لکي ٿو:<ref name="MubarakAli"></ref> {{Quotation| "هتي اهو مشهور آهي ته سنڌ جي حڪومت جا ميمبر ڪيترن ئي ڪروڙ رپين جو خزانو رکندا آهن." }} سنه 1258هه، يعني 1842ع ۾، سر چارلس نيپئر ميرن سان عهدنامو ڪيو، جنهن موجب عمرڪوٽ، سبزلڪوٽ، شڪارپور ۽ ڪراچي انگريز سرڪار جي حوالي ٿيا.<ref name="autogenerated2"></ref> === انگريز دور === 1843ع ۾ سنڌ جي فتح کان پوءِ عمرڪوٽ انگريزن جي قبضي هيٺ آيو. سنڌ تي انگريزن جي حڪومت دوران عمرڪوٽ کي ضلعي هيڊ ڪوارٽر جو درجو مليو، جڏهن ته قلعو سرڪاري سنڀال هيٺ آيو.<ref name="autogenerated1" /> 1857ع واري آزاديءَ جي جنگ جي سلسلي ۾ 1859ع ۾ راجپوتن ۽ ٻين مقامي ماڻهن، جن ۾ عمرڪوٽ جو راڻا ۽ ڪجهه مقامي زميندار پڻ شامل هئا، برطانوي حڪومت خلاف بغاوت ڪئي. هنن ڪجهه پوليس اهلڪارن کي قتل ڪري شهر تي قبضو ڪيو، پر انگريز فوج اها بغاوت بي رحميءَ سان ڪچلي، جنهن دوران وڏي رتوڇاڻ ٿي. هن ئي دور ۾ انگريزن امر ڪردار '''راڻا رتن سنگھ''' کي عمرڪوٽ جي قلعي اندر ڦاسي تي چاڙهيو.<ref name="MubarakAli"></ref><ref name="autogenerated1" /> ڏکڻ ٿر ۽ پارڪر جا ڀاڱا انتظامي طور گهڻي عرصي تائين ڪڇ ڀڄ سان ڳنڍيل رهيا، ۽ راجپوتن، کوسن ۽ ڪولهين جي بغاوتن کي دٻائڻ لاءِ ٿيل ڪاررواين ۾ '''روپلي ڪولهي''' (Roplo Kolhi) سميت ڪيترن محب وطن نوجوانن کي موت جي سزا ڏني وئي.<ref name="autogenerated1" /> === جديد دور ۽ جنگي اهميت === ٿر ۽ بئراج ايراضي جي ڳانڍاپي تي واقع تاريخي قلعي وارو سرحدي شهر عمرڪوٽ گذريل ٽن صدين دوران ٻاهرين ڪاهن ۽ اندروني بغاوتن سبب گهٽ ۾ گهٽ ست ڀيرا رتوڇاڻ، ڦرلٽ ۽ جلائو گهيرائو جو شڪار ٿيو. عمر مارئي جي لوڪ داستان، مومل جي هڪ ماڙي جي آثارن ۽ اڪبر بادشاهه جي جنم هنڌ سبب مشهور هن شهر کي مختلف دورن ۾ نادر شاهه، مارواڙ جي راجپوتن، ڪلهوڙن، ٽالپرن، مدد خان پٺاڻ، انگريزن ۽ 1971ع جي پاڪ-ڀارت جنگ دوران هندستاني فوج جي اڳڀرائي جهڙن واقعن سان واسطو رهيو.<ref name="autogenerated1" /> === 1965ع جي جنگ ۾ حُرن جو ڪردار === سال 1965ع جي شروعات ۾ ڀارت جي جنگي تيارين کي ڏسندي فوجي اختيارين پنجاب جي چولستان کان ڪڇ جي رڻ تائين سرحدي دفاع کي مضبوط ڪرڻ لاءِ فوج سان گڏ وڏي انگ ۾ مقامي حُرن کي مقرر ڪيو. سنڌ جي سرحدي پٽيءَ کي ٻن سيڪٽرن ۾ ورهايو ويو: چولستان ۽ اڇڙي ٿر تي ٻڌل ”اتر سيڪٽر“ لاءِ پير پاڳاري جي ننڍي ڀاءُ پير نادر علي شاهه کي، جڏهن ته ٿر ۽ ڪڇ جي رڻ واري ”ڏکڻ سيڪٽر“ لاءِ فقير امين مڱريو کي سيڪٽر ڪمانڊر مقرر ڪيو ويو. پير پاڳاري کي حُرن جو چيف ڪمانڊر بڻايو ويو. ٽنهي ڪمانڊرن کي ڏورانهن محاذن تي موجود حُرن سان رابطي لاءِ هيليڪاپٽر پڻ ڏنا ويا. جنگ دوران پير پاڳارو عمرڪوٽ قلعي اندر قائم هيڊڪوارٽر ۾ موجود رهيو ۽ مختلف جنگي محاذن جا دورا ڪري حُرن جا حوصلا وڌائيندو رهيو.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> 1965ع جي جنگ دوران جڏهن ڀارتي فوج پنجاب وٽان سرحد پار ڪري پاڪستاني علائقي تي قبضو ڪيو ته سنڌ جي سرحدي مورچن ۾ موجود حُرن کي حڪم مليو ته جواب ۾ هو به پيش قدمي ڪري ڀارتي علائقو فتح ڪن. حُر، جنگي جهازن ۽ تربيت يافته فوج جي مدد سان اڳتي وڌيا ۽ راجستان ۾ مغل دور جا ٻه تاريخي قلعا، '''ڪشن ڳڙھ''' ۽ گهوٽاڙو، اهم فوجي ڇانوڻيون، ڪيترائي سرحدي چوڪيون ۽ ريلوي اسٽيشنون فتح ڪيون. ڀارت پاران حرن جي اڳڀرائي روڪڻ لاءِ هٿيار، بارود ۽ تازا فوجي دستا کڻي ايندڙ هڪ ريل گاڏي کي کوکرو پار - موڻاٻائو (Khhokhhuro paar - Monnaabaao) ريلوي لائين تي پنهنجي منزل تي پهچڻ کان اڳ پٽڙي تان ڪيرائي، باهه ڏئي ساڙي تباهه ڪيو ويو. ٻن هفتن جي جنگ ۾ حُرن راجستان جو اٽڪل 1800 چورس ڪلوميٽر علائقو فتح ڪيو. ڪيترائي حُر نوجوان شهيد ۽ زخمي ٿيا. سرڪار پير پاڳاري، خليفي فقير امين مڱريو، وحيد ڪٽپر ۽ ٻين حُرن کي ”ستاره جرئت“، ”تمغه جرئت“ ۽ ٻين فوجي اعزازن ۽ سَنَدن سان نوازيو.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> === 1971ع جي جنگ ۽ هڱورو ڀٽ جو معرڪو === 1971ع واري پاڪ-ڀارت جنگ دوران پاڪ فوج ۾ اعليٰ عهدن تي وڏي انگ ۾ مقرر بنگالي آفيسرن جي بغاوت سبب سنڌ جي دفاع لاءِ گهربل فوجي دستا ۽ حُر مجاهد وقت سر اڳين مورچن تائين پهچي نه سگهيا. انهيءَ صورتحال جو فائدو وٺندي ڀارتي فوج ڇاڇرو ۽ ننگرپارڪر شهرن سميت اتر-اوڀر ٿر جي وڏي ايراضي تي قبضو ڪيو. عورتون ۽ ٻار پنهنجي جان بچائڻ لاءِ بئراج ايراضي جي مختلف ڳوٺن ڏانهن لڏي ويا. ڀارتي فوج ڪيترن ڳوٺن مان گذري ڇاڇري کان اڳتي وڌي ۽ عمرڪوٽ تي قبضي لاءِ شهر ٻاهران هڱورو ڀٽ تي گڏ ٿيڻ شروع ڪيو. عمرڪوٽ ڏانهن پيش قدمي جي خبرن سبب شهر جا رهواسي ڊپ ۾ شهر خالي ڪري ويا.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> اڳوڻي ضلعي ناظم مگهن مڱريو جي والد فقير ترڪو مڱريو جي اڳواڻي ۾ حُرن جي ”عمرڪوٽ ڪمپني“ شهر جي دفاع لاءِ هڱورو ڀٽ ۽ شهر جي وچ ۾ واقع ”پنجا تلي ترائي“ وٽ مورچن ۾ موجود هئي. ڀارتي فوج 18 مدراس رجمينٽ جي ڪمانڊ ۾ ٽي ڏينهن هڱورو ڀٽ وٽ ڪئمپ قائم ڪري وڌيڪ هٿيار، بارود ۽ تازه دم دستا گهرائي عمرڪوٽ تي قبضي جي رٿابندي ڪري رهي هئي. ترڪو مڱريو وڌيڪ مدد گهري، جنهن تي 26 بلوچ رجمينٽ جي هڪ ڪمپني ڪئپٽن ممتاز جي اڳواڻي ۾ حر مجاهد فورس جي مدد لاءِ پهتي. جنگ ۾ حصو وٺندڙ متارو مڱريو، محمد آريسر ۽ امام بخش ڀنڀرو موجب ٻنهي ڪمپني ڪمانڊرن فيصلو ڪيو ته دشمن جي حملي جو انتظار ڪرڻ بدران پاڻ دشمن جي ڪئمپ تي اوچتو حملو ڪيو وڃي.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> رٿابندي موجب حر ۽ بلوچ ڪمپنين مان چونڊيل ڦڙت، بهادر ۽ جانثار جوانن صبح جو 4 وڳي ڀارتي فوج جي ڪئمپ تي اتر ۽ اولهه کان اوچتو حملو ڪيو. ڪارروائي ۾ پهريان مورچن تان مارٽر گولا فائر ڪيا ويا، پوءِ دستي بم ۽ هٿيار استعمال ڪندي دشمن جي مزاحمت کي ٽوڙيو ويو. ڀارتي فوج وڏي انگ ۾ هٿيار، بارود، راشن، درجنين گاڏيون ۽ ٻيو جنگي سامان ڇڏي پنڌ واپس ڀڄڻ تي مجبور ٿي. پاڪستان طرفان بلوچ ۽ حر ڪمپنين جا رڳو 150 جوان هن ڪارروائي ۾ شامل هئا، جڏهن ته ڀارتي ڪئمپ ۾ اٽڪل 700 فوجي موجود هئا، جن مان 49 ٿڏي تي مارجي ويا. لاشن کي اتي ئي گڏيل قبر ۾ دفن ڪيو ويو، ڪجهه زخمين سميت لڳ ڀڳ ويهارو ڀارتي فوجي گرفتار ڪري جنگي قيدي بڻايا ويا. پاڪستاني پاسي جا چار جوان شهيد ۽ ٻارهن زخمي ٿيا. هن ڪارروائي دوران بهادري ڏيکارڻ تي ڪئپٽن ممتاز، صوبيدار گل خان ۽ ٻين کي فوجي تمغن سان نوازيو ويو. 26 بلوچ رجمينٽ جي ڪمپني ۽ حُرن جي عمرڪوٽ ڪمپني کي خاص پذيرائي ڏيندي ”هڱورين“ جو نالو ڏنو ويو. عمرڪوٽ جي دفاع واري هن جنگ جي چار شهيدن جي ياد ۾ قلعي اندر عجائب گهر ڀرسان هڪ يادگار ٺهيل آهي، جنهن تي معرڪي جا انگ اکر پڻ ڏنل آهن.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> == جاگرافي == هي شهر 25◦22′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 69◦47′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي ٿر ۾ واقع آهي. اهو ميرپورخاص کان 46 ميل اوڀر ۾، ان هنڌ تي آهي جتان واريءَ جون ڀٽون شروع ٿين ٿيون. هڪ ٻي روايت ۾ ان جو مقام 22–25 اتر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 47–69 اوڀر ويڪرائي ڦاڪ طور بيان ڪيو ويو آهي، ۽ شهر کي واريءَ ۽ ڏاڍي زمين جي دنگ تي واقع ڄاڻايو ويو آهي. == عمرڪوٽ جو قلعو == === تعمير ۽ نالي بابت روايتون === '''عمرڪوٽ جو قلعو''' يا '''امرڪوٽ جو قلعو''' سنڌ جي تاريخي قلعن مان هڪ آهي، جيڪو ٿر ۽ سنڌو ماٿريءَ جي وچ واري اهم گذرگاهه تي واقع رهيو آهي. قلعي جي تعمير بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. هڪ راءِ موجب موجوده قلعو ڪلهوڙا دور ۾ [[حيدرآباد]] جي پڪي قلعي کان اٽڪل ويهه سال اڳ، ميان نور محمد ڪلهوڙي 1746ع ۾ جوڙايو.<ref name="MubarakAli"></ref> ڊاڪٽر اسد جمال پلي جي تحقيق موجب قلعي جي اڏاوت لاءِ لڪي جبل جا پٿر پاڻيءَ رستي آڻڻ خاطر ڳوٺ چيل بند وٽان اتر-اوڀر رخ ۾ “نور واهه” نالي هڪ ابتو واهه کوٽايو ويو هو. ڪجهه تاريخدانن جو خيال آهي ته هاڻوڪي قلعي واري هنڌ ڪلهوڙن کان اڳ به ڪو پراڻو قلعو موجود هو ۽ موجوده قلعو ان جي بنيادن تي اڏيو ويو.<ref name="autogenerated1">روزآني ڪاوش جي 26 مارچ 2017 جي ”ڪاوش دنيا“ ۾ عمرڪوٽ بابت نور محمد سمي جي ليکيل ليک مان ورتل</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> فائل:Umerkot Fort view1.JPG|عمرڪوٽ جي قلعي جو ھڪ منظر فائل:Umarkot Fort view3.JPG|عمرڪوٽ جو قلعو فائل:Umarkot museum view.JPG|عمرڪوٽ عجائب گھر </gallery> روايتن موجب يارهين صديءَ ۾ راجا اَمر سنگهه قلعو ٺهرايو، جڏهن ته ڪجهه بيانن موجب اهو قلعو پرمار سوڍي اڏايو هو، جنهن تي پوءِ سومرن قبضو ڪيو. هڪ روايت مطابق 1355ع ۾ عمر سومري هن شهر کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. 1226ع ۾ اهو ٻيهر سوڍن جي هٿ ۾ رهيو. 1746ع ۾ ميان نور محمد ڪلهوڙي قلعو ٺهرايو، جيڪو اڃا تائين موجود آهي. ڪن محققن جي راءِ آهي ته قلعو سنڌ ۾ اسلامي دور کان به اڳ جو ٺهيل آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/%d8%b9%d9%85%d8%b1%da%aa%d9%88%d9%bd-%d8%ac%d9%88-%d9%82%d9%84%d8%b9%d9%88-%da%aa%d9%87%da%99%d9%8a-%d8%af%d9%88%d8%b1-%db%be-%d8%aa%d8%b9%d9%85%d9%8a%d8%b1-%d9%bf%d9%8a%d9%88%d8%9f-%d8%b9/|title=عمرڪوٽ جو قلعو ڪهڙي دور ۾ تعمير ٿيو؟ ........عزيزڪنگراڻي -|date=2019-06-16|language=sd|access-date=2019-07-10}}</ref> [[فائل:Ghosia Guest House Umerkot.JPG|300px|thumb|غوثيه گيسٽ ھائوس جو منظر]] قلعي ۽ شهر جي اصل نالي بابت تاريخدانن وٽ ٻه اهم رايا ملن ٿا. هڪ راءِ موجب اصل قلعو امر سنگهه نالي راجپوت راڻي جوڙايو هو، تنهنڪري شهر ۽ قلعي جو نالو '''امرڪوٽ''' پيو.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.dawn.com/news/1176551|title=Umerkot: Lost in history|last=Hasan|first=Shazia|date=2015-04-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2019-05-29}}</ref> ٻي راءِ موجب قلعو عمر ماروي واري قصي سان لاڳاپيل مشهور بادشاهه '''عمر سومري''' جوڙايو هو، تنهنڪري صحيح نالو '''عمرڪوٽ''' آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/index.php/antiquities-sites/fort/item/108-umerkot-fort-umerkot|title=Umerkot Fort, Umerkot|website=antiquities.sindhculture.gov.pk|language=en-gb|access-date=2019-05-29}}</ref> هڪ طرف تاريخي روايتن موجب سن 1226ع ۾ راجسٿان کان سوڍا راڻا رتي ڪوٽ ۽ عمرڪوٽ فتح ڪري هتي حڪمران ٿيا، ۽ انهن 26 راڻن جو تاريخي ۽ نالي وار سلسلو هاڻوڪي راڻي همير سنگهه تائين پهچي ٿو، پر انهن ۾ امر سنگهه نالي ڪو راڻو نه ملي ٿو. ٻئي طرف هاڻوڪي قلعي جي ٻن برجن واري مُک دروازي مٿان وچ ۾ لڳل هڪ پٿر تي سورج مکي جو گل اُڪريل آهي، جيڪو سورج ونسي سوڍن جي ڌرمي نشاني سمجهيو وڃي ٿو. جيڪڏهن موجوده قلعو ميان نور محمد ڪلهوڙي تعمير ڪرايو هو ته پوءِ مُک دروازي مٿان سورج مکي وارو پٿر لڳائڻ بابت سوال پيدا ٿئي ٿو؛ ممڪن آهي ته اهو پٿر سوڍا راڻن پنهنجي راڄ دوران لڳايو هجي.<ref name="autogenerated1"></ref> === جاگرافيائي ۽ فوجي اهميت === عمرڪوٽ جو قلعو اڳ به ٿر جي سياست جي ڪنجي سمجهيو ويندو هو، ڇاڪاڻ ته اهو مارواڙ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي اهم رستي تي واقع هو. ان زماني ۾ عمرڪوٽ سنڌ جي سومرا گهراڻي جي حڪومت هيٺ هو. عمرڪوٽ جي قلعي کان 30 ميل اتر طرف ٿر اندر رتو ڪوٽ نالي هڪ پراڻي قلعي جا نشان موجود آهن. رتو ڪوٽ، جيڪو عمرڪوٽ جي قلعي وانگر اهم آهي، پرمار سوڍن جي دور انديشيءَ جي نشاني هو يا انهن کان اڳ جو تعمير ٿيل قلعو هو، ان بابت قطعي طور چئي نٿو سگهجي. بهرحال، اهڙن مضبوط قلعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪنهن مدبر حڪمران ٿر تي پنهنجو ڏهڪاءُ قائم ڪرڻ، ۽ سنڌو ماٿري ۽ وچ هندستان جي وچ وارن شاهراهه رستن تي پنهنجو حڪم جاري رکڻ لاءِ انهن قلعن جي اڏاوت ڪرائي هئي.<ref>ڪتاب: ٿر ۽ پارڪر جو احوال;مصنف:ايس اين رئڪس ;مترجم:ڊاڪٽر نواز علي شوق؛ايڊيشن: ٻيون 2007ع؛ ڇپيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ،ڄامشورو</ref> === قلعي جا ڏکڻ ۽ اولهه وارا دروازا === قلعي جي اتر طرف واري مُک دروازي کان سواءِ ڏکڻ ۽ اولهه پاسي وارن ٻن ننڍن دروازن بابت قديم آثارن جي ماهرن حاڪم شاهه بخاري ۽ علي حيدر گاڏهي جو چوڻ آهي ته قلعي جي اصل ڊيزائين ۾ اهي ٻئي دروازا شامل نه هئا. سندن مطابق اهي دروازا انگريزن پنهنجي سهولت لاءِ قلعي جون ڀتيون ٽوڙي ڪڍايا هئا. قلعي کي اصل حالت ۾ بحال ڪرڻ ۽ ان جي سيڪيورٽي کي نظر ۾ رکندي اهي ٻئي دروازا بند ڪيا پيا وڃن.<ref name="autogenerated1"></ref> لال سنگهه سوڍو، ڏکڻ واري دروازي بابت انهيءَ راءِ سان اختلاف ڪري ٿو. سندس دعويٰ آهي ته جوڌپور جي راجا ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ ٿيل جنگ جي وقت به ڏکڻ وارو دروازو موجود هو. سندس چوڻ موجب اهو دروازو مُک دروازي جي ڀيٽ ۾ ڪمزور هو، تنهنڪري جوڌپور جي راجا جون فوجون ان دروازي کي بارود سان ٽوڙي، باهه ڏئي ساڙي، اندر داخل ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿيون. سندس مطابق، ان جنگ ۾ باهه سبب سڙيل ڪاريون سرون ۽ ڀتيون اڄ به ان دروازي وٽ موجود آهن.<ref name="autogenerated1"></ref> == دلچسپ جايون == هيءُ شهر [[ڪراچي]]، جيڪو [[سنڌ]] جو گاديءَ وارو شهر آهي، ۽ [[حيدرآباد]] سميت ٻين وڏن شهرن سان سٺيءَ طرح ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.umerkot.gos.pk/ |title=District Government Umerkot |access-date=2014-02-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.umerkot.gos.pk/ |archive-date=24 February 2012 |df=dmy-all }}</ref> عمرڪوٽ ۾ ڪيترائي تاريخي اهميت وارا ماڳ موجود آهن، جن ۾ [[اڪبر بادشاهه جي جاءِ پيدائش]]، [[عمرڪوٽ جو قلعو]] ۽ [[مومل جي ماڙي]] شامل آهن. هتي هڪ قديم مندر [[شِو مندر، عمرڪوٽ]] پڻ موجود آهي. ان کان علاوه [[ڪالي ماتا مندر]]، [[ڪرشن مندر]] (پراڻي امرڪوٽ ۾)، [[منهر مندر]] ۽ [[ڪٺواڙي مندر]] (رانچو لائين ۾) پڻ مذهبي ۽ تاريخي اهميت رکن ٿا. == تعليم == شهر ۾ 100 کان وڌيڪ اسڪول، 20 ڪاليج ۽ هڪ پولي ٽيڪنيڪل ڪاليج موجود آهن. == آبادي == === آباديءَ جي واڌ === {{Historical populations|1951|5142|1961|5878|1972|8,381|1981|13,742|1998|35,559|2017|134,196|2023|144,558|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري]] موجب عمرڪوٽ جي آبادي 144,558 هئي.<ref>{{Cite web |title=Sindh (Pakistan): Urban Localities in Districts - Population Statistics, Charts and Map |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/ |access-date=2024-08-31 |website=www.citypopulation.de}}</ref> === مذهب === {{See also|عمرڪوٽ ضلعو#مذهب}} [[عمرڪوٽ شِو مندر]] [[سنڌ]] جي سڀ کان قديم ۽ مقدس هندو عبادتگاهن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1392074|access-date=18 February 2021|title=The thriving Shiva festival in Umarkot is a reminder of Sindh's Hindu heritage |date=27 February 2018 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ ''عمرڪوٽ ميونسپلٽي ۾ مذهبن جي تاريخي آبادي'' ! مذهب ! آبادي (1901ع)<ref>{{Cite book |last=Enthoven |first=R. E. |title=Census of India, 1901: Volume IX-A. Bombay: Part II, Imperial Tables |publisher=Government Central Press |year=1902 |pages=40–41}}</ref> ! سيڪڙو (1901ع) |- | [[هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] | 3,884 | {{Percentage|3884|4934|2}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15x15px]] | 993 | {{Percentage|993|4934|2}} |- | [[جين مت]] [[File:Jain Prateek Chihna.svg|26x26px]] | 46 | {{Percentage|46|4934|2}} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|21x21px]] | 1 | {{Percentage|1|4934|2}} |- ! ڪل | '''4934''' | '''{{Percentage|4934|4934|2}}''' |} == پڻ ڏسو == * [[اسلام ڪوٽ]] * [[مٺي]] * [[عمرڪوٽ ضلعي حڪومت]] * [[ٿرپارڪر]] * [[عمر مارئي]] == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons category}} {{wikivoyage|Umerkot}} * [https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.umerkot.gos.pk/ عمرڪوٽ ضلعي حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ (انگريزي)] {{Use dmy dates|date=April 2017}} [[زمرو:عمرڪوٽ]] [[زمرو:سنڌ ۾ هندومت]] [[زمرو:عمرڪوٽ ضلعي جون تعلقائون]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گھاٽيون آباديون]] ei0ep6ey81ew4lc6s3xgrnhnswi0yn2 384086 384084 2026-06-10T18:05:55Z Intisar Ali 8681 /* انگريز دور */ 384086 wikitext text/x-wiki {{for-multi|ضلع بابت|عمرڪوٽ ضلعو|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = عمرڪوٽ<br> عمرڪوٽ | other_name = | official_name = امرڪوٽ | native_name = | nickname = | settlement_type = [[شهر]] | image_skyline = Umarkot Fort view3.JPG | image_caption = يارهين صديءَ جو [[عمرڪوٽ قلعو]] | image_seal = | image_map = | mapsize = | map_caption = عمرڪوٽ جو مقام | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] | seat_type = شهري ڪائونسل | seat = | parts_type = ضلعا | governing_body = [[عمرڪوٽ ضلعي جي حڪومت|ضلعي حڪومت]] | leader_title = [[ڪائونسل-مئنيجر حڪومت|شهري منتظم]] | leader_name = | leader_title1 = ميٽروپوليٽن ڪمشنر | leader_name1 = | leader_title2 = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name2 = طاهر علي ميمڻ<ref>{{cite news|url=https://academiamag.com/sau-umerkot-campus-graduated-first-batch/|title=SAU Umerkot campus graduated first batch|date=9 December 2021|access-date=8 January 2021|work=The Academia Magazine}}</ref> | established_title = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | established_date = اسلام کان اڳ وارو دور | coordinates = {{Coord|25|21|47|N|69|44|33|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 48.6 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = [[2023ع پاڪستان مردم شماري|2023ع]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_note = | population_total = 144,558 | population_rank = [[پاڪستان جا وڏا شهر|پاڪستان ۾ 79هون]] | total_type = شهر | population_density_km2 = auto | population_demonym = | timezone = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset = +05:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | area_code = 238 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | postal_code = 69100 | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | website = }} '''عمرڪوٽ''' (اردو: {{Nastaliq|عمرکوٹ}}؛ [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]]: عمرڪوٽ؛ [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ|IPA]]: [ʊmərkoːʈ])، جيڪو اڳ ۾ '''امرڪوٽ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو، [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جو هڪ تاريخي شهر آهي. [[مغل سلطنت|مغل]] شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جو جنم 1542ع ۾ امرڪوٽ ۾ ٿيو هو. هندو لوڪ عقيدي جي مشهور ديوتائن [[پابوجي]] ۽ [[رامديو پير]] بابت روايتي طور چيو وڃي ٿو ته سندن شادي عمرڪوٽ ۾ ٿي هئي. هتي جي مقامي ٻولي [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]] آهي، جيڪا [[راجستاني ٻوليون|راجستاني ٻولين]] جي گروهه سان تعلق رکي ٿي ۽ [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولي خاندان]] جو حصو آهي. ڍاٽڪي ٻوليءَ جو سڀ کان ويجهو تعلق [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]] سان آهي. انگريزن عمرڪوٽ کي ضلعي جو هيڊڪوارٽر ڪيو. 1906ع کان پوءِ ميرپروخاص هيڊ ڪوارٽر ڪيو ويو. شهر جي رونق چڱي آهي، واپار چڱو هلي ٿو. هن جي چوڌاري باغن ۾ ميوات ۽ واڙين ۾ هر قسم جي ڀاڄي ٿئي ٿي. هيءُ شهر اڳي راجپوتن جي گاديءَ جو هنڌ هو، جنهنڪري ٿر جو ”تِيلاٽ“ ليکبو هو. مارواڙي قومون گهڻو ڪري پهريائين هتي اچي رهيون، جي پوءِ 1874ع ۾ اڀرندي نماري جي ٻوڏن ۽ ٻين ڪن سببن جي ڪري مٺي، ڇاڇري ڪانٽئي، چيلهار، پارني، ٻڳل، ويراڙي، ڌارناسر ۽ ٻين ڳوٺن ڏي لڏي ويون. هتي مردانو ۽ زنانو پرائمري اسڪول، هاءِ اسڪول، سول ڪورٽ، ڊپٽِي ڪليڪٽر جي آفيس، مختيارڪار جي آفيس، سرڪٽ هائوس، ڊپٽي سپرنٽينڊنٽ پوليس جي آفيس، ايڪسائيز انسپيڪٽر جي آفيس، پاڪستان سرڪار جو ميوزم، ٽائون ڪميٽي، ٽيليفون آفيس، پوليس ٿاڻو، مسافر خانو، تعلقو اسپتال ۽ انجنيري بنگلا آهن. ويجهيون ريلوي اسٽيشنون ڇوڙ ۽ ڍورو نارو 12 ۽ 14 ميل جي فاصلي تي آهن. ميرپور خاص 46 ميل پري آهي، جو پڪو روڊ آهي. ڪنري اسٽِيشن سان به آمدرفت چالو آهي. هيءُ شهر سڀني شهرن سان لاريءَ رستي ڳنڍيل آهي.<ref name =" رائچند هريجن " > ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون) -مصنف؛ رائچند هريجن -ايڊيشن؛ ٽيون- سال؛ 2005ع -ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref> ==شھر جو نالو== هن شهر جي نالي بابت اختلاف موجود آهي ته ان جو صحيح نالو '''عمرڪوٽ''' هو يا '''امرڪوٽ'''. فارسي ماخذن ۾ هي نالو ٻنهي صورتن، يعني ''عمرڪوٽ'' ۽ ''امرڪوٽ''، ۾ ملي ٿو<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—73, 74 }}</ref> هڪ روايت موجب هن شهر جو بنياد [[راڻو امر سنگهه]] وڌو هو، تنهنڪري ان جو نالو ''امرڪوٽ'' پيو. ٻي روايت مطابق شهر جو بنياد [[عمر سومرو]] رکيو هو، جنهن سبب ان کي ''عمرڪوٽ'' سڏيو ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> ٽئين راءِ برطانوي مورخ [[جيمس ٽاڊ]] پيش ڪئي آهي، جنهن موجب ''امارا-سومرا'' (Umara-Sumra) [[پرمار راجپوت]]ن جي هڪ شاخ هئي، جيڪا [[ٿر ريگستان]] ۾ آباد ٿي ۽ هن شهر ۾ رهائش اختيار ڪئي. سندس خيال موجب شهر جو نالو انهيءَ نسبت سان ''عمرڪوٽ'' پيو.<ref name="MubarakAli"></ref> تنهن هوندي به، ٿر واري علائقي جا مقامي ماڻهو اڄ به هن شهر کي '''امرڪوٽ''' سڏين ٿا، جڏهن ته علائقي کان ٻاهر هي شهر عام طور '''عمرڪوٽ''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="MubarakAli"></ref> امرڪوٽ يا عمرڪوٽ سنڌ جي قديم شهرن مان هڪ آهي، جنهن جي نالي بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. شهر کي ڪڏهن ”ديهات“، ڪڏهن ”همروٽ“، ڪڏهن ”پدمات“، ڪڏهن ”امراڻو“ ۽ ڪڏهن ”امراپري“ به سڏيو ويو، پر موجوده دور ۾ اهو عام طور عمرڪوٽ جي نالي سان مشهور آهي. ڪجهه روايتن موجب هن شهر کي عمر سومري سان منسوب ڪري عمرڪوٽ سڏيو ويو، جڏهن ته ٻين تاريخي ماخذن، جهڙوڪ ”تاريخ فرشتا“، ''[[آئين اڪبري]]''، ''[[اڪبر نامه]]''، ”[[شاهجهان نامه]]“ ۽ ٻين مؤرخن وٽ هن شهر جو نالو امرڪوٽ طور ملي ٿو. هڪ راءِ موجب هن شهر جو اصل نالو امرڪوٽ هو، جيڪو برطانوي دور کان عمر سومري جي نسبت سان عمرڪوٽ طور مشهور ٿيو، جيتوڻيڪ ڪجهه محققن موجب عمر سومري جو امرڪوٽ شهر يا قلعي سان سڌو تعلق ثابت نٿو ٿئي.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%B1%20%DA%AA%D9%88%D9%BD%20%D8%B9%D9%85%D8%B1%DA%AA%D9%88%D9%BD امر ڪوٽ عمرڪوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> امرڪوٽ تي راڻا پرساد جي راڄ دوران 1542ع ۾ مغل بادشاهه همايون هتان گذريو، ۽ سندس پٽ اڪبر جو جنم به هتي ٿيو. همايون جي ڀيڻ '''[[گلبدن بيگم]]''' پنهنجي فارسي ڪتاب “[[همايون نامه]]” ۾ لکيو آهي ته راڻو پرساد، [[شهنشاهه همايون]] جو زبردست استقبال ڪيو، کيس رهڻ لاءِ بهترين جاءِ ڏني ۽ سندس قافلي جي اميرن لاءِ قلعي کان ٻاهر رهائش جو بندوبست ڪيو. گلبدن بيگم موجب اتي شيون تمام سستيون هيون، هڪ رپئي ۾ چار ٻڪريون ملي رهيون هيون، ۽ راڻا پرساد بادشاهه کي رڍون ۽ ٻڪريون تحفي ۾ ڏنيون. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت قلعو اڪبر بادشاهه جي جاءِ پيدائش واري هنڌ موجود هو. ممڪن آهي ته اهو قلعو '''امر سنگھ''' نالي ڪنهن هندو راجا يا راڻي جوڙايو هجي، جنهن ڪري شهر جو نالو شروع ۾ امرڪوٽ ۽ پوءِ عمرڪوٽ ٿيو. عمر مارئي جو قصو ۽ بادشاهه عمر سومري جو دور راڻي پرساد کان اٽڪل 200 سال اڳ جو ڄاڻايو وڃي ٿو. شاهه لطيف جي شاعري ۽ فارسي ۽ عربي ۾ غير ملڪي سياحن جي ڪتابن ۾ هن شهر جا ٻئي نالا ملن ٿا. هڪ ٻوليائي راءِ موجب، مارواڙي ۽ ڍاٽڪي ٻولين ۽ لهجن ۾ ”ع“ مٿان پيش وارو اچار موجود نه آهي، تنهن ڪري ممڪن آهي ته ”ع“ جي زبر واري اچار مان ”الف“ وارو اچار پيدا ٿيو هجي، جنهن سبب ٻئي صورتون صدين کان گڏ هلنديون رهيون. قديم آثارن جي محقق حاڪم علي شاهه بخاري موجب قلعي جي منظم کوٽائي سان قلعي جي عمر، اقتصادي حالت، ثقافت، هنرن ۽ اصل نالي بابت اهم معلومات ملي سگهي ٿي.<ref name="autogenerated1" /> . == شھر جي تاريخ == === قديم دور ۽ مذهبي آثار === تاريخي روايتن ۽ آثارن مان ظاهر ٿئي ٿو ته امرڪوٽ سنڌ جي انتهائي قديم شهرن مان هڪ آهي، ۽ ممڪن آهي ته قبل مسيح دور ۾ به آباد هو. خاص طور ٻڌ ڌرم واري دور ۾ هن شهر کي اهميت حاصل هئي. '''جوڳرائي جو تلاءُ''' انهيءَ دور جي مشهور يادگار طور ڄاتو وڃي ٿو. روايت آهي ته شهر جي ڀرسان '''لامٻي تلاءُ''' جي سر تي ۽ جوڳرائي جي ڪپر تي مهاتما ٻڌ جي پوئلڳن چلا ڪڍيا، جنهن ڪري اتي هڪ شاهي قلعو مهاراجه وڪرما جيت ٺهرايو. هڪ روايت موجب شهر مهاراجه وڪرما آباد ڪيو، پر انساني وسنديءَ جا آثار ان کان به قديم سمجهيا وڃن ٿا. قديم آثارن ۾ جوڳرائي جو تلاءُ ۽ ’شو‘ جو آستان شامل آهن. شو جي مندر وٽ برهمڻ آباد هئا ۽ ڀڪشوئن جو به اثر هو. شو جو مندر ڀٽن واري زمين تي واقع آهي، جتي واري جي دڙن مان ٻڌ ڌرم جي دور جا مڻڪا اڄ به ملن ٿا.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%B1%20%DA%AA%D9%88%D9%BD%20%D8%B9%D9%85%D8%B1%DA%AA%D9%88%D9%BD امر ڪوٽ عمرڪوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> عمرڪوٽ جلد ئي [[ٿر ريگستان]] جو هڪ اهم شهر بڻجي ويو ۽ تاريخي واقعن ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪرڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو اوڀر طرف کان [[سنڌ]] ۾ داخل ٿيندڙ مکيه شاهراهه تي واقع هو ۽ [[مارواڙ]] کي [[سنڌو ماٿري]] سان ڳنڍيندڙ رستي تي پڻ موجود هو. انهيءَ جغرافيائي حيثيت سبب عمرڪوٽ ريگستان جي ڪنجي سڏجڻ لڳو ۽ فوجي توڙي واپاري لحاظ کان انتهائي اهم شهر بڻجي ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> جيتوڻيڪ اهو يقيني طور معلوم نه آهي ته شهر ڪڏهن آباد ٿيو، پر ايترو ضرور واضح آهي ته قديم زماني کان هتي آبادي موجود هئي. چيني سياح [[شُوئن زانگ]] (Xuanzang)، جيڪو 641ع ۾ [[هندستان]] آيو هو، گهڻو امڪان آهي ته عمرڪوٽ جو به دورو ڪيو هجي<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref> روايت موجب يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راڻا امر سنگهه]] هن شهر کي تعمير ڪرايو هو،<ref name="رائچند-تاريخ-ريگستان-p651">{{cite book|last=رائچند هريجن|title=تاريخ ريگستان|location=حيدرآباد|year=1975|page=651}}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> جڏهن⁠تہ هاڻوڪو شهر ان جي قديم بنيادن تي ٻيهر آباد ڪيو ويو.<ref name="رائچند-تاريخ-ريگستان-p651">{{cite book|last=رائچند هريجن|title=تاريخ ريگستان|location=حيدرآباد|year=1975|page=651}}</ref><ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—73 کان 86 }}</ref> هتي هڪ ننڍڙو قلعو موجود هو، جيڪو ايترو مضبوط نه هو جو ڪنهن وڏي ۽ طاقتور فوج جو مقابلو ڪري سگهي. موجوده [[عمرڪوٽ جو قلعو]] 1746ع ۾ [[ڪلهوڙا]] حڪمران [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] (وفات 1755ع) تعمير ڪرايو. گهڻن تاريخدانن جي راءِ آهي ته اهو قلعو هڪ قديم قلعي جي ماڳ تي اڏيو ويو، جيڪو يا ته [[سومرا]] حڪمرانن يا [[سوڍا راجپوت]]ن تعمير ڪرايو هو.<ref name="MubarakAli"></ref> . [[ٽالپر]] دور ۾ [[جوڌپور]] طرفان ڪنهن ممڪن حملي يا چڙهائي جي صورت ۾ دفاع لاءِ قلعي اندر 400 سپاهي مقرر رکيا ويندا هئ.<ref name="MubarakAli"></ref> === پرمار، سوڍا ۽ سومرا دور === امرڪوٽ جي پراچين تاريخ جو مڪمل احوال موجود نه آهي، پر ڪجهه تاريخي حوالن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڇهين صدي عيسوي ڌاري هتي پرمارن جي حڪومت هئي. لدروي ۽ پونگل جي يدوونسي راجا منڏم راءِ امرڪوٽ جي پرمار راجا سوڍ جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جنهن مان کيس ٽي پٽ ڪيهر، مولراج ۽ گوگلي پيدا ٿيا.<ref name="ٽاڊ">”ٽاڊ راجستان“، ندي ڀاڱو ٻيو صفح 1186- 1187، بحواله امرڪوٽ اتهاس</ref><ref name="گجراتي">”ٽاڊ راجستان“، گجراتي، ڀاڱو ٻيو، صفحو 317</ref><ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref> سن 997ع، يعني 1054 سنبت ۾ مارواڙ جي راجا ڌرڻي براهه پرمار مارواڙ جي نون قلعن جي ورهاست پنهنجن نون ڀائرن ۾ ڪئي، جنهن وقت امرڪوٽ جو گراج پرمار جي حصي ۾ آيو<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref>. اُمَرڪوٽ جي اهميت تڏهن وڌيڪ وڌي وئي جڏهن اهو سوڍا راجپوتن جي قبضي هيٺ آيو. هي اهو قبيلو هو جنهن جي همت، جوش ۽ حياتيءَ اُمَرڪوٽ کي سنڌ جي تاريخ ۾ امر بڻائي ڇڏيو. سوڍا، جيڪي اُمَرڪوٽ جا حڪمران بڻيا، ريگستان جا رهواسي هئا.<ref name="MubarakAli"></ref>ڪرَنل ٽاڊ موجب، گهڻي امڪان سان اهي سڪندر اعظم جي ذڪر ڪيل ”سوگدي“ هئا.<ref>James Tod, Annals and Antiquities of Rajasthan, Delhi: 1978, ii,p. 181 n. i.</ref> هن سوڍا قبيلي جي اصل نسل بابت وڌيڪ تحقيق ڪندي اهو نتيجو ڪڍيو ته هي پرمارا راجپوتن جي هڪ شاخ هئي. سندن هڪ ذيلي شاخ ”اُمرا-سمرا“ هئي، جنهن مان ”اُمَرڪوٽ“ جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو..<ref name="MubarakAli"></ref> هڪ روايت موجب، پرمارا سوڍا، جيڪي ڪيترين صدين کان ٿر جي ريگستان ۾ رهندا هئا، يا ڪن جي چوڻ مطابق اُجين مان آيا هئا، تن 1226ع ۾ اُمَرڪوٽ کي سمرن کان فتح ڪيو؛ جڏهن ته ٻي روايت موجب سمرن جي حڪمرانن اهو شهر کين عطا ڪيو هو..<ref name="MubarakAli"></ref> پر ٽاڊ جي ڪتاب ''راجستان جون تواريخون ۽ آثارِ قديمه'' ۾ هڪ اهڙو واقعو بيان ٿيل آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته قلعو 1226ع کان اڳ ئي سوڍن جي قبضي ۾ اچي چڪو هو. 1219ع ۾ سوڍن جي راڻا جو چاچيچ ديو سان تڪرار ٿيو، جنهن اوچتو حملو ڪري راڻا کي حيران ڪري ڇڏيو. راڻا چار هزار سپاهي گڏ ڪري حملي آور جو مقابلو ڪيو. هو جنگ ۾ شڪست کائي ويو ۽ پنهنجي گاديءَ واري هنڌ اُمَرڪوٽ ۾ وڃي پناهه ورتائين.<ref name="MubarakAli"></ref> بهرحال، قبضي کان پوءِ اُمَرڪوٽ سوڍن جو مرڪزي شهر بڻجي ويو، ۽ ان وقت کان وٺي سڀني سياسي تبديلين جي باوجود سندن قبضي هيٺ رهيو. قلعي جي حڪمران جو لقب ”راڻا“ هوندو هو. جيتوڻيڪ هو عملي طور خودمختيار هو، تنهن هوندي به سنڌ جي حڪمرانن جي بالادستي کي تسليم ڪندو هو. جڏهن سنڌ دهليءَ جي سلطانن ۽ مغل شهنشاهن جي اقتدار هيٺ هئي، تڏهن راڻا کين خراج ادا ڪندو هو. نئين راڻا جي تخت نشينيءَ تي کيس يا ته مغل شهنشاهه يا ٺٽي ۾ مقرر سندس نائب کان سرڪاري توثيق حاصل ٿيندي هئي.<ref name="Raikes137-138">{{cite book |last=Raikes |title=Memoir on the Thurr and Parkur Districts of Sind |location=London |year=1856 |pages=137–138 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> اُمَرڪوٽ جي راڻا جا پاڙيسري رياست جيسلمير سان لاڳاپا ڪڏهن خوشگوار ته ڪڏهن تڪراري رهيا. 1219ع ۾ راڻا اڳ ئي چاچيچ ديو سان جنگ وڙهي چڪو هو، پر بعد ۾ هن جيسلمير جي حڪمرانن سان سٺا لاڳاپا قائم رکڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="MubarakAli"></ref>. منجم راءِ، جيڪو منگل راءِ جو پٽ هو، پنهنجي ملڪ تي ٿيل هڪ حملي سبب اُمَرڪوٽ ۾ اچي پناهه ورتي. جڏهن هو پاڻ حڪمران بڻيو ته سوڍن جي راڻا پنهنجي ڌيءَ جو سڱ کيس ڏنو. هن اها آڇ قبول ڪئي ۽ شادي اُمَرڪوٽ ۾ ٿي.<ref name="MubarakAli"></ref> هن شاديءَ واري اتحاد اُمَرڪوٽ جي سوڍن کي سندن طاقتور پاڙيسرين کان بچاءُ ۽ تحفظ فراهم ڪيو. ڇو ته سوڍا قبيلي جون عورتون پنهنجي حسن ۽ دلڪشيءَ سبب مشهور هيون، تنهن ڪري سنڌ جا حڪمران ۽ اشرافيه طبقا انهن سان شاديون ڪرڻ جا خواهشمند هوندا هئا. مختلف دورن ۾ سنڌ جي ڪيترن ئي بااثر ماڻهن سوڍا عورتن سان شاديون ڪيون. ان جي بدلي ۾ سوڍن کي تحفظ، سلامتي ۽ سياسي سهارو حاصل ٿيندو رهيو.<ref name="MubarakAli"></ref>. جيسلمير جي تاريخي بيانن مان معلوم ٿئي ٿو ته يارهين صديءَ جي شروعات ۾ به امرڪوٽ تي پرمارن جي حڪومت هئي. ان وقت ڏکڻ ٿر، يعني هاڻوڪي مٺي، ڏيپلي ۽ ڇاڇري شهر کان اولهه طرف علائقو سومرن جي قبضي هيٺ هو، جنهن کي ”ديرڪ“ پرڳڻو چيو ويندو هو. سومرن پوءِ پرمارن کان امرڪوٽ به حاصل ڪيو. ڇاڇري کان اوڀر کائڙ تي راٺوڙن جو راڄ هو ۽ پارڪر تي پرمارن جو راڄ هو.<ref name="رائچند-هريجن">{{cite book|title=تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)|last=رائچند هريجن|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|location=ڄامشورو|year=2005|edition=چوٿون}}</ref> سومرن امرڪوٽ فتح ڪري ان کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو، جنهن کان پوءِ آهستي آهستي ڏکڻ ٿر ۾ سندن اثر گهٽجڻ لڳو. ڪجهه عرصي بعد ”مڪواڻا“ راجپوتن زور ورتو ۽ ملڪ تي قبضو ڪري [[ڪيرٽي]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. انهن مان ڪيسر مڪواڻو مشهور راجا ٿي گذريو. ڪيرٽي هن وقت مٺي تعلقي ۾ مٺي شهر کان 16 ميل ڏکڻ طرف هڪ ننڍڙو ڳوٺ آهي<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref>.<ref name="رائچند-هريجن"></ref> ڪجهه روايتن موجب عمرڪوٽ يا امرڪوٽ عمر سومره ولد دودي سومري جو ٻڌل هو، جيڪو سنه 793هه، يعني 1390ع ۾ تخت تي ويٺو ۽ 35 ورهيه بادشاهي ڪيائين.<ref name="autogenerated2">قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو</ref> هڪ ٻي روايت موجب وقت جي حاڪم عمر سومري ”مارئيءَ“ کي کڻي اچي هن شهر جي قلعي ۾ قيد ڪري رکيو هو. راجپوتن همايون کي امرڪوٽ ۾ پناهه ڏني، جتي اڪبر بادشاهه جو جنم ٿيو. سنه 949هه، يعني 1542ع ۾ مرزا شاهه حسن جي دور ۾ همايون بادشاهه شير شاهه افغان کان ڀڄي سنڌ ۾ آيو ۽ هتي رهيو. ساڳئي سال رجب مهيني جي پنجين تاريخ اڪبر بادشاهه ڄائو. اڪبر جي ماءُ جو نالو حميده بانو هو. ان وقت عمرڪوٽ هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو، تنهن ڪري همايون اتان نڪري جونپور ۾ درياهه جي ڪناري وڃي رهيو.<ref name="autogenerated2"></ref> [[فائل:Birthplace of Akbar.JPG|360px|thumb|اڪبر بادشاھ جي جاء پيدائش جت]] عمرڪوٽ کي اهو اعزاز حاصل آهي ته اهو [[اڪبر اعظم]] جي جنم ڀومي آهي. [[همايون]]، جيڪو [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ نهايت ڏکئي ۽ لاچار حالتن ۾ 1542ع ۾ هتي پهتو، تنهن جو استقبال قلعي جي راڻا، پرساد وِرسال، ڪيو.<ref name="MubarakAli"></ref> . همايون جي ڀيڻ [[گلبدن بيگم]] هن استقبال جو نهايت جاندار احوال بيان ڪندي لکي ٿي: {{Quotation| ”راڻا شهنشاهه جو وڏي عزت ۽ احترام سان استقبال ڪيو ۽ کيس بهترين رهائش فراهم ڪئي. اميرن جي ماڻهن لاءِ قلعي کان ٻاهر جايون مقرر ڪيون ويون. ڪيتريون ئي شيون نهايت سستيون هيون؛ هڪ رپئي ۾ چار ٻڪريون ملي سگهنديون هيون. راڻا ٻڪريءَ جي ٻچن ۽ ٻين شين جا ڪيترائي تحفا پيش ڪيا ۽ اهڙي مناسب خدمت سرانجام ڏني، جو ان کي بيان ڪرڻ لاءِ لفظ ناڪافي آهن.“}} راڻا پنهنجي شاهي مهمانن لاءِ قلعي جو وچ وارو حصو خالي ڪري ڇڏيو. تنهن ڪري اڪبر جي پيدائش قلعي جي اندر ٿي هئي، نه ته قلعي کان ٻاهر، جيئن عام طور تي سمجهيو ويندو آهي<ref name="MubarakAli"></ref>. همايون پوءِ قلعو ڇڏي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سندس سڄي فوج کي رهائي نه ڏئي سگهيو ٿي. راڻا [[شاهه حسن ارغون]] جي خلاف همايون جي مدد ڪئي، جنهن همايون جي پيءُ کي قتل ڪيو هو، ۽ شهنشاهه جي مدد لاءِ ٻه هزار يا ٽي هزار سپاهي به فراهم ڪيا. پر اها مدد ڪارگر ثابت نه ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ راڻا جي فوج ۾ بغاوت ڦٽي پئي ۽ سپاهي منتشر ٿي ويا<ref name="MubarakAli"></ref>. [[حميده بانو بيگم]] عمرڪوٽ تڏهن ڇڏي جڏهن اڪبر جي عمر پنج هفتا هئي. اڪبر پاڻ ڪڏهن به عمرڪوٽ نه آيو، پر پنهنجي جنم ڀوميءَ سان سندس گهري جذباتي وابستگي هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. جڏهن بيگلار خاندان سان تعلق رکندڙ مير ابوالقاسم خان زمان، سنڌ جي حڪمران ڄام بيگ سان گڏ اڪبر جي درٻار ۾ حاضر ٿيو، تڏهن اڪبر کانئس سندس جنم ڀومي بابت پڇيو<ref name="MubarakAli"></ref>. هن جواب ڏنو: ”عمرڪوٽ.“ اهو ٻڌي اڪبر خوش ٿيو ۽ چيائين: {{Quotation| ”مان ۽ هي سيد، ٻنهي جي جنم ڀومي هڪ ئي آهي.“ }} === ارغون، ترخان ۽ مغل دؤر === سنه 967هه، يعني 1559ع ۾، مرزا عيسيٰ ترخان جي ٻن پٽن محمد باقي ۽ محمد صالح وچ ۾ جنگ لڳي. مرزا عيسيٰ محمد صالح جي حمايت ۾ هو، تنهنڪري محمد باقي شڪست کائي ونگ مان عمرڪوٽ آيو ۽ اتان جيسلمير مان لنگهي بکر ۾ سلطان محمود خان وٽ پهتو.<ref name="autogenerated2"></ref> مرزا غازي بيگ جي دور ۾ سنه 1508هه، يعني 1599ع ڌاري، ابو القاسم سلطان ولد شاهه قاسم ارغون سوڍن سان وڙهي عمرڪوٽ ورتو. ابو القاسم سلطان مرزا جاني بيگ جو سالو هو.<ref name="autogenerated2"></ref> ترخانن جي دور ۾ بيگلار خاندان عمرڪوٽ جي سياسي معاملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مير سيد قاسم بيگلار [[سمرقند]] مان سنڌ آيو ۽ شاهه حسن ارغون کيس عمرڪوٽ جو حاڪم مقرر ڪيو. هن سوڍا راجپوتن کي راٺوڙن جي خلاف مدد فراهم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ سندس شادي راڻا ڪويا وئيرسي جي ڌيءَ راجيه سان ٿي. هنن مان مير ابوالقاسم خان زمان پيدا ٿيو، جيڪو بعد ۾ ترخان دور جي هڪ اهم شخصيت بڻيو.<ref name="MubarakAli"></ref> عيسيٰ خان جي وفات کان پوءِ مرزا باقي حڪمران ٿيو. سندس ڀاءُ جان بابا بغاوت ڪري عمرڪوٽ ۾ پناهه وٺڻ چاهي، پر عمرڪوٽ جي راڻا مرزا باقي کي ڳجهي اطلاع ڏئي جان بابا جي رٿ ناڪام بڻائي. اهڙيءَ طرح عمرڪوٽ جان بابا جي قبضي کان بچي ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> بعد ۾ مرزا باقي خان زمان کي راڻا ميگراج خلاف موڪليو. راڻا قلعو ڇڏي ويو ۽ خان زمان آسانيءَ سان عمرڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. هن راڻا بڪر وئيرسي کي راڻا مقرر ڪري پاڻ نصرپور موٽي ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> جڏهن عبدالرحيم خانِ خاناں سوڍا خاندان سان شاديءَ وسيلي رشتيداري قائم ڪئي ته مان سنگهه جي سياسي حيثيت مضبوط ٿي وئي. راڻا ميگراج جي وفات کان پوءِ جاني بيگ عمرڪوٽ جي حڪومت ڪشن داس کي ڏني، جنهن سبب مان سنگهه ۽ ڪشن داس ۾ تڪرار پيدا ٿيو. خانِ خاناں جي سفارش تي جاني بيگ خان زمان کي حڪم ڏنو ته مان سنگهه کي راڻا مقرر ڪيو وڃي.<ref name="MubarakAli"></ref> خان زمان ۽ ڪشن داس جي فوجن وچ ۾ مقابلي جون تياريون ٿيون، پر ڳالهين ذريعي عارضي صلح ٿي ويو. پوءِ ساميجا قبيلي جي ڦرلٽ سبب ٻيهر فساد پيدا ٿيو. ڪشن داس ڀڄي ويو ۽ خان زمان عمرڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. راڻا جي خاندان سان عزت وارو سلوڪ ڪيو ويو، پر فاتح فوج شهر ۾ ڦرلٽ ڪئي، مندر ڊاهي ڇڏيا، ڳئون ذبح ڪيون ۽ رهواسين سان سخت زيادتيون ڪيون.<ref name="MubarakAli"></ref> انهن واقعن سوڍا قبيلي کي سخت ڪاوڙائي ڇڏيو. جڏهن انهن انتقام لاءِ تياريون ڪيون ته خان زمان جنگ کان بچڻ لاءِ ڳالهين جو رستو اختيار ڪيو. آخرڪار راڻا ۽ خان زمان ۾ ٺاهه ٿي ويو، راڻا کي عزت، خلعت، گهوڙو ۽ ڦريل مال مان ڪجهه حصو واپس ڏنو ويو، ۽ عمرڪوٽ جا معاملا پرامن نموني طئي ڪيا ويا.<ref name="MubarakAli"></ref> === نادر شاهه، ڪلهوڙا ۽ جوڌپور دور === سنه 1152هه، يعني 1739ع ۾، جڏهن [[نادر شاهه افشار]] سنڌ تي ڪاهي آيو، تڏهن ميان نور محمد ڪلهوڙو ۽ سندس پٽ محمد مراد ياب خان ڪلهوڙو ٺٽو ڇڏي عمرڪوٽ جي قلعي ۾ اچي لڪا. نادر شاهه سندن پٺيان ريگستان پار ڪري عمرڪوٽ پهتو، جنهن سبب نور محمد هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ٿيو. نور محمد پنهنجي وفاداريءَ جو جواز پيش ڪيو، جنهن تي نادر شاهه کيس معاف ڪري سنڌ جي حڪومت واپس ڏني، بدلي ۾ هن هڪ ڪروڙ رپيا ۽ ساليانو خراج ادا ڪرڻ جو واعدو ڪيو. ان کان پوءِ نادر شاهه جا امير سنڌ جي مختلف علائقن ۾ پکڙي ويا.<ref name="MubarakAli"></ref><ref name="autogenerated2"></ref> ڪلهوڙن جي اقتدار جي مضبوطيءَ سان سوڍا راجپوتن جي طاقت گهٽجڻ لڳي. هڪ بيان موجب 1750ع ۾ مارواڙ جي راجپوتن عمرڪوٽ تي قبضي لاءِ ڪاهه ڪري تباهي مچائي، پر شهر فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا؛ ٻي بيان موجب 1750ع ۾ نور محمد ڪلهوڙي ۽ سوڍا راجپوتن وچ ۾ جنگ ٿي. ساڳئي دور ۾ عمرڪوٽ مڪمل طور ڪلهوڙا حڪومت ۾ شامل ٿي ويو، راڻا کي قلعي مان نيڪالي ڏني وئي، ۽ شهر سوڍن جي گاديءَ واري حيثيت وڃائي ويٺو.<ref name="MubarakAli"></ref><ref name="autogenerated1" /> سنه 1168هه، يعني 1755ع ۾، ميان محمد مراد ياب خان سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. ان وقت هو عمرڪوٽ ۾ هو. جڏهن ديوان گدومل سندس لاءِ بادشاهه کان سَند ۽ نواب سريبلند خان جو لقب وٺي آيو، تڏهن هو عمرڪوٽ کان ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ رستي ۾ نصرپور وٽ سندس تاجپوشيءَ جي رسم ادا ڪئي وئي.<ref name="MubarakAli"></ref><ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1190هه، يعني 1777ع ۾، مير بجر خان حج تان موٽي آيو ۽ سڌو عمرڪوٽ ۾ وڃي رهيو. هن کوسن کي عمرڪوٽ مان ڀڄائي ڪڍيو. ميان غلام نبي، تاجو ليکي کي هڪ لشڪر سان گڏ وٺي عمرڪوٽ آيو ۽ ڪوٽ جو گهيرو ڪيو، پر فتح حاصل نه ڪري سگهيو. پوءِ الهه بخش جهنجڻ دغا ڪري مير کان معافي گهري. جڏهن مير عمرڪوٽ کان ٻاهر نڪتو ته تاجو ليکي ٻن هزار ماڻهن سان ڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. ان تي مير بجر خان ڇهه هزار لشڪر گڏ ڪري ٽيهه هزار ڪلهوڙن تي ڪاهي ويو. ڪلهوڙا لانياري وٽ پهتا، جتي جنگ لڳي؛ ڪلهوڙا شڪست کاڌائون ۽ ميان غلام نبي مارجي ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> 1777ع ۾ ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ گهرو ويڙهه ٿي، جنهن ۾ کوسن ڪلهوڙن پاران ٽالپرن سان مقابلو ڪيو. نامياري تاريخ نويس ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب ميان غلام نبي ڪلهوڙي جي دور ۾ سندس ٽالپر وزير ۽ سپهه سالار '''مير بجر خان ٽالپر''' جي سربراهي ۾ ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ وڏي گهرو ويڙهه ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ ميان غلام نبي ڪلهوڙو مارجي ويو ۽ مير بجر جي مدد سان سندس ننڍو ڀاءُ ميان عبدالنبي ڪلهوڙو تخت تي ويٺو.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1194هه، يعني 1781ع ۾، ميان عبدالنبيءَ جي چوڻ تي جوڌپور جي راجا بجيسنگهه ٻه ماڻهو موڪلي مير بجر خان کي دغا سان قتل ڪرايو. ان جي بدلي ۾ ميان عبدالنبي عمرڪوٽ جو قلعو ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کي ڏئي ڇڏيو.<ref name="autogenerated2"></ref> مير بجار جي وڌندڙ اثر سبب جوڌپور جي راجا وجي سنگهه سان سندس تڪرار پيدا ٿيو. هڪ بيان موجب 1779ع ۾ هڪ ڳجهي سازش تحت مير بجار قتل ڪيو ويو ۽ عمرڪوٽ وجي سنگهه جي حوالي ڪيو ويو. وجي سنگهه سوڍا راجپوتن جي راڻا کي ٻيهر بحال ڪيو، جنهن کان پوءِ عمرڪوٽ جوڌپور رياست جي هڪ پرڳڻي طور هلندو رهيو.<ref name="MubarakAli"></ref> 1781ع ۾ ڪلهوڙن جي درخواست تي مدد خان پٺاڻ ڪلهوڙن خلاف ٽالپرن جي هلندڙ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ سنڌ آيو ۽ عمرڪوٽ ۾ ڦرلٽ ۽ قتلام ڪيو. جڏهن عبدالنبي جي مدد لاءِ تيمور شاهه مدد خان کي لشڪر سان موڪليو، تڏهن مير عمرڪوٽ ۾ هئا. مير عبدالله خان بلوچن جو لشڪر وٺي مدد خان جي مقابلي لاءِ نڪتو. گهڻي لکپڙهه کان پوءِ مدد خان عمرڪوٽ آيو ۽ مير فتح خان کي ٺڳيءَ سان گرفتار ڪري وٺي ويو، پر پوءِ هو ڀڄي نڪتو ۽ مير عبدالله ۽ مير فتح علي خان سان وڃي مليو، جيڪي ان وقت دين ڳڙهه ۾ هئا. ميرن جي تياريءَ جو ٻڌي مدد خان عبدالنبي کان بيزار ٿي کيس ڇڏي هليو ويو، جنهن کان پوءِ عبدالنبي لاچار ٿي ميرن جي پيش پيو.<ref name="autogenerated2"></ref><ref name="autogenerated1" /> اٺارهين صديءَ جي آخر ۾ عمرڪوٽ ٽالپر اڳواڻن لاءِ اهم پناهه گاهه بڻيو. جڏهن ڪلهوڙن افغان حڪمران [[تيمور شاهه دراني]] کان مدد گهري، تڏهن مير عبدالله خان، مير فتح علي خان ۽ مير غلام علي خان عمرڪوٽ ۾ پناهه ورتي. عمرڪوٽ جي قلعي ٽالپرن کي تحفظ فراهم ڪيو، جنهن سندن ڪلهوڙن خلاف جدوجهد ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli"></ref> 1783ع ۾ ميان عبدالنبي ڪلهوڙي پنهنجي وزيراعظم ۽ فوج جي سپهه سالار مير بجر خان ٽالپر کي قتل ڪرائڻ لاءِ '''مارواڙ رياست (جوڌپور)''' جي '''راجا وجئہ سنگھ''' سان ڳجهو معاهدو ڪيو. معاهدي موجب مير بجر خان جي قتل جي بدلي ۾ عمرڪوٽ شهر ۽ پرڳڻو سنڌ کان ڌار ڪري مارواڙ رياست سان شامل ڪيو ويو. مير بجر خان جي قتل جي ردعمل ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 75 ورهين وارو ڪلهوڙا دور پڄاڻي تي پهتو ۽ پوءِ 60 ورهين تائين هلندڙ ٽالپر دور شروع ٿيو.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1201هه، يعني 1786ع ۾، جوڌپور جي راجا ٻه هزار ماڻهو عمرڪوٽ ۾ آڻي ويهاريا، ڇاڪاڻ ته اهو قلعو ميان عبدالنبي کيس ڏنو هو. اتفاق سان رستي ۾ انهن جو جهيڙو مير سهراب خان جي ڀاءُ مير غلام محمد جي ماڻهن سان ٿيو، جيڪو ٿر ۾ شڪار لاءِ آيو هو. مير غلام محمد جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا. ان تي مير سهراب، مير فتح علي خان جي مدد سان عمرڪوٽ تي ڪاهي آيو، راجپوتن کي ماريو، ملڪ ڦريو ۽ پنهنجو وير وٺي واپس ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> === ٽالپرن جو دور === 1783ع ۾ مير فتح علي خان جي اڳواڻيءَ ۾ ٽالپر اقتدار ۾ آيا ۽ سنڌ ۾ ٽالپر حڪومت جو بنياد وڌو. ٽالپرن پنهنجي گذريل تجربن جي بنياد تي عمرڪوٽ کي هڪ اهم دفاعي ۽ پناهگاهي شهر سمجهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کين افغان حملي جو انديشو رهندو هو. انهيءَ ڪري هنن عمرڪوٽ تي قبضو ڪرڻ لاءِ ڪيترائي ڀيرا ڪوششون ڪيون.<ref name="MubarakAli"></ref> سنه 1229هه، يعني 1813ع ۾، مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان عمرڪوٽ جوڌپور جي راجا کان کسي ورتو. مير ڪرم علي ٽالپر جي دور ۾ ٽالپرن عمرڪوٽ تي ڪاهه ڪئي، راجپوتن کي شڪست ڏني ۽ شهر ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کان فتح ڪري لڳ ڀڳ 30 ورهين کان پوءِ ٻيهر سنڌ ۾ شامل ڪيو. ان کان پوءِ عمرڪوٽ ٽالپرن جي هٿ ۾ رهيو.<ref name="MubarakAli"></ref><ref name="autogenerated2"></ref><ref name="autogenerated1" /> جوڌپور جي راجا جي اثر کي روڪڻ لاءِ ٽالپرن پنهنجي فوجون جوڌپور جي علائقن تائين به موڪليون. جيتوڻيڪ عمرڪوٽ ٽالپرن جي قبضي ۾ اچي ويو، پر اهو سنڌ ۽ جوڌپور جي وچ ۾ تڪرار جو موضوع بڻيل رهيو. جوڌپور جي راجا ڪڏهن به عمرڪوٽ تي سنڌ جي ميرن جي بالادستي تسليم نه ڪئي ۽ ان کي پنهنجي رياست جو حصو قرار ڏيندو رهيو.<ref name="MubarakAli"></ref> 1815ع ۾ نئونڪوٽ وارو ننڍڙو پڪو دفاعي قلعو جوڙايو ويو.<ref name="autogenerated1" /> جڏهن [[جيمس برنس]] 1827ع ۾ سنڌ جو دورو ڪيو ته هن لکيو آهي ته ان وقت غلام الله لغاري عمرڪوٽ جو نگران هو.<ref name="MubarakAli"></ref> [[ٿامس پوسٽنس]] ۽ جيمس برنس عمرڪوٽ جي هڪ ٻي اهم خصوصيت جو به ذڪر ڪن ٿا. سندن مطابق عمرڪوٽ اهو هنڌ هو جتي ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن جا خزانا لڪائي رکيا ويندا هئا. جيمس برنس لکي ٿو:<ref name="MubarakAli"></ref> {{Quotation| "هتي اهو مشهور آهي ته سنڌ جي حڪومت جا ميمبر ڪيترن ئي ڪروڙ رپين جو خزانو رکندا آهن." }} سنه 1258هه، يعني 1842ع ۾، سر چارلس نيپئر ميرن سان عهدنامو ڪيو، جنهن موجب عمرڪوٽ، سبزلڪوٽ، شڪارپور ۽ ڪراچي انگريز سرڪار جي حوالي ٿيا.<ref name="autogenerated2"></ref> === انگريز دور === 1843ع ۾ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سر [[چارلس نيپيئر]] ميرپور مان فِٽزجيرالڊ کي عمرڪوٽ موڪليو. ٽالپرن عمرڪوٽ کي پنهنجي فوجي مرڪز طور استعمال ڪيو هو ۽ قلعو مضبوط فوجي دستن سان ڀريل هو. جڏهن فِٽزجيرالڊ عمرڪوٽ پهتو ته کيس معلوم ٿيو ته اهڙيون خبرون بي بنياد هيون. ڪجهه ڳالهين ٻولهين کان پوءِ قلعو بنا ڪنهن مزاحمت جي انگريزن جي حوالي ڪيو ويو ۽ فِٽزجيرالڊ کي قلعي جو نگران مقرر ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> عمرڪوٽ تي قبضي کان پوءِ سنڌ مڪمل طور انگريزن جي قبضي هيٺ اچي وئي.<ref name="MubarakAli"></ref> سنڌ جي فتح کان پوءِ جودھپور جي راجا عمرڪوٽ بابت برطانوي حڪومت سان ڳالهيون شروع ڪيون ۽ مطالبو ڪيو ته عمرڪوٽ کيس واپس ڏنو وڃي (تفصيل لاءِ ضميمو ڏسو). برطانوي حڪومت عمرڪوٽ کي حيدرآباد ڪليڪٽوريٽ ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ڏهن سالن کان پوءِ اهو تجويز پيش ڪيو ويو ته عمرڪوٽ ڪڇ جي راءِ کي ڏنو وڃي، پر اها تجويز رد ڪئي وئي. آخرڪار 1856ع ۾ عمرڪوٽ کي مستقل طور سنڌ ۾ ضم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> 1859ع ۾ عمرڪوٽ جي راڻا ۽ ڪجهه مقامي زميندارن برطانوي حڪومت خلاف بغاوت ڪئي. هنن ٽيليگراف آفيس تي حملو ڪيو، ڪجهه پوليس اهلڪارن کي قتل ڪيو ۽ شهر تي قبضو ڪري ورتو، پر حڪومت فوراً ڪارروائي ڪندي بغاوت کي ختم ڪري ڇڏيو.<ref name="MubarakAli"></ref>. برطانوي دور ۾ هڪ ٻيو قابلِ ذڪر واقعو 1867ع ۾ پيش آيو، جڏهن سنڌ جي ڇهين ڪمشنر ايڊي رابرٽ عمرڪوٽ ۾ درٻار ڪوٺائي. ان موقعي تي ميرپورخاص جي رهواسي مير شاهه محمد خان کي ”ستارهٔ هند“ جو خطاب ۽ هڪ تمغو عطا ڪيو ويو..<ref name="MubarakAli"></ref> 1869ع ۾ مارواڙ، ٿر ۽ عمرڪوٽ سميت سڄي علائقي ۾ سخت ڏڪار پيو. حالتون ايتريون خراب ٿي ويون جو ڪيترن ماڻهن انتهائي غربت سبب پنهنجا ٻار به وڪڻڻ شروع ڪري ڇڏيا.<ref name="MubarakAli"></ref> 1876ع ۾ بمبئي جي گورنر سر [[رچرڊ ٽيمپل]]، جيڪو فارسي ٻوليءَ جو عالم پڻ هو، سنڌ جي حالتن جو جائزو وٺڻ لاءِ عمرڪوٽ جو دورو ڪيو..<ref name="MubarakAli"></ref> بعد ۾ 1889ع ۾ سنڌ جي يارهين ڪمشنر سر [[چارلس پرچرڊ]] پڻ عمرڪوٽ جو دورو ڪيو..<ref name="MubarakAli"></ref> 1843ع ۾ سنڌ جي فتح کان پوءِ عمرڪوٽ انگريزن جي قبضي هيٺ آيو. سنڌ تي انگريزن جي حڪومت دوران عمرڪوٽ کي ضلعي هيڊ ڪوارٽر جو درجو مليو، جڏهن ته قلعو سرڪاري سنڀال هيٺ آيو.<ref name="autogenerated1" /> 1857ع واري آزاديءَ جي جنگ جي سلسلي ۾ 1859ع ۾ راجپوتن ۽ ٻين مقامي ماڻهن، جن ۾ عمرڪوٽ جو راڻا ۽ ڪجهه مقامي زميندار پڻ شامل هئا، برطانوي حڪومت خلاف بغاوت ڪئي. هنن ڪجهه پوليس اهلڪارن کي قتل ڪري شهر تي قبضو ڪيو، پر انگريز فوج اها بغاوت بي رحميءَ سان ڪچلي، جنهن دوران وڏي رتوڇاڻ ٿي. هن ئي دور ۾ انگريزن امر ڪردار '''راڻا رتن سنگھ''' کي عمرڪوٽ جي قلعي اندر ڦاسي تي چاڙهيو.<ref name="MubarakAli"></ref><ref name="autogenerated1" /> ڏکڻ ٿر ۽ پارڪر جا ڀاڱا انتظامي طور گهڻي عرصي تائين ڪڇ ڀڄ سان ڳنڍيل رهيا، ۽ راجپوتن، کوسن ۽ ڪولهين جي بغاوتن کي دٻائڻ لاءِ ٿيل ڪاررواين ۾ '''روپلي ڪولهي''' (Roplo Kolhi) سميت ڪيترن محب وطن نوجوانن کي موت جي سزا ڏني وئي.<ref name="autogenerated1" /> === جديد دور ۽ جنگي اهميت === ٿر ۽ بئراج ايراضي جي ڳانڍاپي تي واقع تاريخي قلعي وارو سرحدي شهر عمرڪوٽ گذريل ٽن صدين دوران ٻاهرين ڪاهن ۽ اندروني بغاوتن سبب گهٽ ۾ گهٽ ست ڀيرا رتوڇاڻ، ڦرلٽ ۽ جلائو گهيرائو جو شڪار ٿيو. عمر مارئي جي لوڪ داستان، مومل جي هڪ ماڙي جي آثارن ۽ اڪبر بادشاهه جي جنم هنڌ سبب مشهور هن شهر کي مختلف دورن ۾ نادر شاهه، مارواڙ جي راجپوتن، ڪلهوڙن، ٽالپرن، مدد خان پٺاڻ، انگريزن ۽ 1971ع جي پاڪ-ڀارت جنگ دوران هندستاني فوج جي اڳڀرائي جهڙن واقعن سان واسطو رهيو.<ref name="autogenerated1" /> === 1965ع جي جنگ ۾ حُرن جو ڪردار === سال 1965ع جي شروعات ۾ ڀارت جي جنگي تيارين کي ڏسندي فوجي اختيارين پنجاب جي چولستان کان ڪڇ جي رڻ تائين سرحدي دفاع کي مضبوط ڪرڻ لاءِ فوج سان گڏ وڏي انگ ۾ مقامي حُرن کي مقرر ڪيو. سنڌ جي سرحدي پٽيءَ کي ٻن سيڪٽرن ۾ ورهايو ويو: چولستان ۽ اڇڙي ٿر تي ٻڌل ”اتر سيڪٽر“ لاءِ پير پاڳاري جي ننڍي ڀاءُ پير نادر علي شاهه کي، جڏهن ته ٿر ۽ ڪڇ جي رڻ واري ”ڏکڻ سيڪٽر“ لاءِ فقير امين مڱريو کي سيڪٽر ڪمانڊر مقرر ڪيو ويو. پير پاڳاري کي حُرن جو چيف ڪمانڊر بڻايو ويو. ٽنهي ڪمانڊرن کي ڏورانهن محاذن تي موجود حُرن سان رابطي لاءِ هيليڪاپٽر پڻ ڏنا ويا. جنگ دوران پير پاڳارو عمرڪوٽ قلعي اندر قائم هيڊڪوارٽر ۾ موجود رهيو ۽ مختلف جنگي محاذن جا دورا ڪري حُرن جا حوصلا وڌائيندو رهيو.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> 1965ع جي جنگ دوران جڏهن ڀارتي فوج پنجاب وٽان سرحد پار ڪري پاڪستاني علائقي تي قبضو ڪيو ته سنڌ جي سرحدي مورچن ۾ موجود حُرن کي حڪم مليو ته جواب ۾ هو به پيش قدمي ڪري ڀارتي علائقو فتح ڪن. حُر، جنگي جهازن ۽ تربيت يافته فوج جي مدد سان اڳتي وڌيا ۽ راجستان ۾ مغل دور جا ٻه تاريخي قلعا، '''ڪشن ڳڙھ''' ۽ گهوٽاڙو، اهم فوجي ڇانوڻيون، ڪيترائي سرحدي چوڪيون ۽ ريلوي اسٽيشنون فتح ڪيون. ڀارت پاران حرن جي اڳڀرائي روڪڻ لاءِ هٿيار، بارود ۽ تازا فوجي دستا کڻي ايندڙ هڪ ريل گاڏي کي کوکرو پار - موڻاٻائو (Khhokhhuro paar - Monnaabaao) ريلوي لائين تي پنهنجي منزل تي پهچڻ کان اڳ پٽڙي تان ڪيرائي، باهه ڏئي ساڙي تباهه ڪيو ويو. ٻن هفتن جي جنگ ۾ حُرن راجستان جو اٽڪل 1800 چورس ڪلوميٽر علائقو فتح ڪيو. ڪيترائي حُر نوجوان شهيد ۽ زخمي ٿيا. سرڪار پير پاڳاري، خليفي فقير امين مڱريو، وحيد ڪٽپر ۽ ٻين حُرن کي ”ستاره جرئت“، ”تمغه جرئت“ ۽ ٻين فوجي اعزازن ۽ سَنَدن سان نوازيو.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> === 1971ع جي جنگ ۽ هڱورو ڀٽ جو معرڪو === 1971ع واري پاڪ-ڀارت جنگ دوران پاڪ فوج ۾ اعليٰ عهدن تي وڏي انگ ۾ مقرر بنگالي آفيسرن جي بغاوت سبب سنڌ جي دفاع لاءِ گهربل فوجي دستا ۽ حُر مجاهد وقت سر اڳين مورچن تائين پهچي نه سگهيا. انهيءَ صورتحال جو فائدو وٺندي ڀارتي فوج ڇاڇرو ۽ ننگرپارڪر شهرن سميت اتر-اوڀر ٿر جي وڏي ايراضي تي قبضو ڪيو. عورتون ۽ ٻار پنهنجي جان بچائڻ لاءِ بئراج ايراضي جي مختلف ڳوٺن ڏانهن لڏي ويا. ڀارتي فوج ڪيترن ڳوٺن مان گذري ڇاڇري کان اڳتي وڌي ۽ عمرڪوٽ تي قبضي لاءِ شهر ٻاهران هڱورو ڀٽ تي گڏ ٿيڻ شروع ڪيو. عمرڪوٽ ڏانهن پيش قدمي جي خبرن سبب شهر جا رهواسي ڊپ ۾ شهر خالي ڪري ويا.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> اڳوڻي ضلعي ناظم مگهن مڱريو جي والد فقير ترڪو مڱريو جي اڳواڻي ۾ حُرن جي ”عمرڪوٽ ڪمپني“ شهر جي دفاع لاءِ هڱورو ڀٽ ۽ شهر جي وچ ۾ واقع ”پنجا تلي ترائي“ وٽ مورچن ۾ موجود هئي. ڀارتي فوج 18 مدراس رجمينٽ جي ڪمانڊ ۾ ٽي ڏينهن هڱورو ڀٽ وٽ ڪئمپ قائم ڪري وڌيڪ هٿيار، بارود ۽ تازه دم دستا گهرائي عمرڪوٽ تي قبضي جي رٿابندي ڪري رهي هئي. ترڪو مڱريو وڌيڪ مدد گهري، جنهن تي 26 بلوچ رجمينٽ جي هڪ ڪمپني ڪئپٽن ممتاز جي اڳواڻي ۾ حر مجاهد فورس جي مدد لاءِ پهتي. جنگ ۾ حصو وٺندڙ متارو مڱريو، محمد آريسر ۽ امام بخش ڀنڀرو موجب ٻنهي ڪمپني ڪمانڊرن فيصلو ڪيو ته دشمن جي حملي جو انتظار ڪرڻ بدران پاڻ دشمن جي ڪئمپ تي اوچتو حملو ڪيو وڃي.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> رٿابندي موجب حر ۽ بلوچ ڪمپنين مان چونڊيل ڦڙت، بهادر ۽ جانثار جوانن صبح جو 4 وڳي ڀارتي فوج جي ڪئمپ تي اتر ۽ اولهه کان اوچتو حملو ڪيو. ڪارروائي ۾ پهريان مورچن تان مارٽر گولا فائر ڪيا ويا، پوءِ دستي بم ۽ هٿيار استعمال ڪندي دشمن جي مزاحمت کي ٽوڙيو ويو. ڀارتي فوج وڏي انگ ۾ هٿيار، بارود، راشن، درجنين گاڏيون ۽ ٻيو جنگي سامان ڇڏي پنڌ واپس ڀڄڻ تي مجبور ٿي. پاڪستان طرفان بلوچ ۽ حر ڪمپنين جا رڳو 150 جوان هن ڪارروائي ۾ شامل هئا، جڏهن ته ڀارتي ڪئمپ ۾ اٽڪل 700 فوجي موجود هئا، جن مان 49 ٿڏي تي مارجي ويا. لاشن کي اتي ئي گڏيل قبر ۾ دفن ڪيو ويو، ڪجهه زخمين سميت لڳ ڀڳ ويهارو ڀارتي فوجي گرفتار ڪري جنگي قيدي بڻايا ويا. پاڪستاني پاسي جا چار جوان شهيد ۽ ٻارهن زخمي ٿيا. هن ڪارروائي دوران بهادري ڏيکارڻ تي ڪئپٽن ممتاز، صوبيدار گل خان ۽ ٻين کي فوجي تمغن سان نوازيو ويو. 26 بلوچ رجمينٽ جي ڪمپني ۽ حُرن جي عمرڪوٽ ڪمپني کي خاص پذيرائي ڏيندي ”هڱورين“ جو نالو ڏنو ويو. عمرڪوٽ جي دفاع واري هن جنگ جي چار شهيدن جي ياد ۾ قلعي اندر عجائب گهر ڀرسان هڪ يادگار ٺهيل آهي، جنهن تي معرڪي جا انگ اکر پڻ ڏنل آهن.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> == جاگرافي == هي شهر 25◦22′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 69◦47′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي ٿر ۾ واقع آهي. اهو ميرپورخاص کان 46 ميل اوڀر ۾، ان هنڌ تي آهي جتان واريءَ جون ڀٽون شروع ٿين ٿيون. هڪ ٻي روايت ۾ ان جو مقام 22–25 اتر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 47–69 اوڀر ويڪرائي ڦاڪ طور بيان ڪيو ويو آهي، ۽ شهر کي واريءَ ۽ ڏاڍي زمين جي دنگ تي واقع ڄاڻايو ويو آهي. == عمرڪوٽ جو قلعو == === تعمير ۽ نالي بابت روايتون === '''عمرڪوٽ جو قلعو''' يا '''امرڪوٽ جو قلعو''' سنڌ جي تاريخي قلعن مان هڪ آهي، جيڪو ٿر ۽ سنڌو ماٿريءَ جي وچ واري اهم گذرگاهه تي واقع رهيو آهي. قلعي جي تعمير بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. هڪ راءِ موجب موجوده قلعو ڪلهوڙا دور ۾ [[حيدرآباد]] جي پڪي قلعي کان اٽڪل ويهه سال اڳ، ميان نور محمد ڪلهوڙي 1746ع ۾ جوڙايو.<ref name="MubarakAli"></ref> ڊاڪٽر اسد جمال پلي جي تحقيق موجب قلعي جي اڏاوت لاءِ لڪي جبل جا پٿر پاڻيءَ رستي آڻڻ خاطر ڳوٺ چيل بند وٽان اتر-اوڀر رخ ۾ “نور واهه” نالي هڪ ابتو واهه کوٽايو ويو هو. ڪجهه تاريخدانن جو خيال آهي ته هاڻوڪي قلعي واري هنڌ ڪلهوڙن کان اڳ به ڪو پراڻو قلعو موجود هو ۽ موجوده قلعو ان جي بنيادن تي اڏيو ويو.<ref name="autogenerated1">روزآني ڪاوش جي 26 مارچ 2017 جي ”ڪاوش دنيا“ ۾ عمرڪوٽ بابت نور محمد سمي جي ليکيل ليک مان ورتل</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> فائل:Umerkot Fort view1.JPG|عمرڪوٽ جي قلعي جو ھڪ منظر فائل:Umarkot Fort view3.JPG|عمرڪوٽ جو قلعو فائل:Umarkot museum view.JPG|عمرڪوٽ عجائب گھر </gallery> روايتن موجب يارهين صديءَ ۾ راجا اَمر سنگهه قلعو ٺهرايو، جڏهن ته ڪجهه بيانن موجب اهو قلعو پرمار سوڍي اڏايو هو، جنهن تي پوءِ سومرن قبضو ڪيو. هڪ روايت مطابق 1355ع ۾ عمر سومري هن شهر کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. 1226ع ۾ اهو ٻيهر سوڍن جي هٿ ۾ رهيو. 1746ع ۾ ميان نور محمد ڪلهوڙي قلعو ٺهرايو، جيڪو اڃا تائين موجود آهي. ڪن محققن جي راءِ آهي ته قلعو سنڌ ۾ اسلامي دور کان به اڳ جو ٺهيل آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/%d8%b9%d9%85%d8%b1%da%aa%d9%88%d9%bd-%d8%ac%d9%88-%d9%82%d9%84%d8%b9%d9%88-%da%aa%d9%87%da%99%d9%8a-%d8%af%d9%88%d8%b1-%db%be-%d8%aa%d8%b9%d9%85%d9%8a%d8%b1-%d9%bf%d9%8a%d9%88%d8%9f-%d8%b9/|title=عمرڪوٽ جو قلعو ڪهڙي دور ۾ تعمير ٿيو؟ ........عزيزڪنگراڻي -|date=2019-06-16|language=sd|access-date=2019-07-10}}</ref> [[فائل:Ghosia Guest House Umerkot.JPG|300px|thumb|غوثيه گيسٽ ھائوس جو منظر]] قلعي ۽ شهر جي اصل نالي بابت تاريخدانن وٽ ٻه اهم رايا ملن ٿا. هڪ راءِ موجب اصل قلعو امر سنگهه نالي راجپوت راڻي جوڙايو هو، تنهنڪري شهر ۽ قلعي جو نالو '''امرڪوٽ''' پيو.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.dawn.com/news/1176551|title=Umerkot: Lost in history|last=Hasan|first=Shazia|date=2015-04-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2019-05-29}}</ref> ٻي راءِ موجب قلعو عمر ماروي واري قصي سان لاڳاپيل مشهور بادشاهه '''عمر سومري''' جوڙايو هو، تنهنڪري صحيح نالو '''عمرڪوٽ''' آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/index.php/antiquities-sites/fort/item/108-umerkot-fort-umerkot|title=Umerkot Fort, Umerkot|website=antiquities.sindhculture.gov.pk|language=en-gb|access-date=2019-05-29}}</ref> هڪ طرف تاريخي روايتن موجب سن 1226ع ۾ راجسٿان کان سوڍا راڻا رتي ڪوٽ ۽ عمرڪوٽ فتح ڪري هتي حڪمران ٿيا، ۽ انهن 26 راڻن جو تاريخي ۽ نالي وار سلسلو هاڻوڪي راڻي همير سنگهه تائين پهچي ٿو، پر انهن ۾ امر سنگهه نالي ڪو راڻو نه ملي ٿو. ٻئي طرف هاڻوڪي قلعي جي ٻن برجن واري مُک دروازي مٿان وچ ۾ لڳل هڪ پٿر تي سورج مکي جو گل اُڪريل آهي، جيڪو سورج ونسي سوڍن جي ڌرمي نشاني سمجهيو وڃي ٿو. جيڪڏهن موجوده قلعو ميان نور محمد ڪلهوڙي تعمير ڪرايو هو ته پوءِ مُک دروازي مٿان سورج مکي وارو پٿر لڳائڻ بابت سوال پيدا ٿئي ٿو؛ ممڪن آهي ته اهو پٿر سوڍا راڻن پنهنجي راڄ دوران لڳايو هجي.<ref name="autogenerated1"></ref> === جاگرافيائي ۽ فوجي اهميت === عمرڪوٽ جو قلعو اڳ به ٿر جي سياست جي ڪنجي سمجهيو ويندو هو، ڇاڪاڻ ته اهو مارواڙ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي اهم رستي تي واقع هو. ان زماني ۾ عمرڪوٽ سنڌ جي سومرا گهراڻي جي حڪومت هيٺ هو. عمرڪوٽ جي قلعي کان 30 ميل اتر طرف ٿر اندر رتو ڪوٽ نالي هڪ پراڻي قلعي جا نشان موجود آهن. رتو ڪوٽ، جيڪو عمرڪوٽ جي قلعي وانگر اهم آهي، پرمار سوڍن جي دور انديشيءَ جي نشاني هو يا انهن کان اڳ جو تعمير ٿيل قلعو هو، ان بابت قطعي طور چئي نٿو سگهجي. بهرحال، اهڙن مضبوط قلعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪنهن مدبر حڪمران ٿر تي پنهنجو ڏهڪاءُ قائم ڪرڻ، ۽ سنڌو ماٿري ۽ وچ هندستان جي وچ وارن شاهراهه رستن تي پنهنجو حڪم جاري رکڻ لاءِ انهن قلعن جي اڏاوت ڪرائي هئي.<ref>ڪتاب: ٿر ۽ پارڪر جو احوال;مصنف:ايس اين رئڪس ;مترجم:ڊاڪٽر نواز علي شوق؛ايڊيشن: ٻيون 2007ع؛ ڇپيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ،ڄامشورو</ref> === قلعي جا ڏکڻ ۽ اولهه وارا دروازا === قلعي جي اتر طرف واري مُک دروازي کان سواءِ ڏکڻ ۽ اولهه پاسي وارن ٻن ننڍن دروازن بابت قديم آثارن جي ماهرن حاڪم شاهه بخاري ۽ علي حيدر گاڏهي جو چوڻ آهي ته قلعي جي اصل ڊيزائين ۾ اهي ٻئي دروازا شامل نه هئا. سندن مطابق اهي دروازا انگريزن پنهنجي سهولت لاءِ قلعي جون ڀتيون ٽوڙي ڪڍايا هئا. قلعي کي اصل حالت ۾ بحال ڪرڻ ۽ ان جي سيڪيورٽي کي نظر ۾ رکندي اهي ٻئي دروازا بند ڪيا پيا وڃن.<ref name="autogenerated1"></ref> لال سنگهه سوڍو، ڏکڻ واري دروازي بابت انهيءَ راءِ سان اختلاف ڪري ٿو. سندس دعويٰ آهي ته جوڌپور جي راجا ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ ٿيل جنگ جي وقت به ڏکڻ وارو دروازو موجود هو. سندس چوڻ موجب اهو دروازو مُک دروازي جي ڀيٽ ۾ ڪمزور هو، تنهنڪري جوڌپور جي راجا جون فوجون ان دروازي کي بارود سان ٽوڙي، باهه ڏئي ساڙي، اندر داخل ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿيون. سندس مطابق، ان جنگ ۾ باهه سبب سڙيل ڪاريون سرون ۽ ڀتيون اڄ به ان دروازي وٽ موجود آهن.<ref name="autogenerated1"></ref> == دلچسپ جايون == هيءُ شهر [[ڪراچي]]، جيڪو [[سنڌ]] جو گاديءَ وارو شهر آهي، ۽ [[حيدرآباد]] سميت ٻين وڏن شهرن سان سٺيءَ طرح ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.umerkot.gos.pk/ |title=District Government Umerkot |access-date=2014-02-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.umerkot.gos.pk/ |archive-date=24 February 2012 |df=dmy-all }}</ref> عمرڪوٽ ۾ ڪيترائي تاريخي اهميت وارا ماڳ موجود آهن، جن ۾ [[اڪبر بادشاهه جي جاءِ پيدائش]]، [[عمرڪوٽ جو قلعو]] ۽ [[مومل جي ماڙي]] شامل آهن. هتي هڪ قديم مندر [[شِو مندر، عمرڪوٽ]] پڻ موجود آهي. ان کان علاوه [[ڪالي ماتا مندر]]، [[ڪرشن مندر]] (پراڻي امرڪوٽ ۾)، [[منهر مندر]] ۽ [[ڪٺواڙي مندر]] (رانچو لائين ۾) پڻ مذهبي ۽ تاريخي اهميت رکن ٿا. == تعليم == شهر ۾ 100 کان وڌيڪ اسڪول، 20 ڪاليج ۽ هڪ پولي ٽيڪنيڪل ڪاليج موجود آهن. == آبادي == === آباديءَ جي واڌ === {{Historical populations|1951|5142|1961|5878|1972|8,381|1981|13,742|1998|35,559|2017|134,196|2023|144,558|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري]] موجب عمرڪوٽ جي آبادي 144,558 هئي.<ref>{{Cite web |title=Sindh (Pakistan): Urban Localities in Districts - Population Statistics, Charts and Map |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/ |access-date=2024-08-31 |website=www.citypopulation.de}}</ref> === مذهب === {{See also|عمرڪوٽ ضلعو#مذهب}} [[عمرڪوٽ شِو مندر]] [[سنڌ]] جي سڀ کان قديم ۽ مقدس هندو عبادتگاهن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1392074|access-date=18 February 2021|title=The thriving Shiva festival in Umarkot is a reminder of Sindh's Hindu heritage |date=27 February 2018 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ ''عمرڪوٽ ميونسپلٽي ۾ مذهبن جي تاريخي آبادي'' ! مذهب ! آبادي (1901ع)<ref>{{Cite book |last=Enthoven |first=R. E. |title=Census of India, 1901: Volume IX-A. Bombay: Part II, Imperial Tables |publisher=Government Central Press |year=1902 |pages=40–41}}</ref> ! سيڪڙو (1901ع) |- | [[هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] | 3,884 | {{Percentage|3884|4934|2}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15x15px]] | 993 | {{Percentage|993|4934|2}} |- | [[جين مت]] [[File:Jain Prateek Chihna.svg|26x26px]] | 46 | {{Percentage|46|4934|2}} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|21x21px]] | 1 | {{Percentage|1|4934|2}} |- ! ڪل | '''4934''' | '''{{Percentage|4934|4934|2}}''' |} == پڻ ڏسو == * [[اسلام ڪوٽ]] * [[مٺي]] * [[عمرڪوٽ ضلعي حڪومت]] * [[ٿرپارڪر]] * [[عمر مارئي]] == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons category}} {{wikivoyage|Umerkot}} * [https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.umerkot.gos.pk/ عمرڪوٽ ضلعي حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ (انگريزي)] {{Use dmy dates|date=April 2017}} [[زمرو:عمرڪوٽ]] [[زمرو:سنڌ ۾ هندومت]] [[زمرو:عمرڪوٽ ضلعي جون تعلقائون]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گھاٽيون آباديون]] 7qnwu4gqftl1xzhmcf5yh959rdy8oks 384087 384086 2026-06-10T18:14:20Z Intisar Ali 8681 384087 wikitext text/x-wiki {{for-multi|ضلع بابت|عمرڪوٽ ضلعو|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = عمرڪوٽ<br> عمرڪوٽ | other_name = | official_name = امرڪوٽ | native_name = | nickname = | settlement_type = [[شهر]] | image_skyline = Umarkot Fort view3.JPG | image_caption = يارهين صديءَ جو [[عمرڪوٽ قلعو]] | image_seal = | image_map = | mapsize = | map_caption = عمرڪوٽ جو مقام | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] | seat_type = شهري ڪائونسل | seat = | parts_type = ضلعا | governing_body = [[عمرڪوٽ ضلعي جي حڪومت|ضلعي حڪومت]] | leader_title = [[ڪائونسل-مئنيجر حڪومت|شهري منتظم]] | leader_name = | leader_title1 = ميٽروپوليٽن ڪمشنر | leader_name1 = | leader_title2 = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name2 = طاهر علي ميمڻ<ref>{{cite news|url=https://academiamag.com/sau-umerkot-campus-graduated-first-batch/|title=SAU Umerkot campus graduated first batch|date=9 December 2021|access-date=8 January 2021|work=The Academia Magazine}}</ref> | established_title = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | established_date = اسلام کان اڳ وارو دور | coordinates = {{Coord|25|21|47|N|69|44|33|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 48.6 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = [[2023ع پاڪستان مردم شماري|2023ع]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_note = | population_total = 144,558 | population_rank = [[پاڪستان جا وڏا شهر|پاڪستان ۾ 79هون]] | total_type = شهر | population_density_km2 = auto | population_demonym = | timezone = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset = +05:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | area_code = 238 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | postal_code = 69100 | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | website = }} '''عمرڪوٽ''' (اردو: {{Nastaliq|عمرکوٹ}}؛ [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]]: عمرڪوٽ؛ [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ|IPA]]: [ʊmərkoːʈ])، جيڪو اڳ ۾ '''امرڪوٽ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو، [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جو هڪ تاريخي شهر آهي. [[مغل سلطنت|مغل]] شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جو جنم 1542ع ۾ امرڪوٽ ۾ ٿيو هو. هندو لوڪ عقيدي جي مشهور ديوتائن [[پابوجي]] ۽ [[رامديو پير]] بابت روايتي طور چيو وڃي ٿو ته سندن شادي عمرڪوٽ ۾ ٿي هئي. هتي جي مقامي ٻولي [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]] آهي، جيڪا [[راجستاني ٻوليون|راجستاني ٻولين]] جي گروهه سان تعلق رکي ٿي ۽ [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولي خاندان]] جو حصو آهي. ڍاٽڪي ٻوليءَ جو سڀ کان ويجهو تعلق [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]] سان آهي. انگريزن عمرڪوٽ کي ضلعي جو هيڊڪوارٽر ڪيو. 1906ع کان پوءِ ميرپروخاص هيڊ ڪوارٽر ڪيو ويو. شهر جي رونق چڱي آهي، واپار چڱو هلي ٿو. هن جي چوڌاري باغن ۾ ميوات ۽ واڙين ۾ هر قسم جي ڀاڄي ٿئي ٿي. هيءُ شهر اڳي راجپوتن جي گاديءَ جو هنڌ هو، جنهنڪري ٿر جو ”تِيلاٽ“ ليکبو هو. مارواڙي قومون گهڻو ڪري پهريائين هتي اچي رهيون، جي پوءِ 1874ع ۾ اڀرندي نماري جي ٻوڏن ۽ ٻين ڪن سببن جي ڪري مٺي، ڇاڇري ڪانٽئي، چيلهار، پارني، ٻڳل، ويراڙي، ڌارناسر ۽ ٻين ڳوٺن ڏي لڏي ويون. هتي مردانو ۽ زنانو پرائمري اسڪول، هاءِ اسڪول، سول ڪورٽ، ڊپٽِي ڪليڪٽر جي آفيس، مختيارڪار جي آفيس، سرڪٽ هائوس، ڊپٽي سپرنٽينڊنٽ پوليس جي آفيس، ايڪسائيز انسپيڪٽر جي آفيس، پاڪستان سرڪار جو ميوزم، ٽائون ڪميٽي، ٽيليفون آفيس، پوليس ٿاڻو، مسافر خانو، تعلقو اسپتال ۽ انجنيري بنگلا آهن. ويجهيون ريلوي اسٽيشنون ڇوڙ ۽ ڍورو نارو 12 ۽ 14 ميل جي فاصلي تي آهن. ميرپور خاص 46 ميل پري آهي، جو پڪو روڊ آهي. ڪنري اسٽِيشن سان به آمدرفت چالو آهي. هيءُ شهر سڀني شهرن سان لاريءَ رستي ڳنڍيل آهي.<ref name =" رائچند هريجن " > ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون) -مصنف؛ رائچند هريجن -ايڊيشن؛ ٽيون- سال؛ 2005ع -ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref> ==شھر جو نالو== هن شهر جي نالي بابت اختلاف موجود آهي ته ان جو صحيح نالو '''عمرڪوٽ''' هو يا '''امرڪوٽ'''. فارسي ماخذن ۾ هي نالو ٻنهي صورتن، يعني ''عمرڪوٽ'' ۽ ''امرڪوٽ''، ۾ ملي ٿو<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—73, 74 }}</ref> هڪ روايت موجب هن شهر جو بنياد [[راڻو امر سنگهه]] وڌو هو، تنهنڪري ان جو نالو ''امرڪوٽ'' پيو. ٻي روايت مطابق شهر جو بنياد [[عمر سومرو]] رکيو هو، جنهن سبب ان کي ''عمرڪوٽ'' سڏيو ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> ٽئين راءِ برطانوي مورخ [[جيمس ٽاڊ]] پيش ڪئي آهي، جنهن موجب ''امارا-سومرا'' (Umara-Sumra) [[پرمار راجپوت]]ن جي هڪ شاخ هئي، جيڪا [[ٿر ريگستان]] ۾ آباد ٿي ۽ هن شهر ۾ رهائش اختيار ڪئي. سندس خيال موجب شهر جو نالو انهيءَ نسبت سان ''عمرڪوٽ'' پيو.<ref name="MubarakAli"></ref> تنهن هوندي به، ٿر واري علائقي جا مقامي ماڻهو اڄ به هن شهر کي '''امرڪوٽ''' سڏين ٿا، جڏهن ته علائقي کان ٻاهر هي شهر عام طور '''عمرڪوٽ''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="MubarakAli"></ref> امرڪوٽ يا عمرڪوٽ سنڌ جي قديم شهرن مان هڪ آهي، جنهن جي نالي بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. شهر کي ڪڏهن ”ديهات“، ڪڏهن ”همروٽ“، ڪڏهن ”پدمات“، ڪڏهن ”امراڻو“ ۽ ڪڏهن ”امراپري“ به سڏيو ويو، پر موجوده دور ۾ اهو عام طور عمرڪوٽ جي نالي سان مشهور آهي. ڪجهه روايتن موجب هن شهر کي عمر سومري سان منسوب ڪري عمرڪوٽ سڏيو ويو، جڏهن ته ٻين تاريخي ماخذن، جهڙوڪ ”تاريخ فرشتا“، ''[[آئين اڪبري]]''، ''[[اڪبر نامه]]''، ”[[شاهجهان نامه]]“ ۽ ٻين مؤرخن وٽ هن شهر جو نالو امرڪوٽ طور ملي ٿو. هڪ راءِ موجب هن شهر جو اصل نالو امرڪوٽ هو، جيڪو برطانوي دور کان عمر سومري جي نسبت سان عمرڪوٽ طور مشهور ٿيو، جيتوڻيڪ ڪجهه محققن موجب عمر سومري جو امرڪوٽ شهر يا قلعي سان سڌو تعلق ثابت نٿو ٿئي.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%B1%20%DA%AA%D9%88%D9%BD%20%D8%B9%D9%85%D8%B1%DA%AA%D9%88%D9%BD امر ڪوٽ عمرڪوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> امرڪوٽ تي راڻا پرساد جي راڄ دوران 1542ع ۾ مغل بادشاهه همايون هتان گذريو، ۽ سندس پٽ اڪبر جو جنم به هتي ٿيو. همايون جي ڀيڻ '''[[گلبدن بيگم]]''' پنهنجي فارسي ڪتاب “[[همايون نامه]]” ۾ لکيو آهي ته راڻو پرساد، [[شهنشاهه همايون]] جو زبردست استقبال ڪيو، کيس رهڻ لاءِ بهترين جاءِ ڏني ۽ سندس قافلي جي اميرن لاءِ قلعي کان ٻاهر رهائش جو بندوبست ڪيو. گلبدن بيگم موجب اتي شيون تمام سستيون هيون، هڪ رپئي ۾ چار ٻڪريون ملي رهيون هيون، ۽ راڻا پرساد بادشاهه کي رڍون ۽ ٻڪريون تحفي ۾ ڏنيون. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت قلعو اڪبر بادشاهه جي جاءِ پيدائش واري هنڌ موجود هو. ممڪن آهي ته اهو قلعو '''امر سنگھ''' نالي ڪنهن هندو راجا يا راڻي جوڙايو هجي، جنهن ڪري شهر جو نالو شروع ۾ امرڪوٽ ۽ پوءِ عمرڪوٽ ٿيو. عمر مارئي جو قصو ۽ بادشاهه عمر سومري جو دور راڻي پرساد کان اٽڪل 200 سال اڳ جو ڄاڻايو وڃي ٿو. شاهه لطيف جي شاعري ۽ فارسي ۽ عربي ۾ غير ملڪي سياحن جي ڪتابن ۾ هن شهر جا ٻئي نالا ملن ٿا. هڪ ٻوليائي راءِ موجب، مارواڙي ۽ ڍاٽڪي ٻولين ۽ لهجن ۾ ”ع“ مٿان پيش وارو اچار موجود نه آهي، تنهن ڪري ممڪن آهي ته ”ع“ جي زبر واري اچار مان ”الف“ وارو اچار پيدا ٿيو هجي، جنهن سبب ٻئي صورتون صدين کان گڏ هلنديون رهيون. قديم آثارن جي محقق حاڪم علي شاهه بخاري موجب قلعي جي منظم کوٽائي سان قلعي جي عمر، اقتصادي حالت، ثقافت، هنرن ۽ اصل نالي بابت اهم معلومات ملي سگهي ٿي.<ref name="autogenerated1" /> . == شھر جي تاريخ == === قديم دور ۽ مذهبي آثار === تاريخي روايتن ۽ آثارن مان ظاهر ٿئي ٿو ته امرڪوٽ سنڌ جي انتهائي قديم شهرن مان هڪ آهي، ۽ ممڪن آهي ته قبل مسيح دور ۾ به آباد هو. خاص طور ٻڌ ڌرم واري دور ۾ هن شهر کي اهميت حاصل هئي. '''جوڳرائي جو تلاءُ''' انهيءَ دور جي مشهور يادگار طور ڄاتو وڃي ٿو. روايت آهي ته شهر جي ڀرسان '''لامٻي تلاءُ''' جي سر تي ۽ جوڳرائي جي ڪپر تي مهاتما ٻڌ جي پوئلڳن چلا ڪڍيا، جنهن ڪري اتي هڪ شاهي قلعو مهاراجه وڪرما جيت ٺهرايو. هڪ روايت موجب شهر مهاراجه وڪرما آباد ڪيو، پر انساني وسنديءَ جا آثار ان کان به قديم سمجهيا وڃن ٿا. قديم آثارن ۾ جوڳرائي جو تلاءُ ۽ ’شو‘ جو آستان شامل آهن. شو جي مندر وٽ برهمڻ آباد هئا ۽ ڀڪشوئن جو به اثر هو. شو جو مندر ڀٽن واري زمين تي واقع آهي، جتي واري جي دڙن مان ٻڌ ڌرم جي دور جا مڻڪا اڄ به ملن ٿا.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%B1%20%DA%AA%D9%88%D9%BD%20%D8%B9%D9%85%D8%B1%DA%AA%D9%88%D9%BD امر ڪوٽ عمرڪوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> عمرڪوٽ جلد ئي [[ٿر ريگستان]] جو هڪ اهم شهر بڻجي ويو ۽ تاريخي واقعن ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪرڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو اوڀر طرف کان [[سنڌ]] ۾ داخل ٿيندڙ مکيه شاهراهه تي واقع هو ۽ [[مارواڙ]] کي [[سنڌو ماٿري]] سان ڳنڍيندڙ رستي تي پڻ موجود هو. انهيءَ جغرافيائي حيثيت سبب عمرڪوٽ ريگستان جي ڪنجي سڏجڻ لڳو ۽ فوجي توڙي واپاري لحاظ کان انتهائي اهم شهر بڻجي ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> جيتوڻيڪ اهو يقيني طور معلوم نه آهي ته شهر ڪڏهن آباد ٿيو، پر ايترو ضرور واضح آهي ته قديم زماني کان هتي آبادي موجود هئي. چيني سياح [[شُوئن زانگ]] (Xuanzang)، جيڪو 641ع ۾ [[هندستان]] آيو هو، گهڻو امڪان آهي ته عمرڪوٽ جو به دورو ڪيو هجي<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref> روايت موجب يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راڻا امر سنگهه]] هن شهر کي تعمير ڪرايو هو،<ref name="رائچند-تاريخ-ريگستان-p651">{{cite book|last=رائچند هريجن|title=تاريخ ريگستان|location=حيدرآباد|year=1975|page=651}}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> جڏهن⁠تہ هاڻوڪو شهر ان جي قديم بنيادن تي ٻيهر آباد ڪيو ويو.<ref name="رائچند-تاريخ-ريگستان-p651">{{cite book|last=رائچند هريجن|title=تاريخ ريگستان|location=حيدرآباد|year=1975|page=651}}</ref><ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—73 کان 86 }}</ref> هتي هڪ ننڍڙو قلعو موجود هو، جيڪو ايترو مضبوط نه هو جو ڪنهن وڏي ۽ طاقتور فوج جو مقابلو ڪري سگهي. موجوده [[عمرڪوٽ جو قلعو]] 1746ع ۾ [[ڪلهوڙا]] حڪمران [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] (وفات 1755ع) تعمير ڪرايو. گهڻن تاريخدانن جي راءِ آهي ته اهو قلعو هڪ قديم قلعي جي ماڳ تي اڏيو ويو، جيڪو يا ته [[سومرا]] حڪمرانن يا [[سوڍا راجپوت]]ن تعمير ڪرايو هو.<ref name="MubarakAli"></ref> . [[ٽالپر]] دور ۾ [[جوڌپور]] طرفان ڪنهن ممڪن حملي يا چڙهائي جي صورت ۾ دفاع لاءِ قلعي اندر 400 سپاهي مقرر رکيا ويندا هئ.<ref name="MubarakAli"></ref> === پرمار، سوڍا ۽ سومرا دور === امرڪوٽ جي پراچين تاريخ جو مڪمل احوال موجود نه آهي، پر ڪجهه تاريخي حوالن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڇهين صدي عيسوي ڌاري هتي پرمارن جي حڪومت هئي. لدروي ۽ پونگل جي يدوونسي راجا منڏم راءِ امرڪوٽ جي پرمار راجا سوڍ جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جنهن مان کيس ٽي پٽ ڪيهر، مولراج ۽ گوگلي پيدا ٿيا.<ref name="ٽاڊ">”ٽاڊ راجستان“، ندي ڀاڱو ٻيو صفح 1186- 1187، بحواله امرڪوٽ اتهاس</ref><ref name="گجراتي">”ٽاڊ راجستان“، گجراتي، ڀاڱو ٻيو، صفحو 317</ref><ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref> سن 997ع، يعني 1054 سنبت ۾ مارواڙ جي راجا ڌرڻي براهه پرمار مارواڙ جي نون قلعن جي ورهاست پنهنجن نون ڀائرن ۾ ڪئي، جنهن وقت امرڪوٽ جو گراج پرمار جي حصي ۾ آيو<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref>. اُمَرڪوٽ جي اهميت تڏهن وڌيڪ وڌي وئي جڏهن اهو سوڍا راجپوتن جي قبضي هيٺ آيو. هي اهو قبيلو هو جنهن جي همت، جوش ۽ حياتيءَ اُمَرڪوٽ کي سنڌ جي تاريخ ۾ امر بڻائي ڇڏيو. سوڍا، جيڪي اُمَرڪوٽ جا حڪمران بڻيا، ريگستان جا رهواسي هئا.<ref name="MubarakAli"></ref>ڪرَنل ٽاڊ موجب، گهڻي امڪان سان اهي سڪندر اعظم جي ذڪر ڪيل ”سوگدي“ هئا.<ref>James Tod, Annals and Antiquities of Rajasthan, Delhi: 1978, ii,p. 181 n. i.</ref> هن سوڍا قبيلي جي اصل نسل بابت وڌيڪ تحقيق ڪندي اهو نتيجو ڪڍيو ته هي پرمارا راجپوتن جي هڪ شاخ هئي. سندن هڪ ذيلي شاخ ”اُمرا-سمرا“ هئي، جنهن مان ”اُمَرڪوٽ“ جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو..<ref name="MubarakAli"></ref> هڪ روايت موجب، پرمارا سوڍا، جيڪي ڪيترين صدين کان ٿر جي ريگستان ۾ رهندا هئا، يا ڪن جي چوڻ مطابق اُجين مان آيا هئا، تن 1226ع ۾ اُمَرڪوٽ کي سمرن کان فتح ڪيو؛ جڏهن ته ٻي روايت موجب سمرن جي حڪمرانن اهو شهر کين عطا ڪيو هو..<ref name="MubarakAli"></ref> پر ٽاڊ جي ڪتاب ''راجستان جون تواريخون ۽ آثارِ قديمه'' ۾ هڪ اهڙو واقعو بيان ٿيل آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته قلعو 1226ع کان اڳ ئي سوڍن جي قبضي ۾ اچي چڪو هو. 1219ع ۾ سوڍن جي راڻا جو چاچيچ ديو سان تڪرار ٿيو، جنهن اوچتو حملو ڪري راڻا کي حيران ڪري ڇڏيو. راڻا چار هزار سپاهي گڏ ڪري حملي آور جو مقابلو ڪيو. هو جنگ ۾ شڪست کائي ويو ۽ پنهنجي گاديءَ واري هنڌ اُمَرڪوٽ ۾ وڃي پناهه ورتائين.<ref name="MubarakAli"></ref> بهرحال، قبضي کان پوءِ اُمَرڪوٽ سوڍن جو مرڪزي شهر بڻجي ويو، ۽ ان وقت کان وٺي سڀني سياسي تبديلين جي باوجود سندن قبضي هيٺ رهيو. قلعي جي حڪمران جو لقب ”راڻا“ هوندو هو. جيتوڻيڪ هو عملي طور خودمختيار هو، تنهن هوندي به سنڌ جي حڪمرانن جي بالادستي کي تسليم ڪندو هو. جڏهن سنڌ دهليءَ جي سلطانن ۽ مغل شهنشاهن جي اقتدار هيٺ هئي، تڏهن راڻا کين خراج ادا ڪندو هو. نئين راڻا جي تخت نشينيءَ تي کيس يا ته مغل شهنشاهه يا ٺٽي ۾ مقرر سندس نائب کان سرڪاري توثيق حاصل ٿيندي هئي.<ref name="Raikes137-138">{{cite book |last=Raikes |title=Memoir on the Thurr and Parkur Districts of Sind |location=London |year=1856 |pages=137–138 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> اُمَرڪوٽ جي راڻا جا پاڙيسري رياست جيسلمير سان لاڳاپا ڪڏهن خوشگوار ته ڪڏهن تڪراري رهيا. 1219ع ۾ راڻا اڳ ئي چاچيچ ديو سان جنگ وڙهي چڪو هو، پر بعد ۾ هن جيسلمير جي حڪمرانن سان سٺا لاڳاپا قائم رکڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="MubarakAli"></ref>. منجم راءِ، جيڪو منگل راءِ جو پٽ هو، پنهنجي ملڪ تي ٿيل هڪ حملي سبب اُمَرڪوٽ ۾ اچي پناهه ورتي. جڏهن هو پاڻ حڪمران بڻيو ته سوڍن جي راڻا پنهنجي ڌيءَ جو سڱ کيس ڏنو. هن اها آڇ قبول ڪئي ۽ شادي اُمَرڪوٽ ۾ ٿي.<ref name="MubarakAli"></ref> هن شاديءَ واري اتحاد اُمَرڪوٽ جي سوڍن کي سندن طاقتور پاڙيسرين کان بچاءُ ۽ تحفظ فراهم ڪيو. ڇو ته سوڍا قبيلي جون عورتون پنهنجي حسن ۽ دلڪشيءَ سبب مشهور هيون، تنهن ڪري سنڌ جا حڪمران ۽ اشرافيه طبقا انهن سان شاديون ڪرڻ جا خواهشمند هوندا هئا. مختلف دورن ۾ سنڌ جي ڪيترن ئي بااثر ماڻهن سوڍا عورتن سان شاديون ڪيون. ان جي بدلي ۾ سوڍن کي تحفظ، سلامتي ۽ سياسي سهارو حاصل ٿيندو رهيو.<ref name="MubarakAli"></ref>. جيسلمير جي تاريخي بيانن مان معلوم ٿئي ٿو ته يارهين صديءَ جي شروعات ۾ به امرڪوٽ تي پرمارن جي حڪومت هئي. ان وقت ڏکڻ ٿر، يعني هاڻوڪي مٺي، ڏيپلي ۽ ڇاڇري شهر کان اولهه طرف علائقو سومرن جي قبضي هيٺ هو، جنهن کي ”ديرڪ“ پرڳڻو چيو ويندو هو. سومرن پوءِ پرمارن کان امرڪوٽ به حاصل ڪيو. ڇاڇري کان اوڀر کائڙ تي راٺوڙن جو راڄ هو ۽ پارڪر تي پرمارن جو راڄ هو.<ref name="رائچند-هريجن">{{cite book|title=تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)|last=رائچند هريجن|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|location=ڄامشورو|year=2005|edition=چوٿون}}</ref> سومرن امرڪوٽ فتح ڪري ان کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو، جنهن کان پوءِ آهستي آهستي ڏکڻ ٿر ۾ سندن اثر گهٽجڻ لڳو. ڪجهه عرصي بعد ”مڪواڻا“ راجپوتن زور ورتو ۽ ملڪ تي قبضو ڪري [[ڪيرٽي]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. انهن مان ڪيسر مڪواڻو مشهور راجا ٿي گذريو. ڪيرٽي هن وقت مٺي تعلقي ۾ مٺي شهر کان 16 ميل ڏکڻ طرف هڪ ننڍڙو ڳوٺ آهي<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref>.<ref name="رائچند-هريجن"></ref> ڪجهه روايتن موجب عمرڪوٽ يا امرڪوٽ عمر سومره ولد دودي سومري جو ٻڌل هو، جيڪو سنه 793هه، يعني 1390ع ۾ تخت تي ويٺو ۽ 35 ورهيه بادشاهي ڪيائين.<ref name="autogenerated2">قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو</ref> هڪ ٻي روايت موجب وقت جي حاڪم عمر سومري ”مارئيءَ“ کي کڻي اچي هن شهر جي قلعي ۾ قيد ڪري رکيو هو. راجپوتن همايون کي امرڪوٽ ۾ پناهه ڏني، جتي اڪبر بادشاهه جو جنم ٿيو. سنه 949هه، يعني 1542ع ۾ مرزا شاهه حسن جي دور ۾ همايون بادشاهه شير شاهه افغان کان ڀڄي سنڌ ۾ آيو ۽ هتي رهيو. ساڳئي سال رجب مهيني جي پنجين تاريخ اڪبر بادشاهه ڄائو. اڪبر جي ماءُ جو نالو حميده بانو هو. ان وقت عمرڪوٽ هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو، تنهن ڪري همايون اتان نڪري جونپور ۾ درياهه جي ڪناري وڃي رهيو.<ref name="autogenerated2"></ref> [[فائل:Birthplace of Akbar.JPG|360px|thumb|اڪبر بادشاھ جي جاء پيدائش جت]] عمرڪوٽ کي اهو اعزاز حاصل آهي ته اهو [[اڪبر اعظم]] جي جنم ڀومي آهي. [[همايون]]، جيڪو [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ نهايت ڏکئي ۽ لاچار حالتن ۾ 1542ع ۾ هتي پهتو، تنهن جو استقبال قلعي جي راڻا، پرساد وِرسال، ڪيو.<ref name="MubarakAli"></ref> . همايون جي ڀيڻ [[گلبدن بيگم]] هن استقبال جو نهايت جاندار احوال بيان ڪندي لکي ٿي: {{Quotation| ”راڻا شهنشاهه جو وڏي عزت ۽ احترام سان استقبال ڪيو ۽ کيس بهترين رهائش فراهم ڪئي. اميرن جي ماڻهن لاءِ قلعي کان ٻاهر جايون مقرر ڪيون ويون. ڪيتريون ئي شيون نهايت سستيون هيون؛ هڪ رپئي ۾ چار ٻڪريون ملي سگهنديون هيون. راڻا ٻڪريءَ جي ٻچن ۽ ٻين شين جا ڪيترائي تحفا پيش ڪيا ۽ اهڙي مناسب خدمت سرانجام ڏني، جو ان کي بيان ڪرڻ لاءِ لفظ ناڪافي آهن.“}} راڻا پنهنجي شاهي مهمانن لاءِ قلعي جو وچ وارو حصو خالي ڪري ڇڏيو. تنهن ڪري اڪبر جي پيدائش قلعي جي اندر ٿي هئي، نه ته قلعي کان ٻاهر، جيئن عام طور تي سمجهيو ويندو آهي<ref name="MubarakAli"></ref>. همايون پوءِ قلعو ڇڏي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سندس سڄي فوج کي رهائي نه ڏئي سگهيو ٿي. راڻا [[شاهه حسن ارغون]] جي خلاف همايون جي مدد ڪئي، جنهن همايون جي پيءُ کي قتل ڪيو هو، ۽ شهنشاهه جي مدد لاءِ ٻه هزار يا ٽي هزار سپاهي به فراهم ڪيا. پر اها مدد ڪارگر ثابت نه ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ راڻا جي فوج ۾ بغاوت ڦٽي پئي ۽ سپاهي منتشر ٿي ويا<ref name="MubarakAli"></ref>. [[حميده بانو بيگم]] عمرڪوٽ تڏهن ڇڏي جڏهن اڪبر جي عمر پنج هفتا هئي. اڪبر پاڻ ڪڏهن به عمرڪوٽ نه آيو، پر پنهنجي جنم ڀوميءَ سان سندس گهري جذباتي وابستگي هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. جڏهن بيگلار خاندان سان تعلق رکندڙ مير ابوالقاسم خان زمان، سنڌ جي حڪمران ڄام بيگ سان گڏ اڪبر جي درٻار ۾ حاضر ٿيو، تڏهن اڪبر کانئس سندس جنم ڀومي بابت پڇيو<ref name="MubarakAli"></ref>. هن جواب ڏنو: ”عمرڪوٽ.“ اهو ٻڌي اڪبر خوش ٿيو ۽ چيائين: {{Quotation| ”مان ۽ هي سيد، ٻنهي جي جنم ڀومي هڪ ئي آهي.“ }} === ارغون، ترخان ۽ مغل دؤر === سنه 967هه، يعني 1559ع ۾، مرزا عيسيٰ ترخان جي ٻن پٽن محمد باقي ۽ محمد صالح وچ ۾ جنگ لڳي. مرزا عيسيٰ محمد صالح جي حمايت ۾ هو، تنهنڪري محمد باقي شڪست کائي ونگ مان عمرڪوٽ آيو ۽ اتان جيسلمير مان لنگهي بکر ۾ سلطان محمود خان وٽ پهتو.<ref name="autogenerated2"></ref> مرزا غازي بيگ جي دور ۾ سنه 1508هه، يعني 1599ع ڌاري، ابو القاسم سلطان ولد شاهه قاسم ارغون سوڍن سان وڙهي عمرڪوٽ ورتو. ابو القاسم سلطان مرزا جاني بيگ جو سالو هو.<ref name="autogenerated2"></ref> ترخانن جي دور ۾ بيگلار خاندان عمرڪوٽ جي سياسي معاملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مير سيد قاسم بيگلار [[سمرقند]] مان سنڌ آيو ۽ شاهه حسن ارغون کيس عمرڪوٽ جو حاڪم مقرر ڪيو. هن سوڍا راجپوتن کي راٺوڙن جي خلاف مدد فراهم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ سندس شادي راڻا ڪويا وئيرسي جي ڌيءَ راجيه سان ٿي. هنن مان مير ابوالقاسم خان زمان پيدا ٿيو، جيڪو بعد ۾ ترخان دور جي هڪ اهم شخصيت بڻيو.<ref name="MubarakAli"></ref> عيسيٰ خان جي وفات کان پوءِ مرزا باقي حڪمران ٿيو. سندس ڀاءُ جان بابا بغاوت ڪري عمرڪوٽ ۾ پناهه وٺڻ چاهي، پر عمرڪوٽ جي راڻا مرزا باقي کي ڳجهي اطلاع ڏئي جان بابا جي رٿ ناڪام بڻائي. اهڙيءَ طرح عمرڪوٽ جان بابا جي قبضي کان بچي ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> بعد ۾ مرزا باقي خان زمان کي راڻا ميگراج خلاف موڪليو. راڻا قلعو ڇڏي ويو ۽ خان زمان آسانيءَ سان عمرڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. هن راڻا بڪر وئيرسي کي راڻا مقرر ڪري پاڻ نصرپور موٽي ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> جڏهن عبدالرحيم خانِ خاناں سوڍا خاندان سان شاديءَ وسيلي رشتيداري قائم ڪئي ته مان سنگهه جي سياسي حيثيت مضبوط ٿي وئي. راڻا ميگراج جي وفات کان پوءِ جاني بيگ عمرڪوٽ جي حڪومت ڪشن داس کي ڏني، جنهن سبب مان سنگهه ۽ ڪشن داس ۾ تڪرار پيدا ٿيو. خانِ خاناں جي سفارش تي جاني بيگ خان زمان کي حڪم ڏنو ته مان سنگهه کي راڻا مقرر ڪيو وڃي.<ref name="MubarakAli"></ref> خان زمان ۽ ڪشن داس جي فوجن وچ ۾ مقابلي جون تياريون ٿيون، پر ڳالهين ذريعي عارضي صلح ٿي ويو. پوءِ ساميجا قبيلي جي ڦرلٽ سبب ٻيهر فساد پيدا ٿيو. ڪشن داس ڀڄي ويو ۽ خان زمان عمرڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. راڻا جي خاندان سان عزت وارو سلوڪ ڪيو ويو، پر فاتح فوج شهر ۾ ڦرلٽ ڪئي، مندر ڊاهي ڇڏيا، ڳئون ذبح ڪيون ۽ رهواسين سان سخت زيادتيون ڪيون.<ref name="MubarakAli"></ref> انهن واقعن سوڍا قبيلي کي سخت ڪاوڙائي ڇڏيو. جڏهن انهن انتقام لاءِ تياريون ڪيون ته خان زمان جنگ کان بچڻ لاءِ ڳالهين جو رستو اختيار ڪيو. آخرڪار راڻا ۽ خان زمان ۾ ٺاهه ٿي ويو، راڻا کي عزت، خلعت، گهوڙو ۽ ڦريل مال مان ڪجهه حصو واپس ڏنو ويو، ۽ عمرڪوٽ جا معاملا پرامن نموني طئي ڪيا ويا.<ref name="MubarakAli"></ref> === نادر شاهه، ڪلهوڙا ۽ جوڌپور دور === سنه 1152هه، يعني 1739ع ۾، جڏهن [[نادر شاهه افشار]] سنڌ تي ڪاهي آيو، تڏهن ميان نور محمد ڪلهوڙو ۽ سندس پٽ محمد مراد ياب خان ڪلهوڙو ٺٽو ڇڏي عمرڪوٽ جي قلعي ۾ اچي لڪا. نادر شاهه سندن پٺيان ريگستان پار ڪري عمرڪوٽ پهتو، جنهن سبب نور محمد هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ٿيو. نور محمد پنهنجي وفاداريءَ جو جواز پيش ڪيو، جنهن تي نادر شاهه کيس معاف ڪري سنڌ جي حڪومت واپس ڏني، بدلي ۾ هن هڪ ڪروڙ رپيا ۽ ساليانو خراج ادا ڪرڻ جو واعدو ڪيو. ان کان پوءِ نادر شاهه جا امير سنڌ جي مختلف علائقن ۾ پکڙي ويا.<ref name="MubarakAli"></ref><ref name="autogenerated2"></ref> ڪلهوڙن جي اقتدار جي مضبوطيءَ سان سوڍا راجپوتن جي طاقت گهٽجڻ لڳي. هڪ بيان موجب 1750ع ۾ مارواڙ جي راجپوتن عمرڪوٽ تي قبضي لاءِ ڪاهه ڪري تباهي مچائي، پر شهر فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا؛ ٻي بيان موجب 1750ع ۾ نور محمد ڪلهوڙي ۽ سوڍا راجپوتن وچ ۾ جنگ ٿي. ساڳئي دور ۾ عمرڪوٽ مڪمل طور ڪلهوڙا حڪومت ۾ شامل ٿي ويو، راڻا کي قلعي مان نيڪالي ڏني وئي، ۽ شهر سوڍن جي گاديءَ واري حيثيت وڃائي ويٺو.<ref name="MubarakAli"></ref><ref name="autogenerated1" /> سنه 1168هه، يعني 1755ع ۾، ميان محمد مراد ياب خان سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. ان وقت هو عمرڪوٽ ۾ هو. جڏهن ديوان گدومل سندس لاءِ بادشاهه کان سَند ۽ نواب سريبلند خان جو لقب وٺي آيو، تڏهن هو عمرڪوٽ کان ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ رستي ۾ نصرپور وٽ سندس تاجپوشيءَ جي رسم ادا ڪئي وئي.<ref name="MubarakAli"></ref><ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1190هه، يعني 1777ع ۾، مير بجر خان حج تان موٽي آيو ۽ سڌو عمرڪوٽ ۾ وڃي رهيو. هن کوسن کي عمرڪوٽ مان ڀڄائي ڪڍيو. ميان غلام نبي، تاجو ليکي کي هڪ لشڪر سان گڏ وٺي عمرڪوٽ آيو ۽ ڪوٽ جو گهيرو ڪيو، پر فتح حاصل نه ڪري سگهيو. پوءِ الهه بخش جهنجڻ دغا ڪري مير کان معافي گهري. جڏهن مير عمرڪوٽ کان ٻاهر نڪتو ته تاجو ليکي ٻن هزار ماڻهن سان ڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. ان تي مير بجر خان ڇهه هزار لشڪر گڏ ڪري ٽيهه هزار ڪلهوڙن تي ڪاهي ويو. ڪلهوڙا لانياري وٽ پهتا، جتي جنگ لڳي؛ ڪلهوڙا شڪست کاڌائون ۽ ميان غلام نبي مارجي ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> 1777ع ۾ ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ گهرو ويڙهه ٿي، جنهن ۾ کوسن ڪلهوڙن پاران ٽالپرن سان مقابلو ڪيو. نامياري تاريخ نويس ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب ميان غلام نبي ڪلهوڙي جي دور ۾ سندس ٽالپر وزير ۽ سپهه سالار '''مير بجر خان ٽالپر''' جي سربراهي ۾ ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ وڏي گهرو ويڙهه ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ ميان غلام نبي ڪلهوڙو مارجي ويو ۽ مير بجر جي مدد سان سندس ننڍو ڀاءُ ميان عبدالنبي ڪلهوڙو تخت تي ويٺو.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1194هه، يعني 1781ع ۾، ميان عبدالنبيءَ جي چوڻ تي جوڌپور جي راجا بجيسنگهه ٻه ماڻهو موڪلي مير بجر خان کي دغا سان قتل ڪرايو. ان جي بدلي ۾ ميان عبدالنبي عمرڪوٽ جو قلعو ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کي ڏئي ڇڏيو.<ref name="autogenerated2"></ref> مير بجار جي وڌندڙ اثر سبب جوڌپور جي راجا وجي سنگهه سان سندس تڪرار پيدا ٿيو. هڪ بيان موجب 1779ع ۾ هڪ ڳجهي سازش تحت مير بجار قتل ڪيو ويو ۽ عمرڪوٽ وجي سنگهه جي حوالي ڪيو ويو. وجي سنگهه سوڍا راجپوتن جي راڻا کي ٻيهر بحال ڪيو، جنهن کان پوءِ عمرڪوٽ جوڌپور رياست جي هڪ پرڳڻي طور هلندو رهيو.<ref name="MubarakAli"></ref> 1781ع ۾ ڪلهوڙن جي درخواست تي مدد خان پٺاڻ ڪلهوڙن خلاف ٽالپرن جي هلندڙ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ سنڌ آيو ۽ عمرڪوٽ ۾ ڦرلٽ ۽ قتلام ڪيو. جڏهن عبدالنبي جي مدد لاءِ تيمور شاهه مدد خان کي لشڪر سان موڪليو، تڏهن مير عمرڪوٽ ۾ هئا. مير عبدالله خان بلوچن جو لشڪر وٺي مدد خان جي مقابلي لاءِ نڪتو. گهڻي لکپڙهه کان پوءِ مدد خان عمرڪوٽ آيو ۽ مير فتح خان کي ٺڳيءَ سان گرفتار ڪري وٺي ويو، پر پوءِ هو ڀڄي نڪتو ۽ مير عبدالله ۽ مير فتح علي خان سان وڃي مليو، جيڪي ان وقت دين ڳڙهه ۾ هئا. ميرن جي تياريءَ جو ٻڌي مدد خان عبدالنبي کان بيزار ٿي کيس ڇڏي هليو ويو، جنهن کان پوءِ عبدالنبي لاچار ٿي ميرن جي پيش پيو.<ref name="autogenerated2"></ref><ref name="autogenerated1" /> اٺارهين صديءَ جي آخر ۾ عمرڪوٽ ٽالپر اڳواڻن لاءِ اهم پناهه گاهه بڻيو. جڏهن ڪلهوڙن افغان حڪمران [[تيمور شاهه دراني]] کان مدد گهري، تڏهن مير عبدالله خان، مير فتح علي خان ۽ مير غلام علي خان عمرڪوٽ ۾ پناهه ورتي. عمرڪوٽ جي قلعي ٽالپرن کي تحفظ فراهم ڪيو، جنهن سندن ڪلهوڙن خلاف جدوجهد ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli"></ref> 1783ع ۾ ميان عبدالنبي ڪلهوڙي پنهنجي وزيراعظم ۽ فوج جي سپهه سالار مير بجر خان ٽالپر کي قتل ڪرائڻ لاءِ '''مارواڙ رياست (جوڌپور)''' جي '''راجا وجئہ سنگھ''' سان ڳجهو معاهدو ڪيو. معاهدي موجب مير بجر خان جي قتل جي بدلي ۾ عمرڪوٽ شهر ۽ پرڳڻو سنڌ کان ڌار ڪري مارواڙ رياست سان شامل ڪيو ويو. مير بجر خان جي قتل جي ردعمل ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 75 ورهين وارو ڪلهوڙا دور پڄاڻي تي پهتو ۽ پوءِ 60 ورهين تائين هلندڙ ٽالپر دور شروع ٿيو.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1201هه، يعني 1786ع ۾، جوڌپور جي راجا ٻه هزار ماڻهو عمرڪوٽ ۾ آڻي ويهاريا، ڇاڪاڻ ته اهو قلعو ميان عبدالنبي کيس ڏنو هو. اتفاق سان رستي ۾ انهن جو جهيڙو مير سهراب خان جي ڀاءُ مير غلام محمد جي ماڻهن سان ٿيو، جيڪو ٿر ۾ شڪار لاءِ آيو هو. مير غلام محمد جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا. ان تي مير سهراب، مير فتح علي خان جي مدد سان عمرڪوٽ تي ڪاهي آيو، راجپوتن کي ماريو، ملڪ ڦريو ۽ پنهنجو وير وٺي واپس ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> === ٽالپرن جو دور === 1783ع ۾ مير فتح علي خان جي اڳواڻيءَ ۾ ٽالپر اقتدار ۾ آيا ۽ سنڌ ۾ ٽالپر حڪومت جو بنياد وڌو. ٽالپرن پنهنجي گذريل تجربن جي بنياد تي عمرڪوٽ کي هڪ اهم دفاعي ۽ پناهگاهي شهر سمجهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کين افغان حملي جو انديشو رهندو هو. انهيءَ ڪري هنن عمرڪوٽ تي قبضو ڪرڻ لاءِ ڪيترائي ڀيرا ڪوششون ڪيون.<ref name="MubarakAli"></ref> سنه 1229هه، يعني 1813ع ۾، مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان عمرڪوٽ جوڌپور جي راجا کان کسي ورتو. مير ڪرم علي ٽالپر جي دور ۾ ٽالپرن عمرڪوٽ تي ڪاهه ڪئي، راجپوتن کي شڪست ڏني ۽ شهر ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کان فتح ڪري لڳ ڀڳ 30 ورهين کان پوءِ ٻيهر سنڌ ۾ شامل ڪيو. ان کان پوءِ عمرڪوٽ ٽالپرن جي هٿ ۾ رهيو.<ref name="MubarakAli"></ref><ref name="autogenerated2"></ref><ref name="autogenerated1" /> جوڌپور جي راجا جي اثر کي روڪڻ لاءِ ٽالپرن پنهنجي فوجون جوڌپور جي علائقن تائين به موڪليون. جيتوڻيڪ عمرڪوٽ ٽالپرن جي قبضي ۾ اچي ويو، پر اهو سنڌ ۽ جوڌپور جي وچ ۾ تڪرار جو موضوع بڻيل رهيو. جوڌپور جي راجا ڪڏهن به عمرڪوٽ تي سنڌ جي ميرن جي بالادستي تسليم نه ڪئي ۽ ان کي پنهنجي رياست جو حصو قرار ڏيندو رهيو.<ref name="MubarakAli"></ref> 1815ع ۾ نئونڪوٽ وارو ننڍڙو پڪو دفاعي قلعو جوڙايو ويو.<ref name="autogenerated1" /> جڏهن [[جيمس برنس]] 1827ع ۾ سنڌ جو دورو ڪيو ته هن لکيو آهي ته ان وقت غلام الله لغاري عمرڪوٽ جو نگران هو.<ref name="MubarakAli"></ref> [[ٿامس پوسٽنس]] ۽ جيمس برنس عمرڪوٽ جي هڪ ٻي اهم خصوصيت جو به ذڪر ڪن ٿا. سندن مطابق عمرڪوٽ اهو هنڌ هو جتي ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن جا خزانا لڪائي رکيا ويندا هئا. جيمس برنس لکي ٿو:<ref name="MubarakAli"></ref> {{Quotation| "هتي اهو مشهور آهي ته سنڌ جي حڪومت جا ميمبر ڪيترن ئي ڪروڙ رپين جو خزانو رکندا آهن." }} سنه 1258هه، يعني 1842ع ۾، سر چارلس نيپئر ميرن سان عهدنامو ڪيو، جنهن موجب عمرڪوٽ، سبزلڪوٽ، شڪارپور ۽ ڪراچي انگريز سرڪار جي حوالي ٿيا.<ref name="autogenerated2"></ref> === انگريز دور === 1843ع ۾ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سر [[چارلس نيپيئر]] ميرپور مان فِٽزجيرالڊ کي عمرڪوٽ موڪليو. ٽالپرن عمرڪوٽ کي پنهنجي فوجي مرڪز طور استعمال ڪيو هو ۽ قلعو مضبوط فوجي دستن سان ڀريل هو. جڏهن فِٽزجيرالڊ عمرڪوٽ پهتو ته کيس معلوم ٿيو ته اهڙيون خبرون بي بنياد هيون. ڪجهه ڳالهين ٻولهين کان پوءِ قلعو بنا ڪنهن مزاحمت جي انگريزن جي حوالي ڪيو ويو ۽ فِٽزجيرالڊ کي قلعي جو نگران مقرر ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> عمرڪوٽ تي قبضي کان پوءِ سنڌ مڪمل طور انگريزن جي قبضي هيٺ اچي وئي.<ref name="MubarakAli"></ref> 1843ع ۾ سنڌ جي فتح کان پوءِ عمرڪوٽ انگريزن جي قبضي هيٺ آيو. سنڌ تي انگريزن جي حڪومت دوران عمرڪوٽ کي ضلعي هيڊ ڪوارٽر جو درجو مليو، جڏهن ته قلعو سرڪاري سنڀال هيٺ آيو.<ref name="autogenerated1" /> سنڌ جي فتح کان پوءِ جوڌپور جي راجا عمرڪوٽ بابت برطانوي حڪومت سان ڳالهيون شروع ڪيون ۽ مطالبو ڪيو ته عمرڪوٽ کيس واپس ڏنو وڃي. برطانوي حڪومت عمرڪوٽ کي حيدرآباد ڪليڪٽوريٽ ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ڏهن سالن کان پوءِ اهو تجويز پيش ڪيو ويو ته عمرڪوٽ ڪڇ جي راءِ کي ڏنو وڃي، پر اها تجويز رد ڪئي وئي. آخرڪار 1856ع ۾ عمرڪوٽ کي مستقل طور سنڌ ۾ ضم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> 1857ع واري آزاديءَ جي جنگ جي سلسلي ۾ 1859ع ۾ راجپوتن ۽ ٻين مقامي ماڻهن، جن ۾ عمرڪوٽ جو راڻا ۽ ڪجهه مقامي زميندار پڻ شامل هئا، برطانوي حڪومت خلاف بغاوت ڪئي. هنن ڪجهه پوليس اهلڪارن کي قتل ڪري شهر تي قبضو ڪيو، پر انگريز فوج اها بغاوت بي رحميءَ سان ڪچلي، جنهن دوران وڏي رتوڇاڻ ٿي. هن ئي دور ۾ انگريزن امر ڪردار '''راڻا رتن سنگھ''' کي عمرڪوٽ جي قلعي اندر ڦاسي تي چاڙهيو.<ref name="MubarakAli"></ref><ref name="autogenerated1" /> ڏکڻ ٿر ۽ پارڪر جا ڀاڱا انتظامي طور گهڻي عرصي تائين ڪڇ ڀڄ سان ڳنڍيل رهيا، ۽ راجپوتن، کوسن ۽ ڪولهين جي بغاوتن کي دٻائڻ لاءِ ٿيل ڪاررواين ۾ '''[[روپلي ڪولهي]]''' سميت ڪيترن محب وطن نوجوانن کي موت جي سزا ڏني وئي.<ref name="autogenerated1" /> 1859ع ۾ عمرڪوٽ جي راڻا ۽ ڪجهه مقامي زميندارن برطانوي حڪومت خلاف بغاوت ڪئي. هنن ٽيليگراف آفيس تي حملو ڪيو، ڪجهه پوليس اهلڪارن کي قتل ڪيو ۽ شهر تي قبضو ڪري ورتو، پر حڪومت فوراً ڪارروائي ڪندي بغاوت کي ختم ڪري ڇڏيو.<ref name="MubarakAli"></ref>. برطانوي دور ۾ هڪ ٻيو قابلِ ذڪر واقعو 1867ع ۾ پيش آيو، جڏهن سنڌ جي ڇهين ڪمشنر ايڊي رابرٽ عمرڪوٽ ۾ درٻار ڪوٺائي. ان موقعي تي ميرپورخاص جي رهواسي مير شاهه محمد خان کي ”ستارهٔ هند“ جو خطاب ۽ هڪ تمغو عطا ڪيو ويو..<ref name="MubarakAli"></ref> 1869ع ۾ مارواڙ، ٿر ۽ عمرڪوٽ سميت سڄي علائقي ۾ سخت ڏڪار پيو. حالتون ايتريون خراب ٿي ويون جو ڪيترن ماڻهن انتهائي غربت سبب پنهنجا ٻار به وڪڻڻ شروع ڪري ڇڏيا.<ref name="MubarakAli"></ref> 1876ع ۾ بمبئي جي گورنر سر [[رچرڊ ٽيمپل]]، جيڪو فارسي ٻوليءَ جو عالم پڻ هو، سنڌ جي حالتن جو جائزو وٺڻ لاءِ عمرڪوٽ جو دورو ڪيو.<ref name="MubarakAli"></ref> بعد ۾ 1889ع ۾ سنڌ جي يارهين ڪمشنر سر [[چارلس پرچرڊ]] پڻ عمرڪوٽ جو دورو ڪيو..<ref name="MubarakAli"></ref> 1 === جديد دور ۽ جنگي اهميت === ٿر ۽ بئراج ايراضي جي ڳانڍاپي تي واقع تاريخي قلعي وارو سرحدي شهر عمرڪوٽ گذريل ٽن صدين دوران ٻاهرين ڪاهن ۽ اندروني بغاوتن سبب گهٽ ۾ گهٽ ست ڀيرا رتوڇاڻ، ڦرلٽ ۽ جلائو گهيرائو جو شڪار ٿيو. عمر مارئي جي لوڪ داستان، مومل جي هڪ ماڙي جي آثارن ۽ اڪبر بادشاهه جي جنم هنڌ سبب مشهور هن شهر کي مختلف دورن ۾ نادر شاهه، مارواڙ جي راجپوتن، ڪلهوڙن، ٽالپرن، مدد خان پٺاڻ، انگريزن ۽ 1971ع جي پاڪ-ڀارت جنگ دوران هندستاني فوج جي اڳڀرائي جهڙن واقعن سان واسطو رهيو.<ref name="autogenerated1" /> === 1965ع جي جنگ ۾ حُرن جو ڪردار === سال 1965ع جي شروعات ۾ ڀارت جي جنگي تيارين کي ڏسندي فوجي اختيارين پنجاب جي چولستان کان ڪڇ جي رڻ تائين سرحدي دفاع کي مضبوط ڪرڻ لاءِ فوج سان گڏ وڏي انگ ۾ مقامي حُرن کي مقرر ڪيو. سنڌ جي سرحدي پٽيءَ کي ٻن سيڪٽرن ۾ ورهايو ويو: چولستان ۽ اڇڙي ٿر تي ٻڌل ”اتر سيڪٽر“ لاءِ پير پاڳاري جي ننڍي ڀاءُ پير نادر علي شاهه کي، جڏهن ته ٿر ۽ ڪڇ جي رڻ واري ”ڏکڻ سيڪٽر“ لاءِ فقير امين مڱريو کي سيڪٽر ڪمانڊر مقرر ڪيو ويو. پير پاڳاري کي حُرن جو چيف ڪمانڊر بڻايو ويو. ٽنهي ڪمانڊرن کي ڏورانهن محاذن تي موجود حُرن سان رابطي لاءِ هيليڪاپٽر پڻ ڏنا ويا. جنگ دوران پير پاڳارو عمرڪوٽ قلعي اندر قائم هيڊڪوارٽر ۾ موجود رهيو ۽ مختلف جنگي محاذن جا دورا ڪري حُرن جا حوصلا وڌائيندو رهيو.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> 1965ع جي جنگ دوران جڏهن ڀارتي فوج پنجاب وٽان سرحد پار ڪري پاڪستاني علائقي تي قبضو ڪيو ته سنڌ جي سرحدي مورچن ۾ موجود حُرن کي حڪم مليو ته جواب ۾ هو به پيش قدمي ڪري ڀارتي علائقو فتح ڪن. حُر، جنگي جهازن ۽ تربيت يافته فوج جي مدد سان اڳتي وڌيا ۽ راجستان ۾ مغل دور جا ٻه تاريخي قلعا، '''ڪشن ڳڙھ''' ۽ گهوٽاڙو، اهم فوجي ڇانوڻيون، ڪيترائي سرحدي چوڪيون ۽ ريلوي اسٽيشنون فتح ڪيون. ڀارت پاران حرن جي اڳڀرائي روڪڻ لاءِ هٿيار، بارود ۽ تازا فوجي دستا کڻي ايندڙ هڪ ريل گاڏي کي کوکرو پار - موڻاٻائو (Khhokhhuro paar - Monnaabaao) ريلوي لائين تي پنهنجي منزل تي پهچڻ کان اڳ پٽڙي تان ڪيرائي، باهه ڏئي ساڙي تباهه ڪيو ويو. ٻن هفتن جي جنگ ۾ حُرن راجستان جو اٽڪل 1800 چورس ڪلوميٽر علائقو فتح ڪيو. ڪيترائي حُر نوجوان شهيد ۽ زخمي ٿيا. سرڪار پير پاڳاري، خليفي فقير امين مڱريو، وحيد ڪٽپر ۽ ٻين حُرن کي ”ستاره جرئت“، ”تمغه جرئت“ ۽ ٻين فوجي اعزازن ۽ سَنَدن سان نوازيو.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> === 1971ع جي جنگ ۽ هڱورو ڀٽ جو معرڪو === 1971ع واري پاڪ-ڀارت جنگ دوران پاڪ فوج ۾ اعليٰ عهدن تي وڏي انگ ۾ مقرر بنگالي آفيسرن جي بغاوت سبب سنڌ جي دفاع لاءِ گهربل فوجي دستا ۽ حُر مجاهد وقت سر اڳين مورچن تائين پهچي نه سگهيا. انهيءَ صورتحال جو فائدو وٺندي ڀارتي فوج ڇاڇرو ۽ ننگرپارڪر شهرن سميت اتر-اوڀر ٿر جي وڏي ايراضي تي قبضو ڪيو. عورتون ۽ ٻار پنهنجي جان بچائڻ لاءِ بئراج ايراضي جي مختلف ڳوٺن ڏانهن لڏي ويا. ڀارتي فوج ڪيترن ڳوٺن مان گذري ڇاڇري کان اڳتي وڌي ۽ عمرڪوٽ تي قبضي لاءِ شهر ٻاهران هڱورو ڀٽ تي گڏ ٿيڻ شروع ڪيو. عمرڪوٽ ڏانهن پيش قدمي جي خبرن سبب شهر جا رهواسي ڊپ ۾ شهر خالي ڪري ويا.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> اڳوڻي ضلعي ناظم مگهن مڱريو جي والد فقير ترڪو مڱريو جي اڳواڻي ۾ حُرن جي ”عمرڪوٽ ڪمپني“ شهر جي دفاع لاءِ هڱورو ڀٽ ۽ شهر جي وچ ۾ واقع ”پنجا تلي ترائي“ وٽ مورچن ۾ موجود هئي. ڀارتي فوج 18 مدراس رجمينٽ جي ڪمانڊ ۾ ٽي ڏينهن هڱورو ڀٽ وٽ ڪئمپ قائم ڪري وڌيڪ هٿيار، بارود ۽ تازه دم دستا گهرائي عمرڪوٽ تي قبضي جي رٿابندي ڪري رهي هئي. ترڪو مڱريو وڌيڪ مدد گهري، جنهن تي 26 بلوچ رجمينٽ جي هڪ ڪمپني ڪئپٽن ممتاز جي اڳواڻي ۾ حر مجاهد فورس جي مدد لاءِ پهتي. جنگ ۾ حصو وٺندڙ متارو مڱريو، محمد آريسر ۽ امام بخش ڀنڀرو موجب ٻنهي ڪمپني ڪمانڊرن فيصلو ڪيو ته دشمن جي حملي جو انتظار ڪرڻ بدران پاڻ دشمن جي ڪئمپ تي اوچتو حملو ڪيو وڃي.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> رٿابندي موجب حر ۽ بلوچ ڪمپنين مان چونڊيل ڦڙت، بهادر ۽ جانثار جوانن صبح جو 4 وڳي ڀارتي فوج جي ڪئمپ تي اتر ۽ اولهه کان اوچتو حملو ڪيو. ڪارروائي ۾ پهريان مورچن تان مارٽر گولا فائر ڪيا ويا، پوءِ دستي بم ۽ هٿيار استعمال ڪندي دشمن جي مزاحمت کي ٽوڙيو ويو. ڀارتي فوج وڏي انگ ۾ هٿيار، بارود، راشن، درجنين گاڏيون ۽ ٻيو جنگي سامان ڇڏي پنڌ واپس ڀڄڻ تي مجبور ٿي. پاڪستان طرفان بلوچ ۽ حر ڪمپنين جا رڳو 150 جوان هن ڪارروائي ۾ شامل هئا، جڏهن ته ڀارتي ڪئمپ ۾ اٽڪل 700 فوجي موجود هئا، جن مان 49 ٿڏي تي مارجي ويا. لاشن کي اتي ئي گڏيل قبر ۾ دفن ڪيو ويو، ڪجهه زخمين سميت لڳ ڀڳ ويهارو ڀارتي فوجي گرفتار ڪري جنگي قيدي بڻايا ويا. پاڪستاني پاسي جا چار جوان شهيد ۽ ٻارهن زخمي ٿيا. هن ڪارروائي دوران بهادري ڏيکارڻ تي ڪئپٽن ممتاز، صوبيدار گل خان ۽ ٻين کي فوجي تمغن سان نوازيو ويو. 26 بلوچ رجمينٽ جي ڪمپني ۽ حُرن جي عمرڪوٽ ڪمپني کي خاص پذيرائي ڏيندي ”هڱورين“ جو نالو ڏنو ويو. عمرڪوٽ جي دفاع واري هن جنگ جي چار شهيدن جي ياد ۾ قلعي اندر عجائب گهر ڀرسان هڪ يادگار ٺهيل آهي، جنهن تي معرڪي جا انگ اکر پڻ ڏنل آهن.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> == جاگرافي == هي شهر 25◦22′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 69◦47′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي ٿر ۾ واقع آهي. اهو ميرپورخاص کان 46 ميل اوڀر ۾، ان هنڌ تي آهي جتان واريءَ جون ڀٽون شروع ٿين ٿيون. هڪ ٻي روايت ۾ ان جو مقام 22–25 اتر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 47–69 اوڀر ويڪرائي ڦاڪ طور بيان ڪيو ويو آهي، ۽ شهر کي واريءَ ۽ ڏاڍي زمين جي دنگ تي واقع ڄاڻايو ويو آهي. == عمرڪوٽ جو قلعو == === تعمير ۽ نالي بابت روايتون === '''عمرڪوٽ جو قلعو''' يا '''امرڪوٽ جو قلعو''' سنڌ جي تاريخي قلعن مان هڪ آهي، جيڪو ٿر ۽ سنڌو ماٿريءَ جي وچ واري اهم گذرگاهه تي واقع رهيو آهي. قلعي جي تعمير بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. هڪ راءِ موجب موجوده قلعو ڪلهوڙا دور ۾ [[حيدرآباد]] جي پڪي قلعي کان اٽڪل ويهه سال اڳ، ميان نور محمد ڪلهوڙي 1746ع ۾ جوڙايو.<ref name="MubarakAli"></ref> ڊاڪٽر اسد جمال پلي جي تحقيق موجب قلعي جي اڏاوت لاءِ لڪي جبل جا پٿر پاڻيءَ رستي آڻڻ خاطر ڳوٺ چيل بند وٽان اتر-اوڀر رخ ۾ “نور واهه” نالي هڪ ابتو واهه کوٽايو ويو هو. ڪجهه تاريخدانن جو خيال آهي ته هاڻوڪي قلعي واري هنڌ ڪلهوڙن کان اڳ به ڪو پراڻو قلعو موجود هو ۽ موجوده قلعو ان جي بنيادن تي اڏيو ويو.<ref name="autogenerated1">روزآني ڪاوش جي 26 مارچ 2017 جي ”ڪاوش دنيا“ ۾ عمرڪوٽ بابت نور محمد سمي جي ليکيل ليک مان ورتل</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> فائل:Umerkot Fort view1.JPG|عمرڪوٽ جي قلعي جو ھڪ منظر فائل:Umarkot Fort view3.JPG|عمرڪوٽ جو قلعو فائل:Umarkot museum view.JPG|عمرڪوٽ عجائب گھر </gallery> روايتن موجب يارهين صديءَ ۾ راجا اَمر سنگهه قلعو ٺهرايو، جڏهن ته ڪجهه بيانن موجب اهو قلعو پرمار سوڍي اڏايو هو، جنهن تي پوءِ سومرن قبضو ڪيو. هڪ روايت مطابق 1355ع ۾ عمر سومري هن شهر کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. 1226ع ۾ اهو ٻيهر سوڍن جي هٿ ۾ رهيو. 1746ع ۾ ميان نور محمد ڪلهوڙي قلعو ٺهرايو، جيڪو اڃا تائين موجود آهي. ڪن محققن جي راءِ آهي ته قلعو سنڌ ۾ اسلامي دور کان به اڳ جو ٺهيل آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/%d8%b9%d9%85%d8%b1%da%aa%d9%88%d9%bd-%d8%ac%d9%88-%d9%82%d9%84%d8%b9%d9%88-%da%aa%d9%87%da%99%d9%8a-%d8%af%d9%88%d8%b1-%db%be-%d8%aa%d8%b9%d9%85%d9%8a%d8%b1-%d9%bf%d9%8a%d9%88%d8%9f-%d8%b9/|title=عمرڪوٽ جو قلعو ڪهڙي دور ۾ تعمير ٿيو؟ ........عزيزڪنگراڻي -|date=2019-06-16|language=sd|access-date=2019-07-10}}</ref> [[فائل:Ghosia Guest House Umerkot.JPG|300px|thumb|غوثيه گيسٽ ھائوس جو منظر]] قلعي ۽ شهر جي اصل نالي بابت تاريخدانن وٽ ٻه اهم رايا ملن ٿا. هڪ راءِ موجب اصل قلعو امر سنگهه نالي راجپوت راڻي جوڙايو هو، تنهنڪري شهر ۽ قلعي جو نالو '''امرڪوٽ''' پيو.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.dawn.com/news/1176551|title=Umerkot: Lost in history|last=Hasan|first=Shazia|date=2015-04-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2019-05-29}}</ref> ٻي راءِ موجب قلعو عمر ماروي واري قصي سان لاڳاپيل مشهور بادشاهه '''عمر سومري''' جوڙايو هو، تنهنڪري صحيح نالو '''عمرڪوٽ''' آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/index.php/antiquities-sites/fort/item/108-umerkot-fort-umerkot|title=Umerkot Fort, Umerkot|website=antiquities.sindhculture.gov.pk|language=en-gb|access-date=2019-05-29}}</ref> هڪ طرف تاريخي روايتن موجب سن 1226ع ۾ راجسٿان کان سوڍا راڻا رتي ڪوٽ ۽ عمرڪوٽ فتح ڪري هتي حڪمران ٿيا، ۽ انهن 26 راڻن جو تاريخي ۽ نالي وار سلسلو هاڻوڪي راڻي همير سنگهه تائين پهچي ٿو، پر انهن ۾ امر سنگهه نالي ڪو راڻو نه ملي ٿو. ٻئي طرف هاڻوڪي قلعي جي ٻن برجن واري مُک دروازي مٿان وچ ۾ لڳل هڪ پٿر تي سورج مکي جو گل اُڪريل آهي، جيڪو سورج ونسي سوڍن جي ڌرمي نشاني سمجهيو وڃي ٿو. جيڪڏهن موجوده قلعو ميان نور محمد ڪلهوڙي تعمير ڪرايو هو ته پوءِ مُک دروازي مٿان سورج مکي وارو پٿر لڳائڻ بابت سوال پيدا ٿئي ٿو؛ ممڪن آهي ته اهو پٿر سوڍا راڻن پنهنجي راڄ دوران لڳايو هجي.<ref name="autogenerated1"></ref> === جاگرافيائي ۽ فوجي اهميت === عمرڪوٽ جو قلعو اڳ به ٿر جي سياست جي ڪنجي سمجهيو ويندو هو، ڇاڪاڻ ته اهو مارواڙ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي اهم رستي تي واقع هو. ان زماني ۾ عمرڪوٽ سنڌ جي سومرا گهراڻي جي حڪومت هيٺ هو. عمرڪوٽ جي قلعي کان 30 ميل اتر طرف ٿر اندر رتو ڪوٽ نالي هڪ پراڻي قلعي جا نشان موجود آهن. رتو ڪوٽ، جيڪو عمرڪوٽ جي قلعي وانگر اهم آهي، پرمار سوڍن جي دور انديشيءَ جي نشاني هو يا انهن کان اڳ جو تعمير ٿيل قلعو هو، ان بابت قطعي طور چئي نٿو سگهجي. بهرحال، اهڙن مضبوط قلعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪنهن مدبر حڪمران ٿر تي پنهنجو ڏهڪاءُ قائم ڪرڻ، ۽ سنڌو ماٿري ۽ وچ هندستان جي وچ وارن شاهراهه رستن تي پنهنجو حڪم جاري رکڻ لاءِ انهن قلعن جي اڏاوت ڪرائي هئي.<ref>ڪتاب: ٿر ۽ پارڪر جو احوال;مصنف:ايس اين رئڪس ;مترجم:ڊاڪٽر نواز علي شوق؛ايڊيشن: ٻيون 2007ع؛ ڇپيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ،ڄامشورو</ref> === قلعي جا ڏکڻ ۽ اولهه وارا دروازا === قلعي جي اتر طرف واري مُک دروازي کان سواءِ ڏکڻ ۽ اولهه پاسي وارن ٻن ننڍن دروازن بابت قديم آثارن جي ماهرن حاڪم شاهه بخاري ۽ علي حيدر گاڏهي جو چوڻ آهي ته قلعي جي اصل ڊيزائين ۾ اهي ٻئي دروازا شامل نه هئا. سندن مطابق اهي دروازا انگريزن پنهنجي سهولت لاءِ قلعي جون ڀتيون ٽوڙي ڪڍايا هئا. قلعي کي اصل حالت ۾ بحال ڪرڻ ۽ ان جي سيڪيورٽي کي نظر ۾ رکندي اهي ٻئي دروازا بند ڪيا پيا وڃن.<ref name="autogenerated1"></ref> لال سنگهه سوڍو، ڏکڻ واري دروازي بابت انهيءَ راءِ سان اختلاف ڪري ٿو. سندس دعويٰ آهي ته جوڌپور جي راجا ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ ٿيل جنگ جي وقت به ڏکڻ وارو دروازو موجود هو. سندس چوڻ موجب اهو دروازو مُک دروازي جي ڀيٽ ۾ ڪمزور هو، تنهنڪري جوڌپور جي راجا جون فوجون ان دروازي کي بارود سان ٽوڙي، باهه ڏئي ساڙي، اندر داخل ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿيون. سندس مطابق، ان جنگ ۾ باهه سبب سڙيل ڪاريون سرون ۽ ڀتيون اڄ به ان دروازي وٽ موجود آهن.<ref name="autogenerated1"></ref> == دلچسپ جايون == هيءُ شهر [[ڪراچي]]، جيڪو [[سنڌ]] جو گاديءَ وارو شهر آهي، ۽ [[حيدرآباد]] سميت ٻين وڏن شهرن سان سٺيءَ طرح ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.umerkot.gos.pk/ |title=District Government Umerkot |access-date=2014-02-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.umerkot.gos.pk/ |archive-date=24 February 2012 |df=dmy-all }}</ref> عمرڪوٽ ۾ ڪيترائي تاريخي اهميت وارا ماڳ موجود آهن، جن ۾ [[اڪبر بادشاهه جي جاءِ پيدائش]]، [[عمرڪوٽ جو قلعو]] ۽ [[مومل جي ماڙي]] شامل آهن. هتي هڪ قديم مندر [[شِو مندر، عمرڪوٽ]] پڻ موجود آهي. ان کان علاوه [[ڪالي ماتا مندر]]، [[ڪرشن مندر]] (پراڻي امرڪوٽ ۾)، [[منهر مندر]] ۽ [[ڪٺواڙي مندر]] (رانچو لائين ۾) پڻ مذهبي ۽ تاريخي اهميت رکن ٿا. == تعليم == شهر ۾ 100 کان وڌيڪ اسڪول، 20 ڪاليج ۽ هڪ پولي ٽيڪنيڪل ڪاليج موجود آهن. == آبادي == === آباديءَ جي واڌ === {{Historical populations|1951|5142|1961|5878|1972|8,381|1981|13,742|1998|35,559|2017|134,196|2023|144,558|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري]] موجب عمرڪوٽ جي آبادي 144,558 هئي.<ref>{{Cite web |title=Sindh (Pakistan): Urban Localities in Districts - Population Statistics, Charts and Map |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/ |access-date=2024-08-31 |website=www.citypopulation.de}}</ref> === مذهب === {{See also|عمرڪوٽ ضلعو#مذهب}} [[عمرڪوٽ شِو مندر]] [[سنڌ]] جي سڀ کان قديم ۽ مقدس هندو عبادتگاهن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1392074|access-date=18 February 2021|title=The thriving Shiva festival in Umarkot is a reminder of Sindh's Hindu heritage |date=27 February 2018 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ ''عمرڪوٽ ميونسپلٽي ۾ مذهبن جي تاريخي آبادي'' ! مذهب ! آبادي (1901ع)<ref>{{Cite book |last=Enthoven |first=R. E. |title=Census of India, 1901: Volume IX-A. Bombay: Part II, Imperial Tables |publisher=Government Central Press |year=1902 |pages=40–41}}</ref> ! سيڪڙو (1901ع) |- | [[هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] | 3,884 | {{Percentage|3884|4934|2}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15x15px]] | 993 | {{Percentage|993|4934|2}} |- | [[جين مت]] [[File:Jain Prateek Chihna.svg|26x26px]] | 46 | {{Percentage|46|4934|2}} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|21x21px]] | 1 | {{Percentage|1|4934|2}} |- ! ڪل | '''4934''' | '''{{Percentage|4934|4934|2}}''' |} == پڻ ڏسو == * [[اسلام ڪوٽ]] * [[مٺي]] * [[عمرڪوٽ ضلعي حڪومت]] * [[ٿرپارڪر]] * [[عمر مارئي]] == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons category}} {{wikivoyage|Umerkot}} * [https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.umerkot.gos.pk/ عمرڪوٽ ضلعي حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ (انگريزي)] {{Use dmy dates|date=April 2017}} [[زمرو:عمرڪوٽ]] [[زمرو:سنڌ ۾ هندومت]] [[زمرو:عمرڪوٽ ضلعي جون تعلقائون]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گھاٽيون آباديون]] 5swgtsiwscnbj3g0ounugskij1gaboa 384088 384087 2026-06-10T18:17:13Z Intisar Ali 8681 /* انگريز دور */ 384088 wikitext text/x-wiki {{for-multi|ضلع بابت|عمرڪوٽ ضلعو|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = عمرڪوٽ<br> عمرڪوٽ | other_name = | official_name = امرڪوٽ | native_name = | nickname = | settlement_type = [[شهر]] | image_skyline = Umarkot Fort view3.JPG | image_caption = يارهين صديءَ جو [[عمرڪوٽ قلعو]] | image_seal = | image_map = | mapsize = | map_caption = عمرڪوٽ جو مقام | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] | seat_type = شهري ڪائونسل | seat = | parts_type = ضلعا | governing_body = [[عمرڪوٽ ضلعي جي حڪومت|ضلعي حڪومت]] | leader_title = [[ڪائونسل-مئنيجر حڪومت|شهري منتظم]] | leader_name = | leader_title1 = ميٽروپوليٽن ڪمشنر | leader_name1 = | leader_title2 = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name2 = طاهر علي ميمڻ<ref>{{cite news|url=https://academiamag.com/sau-umerkot-campus-graduated-first-batch/|title=SAU Umerkot campus graduated first batch|date=9 December 2021|access-date=8 January 2021|work=The Academia Magazine}}</ref> | established_title = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | established_date = اسلام کان اڳ وارو دور | coordinates = {{Coord|25|21|47|N|69|44|33|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 48.6 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = [[2023ع پاڪستان مردم شماري|2023ع]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_note = | population_total = 144,558 | population_rank = [[پاڪستان جا وڏا شهر|پاڪستان ۾ 79هون]] | total_type = شهر | population_density_km2 = auto | population_demonym = | timezone = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset = +05:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | area_code = 238 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | postal_code = 69100 | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | website = }} '''عمرڪوٽ''' (اردو: {{Nastaliq|عمرکوٹ}}؛ [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]]: عمرڪوٽ؛ [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ|IPA]]: [ʊmərkoːʈ])، جيڪو اڳ ۾ '''امرڪوٽ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو، [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جو هڪ تاريخي شهر آهي. [[مغل سلطنت|مغل]] شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جو جنم 1542ع ۾ امرڪوٽ ۾ ٿيو هو. هندو لوڪ عقيدي جي مشهور ديوتائن [[پابوجي]] ۽ [[رامديو پير]] بابت روايتي طور چيو وڃي ٿو ته سندن شادي عمرڪوٽ ۾ ٿي هئي. هتي جي مقامي ٻولي [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]] آهي، جيڪا [[راجستاني ٻوليون|راجستاني ٻولين]] جي گروهه سان تعلق رکي ٿي ۽ [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولي خاندان]] جو حصو آهي. ڍاٽڪي ٻوليءَ جو سڀ کان ويجهو تعلق [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]] سان آهي. انگريزن عمرڪوٽ کي ضلعي جو هيڊڪوارٽر ڪيو. 1906ع کان پوءِ ميرپروخاص هيڊ ڪوارٽر ڪيو ويو. شهر جي رونق چڱي آهي، واپار چڱو هلي ٿو. هن جي چوڌاري باغن ۾ ميوات ۽ واڙين ۾ هر قسم جي ڀاڄي ٿئي ٿي. هيءُ شهر اڳي راجپوتن جي گاديءَ جو هنڌ هو، جنهنڪري ٿر جو ”تِيلاٽ“ ليکبو هو. مارواڙي قومون گهڻو ڪري پهريائين هتي اچي رهيون، جي پوءِ 1874ع ۾ اڀرندي نماري جي ٻوڏن ۽ ٻين ڪن سببن جي ڪري مٺي، ڇاڇري ڪانٽئي، چيلهار، پارني، ٻڳل، ويراڙي، ڌارناسر ۽ ٻين ڳوٺن ڏي لڏي ويون. هتي مردانو ۽ زنانو پرائمري اسڪول، هاءِ اسڪول، سول ڪورٽ، ڊپٽِي ڪليڪٽر جي آفيس، مختيارڪار جي آفيس، سرڪٽ هائوس، ڊپٽي سپرنٽينڊنٽ پوليس جي آفيس، ايڪسائيز انسپيڪٽر جي آفيس، پاڪستان سرڪار جو ميوزم، ٽائون ڪميٽي، ٽيليفون آفيس، پوليس ٿاڻو، مسافر خانو، تعلقو اسپتال ۽ انجنيري بنگلا آهن. ويجهيون ريلوي اسٽيشنون ڇوڙ ۽ ڍورو نارو 12 ۽ 14 ميل جي فاصلي تي آهن. ميرپور خاص 46 ميل پري آهي، جو پڪو روڊ آهي. ڪنري اسٽِيشن سان به آمدرفت چالو آهي. هيءُ شهر سڀني شهرن سان لاريءَ رستي ڳنڍيل آهي.<ref name =" رائچند هريجن " > ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون) -مصنف؛ رائچند هريجن -ايڊيشن؛ ٽيون- سال؛ 2005ع -ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref> ==شھر جو نالو== هن شهر جي نالي بابت اختلاف موجود آهي ته ان جو صحيح نالو '''عمرڪوٽ''' هو يا '''امرڪوٽ'''. فارسي ماخذن ۾ هي نالو ٻنهي صورتن، يعني ''عمرڪوٽ'' ۽ ''امرڪوٽ''، ۾ ملي ٿو<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—73, 74 }}</ref> هڪ روايت موجب هن شهر جو بنياد [[راڻو امر سنگهه]] وڌو هو، تنهنڪري ان جو نالو ''امرڪوٽ'' پيو. ٻي روايت مطابق شهر جو بنياد [[عمر سومرو]] رکيو هو، جنهن سبب ان کي ''عمرڪوٽ'' سڏيو ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> ٽئين راءِ برطانوي مورخ [[جيمس ٽاڊ]] پيش ڪئي آهي، جنهن موجب ''امارا-سومرا'' (Umara-Sumra) [[پرمار راجپوت]]ن جي هڪ شاخ هئي، جيڪا [[ٿر ريگستان]] ۾ آباد ٿي ۽ هن شهر ۾ رهائش اختيار ڪئي. سندس خيال موجب شهر جو نالو انهيءَ نسبت سان ''عمرڪوٽ'' پيو.<ref name="MubarakAli"></ref> تنهن هوندي به، ٿر واري علائقي جا مقامي ماڻهو اڄ به هن شهر کي '''امرڪوٽ''' سڏين ٿا، جڏهن ته علائقي کان ٻاهر هي شهر عام طور '''عمرڪوٽ''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="MubarakAli"></ref> امرڪوٽ يا عمرڪوٽ سنڌ جي قديم شهرن مان هڪ آهي، جنهن جي نالي بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. شهر کي ڪڏهن ”ديهات“، ڪڏهن ”همروٽ“، ڪڏهن ”پدمات“، ڪڏهن ”امراڻو“ ۽ ڪڏهن ”امراپري“ به سڏيو ويو، پر موجوده دور ۾ اهو عام طور عمرڪوٽ جي نالي سان مشهور آهي. ڪجهه روايتن موجب هن شهر کي عمر سومري سان منسوب ڪري عمرڪوٽ سڏيو ويو، جڏهن ته ٻين تاريخي ماخذن، جهڙوڪ ”تاريخ فرشتا“، ''[[آئين اڪبري]]''، ''[[اڪبر نامه]]''، ”[[شاهجهان نامه]]“ ۽ ٻين مؤرخن وٽ هن شهر جو نالو امرڪوٽ طور ملي ٿو. هڪ راءِ موجب هن شهر جو اصل نالو امرڪوٽ هو، جيڪو برطانوي دور کان عمر سومري جي نسبت سان عمرڪوٽ طور مشهور ٿيو، جيتوڻيڪ ڪجهه محققن موجب عمر سومري جو امرڪوٽ شهر يا قلعي سان سڌو تعلق ثابت نٿو ٿئي.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%B1%20%DA%AA%D9%88%D9%BD%20%D8%B9%D9%85%D8%B1%DA%AA%D9%88%D9%BD امر ڪوٽ عمرڪوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> امرڪوٽ تي راڻا پرساد جي راڄ دوران 1542ع ۾ مغل بادشاهه همايون هتان گذريو، ۽ سندس پٽ اڪبر جو جنم به هتي ٿيو. همايون جي ڀيڻ '''[[گلبدن بيگم]]''' پنهنجي فارسي ڪتاب “[[همايون نامه]]” ۾ لکيو آهي ته راڻو پرساد، [[شهنشاهه همايون]] جو زبردست استقبال ڪيو، کيس رهڻ لاءِ بهترين جاءِ ڏني ۽ سندس قافلي جي اميرن لاءِ قلعي کان ٻاهر رهائش جو بندوبست ڪيو. گلبدن بيگم موجب اتي شيون تمام سستيون هيون، هڪ رپئي ۾ چار ٻڪريون ملي رهيون هيون، ۽ راڻا پرساد بادشاهه کي رڍون ۽ ٻڪريون تحفي ۾ ڏنيون. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت قلعو اڪبر بادشاهه جي جاءِ پيدائش واري هنڌ موجود هو. ممڪن آهي ته اهو قلعو '''امر سنگھ''' نالي ڪنهن هندو راجا يا راڻي جوڙايو هجي، جنهن ڪري شهر جو نالو شروع ۾ امرڪوٽ ۽ پوءِ عمرڪوٽ ٿيو. عمر مارئي جو قصو ۽ بادشاهه عمر سومري جو دور راڻي پرساد کان اٽڪل 200 سال اڳ جو ڄاڻايو وڃي ٿو. شاهه لطيف جي شاعري ۽ فارسي ۽ عربي ۾ غير ملڪي سياحن جي ڪتابن ۾ هن شهر جا ٻئي نالا ملن ٿا. هڪ ٻوليائي راءِ موجب، مارواڙي ۽ ڍاٽڪي ٻولين ۽ لهجن ۾ ”ع“ مٿان پيش وارو اچار موجود نه آهي، تنهن ڪري ممڪن آهي ته ”ع“ جي زبر واري اچار مان ”الف“ وارو اچار پيدا ٿيو هجي، جنهن سبب ٻئي صورتون صدين کان گڏ هلنديون رهيون. قديم آثارن جي محقق حاڪم علي شاهه بخاري موجب قلعي جي منظم کوٽائي سان قلعي جي عمر، اقتصادي حالت، ثقافت، هنرن ۽ اصل نالي بابت اهم معلومات ملي سگهي ٿي.<ref name="autogenerated1" /> . == شھر جي تاريخ == === قديم دور ۽ مذهبي آثار === تاريخي روايتن ۽ آثارن مان ظاهر ٿئي ٿو ته امرڪوٽ سنڌ جي انتهائي قديم شهرن مان هڪ آهي، ۽ ممڪن آهي ته قبل مسيح دور ۾ به آباد هو. خاص طور ٻڌ ڌرم واري دور ۾ هن شهر کي اهميت حاصل هئي. '''جوڳرائي جو تلاءُ''' انهيءَ دور جي مشهور يادگار طور ڄاتو وڃي ٿو. روايت آهي ته شهر جي ڀرسان '''لامٻي تلاءُ''' جي سر تي ۽ جوڳرائي جي ڪپر تي مهاتما ٻڌ جي پوئلڳن چلا ڪڍيا، جنهن ڪري اتي هڪ شاهي قلعو مهاراجه وڪرما جيت ٺهرايو. هڪ روايت موجب شهر مهاراجه وڪرما آباد ڪيو، پر انساني وسنديءَ جا آثار ان کان به قديم سمجهيا وڃن ٿا. قديم آثارن ۾ جوڳرائي جو تلاءُ ۽ ’شو‘ جو آستان شامل آهن. شو جي مندر وٽ برهمڻ آباد هئا ۽ ڀڪشوئن جو به اثر هو. شو جو مندر ڀٽن واري زمين تي واقع آهي، جتي واري جي دڙن مان ٻڌ ڌرم جي دور جا مڻڪا اڄ به ملن ٿا.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%B1%20%DA%AA%D9%88%D9%BD%20%D8%B9%D9%85%D8%B1%DA%AA%D9%88%D9%BD امر ڪوٽ عمرڪوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> عمرڪوٽ جلد ئي [[ٿر ريگستان]] جو هڪ اهم شهر بڻجي ويو ۽ تاريخي واقعن ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪرڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو اوڀر طرف کان [[سنڌ]] ۾ داخل ٿيندڙ مکيه شاهراهه تي واقع هو ۽ [[مارواڙ]] کي [[سنڌو ماٿري]] سان ڳنڍيندڙ رستي تي پڻ موجود هو. انهيءَ جغرافيائي حيثيت سبب عمرڪوٽ ريگستان جي ڪنجي سڏجڻ لڳو ۽ فوجي توڙي واپاري لحاظ کان انتهائي اهم شهر بڻجي ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> جيتوڻيڪ اهو يقيني طور معلوم نه آهي ته شهر ڪڏهن آباد ٿيو، پر ايترو ضرور واضح آهي ته قديم زماني کان هتي آبادي موجود هئي. چيني سياح [[شُوئن زانگ]] (Xuanzang)، جيڪو 641ع ۾ [[هندستان]] آيو هو، گهڻو امڪان آهي ته عمرڪوٽ جو به دورو ڪيو هجي<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref> روايت موجب يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راڻا امر سنگهه]] هن شهر کي تعمير ڪرايو هو،<ref name="رائچند-تاريخ-ريگستان-p651">{{cite book|last=رائچند هريجن|title=تاريخ ريگستان|location=حيدرآباد|year=1975|page=651}}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> جڏهن⁠تہ هاڻوڪو شهر ان جي قديم بنيادن تي ٻيهر آباد ڪيو ويو.<ref name="رائچند-تاريخ-ريگستان-p651">{{cite book|last=رائچند هريجن|title=تاريخ ريگستان|location=حيدرآباد|year=1975|page=651}}</ref><ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—73 کان 86 }}</ref> هتي هڪ ننڍڙو قلعو موجود هو، جيڪو ايترو مضبوط نه هو جو ڪنهن وڏي ۽ طاقتور فوج جو مقابلو ڪري سگهي. موجوده [[عمرڪوٽ جو قلعو]] 1746ع ۾ [[ڪلهوڙا]] حڪمران [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] (وفات 1755ع) تعمير ڪرايو. گهڻن تاريخدانن جي راءِ آهي ته اهو قلعو هڪ قديم قلعي جي ماڳ تي اڏيو ويو، جيڪو يا ته [[سومرا]] حڪمرانن يا [[سوڍا راجپوت]]ن تعمير ڪرايو هو.<ref name="MubarakAli"></ref> . [[ٽالپر]] دور ۾ [[جوڌپور]] طرفان ڪنهن ممڪن حملي يا چڙهائي جي صورت ۾ دفاع لاءِ قلعي اندر 400 سپاهي مقرر رکيا ويندا هئ.<ref name="MubarakAli"></ref> === پرمار، سوڍا ۽ سومرا دور === امرڪوٽ جي پراچين تاريخ جو مڪمل احوال موجود نه آهي، پر ڪجهه تاريخي حوالن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڇهين صدي عيسوي ڌاري هتي پرمارن جي حڪومت هئي. لدروي ۽ پونگل جي يدوونسي راجا منڏم راءِ امرڪوٽ جي پرمار راجا سوڍ جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جنهن مان کيس ٽي پٽ ڪيهر، مولراج ۽ گوگلي پيدا ٿيا.<ref name="ٽاڊ">”ٽاڊ راجستان“، ندي ڀاڱو ٻيو صفح 1186- 1187، بحواله امرڪوٽ اتهاس</ref><ref name="گجراتي">”ٽاڊ راجستان“، گجراتي، ڀاڱو ٻيو، صفحو 317</ref><ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref> سن 997ع، يعني 1054 سنبت ۾ مارواڙ جي راجا ڌرڻي براهه پرمار مارواڙ جي نون قلعن جي ورهاست پنهنجن نون ڀائرن ۾ ڪئي، جنهن وقت امرڪوٽ جو گراج پرمار جي حصي ۾ آيو<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref>. اُمَرڪوٽ جي اهميت تڏهن وڌيڪ وڌي وئي جڏهن اهو سوڍا راجپوتن جي قبضي هيٺ آيو. هي اهو قبيلو هو جنهن جي همت، جوش ۽ حياتيءَ اُمَرڪوٽ کي سنڌ جي تاريخ ۾ امر بڻائي ڇڏيو. سوڍا، جيڪي اُمَرڪوٽ جا حڪمران بڻيا، ريگستان جا رهواسي هئا.<ref name="MubarakAli"></ref>ڪرَنل ٽاڊ موجب، گهڻي امڪان سان اهي سڪندر اعظم جي ذڪر ڪيل ”سوگدي“ هئا.<ref>James Tod, Annals and Antiquities of Rajasthan, Delhi: 1978, ii,p. 181 n. i.</ref> هن سوڍا قبيلي جي اصل نسل بابت وڌيڪ تحقيق ڪندي اهو نتيجو ڪڍيو ته هي پرمارا راجپوتن جي هڪ شاخ هئي. سندن هڪ ذيلي شاخ ”اُمرا-سمرا“ هئي، جنهن مان ”اُمَرڪوٽ“ جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو..<ref name="MubarakAli"></ref> هڪ روايت موجب، پرمارا سوڍا، جيڪي ڪيترين صدين کان ٿر جي ريگستان ۾ رهندا هئا، يا ڪن جي چوڻ مطابق اُجين مان آيا هئا، تن 1226ع ۾ اُمَرڪوٽ کي سمرن کان فتح ڪيو؛ جڏهن ته ٻي روايت موجب سمرن جي حڪمرانن اهو شهر کين عطا ڪيو هو..<ref name="MubarakAli"></ref> پر ٽاڊ جي ڪتاب ''راجستان جون تواريخون ۽ آثارِ قديمه'' ۾ هڪ اهڙو واقعو بيان ٿيل آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته قلعو 1226ع کان اڳ ئي سوڍن جي قبضي ۾ اچي چڪو هو. 1219ع ۾ سوڍن جي راڻا جو چاچيچ ديو سان تڪرار ٿيو، جنهن اوچتو حملو ڪري راڻا کي حيران ڪري ڇڏيو. راڻا چار هزار سپاهي گڏ ڪري حملي آور جو مقابلو ڪيو. هو جنگ ۾ شڪست کائي ويو ۽ پنهنجي گاديءَ واري هنڌ اُمَرڪوٽ ۾ وڃي پناهه ورتائين.<ref name="MubarakAli"></ref> بهرحال، قبضي کان پوءِ اُمَرڪوٽ سوڍن جو مرڪزي شهر بڻجي ويو، ۽ ان وقت کان وٺي سڀني سياسي تبديلين جي باوجود سندن قبضي هيٺ رهيو. قلعي جي حڪمران جو لقب ”راڻا“ هوندو هو. جيتوڻيڪ هو عملي طور خودمختيار هو، تنهن هوندي به سنڌ جي حڪمرانن جي بالادستي کي تسليم ڪندو هو. جڏهن سنڌ دهليءَ جي سلطانن ۽ مغل شهنشاهن جي اقتدار هيٺ هئي، تڏهن راڻا کين خراج ادا ڪندو هو. نئين راڻا جي تخت نشينيءَ تي کيس يا ته مغل شهنشاهه يا ٺٽي ۾ مقرر سندس نائب کان سرڪاري توثيق حاصل ٿيندي هئي.<ref name="Raikes137-138">{{cite book |last=Raikes |title=Memoir on the Thurr and Parkur Districts of Sind |location=London |year=1856 |pages=137–138 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> اُمَرڪوٽ جي راڻا جا پاڙيسري رياست جيسلمير سان لاڳاپا ڪڏهن خوشگوار ته ڪڏهن تڪراري رهيا. 1219ع ۾ راڻا اڳ ئي چاچيچ ديو سان جنگ وڙهي چڪو هو، پر بعد ۾ هن جيسلمير جي حڪمرانن سان سٺا لاڳاپا قائم رکڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="MubarakAli"></ref>. منجم راءِ، جيڪو منگل راءِ جو پٽ هو، پنهنجي ملڪ تي ٿيل هڪ حملي سبب اُمَرڪوٽ ۾ اچي پناهه ورتي. جڏهن هو پاڻ حڪمران بڻيو ته سوڍن جي راڻا پنهنجي ڌيءَ جو سڱ کيس ڏنو. هن اها آڇ قبول ڪئي ۽ شادي اُمَرڪوٽ ۾ ٿي.<ref name="MubarakAli"></ref> هن شاديءَ واري اتحاد اُمَرڪوٽ جي سوڍن کي سندن طاقتور پاڙيسرين کان بچاءُ ۽ تحفظ فراهم ڪيو. ڇو ته سوڍا قبيلي جون عورتون پنهنجي حسن ۽ دلڪشيءَ سبب مشهور هيون، تنهن ڪري سنڌ جا حڪمران ۽ اشرافيه طبقا انهن سان شاديون ڪرڻ جا خواهشمند هوندا هئا. مختلف دورن ۾ سنڌ جي ڪيترن ئي بااثر ماڻهن سوڍا عورتن سان شاديون ڪيون. ان جي بدلي ۾ سوڍن کي تحفظ، سلامتي ۽ سياسي سهارو حاصل ٿيندو رهيو.<ref name="MubarakAli"></ref>. جيسلمير جي تاريخي بيانن مان معلوم ٿئي ٿو ته يارهين صديءَ جي شروعات ۾ به امرڪوٽ تي پرمارن جي حڪومت هئي. ان وقت ڏکڻ ٿر، يعني هاڻوڪي مٺي، ڏيپلي ۽ ڇاڇري شهر کان اولهه طرف علائقو سومرن جي قبضي هيٺ هو، جنهن کي ”ديرڪ“ پرڳڻو چيو ويندو هو. سومرن پوءِ پرمارن کان امرڪوٽ به حاصل ڪيو. ڇاڇري کان اوڀر کائڙ تي راٺوڙن جو راڄ هو ۽ پارڪر تي پرمارن جو راڄ هو.<ref name="رائچند-هريجن">{{cite book|title=تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)|last=رائچند هريجن|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|location=ڄامشورو|year=2005|edition=چوٿون}}</ref> سومرن امرڪوٽ فتح ڪري ان کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو، جنهن کان پوءِ آهستي آهستي ڏکڻ ٿر ۾ سندن اثر گهٽجڻ لڳو. ڪجهه عرصي بعد ”مڪواڻا“ راجپوتن زور ورتو ۽ ملڪ تي قبضو ڪري [[ڪيرٽي]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. انهن مان ڪيسر مڪواڻو مشهور راجا ٿي گذريو. ڪيرٽي هن وقت مٺي تعلقي ۾ مٺي شهر کان 16 ميل ڏکڻ طرف هڪ ننڍڙو ڳوٺ آهي<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref>.<ref name="رائچند-هريجن"></ref> ڪجهه روايتن موجب عمرڪوٽ يا امرڪوٽ عمر سومره ولد دودي سومري جو ٻڌل هو، جيڪو سنه 793هه، يعني 1390ع ۾ تخت تي ويٺو ۽ 35 ورهيه بادشاهي ڪيائين.<ref name="autogenerated2">قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو</ref> هڪ ٻي روايت موجب وقت جي حاڪم عمر سومري ”مارئيءَ“ کي کڻي اچي هن شهر جي قلعي ۾ قيد ڪري رکيو هو. راجپوتن همايون کي امرڪوٽ ۾ پناهه ڏني، جتي اڪبر بادشاهه جو جنم ٿيو. سنه 949هه، يعني 1542ع ۾ مرزا شاهه حسن جي دور ۾ همايون بادشاهه شير شاهه افغان کان ڀڄي سنڌ ۾ آيو ۽ هتي رهيو. ساڳئي سال رجب مهيني جي پنجين تاريخ اڪبر بادشاهه ڄائو. اڪبر جي ماءُ جو نالو حميده بانو هو. ان وقت عمرڪوٽ هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو، تنهن ڪري همايون اتان نڪري جونپور ۾ درياهه جي ڪناري وڃي رهيو.<ref name="autogenerated2"></ref> [[فائل:Birthplace of Akbar.JPG|360px|thumb|اڪبر بادشاھ جي جاء پيدائش جت]] عمرڪوٽ کي اهو اعزاز حاصل آهي ته اهو [[اڪبر اعظم]] جي جنم ڀومي آهي. [[همايون]]، جيڪو [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ نهايت ڏکئي ۽ لاچار حالتن ۾ 1542ع ۾ هتي پهتو، تنهن جو استقبال قلعي جي راڻا، پرساد وِرسال، ڪيو.<ref name="MubarakAli"></ref> . همايون جي ڀيڻ [[گلبدن بيگم]] هن استقبال جو نهايت جاندار احوال بيان ڪندي لکي ٿي: {{Quotation| ”راڻا شهنشاهه جو وڏي عزت ۽ احترام سان استقبال ڪيو ۽ کيس بهترين رهائش فراهم ڪئي. اميرن جي ماڻهن لاءِ قلعي کان ٻاهر جايون مقرر ڪيون ويون. ڪيتريون ئي شيون نهايت سستيون هيون؛ هڪ رپئي ۾ چار ٻڪريون ملي سگهنديون هيون. راڻا ٻڪريءَ جي ٻچن ۽ ٻين شين جا ڪيترائي تحفا پيش ڪيا ۽ اهڙي مناسب خدمت سرانجام ڏني، جو ان کي بيان ڪرڻ لاءِ لفظ ناڪافي آهن.“}} راڻا پنهنجي شاهي مهمانن لاءِ قلعي جو وچ وارو حصو خالي ڪري ڇڏيو. تنهن ڪري اڪبر جي پيدائش قلعي جي اندر ٿي هئي، نه ته قلعي کان ٻاهر، جيئن عام طور تي سمجهيو ويندو آهي<ref name="MubarakAli"></ref>. همايون پوءِ قلعو ڇڏي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سندس سڄي فوج کي رهائي نه ڏئي سگهيو ٿي. راڻا [[شاهه حسن ارغون]] جي خلاف همايون جي مدد ڪئي، جنهن همايون جي پيءُ کي قتل ڪيو هو، ۽ شهنشاهه جي مدد لاءِ ٻه هزار يا ٽي هزار سپاهي به فراهم ڪيا. پر اها مدد ڪارگر ثابت نه ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ راڻا جي فوج ۾ بغاوت ڦٽي پئي ۽ سپاهي منتشر ٿي ويا<ref name="MubarakAli"></ref>. [[حميده بانو بيگم]] عمرڪوٽ تڏهن ڇڏي جڏهن اڪبر جي عمر پنج هفتا هئي. اڪبر پاڻ ڪڏهن به عمرڪوٽ نه آيو، پر پنهنجي جنم ڀوميءَ سان سندس گهري جذباتي وابستگي هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. جڏهن بيگلار خاندان سان تعلق رکندڙ مير ابوالقاسم خان زمان، سنڌ جي حڪمران ڄام بيگ سان گڏ اڪبر جي درٻار ۾ حاضر ٿيو، تڏهن اڪبر کانئس سندس جنم ڀومي بابت پڇيو<ref name="MubarakAli"></ref>. هن جواب ڏنو: ”عمرڪوٽ.“ اهو ٻڌي اڪبر خوش ٿيو ۽ چيائين: {{Quotation| ”مان ۽ هي سيد، ٻنهي جي جنم ڀومي هڪ ئي آهي.“ }} === ارغون، ترخان ۽ مغل دؤر === سنه 967هه، يعني 1559ع ۾، مرزا عيسيٰ ترخان جي ٻن پٽن محمد باقي ۽ محمد صالح وچ ۾ جنگ لڳي. مرزا عيسيٰ محمد صالح جي حمايت ۾ هو، تنهنڪري محمد باقي شڪست کائي ونگ مان عمرڪوٽ آيو ۽ اتان جيسلمير مان لنگهي بکر ۾ سلطان محمود خان وٽ پهتو.<ref name="autogenerated2"></ref> مرزا غازي بيگ جي دور ۾ سنه 1508هه، يعني 1599ع ڌاري، ابو القاسم سلطان ولد شاهه قاسم ارغون سوڍن سان وڙهي عمرڪوٽ ورتو. ابو القاسم سلطان مرزا جاني بيگ جو سالو هو.<ref name="autogenerated2"></ref> ترخانن جي دور ۾ بيگلار خاندان عمرڪوٽ جي سياسي معاملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مير سيد قاسم بيگلار [[سمرقند]] مان سنڌ آيو ۽ شاهه حسن ارغون کيس عمرڪوٽ جو حاڪم مقرر ڪيو. هن سوڍا راجپوتن کي راٺوڙن جي خلاف مدد فراهم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ سندس شادي راڻا ڪويا وئيرسي جي ڌيءَ راجيه سان ٿي. هنن مان مير ابوالقاسم خان زمان پيدا ٿيو، جيڪو بعد ۾ ترخان دور جي هڪ اهم شخصيت بڻيو.<ref name="MubarakAli"></ref> عيسيٰ خان جي وفات کان پوءِ مرزا باقي حڪمران ٿيو. سندس ڀاءُ جان بابا بغاوت ڪري عمرڪوٽ ۾ پناهه وٺڻ چاهي، پر عمرڪوٽ جي راڻا مرزا باقي کي ڳجهي اطلاع ڏئي جان بابا جي رٿ ناڪام بڻائي. اهڙيءَ طرح عمرڪوٽ جان بابا جي قبضي کان بچي ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> بعد ۾ مرزا باقي خان زمان کي راڻا ميگراج خلاف موڪليو. راڻا قلعو ڇڏي ويو ۽ خان زمان آسانيءَ سان عمرڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. هن راڻا بڪر وئيرسي کي راڻا مقرر ڪري پاڻ نصرپور موٽي ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> جڏهن عبدالرحيم خانِ خاناں سوڍا خاندان سان شاديءَ وسيلي رشتيداري قائم ڪئي ته مان سنگهه جي سياسي حيثيت مضبوط ٿي وئي. راڻا ميگراج جي وفات کان پوءِ جاني بيگ عمرڪوٽ جي حڪومت ڪشن داس کي ڏني، جنهن سبب مان سنگهه ۽ ڪشن داس ۾ تڪرار پيدا ٿيو. خانِ خاناں جي سفارش تي جاني بيگ خان زمان کي حڪم ڏنو ته مان سنگهه کي راڻا مقرر ڪيو وڃي.<ref name="MubarakAli"></ref> خان زمان ۽ ڪشن داس جي فوجن وچ ۾ مقابلي جون تياريون ٿيون، پر ڳالهين ذريعي عارضي صلح ٿي ويو. پوءِ ساميجا قبيلي جي ڦرلٽ سبب ٻيهر فساد پيدا ٿيو. ڪشن داس ڀڄي ويو ۽ خان زمان عمرڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. راڻا جي خاندان سان عزت وارو سلوڪ ڪيو ويو، پر فاتح فوج شهر ۾ ڦرلٽ ڪئي، مندر ڊاهي ڇڏيا، ڳئون ذبح ڪيون ۽ رهواسين سان سخت زيادتيون ڪيون.<ref name="MubarakAli"></ref> انهن واقعن سوڍا قبيلي کي سخت ڪاوڙائي ڇڏيو. جڏهن انهن انتقام لاءِ تياريون ڪيون ته خان زمان جنگ کان بچڻ لاءِ ڳالهين جو رستو اختيار ڪيو. آخرڪار راڻا ۽ خان زمان ۾ ٺاهه ٿي ويو، راڻا کي عزت، خلعت، گهوڙو ۽ ڦريل مال مان ڪجهه حصو واپس ڏنو ويو، ۽ عمرڪوٽ جا معاملا پرامن نموني طئي ڪيا ويا.<ref name="MubarakAli"></ref> === نادر شاهه، ڪلهوڙا ۽ جوڌپور دور === سنه 1152هه، يعني 1739ع ۾، جڏهن [[نادر شاهه افشار]] سنڌ تي ڪاهي آيو، تڏهن ميان نور محمد ڪلهوڙو ۽ سندس پٽ محمد مراد ياب خان ڪلهوڙو ٺٽو ڇڏي عمرڪوٽ جي قلعي ۾ اچي لڪا. نادر شاهه سندن پٺيان ريگستان پار ڪري عمرڪوٽ پهتو، جنهن سبب نور محمد هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ٿيو. نور محمد پنهنجي وفاداريءَ جو جواز پيش ڪيو، جنهن تي نادر شاهه کيس معاف ڪري سنڌ جي حڪومت واپس ڏني، بدلي ۾ هن هڪ ڪروڙ رپيا ۽ ساليانو خراج ادا ڪرڻ جو واعدو ڪيو. ان کان پوءِ نادر شاهه جا امير سنڌ جي مختلف علائقن ۾ پکڙي ويا.<ref name="MubarakAli"></ref><ref name="autogenerated2"></ref> ڪلهوڙن جي اقتدار جي مضبوطيءَ سان سوڍا راجپوتن جي طاقت گهٽجڻ لڳي. هڪ بيان موجب 1750ع ۾ مارواڙ جي راجپوتن عمرڪوٽ تي قبضي لاءِ ڪاهه ڪري تباهي مچائي، پر شهر فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا؛ ٻي بيان موجب 1750ع ۾ نور محمد ڪلهوڙي ۽ سوڍا راجپوتن وچ ۾ جنگ ٿي. ساڳئي دور ۾ عمرڪوٽ مڪمل طور ڪلهوڙا حڪومت ۾ شامل ٿي ويو، راڻا کي قلعي مان نيڪالي ڏني وئي، ۽ شهر سوڍن جي گاديءَ واري حيثيت وڃائي ويٺو.<ref name="MubarakAli"></ref><ref name="autogenerated1" /> سنه 1168هه، يعني 1755ع ۾، ميان محمد مراد ياب خان سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. ان وقت هو عمرڪوٽ ۾ هو. جڏهن ديوان گدومل سندس لاءِ بادشاهه کان سَند ۽ نواب سريبلند خان جو لقب وٺي آيو، تڏهن هو عمرڪوٽ کان ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ رستي ۾ نصرپور وٽ سندس تاجپوشيءَ جي رسم ادا ڪئي وئي.<ref name="MubarakAli"></ref><ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1190هه، يعني 1777ع ۾، مير بجر خان حج تان موٽي آيو ۽ سڌو عمرڪوٽ ۾ وڃي رهيو. هن کوسن کي عمرڪوٽ مان ڀڄائي ڪڍيو. ميان غلام نبي، تاجو ليکي کي هڪ لشڪر سان گڏ وٺي عمرڪوٽ آيو ۽ ڪوٽ جو گهيرو ڪيو، پر فتح حاصل نه ڪري سگهيو. پوءِ الهه بخش جهنجڻ دغا ڪري مير کان معافي گهري. جڏهن مير عمرڪوٽ کان ٻاهر نڪتو ته تاجو ليکي ٻن هزار ماڻهن سان ڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. ان تي مير بجر خان ڇهه هزار لشڪر گڏ ڪري ٽيهه هزار ڪلهوڙن تي ڪاهي ويو. ڪلهوڙا لانياري وٽ پهتا، جتي جنگ لڳي؛ ڪلهوڙا شڪست کاڌائون ۽ ميان غلام نبي مارجي ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> 1777ع ۾ ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ گهرو ويڙهه ٿي، جنهن ۾ کوسن ڪلهوڙن پاران ٽالپرن سان مقابلو ڪيو. نامياري تاريخ نويس ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب ميان غلام نبي ڪلهوڙي جي دور ۾ سندس ٽالپر وزير ۽ سپهه سالار '''مير بجر خان ٽالپر''' جي سربراهي ۾ ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ وڏي گهرو ويڙهه ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ ميان غلام نبي ڪلهوڙو مارجي ويو ۽ مير بجر جي مدد سان سندس ننڍو ڀاءُ ميان عبدالنبي ڪلهوڙو تخت تي ويٺو.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1194هه، يعني 1781ع ۾، ميان عبدالنبيءَ جي چوڻ تي جوڌپور جي راجا بجيسنگهه ٻه ماڻهو موڪلي مير بجر خان کي دغا سان قتل ڪرايو. ان جي بدلي ۾ ميان عبدالنبي عمرڪوٽ جو قلعو ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کي ڏئي ڇڏيو.<ref name="autogenerated2"></ref> مير بجار جي وڌندڙ اثر سبب جوڌپور جي راجا وجي سنگهه سان سندس تڪرار پيدا ٿيو. هڪ بيان موجب 1779ع ۾ هڪ ڳجهي سازش تحت مير بجار قتل ڪيو ويو ۽ عمرڪوٽ وجي سنگهه جي حوالي ڪيو ويو. وجي سنگهه سوڍا راجپوتن جي راڻا کي ٻيهر بحال ڪيو، جنهن کان پوءِ عمرڪوٽ جوڌپور رياست جي هڪ پرڳڻي طور هلندو رهيو.<ref name="MubarakAli"></ref> 1781ع ۾ ڪلهوڙن جي درخواست تي مدد خان پٺاڻ ڪلهوڙن خلاف ٽالپرن جي هلندڙ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ سنڌ آيو ۽ عمرڪوٽ ۾ ڦرلٽ ۽ قتلام ڪيو. جڏهن عبدالنبي جي مدد لاءِ تيمور شاهه مدد خان کي لشڪر سان موڪليو، تڏهن مير عمرڪوٽ ۾ هئا. مير عبدالله خان بلوچن جو لشڪر وٺي مدد خان جي مقابلي لاءِ نڪتو. گهڻي لکپڙهه کان پوءِ مدد خان عمرڪوٽ آيو ۽ مير فتح خان کي ٺڳيءَ سان گرفتار ڪري وٺي ويو، پر پوءِ هو ڀڄي نڪتو ۽ مير عبدالله ۽ مير فتح علي خان سان وڃي مليو، جيڪي ان وقت دين ڳڙهه ۾ هئا. ميرن جي تياريءَ جو ٻڌي مدد خان عبدالنبي کان بيزار ٿي کيس ڇڏي هليو ويو، جنهن کان پوءِ عبدالنبي لاچار ٿي ميرن جي پيش پيو.<ref name="autogenerated2"></ref><ref name="autogenerated1" /> اٺارهين صديءَ جي آخر ۾ عمرڪوٽ ٽالپر اڳواڻن لاءِ اهم پناهه گاهه بڻيو. جڏهن ڪلهوڙن افغان حڪمران [[تيمور شاهه دراني]] کان مدد گهري، تڏهن مير عبدالله خان، مير فتح علي خان ۽ مير غلام علي خان عمرڪوٽ ۾ پناهه ورتي. عمرڪوٽ جي قلعي ٽالپرن کي تحفظ فراهم ڪيو، جنهن سندن ڪلهوڙن خلاف جدوجهد ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli"></ref> 1783ع ۾ ميان عبدالنبي ڪلهوڙي پنهنجي وزيراعظم ۽ فوج جي سپهه سالار مير بجر خان ٽالپر کي قتل ڪرائڻ لاءِ '''مارواڙ رياست (جوڌپور)''' جي '''راجا وجئہ سنگھ''' سان ڳجهو معاهدو ڪيو. معاهدي موجب مير بجر خان جي قتل جي بدلي ۾ عمرڪوٽ شهر ۽ پرڳڻو سنڌ کان ڌار ڪري مارواڙ رياست سان شامل ڪيو ويو. مير بجر خان جي قتل جي ردعمل ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 75 ورهين وارو ڪلهوڙا دور پڄاڻي تي پهتو ۽ پوءِ 60 ورهين تائين هلندڙ ٽالپر دور شروع ٿيو.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1201هه، يعني 1786ع ۾، جوڌپور جي راجا ٻه هزار ماڻهو عمرڪوٽ ۾ آڻي ويهاريا، ڇاڪاڻ ته اهو قلعو ميان عبدالنبي کيس ڏنو هو. اتفاق سان رستي ۾ انهن جو جهيڙو مير سهراب خان جي ڀاءُ مير غلام محمد جي ماڻهن سان ٿيو، جيڪو ٿر ۾ شڪار لاءِ آيو هو. مير غلام محمد جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا. ان تي مير سهراب، مير فتح علي خان جي مدد سان عمرڪوٽ تي ڪاهي آيو، راجپوتن کي ماريو، ملڪ ڦريو ۽ پنهنجو وير وٺي واپس ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> === ٽالپرن جو دور === 1783ع ۾ مير فتح علي خان جي اڳواڻيءَ ۾ ٽالپر اقتدار ۾ آيا ۽ سنڌ ۾ ٽالپر حڪومت جو بنياد وڌو. ٽالپرن پنهنجي گذريل تجربن جي بنياد تي عمرڪوٽ کي هڪ اهم دفاعي ۽ پناهگاهي شهر سمجهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کين افغان حملي جو انديشو رهندو هو. انهيءَ ڪري هنن عمرڪوٽ تي قبضو ڪرڻ لاءِ ڪيترائي ڀيرا ڪوششون ڪيون.<ref name="MubarakAli"></ref> سنه 1229هه، يعني 1813ع ۾، مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان عمرڪوٽ جوڌپور جي راجا کان کسي ورتو. مير ڪرم علي ٽالپر جي دور ۾ ٽالپرن عمرڪوٽ تي ڪاهه ڪئي، راجپوتن کي شڪست ڏني ۽ شهر ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کان فتح ڪري لڳ ڀڳ 30 ورهين کان پوءِ ٻيهر سنڌ ۾ شامل ڪيو. ان کان پوءِ عمرڪوٽ ٽالپرن جي هٿ ۾ رهيو.<ref name="MubarakAli"></ref><ref name="autogenerated2"></ref><ref name="autogenerated1" /> جوڌپور جي راجا جي اثر کي روڪڻ لاءِ ٽالپرن پنهنجي فوجون جوڌپور جي علائقن تائين به موڪليون. جيتوڻيڪ عمرڪوٽ ٽالپرن جي قبضي ۾ اچي ويو، پر اهو سنڌ ۽ جوڌپور جي وچ ۾ تڪرار جو موضوع بڻيل رهيو. جوڌپور جي راجا ڪڏهن به عمرڪوٽ تي سنڌ جي ميرن جي بالادستي تسليم نه ڪئي ۽ ان کي پنهنجي رياست جو حصو قرار ڏيندو رهيو.<ref name="MubarakAli"></ref> 1815ع ۾ نئونڪوٽ وارو ننڍڙو پڪو دفاعي قلعو جوڙايو ويو.<ref name="autogenerated1" /> جڏهن [[جيمس برنس]] 1827ع ۾ سنڌ جو دورو ڪيو ته هن لکيو آهي ته ان وقت غلام الله لغاري عمرڪوٽ جو نگران هو.<ref name="MubarakAli"></ref> [[ٿامس پوسٽنس]] ۽ جيمس برنس عمرڪوٽ جي هڪ ٻي اهم خصوصيت جو به ذڪر ڪن ٿا. سندن مطابق عمرڪوٽ اهو هنڌ هو جتي ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن جا خزانا لڪائي رکيا ويندا هئا. جيمس برنس لکي ٿو:<ref name="MubarakAli"></ref> {{Quotation| "هتي اهو مشهور آهي ته سنڌ جي حڪومت جا ميمبر ڪيترن ئي ڪروڙ رپين جو خزانو رکندا آهن." }} سنه 1258هه، يعني 1842ع ۾، سر چارلس نيپئر ميرن سان عهدنامو ڪيو، جنهن موجب عمرڪوٽ، سبزلڪوٽ، شڪارپور ۽ ڪراچي انگريز سرڪار جي حوالي ٿيا.<ref name="autogenerated2"></ref> === انگريز دور === 1843ع ۾ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سر [[چارلس نيپيئر]] ميرپور مان فِٽزجيرالڊ کي عمرڪوٽ موڪليو. ٽالپرن عمرڪوٽ کي پنهنجي فوجي مرڪز طور استعمال ڪيو هو ۽ قلعو مضبوط فوجي دستن سان ڀريل هو. جڏهن فِٽزجيرالڊ عمرڪوٽ پهتو ته کيس معلوم ٿيو ته اهڙيون خبرون بي بنياد هيون. ڪجهه ڳالهين ٻولهين کان پوءِ قلعو بنا ڪنهن مزاحمت جي انگريزن جي حوالي ڪيو ويو ۽ فِٽزجيرالڊ کي قلعي جو نگران مقرر ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> عمرڪوٽ تي قبضي کان پوءِ سنڌ مڪمل طور انگريزن جي قبضي هيٺ اچي وئي.<ref name="MubarakAli"></ref> 1843ع ۾ سنڌ جي فتح کان پوءِ عمرڪوٽ انگريزن جي قبضي هيٺ آيو. سنڌ تي انگريزن جي حڪومت دوران عمرڪوٽ کي ضلعي هيڊ ڪوارٽر جو درجو مليو، جڏهن ته قلعو سرڪاري سنڀال هيٺ آيو.<ref name="autogenerated1" /> سنڌ جي فتح کان پوءِ جوڌپور جي راجا عمرڪوٽ بابت برطانوي حڪومت سان ڳالهيون شروع ڪيون ۽ مطالبو ڪيو ته عمرڪوٽ کيس واپس ڏنو وڃي. برطانوي حڪومت عمرڪوٽ کي حيدرآباد ڪليڪٽوريٽ ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ڏهن سالن کان پوءِ اهو تجويز پيش ڪيو ويو ته عمرڪوٽ ڪڇ جي راءِ کي ڏنو وڃي، پر اها تجويز رد ڪئي وئي. آخرڪار 1856ع ۾ عمرڪوٽ کي مستقل طور سنڌ ۾ ضم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> 1857ع واري آزاديءَ جي جنگ جي سلسلي ۾ 1859ع ۾ راجپوتن ۽ ٻين مقامي ماڻهن، جن ۾ عمرڪوٽ جو راڻا ۽ ڪجهه مقامي زميندار پڻ شامل هئا، برطانوي حڪومت خلاف بغاوت ڪئي. هنن ڪجهه پوليس اهلڪارن کي قتل ڪري شهر تي قبضو ڪيو، پر انگريز فوج اها بغاوت بي رحميءَ سان ڪچلي، جنهن دوران وڏي رتوڇاڻ ٿي. هن ئي دور ۾ انگريزن امر ڪردار '''راڻا رتن سنگھ''' کي عمرڪوٽ جي قلعي اندر ڦاسي تي چاڙهيو.<ref name="MubarakAli"></ref><ref name="autogenerated1" /> ڏکڻ ٿر ۽ پارڪر جا ڀاڱا انتظامي طور گهڻي عرصي تائين ڪڇ ڀڄ سان ڳنڍيل رهيا، ۽ راجپوتن، کوسن ۽ ڪولهين جي بغاوتن کي دٻائڻ لاءِ ٿيل ڪاررواين ۾ '''[[روپلي ڪولهي]]''' سميت ڪيترن محب وطن نوجوانن کي موت جي سزا ڏني وئي.<ref name="autogenerated1" /> 1859ع ۾ عمرڪوٽ جي راڻا ۽ ڪجهه مقامي زميندارن برطانوي حڪومت خلاف بغاوت ڪئي. هنن ٽيليگراف آفيس تي حملو ڪيو، ڪجهه پوليس اهلڪارن کي قتل ڪيو ۽ شهر تي قبضو ڪري ورتو، پر حڪومت فوراً ڪارروائي ڪندي بغاوت کي ختم ڪري ڇڏيو.<ref name="MubarakAli"></ref>. برطانوي دور ۾ هڪ ٻيو قابلِ ذڪر واقعو 1867ع ۾ پيش آيو، جڏهن سنڌ جي ڇهين ڪمشنر ايڊي رابرٽ عمرڪوٽ ۾ درٻار ڪوٺائي. ان موقعي تي ميرپورخاص جي رهواسي مير شاهه محمد خان کي ”ستارهٔ هند“ جو خطاب ۽ هڪ تمغو عطا ڪيو ويو..<ref name="MubarakAli"></ref> 1869ع ۾ مارواڙ، ٿر ۽ عمرڪوٽ سميت سڄي علائقي ۾ سخت ڏڪار پيو. حالتون ايتريون خراب ٿي ويون جو ڪيترن ماڻهن انتهائي غربت سبب پنهنجا ٻار به وڪڻڻ شروع ڪري ڇڏيا.<ref name="MubarakAli"></ref> 1876ع ۾ بمبئي جي گورنر سر [[رچرڊ ٽيمپل]]، جيڪو فارسي ٻوليءَ جو عالم پڻ هو، سنڌ جي حالتن جو جائزو وٺڻ لاءِ عمرڪوٽ جو دورو ڪيو.<ref name="MubarakAli"></ref> بعد ۾ 1889ع ۾ سنڌ جي يارهين ڪمشنر سر [[چارلس پرچرڊ]] پڻ عمرڪوٽ جو دورو ڪيو..<ref name="MubarakAli"></ref> 1 === جديد دور ۽ جنگي اهميت === ٿر ۽ بئراج ايراضي جي ڳانڍاپي تي واقع تاريخي قلعي وارو سرحدي شهر عمرڪوٽ گذريل ٽن صدين دوران ٻاهرين ڪاهن ۽ اندروني بغاوتن سبب گهٽ ۾ گهٽ ست ڀيرا رتوڇاڻ، ڦرلٽ ۽ جلائو گهيرائو جو شڪار ٿيو. عمر مارئي جي لوڪ داستان، مومل جي هڪ ماڙي جي آثارن ۽ اڪبر بادشاهه جي جنم هنڌ سبب مشهور هن شهر کي مختلف دورن ۾ نادر شاهه، مارواڙ جي راجپوتن، ڪلهوڙن، ٽالپرن، مدد خان پٺاڻ، انگريزن ۽ 1971ع جي پاڪ-ڀارت جنگ دوران هندستاني فوج جي اڳڀرائي جهڙن واقعن سان واسطو رهيو.<ref name="autogenerated1" /> === 1965ع جي جنگ ۾ حُرن جو ڪردار === سال 1965ع جي شروعات ۾ ڀارت جي جنگي تيارين کي ڏسندي فوجي اختيارين پنجاب جي چولستان کان ڪڇ جي رڻ تائين سرحدي دفاع کي مضبوط ڪرڻ لاءِ فوج سان گڏ وڏي انگ ۾ مقامي حُرن کي مقرر ڪيو. سنڌ جي سرحدي پٽيءَ کي ٻن سيڪٽرن ۾ ورهايو ويو: چولستان ۽ اڇڙي ٿر تي ٻڌل ”اتر سيڪٽر“ لاءِ پير پاڳاري جي ننڍي ڀاءُ پير نادر علي شاهه کي، جڏهن ته ٿر ۽ ڪڇ جي رڻ واري ”ڏکڻ سيڪٽر“ لاءِ فقير امين مڱريو کي سيڪٽر ڪمانڊر مقرر ڪيو ويو. پير پاڳاري کي حُرن جو چيف ڪمانڊر بڻايو ويو. ٽنهي ڪمانڊرن کي ڏورانهن محاذن تي موجود حُرن سان رابطي لاءِ هيليڪاپٽر پڻ ڏنا ويا. جنگ دوران پير پاڳارو عمرڪوٽ قلعي اندر قائم هيڊڪوارٽر ۾ موجود رهيو ۽ مختلف جنگي محاذن جا دورا ڪري حُرن جا حوصلا وڌائيندو رهيو.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> 1965ع جي جنگ دوران جڏهن ڀارتي فوج پنجاب وٽان سرحد پار ڪري پاڪستاني علائقي تي قبضو ڪيو ته سنڌ جي سرحدي مورچن ۾ موجود حُرن کي حڪم مليو ته جواب ۾ هو به پيش قدمي ڪري ڀارتي علائقو فتح ڪن. حُر، جنگي جهازن ۽ تربيت يافته فوج جي مدد سان اڳتي وڌيا ۽ راجستان ۾ مغل دور جا ٻه تاريخي قلعا، '''ڪشن ڳڙھ''' ۽ گهوٽاڙو، اهم فوجي ڇانوڻيون، ڪيترائي سرحدي چوڪيون ۽ ريلوي اسٽيشنون فتح ڪيون. ڀارت پاران حرن جي اڳڀرائي روڪڻ لاءِ هٿيار، بارود ۽ تازا فوجي دستا کڻي ايندڙ هڪ ريل گاڏي کي کوکرو پار - موڻاٻائو (Khhokhhuro paar - Monnaabaao) ريلوي لائين تي پنهنجي منزل تي پهچڻ کان اڳ پٽڙي تان ڪيرائي، باهه ڏئي ساڙي تباهه ڪيو ويو. ٻن هفتن جي جنگ ۾ حُرن راجستان جو اٽڪل 1800 چورس ڪلوميٽر علائقو فتح ڪيو. ڪيترائي حُر نوجوان شهيد ۽ زخمي ٿيا. سرڪار پير پاڳاري، خليفي فقير امين مڱريو، وحيد ڪٽپر ۽ ٻين حُرن کي ”ستاره جرئت“، ”تمغه جرئت“ ۽ ٻين فوجي اعزازن ۽ سَنَدن سان نوازيو.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> === 1971ع جي جنگ ۽ هڱورو ڀٽ جو معرڪو === 1971ع واري پاڪ-ڀارت جنگ دوران پاڪ فوج ۾ اعليٰ عهدن تي وڏي انگ ۾ مقرر بنگالي آفيسرن جي بغاوت سبب سنڌ جي دفاع لاءِ گهربل فوجي دستا ۽ حُر مجاهد وقت سر اڳين مورچن تائين پهچي نه سگهيا. انهيءَ صورتحال جو فائدو وٺندي ڀارتي فوج ڇاڇرو ۽ ننگرپارڪر شهرن سميت اتر-اوڀر ٿر جي وڏي ايراضي تي قبضو ڪيو. عورتون ۽ ٻار پنهنجي جان بچائڻ لاءِ بئراج ايراضي جي مختلف ڳوٺن ڏانهن لڏي ويا. ڀارتي فوج ڪيترن ڳوٺن مان گذري ڇاڇري کان اڳتي وڌي ۽ عمرڪوٽ تي قبضي لاءِ شهر ٻاهران هڱورو ڀٽ تي گڏ ٿيڻ شروع ڪيو. عمرڪوٽ ڏانهن پيش قدمي جي خبرن سبب شهر جا رهواسي ڊپ ۾ شهر خالي ڪري ويا.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> اڳوڻي ضلعي ناظم مگهن مڱريو جي والد فقير ترڪو مڱريو جي اڳواڻي ۾ حُرن جي ”عمرڪوٽ ڪمپني“ شهر جي دفاع لاءِ هڱورو ڀٽ ۽ شهر جي وچ ۾ واقع ”پنجا تلي ترائي“ وٽ مورچن ۾ موجود هئي. ڀارتي فوج 18 مدراس رجمينٽ جي ڪمانڊ ۾ ٽي ڏينهن هڱورو ڀٽ وٽ ڪئمپ قائم ڪري وڌيڪ هٿيار، بارود ۽ تازه دم دستا گهرائي عمرڪوٽ تي قبضي جي رٿابندي ڪري رهي هئي. ترڪو مڱريو وڌيڪ مدد گهري، جنهن تي 26 بلوچ رجمينٽ جي هڪ ڪمپني ڪئپٽن ممتاز جي اڳواڻي ۾ حر مجاهد فورس جي مدد لاءِ پهتي. جنگ ۾ حصو وٺندڙ متارو مڱريو، محمد آريسر ۽ امام بخش ڀنڀرو موجب ٻنهي ڪمپني ڪمانڊرن فيصلو ڪيو ته دشمن جي حملي جو انتظار ڪرڻ بدران پاڻ دشمن جي ڪئمپ تي اوچتو حملو ڪيو وڃي.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> رٿابندي موجب حر ۽ بلوچ ڪمپنين مان چونڊيل ڦڙت، بهادر ۽ جانثار جوانن صبح جو 4 وڳي ڀارتي فوج جي ڪئمپ تي اتر ۽ اولهه کان اوچتو حملو ڪيو. ڪارروائي ۾ پهريان مورچن تان مارٽر گولا فائر ڪيا ويا، پوءِ دستي بم ۽ هٿيار استعمال ڪندي دشمن جي مزاحمت کي ٽوڙيو ويو. ڀارتي فوج وڏي انگ ۾ هٿيار، بارود، راشن، درجنين گاڏيون ۽ ٻيو جنگي سامان ڇڏي پنڌ واپس ڀڄڻ تي مجبور ٿي. پاڪستان طرفان بلوچ ۽ حر ڪمپنين جا رڳو 150 جوان هن ڪارروائي ۾ شامل هئا، جڏهن ته ڀارتي ڪئمپ ۾ اٽڪل 700 فوجي موجود هئا، جن مان 49 ٿڏي تي مارجي ويا. لاشن کي اتي ئي گڏيل قبر ۾ دفن ڪيو ويو، ڪجهه زخمين سميت لڳ ڀڳ ويهارو ڀارتي فوجي گرفتار ڪري جنگي قيدي بڻايا ويا. پاڪستاني پاسي جا چار جوان شهيد ۽ ٻارهن زخمي ٿيا. هن ڪارروائي دوران بهادري ڏيکارڻ تي ڪئپٽن ممتاز، صوبيدار گل خان ۽ ٻين کي فوجي تمغن سان نوازيو ويو. 26 بلوچ رجمينٽ جي ڪمپني ۽ حُرن جي عمرڪوٽ ڪمپني کي خاص پذيرائي ڏيندي ”هڱورين“ جو نالو ڏنو ويو. عمرڪوٽ جي دفاع واري هن جنگ جي چار شهيدن جي ياد ۾ قلعي اندر عجائب گهر ڀرسان هڪ يادگار ٺهيل آهي، جنهن تي معرڪي جا انگ اکر پڻ ڏنل آهن.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> == جاگرافي == هي شهر 25◦22′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 69◦47′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي ٿر ۾ واقع آهي. اهو ميرپورخاص کان 46 ميل اوڀر ۾، ان هنڌ تي آهي جتان واريءَ جون ڀٽون شروع ٿين ٿيون. هڪ ٻي روايت ۾ ان جو مقام 22–25 اتر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 47–69 اوڀر ويڪرائي ڦاڪ طور بيان ڪيو ويو آهي، ۽ شهر کي واريءَ ۽ ڏاڍي زمين جي دنگ تي واقع ڄاڻايو ويو آهي. == عمرڪوٽ جو قلعو == === تعمير ۽ نالي بابت روايتون === '''عمرڪوٽ جو قلعو''' يا '''امرڪوٽ جو قلعو''' سنڌ جي تاريخي قلعن مان هڪ آهي، جيڪو ٿر ۽ سنڌو ماٿريءَ جي وچ واري اهم گذرگاهه تي واقع رهيو آهي. قلعي جي تعمير بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. هڪ راءِ موجب موجوده قلعو ڪلهوڙا دور ۾ [[حيدرآباد]] جي پڪي قلعي کان اٽڪل ويهه سال اڳ، ميان نور محمد ڪلهوڙي 1746ع ۾ جوڙايو.<ref name="MubarakAli"></ref> ڊاڪٽر اسد جمال پلي جي تحقيق موجب قلعي جي اڏاوت لاءِ لڪي جبل جا پٿر پاڻيءَ رستي آڻڻ خاطر ڳوٺ چيل بند وٽان اتر-اوڀر رخ ۾ “نور واهه” نالي هڪ ابتو واهه کوٽايو ويو هو. ڪجهه تاريخدانن جو خيال آهي ته هاڻوڪي قلعي واري هنڌ ڪلهوڙن کان اڳ به ڪو پراڻو قلعو موجود هو ۽ موجوده قلعو ان جي بنيادن تي اڏيو ويو.<ref name="autogenerated1">روزآني ڪاوش جي 26 مارچ 2017 جي ”ڪاوش دنيا“ ۾ عمرڪوٽ بابت نور محمد سمي جي ليکيل ليک مان ورتل</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> فائل:Umerkot Fort view1.JPG|عمرڪوٽ جي قلعي جو ھڪ منظر فائل:Umarkot Fort view3.JPG|عمرڪوٽ جو قلعو فائل:Umarkot museum view.JPG|عمرڪوٽ عجائب گھر </gallery> روايتن موجب يارهين صديءَ ۾ راجا اَمر سنگهه قلعو ٺهرايو، جڏهن ته ڪجهه بيانن موجب اهو قلعو پرمار سوڍي اڏايو هو، جنهن تي پوءِ سومرن قبضو ڪيو. هڪ روايت مطابق 1355ع ۾ عمر سومري هن شهر کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. 1226ع ۾ اهو ٻيهر سوڍن جي هٿ ۾ رهيو. 1746ع ۾ ميان نور محمد ڪلهوڙي قلعو ٺهرايو، جيڪو اڃا تائين موجود آهي. ڪن محققن جي راءِ آهي ته قلعو سنڌ ۾ اسلامي دور کان به اڳ جو ٺهيل آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/%d8%b9%d9%85%d8%b1%da%aa%d9%88%d9%bd-%d8%ac%d9%88-%d9%82%d9%84%d8%b9%d9%88-%da%aa%d9%87%da%99%d9%8a-%d8%af%d9%88%d8%b1-%db%be-%d8%aa%d8%b9%d9%85%d9%8a%d8%b1-%d9%bf%d9%8a%d9%88%d8%9f-%d8%b9/|title=عمرڪوٽ جو قلعو ڪهڙي دور ۾ تعمير ٿيو؟ ........عزيزڪنگراڻي -|date=2019-06-16|language=sd|access-date=2019-07-10}}</ref> [[فائل:Ghosia Guest House Umerkot.JPG|300px|thumb|غوثيه گيسٽ ھائوس جو منظر]] قلعي ۽ شهر جي اصل نالي بابت تاريخدانن وٽ ٻه اهم رايا ملن ٿا. هڪ راءِ موجب اصل قلعو امر سنگهه نالي راجپوت راڻي جوڙايو هو، تنهنڪري شهر ۽ قلعي جو نالو '''امرڪوٽ''' پيو.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.dawn.com/news/1176551|title=Umerkot: Lost in history|last=Hasan|first=Shazia|date=2015-04-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2019-05-29}}</ref> ٻي راءِ موجب قلعو عمر ماروي واري قصي سان لاڳاپيل مشهور بادشاهه '''عمر سومري''' جوڙايو هو، تنهنڪري صحيح نالو '''عمرڪوٽ''' آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/index.php/antiquities-sites/fort/item/108-umerkot-fort-umerkot|title=Umerkot Fort, Umerkot|website=antiquities.sindhculture.gov.pk|language=en-gb|access-date=2019-05-29}}</ref> هڪ طرف تاريخي روايتن موجب سن 1226ع ۾ راجسٿان کان سوڍا راڻا رتي ڪوٽ ۽ عمرڪوٽ فتح ڪري هتي حڪمران ٿيا، ۽ انهن 26 راڻن جو تاريخي ۽ نالي وار سلسلو هاڻوڪي راڻي همير سنگهه تائين پهچي ٿو، پر انهن ۾ امر سنگهه نالي ڪو راڻو نه ملي ٿو. ٻئي طرف هاڻوڪي قلعي جي ٻن برجن واري مُک دروازي مٿان وچ ۾ لڳل هڪ پٿر تي سورج مکي جو گل اُڪريل آهي، جيڪو سورج ونسي سوڍن جي ڌرمي نشاني سمجهيو وڃي ٿو. جيڪڏهن موجوده قلعو ميان نور محمد ڪلهوڙي تعمير ڪرايو هو ته پوءِ مُک دروازي مٿان سورج مکي وارو پٿر لڳائڻ بابت سوال پيدا ٿئي ٿو؛ ممڪن آهي ته اهو پٿر سوڍا راڻن پنهنجي راڄ دوران لڳايو هجي.<ref name="autogenerated1"></ref> === جاگرافيائي ۽ فوجي اهميت === عمرڪوٽ جو قلعو اڳ به ٿر جي سياست جي ڪنجي سمجهيو ويندو هو، ڇاڪاڻ ته اهو مارواڙ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي اهم رستي تي واقع هو. ان زماني ۾ عمرڪوٽ سنڌ جي سومرا گهراڻي جي حڪومت هيٺ هو. عمرڪوٽ جي قلعي کان 30 ميل اتر طرف ٿر اندر رتو ڪوٽ نالي هڪ پراڻي قلعي جا نشان موجود آهن. رتو ڪوٽ، جيڪو عمرڪوٽ جي قلعي وانگر اهم آهي، پرمار سوڍن جي دور انديشيءَ جي نشاني هو يا انهن کان اڳ جو تعمير ٿيل قلعو هو، ان بابت قطعي طور چئي نٿو سگهجي. بهرحال، اهڙن مضبوط قلعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪنهن مدبر حڪمران ٿر تي پنهنجو ڏهڪاءُ قائم ڪرڻ، ۽ سنڌو ماٿري ۽ وچ هندستان جي وچ وارن شاهراهه رستن تي پنهنجو حڪم جاري رکڻ لاءِ انهن قلعن جي اڏاوت ڪرائي هئي.<ref>ڪتاب: ٿر ۽ پارڪر جو احوال;مصنف:ايس اين رئڪس ;مترجم:ڊاڪٽر نواز علي شوق؛ايڊيشن: ٻيون 2007ع؛ ڇپيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ،ڄامشورو</ref> === قلعي جا ڏکڻ ۽ اولهه وارا دروازا === قلعي جي اتر طرف واري مُک دروازي کان سواءِ ڏکڻ ۽ اولهه پاسي وارن ٻن ننڍن دروازن بابت قديم آثارن جي ماهرن حاڪم شاهه بخاري ۽ علي حيدر گاڏهي جو چوڻ آهي ته قلعي جي اصل ڊيزائين ۾ اهي ٻئي دروازا شامل نه هئا. سندن مطابق اهي دروازا انگريزن پنهنجي سهولت لاءِ قلعي جون ڀتيون ٽوڙي ڪڍايا هئا. قلعي کي اصل حالت ۾ بحال ڪرڻ ۽ ان جي سيڪيورٽي کي نظر ۾ رکندي اهي ٻئي دروازا بند ڪيا پيا وڃن.<ref name="autogenerated1"></ref> لال سنگهه سوڍو، ڏکڻ واري دروازي بابت انهيءَ راءِ سان اختلاف ڪري ٿو. سندس دعويٰ آهي ته جوڌپور جي راجا ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ ٿيل جنگ جي وقت به ڏکڻ وارو دروازو موجود هو. سندس چوڻ موجب اهو دروازو مُک دروازي جي ڀيٽ ۾ ڪمزور هو، تنهنڪري جوڌپور جي راجا جون فوجون ان دروازي کي بارود سان ٽوڙي، باهه ڏئي ساڙي، اندر داخل ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿيون. سندس مطابق، ان جنگ ۾ باهه سبب سڙيل ڪاريون سرون ۽ ڀتيون اڄ به ان دروازي وٽ موجود آهن.<ref name="autogenerated1"></ref> == دلچسپ جايون == هيءُ شهر [[ڪراچي]]، جيڪو [[سنڌ]] جو گاديءَ وارو شهر آهي، ۽ [[حيدرآباد]] سميت ٻين وڏن شهرن سان سٺيءَ طرح ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.umerkot.gos.pk/ |title=District Government Umerkot |access-date=2014-02-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.umerkot.gos.pk/ |archive-date=24 February 2012 |df=dmy-all }}</ref> عمرڪوٽ ۾ ڪيترائي تاريخي اهميت وارا ماڳ موجود آهن، جن ۾ [[اڪبر بادشاهه جي جاءِ پيدائش]]، [[عمرڪوٽ جو قلعو]] ۽ [[مومل جي ماڙي]] شامل آهن. هتي هڪ قديم مندر [[شِو مندر، عمرڪوٽ]] پڻ موجود آهي. ان کان علاوه [[ڪالي ماتا مندر]]، [[ڪرشن مندر]] (پراڻي امرڪوٽ ۾)، [[منهر مندر]] ۽ [[ڪٺواڙي مندر]] (رانچو لائين ۾) پڻ مذهبي ۽ تاريخي اهميت رکن ٿا. == تعليم == شهر ۾ 100 کان وڌيڪ اسڪول، 20 ڪاليج ۽ هڪ پولي ٽيڪنيڪل ڪاليج موجود آهن. == آبادي == === آباديءَ جي واڌ === {{Historical populations|1951|5142|1961|5878|1972|8,381|1981|13,742|1998|35,559|2017|134,196|2023|144,558|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري]] موجب عمرڪوٽ جي آبادي 144,558 هئي.<ref>{{Cite web |title=Sindh (Pakistan): Urban Localities in Districts - Population Statistics, Charts and Map |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/ |access-date=2024-08-31 |website=www.citypopulation.de}}</ref> === مذهب === {{See also|عمرڪوٽ ضلعو#مذهب}} [[عمرڪوٽ شِو مندر]] [[سنڌ]] جي سڀ کان قديم ۽ مقدس هندو عبادتگاهن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1392074|access-date=18 February 2021|title=The thriving Shiva festival in Umarkot is a reminder of Sindh's Hindu heritage |date=27 February 2018 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ ''عمرڪوٽ ميونسپلٽي ۾ مذهبن جي تاريخي آبادي'' ! مذهب ! آبادي (1901ع)<ref>{{Cite book |last=Enthoven |first=R. E. |title=Census of India, 1901: Volume IX-A. Bombay: Part II, Imperial Tables |publisher=Government Central Press |year=1902 |pages=40–41}}</ref> ! سيڪڙو (1901ع) |- | [[هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] | 3,884 | {{Percentage|3884|4934|2}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15x15px]] | 993 | {{Percentage|993|4934|2}} |- | [[جين مت]] [[File:Jain Prateek Chihna.svg|26x26px]] | 46 | {{Percentage|46|4934|2}} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|21x21px]] | 1 | {{Percentage|1|4934|2}} |- ! ڪل | '''4934''' | '''{{Percentage|4934|4934|2}}''' |} == پڻ ڏسو == * [[اسلام ڪوٽ]] * [[مٺي]] * [[عمرڪوٽ ضلعي حڪومت]] * [[ٿرپارڪر]] * [[عمر مارئي]] == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons category}} {{wikivoyage|Umerkot}} * [https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.umerkot.gos.pk/ عمرڪوٽ ضلعي حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ (انگريزي)] {{Use dmy dates|date=April 2017}} [[زمرو:عمرڪوٽ]] [[زمرو:سنڌ ۾ هندومت]] [[زمرو:عمرڪوٽ ضلعي جون تعلقائون]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گھاٽيون آباديون]] e3cpw8jzb3s1ehabsvkrlele229zw8c 384089 384088 2026-06-10T18:21:40Z Intisar Ali 8681 384089 wikitext text/x-wiki {{for-multi|ضلع بابت|عمرڪوٽ ضلعو|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = عمرڪوٽ<br> عمرڪوٽ | other_name = | official_name = امرڪوٽ | native_name = | nickname = | settlement_type = [[شهر]] | image_skyline = Umarkot Fort view3.JPG | image_caption = يارهين صديءَ جو [[عمرڪوٽ قلعو]] | image_seal = | image_map = | mapsize = | map_caption = عمرڪوٽ جو مقام | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] | seat_type = شهري ڪائونسل | seat = | parts_type = ضلعا | governing_body = [[عمرڪوٽ ضلعي جي حڪومت|ضلعي حڪومت]] | leader_title = [[ڪائونسل-مئنيجر حڪومت|شهري منتظم]] | leader_name = | leader_title1 = ميٽروپوليٽن ڪمشنر | leader_name1 = | leader_title2 = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name2 = طاهر علي ميمڻ<ref>{{cite news|url=https://academiamag.com/sau-umerkot-campus-graduated-first-batch/|title=SAU Umerkot campus graduated first batch|date=9 December 2021|access-date=8 January 2021|work=The Academia Magazine}}</ref> | established_title = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | established_date = اسلام کان اڳ وارو دور | coordinates = {{Coord|25|21|47|N|69|44|33|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 48.6 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = [[2023ع پاڪستان مردم شماري|2023ع]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_note = | population_total = 144,558 | population_rank = [[پاڪستان جا وڏا شهر|پاڪستان ۾ 79هون]] | total_type = شهر | population_density_km2 = auto | population_demonym = | timezone = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset = +05:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | area_code = 238 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | postal_code = 69100 | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | website = }} '''عمرڪوٽ''' (اردو: {{Nastaliq|عمرکوٹ}}؛ [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]]: عمرڪوٽ؛ [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ|IPA]]: [ʊmərkoːʈ])، جيڪو اڳ ۾ '''امرڪوٽ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو، [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جو هڪ تاريخي شهر آهي. [[مغل سلطنت|مغل]] شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جو جنم 1542ع ۾ امرڪوٽ ۾ ٿيو هو. هندو لوڪ عقيدي جي مشهور ديوتائن [[پابوجي]] ۽ [[رامديو پير]] بابت روايتي طور چيو وڃي ٿو ته سندن شادي عمرڪوٽ ۾ ٿي هئي. هتي جي مقامي ٻولي [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]] آهي، جيڪا [[راجستاني ٻوليون|راجستاني ٻولين]] جي گروهه سان تعلق رکي ٿي ۽ [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولي خاندان]] جو حصو آهي. ڍاٽڪي ٻوليءَ جو سڀ کان ويجهو تعلق [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]] سان آهي. انگريزن عمرڪوٽ کي ضلعي جو هيڊڪوارٽر ڪيو. 1906ع کان پوءِ ميرپروخاص هيڊ ڪوارٽر ڪيو ويو. شهر جي رونق چڱي آهي، واپار چڱو هلي ٿو. هن جي چوڌاري باغن ۾ ميوات ۽ واڙين ۾ هر قسم جي ڀاڄي ٿئي ٿي. هيءُ شهر اڳي راجپوتن جي گاديءَ جو هنڌ هو، جنهنڪري ٿر جو ”تِيلاٽ“ ليکبو هو. مارواڙي قومون گهڻو ڪري پهريائين هتي اچي رهيون، جي پوءِ 1874ع ۾ اڀرندي نماري جي ٻوڏن ۽ ٻين ڪن سببن جي ڪري مٺي، ڇاڇري ڪانٽئي، چيلهار، پارني، ٻڳل، ويراڙي، ڌارناسر ۽ ٻين ڳوٺن ڏي لڏي ويون. هتي مردانو ۽ زنانو پرائمري اسڪول، هاءِ اسڪول، سول ڪورٽ، ڊپٽِي ڪليڪٽر جي آفيس، مختيارڪار جي آفيس، سرڪٽ هائوس، ڊپٽي سپرنٽينڊنٽ پوليس جي آفيس، ايڪسائيز انسپيڪٽر جي آفيس، پاڪستان سرڪار جو ميوزم، ٽائون ڪميٽي، ٽيليفون آفيس، پوليس ٿاڻو، مسافر خانو، تعلقو اسپتال ۽ انجنيري بنگلا آهن. ويجهيون ريلوي اسٽيشنون ڇوڙ ۽ ڍورو نارو 12 ۽ 14 ميل جي فاصلي تي آهن. ميرپور خاص 46 ميل پري آهي، جو پڪو روڊ آهي. ڪنري اسٽِيشن سان به آمدرفت چالو آهي. هيءُ شهر سڀني شهرن سان لاريءَ رستي ڳنڍيل آهي.<ref name =" رائچند هريجن " > ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون) -مصنف؛ رائچند هريجن -ايڊيشن؛ ٽيون- سال؛ 2005ع -ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref> ==شھر جو نالو== هن شهر جي نالي بابت اختلاف موجود آهي ته ان جو صحيح نالو '''عمرڪوٽ''' هو يا '''امرڪوٽ'''. فارسي ماخذن ۾ هي نالو ٻنهي صورتن، يعني ''عمرڪوٽ'' ۽ ''امرڪوٽ''، ۾ ملي ٿو<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—73, 74 }}</ref> هڪ روايت موجب هن شهر جو بنياد [[راڻو امر سنگهه]] وڌو هو، تنهنڪري ان جو نالو ''امرڪوٽ'' پيو. ٻي روايت مطابق شهر جو بنياد [[عمر سومرو]] رکيو هو، جنهن سبب ان کي ''عمرڪوٽ'' سڏيو ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> ٽئين راءِ برطانوي مورخ [[جيمس ٽاڊ]] پيش ڪئي آهي، جنهن موجب ''امارا-سومرا'' (Umara-Sumra) [[پرمار راجپوت]]ن جي هڪ شاخ هئي، جيڪا [[ٿر ريگستان]] ۾ آباد ٿي ۽ هن شهر ۾ رهائش اختيار ڪئي. سندس خيال موجب شهر جو نالو انهيءَ نسبت سان ''عمرڪوٽ'' پيو.<ref name="MubarakAli"></ref> تنهن هوندي به، ٿر واري علائقي جا مقامي ماڻهو اڄ به هن شهر کي '''امرڪوٽ''' سڏين ٿا، جڏهن ته علائقي کان ٻاهر هي شهر عام طور '''عمرڪوٽ''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="MubarakAli"></ref> امرڪوٽ يا عمرڪوٽ سنڌ جي قديم شهرن مان هڪ آهي، جنهن جي نالي بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. شهر کي ڪڏهن ”ديهات“، ڪڏهن ”همروٽ“، ڪڏهن ”پدمات“، ڪڏهن ”امراڻو“ ۽ ڪڏهن ”امراپري“ به سڏيو ويو، پر موجوده دور ۾ اهو عام طور عمرڪوٽ جي نالي سان مشهور آهي. ڪجهه روايتن موجب هن شهر کي عمر سومري سان منسوب ڪري عمرڪوٽ سڏيو ويو، جڏهن ته ٻين تاريخي ماخذن، جهڙوڪ ”تاريخ فرشتا“، ''[[آئين اڪبري]]''، ''[[اڪبر نامه]]''، ”[[شاهجهان نامه]]“ ۽ ٻين مؤرخن وٽ هن شهر جو نالو امرڪوٽ طور ملي ٿو. هڪ راءِ موجب هن شهر جو اصل نالو امرڪوٽ هو، جيڪو برطانوي دور کان عمر سومري جي نسبت سان عمرڪوٽ طور مشهور ٿيو، جيتوڻيڪ ڪجهه محققن موجب عمر سومري جو امرڪوٽ شهر يا قلعي سان سڌو تعلق ثابت نٿو ٿئي.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%B1%20%DA%AA%D9%88%D9%BD%20%D8%B9%D9%85%D8%B1%DA%AA%D9%88%D9%BD امر ڪوٽ عمرڪوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> امرڪوٽ تي راڻا پرساد جي راڄ دوران 1542ع ۾ مغل بادشاهه همايون هتان گذريو، ۽ سندس پٽ اڪبر جو جنم به هتي ٿيو. همايون جي ڀيڻ '''[[گلبدن بيگم]]''' پنهنجي فارسي ڪتاب “[[همايون نامه]]” ۾ لکيو آهي ته راڻو پرساد، [[شهنشاهه همايون]] جو زبردست استقبال ڪيو، کيس رهڻ لاءِ بهترين جاءِ ڏني ۽ سندس قافلي جي اميرن لاءِ قلعي کان ٻاهر رهائش جو بندوبست ڪيو. گلبدن بيگم موجب اتي شيون تمام سستيون هيون، هڪ رپئي ۾ چار ٻڪريون ملي رهيون هيون، ۽ راڻا پرساد بادشاهه کي رڍون ۽ ٻڪريون تحفي ۾ ڏنيون. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت قلعو اڪبر بادشاهه جي جاءِ پيدائش واري هنڌ موجود هو. ممڪن آهي ته اهو قلعو '''امر سنگھ''' نالي ڪنهن هندو راجا يا راڻي جوڙايو هجي، جنهن ڪري شهر جو نالو شروع ۾ امرڪوٽ ۽ پوءِ عمرڪوٽ ٿيو. عمر مارئي جو قصو ۽ بادشاهه عمر سومري جو دور راڻي پرساد کان اٽڪل 200 سال اڳ جو ڄاڻايو وڃي ٿو. شاهه لطيف جي شاعري ۽ فارسي ۽ عربي ۾ غير ملڪي سياحن جي ڪتابن ۾ هن شهر جا ٻئي نالا ملن ٿا. هڪ ٻوليائي راءِ موجب، مارواڙي ۽ ڍاٽڪي ٻولين ۽ لهجن ۾ ”ع“ مٿان پيش وارو اچار موجود نه آهي، تنهن ڪري ممڪن آهي ته ”ع“ جي زبر واري اچار مان ”الف“ وارو اچار پيدا ٿيو هجي، جنهن سبب ٻئي صورتون صدين کان گڏ هلنديون رهيون. قديم آثارن جي محقق حاڪم علي شاهه بخاري موجب قلعي جي منظم کوٽائي سان قلعي جي عمر، اقتصادي حالت، ثقافت، هنرن ۽ اصل نالي بابت اهم معلومات ملي سگهي ٿي.<ref name="autogenerated1" /> . == شھر جي تاريخ == === قديم دور ۽ مذهبي آثار === تاريخي روايتن ۽ آثارن مان ظاهر ٿئي ٿو ته امرڪوٽ سنڌ جي انتهائي قديم شهرن مان هڪ آهي، ۽ ممڪن آهي ته قبل مسيح دور ۾ به آباد هو. خاص طور ٻڌ ڌرم واري دور ۾ هن شهر کي اهميت حاصل هئي. '''جوڳرائي جو تلاءُ''' انهيءَ دور جي مشهور يادگار طور ڄاتو وڃي ٿو. روايت آهي ته شهر جي ڀرسان '''لامٻي تلاءُ''' جي سر تي ۽ جوڳرائي جي ڪپر تي مهاتما ٻڌ جي پوئلڳن چلا ڪڍيا، جنهن ڪري اتي هڪ شاهي قلعو مهاراجه وڪرما جيت ٺهرايو. هڪ روايت موجب شهر مهاراجه وڪرما آباد ڪيو، پر انساني وسنديءَ جا آثار ان کان به قديم سمجهيا وڃن ٿا. قديم آثارن ۾ جوڳرائي جو تلاءُ ۽ ’شو‘ جو آستان شامل آهن. شو جي مندر وٽ برهمڻ آباد هئا ۽ ڀڪشوئن جو به اثر هو. شو جو مندر ڀٽن واري زمين تي واقع آهي، جتي واري جي دڙن مان ٻڌ ڌرم جي دور جا مڻڪا اڄ به ملن ٿا.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%B1%20%DA%AA%D9%88%D9%BD%20%D8%B9%D9%85%D8%B1%DA%AA%D9%88%D9%BD امر ڪوٽ عمرڪوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> عمرڪوٽ جلد ئي [[ٿر ريگستان]] جو هڪ اهم شهر بڻجي ويو ۽ تاريخي واقعن ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪرڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو اوڀر طرف کان [[سنڌ]] ۾ داخل ٿيندڙ مکيه شاهراهه تي واقع هو ۽ [[مارواڙ]] کي [[سنڌو ماٿري]] سان ڳنڍيندڙ رستي تي پڻ موجود هو. انهيءَ جغرافيائي حيثيت سبب عمرڪوٽ ريگستان جي ڪنجي سڏجڻ لڳو ۽ فوجي توڙي واپاري لحاظ کان انتهائي اهم شهر بڻجي ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> جيتوڻيڪ اهو يقيني طور معلوم نه آهي ته شهر ڪڏهن آباد ٿيو، پر ايترو ضرور واضح آهي ته قديم زماني کان هتي آبادي موجود هئي. چيني سياح [[شُوئن زانگ]] (Xuanzang)، جيڪو 641ع ۾ [[هندستان]] آيو هو، گهڻو امڪان آهي ته عمرڪوٽ جو به دورو ڪيو هجي<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref> روايت موجب يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راڻا امر سنگهه]] هن شهر کي تعمير ڪرايو هو،<ref name="رائچند-تاريخ-ريگستان-p651">{{cite book|last=رائچند هريجن|title=تاريخ ريگستان|location=حيدرآباد|year=1975|page=651}}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> جڏهن⁠تہ هاڻوڪو شهر ان جي قديم بنيادن تي ٻيهر آباد ڪيو ويو.<ref name="رائچند-تاريخ-ريگستان-p651">{{cite book|last=رائچند هريجن|title=تاريخ ريگستان|location=حيدرآباد|year=1975|page=651}}</ref><ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—73 کان 86 }}</ref> هتي هڪ ننڍڙو قلعو موجود هو، جيڪو ايترو مضبوط نه هو جو ڪنهن وڏي ۽ طاقتور فوج جو مقابلو ڪري سگهي. موجوده [[عمرڪوٽ جو قلعو]] 1746ع ۾ [[ڪلهوڙا]] حڪمران [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] (وفات 1755ع) تعمير ڪرايو. گهڻن تاريخدانن جي راءِ آهي ته اهو قلعو هڪ قديم قلعي جي ماڳ تي اڏيو ويو، جيڪو يا ته [[سومرا]] حڪمرانن يا [[سوڍا راجپوت]]ن تعمير ڪرايو هو.<ref name="MubarakAli"></ref> . [[ٽالپر]] دور ۾ [[جوڌپور]] طرفان ڪنهن ممڪن حملي يا چڙهائي جي صورت ۾ دفاع لاءِ قلعي اندر 400 سپاهي مقرر رکيا ويندا هئ.<ref name="MubarakAli"></ref> === پرمار، سوڍا ۽ سومرا دور === امرڪوٽ جي پراچين تاريخ جو مڪمل احوال موجود نه آهي، پر ڪجهه تاريخي حوالن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڇهين صدي عيسوي ڌاري هتي پرمارن جي حڪومت هئي. لدروي ۽ پونگل جي يدوونسي راجا منڏم راءِ امرڪوٽ جي پرمار راجا سوڍ جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جنهن مان کيس ٽي پٽ ڪيهر، مولراج ۽ گوگلي پيدا ٿيا.<ref name="ٽاڊ">”ٽاڊ راجستان“، ندي ڀاڱو ٻيو صفح 1186- 1187، بحواله امرڪوٽ اتهاس</ref><ref name="گجراتي">”ٽاڊ راجستان“، گجراتي، ڀاڱو ٻيو، صفحو 317</ref><ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref> سن 997ع، يعني 1054 سنبت ۾ مارواڙ جي راجا ڌرڻي براهه پرمار مارواڙ جي نون قلعن جي ورهاست پنهنجن نون ڀائرن ۾ ڪئي، جنهن وقت امرڪوٽ جو گراج پرمار جي حصي ۾ آيو<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref>. اُمَرڪوٽ جي اهميت تڏهن وڌيڪ وڌي وئي جڏهن اهو سوڍا راجپوتن جي قبضي هيٺ آيو. هي اهو قبيلو هو جنهن جي همت، جوش ۽ حياتيءَ اُمَرڪوٽ کي سنڌ جي تاريخ ۾ امر بڻائي ڇڏيو. سوڍا، جيڪي اُمَرڪوٽ جا حڪمران بڻيا، ريگستان جا رهواسي هئا.<ref name="MubarakAli"></ref>ڪرَنل ٽاڊ موجب، گهڻي امڪان سان اهي سڪندر اعظم جي ذڪر ڪيل ”سوگدي“ هئا.<ref>James Tod, Annals and Antiquities of Rajasthan, Delhi: 1978, ii,p. 181 n. i.</ref> هن سوڍا قبيلي جي اصل نسل بابت وڌيڪ تحقيق ڪندي اهو نتيجو ڪڍيو ته هي پرمارا راجپوتن جي هڪ شاخ هئي. سندن هڪ ذيلي شاخ ”اُمرا-سمرا“ هئي، جنهن مان ”اُمَرڪوٽ“ جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو..<ref name="MubarakAli"></ref> هڪ روايت موجب، پرمارا سوڍا، جيڪي ڪيترين صدين کان ٿر جي ريگستان ۾ رهندا هئا، يا ڪن جي چوڻ مطابق اُجين مان آيا هئا، تن 1226ع ۾ اُمَرڪوٽ کي سمرن کان فتح ڪيو؛ جڏهن ته ٻي روايت موجب سمرن جي حڪمرانن اهو شهر کين عطا ڪيو هو..<ref name="MubarakAli"></ref> پر ٽاڊ جي ڪتاب ''راجستان جون تواريخون ۽ آثارِ قديمه'' ۾ هڪ اهڙو واقعو بيان ٿيل آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته قلعو 1226ع کان اڳ ئي سوڍن جي قبضي ۾ اچي چڪو هو. 1219ع ۾ سوڍن جي راڻا جو چاچيچ ديو سان تڪرار ٿيو، جنهن اوچتو حملو ڪري راڻا کي حيران ڪري ڇڏيو. راڻا چار هزار سپاهي گڏ ڪري حملي آور جو مقابلو ڪيو. هو جنگ ۾ شڪست کائي ويو ۽ پنهنجي گاديءَ واري هنڌ اُمَرڪوٽ ۾ وڃي پناهه ورتائين.<ref name="MubarakAli"></ref> بهرحال، قبضي کان پوءِ اُمَرڪوٽ سوڍن جو مرڪزي شهر بڻجي ويو، ۽ ان وقت کان وٺي سڀني سياسي تبديلين جي باوجود سندن قبضي هيٺ رهيو. قلعي جي حڪمران جو لقب ”راڻا“ هوندو هو. جيتوڻيڪ هو عملي طور خودمختيار هو، تنهن هوندي به سنڌ جي حڪمرانن جي بالادستي کي تسليم ڪندو هو. جڏهن سنڌ دهليءَ جي سلطانن ۽ مغل شهنشاهن جي اقتدار هيٺ هئي، تڏهن راڻا کين خراج ادا ڪندو هو. نئين راڻا جي تخت نشينيءَ تي کيس يا ته مغل شهنشاهه يا ٺٽي ۾ مقرر سندس نائب کان سرڪاري توثيق حاصل ٿيندي هئي.<ref name="Raikes137-138">{{cite book |last=Raikes |title=Memoir on the Thurr and Parkur Districts of Sind |location=London |year=1856 |pages=137–138 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> اُمَرڪوٽ جي راڻا جا پاڙيسري رياست جيسلمير سان لاڳاپا ڪڏهن خوشگوار ته ڪڏهن تڪراري رهيا. 1219ع ۾ راڻا اڳ ئي چاچيچ ديو سان جنگ وڙهي چڪو هو، پر بعد ۾ هن جيسلمير جي حڪمرانن سان سٺا لاڳاپا قائم رکڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="MubarakAli"></ref>. منجم راءِ، جيڪو منگل راءِ جو پٽ هو، پنهنجي ملڪ تي ٿيل هڪ حملي سبب اُمَرڪوٽ ۾ اچي پناهه ورتي. جڏهن هو پاڻ حڪمران بڻيو ته سوڍن جي راڻا پنهنجي ڌيءَ جو سڱ کيس ڏنو. هن اها آڇ قبول ڪئي ۽ شادي اُمَرڪوٽ ۾ ٿي.<ref name="MubarakAli"></ref> هن شاديءَ واري اتحاد اُمَرڪوٽ جي سوڍن کي سندن طاقتور پاڙيسرين کان بچاءُ ۽ تحفظ فراهم ڪيو. ڇو ته سوڍا قبيلي جون عورتون پنهنجي حسن ۽ دلڪشيءَ سبب مشهور هيون، تنهن ڪري سنڌ جا حڪمران ۽ اشرافيه طبقا انهن سان شاديون ڪرڻ جا خواهشمند هوندا هئا. مختلف دورن ۾ سنڌ جي ڪيترن ئي بااثر ماڻهن سوڍا عورتن سان شاديون ڪيون. ان جي بدلي ۾ سوڍن کي تحفظ، سلامتي ۽ سياسي سهارو حاصل ٿيندو رهيو.<ref name="MubarakAli"></ref>. جيسلمير جي تاريخي بيانن مان معلوم ٿئي ٿو ته يارهين صديءَ جي شروعات ۾ به امرڪوٽ تي پرمارن جي حڪومت هئي. ان وقت ڏکڻ ٿر، يعني هاڻوڪي مٺي، ڏيپلي ۽ ڇاڇري شهر کان اولهه طرف علائقو سومرن جي قبضي هيٺ هو، جنهن کي ”ديرڪ“ پرڳڻو چيو ويندو هو. سومرن پوءِ پرمارن کان امرڪوٽ به حاصل ڪيو. ڇاڇري کان اوڀر کائڙ تي راٺوڙن جو راڄ هو ۽ پارڪر تي پرمارن جو راڄ هو.<ref name="رائچند-هريجن">{{cite book|title=تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)|last=رائچند هريجن|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|location=ڄامشورو|year=2005|edition=چوٿون}}</ref> سومرن امرڪوٽ فتح ڪري ان کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو، جنهن کان پوءِ آهستي آهستي ڏکڻ ٿر ۾ سندن اثر گهٽجڻ لڳو. ڪجهه عرصي بعد ”مڪواڻا“ راجپوتن زور ورتو ۽ ملڪ تي قبضو ڪري [[ڪيرٽي]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. انهن مان ڪيسر مڪواڻو مشهور راجا ٿي گذريو. ڪيرٽي هن وقت مٺي تعلقي ۾ مٺي شهر کان 16 ميل ڏکڻ طرف هڪ ننڍڙو ڳوٺ آهي<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref>.<ref name="رائچند-هريجن"></ref> ڪجهه روايتن موجب عمرڪوٽ يا امرڪوٽ عمر سومره ولد دودي سومري جو ٻڌل هو، جيڪو سنه 793هه، يعني 1390ع ۾ تخت تي ويٺو ۽ 35 ورهيه بادشاهي ڪيائين.<ref name="autogenerated2">قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو</ref> هڪ ٻي روايت موجب وقت جي حاڪم عمر سومري ”مارئيءَ“ کي کڻي اچي هن شهر جي قلعي ۾ قيد ڪري رکيو هو. راجپوتن همايون کي امرڪوٽ ۾ پناهه ڏني، جتي اڪبر بادشاهه جو جنم ٿيو. سنه 949هه، يعني 1542ع ۾ مرزا شاهه حسن جي دور ۾ همايون بادشاهه شير شاهه افغان کان ڀڄي سنڌ ۾ آيو ۽ هتي رهيو. ساڳئي سال رجب مهيني جي پنجين تاريخ اڪبر بادشاهه ڄائو. اڪبر جي ماءُ جو نالو حميده بانو هو. ان وقت عمرڪوٽ هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو، تنهن ڪري همايون اتان نڪري جونپور ۾ درياهه جي ڪناري وڃي رهيو.<ref name="autogenerated2"></ref> [[فائل:Birthplace of Akbar.JPG|360px|thumb|اڪبر بادشاھ جي جاء پيدائش جت]] عمرڪوٽ کي اهو اعزاز حاصل آهي ته اهو [[اڪبر اعظم]] جي جنم ڀومي آهي. [[همايون]]، جيڪو [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ نهايت ڏکئي ۽ لاچار حالتن ۾ 1542ع ۾ هتي پهتو، تنهن جو استقبال قلعي جي راڻا، پرساد وِرسال، ڪيو.<ref name="MubarakAli"></ref> . همايون جي ڀيڻ [[گلبدن بيگم]] هن استقبال جو نهايت جاندار احوال بيان ڪندي لکي ٿي: {{Quotation| ”راڻا شهنشاهه جو وڏي عزت ۽ احترام سان استقبال ڪيو ۽ کيس بهترين رهائش فراهم ڪئي. اميرن جي ماڻهن لاءِ قلعي کان ٻاهر جايون مقرر ڪيون ويون. ڪيتريون ئي شيون نهايت سستيون هيون؛ هڪ رپئي ۾ چار ٻڪريون ملي سگهنديون هيون. راڻا ٻڪريءَ جي ٻچن ۽ ٻين شين جا ڪيترائي تحفا پيش ڪيا ۽ اهڙي مناسب خدمت سرانجام ڏني، جو ان کي بيان ڪرڻ لاءِ لفظ ناڪافي آهن.“}} راڻا پنهنجي شاهي مهمانن لاءِ قلعي جو وچ وارو حصو خالي ڪري ڇڏيو. تنهن ڪري اڪبر جي پيدائش قلعي جي اندر ٿي هئي، نه ته قلعي کان ٻاهر، جيئن عام طور تي سمجهيو ويندو آهي<ref name="MubarakAli"></ref>. همايون پوءِ قلعو ڇڏي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سندس سڄي فوج کي رهائي نه ڏئي سگهيو ٿي. راڻا [[شاهه حسن ارغون]] جي خلاف همايون جي مدد ڪئي، جنهن همايون جي پيءُ کي قتل ڪيو هو، ۽ شهنشاهه جي مدد لاءِ ٻه هزار يا ٽي هزار سپاهي به فراهم ڪيا. پر اها مدد ڪارگر ثابت نه ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ راڻا جي فوج ۾ بغاوت ڦٽي پئي ۽ سپاهي منتشر ٿي ويا<ref name="MubarakAli"></ref>. [[حميده بانو بيگم]] عمرڪوٽ تڏهن ڇڏي جڏهن اڪبر جي عمر پنج هفتا هئي. اڪبر پاڻ ڪڏهن به عمرڪوٽ نه آيو، پر پنهنجي جنم ڀوميءَ سان سندس گهري جذباتي وابستگي هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. جڏهن بيگلار خاندان سان تعلق رکندڙ مير ابوالقاسم خان زمان، سنڌ جي حڪمران ڄام بيگ سان گڏ اڪبر جي درٻار ۾ حاضر ٿيو، تڏهن اڪبر کانئس سندس جنم ڀومي بابت پڇيو<ref name="MubarakAli"></ref>. هن جواب ڏنو: ”عمرڪوٽ.“ اهو ٻڌي اڪبر خوش ٿيو ۽ چيائين: {{Quotation| ”مان ۽ هي سيد، ٻنهي جي جنم ڀومي هڪ ئي آهي.“ }} === ارغون، ترخان ۽ مغل دؤر === سنه 967هه، يعني 1559ع ۾، مرزا عيسيٰ ترخان جي ٻن پٽن محمد باقي ۽ محمد صالح وچ ۾ جنگ لڳي. مرزا عيسيٰ محمد صالح جي حمايت ۾ هو، تنهنڪري محمد باقي شڪست کائي ونگ مان عمرڪوٽ آيو ۽ اتان جيسلمير مان لنگهي بکر ۾ سلطان محمود خان وٽ پهتو.<ref name="autogenerated2"></ref> مرزا غازي بيگ جي دور ۾ سنه 1508هه، يعني 1599ع ڌاري، ابو القاسم سلطان ولد شاهه قاسم ارغون سوڍن سان وڙهي عمرڪوٽ ورتو. ابو القاسم سلطان مرزا جاني بيگ جو سالو هو.<ref name="autogenerated2"></ref> ترخانن جي دور ۾ بيگلار خاندان عمرڪوٽ جي سياسي معاملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مير سيد قاسم بيگلار [[سمرقند]] مان سنڌ آيو ۽ شاهه حسن ارغون کيس عمرڪوٽ جو حاڪم مقرر ڪيو. هن سوڍا راجپوتن کي راٺوڙن جي خلاف مدد فراهم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ سندس شادي راڻا ڪويا وئيرسي جي ڌيءَ راجيه سان ٿي. هنن مان مير ابوالقاسم خان زمان پيدا ٿيو، جيڪو بعد ۾ ترخان دور جي هڪ اهم شخصيت بڻيو.<ref name="MubarakAli"></ref> عيسيٰ خان جي وفات کان پوءِ مرزا باقي حڪمران ٿيو. سندس ڀاءُ جان بابا بغاوت ڪري عمرڪوٽ ۾ پناهه وٺڻ چاهي، پر عمرڪوٽ جي راڻا مرزا باقي کي ڳجهي اطلاع ڏئي جان بابا جي رٿ ناڪام بڻائي. اهڙيءَ طرح عمرڪوٽ جان بابا جي قبضي کان بچي ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> بعد ۾ مرزا باقي خان زمان کي راڻا ميگراج خلاف موڪليو. راڻا قلعو ڇڏي ويو ۽ خان زمان آسانيءَ سان عمرڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. هن راڻا بڪر وئيرسي کي راڻا مقرر ڪري پاڻ نصرپور موٽي ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> جڏهن عبدالرحيم خانِ خاناں سوڍا خاندان سان شاديءَ وسيلي رشتيداري قائم ڪئي ته مان سنگهه جي سياسي حيثيت مضبوط ٿي وئي. راڻا ميگراج جي وفات کان پوءِ جاني بيگ عمرڪوٽ جي حڪومت ڪشن داس کي ڏني، جنهن سبب مان سنگهه ۽ ڪشن داس ۾ تڪرار پيدا ٿيو. خانِ خاناں جي سفارش تي جاني بيگ خان زمان کي حڪم ڏنو ته مان سنگهه کي راڻا مقرر ڪيو وڃي.<ref name="MubarakAli"></ref> خان زمان ۽ ڪشن داس جي فوجن وچ ۾ مقابلي جون تياريون ٿيون، پر ڳالهين ذريعي عارضي صلح ٿي ويو. پوءِ ساميجا قبيلي جي ڦرلٽ سبب ٻيهر فساد پيدا ٿيو. ڪشن داس ڀڄي ويو ۽ خان زمان عمرڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. راڻا جي خاندان سان عزت وارو سلوڪ ڪيو ويو، پر فاتح فوج شهر ۾ ڦرلٽ ڪئي، مندر ڊاهي ڇڏيا، ڳئون ذبح ڪيون ۽ رهواسين سان سخت زيادتيون ڪيون.<ref name="MubarakAli"></ref> انهن واقعن سوڍا قبيلي کي سخت ڪاوڙائي ڇڏيو. جڏهن انهن انتقام لاءِ تياريون ڪيون ته خان زمان جنگ کان بچڻ لاءِ ڳالهين جو رستو اختيار ڪيو. آخرڪار راڻا ۽ خان زمان ۾ ٺاهه ٿي ويو، راڻا کي عزت، خلعت، گهوڙو ۽ ڦريل مال مان ڪجهه حصو واپس ڏنو ويو، ۽ عمرڪوٽ جا معاملا پرامن نموني طئي ڪيا ويا.<ref name="MubarakAli"></ref> === نادر شاهه، ڪلهوڙا ۽ جوڌپور دور === سنه 1152هه، يعني 1739ع ۾، جڏهن [[نادر شاهه افشار]] سنڌ تي ڪاهي آيو، تڏهن ميان نور محمد ڪلهوڙو ۽ سندس پٽ محمد مراد ياب خان ڪلهوڙو ٺٽو ڇڏي عمرڪوٽ جي قلعي ۾ اچي لڪا. نادر شاهه سندن پٺيان ريگستان پار ڪري عمرڪوٽ پهتو، جنهن سبب نور محمد هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ٿيو. نور محمد پنهنجي وفاداريءَ جو جواز پيش ڪيو، جنهن تي نادر شاهه کيس معاف ڪري سنڌ جي حڪومت واپس ڏني، بدلي ۾ هن هڪ ڪروڙ رپيا ۽ ساليانو خراج ادا ڪرڻ جو واعدو ڪيو. ان کان پوءِ نادر شاهه جا امير سنڌ جي مختلف علائقن ۾ پکڙي ويا.<ref name="MubarakAli"></ref><ref name="autogenerated2"></ref> ڪلهوڙن جي اقتدار جي مضبوطيءَ سان سوڍا راجپوتن جي طاقت گهٽجڻ لڳي. هڪ بيان موجب 1750ع ۾ مارواڙ جي راجپوتن عمرڪوٽ تي قبضي لاءِ ڪاهه ڪري تباهي مچائي، پر شهر فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا؛ ٻي بيان موجب 1750ع ۾ نور محمد ڪلهوڙي ۽ سوڍا راجپوتن وچ ۾ جنگ ٿي. ساڳئي دور ۾ عمرڪوٽ مڪمل طور ڪلهوڙا حڪومت ۾ شامل ٿي ويو، راڻا کي قلعي مان نيڪالي ڏني وئي، ۽ شهر سوڍن جي گاديءَ واري حيثيت وڃائي ويٺو.<ref name="MubarakAli"></ref><ref name="autogenerated1" /> سنه 1168هه، يعني 1755ع ۾، ميان محمد مراد ياب خان سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. ان وقت هو عمرڪوٽ ۾ هو. جڏهن ديوان گدومل سندس لاءِ بادشاهه کان سَند ۽ نواب سريبلند خان جو لقب وٺي آيو، تڏهن هو عمرڪوٽ کان ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ رستي ۾ نصرپور وٽ سندس تاجپوشيءَ جي رسم ادا ڪئي وئي.<ref name="MubarakAli"></ref><ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1190هه، يعني 1777ع ۾، مير بجر خان حج تان موٽي آيو ۽ سڌو عمرڪوٽ ۾ وڃي رهيو. هن کوسن کي عمرڪوٽ مان ڀڄائي ڪڍيو. ميان غلام نبي، تاجو ليکي کي هڪ لشڪر سان گڏ وٺي عمرڪوٽ آيو ۽ ڪوٽ جو گهيرو ڪيو، پر فتح حاصل نه ڪري سگهيو. پوءِ الهه بخش جهنجڻ دغا ڪري مير کان معافي گهري. جڏهن مير عمرڪوٽ کان ٻاهر نڪتو ته تاجو ليکي ٻن هزار ماڻهن سان ڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. ان تي مير بجر خان ڇهه هزار لشڪر گڏ ڪري ٽيهه هزار ڪلهوڙن تي ڪاهي ويو. ڪلهوڙا لانياري وٽ پهتا، جتي جنگ لڳي؛ ڪلهوڙا شڪست کاڌائون ۽ ميان غلام نبي مارجي ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> 1777ع ۾ ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ گهرو ويڙهه ٿي، جنهن ۾ کوسن ڪلهوڙن پاران ٽالپرن سان مقابلو ڪيو. نامياري تاريخ نويس ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب ميان غلام نبي ڪلهوڙي جي دور ۾ سندس ٽالپر وزير ۽ سپهه سالار '''مير بجر خان ٽالپر''' جي سربراهي ۾ ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ وڏي گهرو ويڙهه ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ ميان غلام نبي ڪلهوڙو مارجي ويو ۽ مير بجر جي مدد سان سندس ننڍو ڀاءُ ميان عبدالنبي ڪلهوڙو تخت تي ويٺو.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1194هه، يعني 1781ع ۾، ميان عبدالنبيءَ جي چوڻ تي جوڌپور جي راجا بجيسنگهه ٻه ماڻهو موڪلي مير بجر خان کي دغا سان قتل ڪرايو. ان جي بدلي ۾ ميان عبدالنبي عمرڪوٽ جو قلعو ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کي ڏئي ڇڏيو.<ref name="autogenerated2"></ref> مير بجار جي وڌندڙ اثر سبب جوڌپور جي راجا وجي سنگهه سان سندس تڪرار پيدا ٿيو. هڪ بيان موجب 1779ع ۾ هڪ ڳجهي سازش تحت مير بجار قتل ڪيو ويو ۽ عمرڪوٽ وجي سنگهه جي حوالي ڪيو ويو. وجي سنگهه سوڍا راجپوتن جي راڻا کي ٻيهر بحال ڪيو، جنهن کان پوءِ عمرڪوٽ جوڌپور رياست جي هڪ پرڳڻي طور هلندو رهيو.<ref name="MubarakAli"></ref> 1781ع ۾ ڪلهوڙن جي درخواست تي مدد خان پٺاڻ ڪلهوڙن خلاف ٽالپرن جي هلندڙ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ سنڌ آيو ۽ عمرڪوٽ ۾ ڦرلٽ ۽ قتلام ڪيو. جڏهن عبدالنبي جي مدد لاءِ تيمور شاهه مدد خان کي لشڪر سان موڪليو، تڏهن مير عمرڪوٽ ۾ هئا. مير عبدالله خان بلوچن جو لشڪر وٺي مدد خان جي مقابلي لاءِ نڪتو. گهڻي لکپڙهه کان پوءِ مدد خان عمرڪوٽ آيو ۽ مير فتح خان کي ٺڳيءَ سان گرفتار ڪري وٺي ويو، پر پوءِ هو ڀڄي نڪتو ۽ مير عبدالله ۽ مير فتح علي خان سان وڃي مليو، جيڪي ان وقت دين ڳڙهه ۾ هئا. ميرن جي تياريءَ جو ٻڌي مدد خان عبدالنبي کان بيزار ٿي کيس ڇڏي هليو ويو، جنهن کان پوءِ عبدالنبي لاچار ٿي ميرن جي پيش پيو.<ref name="autogenerated2"></ref><ref name="autogenerated1" /> اٺارهين صديءَ جي آخر ۾ عمرڪوٽ ٽالپر اڳواڻن لاءِ اهم پناهه گاهه بڻيو. جڏهن ڪلهوڙن افغان حڪمران [[تيمور شاهه دراني]] کان مدد گهري، تڏهن مير عبدالله خان، مير فتح علي خان ۽ مير غلام علي خان عمرڪوٽ ۾ پناهه ورتي. عمرڪوٽ جي قلعي ٽالپرن کي تحفظ فراهم ڪيو، جنهن سندن ڪلهوڙن خلاف جدوجهد ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli"></ref> 1783ع ۾ ميان عبدالنبي ڪلهوڙي پنهنجي وزيراعظم ۽ فوج جي سپهه سالار مير بجر خان ٽالپر کي قتل ڪرائڻ لاءِ '''مارواڙ رياست (جوڌپور)''' جي '''راجا وجئہ سنگھ''' سان ڳجهو معاهدو ڪيو. معاهدي موجب مير بجر خان جي قتل جي بدلي ۾ عمرڪوٽ شهر ۽ پرڳڻو سنڌ کان ڌار ڪري مارواڙ رياست سان شامل ڪيو ويو. مير بجر خان جي قتل جي ردعمل ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 75 ورهين وارو ڪلهوڙا دور پڄاڻي تي پهتو ۽ پوءِ 60 ورهين تائين هلندڙ ٽالپر دور شروع ٿيو.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1201هه، يعني 1786ع ۾، جوڌپور جي راجا ٻه هزار ماڻهو عمرڪوٽ ۾ آڻي ويهاريا، ڇاڪاڻ ته اهو قلعو ميان عبدالنبي کيس ڏنو هو. اتفاق سان رستي ۾ انهن جو جهيڙو مير سهراب خان جي ڀاءُ مير غلام محمد جي ماڻهن سان ٿيو، جيڪو ٿر ۾ شڪار لاءِ آيو هو. مير غلام محمد جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا. ان تي مير سهراب، مير فتح علي خان جي مدد سان عمرڪوٽ تي ڪاهي آيو، راجپوتن کي ماريو، ملڪ ڦريو ۽ پنهنجو وير وٺي واپس ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> === ٽالپرن جو دور === 1783ع ۾ مير فتح علي خان جي اڳواڻيءَ ۾ ٽالپر اقتدار ۾ آيا ۽ سنڌ ۾ ٽالپر حڪومت جو بنياد وڌو. ٽالپرن پنهنجي گذريل تجربن جي بنياد تي عمرڪوٽ کي هڪ اهم دفاعي ۽ پناهگاهي شهر سمجهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کين افغان حملي جو انديشو رهندو هو. انهيءَ ڪري هنن عمرڪوٽ تي قبضو ڪرڻ لاءِ ڪيترائي ڀيرا ڪوششون ڪيون.<ref name="MubarakAli"></ref> سنه 1229هه، يعني 1813ع ۾، مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان عمرڪوٽ جوڌپور جي راجا کان کسي ورتو. مير ڪرم علي ٽالپر جي دور ۾ ٽالپرن عمرڪوٽ تي ڪاهه ڪئي، راجپوتن کي شڪست ڏني ۽ شهر ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کان فتح ڪري لڳ ڀڳ 30 ورهين کان پوءِ ٻيهر سنڌ ۾ شامل ڪيو. ان کان پوءِ عمرڪوٽ ٽالپرن جي هٿ ۾ رهيو.<ref name="MubarakAli"></ref><ref name="autogenerated2"></ref><ref name="autogenerated1" /> جوڌپور جي راجا جي اثر کي روڪڻ لاءِ ٽالپرن پنهنجي فوجون جوڌپور جي علائقن تائين به موڪليون. جيتوڻيڪ عمرڪوٽ ٽالپرن جي قبضي ۾ اچي ويو، پر اهو سنڌ ۽ جوڌپور جي وچ ۾ تڪرار جو موضوع بڻيل رهيو. جوڌپور جي راجا ڪڏهن به عمرڪوٽ تي سنڌ جي ميرن جي بالادستي تسليم نه ڪئي ۽ ان کي پنهنجي رياست جو حصو قرار ڏيندو رهيو.<ref name="MubarakAli"></ref> 1815ع ۾ نئونڪوٽ وارو ننڍڙو پڪو دفاعي قلعو جوڙايو ويو.<ref name="autogenerated1" /> جڏهن [[جيمس برنس]] 1827ع ۾ سنڌ جو دورو ڪيو ته هن لکيو آهي ته ان وقت غلام الله لغاري عمرڪوٽ جو نگران هو.<ref name="MubarakAli"></ref> [[ٿامس پوسٽنس]] ۽ جيمس برنس عمرڪوٽ جي هڪ ٻي اهم خصوصيت جو به ذڪر ڪن ٿا. سندن مطابق عمرڪوٽ اهو هنڌ هو جتي ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن جا خزانا لڪائي رکيا ويندا هئا. جيمس برنس لکي ٿو:<ref name="MubarakAli"></ref> {{Quotation| "هتي اهو مشهور آهي ته سنڌ جي حڪومت جا ميمبر ڪيترن ئي ڪروڙ رپين جو خزانو رکندا آهن." }} سنه 1258هه، يعني 1842ع ۾، سر چارلس نيپئر ميرن سان عهدنامو ڪيو، جنهن موجب عمرڪوٽ، سبزلڪوٽ، شڪارپور ۽ ڪراچي انگريز سرڪار جي حوالي ٿيا.<ref name="autogenerated2"></ref> === انگريز دور === 1843ع ۾ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سر [[چارلس نيپيئر]] ميرپور مان فِٽزجيرالڊ کي عمرڪوٽ موڪليو. ٽالپرن عمرڪوٽ کي پنهنجي فوجي مرڪز طور استعمال ڪيو هو ۽ قلعو مضبوط فوجي دستن سان ڀريل هو. جڏهن فِٽزجيرالڊ عمرڪوٽ پهتو ته کيس معلوم ٿيو ته اهڙيون خبرون بي بنياد هيون. ڪجهه ڳالهين ٻولهين کان پوءِ قلعو بنا ڪنهن مزاحمت جي انگريزن جي حوالي ڪيو ويو ۽ فِٽزجيرالڊ کي قلعي جو نگران مقرر ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> عمرڪوٽ تي قبضي کان پوءِ سنڌ مڪمل طور انگريزن جي قبضي هيٺ اچي وئي.<ref name="MubarakAli"></ref> 1843ع ۾ سنڌ جي فتح کان پوءِ عمرڪوٽ انگريزن جي قبضي هيٺ آيو. سنڌ تي انگريزن جي حڪومت دوران عمرڪوٽ کي ضلعي هيڊ ڪوارٽر جو درجو مليو، جڏهن ته قلعو سرڪاري سنڀال هيٺ آيو.<ref name="autogenerated1" /> سنڌ جي فتح کان پوءِ جوڌپور جي راجا عمرڪوٽ بابت برطانوي حڪومت سان ڳالهيون شروع ڪيون ۽ مطالبو ڪيو ته عمرڪوٽ کيس واپس ڏنو وڃي. برطانوي حڪومت عمرڪوٽ کي حيدرآباد ڪليڪٽوريٽ ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ڏهن سالن کان پوءِ اهو تجويز پيش ڪيو ويو ته عمرڪوٽ ڪڇ جي راءِ کي ڏنو وڃي، پر اها تجويز رد ڪئي وئي. آخرڪار 1856ع ۾ عمرڪوٽ کي مستقل طور سنڌ ۾ ضم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> 1857ع واري آزاديءَ جي جنگ جي سلسلي ۾ 1859ع ۾ راجپوتن ۽ ٻين مقامي ماڻهن، جن ۾ عمرڪوٽ جو راڻا ۽ ڪجهه مقامي زميندار پڻ شامل هئا، برطانوي حڪومت خلاف بغاوت ڪئي. هنن ڪجهه پوليس اهلڪارن کي قتل ڪري شهر تي قبضو ڪيو، پر انگريز فوج اها بغاوت بي رحميءَ سان ڪچلي، جنهن دوران وڏي رتوڇاڻ ٿي. هن ئي دور ۾ انگريزن امر ڪردار '''راڻا رتن سنگھ''' کي عمرڪوٽ جي قلعي اندر ڦاسي تي چاڙهيو.<ref name="MubarakAli"></ref><ref name="autogenerated1" /> ڏکڻ ٿر ۽ پارڪر جا ڀاڱا انتظامي طور گهڻي عرصي تائين ڪڇ ڀڄ سان ڳنڍيل رهيا، ۽ راجپوتن، کوسن ۽ ڪولهين جي بغاوتن کي دٻائڻ لاءِ ٿيل ڪاررواين ۾ '''[[روپلي ڪولهي]]''' سميت ڪيترن محب وطن نوجوانن کي موت جي سزا ڏني وئي.<ref name="autogenerated1" /> 1859ع ۾ عمرڪوٽ جي راڻا ۽ ڪجهه مقامي زميندارن برطانوي حڪومت خلاف بغاوت ڪئي. هنن ٽيليگراف آفيس تي حملو ڪيو، ڪجهه پوليس اهلڪارن کي قتل ڪيو ۽ شهر تي قبضو ڪري ورتو، پر حڪومت فوراً ڪارروائي ڪندي بغاوت کي ختم ڪري ڇڏيو.<ref name="MubarakAli"></ref>. برطانوي دور ۾ هڪ ٻيو قابلِ ذڪر واقعو 1867ع ۾ پيش آيو، جڏهن سنڌ جي ڇهين ڪمشنر ايڊي رابرٽ عمرڪوٽ ۾ درٻار ڪوٺائي. ان موقعي تي ميرپورخاص جي رهواسي مير شاهه محمد خان کي ”ستارهٔ هند“ جو خطاب ۽ هڪ تمغو عطا ڪيو ويو..<ref name="MubarakAli"></ref> 1869ع ۾ مارواڙ، ٿر ۽ عمرڪوٽ سميت سڄي علائقي ۾ سخت ڏڪار پيو. حالتون ايتريون خراب ٿي ويون جو ڪيترن ماڻهن انتهائي غربت سبب پنهنجا ٻار به وڪڻڻ شروع ڪري ڇڏيا.<ref name="MubarakAli"></ref> 1876ع ۾ بمبئي جي گورنر سر [[رچرڊ ٽيمپل]]، جيڪو فارسي ٻوليءَ جو عالم پڻ هو، سنڌ جي حالتن جو جائزو وٺڻ لاءِ عمرڪوٽ جو دورو ڪيو.<ref name="MubarakAli"></ref> بعد ۾ 1889ع ۾ سنڌ جي يارهين ڪمشنر سر [[چارلس پرچرڊ]] پڻ عمرڪوٽ جو دورو ڪيو..<ref name="MubarakAli"></ref> === جديد دور ۽ جنگي اهميت === ٿر ۽ بئراج ايراضي جي ڳانڍاپي تي واقع تاريخي قلعي وارو سرحدي شهر عمرڪوٽ گذريل ٽن صدين دوران ٻاهرين ڪاهن ۽ اندروني بغاوتن سبب گهٽ ۾ گهٽ ست ڀيرا رتوڇاڻ، ڦرلٽ ۽ جلائو گهيرائو جو شڪار ٿيو. عمر مارئي جي لوڪ داستان، مومل جي هڪ ماڙي جي آثارن ۽ اڪبر بادشاهه جي جنم هنڌ سبب مشهور هن شهر کي مختلف دورن ۾ نادر شاهه، مارواڙ جي راجپوتن، ڪلهوڙن، ٽالپرن، مدد خان پٺاڻ، انگريزن ۽ 1971ع جي پاڪ-ڀارت جنگ دوران هندستاني فوج جي اڳڀرائي جهڙن واقعن سان واسطو رهيو.<ref name="autogenerated1" /> === 1965ع جي جنگ ۾ حُرن جو ڪردار === سال 1965ع جي شروعات ۾ ڀارت جي جنگي تيارين کي ڏسندي فوجي اختيارين پنجاب جي چولستان کان ڪڇ جي رڻ تائين سرحدي دفاع کي مضبوط ڪرڻ لاءِ فوج سان گڏ وڏي انگ ۾ مقامي حُرن کي مقرر ڪيو. سنڌ جي سرحدي پٽيءَ کي ٻن سيڪٽرن ۾ ورهايو ويو: چولستان ۽ اڇڙي ٿر تي ٻڌل ”اتر سيڪٽر“ لاءِ پير پاڳاري جي ننڍي ڀاءُ پير نادر علي شاهه کي، جڏهن ته ٿر ۽ ڪڇ جي رڻ واري ”ڏکڻ سيڪٽر“ لاءِ فقير امين مڱريو کي سيڪٽر ڪمانڊر مقرر ڪيو ويو. پير پاڳاري کي حُرن جو چيف ڪمانڊر بڻايو ويو. ٽنهي ڪمانڊرن کي ڏورانهن محاذن تي موجود حُرن سان رابطي لاءِ هيليڪاپٽر پڻ ڏنا ويا. جنگ دوران پير پاڳارو عمرڪوٽ قلعي اندر قائم هيڊڪوارٽر ۾ موجود رهيو ۽ مختلف جنگي محاذن جا دورا ڪري حُرن جا حوصلا وڌائيندو رهيو.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> 1965ع جي جنگ دوران جڏهن ڀارتي فوج پنجاب وٽان سرحد پار ڪري پاڪستاني علائقي تي قبضو ڪيو ته سنڌ جي سرحدي مورچن ۾ موجود حُرن کي حڪم مليو ته جواب ۾ هو به پيش قدمي ڪري ڀارتي علائقو فتح ڪن. حُر، جنگي جهازن ۽ تربيت يافته فوج جي مدد سان اڳتي وڌيا ۽ راجستان ۾ مغل دور جا ٻه تاريخي قلعا، '''ڪشن ڳڙھ''' ۽ گهوٽاڙو، اهم فوجي ڇانوڻيون، ڪيترائي سرحدي چوڪيون ۽ ريلوي اسٽيشنون فتح ڪيون. ڀارت پاران حرن جي اڳڀرائي روڪڻ لاءِ هٿيار، بارود ۽ تازا فوجي دستا کڻي ايندڙ هڪ ريل گاڏي کي کوکرو پار - موڻاٻائو (Khhokhhuro paar - Monnaabaao) ريلوي لائين تي پنهنجي منزل تي پهچڻ کان اڳ پٽڙي تان ڪيرائي، باهه ڏئي ساڙي تباهه ڪيو ويو. ٻن هفتن جي جنگ ۾ حُرن راجستان جو اٽڪل 1800 چورس ڪلوميٽر علائقو فتح ڪيو. ڪيترائي حُر نوجوان شهيد ۽ زخمي ٿيا. سرڪار پير پاڳاري، خليفي فقير امين مڱريو، وحيد ڪٽپر ۽ ٻين حُرن کي ”ستاره جرئت“، ”تمغه جرئت“ ۽ ٻين فوجي اعزازن ۽ سَنَدن سان نوازيو.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> === 1971ع جي جنگ ۽ هڱورو ڀٽ جو معرڪو === 1971ع واري پاڪ-ڀارت جنگ دوران پاڪ فوج ۾ اعليٰ عهدن تي وڏي انگ ۾ مقرر بنگالي آفيسرن جي بغاوت سبب سنڌ جي دفاع لاءِ گهربل فوجي دستا ۽ حُر مجاهد وقت سر اڳين مورچن تائين پهچي نه سگهيا. انهيءَ صورتحال جو فائدو وٺندي ڀارتي فوج ڇاڇرو ۽ ننگرپارڪر شهرن سميت اتر-اوڀر ٿر جي وڏي ايراضي تي قبضو ڪيو. عورتون ۽ ٻار پنهنجي جان بچائڻ لاءِ بئراج ايراضي جي مختلف ڳوٺن ڏانهن لڏي ويا. ڀارتي فوج ڪيترن ڳوٺن مان گذري ڇاڇري کان اڳتي وڌي ۽ عمرڪوٽ تي قبضي لاءِ شهر ٻاهران هڱورو ڀٽ تي گڏ ٿيڻ شروع ڪيو. عمرڪوٽ ڏانهن پيش قدمي جي خبرن سبب شهر جا رهواسي ڊپ ۾ شهر خالي ڪري ويا.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> اڳوڻي ضلعي ناظم مگهن مڱريو جي والد فقير ترڪو مڱريو جي اڳواڻي ۾ حُرن جي ”عمرڪوٽ ڪمپني“ شهر جي دفاع لاءِ هڱورو ڀٽ ۽ شهر جي وچ ۾ واقع ”پنجا تلي ترائي“ وٽ مورچن ۾ موجود هئي. ڀارتي فوج 18 مدراس رجمينٽ جي ڪمانڊ ۾ ٽي ڏينهن هڱورو ڀٽ وٽ ڪئمپ قائم ڪري وڌيڪ هٿيار، بارود ۽ تازه دم دستا گهرائي عمرڪوٽ تي قبضي جي رٿابندي ڪري رهي هئي. ترڪو مڱريو وڌيڪ مدد گهري، جنهن تي 26 بلوچ رجمينٽ جي هڪ ڪمپني ڪئپٽن ممتاز جي اڳواڻي ۾ حر مجاهد فورس جي مدد لاءِ پهتي. جنگ ۾ حصو وٺندڙ متارو مڱريو، محمد آريسر ۽ امام بخش ڀنڀرو موجب ٻنهي ڪمپني ڪمانڊرن فيصلو ڪيو ته دشمن جي حملي جو انتظار ڪرڻ بدران پاڻ دشمن جي ڪئمپ تي اوچتو حملو ڪيو وڃي.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> رٿابندي موجب حر ۽ بلوچ ڪمپنين مان چونڊيل ڦڙت، بهادر ۽ جانثار جوانن صبح جو 4 وڳي ڀارتي فوج جي ڪئمپ تي اتر ۽ اولهه کان اوچتو حملو ڪيو. ڪارروائي ۾ پهريان مورچن تان مارٽر گولا فائر ڪيا ويا، پوءِ دستي بم ۽ هٿيار استعمال ڪندي دشمن جي مزاحمت کي ٽوڙيو ويو. ڀارتي فوج وڏي انگ ۾ هٿيار، بارود، راشن، درجنين گاڏيون ۽ ٻيو جنگي سامان ڇڏي پنڌ واپس ڀڄڻ تي مجبور ٿي. پاڪستان طرفان بلوچ ۽ حر ڪمپنين جا رڳو 150 جوان هن ڪارروائي ۾ شامل هئا، جڏهن ته ڀارتي ڪئمپ ۾ اٽڪل 700 فوجي موجود هئا، جن مان 49 ٿڏي تي مارجي ويا. لاشن کي اتي ئي گڏيل قبر ۾ دفن ڪيو ويو، ڪجهه زخمين سميت لڳ ڀڳ ويهارو ڀارتي فوجي گرفتار ڪري جنگي قيدي بڻايا ويا. پاڪستاني پاسي جا چار جوان شهيد ۽ ٻارهن زخمي ٿيا. هن ڪارروائي دوران بهادري ڏيکارڻ تي ڪئپٽن ممتاز، صوبيدار گل خان ۽ ٻين کي فوجي تمغن سان نوازيو ويو. 26 بلوچ رجمينٽ جي ڪمپني ۽ حُرن جي عمرڪوٽ ڪمپني کي خاص پذيرائي ڏيندي ”هڱورين“ جو نالو ڏنو ويو. عمرڪوٽ جي دفاع واري هن جنگ جي چار شهيدن جي ياد ۾ قلعي اندر عجائب گهر ڀرسان هڪ يادگار ٺهيل آهي، جنهن تي معرڪي جا انگ اکر پڻ ڏنل آهن.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> == جاگرافي == هي شهر 25◦22′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 69◦47′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي ٿر ۾ واقع آهي. اهو ميرپورخاص کان 46 ميل اوڀر ۾، ان هنڌ تي آهي جتان واريءَ جون ڀٽون شروع ٿين ٿيون. هڪ ٻي روايت ۾ ان جو مقام 22–25 اتر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 47–69 اوڀر ويڪرائي ڦاڪ طور بيان ڪيو ويو آهي، ۽ شهر کي واريءَ ۽ ڏاڍي زمين جي دنگ تي واقع ڄاڻايو ويو آهي. == عمرڪوٽ جو قلعو == === تعمير ۽ نالي بابت روايتون === '''عمرڪوٽ جو قلعو''' يا '''امرڪوٽ جو قلعو''' سنڌ جي تاريخي قلعن مان هڪ آهي، جيڪو ٿر ۽ سنڌو ماٿريءَ جي وچ واري اهم گذرگاهه تي واقع رهيو آهي. قلعي جي تعمير بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. هڪ راءِ موجب موجوده قلعو ڪلهوڙا دور ۾ [[حيدرآباد]] جي پڪي قلعي کان اٽڪل ويهه سال اڳ، ميان نور محمد ڪلهوڙي 1746ع ۾ جوڙايو.<ref name="MubarakAli"></ref> ڊاڪٽر اسد جمال پلي جي تحقيق موجب قلعي جي اڏاوت لاءِ لڪي جبل جا پٿر پاڻيءَ رستي آڻڻ خاطر ڳوٺ چيل بند وٽان اتر-اوڀر رخ ۾ “نور واهه” نالي هڪ ابتو واهه کوٽايو ويو هو. ڪجهه تاريخدانن جو خيال آهي ته هاڻوڪي قلعي واري هنڌ ڪلهوڙن کان اڳ به ڪو پراڻو قلعو موجود هو ۽ موجوده قلعو ان جي بنيادن تي اڏيو ويو.<ref name="autogenerated1">روزآني ڪاوش جي 26 مارچ 2017 جي ”ڪاوش دنيا“ ۾ عمرڪوٽ بابت نور محمد سمي جي ليکيل ليک مان ورتل</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> فائل:Umerkot Fort view1.JPG|عمرڪوٽ جي قلعي جو ھڪ منظر فائل:Umarkot Fort view3.JPG|عمرڪوٽ جو قلعو فائل:Umarkot museum view.JPG|عمرڪوٽ عجائب گھر </gallery> روايتن موجب يارهين صديءَ ۾ راجا اَمر سنگهه قلعو ٺهرايو، جڏهن ته ڪجهه بيانن موجب اهو قلعو پرمار سوڍي اڏايو هو، جنهن تي پوءِ سومرن قبضو ڪيو. هڪ روايت مطابق 1355ع ۾ عمر سومري هن شهر کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. 1226ع ۾ اهو ٻيهر سوڍن جي هٿ ۾ رهيو. 1746ع ۾ ميان نور محمد ڪلهوڙي قلعو ٺهرايو، جيڪو اڃا تائين موجود آهي. ڪن محققن جي راءِ آهي ته قلعو سنڌ ۾ اسلامي دور کان به اڳ جو ٺهيل آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/%d8%b9%d9%85%d8%b1%da%aa%d9%88%d9%bd-%d8%ac%d9%88-%d9%82%d9%84%d8%b9%d9%88-%da%aa%d9%87%da%99%d9%8a-%d8%af%d9%88%d8%b1-%db%be-%d8%aa%d8%b9%d9%85%d9%8a%d8%b1-%d9%bf%d9%8a%d9%88%d8%9f-%d8%b9/|title=عمرڪوٽ جو قلعو ڪهڙي دور ۾ تعمير ٿيو؟ ........عزيزڪنگراڻي -|date=2019-06-16|language=sd|access-date=2019-07-10}}</ref> [[فائل:Ghosia Guest House Umerkot.JPG|300px|thumb|غوثيه گيسٽ ھائوس جو منظر]] قلعي ۽ شهر جي اصل نالي بابت تاريخدانن وٽ ٻه اهم رايا ملن ٿا. هڪ راءِ موجب اصل قلعو امر سنگهه نالي راجپوت راڻي جوڙايو هو، تنهنڪري شهر ۽ قلعي جو نالو '''امرڪوٽ''' پيو.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.dawn.com/news/1176551|title=Umerkot: Lost in history|last=Hasan|first=Shazia|date=2015-04-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2019-05-29}}</ref> ٻي راءِ موجب قلعو عمر ماروي واري قصي سان لاڳاپيل مشهور بادشاهه '''عمر سومري''' جوڙايو هو، تنهنڪري صحيح نالو '''عمرڪوٽ''' آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/index.php/antiquities-sites/fort/item/108-umerkot-fort-umerkot|title=Umerkot Fort, Umerkot|website=antiquities.sindhculture.gov.pk|language=en-gb|access-date=2019-05-29}}</ref> هڪ طرف تاريخي روايتن موجب سن 1226ع ۾ راجسٿان کان سوڍا راڻا رتي ڪوٽ ۽ عمرڪوٽ فتح ڪري هتي حڪمران ٿيا، ۽ انهن 26 راڻن جو تاريخي ۽ نالي وار سلسلو هاڻوڪي راڻي همير سنگهه تائين پهچي ٿو، پر انهن ۾ امر سنگهه نالي ڪو راڻو نه ملي ٿو. ٻئي طرف هاڻوڪي قلعي جي ٻن برجن واري مُک دروازي مٿان وچ ۾ لڳل هڪ پٿر تي سورج مکي جو گل اُڪريل آهي، جيڪو سورج ونسي سوڍن جي ڌرمي نشاني سمجهيو وڃي ٿو. جيڪڏهن موجوده قلعو ميان نور محمد ڪلهوڙي تعمير ڪرايو هو ته پوءِ مُک دروازي مٿان سورج مکي وارو پٿر لڳائڻ بابت سوال پيدا ٿئي ٿو؛ ممڪن آهي ته اهو پٿر سوڍا راڻن پنهنجي راڄ دوران لڳايو هجي.<ref name="autogenerated1"></ref> === جاگرافيائي ۽ فوجي اهميت === عمرڪوٽ جو قلعو اڳ به ٿر جي سياست جي ڪنجي سمجهيو ويندو هو، ڇاڪاڻ ته اهو مارواڙ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي اهم رستي تي واقع هو. ان زماني ۾ عمرڪوٽ سنڌ جي سومرا گهراڻي جي حڪومت هيٺ هو. عمرڪوٽ جي قلعي کان 30 ميل اتر طرف ٿر اندر رتو ڪوٽ نالي هڪ پراڻي قلعي جا نشان موجود آهن. رتو ڪوٽ، جيڪو عمرڪوٽ جي قلعي وانگر اهم آهي، پرمار سوڍن جي دور انديشيءَ جي نشاني هو يا انهن کان اڳ جو تعمير ٿيل قلعو هو، ان بابت قطعي طور چئي نٿو سگهجي. بهرحال، اهڙن مضبوط قلعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪنهن مدبر حڪمران ٿر تي پنهنجو ڏهڪاءُ قائم ڪرڻ، ۽ سنڌو ماٿري ۽ وچ هندستان جي وچ وارن شاهراهه رستن تي پنهنجو حڪم جاري رکڻ لاءِ انهن قلعن جي اڏاوت ڪرائي هئي.<ref>ڪتاب: ٿر ۽ پارڪر جو احوال;مصنف:ايس اين رئڪس ;مترجم:ڊاڪٽر نواز علي شوق؛ايڊيشن: ٻيون 2007ع؛ ڇپيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ،ڄامشورو</ref> === قلعي جا ڏکڻ ۽ اولهه وارا دروازا === قلعي جي اتر طرف واري مُک دروازي کان سواءِ ڏکڻ ۽ اولهه پاسي وارن ٻن ننڍن دروازن بابت قديم آثارن جي ماهرن حاڪم شاهه بخاري ۽ علي حيدر گاڏهي جو چوڻ آهي ته قلعي جي اصل ڊيزائين ۾ اهي ٻئي دروازا شامل نه هئا. سندن مطابق اهي دروازا انگريزن پنهنجي سهولت لاءِ قلعي جون ڀتيون ٽوڙي ڪڍايا هئا. قلعي کي اصل حالت ۾ بحال ڪرڻ ۽ ان جي سيڪيورٽي کي نظر ۾ رکندي اهي ٻئي دروازا بند ڪيا پيا وڃن.<ref name="autogenerated1"></ref> لال سنگهه سوڍو، ڏکڻ واري دروازي بابت انهيءَ راءِ سان اختلاف ڪري ٿو. سندس دعويٰ آهي ته جوڌپور جي راجا ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ ٿيل جنگ جي وقت به ڏکڻ وارو دروازو موجود هو. سندس چوڻ موجب اهو دروازو مُک دروازي جي ڀيٽ ۾ ڪمزور هو، تنهنڪري جوڌپور جي راجا جون فوجون ان دروازي کي بارود سان ٽوڙي، باهه ڏئي ساڙي، اندر داخل ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿيون. سندس مطابق، ان جنگ ۾ باهه سبب سڙيل ڪاريون سرون ۽ ڀتيون اڄ به ان دروازي وٽ موجود آهن.<ref name="autogenerated1"></ref> == دلچسپ جايون == هيءُ شهر [[ڪراچي]]، جيڪو [[سنڌ]] جو گاديءَ وارو شهر آهي، ۽ [[حيدرآباد]] سميت ٻين وڏن شهرن سان سٺيءَ طرح ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.umerkot.gos.pk/ |title=District Government Umerkot |access-date=2014-02-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.umerkot.gos.pk/ |archive-date=24 February 2012 |df=dmy-all }}</ref> عمرڪوٽ ۾ ڪيترائي تاريخي اهميت وارا ماڳ موجود آهن، جن ۾ [[اڪبر بادشاهه جي جاءِ پيدائش]]، [[عمرڪوٽ جو قلعو]] ۽ [[مومل جي ماڙي]] شامل آهن. هتي هڪ قديم مندر [[شِو مندر، عمرڪوٽ]] پڻ موجود آهي. ان کان علاوه [[ڪالي ماتا مندر]]، [[ڪرشن مندر]] (پراڻي امرڪوٽ ۾)، [[منهر مندر]] ۽ [[ڪٺواڙي مندر]] (رانچو لائين ۾) پڻ مذهبي ۽ تاريخي اهميت رکن ٿا. == تعليم == شهر ۾ 100 کان وڌيڪ اسڪول، 20 ڪاليج ۽ هڪ پولي ٽيڪنيڪل ڪاليج موجود آهن. == آبادي == === آباديءَ جي واڌ === {{Historical populations|1951|5142|1961|5878|1972|8,381|1981|13,742|1998|35,559|2017|134,196|2023|144,558|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري]] موجب عمرڪوٽ جي آبادي 144,558 هئي.<ref>{{Cite web |title=Sindh (Pakistan): Urban Localities in Districts - Population Statistics, Charts and Map |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/ |access-date=2024-08-31 |website=www.citypopulation.de}}</ref> === مذهب === {{See also|عمرڪوٽ ضلعو#مذهب}} [[عمرڪوٽ شِو مندر]] [[سنڌ]] جي سڀ کان قديم ۽ مقدس هندو عبادتگاهن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1392074|access-date=18 February 2021|title=The thriving Shiva festival in Umarkot is a reminder of Sindh's Hindu heritage |date=27 February 2018 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ ''عمرڪوٽ ميونسپلٽي ۾ مذهبن جي تاريخي آبادي'' ! مذهب ! آبادي (1901ع)<ref>{{Cite book |last=Enthoven |first=R. E. |title=Census of India, 1901: Volume IX-A. Bombay: Part II, Imperial Tables |publisher=Government Central Press |year=1902 |pages=40–41}}</ref> ! سيڪڙو (1901ع) |- | [[هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] | 3,884 | {{Percentage|3884|4934|2}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15x15px]] | 993 | {{Percentage|993|4934|2}} |- | [[جين مت]] [[File:Jain Prateek Chihna.svg|26x26px]] | 46 | {{Percentage|46|4934|2}} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|21x21px]] | 1 | {{Percentage|1|4934|2}} |- ! ڪل | '''4934''' | '''{{Percentage|4934|4934|2}}''' |} == پڻ ڏسو == * [[اسلام ڪوٽ]] * [[مٺي]] * [[عمرڪوٽ ضلعي حڪومت]] * [[ٿرپارڪر]] * [[عمر مارئي]] == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons category}} {{wikivoyage|Umerkot}} * [https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.umerkot.gos.pk/ عمرڪوٽ ضلعي حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ (انگريزي)] {{Use dmy dates|date=April 2017}} [[زمرو:عمرڪوٽ]] [[زمرو:سنڌ ۾ هندومت]] [[زمرو:عمرڪوٽ ضلعي جون تعلقائون]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گھاٽيون آباديون]] ikoex5lkec6egcx1kp9jy4ixr3im6rq 384090 384089 2026-06-10T18:22:17Z Intisar Ali 8681 384090 wikitext text/x-wiki {{for-multi|ضلع بابت|عمرڪوٽ ضلعو|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = عمرڪوٽ<br> عمرڪوٽ | other_name = | official_name = امرڪوٽ | native_name = | nickname = | settlement_type = [[شهر]] | image_skyline = Umarkot Fort view3.JPG | image_caption = يارهين صديءَ جو [[عمرڪوٽ قلعو]] | image_seal = | image_map = | mapsize = | map_caption = عمرڪوٽ جو مقام | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] | seat_type = شهري ڪائونسل | seat = | parts_type = ضلعا | governing_body = [[عمرڪوٽ ضلعي جي حڪومت|ضلعي حڪومت]] | leader_title = [[ڪائونسل-مئنيجر حڪومت|شهري منتظم]] | leader_name = | leader_title1 = ميٽروپوليٽن ڪمشنر | leader_name1 = | leader_title2 = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name2 = طاهر علي ميمڻ<ref>{{cite news|url=https://academiamag.com/sau-umerkot-campus-graduated-first-batch/|title=SAU Umerkot campus graduated first batch|date=9 December 2021|access-date=8 January 2021|work=The Academia Magazine}}</ref> | established_title = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | established_date = اسلام کان اڳ وارو دور | coordinates = {{Coord|25|21|47|N|69|44|33|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 48.6 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = [[2023ع پاڪستان مردم شماري|2023ع]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_note = | population_total = 144,558 | population_rank = [[پاڪستان جا وڏا شهر|پاڪستان ۾ 79هون]] | total_type = شهر | population_density_km2 = auto | population_demonym = | timezone = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset = +05:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | area_code = 238 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | postal_code = 69100 | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | website = }} '''عمرڪوٽ''' (اردو: {{Nastaliq|عمرکوٹ}}؛ [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]]: عمرڪوٽ؛ [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ|IPA]]: [ʊmərkoːʈ])، جيڪو اڳ ۾ '''امرڪوٽ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو، [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جو هڪ تاريخي شهر آهي. [[مغل سلطنت|مغل]] شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جو جنم 1542ع ۾ امرڪوٽ ۾ ٿيو هو. هندو لوڪ عقيدي جي مشهور ديوتائن [[پابوجي]] ۽ [[رامديو پير]] بابت روايتي طور چيو وڃي ٿو ته سندن شادي عمرڪوٽ ۾ ٿي هئي. هتي جي مقامي ٻولي [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]] آهي، جيڪا [[راجستاني ٻوليون|راجستاني ٻولين]] جي گروهه سان تعلق رکي ٿي ۽ [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولي خاندان]] جو حصو آهي. ڍاٽڪي ٻوليءَ جو سڀ کان ويجهو تعلق [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]] سان آهي. انگريزن عمرڪوٽ کي ضلعي جو هيڊڪوارٽر ڪيو. 1906ع کان پوءِ ميرپروخاص هيڊ ڪوارٽر ڪيو ويو. شهر جي رونق چڱي آهي، واپار چڱو هلي ٿو. هن جي چوڌاري باغن ۾ ميوات ۽ واڙين ۾ هر قسم جي ڀاڄي ٿئي ٿي. هيءُ شهر اڳي راجپوتن جي گاديءَ جو هنڌ هو، جنهنڪري ٿر جو ”تِيلاٽ“ ليکبو هو. مارواڙي قومون گهڻو ڪري پهريائين هتي اچي رهيون، جي پوءِ 1874ع ۾ اڀرندي نماري جي ٻوڏن ۽ ٻين ڪن سببن جي ڪري مٺي، ڇاڇري ڪانٽئي، چيلهار، پارني، ٻڳل، ويراڙي، ڌارناسر ۽ ٻين ڳوٺن ڏي لڏي ويون. هتي مردانو ۽ زنانو پرائمري اسڪول، هاءِ اسڪول، سول ڪورٽ، ڊپٽِي ڪليڪٽر جي آفيس، مختيارڪار جي آفيس، سرڪٽ هائوس، ڊپٽي سپرنٽينڊنٽ پوليس جي آفيس، ايڪسائيز انسپيڪٽر جي آفيس، پاڪستان سرڪار جو ميوزم، ٽائون ڪميٽي، ٽيليفون آفيس، پوليس ٿاڻو، مسافر خانو، تعلقو اسپتال ۽ انجنيري بنگلا آهن. ويجهيون ريلوي اسٽيشنون ڇوڙ ۽ ڍورو نارو 12 ۽ 14 ميل جي فاصلي تي آهن. ميرپور خاص 46 ميل پري آهي، جو پڪو روڊ آهي. ڪنري اسٽِيشن سان به آمدرفت چالو آهي. هيءُ شهر سڀني شهرن سان لاريءَ رستي ڳنڍيل آهي.<ref name =" رائچند هريجن " > ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون) -مصنف؛ رائچند هريجن -ايڊيشن؛ ٽيون- سال؛ 2005ع -ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref> ==شھر جو نالو== هن شهر جي نالي بابت اختلاف موجود آهي ته ان جو صحيح نالو '''عمرڪوٽ''' هو يا '''امرڪوٽ'''. فارسي ماخذن ۾ هي نالو ٻنهي صورتن، يعني ''عمرڪوٽ'' ۽ ''امرڪوٽ''، ۾ ملي ٿو<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—73, 74 }}</ref> هڪ روايت موجب هن شهر جو بنياد [[راڻو امر سنگهه]] وڌو هو، تنهنڪري ان جو نالو ''امرڪوٽ'' پيو. ٻي روايت مطابق شهر جو بنياد [[عمر سومرو]] رکيو هو، جنهن سبب ان کي ''عمرڪوٽ'' سڏيو ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> ٽئين راءِ برطانوي مورخ [[جيمس ٽاڊ]] پيش ڪئي آهي، جنهن موجب ''امارا-سومرا'' (Umara-Sumra) [[پرمار راجپوت]]ن جي هڪ شاخ هئي، جيڪا [[ٿر ريگستان]] ۾ آباد ٿي ۽ هن شهر ۾ رهائش اختيار ڪئي. سندس خيال موجب شهر جو نالو انهيءَ نسبت سان ''عمرڪوٽ'' پيو.<ref name="MubarakAli"></ref> تنهن هوندي به، ٿر واري علائقي جا مقامي ماڻهو اڄ به هن شهر کي '''امرڪوٽ''' سڏين ٿا، جڏهن ته علائقي کان ٻاهر هي شهر عام طور '''عمرڪوٽ''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="MubarakAli"></ref> امرڪوٽ يا عمرڪوٽ سنڌ جي قديم شهرن مان هڪ آهي، جنهن جي نالي بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. شهر کي ڪڏهن ”ديهات“، ڪڏهن ”همروٽ“، ڪڏهن ”پدمات“، ڪڏهن ”امراڻو“ ۽ ڪڏهن ”امراپري“ به سڏيو ويو، پر موجوده دور ۾ اهو عام طور عمرڪوٽ جي نالي سان مشهور آهي. ڪجهه روايتن موجب هن شهر کي عمر سومري سان منسوب ڪري عمرڪوٽ سڏيو ويو، جڏهن ته ٻين تاريخي ماخذن، جهڙوڪ ”تاريخ فرشتا“، ''[[آئين اڪبري]]''، ''[[اڪبر نامه]]''، ”[[شاهجهان نامه]]“ ۽ ٻين مؤرخن وٽ هن شهر جو نالو امرڪوٽ طور ملي ٿو. هڪ راءِ موجب هن شهر جو اصل نالو امرڪوٽ هو، جيڪو برطانوي دور کان عمر سومري جي نسبت سان عمرڪوٽ طور مشهور ٿيو، جيتوڻيڪ ڪجهه محققن موجب عمر سومري جو امرڪوٽ شهر يا قلعي سان سڌو تعلق ثابت نٿو ٿئي.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%B1%20%DA%AA%D9%88%D9%BD%20%D8%B9%D9%85%D8%B1%DA%AA%D9%88%D9%BD امر ڪوٽ عمرڪوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> امرڪوٽ تي راڻا پرساد جي راڄ دوران 1542ع ۾ مغل بادشاهه همايون هتان گذريو، ۽ سندس پٽ اڪبر جو جنم به هتي ٿيو. همايون جي ڀيڻ '''[[گلبدن بيگم]]''' پنهنجي فارسي ڪتاب “[[همايون نامه]]” ۾ لکيو آهي ته راڻو پرساد، [[شهنشاهه همايون]] جو زبردست استقبال ڪيو، کيس رهڻ لاءِ بهترين جاءِ ڏني ۽ سندس قافلي جي اميرن لاءِ قلعي کان ٻاهر رهائش جو بندوبست ڪيو. گلبدن بيگم موجب اتي شيون تمام سستيون هيون، هڪ رپئي ۾ چار ٻڪريون ملي رهيون هيون، ۽ راڻا پرساد بادشاهه کي رڍون ۽ ٻڪريون تحفي ۾ ڏنيون. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت قلعو اڪبر بادشاهه جي جاءِ پيدائش واري هنڌ موجود هو. ممڪن آهي ته اهو قلعو '''امر سنگھ''' نالي ڪنهن هندو راجا يا راڻي جوڙايو هجي، جنهن ڪري شهر جو نالو شروع ۾ امرڪوٽ ۽ پوءِ عمرڪوٽ ٿيو. عمر مارئي جو قصو ۽ بادشاهه عمر سومري جو دور راڻي پرساد کان اٽڪل 200 سال اڳ جو ڄاڻايو وڃي ٿو. شاهه لطيف جي شاعري ۽ فارسي ۽ عربي ۾ غير ملڪي سياحن جي ڪتابن ۾ هن شهر جا ٻئي نالا ملن ٿا. هڪ ٻوليائي راءِ موجب، مارواڙي ۽ ڍاٽڪي ٻولين ۽ لهجن ۾ ”ع“ مٿان پيش وارو اچار موجود نه آهي، تنهن ڪري ممڪن آهي ته ”ع“ جي زبر واري اچار مان ”الف“ وارو اچار پيدا ٿيو هجي، جنهن سبب ٻئي صورتون صدين کان گڏ هلنديون رهيون. قديم آثارن جي محقق حاڪم علي شاهه بخاري موجب قلعي جي منظم کوٽائي سان قلعي جي عمر، اقتصادي حالت، ثقافت، هنرن ۽ اصل نالي بابت اهم معلومات ملي سگهي ٿي.<ref name="autogenerated1" /> . == شھر جي تاريخ == === قديم دور ۽ مذهبي آثار === تاريخي روايتن ۽ آثارن مان ظاهر ٿئي ٿو ته امرڪوٽ سنڌ جي انتهائي قديم شهرن مان هڪ آهي، ۽ ممڪن آهي ته قبل مسيح دور ۾ به آباد هو. خاص طور ٻڌ ڌرم واري دور ۾ هن شهر کي اهميت حاصل هئي. '''جوڳرائي جو تلاءُ''' انهيءَ دور جي مشهور يادگار طور ڄاتو وڃي ٿو. روايت آهي ته شهر جي ڀرسان '''لامٻي تلاءُ''' جي سر تي ۽ جوڳرائي جي ڪپر تي مهاتما ٻڌ جي پوئلڳن چلا ڪڍيا، جنهن ڪري اتي هڪ شاهي قلعو مهاراجه وڪرما جيت ٺهرايو. هڪ روايت موجب شهر مهاراجه وڪرما آباد ڪيو، پر انساني وسنديءَ جا آثار ان کان به قديم سمجهيا وڃن ٿا. قديم آثارن ۾ جوڳرائي جو تلاءُ ۽ ’شو‘ جو آستان شامل آهن. شو جي مندر وٽ برهمڻ آباد هئا ۽ ڀڪشوئن جو به اثر هو. شو جو مندر ڀٽن واري زمين تي واقع آهي، جتي واري جي دڙن مان ٻڌ ڌرم جي دور جا مڻڪا اڄ به ملن ٿا.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%B1%20%DA%AA%D9%88%D9%BD%20%D8%B9%D9%85%D8%B1%DA%AA%D9%88%D9%BD امر ڪوٽ عمرڪوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> عمرڪوٽ جلد ئي [[ٿر ريگستان]] جو هڪ اهم شهر بڻجي ويو ۽ تاريخي واقعن ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪرڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو اوڀر طرف کان [[سنڌ]] ۾ داخل ٿيندڙ مکيه شاهراهه تي واقع هو ۽ [[مارواڙ]] کي [[سنڌو ماٿري]] سان ڳنڍيندڙ رستي تي پڻ موجود هو. انهيءَ جغرافيائي حيثيت سبب عمرڪوٽ ريگستان جي ڪنجي سڏجڻ لڳو ۽ فوجي توڙي واپاري لحاظ کان انتهائي اهم شهر بڻجي ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> جيتوڻيڪ اهو يقيني طور معلوم نه آهي ته شهر ڪڏهن آباد ٿيو، پر ايترو ضرور واضح آهي ته قديم زماني کان هتي آبادي موجود هئي. چيني سياح [[شُوئن زانگ]] (Xuanzang)، جيڪو 641ع ۾ [[هندستان]] آيو هو، گهڻو امڪان آهي ته عمرڪوٽ جو به دورو ڪيو هجي<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref> روايت موجب يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راڻا امر سنگهه]] هن شهر کي تعمير ڪرايو هو،<ref name="رائچند-تاريخ-ريگستان-p651">{{cite book|last=رائچند هريجن|title=تاريخ ريگستان|location=حيدرآباد|year=1975|page=651}}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> جڏهن⁠تہ هاڻوڪو شهر ان جي قديم بنيادن تي ٻيهر آباد ڪيو ويو.<ref name="رائچند-تاريخ-ريگستان-p651">{{cite book|last=رائچند هريجن|title=تاريخ ريگستان|location=حيدرآباد|year=1975|page=651}}</ref><ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—73 کان 86 }}</ref> هتي هڪ ننڍڙو قلعو موجود هو، جيڪو ايترو مضبوط نه هو جو ڪنهن وڏي ۽ طاقتور فوج جو مقابلو ڪري سگهي. موجوده [[عمرڪوٽ جو قلعو]] 1746ع ۾ [[ڪلهوڙا]] حڪمران [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] (وفات 1755ع) تعمير ڪرايو. گهڻن تاريخدانن جي راءِ آهي ته اهو قلعو هڪ قديم قلعي جي ماڳ تي اڏيو ويو، جيڪو يا ته [[سومرا]] حڪمرانن يا [[سوڍا راجپوت]]ن تعمير ڪرايو هو.<ref name="MubarakAli"></ref> . [[ٽالپر]] دور ۾ [[جوڌپور]] طرفان ڪنهن ممڪن حملي يا چڙهائي جي صورت ۾ دفاع لاءِ قلعي اندر 400 سپاهي مقرر رکيا ويندا هئ.<ref name="MubarakAli"></ref> === پرمار، سوڍا ۽ سومرا دور === امرڪوٽ جي پراچين تاريخ جو مڪمل احوال موجود نه آهي، پر ڪجهه تاريخي حوالن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڇهين صدي عيسوي ڌاري هتي پرمارن جي حڪومت هئي. لدروي ۽ پونگل جي يدوونسي راجا منڏم راءِ امرڪوٽ جي پرمار راجا سوڍ جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جنهن مان کيس ٽي پٽ ڪيهر، مولراج ۽ گوگلي پيدا ٿيا.<ref name="ٽاڊ">”ٽاڊ راجستان“، ندي ڀاڱو ٻيو صفح 1186- 1187، بحواله امرڪوٽ اتهاس</ref><ref name="گجراتي">”ٽاڊ راجستان“، گجراتي، ڀاڱو ٻيو، صفحو 317</ref><ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref> سن 997ع، يعني 1054 سنبت ۾ مارواڙ جي راجا ڌرڻي براهه پرمار مارواڙ جي نون قلعن جي ورهاست پنهنجن نون ڀائرن ۾ ڪئي، جنهن وقت امرڪوٽ جو گراج پرمار جي حصي ۾ آيو<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref>. اُمَرڪوٽ جي اهميت تڏهن وڌيڪ وڌي وئي جڏهن اهو سوڍا راجپوتن جي قبضي هيٺ آيو. هي اهو قبيلو هو جنهن جي همت، جوش ۽ حياتيءَ اُمَرڪوٽ کي سنڌ جي تاريخ ۾ امر بڻائي ڇڏيو. سوڍا، جيڪي اُمَرڪوٽ جا حڪمران بڻيا، ريگستان جا رهواسي هئا.<ref name="MubarakAli"></ref>ڪرَنل ٽاڊ موجب، گهڻي امڪان سان اهي سڪندر اعظم جي ذڪر ڪيل ”سوگدي“ هئا.<ref>James Tod, Annals and Antiquities of Rajasthan, Delhi: 1978, ii,p. 181 n. i.</ref> هن سوڍا قبيلي جي اصل نسل بابت وڌيڪ تحقيق ڪندي اهو نتيجو ڪڍيو ته هي پرمارا راجپوتن جي هڪ شاخ هئي. سندن هڪ ذيلي شاخ ”اُمرا-سمرا“ هئي، جنهن مان ”اُمَرڪوٽ“ جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو..<ref name="MubarakAli"></ref> هڪ روايت موجب، پرمارا سوڍا، جيڪي ڪيترين صدين کان ٿر جي ريگستان ۾ رهندا هئا، يا ڪن جي چوڻ مطابق اُجين مان آيا هئا، تن 1226ع ۾ اُمَرڪوٽ کي سمرن کان فتح ڪيو؛ جڏهن ته ٻي روايت موجب سمرن جي حڪمرانن اهو شهر کين عطا ڪيو هو..<ref name="MubarakAli"></ref> پر ٽاڊ جي ڪتاب ''راجستان جون تواريخون ۽ آثارِ قديمه'' ۾ هڪ اهڙو واقعو بيان ٿيل آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته قلعو 1226ع کان اڳ ئي سوڍن جي قبضي ۾ اچي چڪو هو. 1219ع ۾ سوڍن جي راڻا جو چاچيچ ديو سان تڪرار ٿيو، جنهن اوچتو حملو ڪري راڻا کي حيران ڪري ڇڏيو. راڻا چار هزار سپاهي گڏ ڪري حملي آور جو مقابلو ڪيو. هو جنگ ۾ شڪست کائي ويو ۽ پنهنجي گاديءَ واري هنڌ اُمَرڪوٽ ۾ وڃي پناهه ورتائين.<ref name="MubarakAli"></ref> بهرحال، قبضي کان پوءِ اُمَرڪوٽ سوڍن جو مرڪزي شهر بڻجي ويو، ۽ ان وقت کان وٺي سڀني سياسي تبديلين جي باوجود سندن قبضي هيٺ رهيو. قلعي جي حڪمران جو لقب ”راڻا“ هوندو هو. جيتوڻيڪ هو عملي طور خودمختيار هو، تنهن هوندي به سنڌ جي حڪمرانن جي بالادستي کي تسليم ڪندو هو. جڏهن سنڌ دهليءَ جي سلطانن ۽ مغل شهنشاهن جي اقتدار هيٺ هئي، تڏهن راڻا کين خراج ادا ڪندو هو. نئين راڻا جي تخت نشينيءَ تي کيس يا ته مغل شهنشاهه يا ٺٽي ۾ مقرر سندس نائب کان سرڪاري توثيق حاصل ٿيندي هئي.<ref name="Raikes137-138">{{cite book |last=Raikes |title=Memoir on the Thurr and Parkur Districts of Sind |location=London |year=1856 |pages=137–138 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> اُمَرڪوٽ جي راڻا جا پاڙيسري رياست جيسلمير سان لاڳاپا ڪڏهن خوشگوار ته ڪڏهن تڪراري رهيا. 1219ع ۾ راڻا اڳ ئي چاچيچ ديو سان جنگ وڙهي چڪو هو، پر بعد ۾ هن جيسلمير جي حڪمرانن سان سٺا لاڳاپا قائم رکڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="MubarakAli"></ref>. منجم راءِ، جيڪو منگل راءِ جو پٽ هو، پنهنجي ملڪ تي ٿيل هڪ حملي سبب اُمَرڪوٽ ۾ اچي پناهه ورتي. جڏهن هو پاڻ حڪمران بڻيو ته سوڍن جي راڻا پنهنجي ڌيءَ جو سڱ کيس ڏنو. هن اها آڇ قبول ڪئي ۽ شادي اُمَرڪوٽ ۾ ٿي.<ref name="MubarakAli"></ref> هن شاديءَ واري اتحاد اُمَرڪوٽ جي سوڍن کي سندن طاقتور پاڙيسرين کان بچاءُ ۽ تحفظ فراهم ڪيو. ڇو ته سوڍا قبيلي جون عورتون پنهنجي حسن ۽ دلڪشيءَ سبب مشهور هيون، تنهن ڪري سنڌ جا حڪمران ۽ اشرافيه طبقا انهن سان شاديون ڪرڻ جا خواهشمند هوندا هئا. مختلف دورن ۾ سنڌ جي ڪيترن ئي بااثر ماڻهن سوڍا عورتن سان شاديون ڪيون. ان جي بدلي ۾ سوڍن کي تحفظ، سلامتي ۽ سياسي سهارو حاصل ٿيندو رهيو.<ref name="MubarakAli"></ref>. جيسلمير جي تاريخي بيانن مان معلوم ٿئي ٿو ته يارهين صديءَ جي شروعات ۾ به امرڪوٽ تي پرمارن جي حڪومت هئي. ان وقت ڏکڻ ٿر، يعني هاڻوڪي مٺي، ڏيپلي ۽ ڇاڇري شهر کان اولهه طرف علائقو سومرن جي قبضي هيٺ هو، جنهن کي ”ديرڪ“ پرڳڻو چيو ويندو هو. سومرن پوءِ پرمارن کان امرڪوٽ به حاصل ڪيو. ڇاڇري کان اوڀر کائڙ تي راٺوڙن جو راڄ هو ۽ پارڪر تي پرمارن جو راڄ هو.<ref name="رائچند-هريجن">{{cite book|title=تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)|last=رائچند هريجن|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|location=ڄامشورو|year=2005|edition=چوٿون}}</ref> سومرن امرڪوٽ فتح ڪري ان کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو، جنهن کان پوءِ آهستي آهستي ڏکڻ ٿر ۾ سندن اثر گهٽجڻ لڳو. ڪجهه عرصي بعد ”مڪواڻا“ راجپوتن زور ورتو ۽ ملڪ تي قبضو ڪري [[ڪيرٽي]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. انهن مان ڪيسر مڪواڻو مشهور راجا ٿي گذريو. ڪيرٽي هن وقت مٺي تعلقي ۾ مٺي شهر کان 16 ميل ڏکڻ طرف هڪ ننڍڙو ڳوٺ آهي<ref name="Lambrick-Sind-General-Introduction-p149">{{cite book|last=ليمبرڪ|first=ايڇ. ٽي.|title=Sind: A General Introduction|location=حيدرآباد|year=1964|edition=ٻيهر ڇاپو 1975|page=149}}</ref>.<ref name="رائچند-هريجن"></ref> ڪجهه روايتن موجب عمرڪوٽ يا امرڪوٽ عمر سومره ولد دودي سومري جو ٻڌل هو، جيڪو سنه 793هه، يعني 1390ع ۾ تخت تي ويٺو ۽ 35 ورهيه بادشاهي ڪيائين.<ref name="autogenerated2">قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو</ref> هڪ ٻي روايت موجب وقت جي حاڪم عمر سومري ”مارئيءَ“ کي کڻي اچي هن شهر جي قلعي ۾ قيد ڪري رکيو هو. راجپوتن همايون کي امرڪوٽ ۾ پناهه ڏني، جتي اڪبر بادشاهه جو جنم ٿيو. سنه 949هه، يعني 1542ع ۾ مرزا شاهه حسن جي دور ۾ همايون بادشاهه شير شاهه افغان کان ڀڄي سنڌ ۾ آيو ۽ هتي رهيو. ساڳئي سال رجب مهيني جي پنجين تاريخ اڪبر بادشاهه ڄائو. اڪبر جي ماءُ جو نالو حميده بانو هو. ان وقت عمرڪوٽ هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو، تنهن ڪري همايون اتان نڪري جونپور ۾ درياهه جي ڪناري وڃي رهيو.<ref name="autogenerated2"></ref> [[فائل:Birthplace of Akbar.JPG|360px|thumb|اڪبر بادشاھ جي جاء پيدائش جت]] عمرڪوٽ کي اهو اعزاز حاصل آهي ته اهو [[اڪبر اعظم]] جي جنم ڀومي آهي. [[همايون]]، جيڪو [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ نهايت ڏکئي ۽ لاچار حالتن ۾ 1542ع ۾ هتي پهتو، تنهن جو استقبال قلعي جي راڻا، پرساد وِرسال، ڪيو.<ref name="MubarakAli"></ref> . همايون جي ڀيڻ [[گلبدن بيگم]] هن استقبال جو نهايت جاندار احوال بيان ڪندي لکي ٿي: {{Quotation| ”راڻا شهنشاهه جو وڏي عزت ۽ احترام سان استقبال ڪيو ۽ کيس بهترين رهائش فراهم ڪئي. اميرن جي ماڻهن لاءِ قلعي کان ٻاهر جايون مقرر ڪيون ويون. ڪيتريون ئي شيون نهايت سستيون هيون؛ هڪ رپئي ۾ چار ٻڪريون ملي سگهنديون هيون. راڻا ٻڪريءَ جي ٻچن ۽ ٻين شين جا ڪيترائي تحفا پيش ڪيا ۽ اهڙي مناسب خدمت سرانجام ڏني، جو ان کي بيان ڪرڻ لاءِ لفظ ناڪافي آهن.“}} راڻا پنهنجي شاهي مهمانن لاءِ قلعي جو وچ وارو حصو خالي ڪري ڇڏيو. تنهن ڪري اڪبر جي پيدائش قلعي جي اندر ٿي هئي، نه ته قلعي کان ٻاهر، جيئن عام طور تي سمجهيو ويندو آهي<ref name="MubarakAli"></ref>. همايون پوءِ قلعو ڇڏي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سندس سڄي فوج کي رهائي نه ڏئي سگهيو ٿي. راڻا [[شاهه حسن ارغون]] جي خلاف همايون جي مدد ڪئي، جنهن همايون جي پيءُ کي قتل ڪيو هو، ۽ شهنشاهه جي مدد لاءِ ٻه هزار يا ٽي هزار سپاهي به فراهم ڪيا. پر اها مدد ڪارگر ثابت نه ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ راڻا جي فوج ۾ بغاوت ڦٽي پئي ۽ سپاهي منتشر ٿي ويا<ref name="MubarakAli"></ref>. [[حميده بانو بيگم]] عمرڪوٽ تڏهن ڇڏي جڏهن اڪبر جي عمر پنج هفتا هئي. اڪبر پاڻ ڪڏهن به عمرڪوٽ نه آيو، پر پنهنجي جنم ڀوميءَ سان سندس گهري جذباتي وابستگي هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. جڏهن بيگلار خاندان سان تعلق رکندڙ مير ابوالقاسم خان زمان، سنڌ جي حڪمران ڄام بيگ سان گڏ اڪبر جي درٻار ۾ حاضر ٿيو، تڏهن اڪبر کانئس سندس جنم ڀومي بابت پڇيو<ref name="MubarakAli"></ref>. هن جواب ڏنو: ”عمرڪوٽ.“ اهو ٻڌي اڪبر خوش ٿيو ۽ چيائين: {{Quotation| ”مان ۽ هي سيد، ٻنهي جي جنم ڀومي هڪ ئي آهي.“ }} === ارغون، ترخان ۽ مغل دؤر === سنه 967هه، يعني 1559ع ۾، مرزا عيسيٰ ترخان جي ٻن پٽن محمد باقي ۽ محمد صالح وچ ۾ جنگ لڳي. مرزا عيسيٰ محمد صالح جي حمايت ۾ هو، تنهنڪري محمد باقي شڪست کائي ونگ مان عمرڪوٽ آيو ۽ اتان جيسلمير مان لنگهي بکر ۾ سلطان محمود خان وٽ پهتو.<ref name="autogenerated2"></ref> مرزا غازي بيگ جي دور ۾ سنه 1508هه، يعني 1599ع ڌاري، ابو القاسم سلطان ولد شاهه قاسم ارغون سوڍن سان وڙهي عمرڪوٽ ورتو. ابو القاسم سلطان مرزا جاني بيگ جو سالو هو.<ref name="autogenerated2"></ref> ترخانن جي دور ۾ بيگلار خاندان عمرڪوٽ جي سياسي معاملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مير سيد قاسم بيگلار [[سمرقند]] مان سنڌ آيو ۽ شاهه حسن ارغون کيس عمرڪوٽ جو حاڪم مقرر ڪيو. هن سوڍا راجپوتن کي راٺوڙن جي خلاف مدد فراهم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ سندس شادي راڻا ڪويا وئيرسي جي ڌيءَ راجيه سان ٿي. هنن مان مير ابوالقاسم خان زمان پيدا ٿيو، جيڪو بعد ۾ ترخان دور جي هڪ اهم شخصيت بڻيو.<ref name="MubarakAli"></ref> عيسيٰ خان جي وفات کان پوءِ مرزا باقي حڪمران ٿيو. سندس ڀاءُ جان بابا بغاوت ڪري عمرڪوٽ ۾ پناهه وٺڻ چاهي، پر عمرڪوٽ جي راڻا مرزا باقي کي ڳجهي اطلاع ڏئي جان بابا جي رٿ ناڪام بڻائي. اهڙيءَ طرح عمرڪوٽ جان بابا جي قبضي کان بچي ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> بعد ۾ مرزا باقي خان زمان کي راڻا ميگراج خلاف موڪليو. راڻا قلعو ڇڏي ويو ۽ خان زمان آسانيءَ سان عمرڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. هن راڻا بڪر وئيرسي کي راڻا مقرر ڪري پاڻ نصرپور موٽي ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> جڏهن عبدالرحيم خانِ خاناں سوڍا خاندان سان شاديءَ وسيلي رشتيداري قائم ڪئي ته مان سنگهه جي سياسي حيثيت مضبوط ٿي وئي. راڻا ميگراج جي وفات کان پوءِ جاني بيگ عمرڪوٽ جي حڪومت ڪشن داس کي ڏني، جنهن سبب مان سنگهه ۽ ڪشن داس ۾ تڪرار پيدا ٿيو. خانِ خاناں جي سفارش تي جاني بيگ خان زمان کي حڪم ڏنو ته مان سنگهه کي راڻا مقرر ڪيو وڃي.<ref name="MubarakAli"></ref> خان زمان ۽ ڪشن داس جي فوجن وچ ۾ مقابلي جون تياريون ٿيون، پر ڳالهين ذريعي عارضي صلح ٿي ويو. پوءِ ساميجا قبيلي جي ڦرلٽ سبب ٻيهر فساد پيدا ٿيو. ڪشن داس ڀڄي ويو ۽ خان زمان عمرڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. راڻا جي خاندان سان عزت وارو سلوڪ ڪيو ويو، پر فاتح فوج شهر ۾ ڦرلٽ ڪئي، مندر ڊاهي ڇڏيا، ڳئون ذبح ڪيون ۽ رهواسين سان سخت زيادتيون ڪيون.<ref name="MubarakAli"></ref> انهن واقعن سوڍا قبيلي کي سخت ڪاوڙائي ڇڏيو. جڏهن انهن انتقام لاءِ تياريون ڪيون ته خان زمان جنگ کان بچڻ لاءِ ڳالهين جو رستو اختيار ڪيو. آخرڪار راڻا ۽ خان زمان ۾ ٺاهه ٿي ويو، راڻا کي عزت، خلعت، گهوڙو ۽ ڦريل مال مان ڪجهه حصو واپس ڏنو ويو، ۽ عمرڪوٽ جا معاملا پرامن نموني طئي ڪيا ويا.<ref name="MubarakAli"></ref> === نادر شاهه، ڪلهوڙا ۽ جوڌپور دور === سنه 1152هه، يعني 1739ع ۾، جڏهن [[نادر شاهه افشار]] سنڌ تي ڪاهي آيو، تڏهن ميان نور محمد ڪلهوڙو ۽ سندس پٽ محمد مراد ياب خان ڪلهوڙو ٺٽو ڇڏي عمرڪوٽ جي قلعي ۾ اچي لڪا. نادر شاهه سندن پٺيان ريگستان پار ڪري عمرڪوٽ پهتو، جنهن سبب نور محمد هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ٿيو. نور محمد پنهنجي وفاداريءَ جو جواز پيش ڪيو، جنهن تي نادر شاهه کيس معاف ڪري سنڌ جي حڪومت واپس ڏني، بدلي ۾ هن هڪ ڪروڙ رپيا ۽ ساليانو خراج ادا ڪرڻ جو واعدو ڪيو. ان کان پوءِ نادر شاهه جا امير سنڌ جي مختلف علائقن ۾ پکڙي ويا.<ref name="MubarakAli"></ref><ref name="autogenerated2"></ref> ڪلهوڙن جي اقتدار جي مضبوطيءَ سان سوڍا راجپوتن جي طاقت گهٽجڻ لڳي. هڪ بيان موجب 1750ع ۾ مارواڙ جي راجپوتن عمرڪوٽ تي قبضي لاءِ ڪاهه ڪري تباهي مچائي، پر شهر فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا؛ ٻي بيان موجب 1750ع ۾ نور محمد ڪلهوڙي ۽ سوڍا راجپوتن وچ ۾ جنگ ٿي. ساڳئي دور ۾ عمرڪوٽ مڪمل طور ڪلهوڙا حڪومت ۾ شامل ٿي ويو، راڻا کي قلعي مان نيڪالي ڏني وئي، ۽ شهر سوڍن جي گاديءَ واري حيثيت وڃائي ويٺو.<ref name="MubarakAli"></ref><ref name="autogenerated1" /> سنه 1168هه، يعني 1755ع ۾، ميان محمد مراد ياب خان سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. ان وقت هو عمرڪوٽ ۾ هو. جڏهن ديوان گدومل سندس لاءِ بادشاهه کان سَند ۽ نواب سريبلند خان جو لقب وٺي آيو، تڏهن هو عمرڪوٽ کان ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ رستي ۾ نصرپور وٽ سندس تاجپوشيءَ جي رسم ادا ڪئي وئي.<ref name="MubarakAli"></ref><ref name="autogenerated2"></ref> سنه 1190هه، يعني 1777ع ۾، مير بجر خان حج تان موٽي آيو ۽ سڌو عمرڪوٽ ۾ وڃي رهيو. هن کوسن کي عمرڪوٽ مان ڀڄائي ڪڍيو. ميان غلام نبي، تاجو ليکي کي هڪ لشڪر سان گڏ وٺي عمرڪوٽ آيو ۽ ڪوٽ جو گهيرو ڪيو، پر فتح حاصل نه ڪري سگهيو. پوءِ الهه بخش جهنجڻ دغا ڪري مير کان معافي گهري. جڏهن مير عمرڪوٽ کان ٻاهر نڪتو ته تاجو ليکي ٻن هزار ماڻهن سان ڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو. ان تي مير بجر خان ڇهه هزار لشڪر گڏ ڪري ٽيهه هزار ڪلهوڙن تي ڪاهي ويو. ڪلهوڙا لانياري وٽ پهتا، جتي جنگ لڳي؛ ڪلهوڙا شڪست کاڌائون ۽ ميان غلام نبي مارجي ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> 1777ع ۾ ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ گهرو ويڙهه ٿي، جنهن ۾ کوسن ڪلهوڙن پاران ٽالپرن سان مقابلو ڪيو. نامياري تاريخ نويس ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب ميان غلام نبي ڪلهوڙي جي دور ۾ سندس ٽالپر وزير ۽ سپهه سالار '''مير بجر خان ٽالپر''' جي سربراهي ۾ ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ وڏي گهرو ويڙهه ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ ميان غلام نبي ڪلهوڙو مارجي ويو ۽ مير بجر جي مدد سان سندس ننڍو ڀاءُ ميان عبدالنبي ڪلهوڙو تخت تي ويٺو.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1194هه، يعني 1781ع ۾، ميان عبدالنبيءَ جي چوڻ تي جوڌپور جي راجا بجيسنگهه ٻه ماڻهو موڪلي مير بجر خان کي دغا سان قتل ڪرايو. ان جي بدلي ۾ ميان عبدالنبي عمرڪوٽ جو قلعو ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کي ڏئي ڇڏيو.<ref name="autogenerated2"></ref> مير بجار جي وڌندڙ اثر سبب جوڌپور جي راجا وجي سنگهه سان سندس تڪرار پيدا ٿيو. هڪ بيان موجب 1779ع ۾ هڪ ڳجهي سازش تحت مير بجار قتل ڪيو ويو ۽ عمرڪوٽ وجي سنگهه جي حوالي ڪيو ويو. وجي سنگهه سوڍا راجپوتن جي راڻا کي ٻيهر بحال ڪيو، جنهن کان پوءِ عمرڪوٽ جوڌپور رياست جي هڪ پرڳڻي طور هلندو رهيو.<ref name="MubarakAli"></ref> 1781ع ۾ ڪلهوڙن جي درخواست تي مدد خان پٺاڻ ڪلهوڙن خلاف ٽالپرن جي هلندڙ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ سنڌ آيو ۽ عمرڪوٽ ۾ ڦرلٽ ۽ قتلام ڪيو. جڏهن عبدالنبي جي مدد لاءِ تيمور شاهه مدد خان کي لشڪر سان موڪليو، تڏهن مير عمرڪوٽ ۾ هئا. مير عبدالله خان بلوچن جو لشڪر وٺي مدد خان جي مقابلي لاءِ نڪتو. گهڻي لکپڙهه کان پوءِ مدد خان عمرڪوٽ آيو ۽ مير فتح خان کي ٺڳيءَ سان گرفتار ڪري وٺي ويو، پر پوءِ هو ڀڄي نڪتو ۽ مير عبدالله ۽ مير فتح علي خان سان وڃي مليو، جيڪي ان وقت دين ڳڙهه ۾ هئا. ميرن جي تياريءَ جو ٻڌي مدد خان عبدالنبي کان بيزار ٿي کيس ڇڏي هليو ويو، جنهن کان پوءِ عبدالنبي لاچار ٿي ميرن جي پيش پيو.<ref name="autogenerated2"></ref><ref name="autogenerated1" /> اٺارهين صديءَ جي آخر ۾ عمرڪوٽ ٽالپر اڳواڻن لاءِ اهم پناهه گاهه بڻيو. جڏهن ڪلهوڙن افغان حڪمران [[تيمور شاهه دراني]] کان مدد گهري، تڏهن مير عبدالله خان، مير فتح علي خان ۽ مير غلام علي خان عمرڪوٽ ۾ پناهه ورتي. عمرڪوٽ جي قلعي ٽالپرن کي تحفظ فراهم ڪيو، جنهن سندن ڪلهوڙن خلاف جدوجهد ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli"></ref> 1783ع ۾ ميان عبدالنبي ڪلهوڙي پنهنجي وزيراعظم ۽ فوج جي سپهه سالار مير بجر خان ٽالپر کي قتل ڪرائڻ لاءِ '''مارواڙ رياست (جوڌپور)''' جي '''راجا وجئہ سنگھ''' سان ڳجهو معاهدو ڪيو. معاهدي موجب مير بجر خان جي قتل جي بدلي ۾ عمرڪوٽ شهر ۽ پرڳڻو سنڌ کان ڌار ڪري مارواڙ رياست سان شامل ڪيو ويو. مير بجر خان جي قتل جي ردعمل ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 75 ورهين وارو ڪلهوڙا دور پڄاڻي تي پهتو ۽ پوءِ 60 ورهين تائين هلندڙ ٽالپر دور شروع ٿيو.<ref name="autogenerated1" /> سنه 1201هه، يعني 1786ع ۾، جوڌپور جي راجا ٻه هزار ماڻهو عمرڪوٽ ۾ آڻي ويهاريا، ڇاڪاڻ ته اهو قلعو ميان عبدالنبي کيس ڏنو هو. اتفاق سان رستي ۾ انهن جو جهيڙو مير سهراب خان جي ڀاءُ مير غلام محمد جي ماڻهن سان ٿيو، جيڪو ٿر ۾ شڪار لاءِ آيو هو. مير غلام محمد جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا. ان تي مير سهراب، مير فتح علي خان جي مدد سان عمرڪوٽ تي ڪاهي آيو، راجپوتن کي ماريو، ملڪ ڦريو ۽ پنهنجو وير وٺي واپس ويو.<ref name="autogenerated2"></ref> === ٽالپرن جو دور === 1783ع ۾ مير فتح علي خان جي اڳواڻيءَ ۾ ٽالپر اقتدار ۾ آيا ۽ سنڌ ۾ ٽالپر حڪومت جو بنياد وڌو. ٽالپرن پنهنجي گذريل تجربن جي بنياد تي عمرڪوٽ کي هڪ اهم دفاعي ۽ پناهگاهي شهر سمجهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کين افغان حملي جو انديشو رهندو هو. انهيءَ ڪري هنن عمرڪوٽ تي قبضو ڪرڻ لاءِ ڪيترائي ڀيرا ڪوششون ڪيون.<ref name="MubarakAli"></ref> سنه 1229هه، يعني 1813ع ۾، مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان عمرڪوٽ جوڌپور جي راجا کان کسي ورتو. مير ڪرم علي ٽالپر جي دور ۾ ٽالپرن عمرڪوٽ تي ڪاهه ڪئي، راجپوتن کي شڪست ڏني ۽ شهر ۽ پرڳڻو جوڌپور جي راجا کان فتح ڪري لڳ ڀڳ 30 ورهين کان پوءِ ٻيهر سنڌ ۾ شامل ڪيو. ان کان پوءِ عمرڪوٽ ٽالپرن جي هٿ ۾ رهيو.<ref name="MubarakAli"></ref><ref name="autogenerated2"></ref><ref name="autogenerated1" /> جوڌپور جي راجا جي اثر کي روڪڻ لاءِ ٽالپرن پنهنجي فوجون جوڌپور جي علائقن تائين به موڪليون. جيتوڻيڪ عمرڪوٽ ٽالپرن جي قبضي ۾ اچي ويو، پر اهو سنڌ ۽ جوڌپور جي وچ ۾ تڪرار جو موضوع بڻيل رهيو. جوڌپور جي راجا ڪڏهن به عمرڪوٽ تي سنڌ جي ميرن جي بالادستي تسليم نه ڪئي ۽ ان کي پنهنجي رياست جو حصو قرار ڏيندو رهيو.<ref name="MubarakAli"></ref> 1815ع ۾ نئونڪوٽ وارو ننڍڙو پڪو دفاعي قلعو جوڙايو ويو.<ref name="autogenerated1" /> جڏهن [[جيمس برنس]] 1827ع ۾ سنڌ جو دورو ڪيو ته هن لکيو آهي ته ان وقت غلام الله لغاري عمرڪوٽ جو نگران هو.<ref name="MubarakAli"></ref> [[ٿامس پوسٽنس]] ۽ جيمس برنس عمرڪوٽ جي هڪ ٻي اهم خصوصيت جو به ذڪر ڪن ٿا. سندن مطابق عمرڪوٽ اهو هنڌ هو جتي ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن جا خزانا لڪائي رکيا ويندا هئا. جيمس برنس لکي ٿو:<ref name="MubarakAli"></ref> {{Quotation| "هتي اهو مشهور آهي ته سنڌ جي حڪومت جا ميمبر ڪيترن ئي ڪروڙ رپين جو خزانو رکندا آهن." }} سنه 1258هه، يعني 1842ع ۾، سر چارلس نيپئر ميرن سان عهدنامو ڪيو، جنهن موجب عمرڪوٽ، سبزلڪوٽ، شڪارپور ۽ ڪراچي انگريز سرڪار جي حوالي ٿيا.<ref name="autogenerated2"></ref> === انگريز دور === 1843ع ۾ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سر [[چارلس نيپيئر]] ميرپور مان فِٽزجيرالڊ کي عمرڪوٽ موڪليو. ٽالپرن عمرڪوٽ کي پنهنجي فوجي مرڪز طور استعمال ڪيو هو ۽ قلعو مضبوط فوجي دستن سان ڀريل هو. جڏهن فِٽزجيرالڊ عمرڪوٽ پهتو ته کيس معلوم ٿيو ته اهڙيون خبرون بي بنياد هيون. ڪجهه ڳالهين ٻولهين کان پوءِ قلعو بنا ڪنهن مزاحمت جي انگريزن جي حوالي ڪيو ويو ۽ فِٽزجيرالڊ کي قلعي جو نگران مقرر ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> عمرڪوٽ تي قبضي کان پوءِ سنڌ مڪمل طور انگريزن جي قبضي هيٺ اچي وئي.<ref name="MubarakAli"></ref> 1843ع ۾ سنڌ جي فتح کان پوءِ عمرڪوٽ انگريزن جي قبضي هيٺ آيو. سنڌ تي انگريزن جي حڪومت دوران عمرڪوٽ کي ضلعي هيڊ ڪوارٽر جو درجو مليو، جڏهن ته قلعو سرڪاري سنڀال هيٺ آيو.<ref name="autogenerated1" /> سنڌ جي فتح کان پوءِ جوڌپور جي راجا عمرڪوٽ بابت برطانوي حڪومت سان ڳالهيون شروع ڪيون ۽ مطالبو ڪيو ته عمرڪوٽ کيس واپس ڏنو وڃي. برطانوي حڪومت عمرڪوٽ کي حيدرآباد ڪليڪٽوريٽ ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ڏهن سالن کان پوءِ اهو تجويز پيش ڪيو ويو ته عمرڪوٽ ڪڇ جي راءِ کي ڏنو وڃي، پر اها تجويز رد ڪئي وئي. آخرڪار 1856ع ۾ عمرڪوٽ کي مستقل طور سنڌ ۾ ضم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli"></ref> 1857ع واري آزاديءَ جي جنگ جي سلسلي ۾ 1859ع ۾ راجپوتن ۽ ٻين مقامي ماڻهن، جن ۾ عمرڪوٽ جو راڻا ۽ ڪجهه مقامي زميندار پڻ شامل هئا، برطانوي حڪومت خلاف بغاوت ڪئي. هنن ڪجهه پوليس اهلڪارن کي قتل ڪري شهر تي قبضو ڪيو، پر انگريز فوج اها بغاوت بي رحميءَ سان ڪچلي، جنهن دوران وڏي رتوڇاڻ ٿي. هن ئي دور ۾ انگريزن امر ڪردار '''راڻا رتن سنگھ''' کي عمرڪوٽ جي قلعي اندر ڦاسي تي چاڙهيو.<ref name="MubarakAli"></ref><ref name="autogenerated1" /> ڏکڻ ٿر ۽ پارڪر جا ڀاڱا انتظامي طور گهڻي عرصي تائين ڪڇ ڀڄ سان ڳنڍيل رهيا، ۽ راجپوتن، کوسن ۽ ڪولهين جي بغاوتن کي دٻائڻ لاءِ ٿيل ڪاررواين ۾ '''[[روپلي ڪولهي]]''' سميت ڪيترن محب وطن نوجوانن کي موت جي سزا ڏني وئي.<ref name="autogenerated1" /> 1859ع ۾ عمرڪوٽ جي راڻا ۽ ڪجهه مقامي زميندارن برطانوي حڪومت خلاف بغاوت ڪئي. هنن ٽيليگراف آفيس تي حملو ڪيو، ڪجهه پوليس اهلڪارن کي قتل ڪيو ۽ شهر تي قبضو ڪري ورتو، پر حڪومت فوراً ڪارروائي ڪندي بغاوت کي ختم ڪري ڇڏيو.<ref name="MubarakAli"></ref>. برطانوي دور ۾ هڪ ٻيو قابلِ ذڪر واقعو 1867ع ۾ پيش آيو، جڏهن سنڌ جي ڇهين ڪمشنر ايڊي رابرٽ عمرڪوٽ ۾ درٻار ڪوٺائي. ان موقعي تي ميرپورخاص جي رهواسي مير شاهه محمد خان کي ”ستارهٔ هند“ جو خطاب ۽ هڪ تمغو عطا ڪيو ويو..<ref name="MubarakAli"></ref> 1869ع ۾ مارواڙ، ٿر ۽ عمرڪوٽ سميت سڄي علائقي ۾ سخت ڏڪار پيو. حالتون ايتريون خراب ٿي ويون جو ڪيترن ماڻهن انتهائي غربت سبب پنهنجا ٻار به وڪڻڻ شروع ڪري ڇڏيا.<ref name="MubarakAli"></ref> 1876ع ۾ بمبئي جي گورنر سر [[رچرڊ ٽيمپل]]، جيڪو فارسي ٻوليءَ جو عالم پڻ هو، سنڌ جي حالتن جو جائزو وٺڻ لاءِ عمرڪوٽ جو دورو ڪيو.<ref name="MubarakAli"></ref> بعد ۾ 1889ع ۾ سنڌ جي يارهين ڪمشنر سر [[چارلس پرچرڊ]] پڻ عمرڪوٽ جو دورو ڪيو..<ref name="MubarakAli"></ref> === جديد دور ۽ جنگي اهميت === ٿر ۽ بئراج ايراضي جي ڳانڍاپي تي واقع تاريخي قلعي وارو سرحدي شهر عمرڪوٽ گذريل ٽن صدين دوران ٻاهرين ڪاهن ۽ اندروني بغاوتن سبب گهٽ ۾ گهٽ ست ڀيرا رتوڇاڻ، ڦرلٽ ۽ جلائو گهيرائو جو شڪار ٿيو. عمر مارئي جي لوڪ داستان، مومل جي هڪ ماڙي جي آثارن ۽ اڪبر بادشاهه جي جنم هنڌ سبب مشهور هن شهر کي مختلف دورن ۾ نادر شاهه، مارواڙ جي راجپوتن، ڪلهوڙن، ٽالپرن، مدد خان پٺاڻ، انگريزن ۽ 1971ع جي پاڪ-ڀارت جنگ دوران هندستاني فوج جي اڳڀرائي جهڙن واقعن سان واسطو رهيو.<ref name="autogenerated1" /> === 1965ع جي جنگ ۾ حُرن جو ڪردار === سال 1965ع جي شروعات ۾ ڀارت جي جنگي تيارين کي ڏسندي فوجي اختيارين پنجاب جي چولستان کان ڪڇ جي رڻ تائين سرحدي دفاع کي مضبوط ڪرڻ لاءِ فوج سان گڏ وڏي انگ ۾ مقامي حُرن کي مقرر ڪيو. سنڌ جي سرحدي پٽيءَ کي ٻن سيڪٽرن ۾ ورهايو ويو: چولستان ۽ اڇڙي ٿر تي ٻڌل ”اتر سيڪٽر“ لاءِ پير پاڳاري جي ننڍي ڀاءُ پير نادر علي شاهه کي، جڏهن ته ٿر ۽ ڪڇ جي رڻ واري ”ڏکڻ سيڪٽر“ لاءِ فقير امين مڱريو کي سيڪٽر ڪمانڊر مقرر ڪيو ويو. پير پاڳاري کي حُرن جو چيف ڪمانڊر بڻايو ويو. ٽنهي ڪمانڊرن کي ڏورانهن محاذن تي موجود حُرن سان رابطي لاءِ هيليڪاپٽر پڻ ڏنا ويا. جنگ دوران پير پاڳارو عمرڪوٽ قلعي اندر قائم هيڊڪوارٽر ۾ موجود رهيو ۽ مختلف جنگي محاذن جا دورا ڪري حُرن جا حوصلا وڌائيندو رهيو.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> 1965ع جي جنگ دوران جڏهن ڀارتي فوج پنجاب وٽان سرحد پار ڪري پاڪستاني علائقي تي قبضو ڪيو ته سنڌ جي سرحدي مورچن ۾ موجود حُرن کي حڪم مليو ته جواب ۾ هو به پيش قدمي ڪري ڀارتي علائقو فتح ڪن. حُر، جنگي جهازن ۽ تربيت يافته فوج جي مدد سان اڳتي وڌيا ۽ راجستان ۾ مغل دور جا ٻه تاريخي قلعا، '''ڪشن ڳڙھ''' ۽ گهوٽاڙو، اهم فوجي ڇانوڻيون، ڪيترائي سرحدي چوڪيون ۽ ريلوي اسٽيشنون فتح ڪيون. ڀارت پاران حرن جي اڳڀرائي روڪڻ لاءِ هٿيار، بارود ۽ تازا فوجي دستا کڻي ايندڙ هڪ ريل گاڏي کي کوکرو پار - موڻاٻائو (Khhokhhuro paar - Monnaabaao) ريلوي لائين تي پنهنجي منزل تي پهچڻ کان اڳ پٽڙي تان ڪيرائي، باهه ڏئي ساڙي تباهه ڪيو ويو. ٻن هفتن جي جنگ ۾ حُرن راجستان جو اٽڪل 1800 چورس ڪلوميٽر علائقو فتح ڪيو. ڪيترائي حُر نوجوان شهيد ۽ زخمي ٿيا. سرڪار پير پاڳاري، خليفي فقير امين مڱريو، وحيد ڪٽپر ۽ ٻين حُرن کي ”ستاره جرئت“، ”تمغه جرئت“ ۽ ٻين فوجي اعزازن ۽ سَنَدن سان نوازيو.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> === 1971ع جي جنگ ۽ هڱورو ڀٽ جو معرڪو === 1971ع واري پاڪ-ڀارت جنگ دوران پاڪ فوج ۾ اعليٰ عهدن تي وڏي انگ ۾ مقرر بنگالي آفيسرن جي بغاوت سبب سنڌ جي دفاع لاءِ گهربل فوجي دستا ۽ حُر مجاهد وقت سر اڳين مورچن تائين پهچي نه سگهيا. انهيءَ صورتحال جو فائدو وٺندي ڀارتي فوج ڇاڇرو ۽ ننگرپارڪر شهرن سميت اتر-اوڀر ٿر جي وڏي ايراضي تي قبضو ڪيو. عورتون ۽ ٻار پنهنجي جان بچائڻ لاءِ بئراج ايراضي جي مختلف ڳوٺن ڏانهن لڏي ويا. ڀارتي فوج ڪيترن ڳوٺن مان گذري ڇاڇري کان اڳتي وڌي ۽ عمرڪوٽ تي قبضي لاءِ شهر ٻاهران هڱورو ڀٽ تي گڏ ٿيڻ شروع ڪيو. عمرڪوٽ ڏانهن پيش قدمي جي خبرن سبب شهر جا رهواسي ڊپ ۾ شهر خالي ڪري ويا.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> اڳوڻي ضلعي ناظم مگهن مڱريو جي والد فقير ترڪو مڱريو جي اڳواڻي ۾ حُرن جي ”عمرڪوٽ ڪمپني“ شهر جي دفاع لاءِ هڱورو ڀٽ ۽ شهر جي وچ ۾ واقع ”پنجا تلي ترائي“ وٽ مورچن ۾ موجود هئي. ڀارتي فوج 18 مدراس رجمينٽ جي ڪمانڊ ۾ ٽي ڏينهن هڱورو ڀٽ وٽ ڪئمپ قائم ڪري وڌيڪ هٿيار، بارود ۽ تازه دم دستا گهرائي عمرڪوٽ تي قبضي جي رٿابندي ڪري رهي هئي. ترڪو مڱريو وڌيڪ مدد گهري، جنهن تي 26 بلوچ رجمينٽ جي هڪ ڪمپني ڪئپٽن ممتاز جي اڳواڻي ۾ حر مجاهد فورس جي مدد لاءِ پهتي. جنگ ۾ حصو وٺندڙ متارو مڱريو، محمد آريسر ۽ امام بخش ڀنڀرو موجب ٻنهي ڪمپني ڪمانڊرن فيصلو ڪيو ته دشمن جي حملي جو انتظار ڪرڻ بدران پاڻ دشمن جي ڪئمپ تي اوچتو حملو ڪيو وڃي.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> رٿابندي موجب حر ۽ بلوچ ڪمپنين مان چونڊيل ڦڙت، بهادر ۽ جانثار جوانن صبح جو 4 وڳي ڀارتي فوج جي ڪئمپ تي اتر ۽ اولهه کان اوچتو حملو ڪيو. ڪارروائي ۾ پهريان مورچن تان مارٽر گولا فائر ڪيا ويا، پوءِ دستي بم ۽ هٿيار استعمال ڪندي دشمن جي مزاحمت کي ٽوڙيو ويو. ڀارتي فوج وڏي انگ ۾ هٿيار، بارود، راشن، درجنين گاڏيون ۽ ٻيو جنگي سامان ڇڏي پنڌ واپس ڀڄڻ تي مجبور ٿي. پاڪستان طرفان بلوچ ۽ حر ڪمپنين جا رڳو 150 جوان هن ڪارروائي ۾ شامل هئا، جڏهن ته ڀارتي ڪئمپ ۾ اٽڪل 700 فوجي موجود هئا، جن مان 49 ٿڏي تي مارجي ويا. لاشن کي اتي ئي گڏيل قبر ۾ دفن ڪيو ويو، ڪجهه زخمين سميت لڳ ڀڳ ويهارو ڀارتي فوجي گرفتار ڪري جنگي قيدي بڻايا ويا. پاڪستاني پاسي جا چار جوان شهيد ۽ ٻارهن زخمي ٿيا. هن ڪارروائي دوران بهادري ڏيکارڻ تي ڪئپٽن ممتاز، صوبيدار گل خان ۽ ٻين کي فوجي تمغن سان نوازيو ويو. 26 بلوچ رجمينٽ جي ڪمپني ۽ حُرن جي عمرڪوٽ ڪمپني کي خاص پذيرائي ڏيندي ”هڱورين“ جو نالو ڏنو ويو. عمرڪوٽ جي دفاع واري هن جنگ جي چار شهيدن جي ياد ۾ قلعي اندر عجائب گهر ڀرسان هڪ يادگار ٺهيل آهي، جنهن تي معرڪي جا انگ اکر پڻ ڏنل آهن.<ref>عمرڪوٽ جي جنگي تاريخ ۾ حُرن جو ڪردار، روزآني ڪاوش 6 سيپٽمبر، 2018، ليکڪ: نور محمد سمون</ref> == جاگرافي == هي شهر 25◦22′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 69◦47′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي ٿر ۾ واقع آهي. اهو ميرپورخاص کان 46 ميل اوڀر ۾، ان هنڌ تي آهي جتان واريءَ جون ڀٽون شروع ٿين ٿيون. هڪ ٻي روايت ۾ ان جو مقام 22–25 اتر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 47–69 اوڀر ويڪرائي ڦاڪ طور بيان ڪيو ويو آهي، ۽ شهر کي واريءَ ۽ ڏاڍي زمين جي دنگ تي واقع ڄاڻايو ويو آهي. == عمرڪوٽ جو قلعو == === تعمير ۽ نالي بابت روايتون === '''عمرڪوٽ جو قلعو''' يا '''امرڪوٽ جو قلعو''' سنڌ جي تاريخي قلعن مان هڪ آهي، جيڪو ٿر ۽ سنڌو ماٿريءَ جي وچ واري اهم گذرگاهه تي واقع رهيو آهي. قلعي جي تعمير بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. هڪ راءِ موجب موجوده قلعو ڪلهوڙا دور ۾ [[حيدرآباد]] جي پڪي قلعي کان اٽڪل ويهه سال اڳ، ميان نور محمد ڪلهوڙي 1746ع ۾ جوڙايو.<ref name="MubarakAli"></ref> ڊاڪٽر اسد جمال پلي جي تحقيق موجب قلعي جي اڏاوت لاءِ لڪي جبل جا پٿر پاڻيءَ رستي آڻڻ خاطر ڳوٺ چيل بند وٽان اتر-اوڀر رخ ۾ “نور واهه” نالي هڪ ابتو واهه کوٽايو ويو هو. ڪجهه تاريخدانن جو خيال آهي ته هاڻوڪي قلعي واري هنڌ ڪلهوڙن کان اڳ به ڪو پراڻو قلعو موجود هو ۽ موجوده قلعو ان جي بنيادن تي اڏيو ويو.<ref name="autogenerated1">روزآني ڪاوش جي 26 مارچ 2017 جي ”ڪاوش دنيا“ ۾ عمرڪوٽ بابت نور محمد سمي جي ليکيل ليک مان ورتل</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> فائل:Umerkot Fort view1.JPG|عمرڪوٽ جي قلعي جو ھڪ منظر فائل:Umarkot Fort view3.JPG|عمرڪوٽ جو قلعو فائل:Umarkot museum view.JPG|عمرڪوٽ عجائب گھر </gallery> روايتن موجب يارهين صديءَ ۾ راجا اَمر سنگهه قلعو ٺهرايو، جڏهن ته ڪجهه بيانن موجب اهو قلعو پرمار سوڍي اڏايو هو، جنهن تي پوءِ سومرن قبضو ڪيو. هڪ روايت مطابق 1355ع ۾ عمر سومري هن شهر کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. 1226ع ۾ اهو ٻيهر سوڍن جي هٿ ۾ رهيو. 1746ع ۾ ميان نور محمد ڪلهوڙي قلعو ٺهرايو، جيڪو اڃا تائين موجود آهي. ڪن محققن جي راءِ آهي ته قلعو سنڌ ۾ اسلامي دور کان به اڳ جو ٺهيل آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/%d8%b9%d9%85%d8%b1%da%aa%d9%88%d9%bd-%d8%ac%d9%88-%d9%82%d9%84%d8%b9%d9%88-%da%aa%d9%87%da%99%d9%8a-%d8%af%d9%88%d8%b1-%db%be-%d8%aa%d8%b9%d9%85%d9%8a%d8%b1-%d9%bf%d9%8a%d9%88%d8%9f-%d8%b9/|title=عمرڪوٽ جو قلعو ڪهڙي دور ۾ تعمير ٿيو؟ ........عزيزڪنگراڻي -|date=2019-06-16|language=sd|access-date=2019-07-10}}</ref> [[فائل:Ghosia Guest House Umerkot.JPG|300px|thumb|غوثيه گيسٽ ھائوس جو منظر]] قلعي ۽ شهر جي اصل نالي بابت تاريخدانن وٽ ٻه اهم رايا ملن ٿا. هڪ راءِ موجب اصل قلعو امر سنگهه نالي راجپوت راڻي جوڙايو هو، تنهنڪري شهر ۽ قلعي جو نالو '''امرڪوٽ''' پيو.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.dawn.com/news/1176551|title=Umerkot: Lost in history|last=Hasan|first=Shazia|date=2015-04-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2019-05-29}}</ref> ٻي راءِ موجب قلعو عمر ماروي واري قصي سان لاڳاپيل مشهور بادشاهه '''عمر سومري''' جوڙايو هو، تنهنڪري صحيح نالو '''عمرڪوٽ''' آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/index.php/antiquities-sites/fort/item/108-umerkot-fort-umerkot|title=Umerkot Fort, Umerkot|website=antiquities.sindhculture.gov.pk|language=en-gb|access-date=2019-05-29}}</ref> هڪ طرف تاريخي روايتن موجب سن 1226ع ۾ راجسٿان کان سوڍا راڻا رتي ڪوٽ ۽ عمرڪوٽ فتح ڪري هتي حڪمران ٿيا، ۽ انهن 26 راڻن جو تاريخي ۽ نالي وار سلسلو هاڻوڪي راڻي همير سنگهه تائين پهچي ٿو، پر انهن ۾ امر سنگهه نالي ڪو راڻو نه ملي ٿو. ٻئي طرف هاڻوڪي قلعي جي ٻن برجن واري مُک دروازي مٿان وچ ۾ لڳل هڪ پٿر تي سورج مکي جو گل اُڪريل آهي، جيڪو سورج ونسي سوڍن جي ڌرمي نشاني سمجهيو وڃي ٿو. جيڪڏهن موجوده قلعو ميان نور محمد ڪلهوڙي تعمير ڪرايو هو ته پوءِ مُک دروازي مٿان سورج مکي وارو پٿر لڳائڻ بابت سوال پيدا ٿئي ٿو؛ ممڪن آهي ته اهو پٿر سوڍا راڻن پنهنجي راڄ دوران لڳايو هجي.<ref name="autogenerated1"></ref> === جاگرافيائي ۽ فوجي اهميت === عمرڪوٽ جو قلعو اڳ به ٿر جي سياست جي ڪنجي سمجهيو ويندو هو، ڇاڪاڻ ته اهو مارواڙ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي اهم رستي تي واقع هو. ان زماني ۾ عمرڪوٽ سنڌ جي سومرا گهراڻي جي حڪومت هيٺ هو. عمرڪوٽ جي قلعي کان 30 ميل اتر طرف ٿر اندر رتو ڪوٽ نالي هڪ پراڻي قلعي جا نشان موجود آهن. رتو ڪوٽ، جيڪو عمرڪوٽ جي قلعي وانگر اهم آهي، پرمار سوڍن جي دور انديشيءَ جي نشاني هو يا انهن کان اڳ جو تعمير ٿيل قلعو هو، ان بابت قطعي طور چئي نٿو سگهجي. بهرحال، اهڙن مضبوط قلعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪنهن مدبر حڪمران ٿر تي پنهنجو ڏهڪاءُ قائم ڪرڻ، ۽ سنڌو ماٿري ۽ وچ هندستان جي وچ وارن شاهراهه رستن تي پنهنجو حڪم جاري رکڻ لاءِ انهن قلعن جي اڏاوت ڪرائي هئي.<ref>ڪتاب: ٿر ۽ پارڪر جو احوال;مصنف:ايس اين رئڪس ;مترجم:ڊاڪٽر نواز علي شوق؛ايڊيشن: ٻيون 2007ع؛ ڇپيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ،ڄامشورو</ref> === قلعي جا ڏکڻ ۽ اولهه وارا دروازا === قلعي جي اتر طرف واري مُک دروازي کان سواءِ ڏکڻ ۽ اولهه پاسي وارن ٻن ننڍن دروازن بابت قديم آثارن جي ماهرن حاڪم شاهه بخاري ۽ علي حيدر گاڏهي جو چوڻ آهي ته قلعي جي اصل ڊيزائين ۾ اهي ٻئي دروازا شامل نه هئا. سندن مطابق اهي دروازا انگريزن پنهنجي سهولت لاءِ قلعي جون ڀتيون ٽوڙي ڪڍايا هئا. قلعي کي اصل حالت ۾ بحال ڪرڻ ۽ ان جي سيڪيورٽي کي نظر ۾ رکندي اهي ٻئي دروازا بند ڪيا پيا وڃن.<ref name="autogenerated1"></ref> لال سنگهه سوڍو، ڏکڻ واري دروازي بابت انهيءَ راءِ سان اختلاف ڪري ٿو. سندس دعويٰ آهي ته جوڌپور جي راجا ۽ ٽالپرن وچ ۾ عمرڪوٽ ۾ ٿيل جنگ جي وقت به ڏکڻ وارو دروازو موجود هو. سندس چوڻ موجب اهو دروازو مُک دروازي جي ڀيٽ ۾ ڪمزور هو، تنهنڪري جوڌپور جي راجا جون فوجون ان دروازي کي بارود سان ٽوڙي، باهه ڏئي ساڙي، اندر داخل ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿيون. سندس مطابق، ان جنگ ۾ باهه سبب سڙيل ڪاريون سرون ۽ ڀتيون اڄ به ان دروازي وٽ موجود آهن.<ref name="autogenerated1"></ref> == دلچسپ جايون == هيءُ شهر [[ڪراچي]]، جيڪو [[سنڌ]] جو گاديءَ وارو شهر آهي، ۽ [[حيدرآباد]] سميت ٻين وڏن شهرن سان سٺيءَ طرح ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.umerkot.gos.pk/ |title=District Government Umerkot |access-date=2014-02-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.umerkot.gos.pk/ |archive-date=24 February 2012 |df=dmy-all }}</ref> عمرڪوٽ ۾ ڪيترائي تاريخي اهميت وارا ماڳ موجود آهن، جن ۾ [[اڪبر بادشاهه جي جاءِ پيدائش]]، [[عمرڪوٽ جو قلعو]] ۽ [[مومل جي ماڙي]] شامل آهن. هتي هڪ قديم مندر [[شِو مندر، عمرڪوٽ]] پڻ موجود آهي. ان کان علاوه [[ڪالي ماتا مندر]]، [[ڪرشن مندر]] (پراڻي امرڪوٽ ۾)، [[منهر مندر]] ۽ [[ڪٺواڙي مندر]] (رانچو لائين ۾) پڻ مذهبي ۽ تاريخي اهميت رکن ٿا. == تعليم == شهر ۾ 100 کان وڌيڪ اسڪول، 20 ڪاليج ۽ هڪ پولي ٽيڪنيڪل ڪاليج موجود آهن. == آبادي == === آباديءَ جي واڌ === {{Historical populations|1951|5142|1961|5878|1972|8,381|1981|13,742|1998|35,559|2017|134,196|2023|144,558|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري]] موجب عمرڪوٽ جي آبادي 144,558 هئي.<ref>{{Cite web |title=Sindh (Pakistan): Urban Localities in Districts - Population Statistics, Charts and Map |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/ |access-date=2024-08-31 |website=www.citypopulation.de}}</ref> === مذهب === {{See also|عمرڪوٽ ضلعو#مذهب}} [[عمرڪوٽ شِو مندر]] [[سنڌ]] جي سڀ کان قديم ۽ مقدس هندو عبادتگاهن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1392074|access-date=18 February 2021|title=The thriving Shiva festival in Umarkot is a reminder of Sindh's Hindu heritage |date=27 February 2018 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ ''عمرڪوٽ ميونسپلٽي ۾ مذهبن جي تاريخي آبادي'' ! مذهب ! آبادي (1901ع)<ref>{{Cite book |last=Enthoven |first=R. E. |title=Census of India, 1901: Volume IX-A. Bombay: Part II, Imperial Tables |publisher=Government Central Press |year=1902 |pages=40–41}}</ref> ! سيڪڙو (1901ع) |- | [[هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] | 3,884 | {{Percentage|3884|4934|2}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15x15px]] | 993 | {{Percentage|993|4934|2}} |- | [[جين مت]] [[File:Jain Prateek Chihna.svg|26x26px]] | 46 | {{Percentage|46|4934|2}} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|21x21px]] | 1 | {{Percentage|1|4934|2}} |- ! ڪل | '''4934''' | '''{{Percentage|4934|4934|2}}''' |} == پڻ ڏسو == * [[اسلام ڪوٽ]] * [[مٺي]] * [[عمرڪوٽ ضلعي حڪومت]] * [[ٿرپارڪر]] * [[عمر مارئي]] == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons category}} {{wikivoyage|Umerkot}} * [https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.umerkot.gos.pk/ عمرڪوٽ ضلعي حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ (انگريزي)] {{Use dmy dates|date=April 2017}} [[زمرو:عمرڪوٽ]] [[زمرو:سنڌ ۾ هندومت]] [[زمرو:عمرڪوٽ ضلعي جون تعلقائون]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گھاٽيون آباديون]] 6h305t1rmmhi8i37df6f6m3hz1j8aas 0 11654 384285 343447 2026-06-11T09:02:27Z Memon2025 21315 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 384285 wikitext text/x-wiki {{Short description|District of Punjab, Pakistan}} {{Use Pakistani English|date=October 2019}} {{Infobox settlement | name = ڊيرا غازي خان ضلعو | official_name = Dera Ghazi Khan District | native_name = {{nq|ضلع دیرہ غازی خان}} | native_name_lang = | settlement_type = [[پنجاب، پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | image_skyline = {{Photomontage |image size = 340px |photo1a = |photo2a = Ghazi khan tomb 2 DG khan - Shrine of Mullah Qaid Shah.jpg |photo3a= Fort Munro hills view.jpg |photo4a= }} | image_alt = | image_caption = مٿيان: ملا قائد شاهه جو مزار، هيٺيان: فورٽ منرو جي ٽيڪريون | image_map = Pakistan - Punjab - Dera Ghazi Khan.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = ڊيرا غازي خان ضلعي جو نقشو | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ڊيرا غازي خان ڊويزن]] | established_title = قيام | established_date = | founder = | seat_type = ضلعي گادي | seat = [[ڊيرا غازي خان]] | government_type = ضلعي انتظاميه | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = سردار عبدالله دستي | leader_title1 = آبادي | leader_name1 = 23,48,245<br> (2023ع جي آدمشماري مطابق) | leader_title2 = ويب سائيٽ | leader_name2 = {{URL|dgkhan.punjab.gov.pk}} | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://www.punjab.gov.pk/dg_khan|title=D.G.Khan &#124; Punjab Portal}}</ref> | area_total_km2 = 3814 | area_rank = | population_total = 2348245 | population_footnotes = <ref name="2023table1" /> | population_as_of = [[2023 Census of Pakistan|2023]] | population_density_km2 = auto | population_urban = 585,875 (24.95%) | population_rural = 1,762,370 (75.05%) | demographics_type1 = Literacy | demographics1_footnotes = <ref name=2023table12/> | demographics1_title1 = Literacy rate | timezone1 = [[Time in Pakistan|PST]] | utc_offset1 = +5 | area_code = 064 | blank_name_sec1 = District Council | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = Number of [[List of tehsils of Punjab, Pakistan|Tehsils]] | blank1_info_sec1 = 3 | website = {{URL|dgkhan.punjab.gov.pk}} | demographics1_info1 = {{bulleted list |'''Total:'''<br />(43.98%) |'''Male:'''<br />(47.78%) |'''Female:'''<br />(35.64%) }} }} '''ڊيرا غازي خان ضلعو''' ([[اردو]]: ضلع ڈيره غازى خان؛ [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]: ضلع دیرہ غازی خان) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جو هڪ ضلعو آهي. ان جو انتظامي گاديءَ جو هنڌ [[ڊيرا غازي خان|ڊيرا غازي خان شهر]] آهي. ضلعو [[سنڌو درياھ|سنڌو درياءَ]] جي اولهه ۾ واقع آهي. [[سليمان جبل جو سلسلو|سليمان جبل]] ضلعي جي اتر ۾ 10,000 فوٽ (3,000 ميٽر) جي اوچائي تي اڀرن ٿا. مشهور سياحتي منزلون [[فورٽ منرو]]، يڪبائي هِل اسٽيشن ۽ مبارڪ ٽاپ آهن. ==انتظاميه== ضلعي کي ٻن تعلقن ۾ ورهايو ويو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=7&dn=D.G.%20Khan |title=Tehsils & Unions in the District of D.G. Khan – Government of Pakistan |publisher=Nrb.gov.pk |access-date=24 March 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209041130/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=7&dn=D.G.%20Khan |archive-date=9 February 2012 }}</ref><ref>[http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/admin_unit/admin_list_tehsil.html Pakistan Government – List of Tehsils] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100305205949/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/admin_unit/admin_list_tehsil.html |date=5 March 2010 }}</ref> جيڪا ڪل ملائي 60 يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهن.<ref>[http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=7&dn=D.G.%20Khan Tehsils & Unions in the District of D.G. Khan] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120209041130/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=7&dn=D.G.%20Khan |date=9 February 2012 }}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !***تعلقو<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html Divisions/Districts of Pakistan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} Note: Although divisions as an administrative structure has been abolished, the election commission of Pakistan still groups districts under the division names</ref> !پکيڙ <small>_{(چورس ڪلوميٽر)}</small> <ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (<small>2023</small>) !<small>گھاٽائي</small> <small>_{(في چورس} _{ڪلوميٽر)(2023)}</small> !<small>خواندگي جي شرح</small> <small>(2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf}}</ref></small> !<small>يونين ڪائونسلون</small> |- |[[ڊيرا غازي خان تعلقو|'''ڊيرا غازي خان''']] |<small>2,012</small> |<small>'''14,43,409'''</small> |<small>717.40</small> |<small>47.25%</small> |41 |- |[[ڪوٽ ڇٽه تعلقو|'''ڪوٽ ڇٽه''']] |<small>1,802</small> |<small>'''9,04,836'''</small> |<small>502.13</small> |<small>38.61%</small> |24 |} ==تاريخ== [[File:D.G. Khan International Airport 1.jpg|alt=Captured on 2013|thumb|ڊيرا غازي خان بين الاقوامي هوائي اڏو|left]]ڊيرا غازي خان جي چوڌاري، اهو علائقو، قديم زماني ۾ مليان ماڻهن جي آبادي هئي. پوءِ اهو وسيع ملتان علائقي جو حصو هو.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=mucqAAAAIAAJ|title=History of Multan: From the Early Period to 1849 A.D.|last=Durrani|first=Ashiq Muhammad Khān|date=1991|publisher=Vanguard|isbn=978-969-402-045-7|language=en}}</ref> ٻڌ مت جا پهرين کان ٽين صدي عيسوي تائين جا آثار، [[ڪوٽ ڇٽه تعلقو|ڪوٽ ڇٽه تعلقي]] ۾ دلو راءِ ۾ مليا آهن.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=mucqAAAAIAAJ|title=History of Multan: From the Early Period to 1849 A.D.|last=Durrani|first=Ashiq Muhammad Khān|date=1991|publisher=Vanguard|isbn=978-969-402-045-7|language=en}}</ref> ڊيرا غازي خان جو شهر 15هين صدي جي آخر ۾ قائم ٿيو ۽ نواب غازي خان ميراني، نواب حاجي خان ميراني جي پٽ جي نالي تي رکيو ويو هو. شهر جو بنياد تڏهن پيو جڏهن ملتان جي لانگهه سلطنت جو شاهه حسين بلوچ ماڻهن کي علائقي ۾ آباد ٿيڻ جي دعوت ڏني. ٻن ٻين ڊيرن (آبادين)، ڊيرا اسماعيل خان ۽ ڊيرا فتح خان سان گڏ، ان پنهنجو نالو ڊيراجات رکيو. ڊيراجات آخرڪار 1849ع ۾ سک جنگ کان پوءِ انگريزن جي قبضي ۾ آيا ۽ ٻن ضلعن: ڊيرا غازي خان ۽ ڊيرا اسماعيل خان ۾ ورهايو ويو. <ref name="EB19112">{{cite EB1911|wstitle=Dera Ghazi Khan|volume=8|page=64}}</ref> ڊيراجات ضلعو انگريزن طرفان سال 1848-1849ع جي ٻي اينگلو-سک جنگ کان پوءِ، ان جي اڳوڻي سک حڪمرانن کان کٽيو ويو هو.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=mucqAAAAIAAJ|title=History of Multan: From the Early Period to 1849 A.D.|last=Durrani|first=Ashiq Muhammad Khān|date=1991|publisher=Vanguard|isbn=978-969-402-045-7|language=en}}</ref> آزادي کانپوءِ، شهر جا ڪيترائي هندو رهواسي هندستان جي دهلي جي ڊيراوال نگر ڪالوني ۾ آباد ٿيا.<ref name="The Tribune – Derawal Nagar2">{{cite web|url=http://www.tribuneindia.com/2003/20030319/ncr1.htm|title=Colonies, posh and model in name only!|publisher=NCR Tribune|access-date=2007-12-16}}</ref> پوء [[راجن پور ضلعو]] ڊيرا غازي خان ضلعي مان ڌار ڪئي ٺاهيو ويو. سال 2004-2005ع جي سروي جي بنياد تي، ڊيرا غازي خان ضلعو پاڪستان جي 20 غريب ترين ضلعن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. ان جي آبادي جو لڳ ڀڳ 51 سيڪڙو غربت جي لڪير کان هيٺ زندگي گذاري ٿو.<ref name="Haroon Jamal2">{{Cite report|author=Haroon Jamal|date=June 2007|title=Income Poverty at District Level: An Application of Small Area Estimation Technique|url=http://www.spdc.org.pk/Publications/Research%20Reports/rr70.pdf|publisher=Social Policy and Development Centre|pages=15–18|access-date=28 January 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201202937/http://www.spdc.org.pk/Publications/Research%20Reports/rr70.pdf|archive-date=1 February 2014}}</ref> ==آباديات== سال 2023ع جي آدمشماري مطابق، ڊيرا غازي خان ضلعي ۾ <small>2,92,658</small> گهر ۽ آبادي <small>23,48,245</small> آهي.<ref name="2023table202">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_20.pdf|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20|website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ جنس جو تناسب <small>100.71</small> مردن جي مقابلي ۾ <small>100</small> عورتن جو آهي، جڏهن ته خواندگي جي شرح <small>%43.98</small> آهي،<ref name="2023table13">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1|website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> جنهن م مردن لاءِ <small>%47.78</small> ۽ عورتن لاءِ <small>%35.64</small> جو شرح آهي.<ref name="2023table122">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_district.pdf|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12|website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> سروي ڪيل آبادي جو <small>34.06</small> سيڪڙو (<small>7,97,634</small>) <small>10</small> سالن کان گهٽ عمر وارا آهن<ref name="2023table52">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_5.pdf|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5|website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|publisher=}}</ref> ۽ <small>27.65</small> سيڪڙو (<small>6,49,290</small>) آبادي شهري علائقن ۾ رهندڙ هئي.<ref name="2023table14">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1|website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> === مذهب === سال 2023ع جي مردم شماري جي مطابق، آبادي جي وڏي اڪثريت (تقريبن %99.62) مسلمان هئي. عيسائي سڀ کان وڏي اقليت (%0.30) هئا. ان کان پوءِ احمدي (%0.07) هئا. باقي هندو ۽ سک هئا.<ref name="2023table92">{{Cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_9.pdf|title=Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023|date=2023|website=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=2 Aug 2024}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ ڊيرا غازي خان ضلعي ۾ موجود مذهبي تناسب ! rowspan="2" |مذهبي گروهه*** ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941" /> ! colspan="2" |2017<ref>{{Cite web |date=2017 |title=Population by Sex, Religion and Rural Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/06709.pdf |access-date=2 Aug 2024 |website=Pakistan Bureau of Statistics}}</ref> ! colspan="2" |2023<ref name="2023table9">{{Cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_9.pdf|title=Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023|date=2023|website=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=2 Aug 2024}}</ref> |- !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} |- |[[File:Star_and_Crescent.svg|15x15px]] [[اسلام]] |192,278 |85.94% |1,979,213 |99.85% |2,332,785 |99.62% |- |[[File:Om.svg|16x16px]] [[هندوڌرم|هندومت]] |31,052 |13.88% |198 |0.01% |138 |~0% |- |[[File:Christian_cross.svg|21x21px]] [[عيسائيت]] |37 |0.02% |310 |0.02% |6,946 |0.30% |- |[[File:Liwa-e-Ahmadiyya_1-2.svg|15x15px]] [[احمدي|قاديانيت]] |{{N/a}} |{{N/a}} |2,371 |0.12% |1,607 |0.07% |- |***ٻيا |368 |0.16% |102 |~0% |162 |0.01% |- !ڪل آبادي !223,735 !100% !1,982,194 !100% !2,341,638 !100% |- class="sortbottom" | colspan="7" | نوٽ: <small>1941 جي مردم شماري جو ڊيٽا اڳوڻي ڊيرا غازي خان ضلعي جي ڊيرا غازي خان تحصيل لاءِ آهي، جيڪو تقريباً موجوده ڊيرا غازي خان ضلعي سان مطابقت رکي ٿو. ضلعي ۽ تحصيل جون سرحدون 1941 کان تبديل ٿي چڪيون آهن.</small> |} {| class="wikitable sortable" |+ <small>برطانوي پنجاب صوبي جو دور ۾ ڊيرا غازي خان ضلعي ۾ مذهبي گروهه</small> ! rowspan="2" |مذهبي گروهه***** ! colspan="2" |1881<ref name="Census1881A">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057656 |jstor=saoa.crl.25057656 |access-date=26 December 2024 |title=Census of India, 1881 Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881, vol. I. |year=1881 }}</ref><ref name="Census1881B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057657 |jstor=saoa.crl.25057657 |access-date=26 December 2024 |title=Census of India, 1881 Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881, vol. II. |year=1881 |pages=14 }}</ref><ref name="Census1881C">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057658 |jstor=saoa.crl.25057658 |access-date=26 December 2024 |title=Census of India, 1881 Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881, vol. III. |year=1881 |pages=14 }}</ref> ! colspan="2" |1891<ref name="Census1891">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25318669 |jstor=saoa.crl.25318669 |access-date=26 December 2024 |title=The Punjab and its feudatories, part II--Imperial Tables and Supplementary Returns for the British Territory |year=1891 |pages=14}}</ref> ! colspan="2" |1901<ref name="Census1901">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25363739 |jstor=saoa.crl.25363739 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1901. [Vol. 17A]. Imperial tables, I-VIII, X-XV, XVII and XVIII for the Punjab, with the native states under the political control of the Punjab Government, and for the North-west Frontier Province. |year=1901 |pages=34}}</ref> ! colspan="2" |1911<ref name="Census1911">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393788 |jstor=saoa.crl.25393788 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 14, Punjab. Pt. 2, Tables. |year=1911 |pages=27}}</ref><ref name="Census1911B">{{cite web|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.62718 |access-date=23 March 2024 |title=Census Of India 1911 Punjab Vol XIV Part II |year=1911 |pages=27 |author=Kaul, Harikishan}}</ref> ! colspan="2" |1921<ref name="Census1921">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25430165 |jstor=saoa.crl.25430165 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 15, Punjab and Delhi. Pt. 2, Tables. |year=1921 |pages=29}}</ref> ! colspan="2" |1931<ref name="Census1931">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25793242 |jstor=saoa.crl.25793242 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 17, Punjab. Pt. 2, Tables. |year=1931 |pages=277}}</ref> ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215541 |jstor=saoa.crl.28215541 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India, 1941. Vol. 6, Punjab |year=1941 |pages=42}}</ref> |- !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} |- ! [[File:Star and Crescent.svg|15px]] [[اسلام]] | 315,240 | {{Percentage | 315240 | 363346 | 2 }} | 349,587 | {{Percentage | 349587 | 404031 | 2 }} | 412,012 | {{Percentage | 412012 | 471149 | 2 }} | 442,234 | {{Percentage | 442234 | 499860 | 2 }} | 411,431 | {{Percentage | 411431 | 469052 | 2 }} | 432,911 | {{Percentage | 432911 | 491044 | 2 }} | 512,678 | {{Percentage | 512678 | 581350 | 2 }} |- ! [[File:Om.svg|15px]] [[هندوڌرم|هندو مت]] | 46,697 | {{Percentage | 46697 | 363346 | 2 }} | 52,903 | {{Percentage | 52903 | 404031 | 2 }} | 57,815 | {{Percentage | 57815 | 471149 | 2 }} | 56,485 | {{Percentage | 56485 | 499860 | 2 }} | 56,346 | {{Percentage | 56346 | 469052 | 2 }} | 57,217 | {{Percentage | 57217 | 491044 | 2 }} | 67,407 | {{Percentage | 67407 | 581350 | 2 }} |- ! [[File:Khanda.svg|15px]] [[سک مت|سک مذهب]] | 1,326 | {{Percentage | 1326 | 363346 | 2 }} | 1,424 | {{Percentage | 1424 | 404031 | 2 }} | 1,027 | {{Percentage | 1027 | 471149 | 2 }} | 1,042 | {{Percentage | 1042 | 499860 | 2 }} | 932 | {{Percentage | 932 | 469052 | 2 }} | 760 | {{Percentage | 760 | 491044 | 2 }} | 1,072 | {{Percentage | 1072 | 581350 | 2 }} |- ! [[File:Christian cross.svg|15px]] [[عيسائيت]] | 82 | {{Percentage | 82 | 363346 | 2 }} | 117 | {{Percentage | 117 | 404031 | 2 }} | 152 | {{Percentage | 152 | 471149 | 2 }} | 76 | {{Percentage | 76 | 499860 | 2 }} | 47 | {{Percentage | 47 | 469052 | 2 }} | 31 | {{Percentage | 31 | 491044 | 2 }} | 87 | {{Percentage | 87 | 581350 | 2 }} |- ! [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]] [[جين ڌرم|جين مت]] | 0 | {{Percentage | 0 | 363346 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 404031 | 2 }} | 143 | {{Percentage | 143 | 471149 | 2 }} | 23 | {{Percentage | 23 | 499860 | 2 }} | 296 | {{Percentage | 296 | 469052 | 2 }} | 125 | {{Percentage | 125 | 491044 | 2 }} | 106 | {{Percentage | 106 | 581350 | 2 }} |- ! [[File:Faravahar.svg|15px]] [[زرتشتي مذھب|زرتشتي مذهب]] (پارسي) | 0 | {{Percentage | 0 | 363346 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 404031 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 471149 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 499860 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 469052 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 491044 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 581350 | 2 }} |- ! [[File:Dharma_Wheel_(2).svg|15px]] [[ٻڌمت|ٻڌ مت]] | 0 | {{Percentage | 0 | 363346 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 404031 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 471149 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 499860 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 469052 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 491044 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 581350 | 2 }} |- ! [[File:Star_of_David.svg|15px]] [[يهوديت]] | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 404031 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 471149 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 499860 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 469052 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 491044 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 581350 | 2 }} |- ! ٻيا | 1 | {{Percentage | 1 | 363346 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 404031 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 471149 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 499860 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 469052 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 491044 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 581350 | 2 }} |- ! ڪل آبادي ! 363,346 ! {{Percentage | 363346 | 363346 | 2 }} ! 404,031 ! {{Percentage | 404031 | 404031 | 2 }} ! 471,149 ! {{Percentage | 471149 | 471149 | 2 }} ! 499,860 ! {{Percentage | 499860 | 499860 | 2 }} ! 469,052 ! {{Percentage | 469052 | 469052 | 2 }} ! 491,044 ! {{Percentage | 491044 | 491044 | 2 }} ! 581,350 ! {{Percentage | 581350 | 581350 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="15" | {{small|Note: [[British Punjab province]] era district borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to district borders — which since created new districts — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.}} |} {| class="wikitable sortable" |+ Religion in the [[Tehsil]]s of Dera Ghazi Khan District (1921)<ref name="Census1921"/> ! rowspan="2" |[[Tehsil]] ! colspan="2" |[[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] ! colspan="2" |[[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]] ! colspan="2" |[[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]] ! colspan="2" |[[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]] ! colspan="2" |[[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]] ! colspan="2" |Others{{efn|name=othersC|Including [[Buddhism]], [[Zoroastrianism]], [[Judaism]], [[Tribal religions in India|Tribals]], others, or not stated}} ! colspan="2" |Total |- ![[Population|{{abbr|Pop.|Population}}]] !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} |- ! Dera Ghazi Khan Tehsil | 167,687 | {{Percentage | 167687 | 193789 | 2 }} | 25,272 | {{Percentage | 25272 | 193789 | 2 }} | 507 | {{Percentage | 507 | 193789 | 2 }} | 27 | {{Percentage | 27 | 193789 | 2 }} | 296 | {{Percentage | 296 | 193789 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 193789 | 2 }} ! 193,789 ! {{Percentage | 193789 | 193789 | 2 }} |- ! Sanghar Tehsil | 74,548 | {{Percentage | 74548 | 84759 | 2 }} | 10,207 | {{Percentage | 10207 | 84759 | 2 }} | 4 | {{Percentage | 4 | 84759 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 84759 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 84759 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 84759 | 2 }} ! 84,759 ! {{Percentage | 84759 | 84759 | 2 }} |- ! Rajanpura Tehsil | 94,148 | {{Percentage | 94148 | 105008 | 2 }} | 10,444 | {{Percentage | 10444 | 105008 | 2 }} | 415 | {{Percentage | 415 | 105008 | 2 }} | 1 | {{Percentage | 1 | 105008 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 105008 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 105008 | 2 }} ! 105,008 ! {{Percentage | 105008 | 105008 | 2 }} |- ! Jampur Tehsil | 75,048 | {{Percentage | 75048 | 85496 | 2 }} | 10,423 | {{Percentage | 10423 | 85496 | 2 }} | 6 | {{Percentage | 6 | 85496 | 2 }} | 19 | {{Percentage | 19 | 85496 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 85496 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 85496 | 2 }} ! 85,496 ! {{Percentage | 85496 | 85496 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="15" | {{small|Note: [[British Punjab province]] era tehsil borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to tehsil borders — which since created new tehsils — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.}} |} {| class="wikitable sortable" |+ Religion in the [[Tehsil]]s of Dera Ghazi Khan District (1941)<ref name="Census1941"/> ! rowspan="2" |[[Tehsil]] ! colspan="2" |[[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] ! colspan="2" |[[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=ad-dharmi}} ! colspan="2" |[[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]] ! colspan="2" |[[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]] ! colspan="2" |[[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]] ! colspan="2" |Others{{efn|name=othersB|Including [[Anglo-Indian people|Anglo-Indian Christians]], [[British Christianity|British Christians]], [[Buddhism]], [[Zoroastrianism]], [[Judaism]], [[Tribal religions in India|Tribals]], others, or not stated}} ! colspan="2" |Total |- ![[Population|{{abbr|Pop.|Population}}]] !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} |- ! Dera Ghazi Khan Tehsil | 192,278 | {{Percentage | 192278 | 223735 | 2 }} | 31,052 | {{Percentage | 31052 | 223735 | 2 }} | 221 | {{Percentage | 221 | 223735 | 2 }} | 37 | {{Percentage | 37 | 223735 | 2 }} | 106 | {{Percentage | 106 | 223735 | 2 }} | 41 | {{Percentage | 41 | 223735 | 2 }} ! 223,735 ! {{Percentage | 223735 | 223735 | 2 }} |- ! Sanghar Tehsil | 97,234 | {{Percentage | 97234 | 109149 | 2 }} | 11,875 | {{Percentage | 11875 | 109149 | 2 }} | 34 | {{Percentage | 34 | 109149 | 2 }} | 6 | {{Percentage | 6 | 109149 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 109149 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 109149 | 2 }} ! 109,149 ! {{Percentage | 109149 | 109149 | 2 }} |- ! Rajanpura Tehsil | 122,849 | {{Percentage | 122849 | 136231 | 2 }} | 12,591 | {{Percentage | 12591 | 136231 | 2 }} | 791 | {{Percentage | 791 | 136231 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 136231 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 136231 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 136231 | 2 }} ! 136,231 ! {{Percentage | 136231 | 136231 | 2 }} |- ! Jampur Tehsil | 100,317 | {{Percentage | 100317 | 112235 | 2 }} | 11,889 | {{Percentage | 11889 | 112235 | 2 }} | 26 | {{Percentage | 26 | 112235 | 2 }} | 3 | {{Percentage | 3 | 112235 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 112235 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 112235 | 2 }} ! 112,235 ! {{Percentage | 112235 | 112235 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="15" | {{small|Note1: [[British Punjab province]] era tehsil borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to tehsil borders — which since created new tehsils — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.<br><br>Note2: [[Tehsil]] religious breakdown figures for Christianity only includes local Christians, labeled as "Indian Christians" on [[Census in British India|census]]. Does not include [[Anglo-Indian people|Anglo-Indian Christians]] or [[British Christianity|British Christians]], who were classified under "Other" category.}} |} === ٻوليون === سال 2023ع جي آدمشماري جي مطابق، آبادي جو 87.90 سيڪڙو [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]، 7.68 سيڪڙو [[بلوچي ٻولي|بلوچڪي]] ۽ 3.40 سيڪڙو [[اردو]] کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائيندو هو.<ref name="2023table112">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_11.pdf|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11|website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ==قابل ذڪر ماڻهو== * [[غازي خان رند|غازي خان]]: شهر جو باني * [[فاروق خان لغاري]]: پاڪستان جو اڳوڻو صدر * حافظ عبدالڪريم: اڳوڻو سينيٽر ۽ وفاقي وزير * سردار ذوالفقار علي خان کوسه: پنجاب جو اڳوڻو گورنر * [[زرتاج گل|زرتاج گل زرين]]: اڳوڻي وزير ۽ ميمبر قومي اسيمبلي، سينيئر ميمبر پاڪستان تحريڪ انصاف * سردار دوست محمد کوسه: پنجاب جو اڳوڻو نگران وڏو وزير * سردار اويس خان لغاري: مسلم ليگ (ن) جو سينيئر ميمبر، وفاقي وزير برائي پيٽروليئم ۽ توانائي * سردار جمال خان لغاري: اڳوڻو ميمبر پنجاب صوبائي اسيمبلي ==پڻ ڏسو== {{Portal|Punjab|پنجاب}} * [[فورٽ منرو]] * [[ڊيرا غازي خان|ڊيرا غازي خان شهر]] * [[ڊيرا غازي خان ڊويزن]] * [[سليمان جبل جو سلسلو|سليمان جبلن جو سلسلو]] * [[پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] * [[ڪوٽڙي-اٽڪ ريلوي لائين]] * [[غازي يونيورسٽي]] * [[ڊيره غازي خان ريلوي اسٽيشن]] * [[پياله ڍنڍ، غازي گهاٽ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ڊيرا غازي خان ضلعو]] [[زمرو:ڊيرا غازي خان ڊويزن]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:ڊيرا غازي خان ڊويزن جا ضلعا]] ==پڻ ڏسو== {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>ڊيرا غازي خان ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>District Dera Ghazi Khan<font>''' |- align="center" |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[فائل:Punjab Districts.png|200px]]<br/> |- | ملڪ: || [[پاڪستان]][[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | صوبو: || [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] |- |ضلعي گاديء جو ھنڌ : || [[ڊيرا غازي خان]] |- | ايراضي: || چورس ڪلوميٽر |- | آبادي: || 1643118 |- |[[ٻولي]]: || [[پنجابي ٻولي|ڊيري]] |- |تعلقا: || 4 |- |يونين ڪائونسلون: ||59 |- |} rrsd6j7vxwj0ku2ktz0j68xx9w9w5w5 0 11656 384274 309902 2026-06-11T08:47:06Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 384274 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = گجرانواله ضلعو | native_name = ضلع گوجرانوالہ (اردو) | native_name_lang = | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Clock Tower view06, Link Hafizabad road Pigeon market, Gujranwala..jpg |photo2a = Inner view of Baraari(bara dari) Sheranwala Garden,Gujranwala,Punjab ,Pakistan.jpg }} | image_alt = | image_caption = مٿيان: گجرانواله گهنٽا گهر<br>هيٺيان: شيرانواله، گارڊن | image_map = Pakistan - Punjab - Gujranwala.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = پنجاب جي نقشي ۾ گجرانواله ضلعو هائي لائٽ ڪيل | coordinates = {{coord|32|10|N|73|50|E|region:PK_type:adm3rd_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Punjab}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊویزن]] | subdivision_name2 = [[گوجرانوالا ڊويزن]] | established_title = قائم ٿيو | established_date = 1852ع | founder = | seat_type = ضلعي هيڊ ڪوارٽر | seat = [[ گوجرانوالا|گجرانواله شهر]] | parts_type = [[تعلقو|تعلقا]] | parts_style = coll,para | parts = 04 | p1 = گجرانواله شهر ٿعلقو<br> گجرانواله صدر ٿعلقو<br> ڪاموڪي تعلقو<br> نوشهره ورڪان تعلقو | leader_party = | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميه | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعا ھيلٿ آفيسر | leader_name2 = N/A | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = <ref>{{cite web| url = https://www.punjab.gov.pk/gujranwala| title = Gujranwala {{pipe}} Punjab Portal| access-date = 15 December 2016| archive-date = 22 August 2012| archive-url = https://web.archive.org/web/20120822133935/http://www.punjab.gov.pk/gujranwala| url-status = dead}}</ref> | area_total_km2 = 2,426 | area_rank = | population_footnotes = <ref name="language2023">{{cite web |title=Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_11.pdf |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> | population_total = 4,966,338 | population_as_of = 2023ع | population_density_km2 = auto | population_urban = 3,224,962 (64.94%) | population_rural = 1,741,376 (35.06%) | population_rank = [[Districts of Punjab, Pakistan|7th, Punjab]]<br> [[Districts of Pakistan|7th, Pakistan]] | demographics_type1 = Literacy | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023}}</ref> | demographics1_title1 = Literacy rate | timezone1 = [[Time in Pakistan|PKT]] | utc_offset1 = +5 | postal_code = 52200 | area_code = 055 | blank_name_sec1 = District Council | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = Number of [[List of tehsils of Punjab, Pakistan|Tehsils]] | blank1_info_sec1 = 4 | blank2_name_sec1 = Languages | blank2_info_sec1 = [[Punjabi language|Punjabi]] (predominant, native){{break}}[[Urdu]] (minority) | website = {{URL|Gujranwala.punjab.gov.pk}} | demographics1_info1 = {{bulleted list |'''Total:'''<br />(76.65%) |'''Male:'''<br />(77.94%) |'''Female:'''<br />(75.31%) }} }} '''گوجرانواله ضلعو''' (اردو: ضِلع گوجرانوالہ)، هڪ ضلعو آهي جيڪو پنجاب، پاڪستان جو حصو آهي. گوجرانوالا ضلعو وزيرآباد، سيالڪوٽ، حافظ آباد ۽ شيخوپوره ضلعن سان ملندڙ آهي. گوجرانوالا ضلعي ۾ 5 قومي اسيمبلي ۽ 12 پنجاب اسيمبلي جا تڪ آهن. گوجرانوالا پهلوانن جي شهر جي نالي سان مشهور آهي ۽ پنهنجي کاڌي لاءِ مشهور آهي. ==تاريخ== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گجرانواله ضلعو]] [[زمرو:گوجرانوالا ڊويزن]] [[زمرو:گوجرانوالا ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] qx5inyu683j7xcbge8y6sprun41x6s2 0 11657 384278 333721 2026-06-11T08:53:09Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 384278 wikitext text/x-wiki '''گُجرات ضلعو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جو هڪ ضلعو آهي. {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>گجرات ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>District Gujrat<font>''' |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[فائل:Simbli-maseet-view.jpg|280px]] |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[فائل:Pakistan - Punjab - Gujrat.svg|200px]]<br/> |- |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[فائل:Punjab Districts.png|200px]]<br/> |- | [[ملڪ]]: || [[پاڪستان]][[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | [[صوبو]]: || [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] |- |ضلعي گاديء جو ھنڌ : || [[گجرات]] |- | ايراضي: || 5286 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي: || 2,048,008 |- |[[ٻولي]]: || [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |- |تعلقا : || 3 |- |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گجرات ضلعو]] [[زمرو:گجرات ڊويزن]] [[زمرو:گجرات ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] el80gjmru95m4oz45xndk2js2675kmw 0 11658 384281 333722 2026-06-11T08:56:11Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 384281 wikitext text/x-wiki {{Short description|District in Punjab, Pakistan}} {{Infobox settlement | name = حافظ آباد ضلعو | official_name = Hafizabad District | native_name = {{Nastaliq|ضلع حافظ آباد }} | native_name_lang = Punjabi/Urdu | settlement_type = ضلعو | image_skyline = Greenery around jallan - panoramio.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = جلان، حافظ آباد جي ويجهو گرينري | image_map = Pakistan - Punjab - Hafizabad.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = پنجاب جي نقشي ۾ حافظ آباد ضلعو نمايان ڪيل | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Punjab}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊویزن]] | subdivision_name2 = [[گجرات ڊويزن]] | seat_type = ضلعي هيڊ ڪوارٽر | seat = [[حافظ آباد|حافظ آباد شهر]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميه | leader_party = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name1 = عبد الرزاق | leader_title2 = اسسٽنٽ ڪمشنر | leader_name2 = سهيل رياض | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 2367 | population_footnotes = <ref name="ref0;">{{cite web|title=District Wise Results / Tables (Census - 2023)|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> | population_as_of = 2023ع | population_total = 1319909 | population_density_km2 = auto | population_urban = 504380 | population_rural = 815,529 | demographics2_title1 = Literacy rate | demographics2_info1 = {{bulleted list |'''Total:'''<br />(65.77%) |'''Male:'''<br />(70.70%) |'''Female:'''<br />(60.65%) }} | timezone1 = [[Time in Pakistan|PST]] | utc_offset1 = +5 | area_code = 0547 | blank_name_sec1 = District Council | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = Number of [[List of tehsils of Punjab, Pakistan|Tehsils]] | blank1_info_sec1 = 2 | demographics1_title1 = Main language(s) | demographics_type2 = Literacy | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023}}</ref> | demographics1_info1 = Punjabi | website = {{URL|hafizabad.punjab.gov.pk}} }} '''حافِظ آباد ضلعو''' (اردو، پنجابي: ضلع حافظ آباد) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جو هڪ ضلعو آهي. حافظ آباد کي سال 1993ع ۾ ضلعي جو درجو ڏنو ويو؛ هن کان اهو گوجرانوالا ضلعي جو هڪ تعلقو هو. اهو وچ پنجاب ۾ واقع آهي ۽ زرعي پاسي تي چانورن جي صنعت ۽ صنعتي پاسي تي ڌاتو جي صنعت لاءِ مشهور آهي ۽ پاڪستان مان چانورن جا مٿيان 5 برآمد ڪندڙ حافظ آباد سان تعلق رکندڙ آهن.<ref name="PunjP2">[https://www.punjab.gov.pk/hafizabad Hafizabad on Punjab Portal website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191024091903/https://www.punjab.gov.pk/hafizabad|date=24 October 2019}} Retrieved 30 May 2021</ref> ضلعي جو گاديءَ جو هنڌ، حافظ آباد، پنجاب جي انتظاميه کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مشهور آهي. ==تاريخ== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:حافظ آباد ضلعو]] [[زمرو:گجرات ڊويزن]] [[زمرو:گجرات ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] hqfkhfkh6s8v990fabxtzx9519ckjy7 0 11662 384303 333744 2026-06-11T09:31:17Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 384303 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = خانيوال ضلعو | official_name = | native_name = ضلع خانیوال | native_name_lang = | settlement_type = [[پنجاب، پاڪستان]] جو [[ضلعو]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Ruins of Old Tulamba - panoramio.jpg |photo2a = Shrine of Warrior Khalid Waleed (Front Image).jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = مٿيون: تلمبه جا کنڊر <br>هيٿيون: ڪبيرواله ۾ مزار | image_map = Pakistan - Punjab - Khanewal.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = پنجاب جي نقشي ۾ خانيوال ضلعو نارنگي رنگ سان نمايان ڪيل آهي. | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = {{flag|Punjab}} | subdivision_type2 = ڊويزن | subdivision_name2 = [[ملتان ڊويزن|ملتان]] | founder = | seat_type = هيڊ ڪوارٽر | seat = [[خانيوال]] | government_footnotes = | government_type = ڊسٽرڪٽ ايڊمنسٽريشن | leader_party = | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = سليم حامد سنڌو | leader_title1 = ڊسٽرڪٽ پوليس آفيسر | leader_name1 = رانا عمر فاروق | leader_title2 = ڊسٽرڪٽ هيلٿ آفيسر | leader_name2 = ڊاڪٽر عبدالمجيد ڊسٽرڪٽ ايجوڪيشن آفيسر | leader_name3 = الطاف حسین ثاقب | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 4349 | population_footnotes = <ref name="2023census" /> | population_as_of = 2023ع جي آدمشماري | population_total = 3364077 | population_density_km2 = auto | timezone1 = پاڪستان جو معياري وقت [[پاڪستان جو معياري وقت|پ.م.و]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قيام | established_date = | blank1_name_sec1 = تعلقا | blank1_info_sec1 = 4 | demographics1_title1 = اهم ٻوليون | demographics1_info1 = سرائيڪي، پنجابي ۽ اردو | website = {{URL|khanewal.punjab.gov.pk}} }} '''خانيوال ضلعو''' (Khanewal District) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جو هڪ ضلعو آهي.<ref name=":02">Khanewal | Punjab Portal. Retrieved 16 January 2022, from https://www.punjab.gov.pk/khanewal {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230221095454/https://www.punjab.gov.pk/khanewal |date=2023-02-21 }}</ref> پاڪستان جي سال 1998ع جي مردم شماري مطابق، ضلعي جي آبادي 20,68,490 هئي، جن مان 17.42 سيڪڙو شهري هئا.<ref>[http://www.urckarachi.org/Population%20Table-5.htm Population - Urban Resource Centre] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060513113007/http://www.urckarachi.org/Population%20Table-5.htm|date=2006-05-13}}</ref> خانيوال 0'18°30 اتر ۽ 0'55°71 اوڀر ڦاڪ ۾ 128 ميٽر جي اوچائي تي واقع آهي. ==انتظامي ڊويزن== انتظامي مقصد لاءِ ضلعي خانيوال کي 4 تعلقن ۽ 168 يونين ڪائونسلن ۾ ورهايو ويو آهي، جن ۾ 114 ڳوٺاڻا ۽ 54 شهري شامل آهن، جن جا چونڊيل نمائندا ضلعي ۽ تحصيل ڪائونسلون ٺاهيندا آهن. سياسي حلقن ۾ 4 قومي ۽ 7 صوبائي اسيمبلين جون سيٽون شامل آهن. هن ضلعي ۾ چار تعلقا آهن، جيڪي هن ريت آهن: 1. [[خانيوال تعلقو]] 2. [[ميان چنو تعلقو]] 3. [[ڪبيروالا تعلقو]] 4. [[جهانيان تعلقو]] ==جاگرافي== ==موسم== ==آبادي== ==تعليم== خانيوال ضلعي ۾ تعليمي نظام مخصوص جديد، مذهبي، ثقافتي، سماجي، تجارتي ۽ سائنسي حڪمن سان جوڙيو ويو آهي. ضلعي جي موجوده خواندگي جي شرح 39.9 سيڪڙو آهي. خانيوال ضلعي ۾ اسڪولن، ڪاليجن ۽ يونيورسٽين جو وسيع سلسلو آهي، جيڪي مختلف وهڪرن کي پورو ڪن ٿا. خانيوال ضلعي، پاڪستان جي اڪثر ضلعن وانگر، پرائمري کان يونيورسٽي سطح تائين سرڪاري ۽ خانگي تعليمي ادارا آهن. اڪثر تعليمي ادارا پرائمري کان يونيورسٽي سطح تائين صنف تي ٻڌل آهن. سمورا تعليمي ادارا صوبائي حڪومتن جي ذميداري آهن. وفاقي حڪومت اڪثر ڪري نصاب جي ترقي، تصديق ۽ تحقيق جي ڪجهه فنانسنگ ۾ مدد ڪري ٿي. ==قابل ذڪر ماڻهو== • [[طارق جميل|مولانا طارق جميل]]، اسلامي اسڪالر • [[فخر امام|سيد فخر امام]]، پاڪستان جي قومي اسيمبلي جو سابق اسپيڪر • [[غلام حيدر وائن]]، پنجاب جو سابق وڏو وزير • [[هرگوبند کرانا]]، طب لاءِ هندستاني آمريڪي نوبل انعام يافته ==ڳوٺ== • چک 138/10-R • چک 15/9-R ساهنوالا • چڪ 14/9-R بتيانوالا • چک 7/9-R رحمان ڳڙهه • چک 14/8-R گل آباد • چک 17/9-R جنت پور • چک 13/9-R ڊانگرا والا • چک 16/9-R • چک 8/9-R قصبہ • چک 9/9-R سرگنہ والا • چک 4/9-R دولت پور • چک 5/9-R يارو والا ==پڻ ڏسو== • [[خانيوال]] • [[خانيوال تعلقو]] • [[خانيوال جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:خانيوال ضلعو]] [[زمرو:ملتان ڊويزن]] [[زمرو:ملتان ڊويزن]] [[زمرو:ملتان ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] 4kl547ynzx1botbsq0771gdp6gad3ww 0 11666 384305 333751 2026-06-11T09:32:53Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 384305 wikitext text/x-wiki '''لوڌران ضلعو''' (اُچار: لوڌراں) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جو هڪ ضلعو آهي. {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:290%" align="right" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="320px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>لوڌران ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="320px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>District Lodhran<font>''' |- align="center" |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[فائل:Punjab Districts.png|200px]]<br/> |- | ملڪ: || [[پاڪستان]][[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | صوبو: || [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] |- | ڊويزن: || [[ملتان ڊويزن]] |- |ضلعي گادي جوھنڌ : || [[لوڌران|لوڌران شهر]] |- | ايراضي: || 1790 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي: || 1,171,800 |- |[[ٻولي]]: || [[پنجابي ٻولي|پنجاب]] |- |تعلقا: || 3 |- |يونين ڪائونسلون: ||73 |- |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:لوڌران ضلعو]] [[زمرو:ملتان ڊويزن]] [[زمرو:ملتان ڊويزن]] [[زمرو:ملتان ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] jdydhvk1aqd8wn7995apzhhwwwt63pq 0 11669 384300 333753 2026-06-11T09:29:11Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 384300 wikitext text/x-wiki {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>ملتان ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>District Multan<font>''' |- align="center" |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[فائل:Punjab Districts.png|thumb|300px|کاٻو]]<br/> |- | ملڪ: || [[پاکڍڪستان]][[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | صوبو: || [[پنجاب]] |- |ضلعي گاديء جو ھنڌ: || [[ملتان]] |- | ايراضي: || 3721 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي: || 3,116,851 |- |[[ٻولي]]: || [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |- |تعلقا: || 6 |- |} '''ملتان ضلعو''' (اُچار: مُلتان زِلو) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جو هڪ ضلعو آهي. [[ملتان]] شهر پنجاب صوبي جي وڏن شهرن مان هڪ آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ملتان ضلعو]] [[زمرو:ملتان ڊويزن]] [[زمرو:ملتان ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] dmnctye061evr6gxh0n65l9d6ay44cb 0 11670 384288 334322 2026-06-11T09:05:10Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 384288 wikitext text/x-wiki '''مظفرڳڙھه ضلعو''' (مظفر ڳڙهه، اُچار: مُزَفَّر ڳَڙھ) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي [[ڊيرا غازي خان ڊويزن]] ۾ هڪ ضلعو آهي. {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="330px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>مظفر ڳڙھ ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="330px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>District Muzaffargarh<font>''' |- align="center" |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[فائل:Punjab Districts.png|200px]]<br/> |- | [[ملڪ]]: || [[پاڪستان]][[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | [[صوبو]]: || [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] |- | [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]]: || [[ڊيرا غازي خان ڊويزن]] |- |ضلعي گادي جو ھنڌ : || [[مظفرڳڙهه]] |- | ايراضي: || 6052 چورس |- | آبادي: || 2,635,903 |- |[[ٻولي]]: || [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |- |تعلقا: || 4 |- |يونين ڪائونسلون: ||118 |- |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مظفرڳڙهه ضلعو]] [[زمرو:ڊيرا غازي خان ڊويزن]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:ڊيرا غازي خان ڊويزن جا ضلعا]] kt8yqfe1d9bzaglz0h7z7lh3y7lz10d 0 11671 384276 167997 2026-06-11T08:49:56Z Memon2025 21315 /* */ 384276 wikitext text/x-wiki {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>نارووال ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>District Narowal<font>''' |- align="center |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[فائل:Punjab Districts.png|200px]]<br/> |- | ملڪ: || [[پاڪستان]][[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | صوبو: || [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] |- |ضلعي گاديء جو ھنڌ : || نارووال |- | ايراضي: || 2327 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي: || 1,256,097 |- |[[ٻولي]]: || [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |- |تعلقا: || 2 |- |يونين ڪائونسلون: || |- |} '''نارووال ضلعو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جو هڪ ضلعو آهي. [[پير رياست علي طاهري]] نقشبندي مجددي هن ضلعي جو رهاڪو آهي جيڪو سنڌ جي درگاهه الله آباد شريف، ڪنڊيارو جي گادي نشين خواجه محمد طاهر بخشي نقشبندي المعروف سڄڻ سائين جو خليفو آهي. [[زمرو:نارووال ضلعو]] [[زمرو:گوجرانوالا ڊويزن]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:گوجرانوالا ڊويزن جا ضلعا]] 49cl18nert6klj3oez0jrxpxbiwtm06 0 11676 384293 301211 2026-06-11T09:11:06Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 384293 wikitext text/x-wiki {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>راجن پور ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>District Rajanpur<font>''' |- align="center" |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[فائل:Punjab Districts.png|thumb|300px|کاٻو]] |- | ملڪ: || [[پاڪستان]][[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | صوبو: || [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] |- |ضلعي گاديء جو ھنڌ : || راجن پور |- | ايراضي: || x چورس ڪلوميٽر |- | آبادي: || 1,103,618 |- | [[ٻولي]]: || [[ڊيري]] |- | تعلقا: || 3 |- | يونين ڪائونسلون: || |- |} '''راجن پور''' (اردو: ضِلع راجن پُور) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي [[ڊيرا غازي خان ڊويزن]] جو هڪ [[ضلعو]] آهي. ان جو انتظامي مرڪز [[راجن پور]] شهر ۾ آهي. راجن پور ضلعو پهرين جولاءِ 1982ع تي ٺاهيو ويو. سال 2023ع جي پاڪستان جي مردم شماري مطابق، راجن پور ضلعي جي آبادي 2,323,980 (2.3 ملين) هئي. ==انتظامي ذيلي تقسيم== راجن پور ضلعو ٽن تعلقن (انتظامي سب ڊويزنن) ۽ 44 يونين ڪائونسلن تي مشتمل آهي.<ref>[http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=27&dn=Rajanpur Tehsils & Unions in the District of Rajanpur – Government of Pakistan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120326132227/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=27&dn=Rajanpur|date=2012-03-26}}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تعلقاl<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html Divisions/Districts of Pakistan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} Note: Although divisions as an administrative structure has been abolished, the election commission of Pakistan still groups districts under the division names</ref> !ايراضي (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf}}</ref> !ابادي (2023) !گهاٽائي (ppl/km²) (2023) !تعليم جي شرح (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[روجھان تعلقو|روجھان]] |2,905 |474,077 |163.19 |20.98% |9 |- |[[راجن پور تعلقو|راجن پور]] |2,078 |853,192 |410.58 |41.38% |16 |- |[[راجن پور قبائلي علائقي جو تعلقو]] |5,013 |41,741 |113.13 |... |... |- |[[ڄامپور تعلقو|ڄامپور]] |2,322 |1,011,499 |435.85 |... |... |} ==جاگرافي== راجن پور [[سنڌو درياهه]] جي اولهه ۾ واقع آهي. ان جي اتر طرف [[ڊيرا غازي خان ضلعو]] ۽ اولهه طرف [[بلوچستان، پاڪستان]] جي ضلعي، [[ڊيرا بگٽي ضلعو|ڊيرا بگٽي]] سان لڳل آهي. اوڀر طرف [[مظفرڳڙھ ضلعو|مظفر ڳڙهه]] ۽ [[رحيم يار خان ضلعو|رحيم يار خان]] ضلعن سان لڳل آهي، جڏهن ته ان جو ڏکڻ حصو صوبي [[سنڌ]] جي ضلعي [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] سان ڍڪيل آهي. [[کوهه سليمان|سليمان جبل]] ضلعي جي اولهه ۾ اڀري ٿو. ==آبادي== ==تعليم== راجن پور ۾ ڪل 1,160 سرڪاري اسڪول آهن جن مان 41 سيڪڙو (479 اسڪول) ڇوڪرين لاءِ آهن. ضلعي جي سرڪاري اسڪولن ۾ 1,48,746 داخلا آهن. ==زراعت== راجن پور ۾ [[زراعت]] جو دارومدار صرف واهه جي آبپاشي تي آهي، ڇاڪاڻ ته علائقي ۾ برساتون نه ٿيون پون. پنجاب جا پنج درياهه مٺن ڪوٽ جي ويجهو وانگ جي علائقي ۾ ملن ٿا. ان ڪري اهي نديون آبپاشي ۽ گهريلو استعمال لاءِ پاڻي مهيا ڪن ٿيون. مينهن جي موسم (جولاءِ-سيپٽمبر) دوران ٿيندو آهي. ڪڏهن ڪڏهن وڏي برسات هن علائقي ۾ ٻوڏ جو سبب بڻجي ٿي، پر اهڙيون ٻوڏون نادر آهن. راجن پور ۾ ٻوڏ جو پاڻي ڪوه سلطان ۽ شاڪر جي وهڪرن سان گڏ سنڌوءَ درياهه مان اچي ٿو. راجن پور ضلعو [[ڪپهه][ ۽ [[ڪمند]] جي فصلن لاءِ مشهور آهي، جيتوڻيڪ اتي [[ڪڻڪ]]، [[چانور]] ۽ [[تماڪو]] به تمام گھٽ پوکيا وڃن ٿا. ==ڪاروبار== راجن پور ڪپهه جي ڪاروبار لاءِ به مشهور آهي. هن ضلعي ۾ ڪپهه جون ڪيتريون ئي صنعتون آهن جيڪي ڪپڙي جي ملن لاءِ ڪپهه جي ضرورت پوري ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. جڏهن ته ڪجهه ماڻهو زرعي ڪم به ڪن ٿا، جيڪو راجن پور جو مکيه ڪاروبار آهي. ==آبپاشي نظام== ==ٻوڏ== ==جايون== ==پڻ ڏسو== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:ڊيرا غازي خان ڊويزن]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:ڊيرا غازي خان ڊويزن جا ضلعا]] 133xzfbb7aw33ybzfq43sok3gebs18y 384294 384293 2026-06-11T09:12:05Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 384294 wikitext text/x-wiki {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>راجن پور ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>District Rajanpur<font>''' |- align="center" |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[فائل:Punjab Districts.png|thumb|300px|کاٻو]] |- | ملڪ: || [[پاڪستان]][[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | صوبو: || [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] |- |ضلعي گاديء جو ھنڌ : || راجن پور |- | ايراضي: || x چورس ڪلوميٽر |- | آبادي: || 1,103,618 |- | [[ٻولي]]: || [[ڊيري]] |- | تعلقا: || 3 |- | يونين ڪائونسلون: || |- |} '''راجن پور''' (اردو: ضِلع راجن پُور) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي [[ڊيرا غازي خان ڊويزن]] جو هڪ [[ضلعو]] آهي. ان جو انتظامي مرڪز [[راجن پور]] شهر ۾ آهي. راجن پور ضلعو پهرين جولاءِ 1982ع تي ٺاهيو ويو. سال 2023ع جي پاڪستان جي مردم شماري مطابق، راجن پور ضلعي جي آبادي 2,323,980 (2.3 ملين) هئي. ==انتظامي ذيلي تقسيم== راجن پور ضلعو ٽن تعلقن (انتظامي سب ڊويزنن) ۽ 44 يونين ڪائونسلن تي مشتمل آهي.<ref>[http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=27&dn=Rajanpur Tehsils & Unions in the District of Rajanpur – Government of Pakistan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120326132227/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=27&dn=Rajanpur|date=2012-03-26}}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تعلقاl<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html Divisions/Districts of Pakistan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} Note: Although divisions as an administrative structure has been abolished, the election commission of Pakistan still groups districts under the division names</ref> !ايراضي (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf}}</ref> !ابادي (2023) !گهاٽائي (ppl/km²) (2023) !تعليم جي شرح (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[روجھان تعلقو|روجھان]] |2,905 |474,077 |163.19 |20.98% |9 |- |[[راجن پور تعلقو|راجن پور]] |2,078 |853,192 |410.58 |41.38% |16 |- |[[راجن پور قبائلي علائقي جو تعلقو]] |5,013 |41,741 |113.13 |... |... |- |[[ڄامپور تعلقو|ڄامپور]] |2,322 |1,011,499 |435.85 |... |... |} ==جاگرافي== راجن پور [[سنڌو درياهه]] جي اولهه ۾ واقع آهي. ان جي اتر طرف [[ڊيرا غازي خان ضلعو]] ۽ اولهه طرف [[بلوچستان، پاڪستان]] جي ضلعي، [[ڊيرا بگٽي ضلعو|ڊيرا بگٽي]] سان لڳل آهي. اوڀر طرف [[مظفرڳڙھ ضلعو|مظفر ڳڙهه]] ۽ [[رحيم يار خان ضلعو|رحيم يار خان]] ضلعن سان لڳل آهي، جڏهن ته ان جو ڏکڻ حصو صوبي [[سنڌ]] جي ضلعي [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] سان ڍڪيل آهي. [[کوهه سليمان|سليمان جبل]] ضلعي جي اولهه ۾ اڀري ٿو. ==آبادي== ==تعليم== راجن پور ۾ ڪل 1,160 سرڪاري اسڪول آهن جن مان 41 سيڪڙو (479 اسڪول) ڇوڪرين لاءِ آهن. ضلعي جي سرڪاري اسڪولن ۾ 1,48,746 داخلا آهن. ==زراعت== راجن پور ۾ [[زراعت]] جو دارومدار صرف واهه جي آبپاشي تي آهي، ڇاڪاڻ ته علائقي ۾ برساتون نه ٿيون پون. پنجاب جا پنج درياهه مٺن ڪوٽ جي ويجهو وانگ جي علائقي ۾ ملن ٿا. ان ڪري اهي نديون آبپاشي ۽ گهريلو استعمال لاءِ پاڻي مهيا ڪن ٿيون. مينهن جي موسم (جولاءِ-سيپٽمبر) دوران ٿيندو آهي. ڪڏهن ڪڏهن وڏي برسات هن علائقي ۾ ٻوڏ جو سبب بڻجي ٿي، پر اهڙيون ٻوڏون نادر آهن. راجن پور ۾ ٻوڏ جو پاڻي ڪوه سلطان ۽ شاڪر جي وهڪرن سان گڏ سنڌوءَ درياهه مان اچي ٿو. راجن پور ضلعو [[ڪپهه][ ۽ [[ڪمند]] جي فصلن لاءِ مشهور آهي، جيتوڻيڪ اتي [[ڪڻڪ]]، [[چانور]] ۽ [[تماڪو]] به تمام گھٽ پوکيا وڃن ٿا. ==ڪاروبار== راجن پور ڪپهه جي ڪاروبار لاءِ به مشهور آهي. هن ضلعي ۾ ڪپهه جون ڪيتريون ئي صنعتون آهن جيڪي ڪپڙي جي ملن لاءِ ڪپهه جي ضرورت پوري ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. جڏهن ته ڪجهه ماڻهو زرعي ڪم به ڪن ٿا، جيڪو راجن پور جو مکيه ڪاروبار آهي. ==آبپاشي نظام== ==ٻوڏ== ==جايون== ==پڻ ڏسو== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:راجن پور ضلعو]] [[زمرو:ڊيرا غازي خان ڊويزن]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:ڊيرا غازي خان ڊويزن جا ضلعا]] 3y3ld9wog09pgc8o069kfkinq52jadl 0 11681 384271 167911 2026-06-11T08:44:29Z Memon2025 21315 /* */ 384271 wikitext text/x-wiki {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>سيالڪوٽ ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>District Sialkot<font>''' |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[فائل:Punjab Districts.png|200px]]<br/> |- | ملڪ: || [[پاڪستان]][[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | صوبو: || [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] |- |ضلعي گادي جو ھنڌ : || [[سيالڪوٽ]] |- | ايراضي: || 3,016 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي: || 35 لک |- |[[ٻولي]]: || [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |- |تعلقا : || 4 |- |يونين ڪائونسلون: || |- |} '''سيالڪوٽ ضلعو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جو هڪ ضلعو آهي. [[زمرو:سيالڪوٽ ضلعو]] [[زمرو:گوجرانوالا ڊويزن]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:گوجرانوالا ڊويزن جا ضلعا]] j6usw8z2dghv2os7e59ucwl0topp647 0 30287 384110 383709 2026-06-10T22:28:31Z KaleemBot 10779 خودڪار: [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] جو اضافو + ترتيب 384110 wikitext text/x-wiki {{Short description|District in Balochistan, Pakistan}} {{Infobox settlement | name = ڪوئيٽا ضلعو | official_name = Quetta District | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع کوئٹہ}}}} | native_name_lang = | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Bolan mosque.jpg |photo2a = Hanna lake quetta.jpg }} | image_alt = | image_caption = مٿيان: [[بولان مسجد]]، [[ڪوئيٽا]] <br> هيٺان: [[هنه ڍنڍ]] | image_map = Pakistan - Balochistan - Quetta.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = بلوچستان جو نقشو جن ۾ ڪوئيٽا ضلعو هائي لائٽ ڪيل آهي | coordinates = {{coord|30|10|N|67|00|E|region:PK_type:adm3rd_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name1 = {{flag|Balochistan}} | subdivision_name2 = [[ڪوئيٽا ڊويزن]] | established_title = قائم ٿيو | established_date = اپريل، 1983ع | founder = | seat_type = انتظامي هيڊ ڪوارٽر | seat = [[ڪوئيٽا]] | parts_type = انتظامي ٽائون | parts_style = coll,para | parts = 5 | p1 = ڪوئيٽا شھر تعلقو <br> ڪوئيٽا صدر تعلقو<br> ڪچلاڪ تعلقو<br> سرياب تعلقو<br> پنجپائي تعلقو | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name1 = ليفٽيننٽ (ريٽائرڊ) سعد بن اسد | leader_title2 = قومي اسيمبلي جو تڪ | leader_name2 = [[این اي-263 (ڪوئٽا-2)]] | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 3447 <!-- Elevation -------------------------->| elevation_footnotes = | elevation_max_m = | elevation_min_m = | elevation_m = 1680 | elevation_ft = | population_total = 22,72,290 | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name=PBS/><ref name="census2023"/> | population_density_km2 = auto | population_urban = | population_rural = | demographics_type1 = Literacy | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, BALOCHISTAN}}</ref> | demographics1_title1 = Literacy rate | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PKT]] | utc_offset1 = +05:00 | timezone1_DST = [[DST]] ''is not observed'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = ZIP Code | postal_code = [[Postal codes in Pakistan|87300]] | area_code_type = [[List of dialing codes in Pakistan|NWD]] (area) code | area_code = [[Telephone numbers in Pakistan|081]] | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-BA]] | blank_name_sec1 = [[CNIC (Pakistan)|CNIC]] Code of Quetta District | blank_info_sec1 = 54400 | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | website = {{URL|http://www.balochistan.gov.pk}} | demographics1_info1 = {{bulleted list | '''Total:'''<br />(56.29%) | '''Male:'''<br />(65.06%) | '''Female:'''<br />(46.96%) }} }} '''ڪوئيٽا''' (Quetta District) [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي اتر اولهه واري حصي ۾ هڪ ضلعو آهي. سال 2023ع جي پاڪستاني مردم شماري مطابق ڪوئيٽا ضلعي جي آبادي 22,72,290 (2.2 ملين) آهي. اهو ڪوئيٽا ڊويزن جو حصو آهي. ضلعو پنهنجي زرعي پيداوار لاءِ مشهور آهي، خاص طور تي ميوي جا باغ، جن ۾ سيب ۽ انگور شامل آهن. هنه وادي هڪ اهڙو علائقو آهي جتي بادام پوکيا ويندا آهن. 1998ع جي مردم شماري ۾ آبادي 7,60,000 هئي، جڏهن ته سال 2010ع ۾ ان جو اندازو 12,35,000 هو ۽ سال 2023ع ۾ 2,272,290 ٿي وئي.<ref name="PBS">{{cite web |title=District And Tehsil Level Population Summary - Quetta District |url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/balochistan/QUETTA_SUMMARY.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180827094331/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/balochistan/QUETTA_SUMMARY.pdf |archive-date=27 August 2018 |access-date=8 February 2024 |website=Pakistan Bureau of Statistics, Government of Pakistan website}}</ref><ref>{{Cite journal |title=Screenshot of Itunes Library - Archived Platform Itunes 2010 |url=http://dx.doi.org/10.3998/mpub.11435021.cmp.6 |access-date=2024-01-26 |doi=10.3998/mpub.11435021.cmp.6 }}</ref> ==تاريخ== ڪوئيٽا جو قديم نالو شالڪوٽ هو، هڪ اصطلاح جنهن سان اهو اڃا تائين ملڪ جي ماڻهن ۾ مشهور آهي. هن علائقي تي غزنوين، غوري، ارغونن ۽ مغلن جي حڪومت رهئي آهي. پندرهين صديءَ جي آخر ۾، اهو هرات جي حڪمران شاهه بيگ ارغون کي عطا ڪيو ويو، مغلن جي وڌندڙ طاقت اڳيان ٿوري دير ۾ ئي رستو ڇڏڻو پيو. آئين اڪبري ۾ شال ۽ پشين ٻنهي جو ذڪر آهي جيڪي اڪبر کي فوجي خدمت ۽ آمدني فراهم ڪندا هئا. تنهن هوندي به، اهي علائقا قنڌار سان گڏ صفوين جي حوالي ٿي ويا. ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ قنڌار ۾ خلجي طاقت جي عروج تي، ساڳئي وقت قلات ۾ بلوچن جي طاقت سان، ڊيورنڊ جي معاهدي ذريعي ڪوئيٽا ۽ پشين انگريزن جي هٿ ۾ ڪينٽ بڻجي ويا.<ref name="IGI2">{{Citation |title=Quetta-Pishin - Imperial Gazetteer of India, v. 21, p. 13-14 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V21_019.gif |accessdate=2025-03-07 |archive-date=2024-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240605084448/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V21_019.gif |dead-url=yes }}</ref> === برطانوي دور === 19 صدي دوران ڪوئيٽا (شالڪوٽ) تي سال 1879ع جي ٻي اينگلو-افغان جنگ دوران برطانوي فوج قبضو ڪيو. <ref name="IGI3">{{Citation |title=Quetta-Pishin - Imperial Gazetteer of India, v. 21, p. 13-14 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V21_019.gif |accessdate=2025-03-07 |archive-date=2024-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240605084448/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V21_019.gif |dead-url=yes }}</ref> 1839ع ۾ سنڌو درياءَ جي برطانوي فوج جي اڳڀرائي تي، ڪيپٽن بين کي شالڪوٽ ۾ پهريون پوليٽيڪل ايجنٽ مقرر ڪيو ويو ۽ ملڪ جو انتظام شاهه شجاع الملڪ جي طرفان هن جي طرفان ڪيو ويو. 1876 ۾ سر رابرٽ سنڊيمن جي قلات جي مشن کان پوءِ، ڪوئيٽا قلعي تي سندس محافظ قبضو ڪيو ويو ۽ ملڪ جو انتظام خان آف قلات جي طرفان 1883 تائين ڪيو ويو، جڏهن ان کي خان ۽ برطانوي سلطنت جي وچ ۾ هڪ معاهدي ذريعي 25,000 رپين جي سالياني ڪرائي تي برطانوي حڪومت کي ليز تي ڏنو ويو. 1883ع ۾ پشين ۽ شورارود سان گڏ هڪ انتظامي چارج ۾ ان کي قائم ڪيو ويو. 1888ع تائين پراڻو چمن سرحد تي سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته پوسٽ هئي؛ پر، خواجه امران جي پار ريلوي جي واڌ تي، ٽرمينس ان جي موجوده جڳهه تي مقرر ڪيو ويو، ان جڳهه کان 7 ميل (11 ڪلوميٽر). افغانستان سان سرحد آخرڪار 1895-1896 ۾ حد بندي ڪئي وئي.<ref name="IGI4">{{Citation |title=Quetta-Pishin - Imperial Gazetteer of India, v. 21, p. 13-14 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V21_019.gif |accessdate=2025-03-07 |archive-date=2024-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240605084448/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V21_019.gif |dead-url=yes }}</ref> شالڪوٽ جو شهر جو علائقو ڪاسي قبيلي جي آبادي هو ۽ ان جي چوڌاري بازئي قبيلي جي قبضي ۾ هو، جنهن ۾ سليمان خيل، خروٽي، نصر ۽ بيتنائي جا قبيلا شامل هئا. قنڌار جي ٻاهرئين پاسي هجڻ ڪري، اهو گهڻو ترقي يافته نه هو. برطانوي فوجن جي آمد سان، ترقي جا دروازا کوليا ويا. تمام جلد، ماڻهن علائقي ۾ روڊ، ٽرينون ۽ اسڪول ڏٺا.<ref name="IGI5">{{Citation |title=Quetta-Pishin - Imperial Gazetteer of India, v. 21, p. 13-14 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V21_019.gif |accessdate=2025-03-07 |archive-date=2024-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240605084448/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V21_019.gif |dead-url=yes }}</ref> ==انتظامي تقسيم== ===تعلقا=== In 1975, Quetta and [[Pishin District|Pishin]] were made separate districts. Quetta District today consists of two towns<ref name=NRB>{{cite web|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=76&dn=Quetta |title=Towns & Unions in the City District of Quetta|archive-url=https://web.archive.org/web/20120209043457/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=76&dn=Quetta |archive-date=9 February 2012|website=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan website|access-date=8 February 2024|url-status=dead}}</ref> and one sub-[[tehsil]]. Quetta District was designated as a [[City District]] in 2001, having two tehsils and one sub-tehsil with a total of 67 [[union councils of Pakistan|union councils]]. {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !Tehsil !Area (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf}}</ref> !Pop. (2023) !Density (ppl/km²) (2023) !Literacy rate (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf}}</ref> !Union Councils |- |[[Chiltan|Chiltan Tehsil]]<ref name="NRB" /> |... |... |... |... |... |- |[[Zarghoon Tehsil]]<ref name="NRB" /> |... |... |... |... |... |- |[[Panjpai|Panjpai Tehsil]] |1,205 |21,371 |17.74 |37.67% |... |- |[[Sadar Tehsil]] |1,283 |330,421 |257.54 |56.66% |... |- |[[Kuchlak|Kuchlak Tehsil]] |180 |310,246 |1,723.59 |50.59% |... |- |[[Sariab Tehsil]] |221 |572,854 |2,592.10 |42.99% |... |} ==آباديات== ==قابل ذڪر ماڻهو== [[File:Elena Kagan giving award to Iftikhar Muhammad Chaudhry 3.jpg|thumb|right|[[Elena Kagan]], then the Dean of Harvard Law School, delivering the Medal of Freedom to [[Iftikhar Muhammad Chaudhry|Chief Justice Ifitkhar Chaudhry]].]] * [[Abdul Samad Khan Achakzai]] * [[Ali Ahmad Kurd]] * [[Habib Jalib Baloch]] * [[Iftikhar Muhammad Chaudhry]] * [[Qazi Faez Isa]] * [[Qazi Muhammad Essa]] * [[Sardar Yaqoob Khan Nasar]] * [[Zeenat Karzai]] * [[Yahya Bakhtiar]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} * [http://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=801&Itemid=1087 Quetta District] at {{URL|http://www.balochistan.gov.pk/}} * [http://www.balochistanpolice.gov.pk/disttprofiles/Quetta.php Quetta District] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923181835/http://www.balochistanpolice.gov.pk/disttprofiles/Quetta.php |date=23 September 2015 }} at {{URL|http://www.balochistanpolice.gov.pk/}} {{Quetta}} {{Neighbourhoods of Quetta}} {{Districts of Balochistan (Pakistan)}} {{Authority control}} [[Category:Quetta District| ]] [[Category:Districts of Balochistan, Pakistan]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:ڪوئيٽا ڊويزن]] [[زمرو:ڪوئيٽا ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:ڪوئيٽا ضلعو]] 4ctjkd4x2b1mgrf6ew5drdfkc39bj9l 0 30291 384108 383702 2026-06-10T22:01:48Z KaleemBot 10779 خودڪار: [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] جو اضافو + ترتيب 384108 wikitext text/x-wiki {{Short description|District in Balochistan, Pakistan}} {{Infobox settlement | official_name = Gwadar District | name = گوادر ضلعو | native_name = گوادر دمگ (بلوچي) | native_name_lang = | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = Ormara Pakistan.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = [[اورماڙہ تعلقو|اورماڙہ]]، گوادر ضلعي جو هڪ شهر | image_map = Pakistan - Balochistan - Gwadar.svg | mapsize = | logo = [[Image:BRA flag.jpg|250px]] | map_alt = | map_caption = بلوچستان جو نقشو جن ۾ گوادر ضلعو هائي لائٽ ڪيو ويو آهي | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Balochistan}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[مڪران ڊويزن]] | founder = | seat_type = صدر مقام | seat = [[گوادر]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميه | leader_party = | leader_title = ميئر | leader_name = [[مولانا هدايت الرحمان بلوچ]] | leader_title1 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name1 = عزت نذير بلوچ ([[Pakistan Administrative Service|BPS-18 PAS]]) | leader_title2 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name2 = محمد جواد طارق ([[Police Service of Pakistan|BPS-18 PSP]]) | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 12637 | population_as_of = 2023 | population_footnotes = | population_total = 305,160 | population_density_km2 = auto | population_urban = 159035 | population_rural = 146,125 | demographics2_title1 = خواندگي جي شرح | demographics2_info1 = {{bulleted list|'''Total:'''<br />(50.30%) |'''Male:'''<br />(57.62%) |'''Female:'''<br />(42.19%)}} | timezone1 = [[Time in Pakistan|PST]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قائم ڪيو ويو | established_date = پهرين جولائي، 1977ع | blank_name_sec1 = ضلعا ڪونسل | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = تعلقن جي تعداد | blank1_info_sec1 = 5 | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = مکيه ٻولي | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023}}</ref> | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[اردو]] | website = }} '''گوادر ضلعو''' ([[بلوچي ٻولي|بلوچي]]: گوادر دمگ) صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جو ھڪ ضلعو آھي. گوادر نالو گوات ۽ در مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي هوا جو دروازو. پهرين جولاءِ 1977ع تي گوادر کي الڳ ضلعي طور نوٽيفڪيشن ڪيو ويو. [[گوادر|گوادر شهر]] ضلعي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. اهو بلوچستان صوبي جي ڏکڻ ۾ واقع آهي. هن جي ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]]، اوڀر ۾ [[لسٻيلو ضلعو|لسبيلا ضلعو]]، اتر ۾ [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] ۽ [[اواران ضلعو|آواران]] ضلعا ۽ اولهه ۾ [[ايران]] جو صوبو [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان]] واقع آهي. ==انتظاميه== گوادر ضلعي کي پنج تعلقن ۾ ورهايو ويو آھي. {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تعلقو<ref name="NRB2">{{cite web|url=http://www.nrb.gov.pk:80/lg_election/union.asp?district=90&dn=Gwadar|title=Tehsils & Unions in the District of Gwadar|website=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20090829075243/http://www.nrb.gov.pk:80/lg_election/union.asp?district=90&dn=Gwadar|archive-date=29 August 2009|access-date=16 April 2023|url-status=dead}}</ref> !ايراضي (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !گهاٽائي (ppl/km²) (2023) !خواندگي جي شرح (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[گوادر|گوادر تعلقو]] |2,590 |147,673 |57.02 |51.60% |... |- |[[جيوني تعلقو]] |454 |35,004 |77.10 |35.28% |... |- |[[اورماڙہ تعلقو]] |2,796 |27,832 |9.95 |49.08% |... |- |[[پسني تعلقو]] |4,822 |74,128 |15.37 |59.71% |... |- |سنتسر تعلقو |1,975 |20,523 |10.39 |31.69% |... |} ==جاگرافي ۽ قدرتي تاريخ== ==آباديات== ==تعليم== ==تصويرون== <gallery> فائل:Gwadar Port.jpg فائل:Gawadar City 2.jpg </gallery> </div> ==پڻ ڏسو== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Gwadar District|position=left}} * [http://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=819&Itemid=1105 Gwadar District] at [http://www.balochistan.gov.pk/ www.balochistan.gov.pk] * [http://www.balochistanpolice.gov.pk/disttprofiles/gwadar.php District Gwadar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180201002157/http://www.balochistanpolice.gov.pk/disttprofiles/gwadar.php |date=2018-02-01 }} at [http://www.balochistanpolice.gov.pk/ www.balochistanpolice.gov.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106051657/http://www.balochistanpolice.gov.pk/ |date=6 November 2018 }} * [https://web.archive.org/web/20180815044824/http://www.gda.gov.pk/index.html Gwadar Development Authority] {{Authority control}} {{Coord|25|20|N|63|20|E|region:PK_type:adm3rd_source:GNS-enwiki|display=title}} [[Category:Gulf of Oman]] [[Category:1977 establishments in Pakistan]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:گوادر ضلعو]] [[زمرو:مڪران ڊويزن]] [[زمرو:مڪران ڊويزن جا ضلعا]] 7aofsnx12xojhxrncsvvpjlcd6o2v8l 0 30292 384109 383718 2026-06-10T22:14:14Z KaleemBot 10779 خودڪار: [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] جو اضافو + ترتيب 384109 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = قلعو عبدالله ضلعو | official_name = Kila Abdullah District | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع قلعہ عبداللہ}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|عبدالله کلا ولسوالۍ}}}}<br>{{lang|bal|{{script/Arabic|قلعه عبدالله دمگ}}}} | native_name_lang = | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = Pakistan - Balochistan - Killa Abdullah.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = بلوچستان جو نقشو، قلعو عبدالله ضلعو هائي لائٽ ڪيل | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Balochistan}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ڪوئيٽا ڊويزن]] | founder = | seat_type = ضلعي هيڊ ڪوارٽر | seat = [[گلستان، بلوچستان|گلستان شهر]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميه | leader_party = | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = محمد اصغر حريفال | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي ھيلٿ آفيسر | leader_name2 = N/A | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 3,553 | population_footnotes = <ref name="2023table1"/> | population_as_of = 2023ع | population_total = 361,971 | population_density_km2 = auto | population_urban = 35384 | population_rural = 326,587 | demographics2_title1 = Literacy rate | demographics2_info1 = {{bulleted list | '''Total:'''<br />(36.40%) | '''Male:'''<br />(47.28%) | '''Female:'''<br />(24.70%) }} | timezone1 = [[Time in Pakistan|PST]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قائم ٿيو | established_date = 1993ع | blank_name_sec1 = District Council | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = Number of [[List of tehsils of Balochistan|Tehsils]] | blank1_info_sec1 = 4 | demographics1_title1 = Main language(s) | demographics_type2 = Literacy | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, BALOCHISTAN}}</ref> | demographics1_info1 = [[Pashto language|Pashto]] | website = }} '''قلعو عبدالله ضلعو''' (پشتو: عبدالله کلا ولسوالۍ) [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان صوبو|بلوچستان]] جي اتر اولهه واري حصي ۾ [[ڪوئيٽا ڊويزن]] جو ھڪ [[ضلعو]] آھي. ضلعي جو هيڊ ڪوارٽر [[گلستان، بلوچستان|گلستان شهر]] آهي. سال 2023ع جي آدمشماري جي مطابق ضلعي جي آبادي 3,61,971 آهي. قلعي عبدالله کي سال 1993ع ۾ [[پشين ضلعو|پشين ضلعي]] کان الڳ ڪيو ويو ۽ ضلعو بڻايو ويو.{{sfn|PCO|2000|p=1}} هي ضلعو ڪيترن ئي پشتون قبيلن جي دل ۾ واقع آهي، جن ۾ خاص طور تي ترين، ڪاڪڙ، اچڪزئي ۽ ٻيا ننڍا قبيلا، جهڙوڪ سيد وغيره شامل آهن. ==توپوگرافي== ==تاريخ== ==آباديات== ==انتظامي تقسيم== ضلعو انتظامي طور تي هيٺ ڏنل تعلقن ۾ ورهايل آهي:<ref>{{Cite web|last=Correspondent|first=The Newspaper's Staff|date=2021-06-30|title=New division, two districts created in Balochistan|url=https://www.dawn.com/news/1632216|access-date=2021-06-30|website=DAWN.COM|language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تعلقو !ايراضي (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !Density (ppl/km²) (2023) !Literacy rate (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf}}</ref> !Union Councils |- |[[گلستان تعلقو]] |1,536 |126,474 |82.34 |36.12% |... |- |[[قلعو عبدالله تعلقو]] |413 |165,738 |401.30 |44.00% |... |- |[[دوبندي تعلقو]] |1,604 |69,759 |43.49 |18.10% |... |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:قلعو عبدالله ضلعو]] [[زمرو:ڪوئيٽا ڊويزن]] [[زمرو:ڪوئيٽا ڊويزن جا ضلعا]] 6rnm9pkicdzvhjig554tt8t3pre2s9x 0 30297 384124 383914 2026-06-11T01:42:25Z KaleemBot 10779 خودڪار: [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] جو اضافو + ترتيب 384124 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = لورالائي ضلعو | official_name = Loralai District | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع لورالائی}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|لورالايي ولسوالۍ}}}}<br>{{lang|bal|{{script/Arabic|لۏرالائی دمگ}}}} | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Rana Ghundi (3).jpg |photo2a = Chinjan (3).jpg }} | image_alt = | image_caption = مٿيان: رانا غنڊئي جو منظر <br>هيٺان: چنجان | image_map = Pakistan - Balochistan - Loralai.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = Map of Balochistan with Loralai Division highlighted | coordinates = {{coord|30|20|N|69|00|E|region:PK_type:adm3rd_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Balochistan}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊویزن]] | subdivision_name2 = [[لورالائي ڊويزن]] | established_title = قائم ٿيو | established_date = | founder = | seat_type = صدر مقام | seat = [[لورالائي|لورالائي شهر]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميه | leader_party = | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = ڪاشف نبي | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = N/A | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = {{sfn|PCO|1998|p=1}} | area_total_km2 = 3,785 | population_total = 272432 | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="2023table1"/> | population_density_km2 = auto | population_urban = 59601 | population_rural = 212,831 | demographics_type1 = Literacy | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, BALOCHISTAN}}</ref> | demographics1_title1 = Literacy rate | timezone1 = [[Time in Pakistan|PKT]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = [[Languages of Pakistan|Main Language(s)]] | blank_info_sec1 = [[Pashto]] | website = | demographics1_info1 = {{bulleted list | '''Total:'''<br />(43.16%) | '''Male:'''<br />(54.27%) | '''Female:'''<br />(30.81%) }} }} '''لورالائي ضلعو''' (اردو: ضلع لورالائی؛ پشتو: لورالايي ولسوالۍ) [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي اتر اوڀر ۾ [[لورالائي ڊويزن]] جو هڪ ضلعو آهي. [[لورالائي|لورالائي شهر]] ضلعي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:لورالائي ڊويزن]] [[زمرو:لورالائي ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:لورالائي ضلعو]] 7pldmazs7bw7yabxbjyoba7812a2sce 0 30313 384096 383935 2026-06-10T19:47:38Z KaleemBot 10779 خودڪار: [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] جو اضافو + ترتيب 384096 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = زوب ضلعو | official_name = Zhob District | native_name_lang = ps | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع ژوب}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|ږوب ولسوالۍ}}}}<br>{{lang|bal|{{script/Arabic|ژۏب دمگ}}}} | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Zhob Bazar - panoramio.jpg |photo2a = Mountains near Zhob - panoramio.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = Top: [[Zhob]] Bazaar<br>Bottom: Mountains near Zhob | image_map = Pakistan - Balochistan - Zhob.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = Map of Balochistan with Zhob District highlighted | coordinates = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا انتظامي ايڪا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Balochistan}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[زوب ڊويزن]] | founder = | seat_type = ضلعي صدر مقام | seat = [[زوب شهر]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميه | leader_party = | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = N/A | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر (ڊي ايس پي) | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = N/A | area_footnotes = | area_total_km2 = 15987 | population_footnotes = <ref name="2017census"/> | population_as_of = 2023ع | population_total = 355,692 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[Time in Pakistan|PKT]] | established_title = قيام | established_date = 1890ع | blank_name_sec1 = District Council | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = Number of [[List of tehsils of Balochistan|Tehsils]] | blank1_info_sec1 = 5 | blank2_name_sec1 = [[Languages of Pakistan|مُکيہ ٻولي(ون)]] | blank2_info_sec1 = [[Pashto]] | website = }} '''زوب''' [[پاڪستان]] جي صوبي بلوچستان جو ھڪ [[ضلعو]] آھي. ضلعي جی آبادی سال 2017ع جی آدم شماری مطابق 3,10,544 آھی.<ref name="DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|publisher=www.pbscensus.gov.pk}}</ref> ژوب نديءَ جو پاڻي ضلعي ۾ آبپاشي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ==انتظامي ورهاست== 1998 جي مردم شماري جي رپورٽ ۾ ٻہ سب ڊويزنون درج ٿيل آهن: لوئر زوب (جنهن ۾ زوب تعلقو ۽ سمبازا سب تعلقو شامل آهن) ۽ ڪاڪڙ خراسان (جنهن ۾ قمر دين ڪاريز تعلقو ۽ اشوات تعلقو شامل آهن).{{sfn|PCO|1998|p=10}} هڪ سرڪاري ويب پيج انهن کي اشوات، قمر دين ڪاريز، سمبازا ۽ زوب جي طور تي درج ڪري ٿو، بغير اهو ظاهر ڪرڻ جي ته انهن مان ڪو به ذيلي تحصيل آهي. <ref>[http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/admin_unit/admin_list_tehsil.html "List of Tehsils/Talukas with respect to their Districts" Federal Bureau of Statistics, Pakistan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101230183032/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/admin_unit/admin_list_tehsil.html|date=30 December 2010}}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تعلقو !ايراضي (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !آبادي جي گهاٽائي (ماڻهو/چورس ڪلوميٽر) !Literacy rate (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf}}</ref> !Union Councils |- |قمر دين ڪاريز تعلقو |... |... |... |... |... |- |[[زوب تعلقو]] |9,322 |284,620 |30.53 |41.27% |... |- |اشوات تعلقو |901 |25,094 |27.85 |14.51% |... |- |[[ڪشاتو تعلقو]] |1,590 |5,810 |3.65 |9.64% |... |- |[[سمبازا تعلقو]] |2,888 |25,150 |8.71 |21.65% |... |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:زوب ڊويزن]] [[زمرو:زوب ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:زوب ضلعو]] kk06hik5zzv3a847001x83npw22dnew 0 30401 384067 383899 2026-06-10T15:30:56Z KaleemBot 10779 خودڪار: [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] جو اضافو + ترتيب 384067 wikitext text/x-wiki {{Short description|District in Balochistan, Pakistan}} {{Infobox settlement | official_name = Harnai District | name = هرنائي ضلعو | native_name = ضلع ہرنائی (اردو)<br>هرناۍ ولسوالۍ (پشتو)<br>هرنائی دمگ (بلوچي) | native_name_lang = | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = The beauty of Harnai, Balochistan.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = هرنائي جا جبل | image_map = Pakistan - Balochistan - Harnai.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = بلوچستان جو نقشو جن ۾ هرنائي ضلعي کي هائي لائٽ ڪيو ويو آهي | coordinates = {{coord|30.105447|67.939861|display=inline}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Balochistan}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سبي ڊويزن]] | founder = | seat_type = صدر مقام | seat = [[هرنائي]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = N/A | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر (ڊي ايس پي) | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = N/A | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 2492 | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="2017census"/> | population_total = 1,27,571 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قيام | established_date = | blank_name_sec1 = District Council | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = Number of [[Tehsil]]s | blank1_info_sec1 = | demographics1_title1 = مُکيہ ٻولي(ون) | demographics1_info1 = [[Pashto language|Pashto]], [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] }} '''ھرنائي ضلعو''' (بلوچي: هرنائی دمگ؛ پشتو: هرناۍ ولسوالۍ؛ اردو: ضلع ہرنائی) [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ ھڪ ضلعو آھي. ھرنائي ھن ضلعي جو اھم [[شھر]] ۽ ان جي گاديء جي ھنڌ جي طور تي ڪم ڪندو آھي. ھي ضلعو صوبي بلوچستان جي اتر اوڀر واری علائقي ۾ واقع آھِی. سال 2007ع تائين هرنائي ضلعي [[سبي ضلعو|سبي]] جو هڪ تعلقو هيو، آگسٽ، 2007ع ۾ بلوچستان صوبائي حڪومت سبي ضلعي کي ورهائي ۽ هرنائي، شاهرگ ۽ خوست تعلقن کي ملائي نئون هرنائي ضلعو ٺاهڻ جو اعلان ڪيو.<ref>[https://www.dawn.com/news/263890/harnai-is-new-district-of-balochistan Harnai is new district of Balochistan] Dawn newspaper, Published 31 August 2007, Retrieved 7 February 2024</ref><ref name="Hallberg2">Hallberg, Daniel G. 1992. ''Pashto, Waneci, Ormuri''. Sociolinguistic Survey of Northern Pakistan, 4.</ref>[[فائل:Pakistan - Balochistan - Harnai.svg|thumb|ضلعو ھرنائي]] ==تاريخ== ==جاگرافي ۽ آبهوا== ==انتظامي ورهاست== {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !Tehsil !Area (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf}}</ref> !Pop. (2023) !Density (ppl/km²) (2023) !Literacy rate (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf}}</ref> !Union Councils |- |[[Harnai Tehsil]] |259 |82,001 |316.61 |36.28% |... |- |Shahrig Tehsil |614 |29,005 |47.24 |50.12% |... |- |[[Khoast Tehsil]] |1,619 |16,565 |10.23 |40.35% |... |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:سبي ڊويزن]] [[زمرو:سبي ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:ھرنائي ضلعو]] qstezqwpxc2ao6f87r3udjzufr6lmau 0 34424 384092 313653 2026-06-10T19:19:38Z Intisar Ali 8681 384092 wikitext text/x-wiki {| class"wikitable" |- ! نالو !! ارغون حڪمران |- ! حڪومتي نظام !! شهنشاهي |- ! بنياد وجهندڙ !! [[شاھ بيگ ارغون]] |- ! گادي جو هنڌ !! [[بکر]] |- ! حڪومتي علائقا !! [[سنڌ]] ، [[افغانستان]] ، [[ترڪمانستان]], |- ! شروع !! 1520ع |- ! ختم !! 1555 |- ! سرڪاري ٻولي !! [[فارسي]], (سرڪاري) [[عربي]],(مذهبي) ، [[سنڌي]], [[هندي]], [[سرائڪي]], [[گجراتي]] |- ! مذهب !! [[اسلام]], [[سني]] |} ارغون ، [[چنگيز خان]], جو اولاد آهن۔ جنهن جو تفصيل هن ريت آهي ، [[ارغون خان]], ولد [[هلاڪو خان]], ولد [[طوطي خان]], ولد چنگيز خان، ارغون خان جي اولاد مان [[مرزا شاھ بيگ]], ولد [[امير ذوالنون]], [[ولد حسن بصري]], 924ھ مطابق 1520 ع [[بابر بادشاھه]] کان ناراض ٿي ، [[قندار]] کان سيوي ۽ گنج آم ( [[سبي]] ۽ [[گندا واه]] ) ، جي رستي ٺٽي آيو انهي وقت جي حڪمران [[ڄام فيروز]] سان لڙائي ڪري ، مٿس فتح حاصل ڪيائين ، ڄام فيروز اطاعت قبول ڪئي ۽ ٻنهي جي وچ ۾ معاهدو ٿيو ت لڪ علوي ( [[لڪي]]) کان هيٺ وارو حصو سمنڊ جي ڪناري تائين ، ڄام فيروز جي هٿ ۾ رهندو ، مگر [[مير علي اڪبر ارغون]], هن جو معون هوندو ، انهي معاهدي موجب مرزا شاھ بيگ ارغون - [[مير عليڪم ارغون]] - [[سلطان مقيم بيگلار]], ۽ [[ڪبيڪ ارغون]] کي [[سيوهڻ]] ۾ مناسب عهدن تي مقرر ڪرڻ بعد ، پاڻ [[بکر]], ڏانهن ڪوچ ڪيو ۽ اتي [[سلطان محمود خان]], ولد [[مير فضل خان]] ، [[ڪوڪشاهن]] کي جو اڃا پندرهن سالن جو هو ۔ حاڪم مقرر ڪيائين ، بکر جو قلعو کيس پسند آيو ، ۽ [[رضوي]] ، [[ساداتن]] ۽ [[ترڪن]] وغيره کي ، جي گهڻي عرصي تائين اتي رهندا هئا ۔ [[روهڙي]] ۾ وڃي رهڻ جو حڪم ڏنائين. == تاريخ == ارغون مرڪزي ايشيا مان ايندڙ پهريون حڪمران خاندان هو، جنهن سنڌ کي پنهنجي اقتدار هيٺ آندو ۽ چنگيزي ۽ تيموري روايتون متعارف ڪرايون، جن کي هنن پنهنجي سڄي دورِ حڪومت ۾ برقرار رکيو. ارغونن ۽ سندن جانشين ترخانن تيمورين جي بالادستي تسليم ڪئي ۽ [[مغل سلطنت|هندستان جي مغل شهنشاهن]] جو نالو خطبي ۾ پڙهائڻ جي روايت جاري رکي<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—122 }}</ref> ارغون، هڪ غيرملڪي حڪمران خاندان هئڻ سبب، مقامي ماڻهن سان گهڻي همدردي نه رکندا هئا ۽ پنهنجي خلاف هر قسم جي مزاحمت کي بي رحميءَ سان ڪچلي ڇڏيندا هئا. سندن آمد سان سنڌ جي سياسي ڍانچي ۾ بنيادي تبديلي آئي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو رڳو وڏي تعداد ۾ سپاهي ۽ انتظامي عملدار نه آندا، پر شاعرن ۽ عالمن کي پڻ پاڻ سان گڏ کڻي آيا. انهن مان هڪ مراعات يافته طبقو وجود ۾ آيو، جنهن جا مقامي آباديءَ سان يا ته تمام محدود لاڳاپا هئا يا وري ڪو لاڳاپو ئي نه هو.<ref name="MubarakAli"></ref> ارغونن کان پوءِ ترخان اقتدار ۾ آيا، جن جي دور ۾ سنڌ ٻن حصن ۾ ورهائجي وئي. هيٺين سنڌ، جنهن جي گادي [[ٺٽو]] هئي، عيسيٰ خان ترخان (1555ع–1566ع) جي حڪمراني هيٺ هئي، جڏهن⁠تہ مٿين سنڌ، جنهن جي گادي [[بکر]] هئي، سلطان محمود خان (1555ع–1574ع) جي قبضي هيٺ هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. سلطان محمود خان، هندستان جي مغل شهنشاهن جي اثر کي متوازن رکڻ لاءِ، [[صفوي سلطنت|ايران جي صفوي بادشاهن]] سان سٺا لاڳاپا قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن قيمتي تحفن سان گڏ ڪيترائي سفارتي وفد ايران ڏانهن موڪليا، ۽ بدلي ۾ کيس پڻ صفوي بادشاهه طرفان قيمتي تحفا حاصل ٿيا.<ref>{{cite book |title=تحفة الڪرام |page=196 }}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> == حڪمران == [[مرزا شاھ بيگ (1521-1555]] [[مرزا شاھ حسن (1555-1592)]] == ارغون دور جا اهم شاعر == 1۔ [[قاضي قاضن]] ( 1463 -1555) 2۔ [[سيد علي ثاني ٺٽوي]] (1486 - 1573) 3۔ [[راڄيو ستيو دل]] ( وفات 1569 ڌاري) 4۔ [[درس علاء الدين]] 5۔ [[شيخ لاڏجيو]] ( 1523 - 1598) 6۔ [[جرڪس فقير]] 7 [[شيخ حلو]] 8 [[مخدوم نوح]] (1506 - 1590) 9۔ [[سيد ابوبڪر لڪياري]] == ارغون دور جو ادبي جائزو == 1۔ هي دور [[فارسي زبان]], جي تسلط جو دور آهي ، جنهن ۾ سنڌي قوم سان گڏ [[سنڌي ٻولي]] جو ب استحصال ٿيو ۔ فارسي سرڪاري دفتر ، انتظامي ڪاروبار ، خط و ڪتابت ، تعليم ۽ تصنيف ، ادب ۽ شاعري جي زبان بڻجي وئي ۔ فارسي جي ايتري اثر هئڻ باوجود ب ڪيترن ئي سنڌي شاعرن سنڌي ٻولي ۾ اعليٰ  درجي جي شاعري ڪري پنهنجو تاريخي فرض ادا ڪيو. 2۔ هن دور ۾ رومانوي داستانن کي تمشيل طور استعمال ڪرڻ جو عام رواج پيو۔ 3۔ [[بيت]], ٻن ۽ ٽن سٽن کان وڌي پنجن ۽ڇهن سٽن تائين پهچي ويو۔ 4۔ انهن ڏينهن ۾ [[ڪافي]] سنڌي شاعري ۾ عام مقبول صنف هئي ، جنهن کي سنڌ جي هيٺئين حصي ۾ [[وائي]] چيو ويندو هو ، وائي جا ڪي باقاعده نمونا ت ن ملي سگهيا آهن ۔ پر آخري دور جي آخري [[شاعر شاھ عنايت رضوي]] جي رسالي ۾ وائي جا ڪجهه نمونا ملن ٿا۔ 5۔ هن دور ۾ [[تصوف]] سان گڏ حسن و عشق ۽ هجر و فراق ب سنڌي سنڌي شاعري جا موضوع هئا ، ان کان سواء ان ۾ سنڌ جي معاشي ۽ معاشرتي حالتن جو ب عڪس ملي ٿو۔ 6۔ سماع جون محفلون ب ٿينديون هيون ، جن ۾ سنڌي بيت پڙهيا ويندا هئا . 7۔ بيت ۾ وراڻ ۽ تڪرار جا اهڃاڻ ب ملن ٿا۔ 8۔ مذهبي شاعري ب ڪئي وئي ، جنهن جو سٽاء گهڻو ڪري الف - اشباع تي ٻڌل هو۔ 9۔ سنڌي ٻولي پنهنجي نج صورت ۾ استعمال ڪئي ويندي هئي ، [[شاھ عبدالڪريم]] جي شاعري "ٺيٽ سنڌي" جو اعليٰ  مثال آهي۔ 10۔ هن دور جي ڪافي شاعري ۾ "ترڪ دنيا" "فنا ۽ بقا" جي چڱي خاصي اپٽار ڪيل آهي ، ان کان علاوه هن دور جي شاعري تي مايوسي ۽ نااميدي جو ب ڪافي اثر آهي ۔ [[عثمان احساني]] جي شاعري پڙهڻ سان اهو اندازو لڳائي سگهجي ٿو ، ت ان وقت سنڌين سان ڪهڙي ويڌن هوندي۔ == ارغون دور ۾ سنڌي ادب == *هن دور ۾ ڪافين جي ڳائڻ ۽ چوڻ جو رواج پيو۔ * هن دور سان وابستا تحريري ادب جو دور شروع ٿيو۔ * هن دور ۾ سنڌي ۽ فارسي جو تعلق وڌيو۔ * هن دور جي شاعري ۾ ڪيترائي لفظ ۽ فقرا گروگرنٿ جاسنڌي ۾ ملن ٿا۔ * سنڌي ادب ۾ روايتي ادب جو اضافو ٿيو۔ * بيت جي سٽن ۾ سيد علي ثاني ٺٽوي اضافو آندو۔ * هن دور ۾ ملڪي واڳون ڏيهي حڪمرانن کان ڦري پرڏيهي حڪمرانن جي هٿ ۾ آيون ان جو ردعمل شاعري ۾ ملي ٿو۔ * هن دور ۾ نثر جا ب ڪيترائي اهڃان ملن ٿا۔ == ارغون دور تي تبصرو == == پڻ ڏسندا == [[راء گهراڻو|راء گهراڻي جي سنڌ تي حڪومت]] [[راجا ڏاهر|برھمڻن جي سنڌ تي حڪومت]] [[بنو اموين جي سنڌ تي حڪومت]] [[غزنوين جي سنڌ تي حڪومت]] [[غورين جي سنڌ تي حڪومت]] [[بنو عباسين جي سنڌ تي حڪومت]] [[سومرن جي سنڌ تي حڪومت]] [[سمن جي سنڌ تي حڪومت]] [[ارغون خاندان|ارغونن جي سنڌ تي حڪومت]] [[ترخان گهراڻو|ترخانن جي سنڌ تي حڪومت]] [[مغليا سلطنت|مغلن جي سنڌ تي حڪومت]] [[ڪلهوڙن جي سنڌ تي حڪومت]] [[ٽالپر شاهي خاندان|ٽالپرن جي سنڌ تي حڪومت]] [[سنڌ صوبو (1936ع–1955ع)|انگريزن جي سنڌ تي حڪومت]] == حوالا == {{حوالا}} 1 سنڌي ادب جي مختصر تاريخ - عبدالجبار جوڻيجو 2۔ تاريخي معصومي - مير معصوم شاھ 3 تاريخ طاهري - محمد طاهر حسين {{Sindh-hist-stub}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]] [[زمرو:پنجاب جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] bfvd0i3vv0bsqdsyu8h2sbmpoe2y267 384094 384092 2026-06-10T19:43:58Z Intisar Ali 8681 384094 wikitext text/x-wiki {| class"wikitable" |- ! نالو !! ارغون حڪمران |- ! حڪومتي نظام !! شهنشاهي |- ! بنياد وجهندڙ !! [[شاھ بيگ ارغون]] |- ! گادي جو هنڌ !! [[بکر]] |- ! حڪومتي علائقا !! [[سنڌ]] ، [[افغانستان]] ، [[ترڪمانستان]], |- ! شروع !! 1520ع |- ! ختم !! 1555 |- ! سرڪاري ٻولي !! [[فارسي]], (سرڪاري) [[عربي]],(مذهبي) ، [[سنڌي]], [[هندي]], [[سرائڪي]], [[گجراتي]] |- ! مذهب !! [[اسلام]], [[سني]] |} ارغون ، [[چنگيز خان]], جو اولاد آهن۔ جنهن جو تفصيل هن ريت آهي ، [[ارغون خان]], ولد [[هلاڪو خان]], ولد [[طوطي خان]], ولد چنگيز خان، ارغون خان جي اولاد مان [[مرزا شاھ بيگ]], ولد [[امير ذوالنون]], [[ولد حسن بصري]], 924ھ مطابق 1520 ع [[بابر بادشاھه]] کان ناراض ٿي ، [[قندار]] کان سيوي ۽ گنج آم ( [[سبي]] ۽ [[گندا واه]] ) ، جي رستي ٺٽي آيو انهي وقت جي حڪمران [[ڄام فيروز]] سان لڙائي ڪري ، مٿس فتح حاصل ڪيائين ، ڄام فيروز اطاعت قبول ڪئي ۽ ٻنهي جي وچ ۾ معاهدو ٿيو ت لڪ علوي ( [[لڪي]]) کان هيٺ وارو حصو سمنڊ جي ڪناري تائين ، ڄام فيروز جي هٿ ۾ رهندو ، مگر [[مير علي اڪبر ارغون]], هن جو معون هوندو ، انهي معاهدي موجب مرزا شاھ بيگ ارغون - [[مير عليڪم ارغون]] - [[سلطان مقيم بيگلار]], ۽ [[ڪبيڪ ارغون]] کي [[سيوهڻ]] ۾ مناسب عهدن تي مقرر ڪرڻ بعد ، پاڻ [[بکر]], ڏانهن ڪوچ ڪيو ۽ اتي [[سلطان محمود خان]], ولد [[مير فضل خان]] ، [[ڪوڪشاهن]] کي جو اڃا پندرهن سالن جو هو ۔ حاڪم مقرر ڪيائين ، بکر جو قلعو کيس پسند آيو ، ۽ [[رضوي]] ، [[ساداتن]] ۽ [[ترڪن]] وغيره کي ، جي گهڻي عرصي تائين اتي رهندا هئا ۔ [[روهڙي]] ۾ وڃي رهڻ جو حڪم ڏنائين. == تاريخ == ارغون مرڪزي ايشيا مان ايندڙ پهريون حڪمران خاندان هو، جنهن سنڌ کي پنهنجي اقتدار هيٺ آندو ۽ چنگيزي ۽ تيموري روايتون متعارف ڪرايون، جن کي هنن پنهنجي سڄي دورِ حڪومت ۾ برقرار رکيو. ارغونن ۽ سندن جانشين ترخانن تيمورين جي بالادستي تسليم ڪئي ۽ [[مغل سلطنت|هندستان جي مغل شهنشاهن]] جو نالو خطبي ۾ پڙهائڻ جي روايت جاري رکي<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—122 }}</ref> ارغون، هڪ غيرملڪي حڪمران خاندان هئڻ سبب، مقامي ماڻهن سان گهڻي همدردي نه رکندا هئا ۽ پنهنجي خلاف هر قسم جي مزاحمت کي بي رحميءَ سان ڪچلي ڇڏيندا هئا. سندن آمد سان سنڌ جي سياسي ڍانچي ۾ بنيادي تبديلي آئي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو رڳو وڏي تعداد ۾ سپاهي ۽ انتظامي عملدار نه آندا، پر شاعرن ۽ عالمن کي پڻ پاڻ سان گڏ کڻي آيا. انهن مان هڪ مراعات يافته طبقو وجود ۾ آيو، جنهن جا مقامي آباديءَ سان يا ته تمام محدود لاڳاپا هئا يا وري ڪو لاڳاپو ئي نه هو.<ref name="MubarakAli"></ref> == حڪمران == [[مرزا شاھ بيگ (1521-1555]] [[مرزا شاھ حسن (1555-1592)]] == ارغون دور جا اهم شاعر == 1۔ [[قاضي قاضن]] ( 1463 -1555) 2۔ [[سيد علي ثاني ٺٽوي]] (1486 - 1573) 3۔ [[راڄيو ستيو دل]] ( وفات 1569 ڌاري) 4۔ [[درس علاء الدين]] 5۔ [[شيخ لاڏجيو]] ( 1523 - 1598) 6۔ [[جرڪس فقير]] 7 [[شيخ حلو]] 8 [[مخدوم نوح]] (1506 - 1590) 9۔ [[سيد ابوبڪر لڪياري]] == ارغون دور جو ادبي جائزو == 1۔ هي دور [[فارسي زبان]], جي تسلط جو دور آهي ، جنهن ۾ سنڌي قوم سان گڏ [[سنڌي ٻولي]] جو ب استحصال ٿيو ۔ فارسي سرڪاري دفتر ، انتظامي ڪاروبار ، خط و ڪتابت ، تعليم ۽ تصنيف ، ادب ۽ شاعري جي زبان بڻجي وئي ۔ فارسي جي ايتري اثر هئڻ باوجود ب ڪيترن ئي سنڌي شاعرن سنڌي ٻولي ۾ اعليٰ  درجي جي شاعري ڪري پنهنجو تاريخي فرض ادا ڪيو. 2۔ هن دور ۾ رومانوي داستانن کي تمشيل طور استعمال ڪرڻ جو عام رواج پيو۔ 3۔ [[بيت]], ٻن ۽ ٽن سٽن کان وڌي پنجن ۽ڇهن سٽن تائين پهچي ويو۔ 4۔ انهن ڏينهن ۾ [[ڪافي]] سنڌي شاعري ۾ عام مقبول صنف هئي ، جنهن کي سنڌ جي هيٺئين حصي ۾ [[وائي]] چيو ويندو هو ، وائي جا ڪي باقاعده نمونا ت ن ملي سگهيا آهن ۔ پر آخري دور جي آخري [[شاعر شاھ عنايت رضوي]] جي رسالي ۾ وائي جا ڪجهه نمونا ملن ٿا۔ 5۔ هن دور ۾ [[تصوف]] سان گڏ حسن و عشق ۽ هجر و فراق ب سنڌي سنڌي شاعري جا موضوع هئا ، ان کان سواء ان ۾ سنڌ جي معاشي ۽ معاشرتي حالتن جو ب عڪس ملي ٿو۔ 6۔ سماع جون محفلون ب ٿينديون هيون ، جن ۾ سنڌي بيت پڙهيا ويندا هئا . 7۔ بيت ۾ وراڻ ۽ تڪرار جا اهڃاڻ ب ملن ٿا۔ 8۔ مذهبي شاعري ب ڪئي وئي ، جنهن جو سٽاء گهڻو ڪري الف - اشباع تي ٻڌل هو۔ 9۔ سنڌي ٻولي پنهنجي نج صورت ۾ استعمال ڪئي ويندي هئي ، [[شاھ عبدالڪريم]] جي شاعري "ٺيٽ سنڌي" جو اعليٰ  مثال آهي۔ 10۔ هن دور جي ڪافي شاعري ۾ "ترڪ دنيا" "فنا ۽ بقا" جي چڱي خاصي اپٽار ڪيل آهي ، ان کان علاوه هن دور جي شاعري تي مايوسي ۽ نااميدي جو ب ڪافي اثر آهي ۔ [[عثمان احساني]] جي شاعري پڙهڻ سان اهو اندازو لڳائي سگهجي ٿو ، ت ان وقت سنڌين سان ڪهڙي ويڌن هوندي۔ == ارغون دور ۾ سنڌي ادب == *هن دور ۾ ڪافين جي ڳائڻ ۽ چوڻ جو رواج پيو۔ * هن دور سان وابستا تحريري ادب جو دور شروع ٿيو۔ * هن دور ۾ سنڌي ۽ فارسي جو تعلق وڌيو۔ * هن دور جي شاعري ۾ ڪيترائي لفظ ۽ فقرا گروگرنٿ جاسنڌي ۾ ملن ٿا۔ * سنڌي ادب ۾ روايتي ادب جو اضافو ٿيو۔ * بيت جي سٽن ۾ سيد علي ثاني ٺٽوي اضافو آندو۔ * هن دور ۾ ملڪي واڳون ڏيهي حڪمرانن کان ڦري پرڏيهي حڪمرانن جي هٿ ۾ آيون ان جو ردعمل شاعري ۾ ملي ٿو۔ * هن دور ۾ نثر جا ب ڪيترائي اهڃان ملن ٿا۔ == ارغون دور تي تبصرو == == پڻ ڏسندا == [[راء گهراڻو|راء گهراڻي جي سنڌ تي حڪومت]] [[راجا ڏاهر|برھمڻن جي سنڌ تي حڪومت]] [[بنو اموين جي سنڌ تي حڪومت]] [[غزنوين جي سنڌ تي حڪومت]] [[غورين جي سنڌ تي حڪومت]] [[بنو عباسين جي سنڌ تي حڪومت]] [[سومرن جي سنڌ تي حڪومت]] [[سمن جي سنڌ تي حڪومت]] [[ارغون خاندان|ارغونن جي سنڌ تي حڪومت]] [[ترخان گهراڻو|ترخانن جي سنڌ تي حڪومت]] [[مغليا سلطنت|مغلن جي سنڌ تي حڪومت]] [[ڪلهوڙن جي سنڌ تي حڪومت]] [[ٽالپر شاهي خاندان|ٽالپرن جي سنڌ تي حڪومت]] [[سنڌ صوبو (1936ع–1955ع)|انگريزن جي سنڌ تي حڪومت]] == حوالا == {{حوالا}} 1 سنڌي ادب جي مختصر تاريخ - عبدالجبار جوڻيجو 2۔ تاريخي معصومي - مير معصوم شاھ 3 تاريخ طاهري - محمد طاهر حسين {{Sindh-hist-stub}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]] [[زمرو:پنجاب جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] gob0cls5eqn0hx1jyf08xip6dhgx1j2 384104 384094 2026-06-10T20:41:20Z Intisar Ali 8681 /* ارغون دور تي تبصرو */ 384104 wikitext text/x-wiki {| class"wikitable" |- ! نالو !! ارغون حڪمران |- ! حڪومتي نظام !! شهنشاهي |- ! بنياد وجهندڙ !! [[شاھ بيگ ارغون]] |- ! گادي جو هنڌ !! [[بکر]] |- ! حڪومتي علائقا !! [[سنڌ]] ، [[افغانستان]] ، [[ترڪمانستان]], |- ! شروع !! 1520ع |- ! ختم !! 1555 |- ! سرڪاري ٻولي !! [[فارسي]], (سرڪاري) [[عربي]],(مذهبي) ، [[سنڌي]], [[هندي]], [[سرائڪي]], [[گجراتي]] |- ! مذهب !! [[اسلام]], [[سني]] |} ارغون ، [[چنگيز خان]], جو اولاد آهن۔ جنهن جو تفصيل هن ريت آهي ، [[ارغون خان]], ولد [[هلاڪو خان]], ولد [[طوطي خان]], ولد چنگيز خان، ارغون خان جي اولاد مان [[مرزا شاھ بيگ]], ولد [[امير ذوالنون]], [[ولد حسن بصري]], 924ھ مطابق 1520 ع [[بابر بادشاھه]] کان ناراض ٿي ، [[قندار]] کان سيوي ۽ گنج آم ( [[سبي]] ۽ [[گندا واه]] ) ، جي رستي ٺٽي آيو انهي وقت جي حڪمران [[ڄام فيروز]] سان لڙائي ڪري ، مٿس فتح حاصل ڪيائين ، ڄام فيروز اطاعت قبول ڪئي ۽ ٻنهي جي وچ ۾ معاهدو ٿيو ت لڪ علوي ( [[لڪي]]) کان هيٺ وارو حصو سمنڊ جي ڪناري تائين ، ڄام فيروز جي هٿ ۾ رهندو ، مگر [[مير علي اڪبر ارغون]], هن جو معون هوندو ، انهي معاهدي موجب مرزا شاھ بيگ ارغون - [[مير عليڪم ارغون]] - [[سلطان مقيم بيگلار]], ۽ [[ڪبيڪ ارغون]] کي [[سيوهڻ]] ۾ مناسب عهدن تي مقرر ڪرڻ بعد ، پاڻ [[بکر]], ڏانهن ڪوچ ڪيو ۽ اتي [[سلطان محمود خان]], ولد [[مير فضل خان]] ، [[ڪوڪشاهن]] کي جو اڃا پندرهن سالن جو هو ۔ حاڪم مقرر ڪيائين ، بکر جو قلعو کيس پسند آيو ، ۽ [[رضوي]] ، [[ساداتن]] ۽ [[ترڪن]] وغيره کي ، جي گهڻي عرصي تائين اتي رهندا هئا ۔ [[روهڙي]] ۾ وڃي رهڻ جو حڪم ڏنائين. == تاريخ == ارغون مرڪزي ايشيا مان ايندڙ پهريون حڪمران خاندان هو، جنهن سنڌ کي پنهنجي اقتدار هيٺ آندو ۽ چنگيزي ۽ تيموري روايتون متعارف ڪرايون، جن کي هنن پنهنجي سڄي دورِ حڪومت ۾ برقرار رکيو. ارغونن ۽ سندن جانشين ترخانن تيمورين جي بالادستي تسليم ڪئي ۽ [[مغل سلطنت|هندستان جي مغل شهنشاهن]] جو نالو خطبي ۾ پڙهائڻ جي روايت جاري رکي<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—122 }}</ref> ارغون، هڪ غيرملڪي حڪمران خاندان هئڻ سبب، مقامي ماڻهن سان گهڻي همدردي نه رکندا هئا ۽ پنهنجي خلاف هر قسم جي مزاحمت کي بي رحميءَ سان ڪچلي ڇڏيندا هئا. سندن آمد سان سنڌ جي سياسي ڍانچي ۾ بنيادي تبديلي آئي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو رڳو وڏي تعداد ۾ سپاهي ۽ انتظامي عملدار نه آندا، پر شاعرن ۽ عالمن کي پڻ پاڻ سان گڏ کڻي آيا. انهن مان هڪ مراعات يافته طبقو وجود ۾ آيو، جنهن جا مقامي آباديءَ سان يا ته تمام محدود لاڳاپا هئا يا وري ڪو لاڳاپو ئي نه هو.<ref name="MubarakAli"></ref> == حڪمران == [[مرزا شاھ بيگ (1521-1555]] [[مرزا شاھ حسن (1555-1592)]] == ارغون دور جا اهم شاعر == 1۔ [[قاضي قاضن]] ( 1463 -1555) 2۔ [[سيد علي ثاني ٺٽوي]] (1486 - 1573) 3۔ [[راڄيو ستيو دل]] ( وفات 1569 ڌاري) 4۔ [[درس علاء الدين]] 5۔ [[شيخ لاڏجيو]] ( 1523 - 1598) 6۔ [[جرڪس فقير]] 7 [[شيخ حلو]] 8 [[مخدوم نوح]] (1506 - 1590) 9۔ [[سيد ابوبڪر لڪياري]] == ارغون دور جو ادبي جائزو == 1۔ هي دور [[فارسي زبان]], جي تسلط جو دور آهي ، جنهن ۾ سنڌي قوم سان گڏ [[سنڌي ٻولي]] جو ب استحصال ٿيو ۔ فارسي سرڪاري دفتر ، انتظامي ڪاروبار ، خط و ڪتابت ، تعليم ۽ تصنيف ، ادب ۽ شاعري جي زبان بڻجي وئي ۔ فارسي جي ايتري اثر هئڻ باوجود ب ڪيترن ئي سنڌي شاعرن سنڌي ٻولي ۾ اعليٰ  درجي جي شاعري ڪري پنهنجو تاريخي فرض ادا ڪيو. 2۔ هن دور ۾ رومانوي داستانن کي تمشيل طور استعمال ڪرڻ جو عام رواج پيو۔ 3۔ [[بيت]], ٻن ۽ ٽن سٽن کان وڌي پنجن ۽ڇهن سٽن تائين پهچي ويو۔ 4۔ انهن ڏينهن ۾ [[ڪافي]] سنڌي شاعري ۾ عام مقبول صنف هئي ، جنهن کي سنڌ جي هيٺئين حصي ۾ [[وائي]] چيو ويندو هو ، وائي جا ڪي باقاعده نمونا ت ن ملي سگهيا آهن ۔ پر آخري دور جي آخري [[شاعر شاھ عنايت رضوي]] جي رسالي ۾ وائي جا ڪجهه نمونا ملن ٿا۔ 5۔ هن دور ۾ [[تصوف]] سان گڏ حسن و عشق ۽ هجر و فراق ب سنڌي سنڌي شاعري جا موضوع هئا ، ان کان سواء ان ۾ سنڌ جي معاشي ۽ معاشرتي حالتن جو ب عڪس ملي ٿو۔ 6۔ سماع جون محفلون ب ٿينديون هيون ، جن ۾ سنڌي بيت پڙهيا ويندا هئا . 7۔ بيت ۾ وراڻ ۽ تڪرار جا اهڃاڻ ب ملن ٿا۔ 8۔ مذهبي شاعري ب ڪئي وئي ، جنهن جو سٽاء گهڻو ڪري الف - اشباع تي ٻڌل هو۔ 9۔ سنڌي ٻولي پنهنجي نج صورت ۾ استعمال ڪئي ويندي هئي ، [[شاھ عبدالڪريم]] جي شاعري "ٺيٽ سنڌي" جو اعليٰ  مثال آهي۔ 10۔ هن دور جي ڪافي شاعري ۾ "ترڪ دنيا" "فنا ۽ بقا" جي چڱي خاصي اپٽار ڪيل آهي ، ان کان علاوه هن دور جي شاعري تي مايوسي ۽ نااميدي جو ب ڪافي اثر آهي ۔ [[عثمان احساني]] جي شاعري پڙهڻ سان اهو اندازو لڳائي سگهجي ٿو ، ت ان وقت سنڌين سان ڪهڙي ويڌن هوندي۔ == ارغون دور ۾ سنڌي ادب == *هن دور ۾ ڪافين جي ڳائڻ ۽ چوڻ جو رواج پيو۔ * هن دور سان وابستا تحريري ادب جو دور شروع ٿيو۔ * هن دور ۾ سنڌي ۽ فارسي جو تعلق وڌيو۔ * هن دور جي شاعري ۾ ڪيترائي لفظ ۽ فقرا گروگرنٿ جاسنڌي ۾ ملن ٿا۔ * سنڌي ادب ۾ روايتي ادب جو اضافو ٿيو۔ * بيت جي سٽن ۾ سيد علي ثاني ٺٽوي اضافو آندو۔ * هن دور ۾ ملڪي واڳون ڏيهي حڪمرانن کان ڦري پرڏيهي حڪمرانن جي هٿ ۾ آيون ان جو ردعمل شاعري ۾ ملي ٿو۔ * هن دور ۾ نثر جا ب ڪيترائي اهڃان ملن ٿا۔ == ارغون دور تي تبصرو == ارغونن جي آمد سان پناهگيرن ۽ مهاجرن جي هڪ وڏي لهر سنڌ ۾ داخل ٿي. ارغونن جي سنڌ تي قبضي سان ملڪ جو سڄو حڪمران طبقو تبديل ٿي ويو ۽ مقامي اشرافيه جي جاءِ غيرملڪي ماڻهن والاري ورتي. حڪومت ۽ انتظاميا جا تقريباً سڀ اهم عهدا انهن نون مهاجرن جي حوالي ڪيا ويا. مقامي ماڻهن کي سرڪاري خدمتن مان خارج ڪيو ويو ۽ کين انهن بهترين زمينن کان پڻ محروم ڪيو ويو، جيڪي جاگيرن جي صورت ۾ ارغون ۽ ترخان اميرن کي عطا ڪيون ويون<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—126-127 }}</ref>. ارغونن ۽ ترخانن مسجدون، باغ، محلات، مقبرا، پلون ۽ کوهه تعمير ڪرائي ملڪ جي ظاهري صورت کي به تبديل ڪري ڇڏيو. انهن اميرن کان علاوه، سندن دور ۾ وڏي تعداد ۾ عالِم، فقيه، شاعر ۽ اديب پڻ سنڌ ۾ اچي آباد ٿيا.<ref name="MubarakAli"></ref>. [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] پنهنجي ڪتابن ''تحفة الڪرام'' ۽ ''مقالات الشعرا'' ۾ انهن عالمن، شاعرن ۽ ٻين مهاجر شخصيتن جا تفصيلي احوال بيان ڪيا آهن.<ref name="MubarakAli"></ref>. == پڻ ڏسندا == [[راء گهراڻو|راء گهراڻي جي سنڌ تي حڪومت]] [[راجا ڏاهر|برھمڻن جي سنڌ تي حڪومت]] [[بنو اموين جي سنڌ تي حڪومت]] [[غزنوين جي سنڌ تي حڪومت]] [[غورين جي سنڌ تي حڪومت]] [[بنو عباسين جي سنڌ تي حڪومت]] [[سومرن جي سنڌ تي حڪومت]] [[سمن جي سنڌ تي حڪومت]] [[ارغون خاندان|ارغونن جي سنڌ تي حڪومت]] [[ترخان گهراڻو|ترخانن جي سنڌ تي حڪومت]] [[مغليا سلطنت|مغلن جي سنڌ تي حڪومت]] [[ڪلهوڙن جي سنڌ تي حڪومت]] [[ٽالپر شاهي خاندان|ٽالپرن جي سنڌ تي حڪومت]] [[سنڌ صوبو (1936ع–1955ع)|انگريزن جي سنڌ تي حڪومت]] == حوالا == {{حوالا}} 1 سنڌي ادب جي مختصر تاريخ - عبدالجبار جوڻيجو 2۔ تاريخي معصومي - مير معصوم شاھ 3 تاريخ طاهري - محمد طاهر حسين {{Sindh-hist-stub}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]] [[زمرو:پنجاب جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] d03s94zubnjvkmfpm2e0ophdxuevq9b 384105 384104 2026-06-10T20:43:15Z Intisar Ali 8681 /* ارغون دور تي تبصرو */ 384105 wikitext text/x-wiki {| class"wikitable" |- ! نالو !! ارغون حڪمران |- ! حڪومتي نظام !! شهنشاهي |- ! بنياد وجهندڙ !! [[شاھ بيگ ارغون]] |- ! گادي جو هنڌ !! [[بکر]] |- ! حڪومتي علائقا !! [[سنڌ]] ، [[افغانستان]] ، [[ترڪمانستان]], |- ! شروع !! 1520ع |- ! ختم !! 1555 |- ! سرڪاري ٻولي !! [[فارسي]], (سرڪاري) [[عربي]],(مذهبي) ، [[سنڌي]], [[هندي]], [[سرائڪي]], [[گجراتي]] |- ! مذهب !! [[اسلام]], [[سني]] |} ارغون ، [[چنگيز خان]], جو اولاد آهن۔ جنهن جو تفصيل هن ريت آهي ، [[ارغون خان]], ولد [[هلاڪو خان]], ولد [[طوطي خان]], ولد چنگيز خان، ارغون خان جي اولاد مان [[مرزا شاھ بيگ]], ولد [[امير ذوالنون]], [[ولد حسن بصري]], 924ھ مطابق 1520 ع [[بابر بادشاھه]] کان ناراض ٿي ، [[قندار]] کان سيوي ۽ گنج آم ( [[سبي]] ۽ [[گندا واه]] ) ، جي رستي ٺٽي آيو انهي وقت جي حڪمران [[ڄام فيروز]] سان لڙائي ڪري ، مٿس فتح حاصل ڪيائين ، ڄام فيروز اطاعت قبول ڪئي ۽ ٻنهي جي وچ ۾ معاهدو ٿيو ت لڪ علوي ( [[لڪي]]) کان هيٺ وارو حصو سمنڊ جي ڪناري تائين ، ڄام فيروز جي هٿ ۾ رهندو ، مگر [[مير علي اڪبر ارغون]], هن جو معون هوندو ، انهي معاهدي موجب مرزا شاھ بيگ ارغون - [[مير عليڪم ارغون]] - [[سلطان مقيم بيگلار]], ۽ [[ڪبيڪ ارغون]] کي [[سيوهڻ]] ۾ مناسب عهدن تي مقرر ڪرڻ بعد ، پاڻ [[بکر]], ڏانهن ڪوچ ڪيو ۽ اتي [[سلطان محمود خان]], ولد [[مير فضل خان]] ، [[ڪوڪشاهن]] کي جو اڃا پندرهن سالن جو هو ۔ حاڪم مقرر ڪيائين ، بکر جو قلعو کيس پسند آيو ، ۽ [[رضوي]] ، [[ساداتن]] ۽ [[ترڪن]] وغيره کي ، جي گهڻي عرصي تائين اتي رهندا هئا ۔ [[روهڙي]] ۾ وڃي رهڻ جو حڪم ڏنائين. == تاريخ == ارغون مرڪزي ايشيا مان ايندڙ پهريون حڪمران خاندان هو، جنهن سنڌ کي پنهنجي اقتدار هيٺ آندو ۽ چنگيزي ۽ تيموري روايتون متعارف ڪرايون، جن کي هنن پنهنجي سڄي دورِ حڪومت ۾ برقرار رکيو. ارغونن ۽ سندن جانشين ترخانن تيمورين جي بالادستي تسليم ڪئي ۽ [[مغل سلطنت|هندستان جي مغل شهنشاهن]] جو نالو خطبي ۾ پڙهائڻ جي روايت جاري رکي<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—122 }}</ref> ارغون، هڪ غيرملڪي حڪمران خاندان هئڻ سبب، مقامي ماڻهن سان گهڻي همدردي نه رکندا هئا ۽ پنهنجي خلاف هر قسم جي مزاحمت کي بي رحميءَ سان ڪچلي ڇڏيندا هئا. سندن آمد سان سنڌ جي سياسي ڍانچي ۾ بنيادي تبديلي آئي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو رڳو وڏي تعداد ۾ سپاهي ۽ انتظامي عملدار نه آندا، پر شاعرن ۽ عالمن کي پڻ پاڻ سان گڏ کڻي آيا. انهن مان هڪ مراعات يافته طبقو وجود ۾ آيو، جنهن جا مقامي آباديءَ سان يا ته تمام محدود لاڳاپا هئا يا وري ڪو لاڳاپو ئي نه هو.<ref name="MubarakAli"></ref> == حڪمران == [[مرزا شاھ بيگ (1521-1555]] [[مرزا شاھ حسن (1555-1592)]] == ارغون دور جا اهم شاعر == 1۔ [[قاضي قاضن]] ( 1463 -1555) 2۔ [[سيد علي ثاني ٺٽوي]] (1486 - 1573) 3۔ [[راڄيو ستيو دل]] ( وفات 1569 ڌاري) 4۔ [[درس علاء الدين]] 5۔ [[شيخ لاڏجيو]] ( 1523 - 1598) 6۔ [[جرڪس فقير]] 7 [[شيخ حلو]] 8 [[مخدوم نوح]] (1506 - 1590) 9۔ [[سيد ابوبڪر لڪياري]] == ارغون دور جو ادبي جائزو == 1۔ هي دور [[فارسي زبان]], جي تسلط جو دور آهي ، جنهن ۾ سنڌي قوم سان گڏ [[سنڌي ٻولي]] جو ب استحصال ٿيو ۔ فارسي سرڪاري دفتر ، انتظامي ڪاروبار ، خط و ڪتابت ، تعليم ۽ تصنيف ، ادب ۽ شاعري جي زبان بڻجي وئي ۔ فارسي جي ايتري اثر هئڻ باوجود ب ڪيترن ئي سنڌي شاعرن سنڌي ٻولي ۾ اعليٰ  درجي جي شاعري ڪري پنهنجو تاريخي فرض ادا ڪيو. 2۔ هن دور ۾ رومانوي داستانن کي تمشيل طور استعمال ڪرڻ جو عام رواج پيو۔ 3۔ [[بيت]], ٻن ۽ ٽن سٽن کان وڌي پنجن ۽ڇهن سٽن تائين پهچي ويو۔ 4۔ انهن ڏينهن ۾ [[ڪافي]] سنڌي شاعري ۾ عام مقبول صنف هئي ، جنهن کي سنڌ جي هيٺئين حصي ۾ [[وائي]] چيو ويندو هو ، وائي جا ڪي باقاعده نمونا ت ن ملي سگهيا آهن ۔ پر آخري دور جي آخري [[شاعر شاھ عنايت رضوي]] جي رسالي ۾ وائي جا ڪجهه نمونا ملن ٿا۔ 5۔ هن دور ۾ [[تصوف]] سان گڏ حسن و عشق ۽ هجر و فراق ب سنڌي سنڌي شاعري جا موضوع هئا ، ان کان سواء ان ۾ سنڌ جي معاشي ۽ معاشرتي حالتن جو ب عڪس ملي ٿو۔ 6۔ سماع جون محفلون ب ٿينديون هيون ، جن ۾ سنڌي بيت پڙهيا ويندا هئا . 7۔ بيت ۾ وراڻ ۽ تڪرار جا اهڃاڻ ب ملن ٿا۔ 8۔ مذهبي شاعري ب ڪئي وئي ، جنهن جو سٽاء گهڻو ڪري الف - اشباع تي ٻڌل هو۔ 9۔ سنڌي ٻولي پنهنجي نج صورت ۾ استعمال ڪئي ويندي هئي ، [[شاھ عبدالڪريم]] جي شاعري "ٺيٽ سنڌي" جو اعليٰ  مثال آهي۔ 10۔ هن دور جي ڪافي شاعري ۾ "ترڪ دنيا" "فنا ۽ بقا" جي چڱي خاصي اپٽار ڪيل آهي ، ان کان علاوه هن دور جي شاعري تي مايوسي ۽ نااميدي جو ب ڪافي اثر آهي ۔ [[عثمان احساني]] جي شاعري پڙهڻ سان اهو اندازو لڳائي سگهجي ٿو ، ت ان وقت سنڌين سان ڪهڙي ويڌن هوندي۔ == ارغون دور ۾ سنڌي ادب == *هن دور ۾ ڪافين جي ڳائڻ ۽ چوڻ جو رواج پيو۔ * هن دور سان وابستا تحريري ادب جو دور شروع ٿيو۔ * هن دور ۾ سنڌي ۽ فارسي جو تعلق وڌيو۔ * هن دور جي شاعري ۾ ڪيترائي لفظ ۽ فقرا گروگرنٿ جاسنڌي ۾ ملن ٿا۔ * سنڌي ادب ۾ روايتي ادب جو اضافو ٿيو۔ * بيت جي سٽن ۾ سيد علي ثاني ٺٽوي اضافو آندو۔ * هن دور ۾ ملڪي واڳون ڏيهي حڪمرانن کان ڦري پرڏيهي حڪمرانن جي هٿ ۾ آيون ان جو ردعمل شاعري ۾ ملي ٿو۔ * هن دور ۾ نثر جا ب ڪيترائي اهڃان ملن ٿا۔ == ارغون دور تي تبصرو == ارغونن جي آمد سان پناهگيرن ۽ مهاجرن جي هڪ وڏي لهر سنڌ ۾ داخل ٿي. ارغونن جي سنڌ تي قبضي سان ملڪ جو سڄو حڪمران طبقو تبديل ٿي ويو ۽ مقامي اشرافيه جي جاءِ غيرملڪي ماڻهن والاري ورتي. حڪومت ۽ انتظاميا جا تقريباً سڀ اهم عهدا انهن نون مهاجرن جي حوالي ڪيا ويا. مقامي ماڻهن کي سرڪاري خدمتن مان خارج ڪيو ويو ۽ کين انهن بهترين زمينن کان پڻ محروم ڪيو ويو، جيڪي جاگيرن جي صورت ۾ ارغون ۽ ترخان اميرن کي عطا ڪيون ويون<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—126-127 }}</ref> ارغونن ۽ ترخانن مسجدون، باغ، محلات، مقبرا، پلون ۽ کوهه تعمير ڪرائي ملڪ جي ظاهري صورت کي به تبديل ڪري ڇڏيو. انهن اميرن کان علاوه، سندن دور ۾ وڏي تعداد ۾ عالِم، فقيه، شاعر ۽ اديب پڻ سنڌ ۾ اچي آباد ٿيا. <ref name="MubarakAli"> </ref>. [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] پنهنجي ڪتابن ''تحفة الڪرام'' ۽ ''مقالات الشعرا'' ۾ انهن عالمن، شاعرن ۽ ٻين مهاجر شخصيتن جا تفصيلي احوال بيان ڪيا آهن. <ref name="MubarakAli"> </ref>. == پڻ ڏسندا == [[راء گهراڻو|راء گهراڻي جي سنڌ تي حڪومت]] [[راجا ڏاهر|برھمڻن جي سنڌ تي حڪومت]] [[بنو اموين جي سنڌ تي حڪومت]] [[غزنوين جي سنڌ تي حڪومت]] [[غورين جي سنڌ تي حڪومت]] [[بنو عباسين جي سنڌ تي حڪومت]] [[سومرن جي سنڌ تي حڪومت]] [[سمن جي سنڌ تي حڪومت]] [[ارغون خاندان|ارغونن جي سنڌ تي حڪومت]] [[ترخان گهراڻو|ترخانن جي سنڌ تي حڪومت]] [[مغليا سلطنت|مغلن جي سنڌ تي حڪومت]] [[ڪلهوڙن جي سنڌ تي حڪومت]] [[ٽالپر شاهي خاندان|ٽالپرن جي سنڌ تي حڪومت]] [[سنڌ صوبو (1936ع–1955ع)|انگريزن جي سنڌ تي حڪومت]] == حوالا == {{حوالا}} 1 سنڌي ادب جي مختصر تاريخ - عبدالجبار جوڻيجو 2۔ تاريخي معصومي - مير معصوم شاھ 3 تاريخ طاهري - محمد طاهر حسين {{Sindh-hist-stub}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]] [[زمرو:پنجاب جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] eae4a7hd2cn6lhfdutsm76efq48mqou 384106 384105 2026-06-10T21:07:02Z Intisar Ali 8681 /* */ 384106 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ارغون خاندان | common_name = ارغون | status = سلطنت | year_start = 1520 | year_end = 1555 | p1 = [[سمو خاندان]] | p2 = [[لنگاه سلطنت]] | s1 = [[ترخان خاندان]] | image_map = {{South Asia in 1525 CE|center||{{Annotation|38|93|[[فائل:Long Rectangle (plain).png|35px]]}}||none}} | capital = [[بکر]] | official_languages = [[فارسي ٻولي|فارسي]] | common_languages = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] | religion = [[اسلام]] | government_type = بادشاهت | leader1 = [[شاهه بيگ ارغون]] | leader2 = [[شاهه حسن ارغون]] | title_leader = حڪمران | year_leader1 = 1520ع–1524ع | year_leader2 = 1524ع–1555ع | area = [[سنڌ]]، ڏکڻ [[افغانستان]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا | currency = تنڪو، اشرفي ۽ ٻيا اسلامي سڪا }} ارغون ، [[چنگيز خان]], جو اولاد آهن۔ جنهن جو تفصيل هن ريت آهي ، [[ارغون خان]], ولد [[هلاڪو خان]], ولد [[طوطي خان]], ولد چنگيز خان، ارغون خان جي اولاد مان [[مرزا شاھ بيگ]], ولد [[امير ذوالنون]], [[ولد حسن بصري]], 924ھ مطابق 1520 ع [[بابر بادشاھه]] کان ناراض ٿي ، [[قندار]] کان سيوي ۽ گنج آم ( [[سبي]] ۽ [[گندا واه]] ) ، جي رستي ٺٽي آيو انهي وقت جي حڪمران [[ڄام فيروز]] سان لڙائي ڪري ، مٿس فتح حاصل ڪيائين ، ڄام فيروز اطاعت قبول ڪئي ۽ ٻنهي جي وچ ۾ معاهدو ٿيو ت لڪ علوي ( [[لڪي]]) کان هيٺ وارو حصو سمنڊ جي ڪناري تائين ، ڄام فيروز جي هٿ ۾ رهندو ، مگر [[مير علي اڪبر ارغون]], هن جو معون هوندو ، انهي معاهدي موجب مرزا شاھ بيگ ارغون - [[مير عليڪم ارغون]] - [[سلطان مقيم بيگلار]], ۽ [[ڪبيڪ ارغون]] کي [[سيوهڻ]] ۾ مناسب عهدن تي مقرر ڪرڻ بعد ، پاڻ [[بکر]], ڏانهن ڪوچ ڪيو ۽ اتي [[سلطان محمود خان]], ولد [[مير فضل خان]] ، [[ڪوڪشاهن]] کي جو اڃا پندرهن سالن جو هو ۔ حاڪم مقرر ڪيائين ، بکر جو قلعو کيس پسند آيو ، ۽ [[رضوي]] ، [[ساداتن]] ۽ [[ترڪن]] وغيره کي ، جي گهڻي عرصي تائين اتي رهندا هئا ۔ [[روهڙي]] ۾ وڃي رهڻ جو حڪم ڏنائين. == تاريخ == ارغون مرڪزي ايشيا مان ايندڙ پهريون حڪمران خاندان هو، جنهن سنڌ کي پنهنجي اقتدار هيٺ آندو ۽ چنگيزي ۽ تيموري روايتون متعارف ڪرايون، جن کي هنن پنهنجي سڄي دورِ حڪومت ۾ برقرار رکيو. ارغونن ۽ سندن جانشين ترخانن تيمورين جي بالادستي تسليم ڪئي ۽ [[مغل سلطنت|هندستان جي مغل شهنشاهن]] جو نالو خطبي ۾ پڙهائڻ جي روايت جاري رکي<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—122 }}</ref> ارغون، هڪ غيرملڪي حڪمران خاندان هئڻ سبب، مقامي ماڻهن سان گهڻي همدردي نه رکندا هئا ۽ پنهنجي خلاف هر قسم جي مزاحمت کي بي رحميءَ سان ڪچلي ڇڏيندا هئا. سندن آمد سان سنڌ جي سياسي ڍانچي ۾ بنيادي تبديلي آئي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو رڳو وڏي تعداد ۾ سپاهي ۽ انتظامي عملدار نه آندا، پر شاعرن ۽ عالمن کي پڻ پاڻ سان گڏ کڻي آيا. انهن مان هڪ مراعات يافته طبقو وجود ۾ آيو، جنهن جا مقامي آباديءَ سان يا ته تمام محدود لاڳاپا هئا يا وري ڪو لاڳاپو ئي نه هو.<ref name="MubarakAli"></ref> == حڪمران == [[مرزا شاھ بيگ (1521-1555]] [[مرزا شاھ حسن (1555-1592)]] == ارغون دور جا اهم شاعر == 1۔ [[قاضي قاضن]] ( 1463 -1555) 2۔ [[سيد علي ثاني ٺٽوي]] (1486 - 1573) 3۔ [[راڄيو ستيو دل]] ( وفات 1569 ڌاري) 4۔ [[درس علاء الدين]] 5۔ [[شيخ لاڏجيو]] ( 1523 - 1598) 6۔ [[جرڪس فقير]] 7 [[شيخ حلو]] 8 [[مخدوم نوح]] (1506 - 1590) 9۔ [[سيد ابوبڪر لڪياري]] == ارغون دور جو ادبي جائزو == 1۔ هي دور [[فارسي زبان]], جي تسلط جو دور آهي ، جنهن ۾ سنڌي قوم سان گڏ [[سنڌي ٻولي]] جو ب استحصال ٿيو ۔ فارسي سرڪاري دفتر ، انتظامي ڪاروبار ، خط و ڪتابت ، تعليم ۽ تصنيف ، ادب ۽ شاعري جي زبان بڻجي وئي ۔ فارسي جي ايتري اثر هئڻ باوجود ب ڪيترن ئي سنڌي شاعرن سنڌي ٻولي ۾ اعليٰ  درجي جي شاعري ڪري پنهنجو تاريخي فرض ادا ڪيو. 2۔ هن دور ۾ رومانوي داستانن کي تمشيل طور استعمال ڪرڻ جو عام رواج پيو۔ 3۔ [[بيت]], ٻن ۽ ٽن سٽن کان وڌي پنجن ۽ڇهن سٽن تائين پهچي ويو۔ 4۔ انهن ڏينهن ۾ [[ڪافي]] سنڌي شاعري ۾ عام مقبول صنف هئي ، جنهن کي سنڌ جي هيٺئين حصي ۾ [[وائي]] چيو ويندو هو ، وائي جا ڪي باقاعده نمونا ت ن ملي سگهيا آهن ۔ پر آخري دور جي آخري [[شاعر شاھ عنايت رضوي]] جي رسالي ۾ وائي جا ڪجهه نمونا ملن ٿا۔ 5۔ هن دور ۾ [[تصوف]] سان گڏ حسن و عشق ۽ هجر و فراق ب سنڌي سنڌي شاعري جا موضوع هئا ، ان کان سواء ان ۾ سنڌ جي معاشي ۽ معاشرتي حالتن جو ب عڪس ملي ٿو۔ 6۔ سماع جون محفلون ب ٿينديون هيون ، جن ۾ سنڌي بيت پڙهيا ويندا هئا . 7۔ بيت ۾ وراڻ ۽ تڪرار جا اهڃاڻ ب ملن ٿا۔ 8۔ مذهبي شاعري ب ڪئي وئي ، جنهن جو سٽاء گهڻو ڪري الف - اشباع تي ٻڌل هو۔ 9۔ سنڌي ٻولي پنهنجي نج صورت ۾ استعمال ڪئي ويندي هئي ، [[شاھ عبدالڪريم]] جي شاعري "ٺيٽ سنڌي" جو اعليٰ  مثال آهي۔ 10۔ هن دور جي ڪافي شاعري ۾ "ترڪ دنيا" "فنا ۽ بقا" جي چڱي خاصي اپٽار ڪيل آهي ، ان کان علاوه هن دور جي شاعري تي مايوسي ۽ نااميدي جو ب ڪافي اثر آهي ۔ [[عثمان احساني]] جي شاعري پڙهڻ سان اهو اندازو لڳائي سگهجي ٿو ، ت ان وقت سنڌين سان ڪهڙي ويڌن هوندي۔ == ارغون دور ۾ سنڌي ادب == *هن دور ۾ ڪافين جي ڳائڻ ۽ چوڻ جو رواج پيو۔ * هن دور سان وابستا تحريري ادب جو دور شروع ٿيو۔ * هن دور ۾ سنڌي ۽ فارسي جو تعلق وڌيو۔ * هن دور جي شاعري ۾ ڪيترائي لفظ ۽ فقرا گروگرنٿ جاسنڌي ۾ ملن ٿا۔ * سنڌي ادب ۾ روايتي ادب جو اضافو ٿيو۔ * بيت جي سٽن ۾ سيد علي ثاني ٺٽوي اضافو آندو۔ * هن دور ۾ ملڪي واڳون ڏيهي حڪمرانن کان ڦري پرڏيهي حڪمرانن جي هٿ ۾ آيون ان جو ردعمل شاعري ۾ ملي ٿو۔ * هن دور ۾ نثر جا ب ڪيترائي اهڃان ملن ٿا۔ == ارغون دور تي تبصرو == ارغونن جي آمد سان پناهگيرن ۽ مهاجرن جي هڪ وڏي لهر سنڌ ۾ داخل ٿي. ارغونن جي سنڌ تي قبضي سان ملڪ جو سڄو حڪمران طبقو تبديل ٿي ويو ۽ مقامي اشرافيه جي جاءِ غيرملڪي ماڻهن والاري ورتي. حڪومت ۽ انتظاميا جا تقريباً سڀ اهم عهدا انهن نون مهاجرن جي حوالي ڪيا ويا. مقامي ماڻهن کي سرڪاري خدمتن مان خارج ڪيو ويو ۽ کين انهن بهترين زمينن کان پڻ محروم ڪيو ويو، جيڪي جاگيرن جي صورت ۾ ارغون ۽ ترخان اميرن کي عطا ڪيون ويون<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—126-127 }}</ref> ارغونن ۽ ترخانن مسجدون، باغ، محلات، مقبرا، پلون ۽ کوهه تعمير ڪرائي ملڪ جي ظاهري صورت کي به تبديل ڪري ڇڏيو. انهن اميرن کان علاوه، سندن دور ۾ وڏي تعداد ۾ عالِم، فقيه، شاعر ۽ اديب پڻ سنڌ ۾ اچي آباد ٿيا. <ref name="MubarakAli"> </ref>. [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] پنهنجي ڪتابن ''تحفة الڪرام'' ۽ ''مقالات الشعرا'' ۾ انهن عالمن، شاعرن ۽ ٻين مهاجر شخصيتن جا تفصيلي احوال بيان ڪيا آهن. <ref name="MubarakAli"> </ref>. == پڻ ڏسندا == [[راء گهراڻو|راء گهراڻي جي سنڌ تي حڪومت]] [[راجا ڏاهر|برھمڻن جي سنڌ تي حڪومت]] [[بنو اموين جي سنڌ تي حڪومت]] [[غزنوين جي سنڌ تي حڪومت]] [[غورين جي سنڌ تي حڪومت]] [[بنو عباسين جي سنڌ تي حڪومت]] [[سومرن جي سنڌ تي حڪومت]] [[سمن جي سنڌ تي حڪومت]] [[ارغون خاندان|ارغونن جي سنڌ تي حڪومت]] [[ترخان گهراڻو|ترخانن جي سنڌ تي حڪومت]] [[مغليا سلطنت|مغلن جي سنڌ تي حڪومت]] [[ڪلهوڙن جي سنڌ تي حڪومت]] [[ٽالپر شاهي خاندان|ٽالپرن جي سنڌ تي حڪومت]] [[سنڌ صوبو (1936ع–1955ع)|انگريزن جي سنڌ تي حڪومت]] == حوالا == {{حوالا}} 1 سنڌي ادب جي مختصر تاريخ - عبدالجبار جوڻيجو 2۔ تاريخي معصومي - مير معصوم شاھ 3 تاريخ طاهري - محمد طاهر حسين {{Sindh-hist-stub}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]] [[زمرو:پنجاب جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] r7u6s05z53sgph5nntj6hpisu9sf29c 0 34607 384152 255866 2026-06-11T03:35:38Z Intisar Ali 8681 /* */ 384152 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = سنڌ تي اموي فتح | image = Sindh 700ad.jpg | caption = 700ع ۾ سنڌ جي رياست | combatant1 = [[اموي خلافت]] | combatant2 = [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|سنڌ جي برهمڻ رياست]]<br />'''جي حمايت سان'''<br>[[ڪرجي بادشاھت]]<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/23239620ChachnamahAnAncientHistoryOfSindh/page/n132/mode/1up?view=theater&q=Kurij |title=Chachnamah: An Ancient History of Sindh |language=English}}</ref><br />[[جت]]<ref name="Viajaya">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=5CYxDwAAQBAJ&dq=jats+and+muhammad+bin+qasim&pg=PT127 |title=Migrations in Medieval and Early Colonial India |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=9781351558242 |editor=Vijaya Ramaswamy |access-date=17 January 2022 |archive-url=http://web.archive.org/web/20221231131243/https://books.google.com/books?id=5CYxDwAAQBAJ&dq=jats+and+muhammad+bin+qasim&pg=PT127 |archive-date=2022-12-31}}</ref> | commander1 = [[محمد بن قاسم|محمد بن قاسم ثقفي]]<br>[[بديل]]{{KIA}}<ref name="Kalichbeg1900">{{cite web |last=Kalichbeg |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.285133 |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sindh |date=1900 |pages=71}}</ref><br>عبيدالله | commander2 = [[راجا ڏاهر]]{{KIA}}<br />[[جيسيه]]{{Executed }}<ref name="Kalichbeg1900" /><br /> | combatant3 = }} ===تاريخ=== ==حڪمران== 1. [[محمد بن قاسم ]] ( 92ھ کان 96ھ تائين ، وليد بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو جنهن کي بعد ۾ معزول ڪيو۔) 2۔ [[يقيد بن ابي ڪبشه سڪسڪي]] ( 96ھ کان 96ھ تائين ، سليمان بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو ۔ ۽ سنڌ ۾ وفات ڪيائين۔) 3۔ [[حبيب بن ملهب ابي صفره]] ( 96ھ کان 99ھ تائين سليمان بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر ٿيو ، پر بعد معزول ڪيو ويو۔ ) 4۔ [[عمرو بن مسلم باهلي]] ( 99ھ کان 101ھ تائين ، عمر بن عبدالعزيز جي دور ۾ سنڌ جو گورنر ٿيو۔ ) 5۔ [[هلال بن اهوز تميمي]] ( 101ھ کان 107ھ تائين ، يزيد بن ثاني عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو ، بعد ۾ بدلي ڪيو ويو) 6۔ [[جنيد بن عبدالرحمٰن]] ( 107ھ کان 111ھ تائين ، هشام بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو۔) 7۔ [[تميم بن يزيد عقبي]] ( 111ھ کان 112ھ تائين، هشام بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو۔ ديبل ۾ وفات ڪيائين) 8۔ [[حڪم بن يزيد عقبي]] ( 112ھ 121ھ تائين، هشام بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو ، ۽ سنڌ ۾ قتل ) 9۔ [[عمرو بن محمد قاسم]] ( 121ھ کان 125ھ تائين ، هشام بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو، منصوره ۾ وفات ڪيائين۔) 10۔ [[يزيد بن عرار ڪلبي]] ( 125ھ کان 129ھ تائين ، وليد بن يزيد جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ، ۽ منصوره سنڌ ۾ قتل ٿيو۔) 11۔ [[منصور بن جهمور ڪلبي]] ( 129ھ کان 132ھ تائين ، مروان بن محمد جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو۔) ==سنڌي ادب اموين جي دور ۾== • هن دور ۾ قرآن شريف جو پهريون دفعو سنڌي ۾ ترجمو ٿيو۔ • گذريل دورن ۾ لکيل سنڌي ڪتابن کي عربي ۾ ترجمو ڪيو ويو۔ • سنڌي شاعري ۾ قصيده گوئي رائج ٿي۔ • سنڌي زبان ۾ زبردست اضافو ٿيو ، ۽ نئين سر تشڪيل ٿي۔ • سنڌي عالمن عربي ادب ۾ وڏا ڪارناما سرانجام ڏنا۔ • هن دور ۾ سنڌي زبان نه پڙهائي ويندي هئي پر لکي به ويندي هئي۔ • سنڌي زبان ۾ مذهبي ڪتاب پڻ لکيا ويا جيڪي مڪتبن ۾ پڙهايا پڻ ويا۔ • سنڌي جي اوائلي تاريخ جو ماخذ "چچ نامو" هن دور ۾ لکيو ويو۔ ==سنڌي شاعر عالم اديب عرب دور ۾== 1۔ [[ابو معشر سنڌي]] 2۔ [[ابو عطا سنڌي]] 3۔ [[ماڻڪ]] 4۔ [[ماڻڪ بن صالح]] 5۔ [[ابو ضلع سنڌي]] 6۔ [[ابو عبد الملڪ]] 7۔ [[امام اوزاعي]] 8۔ [[حافظ ابو محمد]] 9۔ [[ابو نصر سنڌي]] 10۔ [[ابو عبدالله]] 11۔ [[ابو اسحاق]] 12۔ [[سنڌي بن شاهڪ]] 13۔ [[ڪٿاجم سنڌي]] 14۔ [[منصور سنڌي]] 15۔ [[هارون ديبلي]] 16۔ [[صالح بن ڀلو]] 17۔ [[قادري منصور سنڌي]] 18۔ [[ابو جعفر سنڌي]] 19۔ [[ابن ڌنا]] ==پڻ ڏسندا== == حوالا == [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] 8tjs8w94q0c90w32wuicev40byjus27 384153 384152 2026-06-11T03:36:28Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[بنو اموين جي سنڌ تي حڪومت]] کي [[بنو اميه جي سنڌ تي حڪومت]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 384152 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = سنڌ تي اموي فتح | image = Sindh 700ad.jpg | caption = 700ع ۾ سنڌ جي رياست | combatant1 = [[اموي خلافت]] | combatant2 = [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|سنڌ جي برهمڻ رياست]]<br />'''جي حمايت سان'''<br>[[ڪرجي بادشاھت]]<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/23239620ChachnamahAnAncientHistoryOfSindh/page/n132/mode/1up?view=theater&q=Kurij |title=Chachnamah: An Ancient History of Sindh |language=English}}</ref><br />[[جت]]<ref name="Viajaya">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=5CYxDwAAQBAJ&dq=jats+and+muhammad+bin+qasim&pg=PT127 |title=Migrations in Medieval and Early Colonial India |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=9781351558242 |editor=Vijaya Ramaswamy |access-date=17 January 2022 |archive-url=http://web.archive.org/web/20221231131243/https://books.google.com/books?id=5CYxDwAAQBAJ&dq=jats+and+muhammad+bin+qasim&pg=PT127 |archive-date=2022-12-31}}</ref> | commander1 = [[محمد بن قاسم|محمد بن قاسم ثقفي]]<br>[[بديل]]{{KIA}}<ref name="Kalichbeg1900">{{cite web |last=Kalichbeg |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.285133 |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sindh |date=1900 |pages=71}}</ref><br>عبيدالله | commander2 = [[راجا ڏاهر]]{{KIA}}<br />[[جيسيه]]{{Executed }}<ref name="Kalichbeg1900" /><br /> | combatant3 = }} ===تاريخ=== ==حڪمران== 1. [[محمد بن قاسم ]] ( 92ھ کان 96ھ تائين ، وليد بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو جنهن کي بعد ۾ معزول ڪيو۔) 2۔ [[يقيد بن ابي ڪبشه سڪسڪي]] ( 96ھ کان 96ھ تائين ، سليمان بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو ۔ ۽ سنڌ ۾ وفات ڪيائين۔) 3۔ [[حبيب بن ملهب ابي صفره]] ( 96ھ کان 99ھ تائين سليمان بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر ٿيو ، پر بعد معزول ڪيو ويو۔ ) 4۔ [[عمرو بن مسلم باهلي]] ( 99ھ کان 101ھ تائين ، عمر بن عبدالعزيز جي دور ۾ سنڌ جو گورنر ٿيو۔ ) 5۔ [[هلال بن اهوز تميمي]] ( 101ھ کان 107ھ تائين ، يزيد بن ثاني عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو ، بعد ۾ بدلي ڪيو ويو) 6۔ [[جنيد بن عبدالرحمٰن]] ( 107ھ کان 111ھ تائين ، هشام بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو۔) 7۔ [[تميم بن يزيد عقبي]] ( 111ھ کان 112ھ تائين، هشام بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو۔ ديبل ۾ وفات ڪيائين) 8۔ [[حڪم بن يزيد عقبي]] ( 112ھ 121ھ تائين، هشام بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو ، ۽ سنڌ ۾ قتل ) 9۔ [[عمرو بن محمد قاسم]] ( 121ھ کان 125ھ تائين ، هشام بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو، منصوره ۾ وفات ڪيائين۔) 10۔ [[يزيد بن عرار ڪلبي]] ( 125ھ کان 129ھ تائين ، وليد بن يزيد جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ، ۽ منصوره سنڌ ۾ قتل ٿيو۔) 11۔ [[منصور بن جهمور ڪلبي]] ( 129ھ کان 132ھ تائين ، مروان بن محمد جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو۔) ==سنڌي ادب اموين جي دور ۾== • هن دور ۾ قرآن شريف جو پهريون دفعو سنڌي ۾ ترجمو ٿيو۔ • گذريل دورن ۾ لکيل سنڌي ڪتابن کي عربي ۾ ترجمو ڪيو ويو۔ • سنڌي شاعري ۾ قصيده گوئي رائج ٿي۔ • سنڌي زبان ۾ زبردست اضافو ٿيو ، ۽ نئين سر تشڪيل ٿي۔ • سنڌي عالمن عربي ادب ۾ وڏا ڪارناما سرانجام ڏنا۔ • هن دور ۾ سنڌي زبان نه پڙهائي ويندي هئي پر لکي به ويندي هئي۔ • سنڌي زبان ۾ مذهبي ڪتاب پڻ لکيا ويا جيڪي مڪتبن ۾ پڙهايا پڻ ويا۔ • سنڌي جي اوائلي تاريخ جو ماخذ "چچ نامو" هن دور ۾ لکيو ويو۔ ==سنڌي شاعر عالم اديب عرب دور ۾== 1۔ [[ابو معشر سنڌي]] 2۔ [[ابو عطا سنڌي]] 3۔ [[ماڻڪ]] 4۔ [[ماڻڪ بن صالح]] 5۔ [[ابو ضلع سنڌي]] 6۔ [[ابو عبد الملڪ]] 7۔ [[امام اوزاعي]] 8۔ [[حافظ ابو محمد]] 9۔ [[ابو نصر سنڌي]] 10۔ [[ابو عبدالله]] 11۔ [[ابو اسحاق]] 12۔ [[سنڌي بن شاهڪ]] 13۔ [[ڪٿاجم سنڌي]] 14۔ [[منصور سنڌي]] 15۔ [[هارون ديبلي]] 16۔ [[صالح بن ڀلو]] 17۔ [[قادري منصور سنڌي]] 18۔ [[ابو جعفر سنڌي]] 19۔ [[ابن ڌنا]] ==پڻ ڏسندا== == حوالا == [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] 8tjs8w94q0c90w32wuicev40byjus27 384155 384153 2026-06-11T03:40:12Z Intisar Ali 8681 /* */ 384155 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = سنڌ تي اموي فتح | image = Sindh 700ad.jpg | caption = 700ع ۾ سنڌ جي رياست | combatant1 = [[اموي خلافت]] | combatant2 = [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|سنڌ جي برهمڻ رياست]]<br />'''جي حمايت سان'''<br>[[ڪرجي بادشاھت]]<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/23239620ChachnamahAnAncientHistoryOfSindh/page/n132/mode/1up?view=theater&q=Kurij |title=Chachnamah: An Ancient History of Sindh |language=English}}</ref><br />[[جت]]<ref name="Viajaya">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=5CYxDwAAQBAJ&dq=jats+and+muhammad+bin+qasim&pg=PT127 |title=Migrations in Medieval and Early Colonial India |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=9781351558242 |editor=Vijaya Ramaswamy |access-date=17 January 2022 |archive-url=http://web.archive.org/web/20221231131243/https://books.google.com/books?id=5CYxDwAAQBAJ&dq=jats+and+muhammad+bin+qasim&pg=PT127 |archive-date=2022-12-31}}</ref> | commander1 = [[محمد بن قاسم|محمد بن قاسم ثقفي]]<br>[[بديل]]{{KIA}}<ref name="Kalichbeg1900">{{cite web |last=Kalichbeg |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.285133 |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sindh |date=1900 |pages=71}}</ref><br>عبيدالله | commander2 = [[راجا ڏاهر]]{{KIA}}<br />[[جيسيه]]{{Executed }}<ref name="Kalichbeg1900" /><br /> | combatant3 = }} '''سنڌ تي اموي فتح''' 711ع ۾ ڏکڻ ايشيا تي اموي خلافت جي هڪ فوجي مهم هئي، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ جي بادشاھت کي [[سنڌ صوبو|هڪ صوبي]] جي حيثيت سان [[اموي خلافت]] ۾ شامل ڪيو ويو. هن فتح کان پوءِ سنڌ جي آخري هندو حڪمران گهراڻي، [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]]، جو خاتمو ٿيو، جيڪو [[راجا ڏاهر]] جي مارجي وڃڻ کان پوءِ اقتدار کان محروم ٿي ويو.<ref>{{cite book|author=Ahmed Asif|first=Manan|title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia|date=September 19, 2016|publisher=Harvard University Press|language=English|isbn=9780674660113}}</ref> ==پسمنظر== جيتوڻيڪ عربستان ۽ سنڌ جي وچ ۾ سڌي ريت گهرا لاڳاپا موجود نه هئا، پر جنگ جو آغاز عربي سمنڊ ۾ وڌندڙ سامونڊي ڦرلٽ جي واقعن سبب ٿيو. ان وقت اموي خليفي [[راجا ڏاهر]] کي تحفظ ۽ سندس خودمختياري جي تسليم جو واعدو ڪيو هو، بشرطيڪه هو سامونڊي ڦورن جي خاتمي ۾ مدد ڪري. سنڌ جي حڪمران راجا ڏاهر سنڌ ۾ پناھ ورتل عرب باغين کي واپس ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو<ref name="Fredunbeg, Mirza Kalichbeg pp572">Fredunbeg, Mirza Kalichbeg, "The Chachnama: An Ancient History of Sind", p. 57</ref><ref>{{harvnb|El Hareir|M'Baye|2011|pp=604–605}}</ref>، ۽ گڏوگڏ [[ميڊ قوم]] جي ماڻهن ۽ ٻين کي پڻ حوالو ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name="wink1642">Wink (2002), p. 164</ref> هڪ حملي دوران ڪڇ، [[ديبل]] ۽ [[ڪاٺياواڙ]] ۾ قائم پنهنجن مرڪزن تان ڪارروايون ڪندڙ سامونڊي ڦورن<ref name="wink1642" /> [[سرنديب]] (اڄوڪي [[سري لنڪا]]) کان عربستان ڏانهن سفر ڪندڙ مسلمان عورتن کي اغوا ڪري ورتو. هن واقعي جنگ لاءِ هڪ جواز (''casus belli'') فراهم ڪيو<ref name="wink1642" /><ref name="Gier">{{cite conference |last=Gier |first=Nicholas F. |date=May 2006 |title=From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries |conference=Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion |location=Gonzaga University |url=http://www.class.uidaho.edu/ngier/mm.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108235933/http://www.class.uidaho.edu/ngier/mm.htm |archive-date=8 November 2012}}</ref>، جيڪو سنڌ جي حڪمران [[راجا ڏاهر]] خلاف استعمال ڪيو ويو. ڏاهر اموي حملي جو امڪان اڳ ئي محسوس ڪري چڪو هو ۽ ان کان بچڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.<ref name="berzin">{{cite web |title=The Historical Interaction between the Buddhist and Islamic Cultures before the Mongol Empire: First Muslim Incursion into the Indian Subcontinent |url=http://studybuddhism.com/web/en/archives/e-books/unpublished_manuscripts/historical_interaction/pt1/history_cultures_04.html#n5 |website=Study Buddhism |first=Alexander |last=Berzin |access-date=21 June 2016 |archive-url=http://web.archive.org/web/20190302074843/http://studybuddhism.com/web/en/archives/e-books/unpublished_manuscripts/historical_interaction/pt1/history_cultures_04.html |archive-date=2019-03-02}}</ref> راجا ڏاهر پنهنجي بي وسي ظاهر ڪندي چيو ته هو يرغمال بڻايل ماڻهن جي آزادي لاءِ مدد ڪرڻ جي قابل نه هو. ان کان پوءِ هلندڙ ٻن فوجي مهمن جي نتيجي ۾ هو سنڌ ۾ شڪست کاڌي.<ref>{{harvnb|al-Balādhurī|1924|p=216}}</ref><ref name="Fredunbeg, Mirza Kalichbeg pp692">Fredunbeg, Mirza Kalichbeg, "The Chachnama: An Ancient History of Sind", p. 69</ref> [[حجاج بن يوسف]] لڳ ڀڳ 6,000 شامي گهوڙيسوارن، عراق مان آيل ''[[موالي]]'' جي دستن،<ref name="2004Wink12">Wink (2004), pp. 201–205</ref> 6,000 اُٺ سوارن ۽ 3,000 اُٺن تي مشتمل رسد واري قافلي تي ٻڌل هڪ لشڪر تيار ڪيو. هن فوج جي قيادت پنهنجي ڀائيٽي [[محمد بن قاسم ثقفي]] جي حوالي ڪئي ۽ کيس سنڌ ڏانهن روانو ڪيو. پنج وڏن [[منجنيق]]ن تي مشتمل سندس گهيري واري توپخاني کي سمنڊ رستي [[ديبل]] موڪليو ويو.<ref name="2004Wink12" /> ===تاريخ=== ==حڪمران== 1. [[محمد بن قاسم ]] ( 92ھ کان 96ھ تائين ، وليد بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو جنهن کي بعد ۾ معزول ڪيو۔) 2۔ [[يقيد بن ابي ڪبشه سڪسڪي]] ( 96ھ کان 96ھ تائين ، سليمان بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو ۔ ۽ سنڌ ۾ وفات ڪيائين۔) 3۔ [[حبيب بن ملهب ابي صفره]] ( 96ھ کان 99ھ تائين سليمان بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر ٿيو ، پر بعد معزول ڪيو ويو۔ ) 4۔ [[عمرو بن مسلم باهلي]] ( 99ھ کان 101ھ تائين ، عمر بن عبدالعزيز جي دور ۾ سنڌ جو گورنر ٿيو۔ ) 5۔ [[هلال بن اهوز تميمي]] ( 101ھ کان 107ھ تائين ، يزيد بن ثاني عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو ، بعد ۾ بدلي ڪيو ويو) 6۔ [[جنيد بن عبدالرحمٰن]] ( 107ھ کان 111ھ تائين ، هشام بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو۔) 7۔ [[تميم بن يزيد عقبي]] ( 111ھ کان 112ھ تائين، هشام بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو۔ ديبل ۾ وفات ڪيائين) 8۔ [[حڪم بن يزيد عقبي]] ( 112ھ 121ھ تائين، هشام بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو ، ۽ سنڌ ۾ قتل ) 9۔ [[عمرو بن محمد قاسم]] ( 121ھ کان 125ھ تائين ، هشام بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو، منصوره ۾ وفات ڪيائين۔) 10۔ [[يزيد بن عرار ڪلبي]] ( 125ھ کان 129ھ تائين ، وليد بن يزيد جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ، ۽ منصوره سنڌ ۾ قتل ٿيو۔) 11۔ [[منصور بن جهمور ڪلبي]] ( 129ھ کان 132ھ تائين ، مروان بن محمد جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو۔) ==سنڌي ادب اموين جي دور ۾== • هن دور ۾ قرآن شريف جو پهريون دفعو سنڌي ۾ ترجمو ٿيو۔ • گذريل دورن ۾ لکيل سنڌي ڪتابن کي عربي ۾ ترجمو ڪيو ويو۔ • سنڌي شاعري ۾ قصيده گوئي رائج ٿي۔ • سنڌي زبان ۾ زبردست اضافو ٿيو ، ۽ نئين سر تشڪيل ٿي۔ • سنڌي عالمن عربي ادب ۾ وڏا ڪارناما سرانجام ڏنا۔ • هن دور ۾ سنڌي زبان نه پڙهائي ويندي هئي پر لکي به ويندي هئي۔ • سنڌي زبان ۾ مذهبي ڪتاب پڻ لکيا ويا جيڪي مڪتبن ۾ پڙهايا پڻ ويا۔ • سنڌي جي اوائلي تاريخ جو ماخذ "چچ نامو" هن دور ۾ لکيو ويو۔ ==سنڌي شاعر عالم اديب عرب دور ۾== 1۔ [[ابو معشر سنڌي]] 2۔ [[ابو عطا سنڌي]] 3۔ [[ماڻڪ]] 4۔ [[ماڻڪ بن صالح]] 5۔ [[ابو ضلع سنڌي]] 6۔ [[ابو عبد الملڪ]] 7۔ [[امام اوزاعي]] 8۔ [[حافظ ابو محمد]] 9۔ [[ابو نصر سنڌي]] 10۔ [[ابو عبدالله]] 11۔ [[ابو اسحاق]] 12۔ [[سنڌي بن شاهڪ]] 13۔ [[ڪٿاجم سنڌي]] 14۔ [[منصور سنڌي]] 15۔ [[هارون ديبلي]] 16۔ [[صالح بن ڀلو]] 17۔ [[قادري منصور سنڌي]] 18۔ [[ابو جعفر سنڌي]] 19۔ [[ابن ڌنا]] ==پڻ ڏسندا== == حوالا == [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] iga7frgp9hdp8rfp3ezeutm1gbtu705 384156 384155 2026-06-11T03:49:21Z Intisar Ali 8681 384156 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = سنڌ تي اموي فتح | image = Sindh 700ad.jpg | caption = 700ع ۾ سنڌ جي رياست | combatant1 = [[اموي خلافت]] | combatant2 = [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|سنڌ جي برهمڻ رياست]]<br />'''جي حمايت سان'''<br>[[ڪرجي بادشاھت]]<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/23239620ChachnamahAnAncientHistoryOfSindh/page/n132/mode/1up?view=theater&q=Kurij |title=Chachnamah: An Ancient History of Sindh |language=English}}</ref><br />[[جت]]<ref name="Viajaya">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=5CYxDwAAQBAJ&dq=jats+and+muhammad+bin+qasim&pg=PT127 |title=Migrations in Medieval and Early Colonial India |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=9781351558242 |editor=Vijaya Ramaswamy |access-date=17 January 2022 |archive-url=http://web.archive.org/web/20221231131243/https://books.google.com/books?id=5CYxDwAAQBAJ&dq=jats+and+muhammad+bin+qasim&pg=PT127 |archive-date=2022-12-31}}</ref> | commander1 = [[محمد بن قاسم|محمد بن قاسم ثقفي]]<br>[[بديل]]{{KIA}}<ref name="Kalichbeg1900">{{cite web |last=Kalichbeg |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.285133 |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sindh |date=1900 |pages=71}}</ref><br>عبيدالله | commander2 = [[راجا ڏاهر]]{{KIA}}<br />[[جيسيه]]{{Executed }}<ref name="Kalichbeg1900" /><br /> | combatant3 = }} '''سنڌ تي اموي فتح''' 711ع ۾ ڏکڻ ايشيا تي اموي خلافت جي هڪ فوجي مهم هئي، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ جي بادشاھت کي [[سنڌ صوبو|هڪ صوبي]] جي حيثيت سان [[اموي خلافت]] ۾ شامل ڪيو ويو. هن فتح کان پوءِ سنڌ جي آخري هندو حڪمران گهراڻي، [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]]، جو خاتمو ٿيو، جيڪو [[راجا ڏاهر]] جي مارجي وڃڻ کان پوءِ اقتدار کان محروم ٿي ويو.<ref>{{cite book|author=Ahmed Asif|first=Manan|title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia|date=September 19, 2016|publisher=Harvard University Press|language=English|isbn=9780674660113}}</ref> ==پسمنظر== جيتوڻيڪ عربستان ۽ سنڌ جي وچ ۾ سڌي ريت گهرا لاڳاپا موجود نه هئا، پر جنگ جو آغاز عربي سمنڊ ۾ وڌندڙ سامونڊي ڦرلٽ جي واقعن سبب ٿيو. ان وقت اموي خليفي [[راجا ڏاهر]] کي تحفظ ۽ سندس خودمختياري جي تسليم جو واعدو ڪيو هو، بشرطيڪه هو سامونڊي ڦورن جي خاتمي ۾ مدد ڪري. سنڌ جي حڪمران راجا ڏاهر سنڌ ۾ پناھ ورتل عرب باغين کي واپس ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو<ref name="Fredunbeg, Mirza Kalichbeg pp572">Fredunbeg, Mirza Kalichbeg, "The Chachnama: An Ancient History of Sind", p. 57</ref><ref>{{harvnb|El Hareir|M'Baye|2011|pp=604–605}}</ref>، ۽ گڏوگڏ [[ميڊ قوم]] جي ماڻهن ۽ ٻين کي پڻ حوالو ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name="wink1642">Wink (2002), p. 164</ref> هڪ حملي دوران ڪڇ، [[ديبل]] ۽ [[ڪاٺياواڙ]] ۾ قائم پنهنجن مرڪزن تان ڪارروايون ڪندڙ سامونڊي ڦورن<ref name="wink1642" /> [[سرنديب]] (اڄوڪي [[سري لنڪا]]) کان عربستان ڏانهن سفر ڪندڙ مسلمان عورتن کي اغوا ڪري ورتو. هن واقعي جنگ لاءِ هڪ جواز (''casus belli'') فراهم ڪيو<ref name="wink1642" /><ref name="Gier">{{cite conference |last=Gier |first=Nicholas F. |date=May 2006 |title=From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries |conference=Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion |location=Gonzaga University |url=http://www.class.uidaho.edu/ngier/mm.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108235933/http://www.class.uidaho.edu/ngier/mm.htm |archive-date=8 November 2012}}</ref>، جيڪو سنڌ جي حڪمران [[راجا ڏاهر]] خلاف استعمال ڪيو ويو. ڏاهر اموي حملي جو امڪان اڳ ئي محسوس ڪري چڪو هو ۽ ان کان بچڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.<ref name="berzin">{{cite web |title=The Historical Interaction between the Buddhist and Islamic Cultures before the Mongol Empire: First Muslim Incursion into the Indian Subcontinent |url=http://studybuddhism.com/web/en/archives/e-books/unpublished_manuscripts/historical_interaction/pt1/history_cultures_04.html#n5 |website=Study Buddhism |first=Alexander |last=Berzin |access-date=21 June 2016 |archive-url=http://web.archive.org/web/20190302074843/http://studybuddhism.com/web/en/archives/e-books/unpublished_manuscripts/historical_interaction/pt1/history_cultures_04.html |archive-date=2019-03-02}}</ref> راجا ڏاهر پنهنجي بي وسي ظاهر ڪندي چيو ته هو يرغمال بڻايل ماڻهن جي آزادي لاءِ مدد ڪرڻ جي قابل نه هو. ان کان پوءِ هلندڙ ٻن فوجي مهمن جي نتيجي ۾ هو سنڌ ۾ شڪست کاڌي.<ref>{{harvnb|al-Balādhurī|1924|p=216}}</ref><ref name="Fredunbeg, Mirza Kalichbeg pp692">Fredunbeg, Mirza Kalichbeg, "The Chachnama: An Ancient History of Sind", p. 69</ref> [[حجاج بن يوسف]] لڳ ڀڳ 6,000 شامي گهوڙيسوارن، عراق مان آيل ''[[موالي]]'' جي دستن،<ref name="2004Wink12">Wink (2004), pp. 201–205</ref> 6,000 اُٺ سوارن ۽ 3,000 اُٺن تي مشتمل رسد واري قافلي تي ٻڌل هڪ لشڪر تيار ڪيو. هن فوج جي قيادت پنهنجي ڀائيٽي [[محمد بن قاسم ثقفي]] جي حوالي ڪئي ۽ کيس سنڌ ڏانهن روانو ڪيو. پنج وڏن [[منجنيق]]ن تي مشتمل سندس گهيري واري توپخاني کي سمنڊ رستي [[ديبل]] موڪليو ويو.<ref name="2004Wink12" /> ==فتح== سنڌ خلاف پهرين درج ٿيل فوجي مهم [[عثمان بن عفان]]، ٽئين [[راشدون خلافت|راشدون خليفي]]، جي دور ۾ ٿي. هن هند بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ ماڻهو موڪليو. پوءِ خليفي ان کان علائقي جي حالت بابت پڇيو، جنهن تي هن جواب ڏنو: {{اقتباس خاص|پاڻي گهٽ آهي، ميوا خراب آهن، ۽ چور بيباڪ آهن. جيڪڏهن ٿورو لشڪر اتي موڪليو ويو ته اهو تباهه ٿي ويندو؛ ۽ جيڪڏهن وڏو لشڪر موڪليو ويو ته اهو بک وگهي مري ويندو.}} عثمان پڇيو ته ڇا هو سچ ڳالهائي رهيو آهي يا وڌاءُ ڪري رهيو آهي. ان ماڻهوءَ جواب ڏنو ته هن پنهنجي ڄاڻ موجب ڳالهايو آهي. نتيجي طور خليفي اتي ڪا به فوجي مهم موڪلڻ کان پاسو ڪيو. 659ع ۾، [[علي بن ابي طالب]] جي دور ۾، هڪ ٻي مهم هراس بن مره العبدي جي قيادت هيٺ موڪلي وئي. اها مهم پڻ دفاعي سببن ڪري شروع ڪئي وئي هئي. شروع ۾ ان مهم کي ڪاميابي ملي، ڇاڪاڻ⁠تہ مسلمان فوجن هڪ ئي ڏينهن ۾ هزار ماڻهوءَ واري لشڪر کي شڪست ڏني. تنهن هوندي به، 662ع ۾ اها فوجي ٽولي [[ڪي ڪان]] ۾ تباهه ٿي وئي. 664ع ۾ خليفي [[مهلب بن ابي صفره]] جي قيادت هيٺ هڪ ٻي مهم موڪلي، پر اها پڻ ناڪام ٿي. ''چچ نامي'' موجب، بولان لڪ ۾ ڪي ڪان جي جتن مسلمان فوجن کي سخت شڪست ڏني. انهن سندن سپهه سالار هراس کي قتل ڪيو ۽ حملي آور فوجن کي مڪمل پسپائي تي مجبور ڪيو. هن وڏي ناڪاميءَ سبب ايندڙ ويهن سالن دوران ڇهه وڌيڪ اسلامي مهمون موڪليون ويون، جن مان پنج سنڌ ۾ ڪو به مستقل وجود قائم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيون. جتن جي مضبوط مزاحمت، جنهن ۾ سندن جبلائي علائقي جو وڏو هٿ هو، مسلمانن جي هند ڏانهن واڌ کي لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين روڪي رکيو. آخرڪار عراق جي حاڪم [[حجاج بن يوسف ثقفي]]، خليفي [[عبدالملڪ بن مروان]] جي منظوري سان، [[محمد بن قاسم ثقفي]] کي سنڌ فتح ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو. محمد بن قاسم آخرڪار سنڌ فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. [[برهمڻ آباد]] جي قبضي کان پوءِ، ابن قاسم مقامي برهمڻ اشرافيه جو تعاون حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جن کي هو عزت جي نظر سان ڏسندو هو. هن انهن کي انهن عهدن تي ٻيهر مقرر ڪيو، جيڪي اهي [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]] جي دور ۾ سنڀاليندا هئا، ۽ سندن مذهبي اڳواڻن ۽ عالمن کي اعزاز ۽ انعام ڏنا. مقامي برهمڻ اشرافيه سان هن بندوبست جي نتيجي ۾، بهرحال، ٻڌ ڌرم وارن تي لاڳو پابنديون جاري رهيون. ابن قاسم موجوده برهمڻي ضابطن کي برقرار رکيو، جن موجب ٻڌ ڌرم وارن کي رڳو کُهرا ڪپڙا پائڻا پوندا هئا ۽ هميشه اگهاڙي پيرين، اڪثر ڪتن سان گڏ، هلڻو پوندو هو. ==هندو ۽ ٻڌ ڌرم وارن جو ردعمل== اموي حملن جي وقت سنڌ جي آباديءَ جي اڪثريت هندو هئي، جيتوڻيڪ ٻڌ ڌرم وارن جي هڪ وڏي اقليت پڻ موجود هئي. مؤرخ برجور آواري دليل ڏئي ٿو ته ٻڌ ڌرم وارن غالباً عربن سان تعاون ڪيو ۽ حملي جي شروعات کان اڳ ئي سندن پاسي ٿي بيٺا. هن راءِ جي حمايت ڪيترن ئي بنيادي ۽ ثانوي ماخذن مان ٿئي ٿي، جيڪي ظاهر ڪن ٿا ته ٻڌ ڌرم جون جماعتون شروعاتي مرحلي کان ئي عرب حملي آورن سان تعاون ڪري رهيون هيون. ڊيرل اين. ميڪلين موجب، ٻڌ ڌرم وارا هندن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻي حد تائين ۽ وڌيڪ اڳواٽ عربن سان تعاون ڪندا هئا. جتي به بنيادي ماخذ مذهبي وابستگي جو ذڪر ڪن ٿا، اتي ٻڌ ڌرم جي جماعتن کي لڳاتار تعاون جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي. وڌيڪ اهو ته ٻڌ ڌرم وارا اڪثر عربن سان ان کان اڳ ئي تعاون ڪندا هئا، جڏهن سنڌ جي وڏي فتح اڃا مڪمل به نه ٿي هئي. سوويت مؤرخ يو. وي. گانڪووسڪي پڻ ساڳئي ريت دليل ڏنو ته عرب حملن جي ڪاميابيءَ جو وڏو سبب اهو هو ته سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي جماعت جا اڳواڻ برهمڻ حڪمرانن جي مخالفت ڪندا هئا، عرب حملي آورن سان همدردي رکندا هئا، ۽ ڪڏهن ڪڏهن سندن مدد پڻ ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، هندو برهمڻن عرب حڪومت خلاف گهڻو عرصو مزاحمت جاري رکي، خاص طور مٿين سنڌ ۽ ملتان ۾. اوڀر وارن جتن سنڌي حڪمران [[راجا ڏاهر]] جي عرب حملي آورن خلاف حمايت ڪئي، جڏهن⁠تہ اولهه وارن جتن [[محمد بن قاسم ثقفي]] سان ڏاهر خلاف اتحاد ڪيو. مذهبي آزادي ۽ برهمڻن جي سماجي حيثيت بابت معاملا طئي ڪرڻ کان پوءِ، ابن قاسم پوءِ جتن ۽ لوهاڻن خلاف رخ ڪيو. ''چچ نامو''، ''زين الاخبار'' ۽ ''تاريخ بيهقي'' جهڙا ماخذ هندو جت گروهن ۽ محمد بن قاسم جي فوجن وچ ۾ ٿيل جنگين جو ذڪر ڪن ٿا. ==نتيجا== سنڌ تي پنهنجو قبضو مضبوط ڪرڻ کان پوءِ، [[محمد بن قاسم ثقفي]] ”هند جي بادشاھن“ ڏانهن خط لکيا، جن ۾ کين هٿيار ڦٽا ڪرڻ ۽ اسلام قبول ڪرڻ جي دعوت ڏني وئي. هن [[ڀين مال]] ڏانهن هڪ فوج موڪلي، جنهن جي حڪمران بابت چيو وڃي ٿو ته هن اطاعت قبول ڪئي. سوراشٽر جي ميڊ قوم، جيڪا ولڀي جي ميتراڪ رياست هيٺ هئي، پڻ صلح جا ٺاهه ڪيا. ان کان پوءِ ابن قاسم ڏهه هزار گهوڙيسوار [[قنوج]] ڏانهن موڪليا، جن سان خليفي جو فرمان پڻ هو. هن هڪ لشڪر سان [[ڪشمير]] جي سرحدي علائقي ڏانهن پڻ اڳڀرائي ڪئي، جنهن کي ماخذن ۾ پنج ماهيات سڏيو ويو آهي، ۽ جيڪو اولهه پنجاب ۾ واقع هو. قنوج واري مهم بابت گهڻي ڄاڻ موجود نه آهي. ڪشمير جي سرحد شايد اهو علائقو هو، جنهن کي پوءِ جي ماخذن ۾ ڪيراج سڏيو ويو، جيڪو غالباً اڄوڪي [[هماچل پرديش]] جي [[ڪانگڙا وادي]] ۾ ڪيرا رياست سان لاڳاپيل هو، جنهن لڳي ٿو ته اموي اختيار کي تسليم ڪيو هو. محمد بن قاسم کي 715ع ۾ واپس گهرايو ويو ۽ هو واپسيءَ دوران فوت ٿي ويو. [[بلاذري]] موجب، هند جا حڪمران سندس روانگي کان پوءِ پنهنجون بادشاهتون ٻيهر حاصل ڪري ويا. خليفي [[عمر بن عبدالعزيز]] جو دور (717ع–720ع) نسبتاً پرامن هو. عمر هند جي حڪمرانن کي اسلام قبول ڪرڻ ۽ پنهنجي اختيار هيٺ اچڻ جي دعوت ڏني، جڏهن⁠تہ کين پنهنجا تخت برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي. سنڌ جي حڪمران حليشه، ٻين ڪيترن ئي بادشاھن سميت، اها آڇ قبول ڪئي ۽ عربي نالا اختيار ڪيا. جيتوڻيڪ اموي فتح دوران مزاحمت ڪندڙ علائقن ۾ قتلِ عام پڻ ٿيا، پر ان سان سنڌ وسيع اسلامي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترن ئي سنڌي مسلمانن بعد ۾ [[اسلامي سونهري دور]] دوران اهم ڪردار ادا ڪيو، جن ۾ [[ابو معشر سنڌي]] ۽ [[ابو راجا سنڌي]] شامل هئا. مؤرخ [[ذهبي]] پڻ لکي ٿو ته مشهور فقيه [[عبدالرحمان اوزاعي]] سنڌي نسل جو هو. ==پڻ ڏسو== * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌ جي بادشاھن جي فهرست]] * [[ڪي ڪان ڏانهن عرب مهم]] ==حوالا== ==ماخذ== * بلاذري، ''The Origins of the Islamic State'' (1924ع). * بلينڪنشپ، خالد يحيٰ. ''The End of the Jihad State: The Reign of Hisham Ibn 'Abd al-Malik and the Collapse of the Umayyads'' (1994ع). * الحریر، ادريس؛ مبائي، روين، مرتب. ''The Spread of Islam Throughout the World'' (2011ع). * ترپاٺي، رام شنڪر. ''History of Kanauj: To the Moslem Conquest'' (1989ع). * وِنڪ، آندري. ''Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World'' (2002ع). ==حڪمران== 1. [[محمد بن قاسم ]] ( 92ھ کان 96ھ تائين ، وليد بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو جنهن کي بعد ۾ معزول ڪيو۔) 2۔ [[يقيد بن ابي ڪبشه سڪسڪي]] ( 96ھ کان 96ھ تائين ، سليمان بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو ۔ ۽ سنڌ ۾ وفات ڪيائين۔) 3۔ [[حبيب بن ملهب ابي صفره]] ( 96ھ کان 99ھ تائين سليمان بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر ٿيو ، پر بعد معزول ڪيو ويو۔ ) 4۔ [[عمرو بن مسلم باهلي]] ( 99ھ کان 101ھ تائين ، عمر بن عبدالعزيز جي دور ۾ سنڌ جو گورنر ٿيو۔ ) 5۔ [[هلال بن اهوز تميمي]] ( 101ھ کان 107ھ تائين ، يزيد بن ثاني عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو ، بعد ۾ بدلي ڪيو ويو) 6۔ [[جنيد بن عبدالرحمٰن]] ( 107ھ کان 111ھ تائين ، هشام بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو۔) 7۔ [[تميم بن يزيد عقبي]] ( 111ھ کان 112ھ تائين، هشام بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو۔ ديبل ۾ وفات ڪيائين) 8۔ [[حڪم بن يزيد عقبي]] ( 112ھ 121ھ تائين، هشام بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو ، ۽ سنڌ ۾ قتل ) 9۔ [[عمرو بن محمد قاسم]] ( 121ھ کان 125ھ تائين ، هشام بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو، منصوره ۾ وفات ڪيائين۔) 10۔ [[يزيد بن عرار ڪلبي]] ( 125ھ کان 129ھ تائين ، وليد بن يزيد جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ، ۽ منصوره سنڌ ۾ قتل ٿيو۔) 11۔ [[منصور بن جهمور ڪلبي]] ( 129ھ کان 132ھ تائين ، مروان بن محمد جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو۔) ==سنڌي ادب اموين جي دور ۾== • هن دور ۾ قرآن شريف جو پهريون دفعو سنڌي ۾ ترجمو ٿيو۔ • گذريل دورن ۾ لکيل سنڌي ڪتابن کي عربي ۾ ترجمو ڪيو ويو۔ • سنڌي شاعري ۾ قصيده گوئي رائج ٿي۔ • سنڌي زبان ۾ زبردست اضافو ٿيو ، ۽ نئين سر تشڪيل ٿي۔ • سنڌي عالمن عربي ادب ۾ وڏا ڪارناما سرانجام ڏنا۔ • هن دور ۾ سنڌي زبان نه پڙهائي ويندي هئي پر لکي به ويندي هئي۔ • سنڌي زبان ۾ مذهبي ڪتاب پڻ لکيا ويا جيڪي مڪتبن ۾ پڙهايا پڻ ويا۔ • سنڌي جي اوائلي تاريخ جو ماخذ "چچ نامو" هن دور ۾ لکيو ويو۔ ==سنڌي شاعر عالم اديب عرب دور ۾== 1۔ [[ابو معشر سنڌي]] 2۔ [[ابو عطا سنڌي]] 3۔ [[ماڻڪ]] 4۔ [[ماڻڪ بن صالح]] 5۔ [[ابو ضلع سنڌي]] 6۔ [[ابو عبد الملڪ]] 7۔ [[امام اوزاعي]] 8۔ [[حافظ ابو محمد]] 9۔ [[ابو نصر سنڌي]] 10۔ [[ابو عبدالله]] 11۔ [[ابو اسحاق]] 12۔ [[سنڌي بن شاهڪ]] 13۔ [[ڪٿاجم سنڌي]] 14۔ [[منصور سنڌي]] 15۔ [[هارون ديبلي]] 16۔ [[صالح بن ڀلو]] 17۔ [[قادري منصور سنڌي]] 18۔ [[ابو جعفر سنڌي]] 19۔ [[ابن ڌنا]] ==پڻ ڏسندا== == حوالا == [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] iv9hlei6g27gsae51q6tzlm50lvl1gb 384157 384156 2026-06-11T03:50:55Z Intisar Ali 8681 384157 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = سنڌ تي اموي فتح | image = Sindh 700ad.jpg | caption = 700ع ۾ سنڌ جي رياست | combatant1 = [[اموي خلافت]] | combatant2 = [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|سنڌ جي برهمڻ رياست]]<br />'''جي حمايت سان'''<br>[[ڪرجي بادشاھت]]<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/23239620ChachnamahAnAncientHistoryOfSindh/page/n132/mode/1up?view=theater&q=Kurij |title=Chachnamah: An Ancient History of Sindh |language=English}}</ref><br />[[جت]]<ref name="Viajaya">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=5CYxDwAAQBAJ&dq=jats+and+muhammad+bin+qasim&pg=PT127 |title=Migrations in Medieval and Early Colonial India |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=9781351558242 |editor=Vijaya Ramaswamy |access-date=17 January 2022 |archive-url=http://web.archive.org/web/20221231131243/https://books.google.com/books?id=5CYxDwAAQBAJ&dq=jats+and+muhammad+bin+qasim&pg=PT127 |archive-date=2022-12-31}}</ref> | commander1 = [[محمد بن قاسم|محمد بن قاسم ثقفي]]<br>[[بديل]]{{KIA}}<ref name="Kalichbeg1900">{{cite web |last=Kalichbeg |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.285133 |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sindh |date=1900 |pages=71}}</ref><br>عبيدالله | commander2 = [[راجا ڏاهر]]{{KIA}}<br />[[جيسيه]]{{Executed }}<ref name="Kalichbeg1900" /><br /> | combatant3 = }} '''سنڌ تي اموي فتح''' 711ع ۾ ڏکڻ ايشيا تي اموي خلافت جي هڪ فوجي مهم هئي، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ جي بادشاھت کي [[سنڌ صوبو|هڪ صوبي]] جي حيثيت سان [[اموي خلافت]] ۾ شامل ڪيو ويو. هن فتح کان پوءِ سنڌ جي آخري هندو حڪمران گهراڻي، [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]]، جو خاتمو ٿيو، جيڪو [[راجا ڏاهر]] جي مارجي وڃڻ کان پوءِ اقتدار کان محروم ٿي ويو.<ref>{{cite book|author=Ahmed Asif|first=Manan|title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia|date=September 19, 2016|publisher=Harvard University Press|language=English|isbn=9780674660113}}</ref> ==پسمنظر== جيتوڻيڪ عربستان ۽ سنڌ جي وچ ۾ سڌي ريت گهرا لاڳاپا موجود نه هئا، پر جنگ جو آغاز عربي سمنڊ ۾ وڌندڙ سامونڊي ڦرلٽ جي واقعن سبب ٿيو. ان وقت اموي خليفي [[راجا ڏاهر]] کي تحفظ ۽ سندس خودمختياري جي تسليم جو واعدو ڪيو هو، بشرطيڪه هو سامونڊي ڦورن جي خاتمي ۾ مدد ڪري. سنڌ جي حڪمران راجا ڏاهر سنڌ ۾ پناھ ورتل عرب باغين کي واپس ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو<ref name="Fredunbeg, Mirza Kalichbeg pp572">Fredunbeg, Mirza Kalichbeg, "The Chachnama: An Ancient History of Sind", p. 57</ref><ref>{{harvnb|El Hareir|M'Baye|2011|pp=604–605}}</ref>، ۽ گڏوگڏ [[ميڊ قوم]] جي ماڻهن ۽ ٻين کي پڻ حوالو ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name="wink1642">Wink (2002), p. 164</ref> هڪ حملي دوران ڪڇ، [[ديبل]] ۽ [[ڪاٺياواڙ]] ۾ قائم پنهنجن مرڪزن تان ڪارروايون ڪندڙ سامونڊي ڦورن<ref name="wink1642" /> [[سرنديب]] (اڄوڪي [[سري لنڪا]]) کان عربستان ڏانهن سفر ڪندڙ مسلمان عورتن کي اغوا ڪري ورتو. هن واقعي جنگ لاءِ هڪ جواز (''casus belli'') فراهم ڪيو<ref name="wink1642" /><ref name="Gier">{{cite conference |last=Gier |first=Nicholas F. |date=May 2006 |title=From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries |conference=Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion |location=Gonzaga University |url=http://www.class.uidaho.edu/ngier/mm.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108235933/http://www.class.uidaho.edu/ngier/mm.htm |archive-date=8 November 2012}}</ref>، جيڪو سنڌ جي حڪمران [[راجا ڏاهر]] خلاف استعمال ڪيو ويو. ڏاهر اموي حملي جو امڪان اڳ ئي محسوس ڪري چڪو هو ۽ ان کان بچڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.<ref name="berzin">{{cite web |title=The Historical Interaction between the Buddhist and Islamic Cultures before the Mongol Empire: First Muslim Incursion into the Indian Subcontinent |url=http://studybuddhism.com/web/en/archives/e-books/unpublished_manuscripts/historical_interaction/pt1/history_cultures_04.html#n5 |website=Study Buddhism |first=Alexander |last=Berzin |access-date=21 June 2016 |archive-url=http://web.archive.org/web/20190302074843/http://studybuddhism.com/web/en/archives/e-books/unpublished_manuscripts/historical_interaction/pt1/history_cultures_04.html |archive-date=2019-03-02}}</ref> راجا ڏاهر پنهنجي بي وسي ظاهر ڪندي چيو ته هو يرغمال بڻايل ماڻهن جي آزادي لاءِ مدد ڪرڻ جي قابل نه هو. ان کان پوءِ هلندڙ ٻن فوجي مهمن جي نتيجي ۾ هو سنڌ ۾ شڪست کاڌي.<ref>{{harvnb|al-Balādhurī|1924|p=216}}</ref><ref name="Fredunbeg, Mirza Kalichbeg pp692">Fredunbeg, Mirza Kalichbeg, "The Chachnama: An Ancient History of Sind", p. 69</ref> [[حجاج بن يوسف]] لڳ ڀڳ 6,000 شامي گهوڙيسوارن، عراق مان آيل ''[[موالي]]'' جي دستن،<ref name="2004Wink12">Wink (2004), pp. 201–205</ref> 6,000 اُٺ سوارن ۽ 3,000 اُٺن تي مشتمل رسد واري قافلي تي ٻڌل هڪ لشڪر تيار ڪيو. هن فوج جي قيادت پنهنجي ڀائيٽي [[محمد بن قاسم ثقفي]] جي حوالي ڪئي ۽ کيس سنڌ ڏانهن روانو ڪيو. پنج وڏن [[منجنيق]]ن تي مشتمل سندس گهيري واري توپخاني کي سمنڊ رستي [[ديبل]] موڪليو ويو.<ref name="2004Wink12" /> ==فتح== سنڌ خلاف پهرين درج ٿيل فوجي مهم [[عثمان بن عفان]]، ٽئين [[راشدون خلافت|راشدون خليفي]]، جي دور ۾ ٿي. هن هند بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ ماڻهو موڪليو. پوءِ خليفي ان کان علائقي جي حالت بابت پڇيو، جنهن تي هن جواب ڏنو: {{اقتباس خاص|پاڻي گهٽ آهي، ميوا خراب آهن، ۽ چور بيباڪ آهن. جيڪڏهن ٿورو لشڪر اتي موڪليو ويو ته اهو تباهه ٿي ويندو؛ ۽ جيڪڏهن وڏو لشڪر موڪليو ويو ته اهو بک وگهي مري ويندو.}} عثمان پڇيو ته ڇا هو سچ ڳالهائي رهيو آهي يا وڌاءُ ڪري رهيو آهي. ان ماڻهوءَ جواب ڏنو ته هن پنهنجي ڄاڻ موجب ڳالهايو آهي. نتيجي طور خليفي اتي ڪا به فوجي مهم موڪلڻ کان پاسو ڪيو. 659ع ۾، [[علي بن ابي طالب]] جي دور ۾، هڪ ٻي مهم هراس بن مره العبدي جي قيادت هيٺ موڪلي وئي. اها مهم پڻ دفاعي سببن ڪري شروع ڪئي وئي هئي. شروع ۾ ان مهم کي ڪاميابي ملي، ڇاڪاڻ⁠تہ مسلمان فوجن هڪ ئي ڏينهن ۾ هزار ماڻهوءَ واري لشڪر کي شڪست ڏني. تنهن هوندي به، 662ع ۾ اها فوجي ٽولي [[ڪي ڪان]] ۾ تباهه ٿي وئي. 664ع ۾ خليفي [[مهلب بن ابي صفره]] جي قيادت هيٺ هڪ ٻي مهم موڪلي، پر اها پڻ ناڪام ٿي. ''چچ نامي'' موجب، بولان لڪ ۾ ڪي ڪان جي جتن مسلمان فوجن کي سخت شڪست ڏني. انهن سندن سپهه سالار هراس کي قتل ڪيو ۽ حملي آور فوجن کي مڪمل پسپائي تي مجبور ڪيو. هن وڏي ناڪاميءَ سبب ايندڙ ويهن سالن دوران ڇهه وڌيڪ اسلامي مهمون موڪليون ويون، جن مان پنج سنڌ ۾ ڪو به مستقل وجود قائم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيون. جتن جي مضبوط مزاحمت، جنهن ۾ سندن جبلائي علائقي جو وڏو هٿ هو، مسلمانن جي هند ڏانهن واڌ کي لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين روڪي رکيو. آخرڪار عراق جي حاڪم [[حجاج بن يوسف ثقفي]]، خليفي [[عبدالملڪ بن مروان]] جي منظوري سان، [[محمد بن قاسم ثقفي]] کي سنڌ فتح ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو. محمد بن قاسم آخرڪار سنڌ فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. [[برهمڻ آباد]] جي قبضي کان پوءِ، ابن قاسم مقامي برهمڻ اشرافيه جو تعاون حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جن کي هو عزت جي نظر سان ڏسندو هو. هن انهن کي انهن عهدن تي ٻيهر مقرر ڪيو، جيڪي اهي [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]] جي دور ۾ سنڀاليندا هئا، ۽ سندن مذهبي اڳواڻن ۽ عالمن کي اعزاز ۽ انعام ڏنا. مقامي برهمڻ اشرافيه سان هن بندوبست جي نتيجي ۾، بهرحال، ٻڌ ڌرم وارن تي لاڳو پابنديون جاري رهيون. ابن قاسم موجوده برهمڻي ضابطن کي برقرار رکيو، جن موجب ٻڌ ڌرم وارن کي رڳو کُهرا ڪپڙا پائڻا پوندا هئا ۽ هميشه اگهاڙي پيرين، اڪثر ڪتن سان گڏ، هلڻو پوندو هو. ==هندو ۽ ٻڌ ڌرم وارن جو ردعمل== اموي حملن جي وقت سنڌ جي آباديءَ جي اڪثريت هندو هئي، جيتوڻيڪ ٻڌ ڌرم وارن جي هڪ وڏي اقليت پڻ موجود هئي. مؤرخ برجور آواري دليل ڏئي ٿو ته ٻڌ ڌرم وارن غالباً عربن سان تعاون ڪيو ۽ حملي جي شروعات کان اڳ ئي سندن پاسي ٿي بيٺا. هن راءِ جي حمايت ڪيترن ئي بنيادي ۽ ثانوي ماخذن مان ٿئي ٿي، جيڪي ظاهر ڪن ٿا ته ٻڌ ڌرم جون جماعتون شروعاتي مرحلي کان ئي عرب حملي آورن سان تعاون ڪري رهيون هيون. ڊيرل اين. ميڪلين موجب، ٻڌ ڌرم وارا هندن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻي حد تائين ۽ وڌيڪ اڳواٽ عربن سان تعاون ڪندا هئا. جتي به بنيادي ماخذ مذهبي وابستگي جو ذڪر ڪن ٿا، اتي ٻڌ ڌرم جي جماعتن کي لڳاتار تعاون جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي. وڌيڪ اهو ته ٻڌ ڌرم وارا اڪثر عربن سان ان کان اڳ ئي تعاون ڪندا هئا، جڏهن سنڌ جي وڏي فتح اڃا مڪمل به نه ٿي هئي. سوويت مؤرخ يو. وي. گانڪووسڪي پڻ ساڳئي ريت دليل ڏنو ته عرب حملن جي ڪاميابيءَ جو وڏو سبب اهو هو ته سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي جماعت جا اڳواڻ برهمڻ حڪمرانن جي مخالفت ڪندا هئا، عرب حملي آورن سان همدردي رکندا هئا، ۽ ڪڏهن ڪڏهن سندن مدد پڻ ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، هندو برهمڻن عرب حڪومت خلاف گهڻو عرصو مزاحمت جاري رکي، خاص طور مٿين سنڌ ۽ ملتان ۾. اوڀر وارن جتن سنڌي حڪمران [[راجا ڏاهر]] جي عرب حملي آورن خلاف حمايت ڪئي، جڏهن⁠تہ اولهه وارن جتن [[محمد بن قاسم ثقفي]] سان ڏاهر خلاف اتحاد ڪيو. مذهبي آزادي ۽ برهمڻن جي سماجي حيثيت بابت معاملا طئي ڪرڻ کان پوءِ، ابن قاسم پوءِ جتن ۽ لوهاڻن خلاف رخ ڪيو. ''چچ نامو''، ''زين الاخبار'' ۽ ''تاريخ بيهقي'' جهڙا ماخذ هندو جت گروهن ۽ محمد بن قاسم جي فوجن وچ ۾ ٿيل جنگين جو ذڪر ڪن ٿا. ==نتيجا== سنڌ تي پنهنجو قبضو مضبوط ڪرڻ کان پوءِ، [[محمد بن قاسم ثقفي]] ”هند جي بادشاھن“ ڏانهن خط لکيا، جن ۾ کين هٿيار ڦٽا ڪرڻ ۽ اسلام قبول ڪرڻ جي دعوت ڏني وئي. هن [[ڀين مال]] ڏانهن هڪ فوج موڪلي، جنهن جي حڪمران بابت چيو وڃي ٿو ته هن اطاعت قبول ڪئي. سوراشٽر جي ميڊ قوم، جيڪا ولڀي جي ميتراڪ رياست هيٺ هئي، پڻ صلح جا ٺاهه ڪيا. ان کان پوءِ ابن قاسم ڏهه هزار گهوڙيسوار [[قنوج]] ڏانهن موڪليا، جن سان خليفي جو فرمان پڻ هو. هن هڪ لشڪر سان [[ڪشمير]] جي سرحدي علائقي ڏانهن پڻ اڳڀرائي ڪئي، جنهن کي ماخذن ۾ پنج ماهيات سڏيو ويو آهي، ۽ جيڪو اولهه پنجاب ۾ واقع هو. قنوج واري مهم بابت گهڻي ڄاڻ موجود نه آهي. ڪشمير جي سرحد شايد اهو علائقو هو، جنهن کي پوءِ جي ماخذن ۾ ڪيراج سڏيو ويو، جيڪو غالباً اڄوڪي [[هماچل پرديش]] جي [[ڪانگڙا وادي]] ۾ ڪيرا رياست سان لاڳاپيل هو، جنهن لڳي ٿو ته اموي اختيار کي تسليم ڪيو هو. محمد بن قاسم کي 715ع ۾ واپس گهرايو ويو ۽ هو واپسيءَ دوران فوت ٿي ويو. [[بلاذري]] موجب، هند جا حڪمران سندس روانگي کان پوءِ پنهنجون بادشاهتون ٻيهر حاصل ڪري ويا. خليفي [[عمر بن عبدالعزيز]] جو دور (717ع–720ع) نسبتاً پرامن هو. عمر هند جي حڪمرانن کي اسلام قبول ڪرڻ ۽ پنهنجي اختيار هيٺ اچڻ جي دعوت ڏني، جڏهن⁠تہ کين پنهنجا تخت برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي. سنڌ جي حڪمران حليشه، ٻين ڪيترن ئي بادشاھن سميت، اها آڇ قبول ڪئي ۽ عربي نالا اختيار ڪيا. جيتوڻيڪ اموي فتح دوران مزاحمت ڪندڙ علائقن ۾ قتلِ عام پڻ ٿيا، پر ان سان سنڌ وسيع اسلامي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترن ئي سنڌي مسلمانن بعد ۾ [[اسلامي سونهري دور]] دوران اهم ڪردار ادا ڪيو، جن ۾ [[ابو معشر سنڌي]] ۽ [[ابو راجا سنڌي]] شامل هئا. مؤرخ [[ذهبي]] پڻ لکي ٿو ته مشهور فقيه [[عبدالرحمان اوزاعي]] سنڌي نسل جو هو. ==پڻ ڏسو== * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌ جي بادشاھن جي فهرست]] * [[ڪي ڪان ڏانهن عرب مهم]] ==حوالا== ==ماخذ== * بلاذري، ''The Origins of the Islamic State'' (1924ع). * بلينڪنشپ، خالد يحيٰ. ''The End of the Jihad State: The Reign of Hisham Ibn 'Abd al-Malik and the Collapse of the Umayyads'' (1994ع). * الحریر، ادريس؛ مبائي، روين، مرتب. ''The Spread of Islam Throughout the World'' (2011ع). * ترپاٺي، رام شنڪر. ''History of Kanauj: To the Moslem Conquest'' (1989ع). * وِنڪ، آندري. ''Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World'' (2002ع). = ==سنڌي ادب اموين جي دور ۾== • هن دور ۾ قرآن شريف جو پهريون دفعو سنڌي ۾ ترجمو ٿيو۔ • گذريل دورن ۾ لکيل سنڌي ڪتابن کي عربي ۾ ترجمو ڪيو ويو۔ • سنڌي شاعري ۾ قصيده گوئي رائج ٿي۔ • سنڌي زبان ۾ زبردست اضافو ٿيو ، ۽ نئين سر تشڪيل ٿي۔ • سنڌي عالمن عربي ادب ۾ وڏا ڪارناما سرانجام ڏنا۔ • هن دور ۾ سنڌي زبان نه پڙهائي ويندي هئي پر لکي به ويندي هئي۔ • سنڌي زبان ۾ مذهبي ڪتاب پڻ لکيا ويا جيڪي مڪتبن ۾ پڙهايا پڻ ويا۔ • سنڌي جي اوائلي تاريخ جو ماخذ "چچ نامو" هن دور ۾ لکيو ويو۔ ==سنڌي شاعر عالم اديب عرب دور ۾== 1۔ [[ابو معشر سنڌي]] 2۔ [[ابو عطا سنڌي]] 3۔ [[ماڻڪ]] 4۔ [[ماڻڪ بن صالح]] 5۔ [[ابو ضلع سنڌي]] 6۔ [[ابو عبد الملڪ]] 7۔ [[امام اوزاعي]] 8۔ [[حافظ ابو محمد]] 9۔ [[ابو نصر سنڌي]] 10۔ [[ابو عبدالله]] 11۔ [[ابو اسحاق]] 12۔ [[سنڌي بن شاهڪ]] 13۔ [[ڪٿاجم سنڌي]] 14۔ [[منصور سنڌي]] 15۔ [[هارون ديبلي]] 16۔ [[صالح بن ڀلو]] 17۔ [[قادري منصور سنڌي]] 18۔ [[ابو جعفر سنڌي]] 19۔ [[ابن ڌنا]] ==پڻ ڏسندا== == حوالا == [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] 82pepz7y94aq19mf6kpc7j7wpv5bgb0 384158 384157 2026-06-11T03:51:20Z Intisar Ali 8681 384158 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = سنڌ تي اموي فتح | image = Sindh 700ad.jpg | caption = 700ع ۾ سنڌ جي رياست | combatant1 = [[اموي خلافت]] | combatant2 = [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|سنڌ جي برهمڻ رياست]]<br />'''جي حمايت سان'''<br>[[ڪرجي بادشاھت]]<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/23239620ChachnamahAnAncientHistoryOfSindh/page/n132/mode/1up?view=theater&q=Kurij |title=Chachnamah: An Ancient History of Sindh |language=English}}</ref><br />[[جت]]<ref name="Viajaya">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=5CYxDwAAQBAJ&dq=jats+and+muhammad+bin+qasim&pg=PT127 |title=Migrations in Medieval and Early Colonial India |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=9781351558242 |editor=Vijaya Ramaswamy |access-date=17 January 2022 |archive-url=http://web.archive.org/web/20221231131243/https://books.google.com/books?id=5CYxDwAAQBAJ&dq=jats+and+muhammad+bin+qasim&pg=PT127 |archive-date=2022-12-31}}</ref> | commander1 = [[محمد بن قاسم|محمد بن قاسم ثقفي]]<br>[[بديل]]{{KIA}}<ref name="Kalichbeg1900">{{cite web |last=Kalichbeg |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.285133 |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sindh |date=1900 |pages=71}}</ref><br>عبيدالله | commander2 = [[راجا ڏاهر]]{{KIA}}<br />[[جيسيه]]{{Executed }}<ref name="Kalichbeg1900" /><br /> | combatant3 = }} '''سنڌ تي اموي فتح''' 711ع ۾ ڏکڻ ايشيا تي اموي خلافت جي هڪ فوجي مهم هئي، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ جي بادشاھت کي [[سنڌ صوبو|هڪ صوبي]] جي حيثيت سان [[اموي خلافت]] ۾ شامل ڪيو ويو. هن فتح کان پوءِ سنڌ جي آخري هندو حڪمران گهراڻي، [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]]، جو خاتمو ٿيو، جيڪو [[راجا ڏاهر]] جي مارجي وڃڻ کان پوءِ اقتدار کان محروم ٿي ويو.<ref>{{cite book|author=Ahmed Asif|first=Manan|title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia|date=September 19, 2016|publisher=Harvard University Press|language=English|isbn=9780674660113}}</ref> ==پسمنظر== جيتوڻيڪ عربستان ۽ سنڌ جي وچ ۾ سڌي ريت گهرا لاڳاپا موجود نه هئا، پر جنگ جو آغاز عربي سمنڊ ۾ وڌندڙ سامونڊي ڦرلٽ جي واقعن سبب ٿيو. ان وقت اموي خليفي [[راجا ڏاهر]] کي تحفظ ۽ سندس خودمختياري جي تسليم جو واعدو ڪيو هو، بشرطيڪه هو سامونڊي ڦورن جي خاتمي ۾ مدد ڪري. سنڌ جي حڪمران راجا ڏاهر سنڌ ۾ پناھ ورتل عرب باغين کي واپس ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو<ref name="Fredunbeg, Mirza Kalichbeg pp572">Fredunbeg, Mirza Kalichbeg, "The Chachnama: An Ancient History of Sind", p. 57</ref><ref>{{harvnb|El Hareir|M'Baye|2011|pp=604–605}}</ref>، ۽ گڏوگڏ [[ميڊ قوم]] جي ماڻهن ۽ ٻين کي پڻ حوالو ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name="wink1642">Wink (2002), p. 164</ref> هڪ حملي دوران ڪڇ، [[ديبل]] ۽ [[ڪاٺياواڙ]] ۾ قائم پنهنجن مرڪزن تان ڪارروايون ڪندڙ سامونڊي ڦورن<ref name="wink1642" /> [[سرنديب]] (اڄوڪي [[سري لنڪا]]) کان عربستان ڏانهن سفر ڪندڙ مسلمان عورتن کي اغوا ڪري ورتو. هن واقعي جنگ لاءِ هڪ جواز (''casus belli'') فراهم ڪيو<ref name="wink1642" /><ref name="Gier">{{cite conference |last=Gier |first=Nicholas F. |date=May 2006 |title=From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries |conference=Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion |location=Gonzaga University |url=http://www.class.uidaho.edu/ngier/mm.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108235933/http://www.class.uidaho.edu/ngier/mm.htm |archive-date=8 November 2012}}</ref>، جيڪو سنڌ جي حڪمران [[راجا ڏاهر]] خلاف استعمال ڪيو ويو. ڏاهر اموي حملي جو امڪان اڳ ئي محسوس ڪري چڪو هو ۽ ان کان بچڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.<ref name="berzin">{{cite web |title=The Historical Interaction between the Buddhist and Islamic Cultures before the Mongol Empire: First Muslim Incursion into the Indian Subcontinent |url=http://studybuddhism.com/web/en/archives/e-books/unpublished_manuscripts/historical_interaction/pt1/history_cultures_04.html#n5 |website=Study Buddhism |first=Alexander |last=Berzin |access-date=21 June 2016 |archive-url=http://web.archive.org/web/20190302074843/http://studybuddhism.com/web/en/archives/e-books/unpublished_manuscripts/historical_interaction/pt1/history_cultures_04.html |archive-date=2019-03-02}}</ref> راجا ڏاهر پنهنجي بي وسي ظاهر ڪندي چيو ته هو يرغمال بڻايل ماڻهن جي آزادي لاءِ مدد ڪرڻ جي قابل نه هو. ان کان پوءِ هلندڙ ٻن فوجي مهمن جي نتيجي ۾ هو سنڌ ۾ شڪست کاڌي.<ref>{{harvnb|al-Balādhurī|1924|p=216}}</ref><ref name="Fredunbeg, Mirza Kalichbeg pp692">Fredunbeg, Mirza Kalichbeg, "The Chachnama: An Ancient History of Sind", p. 69</ref> [[حجاج بن يوسف]] لڳ ڀڳ 6,000 شامي گهوڙيسوارن، عراق مان آيل ''[[موالي]]'' جي دستن،<ref name="2004Wink12">Wink (2004), pp. 201–205</ref> 6,000 اُٺ سوارن ۽ 3,000 اُٺن تي مشتمل رسد واري قافلي تي ٻڌل هڪ لشڪر تيار ڪيو. هن فوج جي قيادت پنهنجي ڀائيٽي [[محمد بن قاسم ثقفي]] جي حوالي ڪئي ۽ کيس سنڌ ڏانهن روانو ڪيو. پنج وڏن [[منجنيق]]ن تي مشتمل سندس گهيري واري توپخاني کي سمنڊ رستي [[ديبل]] موڪليو ويو.<ref name="2004Wink12" /> ==فتح== سنڌ خلاف پهرين درج ٿيل فوجي مهم [[عثمان بن عفان]]، ٽئين [[راشدون خلافت|راشدون خليفي]]، جي دور ۾ ٿي. هن هند بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ ماڻهو موڪليو. پوءِ خليفي ان کان علائقي جي حالت بابت پڇيو، جنهن تي هن جواب ڏنو: {{اقتباس خاص|پاڻي گهٽ آهي، ميوا خراب آهن، ۽ چور بيباڪ آهن. جيڪڏهن ٿورو لشڪر اتي موڪليو ويو ته اهو تباهه ٿي ويندو؛ ۽ جيڪڏهن وڏو لشڪر موڪليو ويو ته اهو بک وگهي مري ويندو.}} عثمان پڇيو ته ڇا هو سچ ڳالهائي رهيو آهي يا وڌاءُ ڪري رهيو آهي. ان ماڻهوءَ جواب ڏنو ته هن پنهنجي ڄاڻ موجب ڳالهايو آهي. نتيجي طور خليفي اتي ڪا به فوجي مهم موڪلڻ کان پاسو ڪيو. 659ع ۾، [[علي بن ابي طالب]] جي دور ۾، هڪ ٻي مهم هراس بن مره العبدي جي قيادت هيٺ موڪلي وئي. اها مهم پڻ دفاعي سببن ڪري شروع ڪئي وئي هئي. شروع ۾ ان مهم کي ڪاميابي ملي، ڇاڪاڻ⁠تہ مسلمان فوجن هڪ ئي ڏينهن ۾ هزار ماڻهوءَ واري لشڪر کي شڪست ڏني. تنهن هوندي به، 662ع ۾ اها فوجي ٽولي [[ڪي ڪان]] ۾ تباهه ٿي وئي. 664ع ۾ خليفي [[مهلب بن ابي صفره]] جي قيادت هيٺ هڪ ٻي مهم موڪلي، پر اها پڻ ناڪام ٿي. ''چچ نامي'' موجب، بولان لڪ ۾ ڪي ڪان جي جتن مسلمان فوجن کي سخت شڪست ڏني. انهن سندن سپهه سالار هراس کي قتل ڪيو ۽ حملي آور فوجن کي مڪمل پسپائي تي مجبور ڪيو. هن وڏي ناڪاميءَ سبب ايندڙ ويهن سالن دوران ڇهه وڌيڪ اسلامي مهمون موڪليون ويون، جن مان پنج سنڌ ۾ ڪو به مستقل وجود قائم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيون. جتن جي مضبوط مزاحمت، جنهن ۾ سندن جبلائي علائقي جو وڏو هٿ هو، مسلمانن جي هند ڏانهن واڌ کي لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين روڪي رکيو. آخرڪار عراق جي حاڪم [[حجاج بن يوسف ثقفي]]، خليفي [[عبدالملڪ بن مروان]] جي منظوري سان، [[محمد بن قاسم ثقفي]] کي سنڌ فتح ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو. محمد بن قاسم آخرڪار سنڌ فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. [[برهمڻ آباد]] جي قبضي کان پوءِ، ابن قاسم مقامي برهمڻ اشرافيه جو تعاون حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جن کي هو عزت جي نظر سان ڏسندو هو. هن انهن کي انهن عهدن تي ٻيهر مقرر ڪيو، جيڪي اهي [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]] جي دور ۾ سنڀاليندا هئا، ۽ سندن مذهبي اڳواڻن ۽ عالمن کي اعزاز ۽ انعام ڏنا. مقامي برهمڻ اشرافيه سان هن بندوبست جي نتيجي ۾، بهرحال، ٻڌ ڌرم وارن تي لاڳو پابنديون جاري رهيون. ابن قاسم موجوده برهمڻي ضابطن کي برقرار رکيو، جن موجب ٻڌ ڌرم وارن کي رڳو کُهرا ڪپڙا پائڻا پوندا هئا ۽ هميشه اگهاڙي پيرين، اڪثر ڪتن سان گڏ، هلڻو پوندو هو. ==هندو ۽ ٻڌ ڌرم وارن جو ردعمل== اموي حملن جي وقت سنڌ جي آباديءَ جي اڪثريت هندو هئي، جيتوڻيڪ ٻڌ ڌرم وارن جي هڪ وڏي اقليت پڻ موجود هئي. مؤرخ برجور آواري دليل ڏئي ٿو ته ٻڌ ڌرم وارن غالباً عربن سان تعاون ڪيو ۽ حملي جي شروعات کان اڳ ئي سندن پاسي ٿي بيٺا. هن راءِ جي حمايت ڪيترن ئي بنيادي ۽ ثانوي ماخذن مان ٿئي ٿي، جيڪي ظاهر ڪن ٿا ته ٻڌ ڌرم جون جماعتون شروعاتي مرحلي کان ئي عرب حملي آورن سان تعاون ڪري رهيون هيون. ڊيرل اين. ميڪلين موجب، ٻڌ ڌرم وارا هندن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻي حد تائين ۽ وڌيڪ اڳواٽ عربن سان تعاون ڪندا هئا. جتي به بنيادي ماخذ مذهبي وابستگي جو ذڪر ڪن ٿا، اتي ٻڌ ڌرم جي جماعتن کي لڳاتار تعاون جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي. وڌيڪ اهو ته ٻڌ ڌرم وارا اڪثر عربن سان ان کان اڳ ئي تعاون ڪندا هئا، جڏهن سنڌ جي وڏي فتح اڃا مڪمل به نه ٿي هئي. سوويت مؤرخ يو. وي. گانڪووسڪي پڻ ساڳئي ريت دليل ڏنو ته عرب حملن جي ڪاميابيءَ جو وڏو سبب اهو هو ته سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي جماعت جا اڳواڻ برهمڻ حڪمرانن جي مخالفت ڪندا هئا، عرب حملي آورن سان همدردي رکندا هئا، ۽ ڪڏهن ڪڏهن سندن مدد پڻ ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، هندو برهمڻن عرب حڪومت خلاف گهڻو عرصو مزاحمت جاري رکي، خاص طور مٿين سنڌ ۽ ملتان ۾. اوڀر وارن جتن سنڌي حڪمران [[راجا ڏاهر]] جي عرب حملي آورن خلاف حمايت ڪئي، جڏهن⁠تہ اولهه وارن جتن [[محمد بن قاسم ثقفي]] سان ڏاهر خلاف اتحاد ڪيو. مذهبي آزادي ۽ برهمڻن جي سماجي حيثيت بابت معاملا طئي ڪرڻ کان پوءِ، ابن قاسم پوءِ جتن ۽ لوهاڻن خلاف رخ ڪيو. ''چچ نامو''، ''زين الاخبار'' ۽ ''تاريخ بيهقي'' جهڙا ماخذ هندو جت گروهن ۽ محمد بن قاسم جي فوجن وچ ۾ ٿيل جنگين جو ذڪر ڪن ٿا. ==نتيجا== سنڌ تي پنهنجو قبضو مضبوط ڪرڻ کان پوءِ، [[محمد بن قاسم ثقفي]] ”هند جي بادشاھن“ ڏانهن خط لکيا، جن ۾ کين هٿيار ڦٽا ڪرڻ ۽ اسلام قبول ڪرڻ جي دعوت ڏني وئي. هن [[ڀين مال]] ڏانهن هڪ فوج موڪلي، جنهن جي حڪمران بابت چيو وڃي ٿو ته هن اطاعت قبول ڪئي. سوراشٽر جي ميڊ قوم، جيڪا ولڀي جي ميتراڪ رياست هيٺ هئي، پڻ صلح جا ٺاهه ڪيا. ان کان پوءِ ابن قاسم ڏهه هزار گهوڙيسوار [[قنوج]] ڏانهن موڪليا، جن سان خليفي جو فرمان پڻ هو. هن هڪ لشڪر سان [[ڪشمير]] جي سرحدي علائقي ڏانهن پڻ اڳڀرائي ڪئي، جنهن کي ماخذن ۾ پنج ماهيات سڏيو ويو آهي، ۽ جيڪو اولهه پنجاب ۾ واقع هو. قنوج واري مهم بابت گهڻي ڄاڻ موجود نه آهي. ڪشمير جي سرحد شايد اهو علائقو هو، جنهن کي پوءِ جي ماخذن ۾ ڪيراج سڏيو ويو، جيڪو غالباً اڄوڪي [[هماچل پرديش]] جي [[ڪانگڙا وادي]] ۾ ڪيرا رياست سان لاڳاپيل هو، جنهن لڳي ٿو ته اموي اختيار کي تسليم ڪيو هو. محمد بن قاسم کي 715ع ۾ واپس گهرايو ويو ۽ هو واپسيءَ دوران فوت ٿي ويو. [[بلاذري]] موجب، هند جا حڪمران سندس روانگي کان پوءِ پنهنجون بادشاهتون ٻيهر حاصل ڪري ويا. خليفي [[عمر بن عبدالعزيز]] جو دور (717ع–720ع) نسبتاً پرامن هو. عمر هند جي حڪمرانن کي اسلام قبول ڪرڻ ۽ پنهنجي اختيار هيٺ اچڻ جي دعوت ڏني، جڏهن⁠تہ کين پنهنجا تخت برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي. سنڌ جي حڪمران حليشه، ٻين ڪيترن ئي بادشاھن سميت، اها آڇ قبول ڪئي ۽ عربي نالا اختيار ڪيا. جيتوڻيڪ اموي فتح دوران مزاحمت ڪندڙ علائقن ۾ قتلِ عام پڻ ٿيا، پر ان سان سنڌ وسيع اسلامي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترن ئي سنڌي مسلمانن بعد ۾ [[اسلامي سونهري دور]] دوران اهم ڪردار ادا ڪيو، جن ۾ [[ابو معشر سنڌي]] ۽ [[ابو راجا سنڌي]] شامل هئا. مؤرخ [[ذهبي]] پڻ لکي ٿو ته مشهور فقيه [[عبدالرحمان اوزاعي]] سنڌي نسل جو هو. ==پڻ ڏسو== * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌ جي بادشاھن جي فهرست]] * [[ڪي ڪان ڏانهن عرب مهم]] ==حوالا== ==ماخذ== * بلاذري، ''The Origins of the Islamic State'' (1924ع). * بلينڪنشپ، خالد يحيٰ. ''The End of the Jihad State: The Reign of Hisham Ibn 'Abd al-Malik and the Collapse of the Umayyads'' (1994ع). * الحریر، ادريس؛ مبائي، روين، مرتب. ''The Spread of Islam Throughout the World'' (2011ع). * ترپاٺي، رام شنڪر. ''History of Kanauj: To the Moslem Conquest'' (1989ع). * وِنڪ، آندري. ''Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World'' (2002ع). = ==سنڌي شاعر عالم اديب عرب دور ۾== 1۔ [[ابو معشر سنڌي]] 2۔ [[ابو عطا سنڌي]] 3۔ [[ماڻڪ]] 4۔ [[ماڻڪ بن صالح]] 5۔ [[ابو ضلع سنڌي]] 6۔ [[ابو عبد الملڪ]] 7۔ [[امام اوزاعي]] 8۔ [[حافظ ابو محمد]] 9۔ [[ابو نصر سنڌي]] 10۔ [[ابو عبدالله]] 11۔ [[ابو اسحاق]] 12۔ [[سنڌي بن شاهڪ]] 13۔ [[ڪٿاجم سنڌي]] 14۔ [[منصور سنڌي]] 15۔ [[هارون ديبلي]] 16۔ [[صالح بن ڀلو]] 17۔ [[قادري منصور سنڌي]] 18۔ [[ابو جعفر سنڌي]] 19۔ [[ابن ڌنا]] ==پڻ ڏسندا== == حوالا == [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] nao9rpa5wx59ryr1eag2yiiiempudf6 384159 384158 2026-06-11T03:51:41Z Intisar Ali 8681 384159 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = سنڌ تي اموي فتح | image = Sindh 700ad.jpg | caption = 700ع ۾ سنڌ جي رياست | combatant1 = [[اموي خلافت]] | combatant2 = [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|سنڌ جي برهمڻ رياست]]<br />'''جي حمايت سان'''<br>[[ڪرجي بادشاھت]]<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/23239620ChachnamahAnAncientHistoryOfSindh/page/n132/mode/1up?view=theater&q=Kurij |title=Chachnamah: An Ancient History of Sindh |language=English}}</ref><br />[[جت]]<ref name="Viajaya">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=5CYxDwAAQBAJ&dq=jats+and+muhammad+bin+qasim&pg=PT127 |title=Migrations in Medieval and Early Colonial India |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=9781351558242 |editor=Vijaya Ramaswamy |access-date=17 January 2022 |archive-url=http://web.archive.org/web/20221231131243/https://books.google.com/books?id=5CYxDwAAQBAJ&dq=jats+and+muhammad+bin+qasim&pg=PT127 |archive-date=2022-12-31}}</ref> | commander1 = [[محمد بن قاسم|محمد بن قاسم ثقفي]]<br>[[بديل]]{{KIA}}<ref name="Kalichbeg1900">{{cite web |last=Kalichbeg |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.285133 |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sindh |date=1900 |pages=71}}</ref><br>عبيدالله | commander2 = [[راجا ڏاهر]]{{KIA}}<br />[[جيسيه]]{{Executed }}<ref name="Kalichbeg1900" /><br /> | combatant3 = }} '''سنڌ تي اموي فتح''' 711ع ۾ ڏکڻ ايشيا تي اموي خلافت جي هڪ فوجي مهم هئي، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ جي بادشاھت کي [[سنڌ صوبو|هڪ صوبي]] جي حيثيت سان [[اموي خلافت]] ۾ شامل ڪيو ويو. هن فتح کان پوءِ سنڌ جي آخري هندو حڪمران گهراڻي، [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]]، جو خاتمو ٿيو، جيڪو [[راجا ڏاهر]] جي مارجي وڃڻ کان پوءِ اقتدار کان محروم ٿي ويو.<ref>{{cite book|author=Ahmed Asif|first=Manan|title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia|date=September 19, 2016|publisher=Harvard University Press|language=English|isbn=9780674660113}}</ref> ==پسمنظر== جيتوڻيڪ عربستان ۽ سنڌ جي وچ ۾ سڌي ريت گهرا لاڳاپا موجود نه هئا، پر جنگ جو آغاز عربي سمنڊ ۾ وڌندڙ سامونڊي ڦرلٽ جي واقعن سبب ٿيو. ان وقت اموي خليفي [[راجا ڏاهر]] کي تحفظ ۽ سندس خودمختياري جي تسليم جو واعدو ڪيو هو، بشرطيڪه هو سامونڊي ڦورن جي خاتمي ۾ مدد ڪري. سنڌ جي حڪمران راجا ڏاهر سنڌ ۾ پناھ ورتل عرب باغين کي واپس ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو<ref name="Fredunbeg, Mirza Kalichbeg pp572">Fredunbeg, Mirza Kalichbeg, "The Chachnama: An Ancient History of Sind", p. 57</ref><ref>{{harvnb|El Hareir|M'Baye|2011|pp=604–605}}</ref>، ۽ گڏوگڏ [[ميڊ قوم]] جي ماڻهن ۽ ٻين کي پڻ حوالو ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name="wink1642">Wink (2002), p. 164</ref> هڪ حملي دوران ڪڇ، [[ديبل]] ۽ [[ڪاٺياواڙ]] ۾ قائم پنهنجن مرڪزن تان ڪارروايون ڪندڙ سامونڊي ڦورن<ref name="wink1642" /> [[سرنديب]] (اڄوڪي [[سري لنڪا]]) کان عربستان ڏانهن سفر ڪندڙ مسلمان عورتن کي اغوا ڪري ورتو. هن واقعي جنگ لاءِ هڪ جواز (''casus belli'') فراهم ڪيو<ref name="wink1642" /><ref name="Gier">{{cite conference |last=Gier |first=Nicholas F. |date=May 2006 |title=From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries |conference=Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion |location=Gonzaga University |url=http://www.class.uidaho.edu/ngier/mm.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108235933/http://www.class.uidaho.edu/ngier/mm.htm |archive-date=8 November 2012}}</ref>، جيڪو سنڌ جي حڪمران [[راجا ڏاهر]] خلاف استعمال ڪيو ويو. ڏاهر اموي حملي جو امڪان اڳ ئي محسوس ڪري چڪو هو ۽ ان کان بچڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.<ref name="berzin">{{cite web |title=The Historical Interaction between the Buddhist and Islamic Cultures before the Mongol Empire: First Muslim Incursion into the Indian Subcontinent |url=http://studybuddhism.com/web/en/archives/e-books/unpublished_manuscripts/historical_interaction/pt1/history_cultures_04.html#n5 |website=Study Buddhism |first=Alexander |last=Berzin |access-date=21 June 2016 |archive-url=http://web.archive.org/web/20190302074843/http://studybuddhism.com/web/en/archives/e-books/unpublished_manuscripts/historical_interaction/pt1/history_cultures_04.html |archive-date=2019-03-02}}</ref> راجا ڏاهر پنهنجي بي وسي ظاهر ڪندي چيو ته هو يرغمال بڻايل ماڻهن جي آزادي لاءِ مدد ڪرڻ جي قابل نه هو. ان کان پوءِ هلندڙ ٻن فوجي مهمن جي نتيجي ۾ هو سنڌ ۾ شڪست کاڌي.<ref>{{harvnb|al-Balādhurī|1924|p=216}}</ref><ref name="Fredunbeg, Mirza Kalichbeg pp692">Fredunbeg, Mirza Kalichbeg, "The Chachnama: An Ancient History of Sind", p. 69</ref> [[حجاج بن يوسف]] لڳ ڀڳ 6,000 شامي گهوڙيسوارن، عراق مان آيل ''[[موالي]]'' جي دستن،<ref name="2004Wink12">Wink (2004), pp. 201–205</ref> 6,000 اُٺ سوارن ۽ 3,000 اُٺن تي مشتمل رسد واري قافلي تي ٻڌل هڪ لشڪر تيار ڪيو. هن فوج جي قيادت پنهنجي ڀائيٽي [[محمد بن قاسم ثقفي]] جي حوالي ڪئي ۽ کيس سنڌ ڏانهن روانو ڪيو. پنج وڏن [[منجنيق]]ن تي مشتمل سندس گهيري واري توپخاني کي سمنڊ رستي [[ديبل]] موڪليو ويو.<ref name="2004Wink12" /> ==فتح== سنڌ خلاف پهرين درج ٿيل فوجي مهم [[عثمان بن عفان]]، ٽئين [[راشدون خلافت|راشدون خليفي]]، جي دور ۾ ٿي. هن هند بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ ماڻهو موڪليو. پوءِ خليفي ان کان علائقي جي حالت بابت پڇيو، جنهن تي هن جواب ڏنو: {{اقتباس خاص|پاڻي گهٽ آهي، ميوا خراب آهن، ۽ چور بيباڪ آهن. جيڪڏهن ٿورو لشڪر اتي موڪليو ويو ته اهو تباهه ٿي ويندو؛ ۽ جيڪڏهن وڏو لشڪر موڪليو ويو ته اهو بک وگهي مري ويندو.}} عثمان پڇيو ته ڇا هو سچ ڳالهائي رهيو آهي يا وڌاءُ ڪري رهيو آهي. ان ماڻهوءَ جواب ڏنو ته هن پنهنجي ڄاڻ موجب ڳالهايو آهي. نتيجي طور خليفي اتي ڪا به فوجي مهم موڪلڻ کان پاسو ڪيو. 659ع ۾، [[علي بن ابي طالب]] جي دور ۾، هڪ ٻي مهم هراس بن مره العبدي جي قيادت هيٺ موڪلي وئي. اها مهم پڻ دفاعي سببن ڪري شروع ڪئي وئي هئي. شروع ۾ ان مهم کي ڪاميابي ملي، ڇاڪاڻ⁠تہ مسلمان فوجن هڪ ئي ڏينهن ۾ هزار ماڻهوءَ واري لشڪر کي شڪست ڏني. تنهن هوندي به، 662ع ۾ اها فوجي ٽولي [[ڪي ڪان]] ۾ تباهه ٿي وئي. 664ع ۾ خليفي [[مهلب بن ابي صفره]] جي قيادت هيٺ هڪ ٻي مهم موڪلي، پر اها پڻ ناڪام ٿي. ''چچ نامي'' موجب، بولان لڪ ۾ ڪي ڪان جي جتن مسلمان فوجن کي سخت شڪست ڏني. انهن سندن سپهه سالار هراس کي قتل ڪيو ۽ حملي آور فوجن کي مڪمل پسپائي تي مجبور ڪيو. هن وڏي ناڪاميءَ سبب ايندڙ ويهن سالن دوران ڇهه وڌيڪ اسلامي مهمون موڪليون ويون، جن مان پنج سنڌ ۾ ڪو به مستقل وجود قائم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيون. جتن جي مضبوط مزاحمت، جنهن ۾ سندن جبلائي علائقي جو وڏو هٿ هو، مسلمانن جي هند ڏانهن واڌ کي لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين روڪي رکيو. آخرڪار عراق جي حاڪم [[حجاج بن يوسف ثقفي]]، خليفي [[عبدالملڪ بن مروان]] جي منظوري سان، [[محمد بن قاسم ثقفي]] کي سنڌ فتح ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو. محمد بن قاسم آخرڪار سنڌ فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. [[برهمڻ آباد]] جي قبضي کان پوءِ، ابن قاسم مقامي برهمڻ اشرافيه جو تعاون حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جن کي هو عزت جي نظر سان ڏسندو هو. هن انهن کي انهن عهدن تي ٻيهر مقرر ڪيو، جيڪي اهي [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]] جي دور ۾ سنڀاليندا هئا، ۽ سندن مذهبي اڳواڻن ۽ عالمن کي اعزاز ۽ انعام ڏنا. مقامي برهمڻ اشرافيه سان هن بندوبست جي نتيجي ۾، بهرحال، ٻڌ ڌرم وارن تي لاڳو پابنديون جاري رهيون. ابن قاسم موجوده برهمڻي ضابطن کي برقرار رکيو، جن موجب ٻڌ ڌرم وارن کي رڳو کُهرا ڪپڙا پائڻا پوندا هئا ۽ هميشه اگهاڙي پيرين، اڪثر ڪتن سان گڏ، هلڻو پوندو هو. ==هندو ۽ ٻڌ ڌرم وارن جو ردعمل== اموي حملن جي وقت سنڌ جي آباديءَ جي اڪثريت هندو هئي، جيتوڻيڪ ٻڌ ڌرم وارن جي هڪ وڏي اقليت پڻ موجود هئي. مؤرخ برجور آواري دليل ڏئي ٿو ته ٻڌ ڌرم وارن غالباً عربن سان تعاون ڪيو ۽ حملي جي شروعات کان اڳ ئي سندن پاسي ٿي بيٺا. هن راءِ جي حمايت ڪيترن ئي بنيادي ۽ ثانوي ماخذن مان ٿئي ٿي، جيڪي ظاهر ڪن ٿا ته ٻڌ ڌرم جون جماعتون شروعاتي مرحلي کان ئي عرب حملي آورن سان تعاون ڪري رهيون هيون. ڊيرل اين. ميڪلين موجب، ٻڌ ڌرم وارا هندن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻي حد تائين ۽ وڌيڪ اڳواٽ عربن سان تعاون ڪندا هئا. جتي به بنيادي ماخذ مذهبي وابستگي جو ذڪر ڪن ٿا، اتي ٻڌ ڌرم جي جماعتن کي لڳاتار تعاون جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي. وڌيڪ اهو ته ٻڌ ڌرم وارا اڪثر عربن سان ان کان اڳ ئي تعاون ڪندا هئا، جڏهن سنڌ جي وڏي فتح اڃا مڪمل به نه ٿي هئي. سوويت مؤرخ يو. وي. گانڪووسڪي پڻ ساڳئي ريت دليل ڏنو ته عرب حملن جي ڪاميابيءَ جو وڏو سبب اهو هو ته سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي جماعت جا اڳواڻ برهمڻ حڪمرانن جي مخالفت ڪندا هئا، عرب حملي آورن سان همدردي رکندا هئا، ۽ ڪڏهن ڪڏهن سندن مدد پڻ ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، هندو برهمڻن عرب حڪومت خلاف گهڻو عرصو مزاحمت جاري رکي، خاص طور مٿين سنڌ ۽ ملتان ۾. اوڀر وارن جتن سنڌي حڪمران [[راجا ڏاهر]] جي عرب حملي آورن خلاف حمايت ڪئي، جڏهن⁠تہ اولهه وارن جتن [[محمد بن قاسم ثقفي]] سان ڏاهر خلاف اتحاد ڪيو. مذهبي آزادي ۽ برهمڻن جي سماجي حيثيت بابت معاملا طئي ڪرڻ کان پوءِ، ابن قاسم پوءِ جتن ۽ لوهاڻن خلاف رخ ڪيو. ''چچ نامو''، ''زين الاخبار'' ۽ ''تاريخ بيهقي'' جهڙا ماخذ هندو جت گروهن ۽ محمد بن قاسم جي فوجن وچ ۾ ٿيل جنگين جو ذڪر ڪن ٿا. ==نتيجا== سنڌ تي پنهنجو قبضو مضبوط ڪرڻ کان پوءِ، [[محمد بن قاسم ثقفي]] ”هند جي بادشاھن“ ڏانهن خط لکيا، جن ۾ کين هٿيار ڦٽا ڪرڻ ۽ اسلام قبول ڪرڻ جي دعوت ڏني وئي. هن [[ڀين مال]] ڏانهن هڪ فوج موڪلي، جنهن جي حڪمران بابت چيو وڃي ٿو ته هن اطاعت قبول ڪئي. سوراشٽر جي ميڊ قوم، جيڪا ولڀي جي ميتراڪ رياست هيٺ هئي، پڻ صلح جا ٺاهه ڪيا. ان کان پوءِ ابن قاسم ڏهه هزار گهوڙيسوار [[قنوج]] ڏانهن موڪليا، جن سان خليفي جو فرمان پڻ هو. هن هڪ لشڪر سان [[ڪشمير]] جي سرحدي علائقي ڏانهن پڻ اڳڀرائي ڪئي، جنهن کي ماخذن ۾ پنج ماهيات سڏيو ويو آهي، ۽ جيڪو اولهه پنجاب ۾ واقع هو. قنوج واري مهم بابت گهڻي ڄاڻ موجود نه آهي. ڪشمير جي سرحد شايد اهو علائقو هو، جنهن کي پوءِ جي ماخذن ۾ ڪيراج سڏيو ويو، جيڪو غالباً اڄوڪي [[هماچل پرديش]] جي [[ڪانگڙا وادي]] ۾ ڪيرا رياست سان لاڳاپيل هو، جنهن لڳي ٿو ته اموي اختيار کي تسليم ڪيو هو. محمد بن قاسم کي 715ع ۾ واپس گهرايو ويو ۽ هو واپسيءَ دوران فوت ٿي ويو. [[بلاذري]] موجب، هند جا حڪمران سندس روانگي کان پوءِ پنهنجون بادشاهتون ٻيهر حاصل ڪري ويا. خليفي [[عمر بن عبدالعزيز]] جو دور (717ع–720ع) نسبتاً پرامن هو. عمر هند جي حڪمرانن کي اسلام قبول ڪرڻ ۽ پنهنجي اختيار هيٺ اچڻ جي دعوت ڏني، جڏهن⁠تہ کين پنهنجا تخت برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي. سنڌ جي حڪمران حليشه، ٻين ڪيترن ئي بادشاھن سميت، اها آڇ قبول ڪئي ۽ عربي نالا اختيار ڪيا. جيتوڻيڪ اموي فتح دوران مزاحمت ڪندڙ علائقن ۾ قتلِ عام پڻ ٿيا، پر ان سان سنڌ وسيع اسلامي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترن ئي سنڌي مسلمانن بعد ۾ [[اسلامي سونهري دور]] دوران اهم ڪردار ادا ڪيو، جن ۾ [[ابو معشر سنڌي]] ۽ [[ابو راجا سنڌي]] شامل هئا. مؤرخ [[ذهبي]] پڻ لکي ٿو ته مشهور فقيه [[عبدالرحمان اوزاعي]] سنڌي نسل جو هو. ==پڻ ڏسو== * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌ جي بادشاھن جي فهرست]] * [[ڪي ڪان ڏانهن عرب مهم]] ==حوالا== ==ماخذ== * بلاذري، ''The Origins of the Islamic State'' (1924ع). * بلينڪنشپ، خالد يحيٰ. ''The End of the Jihad State: The Reign of Hisham Ibn 'Abd al-Malik and the Collapse of the Umayyads'' (1994ع). * الحریر، ادريس؛ مبائي، روين، مرتب. ''The Spread of Islam Throughout the World'' (2011ع). * ترپاٺي، رام شنڪر. ''History of Kanauj: To the Moslem Conquest'' (1989ع). * وِنڪ، آندري. ''Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World'' (2002ع). = ==پڻ ڏسندا== == حوالا == [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] 3xy94ddnanqwl35lg4jamw0g2bpko3u 384160 384159 2026-06-11T03:54:10Z Intisar Ali 8681 384160 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = سنڌ تي اموي فتح | image = Sindh 700ad.jpg | caption = 700ع ۾ سنڌ جي رياست | combatant1 = [[اموي خلافت]] | combatant2 = [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|سنڌ جي برهمڻ رياست]]<br />'''جي حمايت سان'''<br>[[ڪرجي بادشاھت]]<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/23239620ChachnamahAnAncientHistoryOfSindh/page/n132/mode/1up?view=theater&q=Kurij |title=Chachnamah: An Ancient History of Sindh |language=English}}</ref><br />[[جت]]<ref name="Viajaya">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=5CYxDwAAQBAJ&dq=jats+and+muhammad+bin+qasim&pg=PT127 |title=Migrations in Medieval and Early Colonial India |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=9781351558242 |editor=Vijaya Ramaswamy |access-date=17 January 2022 |archive-url=http://web.archive.org/web/20221231131243/https://books.google.com/books?id=5CYxDwAAQBAJ&dq=jats+and+muhammad+bin+qasim&pg=PT127 |archive-date=2022-12-31}}</ref> | commander1 = [[محمد بن قاسم|محمد بن قاسم ثقفي]]<br>[[بديل]]{{KIA}}<ref name="Kalichbeg1900">{{cite web |last=Kalichbeg |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.285133 |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sindh |date=1900 |pages=71}}</ref><br>عبيدالله | commander2 = [[راجا ڏاهر]]{{KIA}}<br />[[جيسيه]]{{Executed }}<ref name="Kalichbeg1900" /><br /> | combatant3 = }} '''سنڌ تي اموي فتح''' 711ع ۾ ڏکڻ ايشيا تي اموي خلافت جي هڪ فوجي مهم هئي، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ جي بادشاھت کي [[سنڌ صوبو|هڪ صوبي]] جي حيثيت سان [[اموي خلافت]] ۾ شامل ڪيو ويو. هن فتح کان پوءِ سنڌ جي آخري هندو حڪمران گهراڻي، [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]]، جو خاتمو ٿيو، جيڪو [[راجا ڏاهر]] جي مارجي وڃڻ کان پوءِ اقتدار کان محروم ٿي ويو.<ref>{{cite book|author=Ahmed Asif|first=Manan|title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia|date=September 19, 2016|publisher=Harvard University Press|language=English|isbn=9780674660113}}</ref> ==پسمنظر== جيتوڻيڪ عربستان ۽ سنڌ جي وچ ۾ سڌي ريت گهرا لاڳاپا موجود نه هئا، پر جنگ جو آغاز عربي سمنڊ ۾ وڌندڙ سامونڊي ڦرلٽ جي واقعن سبب ٿيو. ان وقت اموي خليفي [[راجا ڏاهر]] کي تحفظ ۽ سندس خودمختياري جي تسليم جو واعدو ڪيو هو، بشرطيڪه هو سامونڊي ڦورن جي خاتمي ۾ مدد ڪري. سنڌ جي حڪمران راجا ڏاهر سنڌ ۾ پناھ ورتل عرب باغين کي واپس ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو<ref name="Fredunbeg, Mirza Kalichbeg pp572">Fredunbeg, Mirza Kalichbeg, "The Chachnama: An Ancient History of Sind", p. 57</ref><ref>{{harvnb|El Hareir|M'Baye|2011|pp=604–605}}</ref>، ۽ گڏوگڏ [[ميڊ قوم]] جي ماڻهن ۽ ٻين کي پڻ حوالو ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name="wink1642">Wink (2002), p. 164</ref> هڪ حملي دوران ڪڇ، [[ديبل]] ۽ [[ڪاٺياواڙ]] ۾ قائم پنهنجن مرڪزن تان ڪارروايون ڪندڙ سامونڊي ڦورن<ref name="wink1642" /> [[سرنديب]] (اڄوڪي [[سري لنڪا]]) کان عربستان ڏانهن سفر ڪندڙ مسلمان عورتن کي اغوا ڪري ورتو. هن واقعي جنگ لاءِ هڪ جواز (''casus belli'') فراهم ڪيو<ref name="wink1642" /><ref name="Gier">{{cite conference |last=Gier |first=Nicholas F. |date=May 2006 |title=From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries |conference=Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion |location=Gonzaga University |url=http://www.class.uidaho.edu/ngier/mm.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108235933/http://www.class.uidaho.edu/ngier/mm.htm |archive-date=8 November 2012}}</ref>، جيڪو سنڌ جي حڪمران [[راجا ڏاهر]] خلاف استعمال ڪيو ويو. ڏاهر اموي حملي جو امڪان اڳ ئي محسوس ڪري چڪو هو ۽ ان کان بچڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.<ref name="berzin">{{cite web |title=The Historical Interaction between the Buddhist and Islamic Cultures before the Mongol Empire: First Muslim Incursion into the Indian Subcontinent |url=http://studybuddhism.com/web/en/archives/e-books/unpublished_manuscripts/historical_interaction/pt1/history_cultures_04.html#n5 |website=Study Buddhism |first=Alexander |last=Berzin |access-date=21 June 2016 |archive-url=http://web.archive.org/web/20190302074843/http://studybuddhism.com/web/en/archives/e-books/unpublished_manuscripts/historical_interaction/pt1/history_cultures_04.html |archive-date=2019-03-02}}</ref> راجا ڏاهر پنهنجي بي وسي ظاهر ڪندي چيو ته هو يرغمال بڻايل ماڻهن جي آزادي لاءِ مدد ڪرڻ جي قابل نه هو. ان کان پوءِ هلندڙ ٻن فوجي مهمن جي نتيجي ۾ هو سنڌ ۾ شڪست کاڌي.<ref>{{harvnb|al-Balādhurī|1924|p=216}}</ref><ref name="Fredunbeg, Mirza Kalichbeg pp692">Fredunbeg, Mirza Kalichbeg, "The Chachnama: An Ancient History of Sind", p. 69</ref> [[حجاج بن يوسف]] لڳ ڀڳ 6,000 شامي گهوڙيسوارن، عراق مان آيل ''[[موالي]]'' جي دستن،<ref name="2004Wink12">Wink (2004), pp. 201–205</ref> 6,000 اُٺ سوارن ۽ 3,000 اُٺن تي مشتمل رسد واري قافلي تي ٻڌل هڪ لشڪر تيار ڪيو. هن فوج جي قيادت پنهنجي ڀائيٽي [[محمد بن قاسم ثقفي]] جي حوالي ڪئي ۽ کيس سنڌ ڏانهن روانو ڪيو. پنج وڏن [[منجنيق]]ن تي مشتمل سندس گهيري واري توپخاني کي سمنڊ رستي [[ديبل]] موڪليو ويو.<ref name="2004Wink12" /> ==فتح== سنڌ خلاف پهرين درج ٿيل فوجي مهم [[عثمان بن عفان]]، ٽئين [[راشدون خلافت|راشدون خليفي]]، جي دور ۾ ٿي. هن هند بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ ماڻهو موڪليو. پوءِ خليفي ان کان علائقي جي حالت بابت پڇيو، جنهن تي هن جواب ڏنو: {{اقتباس خاص|پاڻي گهٽ آهي، ميوا خراب آهن، ۽ چور بيباڪ آهن. جيڪڏهن ٿورو لشڪر اتي موڪليو ويو ته اهو تباهه ٿي ويندو؛ ۽ جيڪڏهن وڏو لشڪر موڪليو ويو ته اهو بک وگهي مري ويندو.}} عثمان پڇيو ته ڇا هو سچ ڳالهائي رهيو آهي يا وڌاءُ ڪري رهيو آهي. ان ماڻهوءَ جواب ڏنو ته هن پنهنجي ڄاڻ موجب ڳالهايو آهي. نتيجي طور خليفي اتي ڪا به فوجي مهم موڪلڻ کان پاسو ڪيو. 659ع ۾، [[علي بن ابي طالب]] جي دور ۾، هڪ ٻي مهم هراس بن مره العبدي جي قيادت هيٺ موڪلي وئي. اها مهم پڻ دفاعي سببن ڪري شروع ڪئي وئي هئي. شروع ۾ ان مهم کي ڪاميابي ملي، ڇاڪاڻ⁠تہ مسلمان فوجن هڪ ئي ڏينهن ۾ هزار ماڻهوءَ واري لشڪر کي شڪست ڏني. تنهن هوندي به، 662ع ۾ اها فوجي ٽولي [[ڪي ڪان]] ۾ تباهه ٿي وئي. 664ع ۾ خليفي [[مهلب بن ابي صفره]] جي قيادت هيٺ هڪ ٻي مهم موڪلي، پر اها پڻ ناڪام ٿي. ''چچ نامي'' موجب، بولان لڪ ۾ ڪي ڪان جي جتن مسلمان فوجن کي سخت شڪست ڏني. انهن سندن سپهه سالار هراس کي قتل ڪيو ۽ حملي آور فوجن کي مڪمل پسپائي تي مجبور ڪيو. هن وڏي ناڪاميءَ سبب ايندڙ ويهن سالن دوران ڇهه وڌيڪ اسلامي مهمون موڪليون ويون، جن مان پنج سنڌ ۾ ڪو به مستقل وجود قائم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيون. جتن جي مضبوط مزاحمت، جنهن ۾ سندن جبلائي علائقي جو وڏو هٿ هو، مسلمانن جي هند ڏانهن واڌ کي لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين روڪي رکيو. آخرڪار عراق جي حاڪم [[حجاج بن يوسف ثقفي]]، خليفي [[عبدالملڪ بن مروان]] جي منظوري سان، [[محمد بن قاسم ثقفي]] کي سنڌ فتح ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو. محمد بن قاسم آخرڪار سنڌ فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. [[برهمڻ آباد]] جي قبضي کان پوءِ، ابن قاسم مقامي برهمڻ اشرافيه جو تعاون حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جن کي هو عزت جي نظر سان ڏسندو هو. هن انهن کي انهن عهدن تي ٻيهر مقرر ڪيو، جيڪي اهي [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]] جي دور ۾ سنڀاليندا هئا، ۽ سندن مذهبي اڳواڻن ۽ عالمن کي اعزاز ۽ انعام ڏنا. مقامي برهمڻ اشرافيه سان هن بندوبست جي نتيجي ۾، بهرحال، ٻڌ ڌرم وارن تي لاڳو پابنديون جاري رهيون. ابن قاسم موجوده برهمڻي ضابطن کي برقرار رکيو، جن موجب ٻڌ ڌرم وارن کي رڳو کُهرا ڪپڙا پائڻا پوندا هئا ۽ هميشه اگهاڙي پيرين، اڪثر ڪتن سان گڏ، هلڻو پوندو هو. ==هندو ۽ ٻڌ ڌرم وارن جو ردعمل== اموي حملن جي وقت سنڌ جي آباديءَ جي اڪثريت هندو هئي، جيتوڻيڪ ٻڌ ڌرم وارن جي هڪ وڏي اقليت پڻ موجود هئي. مؤرخ برجور آواري دليل ڏئي ٿو ته ٻڌ ڌرم وارن غالباً عربن سان تعاون ڪيو ۽ حملي جي شروعات کان اڳ ئي سندن پاسي ٿي بيٺا. هن راءِ جي حمايت ڪيترن ئي بنيادي ۽ ثانوي ماخذن مان ٿئي ٿي، جيڪي ظاهر ڪن ٿا ته ٻڌ ڌرم جون جماعتون شروعاتي مرحلي کان ئي عرب حملي آورن سان تعاون ڪري رهيون هيون. ڊيرل اين. ميڪلين موجب، ٻڌ ڌرم وارا هندن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻي حد تائين ۽ وڌيڪ اڳواٽ عربن سان تعاون ڪندا هئا. جتي به بنيادي ماخذ مذهبي وابستگي جو ذڪر ڪن ٿا، اتي ٻڌ ڌرم جي جماعتن کي لڳاتار تعاون جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي. وڌيڪ اهو ته ٻڌ ڌرم وارا اڪثر عربن سان ان کان اڳ ئي تعاون ڪندا هئا، جڏهن سنڌ جي وڏي فتح اڃا مڪمل به نه ٿي هئي. سوويت مؤرخ يو. وي. گانڪووسڪي پڻ ساڳئي ريت دليل ڏنو ته عرب حملن جي ڪاميابيءَ جو وڏو سبب اهو هو ته سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي جماعت جا اڳواڻ برهمڻ حڪمرانن جي مخالفت ڪندا هئا، عرب حملي آورن سان همدردي رکندا هئا، ۽ ڪڏهن ڪڏهن سندن مدد پڻ ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، هندو برهمڻن عرب حڪومت خلاف گهڻو عرصو مزاحمت جاري رکي، خاص طور مٿين سنڌ ۽ ملتان ۾. اوڀر وارن جتن سنڌي حڪمران [[راجا ڏاهر]] جي عرب حملي آورن خلاف حمايت ڪئي، جڏهن⁠تہ اولهه وارن جتن [[محمد بن قاسم ثقفي]] سان ڏاهر خلاف اتحاد ڪيو. مذهبي آزادي ۽ برهمڻن جي سماجي حيثيت بابت معاملا طئي ڪرڻ کان پوءِ، ابن قاسم پوءِ جتن ۽ لوهاڻن خلاف رخ ڪيو. ''چچ نامو''، ''زين الاخبار'' ۽ ''تاريخ بيهقي'' جهڙا ماخذ هندو جت گروهن ۽ محمد بن قاسم جي فوجن وچ ۾ ٿيل جنگين جو ذڪر ڪن ٿا. ==نتيجا== سنڌ تي پنهنجو قبضو مضبوط ڪرڻ کان پوءِ، [[محمد بن قاسم ثقفي]] ”هند جي بادشاھن“ ڏانهن خط لکيا، جن ۾ کين هٿيار ڦٽا ڪرڻ ۽ اسلام قبول ڪرڻ جي دعوت ڏني وئي. هن [[ڀين مال]] ڏانهن هڪ فوج موڪلي، جنهن جي حڪمران بابت چيو وڃي ٿو ته هن اطاعت قبول ڪئي. سوراشٽر جي ميڊ قوم، جيڪا ولڀي جي ميتراڪ رياست هيٺ هئي، پڻ صلح جا ٺاهه ڪيا. ان کان پوءِ ابن قاسم ڏهه هزار گهوڙيسوار [[قنوج]] ڏانهن موڪليا، جن سان خليفي جو فرمان پڻ هو. هن هڪ لشڪر سان [[ڪشمير]] جي سرحدي علائقي ڏانهن پڻ اڳڀرائي ڪئي، جنهن کي ماخذن ۾ پنج ماهيات سڏيو ويو آهي، ۽ جيڪو اولهه پنجاب ۾ واقع هو. قنوج واري مهم بابت گهڻي ڄاڻ موجود نه آهي. ڪشمير جي سرحد شايد اهو علائقو هو، جنهن کي پوءِ جي ماخذن ۾ ڪيراج سڏيو ويو، جيڪو غالباً اڄوڪي [[هماچل پرديش]] جي [[ڪانگڙا وادي]] ۾ ڪيرا رياست سان لاڳاپيل هو، جنهن لڳي ٿو ته اموي اختيار کي تسليم ڪيو هو. محمد بن قاسم کي 715ع ۾ واپس گهرايو ويو ۽ هو واپسيءَ دوران فوت ٿي ويو. [[بلاذري]] موجب، هند جا حڪمران سندس روانگي کان پوءِ پنهنجون بادشاهتون ٻيهر حاصل ڪري ويا. خليفي [[عمر بن عبدالعزيز]] جو دور (717ع–720ع) نسبتاً پرامن هو. عمر هند جي حڪمرانن کي اسلام قبول ڪرڻ ۽ پنهنجي اختيار هيٺ اچڻ جي دعوت ڏني، جڏهن⁠تہ کين پنهنجا تخت برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي. سنڌ جي حڪمران حليشه، ٻين ڪيترن ئي بادشاھن سميت، اها آڇ قبول ڪئي ۽ عربي نالا اختيار ڪيا. جيتوڻيڪ اموي فتح دوران مزاحمت ڪندڙ علائقن ۾ قتلِ عام پڻ ٿيا، پر ان سان سنڌ وسيع اسلامي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترن ئي سنڌي مسلمانن بعد ۾ [[اسلامي سونهري دور]] دوران اهم ڪردار ادا ڪيو، جن ۾ [[ابو معشر سنڌي]] ۽ [[ابو راجا سنڌي]] شامل هئا. مؤرخ [[ذهبي]] پڻ لکي ٿو ته مشهور فقيه [[عبدالرحمان اوزاعي]] سنڌي نسل جو هو. ==پڻ ڏسو== * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌ جي بادشاھن جي فهرست]] * [[ڪي ڪان ڏانهن عرب مهم]] ==حوالا== ==ماخذ== * بلاذري، ''The Origins of the Islamic State'' (1924ع). * بلينڪنشپ، خالد يحيٰ. ''The End of the Jihad State: The Reign of Hisham Ibn 'Abd al-Malik and the Collapse of the Umayyads'' (1994ع). * الحریر، ادريس؛ مبائي، روين، مرتب. ''The Spread of Islam Throughout the World'' (2011ع). * ترپاٺي، رام شنڪر. ''History of Kanauj: To the Moslem Conquest'' (1989ع). * وِنڪ، آندري. ''Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World'' (2002ع). = ==پڻ ڏسندا== == حوالا == [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] ==سنڌي ادب اموين جي دور ۾== • هن دور ۾ قرآن شريف جو پهريون دفعو سنڌي ۾ ترجمو ٿيو۔ • گذريل دورن ۾ لکيل سنڌي ڪتابن کي عربي ۾ ترجمو ڪيو ويو۔ • سنڌي شاعري ۾ قصيده گوئي رائج ٿي۔ • سنڌي زبان ۾ زبردست اضافو ٿيو ، ۽ نئين سر تشڪيل ٿي۔ • سنڌي عالمن عربي ادب ۾ وڏا ڪارناما سرانجام ڏنا۔ • هن دور ۾ سنڌي زبان نه پڙهائي ويندي هئي پر لکي به ويندي هئي۔ • سنڌي زبان ۾ مذهبي ڪتاب پڻ لکيا ويا جيڪي مڪتبن ۾ پڙهايا پڻ ويا۔ • سنڌي جي اوائلي تاريخ جو ماخذ "چچ نامو" هن دور ۾ لکيو ويو۔ ==سنڌي شاعر عالم اديب عرب دور ۾== 1tox3jcdnufmikrzegm9j17ytxk284t 384161 384160 2026-06-11T03:55:21Z Intisar Ali 8681 /* سنڌي شاعر عالم اديب عرب دور ۾ */ 384161 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = سنڌ تي اموي فتح | image = Sindh 700ad.jpg | caption = 700ع ۾ سنڌ جي رياست | combatant1 = [[اموي خلافت]] | combatant2 = [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|سنڌ جي برهمڻ رياست]]<br />'''جي حمايت سان'''<br>[[ڪرجي بادشاھت]]<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/23239620ChachnamahAnAncientHistoryOfSindh/page/n132/mode/1up?view=theater&q=Kurij |title=Chachnamah: An Ancient History of Sindh |language=English}}</ref><br />[[جت]]<ref name="Viajaya">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=5CYxDwAAQBAJ&dq=jats+and+muhammad+bin+qasim&pg=PT127 |title=Migrations in Medieval and Early Colonial India |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=9781351558242 |editor=Vijaya Ramaswamy |access-date=17 January 2022 |archive-url=http://web.archive.org/web/20221231131243/https://books.google.com/books?id=5CYxDwAAQBAJ&dq=jats+and+muhammad+bin+qasim&pg=PT127 |archive-date=2022-12-31}}</ref> | commander1 = [[محمد بن قاسم|محمد بن قاسم ثقفي]]<br>[[بديل]]{{KIA}}<ref name="Kalichbeg1900">{{cite web |last=Kalichbeg |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.285133 |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sindh |date=1900 |pages=71}}</ref><br>عبيدالله | commander2 = [[راجا ڏاهر]]{{KIA}}<br />[[جيسيه]]{{Executed }}<ref name="Kalichbeg1900" /><br /> | combatant3 = }} '''سنڌ تي اموي فتح''' 711ع ۾ ڏکڻ ايشيا تي اموي خلافت جي هڪ فوجي مهم هئي، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ جي بادشاھت کي [[سنڌ صوبو|هڪ صوبي]] جي حيثيت سان [[اموي خلافت]] ۾ شامل ڪيو ويو. هن فتح کان پوءِ سنڌ جي آخري هندو حڪمران گهراڻي، [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]]، جو خاتمو ٿيو، جيڪو [[راجا ڏاهر]] جي مارجي وڃڻ کان پوءِ اقتدار کان محروم ٿي ويو.<ref>{{cite book|author=Ahmed Asif|first=Manan|title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia|date=September 19, 2016|publisher=Harvard University Press|language=English|isbn=9780674660113}}</ref> ==پسمنظر== جيتوڻيڪ عربستان ۽ سنڌ جي وچ ۾ سڌي ريت گهرا لاڳاپا موجود نه هئا، پر جنگ جو آغاز عربي سمنڊ ۾ وڌندڙ سامونڊي ڦرلٽ جي واقعن سبب ٿيو. ان وقت اموي خليفي [[راجا ڏاهر]] کي تحفظ ۽ سندس خودمختياري جي تسليم جو واعدو ڪيو هو، بشرطيڪه هو سامونڊي ڦورن جي خاتمي ۾ مدد ڪري. سنڌ جي حڪمران راجا ڏاهر سنڌ ۾ پناھ ورتل عرب باغين کي واپس ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو<ref name="Fredunbeg, Mirza Kalichbeg pp572">Fredunbeg, Mirza Kalichbeg, "The Chachnama: An Ancient History of Sind", p. 57</ref><ref>{{harvnb|El Hareir|M'Baye|2011|pp=604–605}}</ref>، ۽ گڏوگڏ [[ميڊ قوم]] جي ماڻهن ۽ ٻين کي پڻ حوالو ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name="wink1642">Wink (2002), p. 164</ref> هڪ حملي دوران ڪڇ، [[ديبل]] ۽ [[ڪاٺياواڙ]] ۾ قائم پنهنجن مرڪزن تان ڪارروايون ڪندڙ سامونڊي ڦورن<ref name="wink1642" /> [[سرنديب]] (اڄوڪي [[سري لنڪا]]) کان عربستان ڏانهن سفر ڪندڙ مسلمان عورتن کي اغوا ڪري ورتو. هن واقعي جنگ لاءِ هڪ جواز (''casus belli'') فراهم ڪيو<ref name="wink1642" /><ref name="Gier">{{cite conference |last=Gier |first=Nicholas F. |date=May 2006 |title=From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries |conference=Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion |location=Gonzaga University |url=http://www.class.uidaho.edu/ngier/mm.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108235933/http://www.class.uidaho.edu/ngier/mm.htm |archive-date=8 November 2012}}</ref>، جيڪو سنڌ جي حڪمران [[راجا ڏاهر]] خلاف استعمال ڪيو ويو. ڏاهر اموي حملي جو امڪان اڳ ئي محسوس ڪري چڪو هو ۽ ان کان بچڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.<ref name="berzin">{{cite web |title=The Historical Interaction between the Buddhist and Islamic Cultures before the Mongol Empire: First Muslim Incursion into the Indian Subcontinent |url=http://studybuddhism.com/web/en/archives/e-books/unpublished_manuscripts/historical_interaction/pt1/history_cultures_04.html#n5 |website=Study Buddhism |first=Alexander |last=Berzin |access-date=21 June 2016 |archive-url=http://web.archive.org/web/20190302074843/http://studybuddhism.com/web/en/archives/e-books/unpublished_manuscripts/historical_interaction/pt1/history_cultures_04.html |archive-date=2019-03-02}}</ref> راجا ڏاهر پنهنجي بي وسي ظاهر ڪندي چيو ته هو يرغمال بڻايل ماڻهن جي آزادي لاءِ مدد ڪرڻ جي قابل نه هو. ان کان پوءِ هلندڙ ٻن فوجي مهمن جي نتيجي ۾ هو سنڌ ۾ شڪست کاڌي.<ref>{{harvnb|al-Balādhurī|1924|p=216}}</ref><ref name="Fredunbeg, Mirza Kalichbeg pp692">Fredunbeg, Mirza Kalichbeg, "The Chachnama: An Ancient History of Sind", p. 69</ref> [[حجاج بن يوسف]] لڳ ڀڳ 6,000 شامي گهوڙيسوارن، عراق مان آيل ''[[موالي]]'' جي دستن،<ref name="2004Wink12">Wink (2004), pp. 201–205</ref> 6,000 اُٺ سوارن ۽ 3,000 اُٺن تي مشتمل رسد واري قافلي تي ٻڌل هڪ لشڪر تيار ڪيو. هن فوج جي قيادت پنهنجي ڀائيٽي [[محمد بن قاسم ثقفي]] جي حوالي ڪئي ۽ کيس سنڌ ڏانهن روانو ڪيو. پنج وڏن [[منجنيق]]ن تي مشتمل سندس گهيري واري توپخاني کي سمنڊ رستي [[ديبل]] موڪليو ويو.<ref name="2004Wink12" /> ==فتح== سنڌ خلاف پهرين درج ٿيل فوجي مهم [[عثمان بن عفان]]، ٽئين [[راشدون خلافت|راشدون خليفي]]، جي دور ۾ ٿي. هن هند بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ ماڻهو موڪليو. پوءِ خليفي ان کان علائقي جي حالت بابت پڇيو، جنهن تي هن جواب ڏنو: {{اقتباس خاص|پاڻي گهٽ آهي، ميوا خراب آهن، ۽ چور بيباڪ آهن. جيڪڏهن ٿورو لشڪر اتي موڪليو ويو ته اهو تباهه ٿي ويندو؛ ۽ جيڪڏهن وڏو لشڪر موڪليو ويو ته اهو بک وگهي مري ويندو.}} عثمان پڇيو ته ڇا هو سچ ڳالهائي رهيو آهي يا وڌاءُ ڪري رهيو آهي. ان ماڻهوءَ جواب ڏنو ته هن پنهنجي ڄاڻ موجب ڳالهايو آهي. نتيجي طور خليفي اتي ڪا به فوجي مهم موڪلڻ کان پاسو ڪيو. 659ع ۾، [[علي بن ابي طالب]] جي دور ۾، هڪ ٻي مهم هراس بن مره العبدي جي قيادت هيٺ موڪلي وئي. اها مهم پڻ دفاعي سببن ڪري شروع ڪئي وئي هئي. شروع ۾ ان مهم کي ڪاميابي ملي، ڇاڪاڻ⁠تہ مسلمان فوجن هڪ ئي ڏينهن ۾ هزار ماڻهوءَ واري لشڪر کي شڪست ڏني. تنهن هوندي به، 662ع ۾ اها فوجي ٽولي [[ڪي ڪان]] ۾ تباهه ٿي وئي. 664ع ۾ خليفي [[مهلب بن ابي صفره]] جي قيادت هيٺ هڪ ٻي مهم موڪلي، پر اها پڻ ناڪام ٿي. ''چچ نامي'' موجب، بولان لڪ ۾ ڪي ڪان جي جتن مسلمان فوجن کي سخت شڪست ڏني. انهن سندن سپهه سالار هراس کي قتل ڪيو ۽ حملي آور فوجن کي مڪمل پسپائي تي مجبور ڪيو. هن وڏي ناڪاميءَ سبب ايندڙ ويهن سالن دوران ڇهه وڌيڪ اسلامي مهمون موڪليون ويون، جن مان پنج سنڌ ۾ ڪو به مستقل وجود قائم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيون. جتن جي مضبوط مزاحمت، جنهن ۾ سندن جبلائي علائقي جو وڏو هٿ هو، مسلمانن جي هند ڏانهن واڌ کي لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين روڪي رکيو. آخرڪار عراق جي حاڪم [[حجاج بن يوسف ثقفي]]، خليفي [[عبدالملڪ بن مروان]] جي منظوري سان، [[محمد بن قاسم ثقفي]] کي سنڌ فتح ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو. محمد بن قاسم آخرڪار سنڌ فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. [[برهمڻ آباد]] جي قبضي کان پوءِ، ابن قاسم مقامي برهمڻ اشرافيه جو تعاون حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جن کي هو عزت جي نظر سان ڏسندو هو. هن انهن کي انهن عهدن تي ٻيهر مقرر ڪيو، جيڪي اهي [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]] جي دور ۾ سنڀاليندا هئا، ۽ سندن مذهبي اڳواڻن ۽ عالمن کي اعزاز ۽ انعام ڏنا. مقامي برهمڻ اشرافيه سان هن بندوبست جي نتيجي ۾، بهرحال، ٻڌ ڌرم وارن تي لاڳو پابنديون جاري رهيون. ابن قاسم موجوده برهمڻي ضابطن کي برقرار رکيو، جن موجب ٻڌ ڌرم وارن کي رڳو کُهرا ڪپڙا پائڻا پوندا هئا ۽ هميشه اگهاڙي پيرين، اڪثر ڪتن سان گڏ، هلڻو پوندو هو. ==هندو ۽ ٻڌ ڌرم وارن جو ردعمل== اموي حملن جي وقت سنڌ جي آباديءَ جي اڪثريت هندو هئي، جيتوڻيڪ ٻڌ ڌرم وارن جي هڪ وڏي اقليت پڻ موجود هئي. مؤرخ برجور آواري دليل ڏئي ٿو ته ٻڌ ڌرم وارن غالباً عربن سان تعاون ڪيو ۽ حملي جي شروعات کان اڳ ئي سندن پاسي ٿي بيٺا. هن راءِ جي حمايت ڪيترن ئي بنيادي ۽ ثانوي ماخذن مان ٿئي ٿي، جيڪي ظاهر ڪن ٿا ته ٻڌ ڌرم جون جماعتون شروعاتي مرحلي کان ئي عرب حملي آورن سان تعاون ڪري رهيون هيون. ڊيرل اين. ميڪلين موجب، ٻڌ ڌرم وارا هندن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻي حد تائين ۽ وڌيڪ اڳواٽ عربن سان تعاون ڪندا هئا. جتي به بنيادي ماخذ مذهبي وابستگي جو ذڪر ڪن ٿا، اتي ٻڌ ڌرم جي جماعتن کي لڳاتار تعاون جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي. وڌيڪ اهو ته ٻڌ ڌرم وارا اڪثر عربن سان ان کان اڳ ئي تعاون ڪندا هئا، جڏهن سنڌ جي وڏي فتح اڃا مڪمل به نه ٿي هئي. سوويت مؤرخ يو. وي. گانڪووسڪي پڻ ساڳئي ريت دليل ڏنو ته عرب حملن جي ڪاميابيءَ جو وڏو سبب اهو هو ته سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي جماعت جا اڳواڻ برهمڻ حڪمرانن جي مخالفت ڪندا هئا، عرب حملي آورن سان همدردي رکندا هئا، ۽ ڪڏهن ڪڏهن سندن مدد پڻ ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، هندو برهمڻن عرب حڪومت خلاف گهڻو عرصو مزاحمت جاري رکي، خاص طور مٿين سنڌ ۽ ملتان ۾. اوڀر وارن جتن سنڌي حڪمران [[راجا ڏاهر]] جي عرب حملي آورن خلاف حمايت ڪئي، جڏهن⁠تہ اولهه وارن جتن [[محمد بن قاسم ثقفي]] سان ڏاهر خلاف اتحاد ڪيو. مذهبي آزادي ۽ برهمڻن جي سماجي حيثيت بابت معاملا طئي ڪرڻ کان پوءِ، ابن قاسم پوءِ جتن ۽ لوهاڻن خلاف رخ ڪيو. ''چچ نامو''، ''زين الاخبار'' ۽ ''تاريخ بيهقي'' جهڙا ماخذ هندو جت گروهن ۽ محمد بن قاسم جي فوجن وچ ۾ ٿيل جنگين جو ذڪر ڪن ٿا. ==نتيجا== سنڌ تي پنهنجو قبضو مضبوط ڪرڻ کان پوءِ، [[محمد بن قاسم ثقفي]] ”هند جي بادشاھن“ ڏانهن خط لکيا، جن ۾ کين هٿيار ڦٽا ڪرڻ ۽ اسلام قبول ڪرڻ جي دعوت ڏني وئي. هن [[ڀين مال]] ڏانهن هڪ فوج موڪلي، جنهن جي حڪمران بابت چيو وڃي ٿو ته هن اطاعت قبول ڪئي. سوراشٽر جي ميڊ قوم، جيڪا ولڀي جي ميتراڪ رياست هيٺ هئي، پڻ صلح جا ٺاهه ڪيا. ان کان پوءِ ابن قاسم ڏهه هزار گهوڙيسوار [[قنوج]] ڏانهن موڪليا، جن سان خليفي جو فرمان پڻ هو. هن هڪ لشڪر سان [[ڪشمير]] جي سرحدي علائقي ڏانهن پڻ اڳڀرائي ڪئي، جنهن کي ماخذن ۾ پنج ماهيات سڏيو ويو آهي، ۽ جيڪو اولهه پنجاب ۾ واقع هو. قنوج واري مهم بابت گهڻي ڄاڻ موجود نه آهي. ڪشمير جي سرحد شايد اهو علائقو هو، جنهن کي پوءِ جي ماخذن ۾ ڪيراج سڏيو ويو، جيڪو غالباً اڄوڪي [[هماچل پرديش]] جي [[ڪانگڙا وادي]] ۾ ڪيرا رياست سان لاڳاپيل هو، جنهن لڳي ٿو ته اموي اختيار کي تسليم ڪيو هو. محمد بن قاسم کي 715ع ۾ واپس گهرايو ويو ۽ هو واپسيءَ دوران فوت ٿي ويو. [[بلاذري]] موجب، هند جا حڪمران سندس روانگي کان پوءِ پنهنجون بادشاهتون ٻيهر حاصل ڪري ويا. خليفي [[عمر بن عبدالعزيز]] جو دور (717ع–720ع) نسبتاً پرامن هو. عمر هند جي حڪمرانن کي اسلام قبول ڪرڻ ۽ پنهنجي اختيار هيٺ اچڻ جي دعوت ڏني، جڏهن⁠تہ کين پنهنجا تخت برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي. سنڌ جي حڪمران حليشه، ٻين ڪيترن ئي بادشاھن سميت، اها آڇ قبول ڪئي ۽ عربي نالا اختيار ڪيا. جيتوڻيڪ اموي فتح دوران مزاحمت ڪندڙ علائقن ۾ قتلِ عام پڻ ٿيا، پر ان سان سنڌ وسيع اسلامي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترن ئي سنڌي مسلمانن بعد ۾ [[اسلامي سونهري دور]] دوران اهم ڪردار ادا ڪيو، جن ۾ [[ابو معشر سنڌي]] ۽ [[ابو راجا سنڌي]] شامل هئا. مؤرخ [[ذهبي]] پڻ لکي ٿو ته مشهور فقيه [[عبدالرحمان اوزاعي]] سنڌي نسل جو هو. ==پڻ ڏسو== * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌ جي بادشاھن جي فهرست]] * [[ڪي ڪان ڏانهن عرب مهم]] ==حوالا== ==ماخذ== * بلاذري، ''The Origins of the Islamic State'' (1924ع). * بلينڪنشپ، خالد يحيٰ. ''The End of the Jihad State: The Reign of Hisham Ibn 'Abd al-Malik and the Collapse of the Umayyads'' (1994ع). * الحریر، ادريس؛ مبائي، روين، مرتب. ''The Spread of Islam Throughout the World'' (2011ع). * ترپاٺي، رام شنڪر. ''History of Kanauj: To the Moslem Conquest'' (1989ع). * وِنڪ، آندري. ''Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World'' (2002ع). = ==پڻ ڏسندا== == حوالا == [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] ==سنڌي ادب اموين جي دور ۾== • هن دور ۾ قرآن شريف جو پهريون دفعو سنڌي ۾ ترجمو ٿيو۔ • گذريل دورن ۾ لکيل سنڌي ڪتابن کي عربي ۾ ترجمو ڪيو ويو۔ • سنڌي شاعري ۾ قصيده گوئي رائج ٿي۔ • سنڌي زبان ۾ زبردست اضافو ٿيو ، ۽ نئين سر تشڪيل ٿي۔ • سنڌي عالمن عربي ادب ۾ وڏا ڪارناما سرانجام ڏنا۔ • هن دور ۾ سنڌي زبان نه پڙهائي ويندي هئي پر لکي به ويندي هئي۔ • سنڌي زبان ۾ مذهبي ڪتاب پڻ لکيا ويا جيڪي مڪتبن ۾ پڙهايا پڻ ويا۔ • سنڌي جي اوائلي تاريخ جو ماخذ "چچ نامو" هن دور ۾ لکيو ويو۔ ==سنڌي شاعر عالم اديب عرب دور ۾== ==سنڌي شاعر عالم اديب عرب دور ۾== 1۔ [[ابو معشر سنڌي]] 2۔ [[ابو عطا سنڌي]] 3۔ [[ماڻڪ]] 4۔ [[ماڻڪ بن صالح]] 5۔ [[ابو ضلع سنڌي]] 6۔ [[ابو عبد الملڪ]] 7۔ [[امام اوزاعي]] 8۔ [[حافظ ابو محمد]] 9۔ [[ابو نصر سنڌي]] 10۔ [[ابو عبدالله]] 11۔ [[ابو اسحاق]] 12۔ [[سنڌي بن شاهڪ]] 13۔ [[ڪٿاجم سنڌي]] 14۔ [[منصور سنڌي]] 15۔ [[هارون ديبلي]] 16۔ [[صالح بن ڀلو]] 17۔ [[قادري منصور سنڌي]] 18۔ [[ابو جعفر سنڌي]] 19۔ [[ابن ڌنا]] ==پڻ ڏسندا== 8vnp3qw2jov7992wfdfd0uda9j7adfc 384162 384161 2026-06-11T03:55:42Z Intisar Ali 8681 384162 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = سنڌ تي اموي فتح | image = Sindh 700ad.jpg | caption = 700ع ۾ سنڌ جي رياست | combatant1 = [[اموي خلافت]] | combatant2 = [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|سنڌ جي برهمڻ رياست]]<br />'''جي حمايت سان'''<br>[[ڪرجي بادشاھت]]<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/23239620ChachnamahAnAncientHistoryOfSindh/page/n132/mode/1up?view=theater&q=Kurij |title=Chachnamah: An Ancient History of Sindh |language=English}}</ref><br />[[جت]]<ref name="Viajaya">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=5CYxDwAAQBAJ&dq=jats+and+muhammad+bin+qasim&pg=PT127 |title=Migrations in Medieval and Early Colonial India |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=9781351558242 |editor=Vijaya Ramaswamy |access-date=17 January 2022 |archive-url=http://web.archive.org/web/20221231131243/https://books.google.com/books?id=5CYxDwAAQBAJ&dq=jats+and+muhammad+bin+qasim&pg=PT127 |archive-date=2022-12-31}}</ref> | commander1 = [[محمد بن قاسم|محمد بن قاسم ثقفي]]<br>[[بديل]]{{KIA}}<ref name="Kalichbeg1900">{{cite web |last=Kalichbeg |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.285133 |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sindh |date=1900 |pages=71}}</ref><br>عبيدالله | commander2 = [[راجا ڏاهر]]{{KIA}}<br />[[جيسيه]]{{Executed }}<ref name="Kalichbeg1900" /><br /> | combatant3 = }} '''سنڌ تي اموي فتح''' 711ع ۾ ڏکڻ ايشيا تي اموي خلافت جي هڪ فوجي مهم هئي، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ جي بادشاھت کي [[سنڌ صوبو|هڪ صوبي]] جي حيثيت سان [[اموي خلافت]] ۾ شامل ڪيو ويو. هن فتح کان پوءِ سنڌ جي آخري هندو حڪمران گهراڻي، [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]]، جو خاتمو ٿيو، جيڪو [[راجا ڏاهر]] جي مارجي وڃڻ کان پوءِ اقتدار کان محروم ٿي ويو.<ref>{{cite book|author=Ahmed Asif|first=Manan|title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia|date=September 19, 2016|publisher=Harvard University Press|language=English|isbn=9780674660113}}</ref> ==پسمنظر== جيتوڻيڪ عربستان ۽ سنڌ جي وچ ۾ سڌي ريت گهرا لاڳاپا موجود نه هئا، پر جنگ جو آغاز عربي سمنڊ ۾ وڌندڙ سامونڊي ڦرلٽ جي واقعن سبب ٿيو. ان وقت اموي خليفي [[راجا ڏاهر]] کي تحفظ ۽ سندس خودمختياري جي تسليم جو واعدو ڪيو هو، بشرطيڪه هو سامونڊي ڦورن جي خاتمي ۾ مدد ڪري. سنڌ جي حڪمران راجا ڏاهر سنڌ ۾ پناھ ورتل عرب باغين کي واپس ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو<ref name="Fredunbeg, Mirza Kalichbeg pp572">Fredunbeg, Mirza Kalichbeg, "The Chachnama: An Ancient History of Sind", p. 57</ref><ref>{{harvnb|El Hareir|M'Baye|2011|pp=604–605}}</ref>، ۽ گڏوگڏ [[ميڊ قوم]] جي ماڻهن ۽ ٻين کي پڻ حوالو ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name="wink1642">Wink (2002), p. 164</ref> هڪ حملي دوران ڪڇ، [[ديبل]] ۽ [[ڪاٺياواڙ]] ۾ قائم پنهنجن مرڪزن تان ڪارروايون ڪندڙ سامونڊي ڦورن<ref name="wink1642" /> [[سرنديب]] (اڄوڪي [[سري لنڪا]]) کان عربستان ڏانهن سفر ڪندڙ مسلمان عورتن کي اغوا ڪري ورتو. هن واقعي جنگ لاءِ هڪ جواز (''casus belli'') فراهم ڪيو<ref name="wink1642" /><ref name="Gier">{{cite conference |last=Gier |first=Nicholas F. |date=May 2006 |title=From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries |conference=Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion |location=Gonzaga University |url=http://www.class.uidaho.edu/ngier/mm.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108235933/http://www.class.uidaho.edu/ngier/mm.htm |archive-date=8 November 2012}}</ref>، جيڪو سنڌ جي حڪمران [[راجا ڏاهر]] خلاف استعمال ڪيو ويو. ڏاهر اموي حملي جو امڪان اڳ ئي محسوس ڪري چڪو هو ۽ ان کان بچڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.<ref name="berzin">{{cite web |title=The Historical Interaction between the Buddhist and Islamic Cultures before the Mongol Empire: First Muslim Incursion into the Indian Subcontinent |url=http://studybuddhism.com/web/en/archives/e-books/unpublished_manuscripts/historical_interaction/pt1/history_cultures_04.html#n5 |website=Study Buddhism |first=Alexander |last=Berzin |access-date=21 June 2016 |archive-url=http://web.archive.org/web/20190302074843/http://studybuddhism.com/web/en/archives/e-books/unpublished_manuscripts/historical_interaction/pt1/history_cultures_04.html |archive-date=2019-03-02}}</ref> راجا ڏاهر پنهنجي بي وسي ظاهر ڪندي چيو ته هو يرغمال بڻايل ماڻهن جي آزادي لاءِ مدد ڪرڻ جي قابل نه هو. ان کان پوءِ هلندڙ ٻن فوجي مهمن جي نتيجي ۾ هو سنڌ ۾ شڪست کاڌي.<ref>{{harvnb|al-Balādhurī|1924|p=216}}</ref><ref name="Fredunbeg, Mirza Kalichbeg pp692">Fredunbeg, Mirza Kalichbeg, "The Chachnama: An Ancient History of Sind", p. 69</ref> [[حجاج بن يوسف]] لڳ ڀڳ 6,000 شامي گهوڙيسوارن، عراق مان آيل ''[[موالي]]'' جي دستن،<ref name="2004Wink12">Wink (2004), pp. 201–205</ref> 6,000 اُٺ سوارن ۽ 3,000 اُٺن تي مشتمل رسد واري قافلي تي ٻڌل هڪ لشڪر تيار ڪيو. هن فوج جي قيادت پنهنجي ڀائيٽي [[محمد بن قاسم ثقفي]] جي حوالي ڪئي ۽ کيس سنڌ ڏانهن روانو ڪيو. پنج وڏن [[منجنيق]]ن تي مشتمل سندس گهيري واري توپخاني کي سمنڊ رستي [[ديبل]] موڪليو ويو.<ref name="2004Wink12" /> ==فتح== سنڌ خلاف پهرين درج ٿيل فوجي مهم [[عثمان بن عفان]]، ٽئين [[راشدون خلافت|راشدون خليفي]]، جي دور ۾ ٿي. هن هند بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ ماڻهو موڪليو. پوءِ خليفي ان کان علائقي جي حالت بابت پڇيو، جنهن تي هن جواب ڏنو: {{اقتباس خاص|پاڻي گهٽ آهي، ميوا خراب آهن، ۽ چور بيباڪ آهن. جيڪڏهن ٿورو لشڪر اتي موڪليو ويو ته اهو تباهه ٿي ويندو؛ ۽ جيڪڏهن وڏو لشڪر موڪليو ويو ته اهو بک وگهي مري ويندو.}} عثمان پڇيو ته ڇا هو سچ ڳالهائي رهيو آهي يا وڌاءُ ڪري رهيو آهي. ان ماڻهوءَ جواب ڏنو ته هن پنهنجي ڄاڻ موجب ڳالهايو آهي. نتيجي طور خليفي اتي ڪا به فوجي مهم موڪلڻ کان پاسو ڪيو. 659ع ۾، [[علي بن ابي طالب]] جي دور ۾، هڪ ٻي مهم هراس بن مره العبدي جي قيادت هيٺ موڪلي وئي. اها مهم پڻ دفاعي سببن ڪري شروع ڪئي وئي هئي. شروع ۾ ان مهم کي ڪاميابي ملي، ڇاڪاڻ⁠تہ مسلمان فوجن هڪ ئي ڏينهن ۾ هزار ماڻهوءَ واري لشڪر کي شڪست ڏني. تنهن هوندي به، 662ع ۾ اها فوجي ٽولي [[ڪي ڪان]] ۾ تباهه ٿي وئي. 664ع ۾ خليفي [[مهلب بن ابي صفره]] جي قيادت هيٺ هڪ ٻي مهم موڪلي، پر اها پڻ ناڪام ٿي. ''چچ نامي'' موجب، بولان لڪ ۾ ڪي ڪان جي جتن مسلمان فوجن کي سخت شڪست ڏني. انهن سندن سپهه سالار هراس کي قتل ڪيو ۽ حملي آور فوجن کي مڪمل پسپائي تي مجبور ڪيو. هن وڏي ناڪاميءَ سبب ايندڙ ويهن سالن دوران ڇهه وڌيڪ اسلامي مهمون موڪليون ويون، جن مان پنج سنڌ ۾ ڪو به مستقل وجود قائم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيون. جتن جي مضبوط مزاحمت، جنهن ۾ سندن جبلائي علائقي جو وڏو هٿ هو، مسلمانن جي هند ڏانهن واڌ کي لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين روڪي رکيو. آخرڪار عراق جي حاڪم [[حجاج بن يوسف ثقفي]]، خليفي [[عبدالملڪ بن مروان]] جي منظوري سان، [[محمد بن قاسم ثقفي]] کي سنڌ فتح ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو. محمد بن قاسم آخرڪار سنڌ فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. [[برهمڻ آباد]] جي قبضي کان پوءِ، ابن قاسم مقامي برهمڻ اشرافيه جو تعاون حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جن کي هو عزت جي نظر سان ڏسندو هو. هن انهن کي انهن عهدن تي ٻيهر مقرر ڪيو، جيڪي اهي [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]] جي دور ۾ سنڀاليندا هئا، ۽ سندن مذهبي اڳواڻن ۽ عالمن کي اعزاز ۽ انعام ڏنا. مقامي برهمڻ اشرافيه سان هن بندوبست جي نتيجي ۾، بهرحال، ٻڌ ڌرم وارن تي لاڳو پابنديون جاري رهيون. ابن قاسم موجوده برهمڻي ضابطن کي برقرار رکيو، جن موجب ٻڌ ڌرم وارن کي رڳو کُهرا ڪپڙا پائڻا پوندا هئا ۽ هميشه اگهاڙي پيرين، اڪثر ڪتن سان گڏ، هلڻو پوندو هو. ==هندو ۽ ٻڌ ڌرم وارن جو ردعمل== اموي حملن جي وقت سنڌ جي آباديءَ جي اڪثريت هندو هئي، جيتوڻيڪ ٻڌ ڌرم وارن جي هڪ وڏي اقليت پڻ موجود هئي. مؤرخ برجور آواري دليل ڏئي ٿو ته ٻڌ ڌرم وارن غالباً عربن سان تعاون ڪيو ۽ حملي جي شروعات کان اڳ ئي سندن پاسي ٿي بيٺا. هن راءِ جي حمايت ڪيترن ئي بنيادي ۽ ثانوي ماخذن مان ٿئي ٿي، جيڪي ظاهر ڪن ٿا ته ٻڌ ڌرم جون جماعتون شروعاتي مرحلي کان ئي عرب حملي آورن سان تعاون ڪري رهيون هيون. ڊيرل اين. ميڪلين موجب، ٻڌ ڌرم وارا هندن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻي حد تائين ۽ وڌيڪ اڳواٽ عربن سان تعاون ڪندا هئا. جتي به بنيادي ماخذ مذهبي وابستگي جو ذڪر ڪن ٿا، اتي ٻڌ ڌرم جي جماعتن کي لڳاتار تعاون جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي. وڌيڪ اهو ته ٻڌ ڌرم وارا اڪثر عربن سان ان کان اڳ ئي تعاون ڪندا هئا، جڏهن سنڌ جي وڏي فتح اڃا مڪمل به نه ٿي هئي. سوويت مؤرخ يو. وي. گانڪووسڪي پڻ ساڳئي ريت دليل ڏنو ته عرب حملن جي ڪاميابيءَ جو وڏو سبب اهو هو ته سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي جماعت جا اڳواڻ برهمڻ حڪمرانن جي مخالفت ڪندا هئا، عرب حملي آورن سان همدردي رکندا هئا، ۽ ڪڏهن ڪڏهن سندن مدد پڻ ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، هندو برهمڻن عرب حڪومت خلاف گهڻو عرصو مزاحمت جاري رکي، خاص طور مٿين سنڌ ۽ ملتان ۾. اوڀر وارن جتن سنڌي حڪمران [[راجا ڏاهر]] جي عرب حملي آورن خلاف حمايت ڪئي، جڏهن⁠تہ اولهه وارن جتن [[محمد بن قاسم ثقفي]] سان ڏاهر خلاف اتحاد ڪيو. مذهبي آزادي ۽ برهمڻن جي سماجي حيثيت بابت معاملا طئي ڪرڻ کان پوءِ، ابن قاسم پوءِ جتن ۽ لوهاڻن خلاف رخ ڪيو. ''چچ نامو''، ''زين الاخبار'' ۽ ''تاريخ بيهقي'' جهڙا ماخذ هندو جت گروهن ۽ محمد بن قاسم جي فوجن وچ ۾ ٿيل جنگين جو ذڪر ڪن ٿا. ==نتيجا== سنڌ تي پنهنجو قبضو مضبوط ڪرڻ کان پوءِ، [[محمد بن قاسم ثقفي]] ”هند جي بادشاھن“ ڏانهن خط لکيا، جن ۾ کين هٿيار ڦٽا ڪرڻ ۽ اسلام قبول ڪرڻ جي دعوت ڏني وئي. هن [[ڀين مال]] ڏانهن هڪ فوج موڪلي، جنهن جي حڪمران بابت چيو وڃي ٿو ته هن اطاعت قبول ڪئي. سوراشٽر جي ميڊ قوم، جيڪا ولڀي جي ميتراڪ رياست هيٺ هئي، پڻ صلح جا ٺاهه ڪيا. ان کان پوءِ ابن قاسم ڏهه هزار گهوڙيسوار [[قنوج]] ڏانهن موڪليا، جن سان خليفي جو فرمان پڻ هو. هن هڪ لشڪر سان [[ڪشمير]] جي سرحدي علائقي ڏانهن پڻ اڳڀرائي ڪئي، جنهن کي ماخذن ۾ پنج ماهيات سڏيو ويو آهي، ۽ جيڪو اولهه پنجاب ۾ واقع هو. قنوج واري مهم بابت گهڻي ڄاڻ موجود نه آهي. ڪشمير جي سرحد شايد اهو علائقو هو، جنهن کي پوءِ جي ماخذن ۾ ڪيراج سڏيو ويو، جيڪو غالباً اڄوڪي [[هماچل پرديش]] جي [[ڪانگڙا وادي]] ۾ ڪيرا رياست سان لاڳاپيل هو، جنهن لڳي ٿو ته اموي اختيار کي تسليم ڪيو هو. محمد بن قاسم کي 715ع ۾ واپس گهرايو ويو ۽ هو واپسيءَ دوران فوت ٿي ويو. [[بلاذري]] موجب، هند جا حڪمران سندس روانگي کان پوءِ پنهنجون بادشاهتون ٻيهر حاصل ڪري ويا. خليفي [[عمر بن عبدالعزيز]] جو دور (717ع–720ع) نسبتاً پرامن هو. عمر هند جي حڪمرانن کي اسلام قبول ڪرڻ ۽ پنهنجي اختيار هيٺ اچڻ جي دعوت ڏني، جڏهن⁠تہ کين پنهنجا تخت برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي. سنڌ جي حڪمران حليشه، ٻين ڪيترن ئي بادشاھن سميت، اها آڇ قبول ڪئي ۽ عربي نالا اختيار ڪيا. جيتوڻيڪ اموي فتح دوران مزاحمت ڪندڙ علائقن ۾ قتلِ عام پڻ ٿيا، پر ان سان سنڌ وسيع اسلامي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترن ئي سنڌي مسلمانن بعد ۾ [[اسلامي سونهري دور]] دوران اهم ڪردار ادا ڪيو، جن ۾ [[ابو معشر سنڌي]] ۽ [[ابو راجا سنڌي]] شامل هئا. مؤرخ [[ذهبي]] پڻ لکي ٿو ته مشهور فقيه [[عبدالرحمان اوزاعي]] سنڌي نسل جو هو. ==پڻ ڏسو== * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌ جي بادشاھن جي فهرست]] * [[ڪي ڪان ڏانهن عرب مهم]] ==حوالا== ==ماخذ== * بلاذري، ''The Origins of the Islamic State'' (1924ع). * بلينڪنشپ، خالد يحيٰ. ''The End of the Jihad State: The Reign of Hisham Ibn 'Abd al-Malik and the Collapse of the Umayyads'' (1994ع). * الحریر، ادريس؛ مبائي، روين، مرتب. ''The Spread of Islam Throughout the World'' (2011ع). * ترپاٺي، رام شنڪر. ''History of Kanauj: To the Moslem Conquest'' (1989ع). * وِنڪ، آندري. ''Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World'' (2002ع). = ==پڻ ڏسندا== == حوالا == [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] ==سنڌي ادب اموين جي دور ۾== • هن دور ۾ قرآن شريف جو پهريون دفعو سنڌي ۾ ترجمو ٿيو۔ • گذريل دورن ۾ لکيل سنڌي ڪتابن کي عربي ۾ ترجمو ڪيو ويو۔ • سنڌي شاعري ۾ قصيده گوئي رائج ٿي۔ • سنڌي زبان ۾ زبردست اضافو ٿيو ، ۽ نئين سر تشڪيل ٿي۔ • سنڌي عالمن عربي ادب ۾ وڏا ڪارناما سرانجام ڏنا۔ • هن دور ۾ سنڌي زبان نه پڙهائي ويندي هئي پر لکي به ويندي هئي۔ • سنڌي زبان ۾ مذهبي ڪتاب پڻ لکيا ويا جيڪي مڪتبن ۾ پڙهايا پڻ ويا۔ • سنڌي جي اوائلي تاريخ جو ماخذ "چچ نامو" هن دور ۾ لکيو ويو۔ ==سنڌي شاعر عالم اديب عرب دور ۾== 1۔ [[ابو معشر سنڌي]] 2۔ [[ابو عطا سنڌي]] 3۔ [[ماڻڪ]] 4۔ [[ماڻڪ بن صالح]] 5۔ [[ابو ضلع سنڌي]] 6۔ [[ابو عبد الملڪ]] 7۔ [[امام اوزاعي]] 8۔ [[حافظ ابو محمد]] 9۔ [[ابو نصر سنڌي]] 10۔ [[ابو عبدالله]] 11۔ [[ابو اسحاق]] 12۔ [[سنڌي بن شاهڪ]] 13۔ [[ڪٿاجم سنڌي]] 14۔ [[منصور سنڌي]] 15۔ [[هارون ديبلي]] 16۔ [[صالح بن ڀلو]] 17۔ [[قادري منصور سنڌي]] 18۔ [[ابو جعفر سنڌي]] 19۔ [[ابن ڌنا]] ==پڻ ڏسندا== nu1q8g3i6l2c6f3sopzuudtwi45bt00 384163 384162 2026-06-11T04:03:57Z Intisar Ali 8681 384163 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = سنڌ تي اموي فتح | image = Sindh 700ad.jpg | caption = 700ع ۾ سنڌ جي رياست | combatant1 = [[اموي خلافت]] | combatant2 = [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|سنڌ جي برهمڻ رياست]]<br />'''جي حمايت سان'''<br>[[ڪرجي بادشاھت]]<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/23239620ChachnamahAnAncientHistoryOfSindh/page/n132/mode/1up?view=theater&q=Kurij |title=Chachnamah: An Ancient History of Sindh |language=English}}</ref><br />[[جت]]<ref name="Viajaya">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=5CYxDwAAQBAJ&dq=jats+and+muhammad+bin+qasim&pg=PT127 |title=Migrations in Medieval and Early Colonial India |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=9781351558242 |editor=Vijaya Ramaswamy |access-date=17 January 2022 |archive-url=http://web.archive.org/web/20221231131243/https://books.google.com/books?id=5CYxDwAAQBAJ&dq=jats+and+muhammad+bin+qasim&pg=PT127 |archive-date=2022-12-31}}</ref> | commander1 = [[محمد بن قاسم|محمد بن قاسم ثقفي]]<br>[[بديل]]{{KIA}}<ref name="Kalichbeg1900">{{cite web |last=Kalichbeg |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.285133 |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sindh |date=1900 |pages=71}}</ref><br>عبيدالله | commander2 = [[راجا ڏاهر]]{{KIA}}<br />[[جيسيه]]{{Executed }}<ref name="Kalichbeg1900" /><br /> | combatant3 = }} '''سنڌ تي اموي فتح''' 711ع ۾ ڏکڻ ايشيا تي اموي خلافت جي هڪ فوجي مهم هئي، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ جي بادشاھت کي [[سنڌ صوبو|هڪ صوبي]] جي حيثيت سان [[اموي خلافت]] ۾ شامل ڪيو ويو. هن فتح کان پوءِ سنڌ جي آخري هندو حڪمران گهراڻي، [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]]، جو خاتمو ٿيو، جيڪو [[راجا ڏاهر]] جي مارجي وڃڻ کان پوءِ اقتدار کان محروم ٿي ويو.<ref>{{cite book|author=Ahmed Asif|first=Manan|title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia|date=September 19, 2016|publisher=Harvard University Press|language=English|isbn=9780674660113}}</ref> ==پسمنظر== جيتوڻيڪ عربستان ۽ سنڌ جي وچ ۾ سڌي ريت گهرا لاڳاپا موجود نه هئا، پر جنگ جو آغاز عربي سمنڊ ۾ وڌندڙ سامونڊي ڦرلٽ جي واقعن سبب ٿيو. ان وقت اموي خليفي [[راجا ڏاهر]] کي تحفظ ۽ سندس خودمختياري جي تسليم جو واعدو ڪيو هو، بشرطيڪه هو سامونڊي ڦورن جي خاتمي ۾ مدد ڪري. سنڌ جي حڪمران راجا ڏاهر سنڌ ۾ پناھ ورتل عرب باغين کي واپس ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو<ref name="Fredunbeg, Mirza Kalichbeg pp572">Fredunbeg, Mirza Kalichbeg, "The Chachnama: An Ancient History of Sind", p. 57</ref><ref>{{harvnb|El Hareir|M'Baye|2011|pp=604–605}}</ref>، ۽ گڏوگڏ [[ميڊ قوم]] جي ماڻهن ۽ ٻين کي پڻ حوالو ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name="wink1642">Wink (2002), p. 164</ref> هڪ حملي دوران ڪڇ، [[ديبل]] ۽ [[ڪاٺياواڙ]] ۾ قائم پنهنجن مرڪزن تان ڪارروايون ڪندڙ سامونڊي ڦورن<ref name="wink1642" /> [[سرنديب]] (اڄوڪي [[سري لنڪا]]) کان عربستان ڏانهن سفر ڪندڙ مسلمان عورتن کي اغوا ڪري ورتو. هن واقعي جنگ لاءِ هڪ جواز (''casus belli'') فراهم ڪيو<ref name="wink1642" /><ref name="Gier">{{cite conference |last=Gier |first=Nicholas F. |date=May 2006 |title=From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries |conference=Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion |location=Gonzaga University |url=http://www.class.uidaho.edu/ngier/mm.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108235933/http://www.class.uidaho.edu/ngier/mm.htm |archive-date=8 November 2012}}</ref>، جيڪو سنڌ جي حڪمران [[راجا ڏاهر]] خلاف استعمال ڪيو ويو. ڏاهر اموي حملي جو امڪان اڳ ئي محسوس ڪري چڪو هو ۽ ان کان بچڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.<ref name="berzin">{{cite web |title=The Historical Interaction between the Buddhist and Islamic Cultures before the Mongol Empire: First Muslim Incursion into the Indian Subcontinent |url=http://studybuddhism.com/web/en/archives/e-books/unpublished_manuscripts/historical_interaction/pt1/history_cultures_04.html#n5 |website=Study Buddhism |first=Alexander |last=Berzin |access-date=21 June 2016 |archive-url=http://web.archive.org/web/20190302074843/http://studybuddhism.com/web/en/archives/e-books/unpublished_manuscripts/historical_interaction/pt1/history_cultures_04.html |archive-date=2019-03-02}}</ref> راجا ڏاهر پنهنجي بي وسي ظاهر ڪندي چيو ته هو يرغمال بڻايل ماڻهن جي آزادي لاءِ مدد ڪرڻ جي قابل نه هو. ان کان پوءِ هلندڙ ٻن فوجي مهمن جي نتيجي ۾ هو سنڌ ۾ شڪست کاڌي.<ref>{{harvnb|al-Balādhurī|1924|p=216}}</ref><ref name="Fredunbeg, Mirza Kalichbeg pp692">Fredunbeg, Mirza Kalichbeg, "The Chachnama: An Ancient History of Sind", p. 69</ref> [[حجاج بن يوسف]] لڳ ڀڳ 6,000 شامي گهوڙيسوارن، عراق مان آيل ''[[موالي]]'' جي دستن،<ref name="2004Wink12">Wink (2004), pp. 201–205</ref> 6,000 اُٺ سوارن ۽ 3,000 اُٺن تي مشتمل رسد واري قافلي تي ٻڌل هڪ لشڪر تيار ڪيو. هن فوج جي قيادت پنهنجي ڀائيٽي [[محمد بن قاسم ثقفي]] جي حوالي ڪئي ۽ کيس سنڌ ڏانهن روانو ڪيو. پنج وڏن [[منجنيق]]ن تي مشتمل سندس گهيري واري توپخاني کي سمنڊ رستي [[ديبل]] موڪليو ويو.<ref name="2004Wink12" /> ==فتح== سنڌ خلاف پهرين درج ٿيل فوجي مهم [[عثمان بن عفان]]، ٽئين [[راشدون خلافت|راشدون خليفي]]، جي دور ۾ ٿي. هن هند بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ ماڻهو موڪليو. پوءِ خليفي ان کان علائقي جي حالت بابت پڇيو، جنهن تي هن جواب ڏنو: {{اقتباس خاص|پاڻي گهٽ آهي، ميوا خراب آهن، ۽ چور بيباڪ آهن. جيڪڏهن ٿورو لشڪر اتي موڪليو ويو ته اهو تباهه ٿي ويندو؛ ۽ جيڪڏهن وڏو لشڪر موڪليو ويو ته اهو بک وگهي مري ويندو.}} عثمان پڇيو ته ڇا هو سچ ڳالهائي رهيو آهي يا وڌاءُ ڪري رهيو آهي. ان ماڻهوءَ جواب ڏنو ته هن پنهنجي ڄاڻ موجب ڳالهايو آهي. نتيجي طور خليفي اتي ڪا به فوجي مهم موڪلڻ کان پاسو ڪيو. 659ع ۾، [[علي بن ابي طالب]] جي دور ۾، هڪ ٻي مهم هراس بن مره العبدي جي قيادت هيٺ موڪلي وئي. اها مهم پڻ دفاعي سببن ڪري شروع ڪئي وئي هئي. شروع ۾ ان مهم کي ڪاميابي ملي، ڇاڪاڻ⁠تہ مسلمان فوجن هڪ ئي ڏينهن ۾ هزار ماڻهوءَ واري لشڪر کي شڪست ڏني. تنهن هوندي به، 662ع ۾ اها فوجي ٽولي [[ڪي ڪان]] ۾ تباهه ٿي وئي. 664ع ۾ خليفي [[مهلب بن ابي صفره]] جي قيادت هيٺ هڪ ٻي مهم موڪلي، پر اها پڻ ناڪام ٿي. ''چچ نامي'' موجب، بولان لڪ ۾ ڪي ڪان جي جتن مسلمان فوجن کي سخت شڪست ڏني. انهن سندن سپهه سالار هراس کي قتل ڪيو ۽ حملي آور فوجن کي مڪمل پسپائي تي مجبور ڪيو. هن وڏي ناڪاميءَ سبب ايندڙ ويهن سالن دوران ڇهه وڌيڪ اسلامي مهمون موڪليون ويون، جن مان پنج سنڌ ۾ ڪو به مستقل وجود قائم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيون. جتن جي مضبوط مزاحمت، جنهن ۾ سندن جبلائي علائقي جو وڏو هٿ هو، مسلمانن جي هند ڏانهن واڌ کي لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين روڪي رکيو. آخرڪار عراق جي حاڪم [[حجاج بن يوسف ثقفي]]، خليفي [[عبدالملڪ بن مروان]] جي منظوري سان، [[محمد بن قاسم ثقفي]] کي سنڌ فتح ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو. محمد بن قاسم آخرڪار سنڌ فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. [[برهمڻ آباد]] جي قبضي کان پوءِ، ابن قاسم مقامي برهمڻ اشرافيه جو تعاون حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جن کي هو عزت جي نظر سان ڏسندو هو. هن انهن کي انهن عهدن تي ٻيهر مقرر ڪيو، جيڪي اهي [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]] جي دور ۾ سنڀاليندا هئا، ۽ سندن مذهبي اڳواڻن ۽ عالمن کي اعزاز ۽ انعام ڏنا. مقامي برهمڻ اشرافيه سان هن بندوبست جي نتيجي ۾، بهرحال، ٻڌ ڌرم وارن تي لاڳو پابنديون جاري رهيون. ابن قاسم موجوده برهمڻي ضابطن کي برقرار رکيو، جن موجب ٻڌ ڌرم وارن کي رڳو کُهرا ڪپڙا پائڻا پوندا هئا ۽ هميشه اگهاڙي پيرين، اڪثر ڪتن سان گڏ، هلڻو پوندو هو. ==هندو ۽ ٻڌ ڌرم وارن جو ردعمل== اموي حملن جي وقت سنڌ جي آباديءَ جي اڪثريت هندو هئي، جيتوڻيڪ ٻڌ ڌرم وارن جي هڪ وڏي اقليت پڻ موجود هئي. مؤرخ برجور آواري دليل ڏئي ٿو ته ٻڌ ڌرم وارن غالباً عربن سان تعاون ڪيو ۽ حملي جي شروعات کان اڳ ئي سندن پاسي ٿي بيٺا. هن راءِ جي حمايت ڪيترن ئي بنيادي ۽ ثانوي ماخذن مان ٿئي ٿي، جيڪي ظاهر ڪن ٿا ته ٻڌ ڌرم جون جماعتون شروعاتي مرحلي کان ئي عرب حملي آورن سان تعاون ڪري رهيون هيون. ڊيرل اين. ميڪلين موجب، ٻڌ ڌرم وارا هندن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻي حد تائين ۽ وڌيڪ اڳواٽ عربن سان تعاون ڪندا هئا. جتي به بنيادي ماخذ مذهبي وابستگي جو ذڪر ڪن ٿا، اتي ٻڌ ڌرم جي جماعتن کي لڳاتار تعاون جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي. وڌيڪ اهو ته ٻڌ ڌرم وارا اڪثر عربن سان ان کان اڳ ئي تعاون ڪندا هئا، جڏهن سنڌ جي وڏي فتح اڃا مڪمل به نه ٿي هئي. سوويت مؤرخ يو. وي. گانڪووسڪي پڻ ساڳئي ريت دليل ڏنو ته عرب حملن جي ڪاميابيءَ جو وڏو سبب اهو هو ته سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي جماعت جا اڳواڻ برهمڻ حڪمرانن جي مخالفت ڪندا هئا، عرب حملي آورن سان همدردي رکندا هئا، ۽ ڪڏهن ڪڏهن سندن مدد پڻ ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، هندو برهمڻن عرب حڪومت خلاف گهڻو عرصو مزاحمت جاري رکي، خاص طور مٿين سنڌ ۽ ملتان ۾. اوڀر وارن جتن سنڌي حڪمران [[راجا ڏاهر]] جي عرب حملي آورن خلاف حمايت ڪئي، جڏهن⁠تہ اولهه وارن جتن [[محمد بن قاسم ثقفي]] سان ڏاهر خلاف اتحاد ڪيو. مذهبي آزادي ۽ برهمڻن جي سماجي حيثيت بابت معاملا طئي ڪرڻ کان پوءِ، ابن قاسم پوءِ جتن ۽ لوهاڻن خلاف رخ ڪيو. ''چچ نامو''، ''زين الاخبار'' ۽ ''تاريخ بيهقي'' جهڙا ماخذ هندو جت گروهن ۽ محمد بن قاسم جي فوجن وچ ۾ ٿيل جنگين جو ذڪر ڪن ٿا. ==نتيجا== سنڌ تي پنهنجو قبضو مضبوط ڪرڻ کان پوءِ، [[محمد بن قاسم ثقفي]] ”هند جي بادشاھن“ ڏانهن خط لکيا، جن ۾ کين هٿيار ڦٽا ڪرڻ ۽ اسلام قبول ڪرڻ جي دعوت ڏني وئي. هن [[ڀين مال]] ڏانهن هڪ فوج موڪلي، جنهن جي حڪمران بابت چيو وڃي ٿو ته هن اطاعت قبول ڪئي. سوراشٽر جي ميڊ قوم، جيڪا ولڀي جي ميتراڪ رياست هيٺ هئي، پڻ صلح جا ٺاهه ڪيا. ان کان پوءِ ابن قاسم ڏهه هزار گهوڙيسوار [[قنوج]] ڏانهن موڪليا، جن سان خليفي جو فرمان پڻ هو. هن هڪ لشڪر سان [[ڪشمير]] جي سرحدي علائقي ڏانهن پڻ اڳڀرائي ڪئي، جنهن کي ماخذن ۾ پنج ماهيات سڏيو ويو آهي، ۽ جيڪو اولهه پنجاب ۾ واقع هو. قنوج واري مهم بابت گهڻي ڄاڻ موجود نه آهي. ڪشمير جي سرحد شايد اهو علائقو هو، جنهن کي پوءِ جي ماخذن ۾ ڪيراج سڏيو ويو، جيڪو غالباً اڄوڪي [[هماچل پرديش]] جي [[ڪانگڙا وادي]] ۾ ڪيرا رياست سان لاڳاپيل هو، جنهن لڳي ٿو ته اموي اختيار کي تسليم ڪيو هو. محمد بن قاسم کي 715ع ۾ واپس گهرايو ويو ۽ هو واپسيءَ دوران فوت ٿي ويو. [[بلاذري]] موجب، هند جا حڪمران سندس روانگي کان پوءِ پنهنجون بادشاهتون ٻيهر حاصل ڪري ويا. خليفي [[عمر بن عبدالعزيز]] جو دور (717ع–720ع) نسبتاً پرامن هو. عمر هند جي حڪمرانن کي اسلام قبول ڪرڻ ۽ پنهنجي اختيار هيٺ اچڻ جي دعوت ڏني، جڏهن⁠تہ کين پنهنجا تخت برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي. سنڌ جي حڪمران حليشه، ٻين ڪيترن ئي بادشاھن سميت، اها آڇ قبول ڪئي ۽ عربي نالا اختيار ڪيا. جيتوڻيڪ اموي فتح دوران مزاحمت ڪندڙ علائقن ۾ قتلِ عام پڻ ٿيا، پر ان سان سنڌ وسيع اسلامي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترن ئي سنڌي مسلمانن بعد ۾ [[اسلامي سونهري دور]] دوران اهم ڪردار ادا ڪيو، جن ۾ [[ابو معشر سنڌي]] ۽ [[ابو راجا سنڌي]] شامل هئا. مؤرخ [[ذهبي]] پڻ لکي ٿو ته مشهور فقيه [[عبدالرحمان اوزاعي]] سنڌي نسل جو هو. ==پڻ ڏسو== * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌ جي بادشاھن جي فهرست]] * [[ڪي ڪان ڏانهن عرب مهم]] ==حوالا== ==ماخذ== * بلاذري، ''The Origins of the Islamic State'' (1924ع). * بلينڪنشپ، خالد يحيٰ. ''The End of the Jihad State: The Reign of Hisham Ibn 'Abd al-Malik and the Collapse of the Umayyads'' (1994ع). * الحریر، ادريس؛ مبائي، روين، مرتب. ''The Spread of Islam Throughout the World'' (2011ع). * ترپاٺي، رام شنڪر. ''History of Kanauj: To the Moslem Conquest'' (1989ع). * وِنڪ، آندري. ''Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World'' (2002ع). = ==پڻ ڏسندا== == حوالا == [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] ==سنڌي ادب اموين جي دور ۾== • هن دور ۾ قرآن شريف جو پهريون دفعو سنڌي ۾ ترجمو ٿيو۔ • گذريل دورن ۾ لکيل سنڌي ڪتابن کي عربي ۾ ترجمو ڪيو ويو۔ • سنڌي شاعري ۾ قصيده گوئي رائج ٿي۔ • سنڌي زبان ۾ زبردست اضافو ٿيو ، ۽ نئين سر تشڪيل ٿي۔ • سنڌي عالمن عربي ادب ۾ وڏا ڪارناما سرانجام ڏنا۔ • هن دور ۾ سنڌي زبان نه پڙهائي ويندي هئي پر لکي به ويندي هئي۔ • سنڌي زبان ۾ مذهبي ڪتاب پڻ لکيا ويا جيڪي مڪتبن ۾ پڙهايا پڻ ويا۔ • سنڌي جي اوائلي تاريخ جو ماخذ "چچ نامو" هن دور ۾ لکيو ويو۔ ==سنڌي شاعر عالم اديب عرب دور ۾== 1۔ [[ابو معشر سنڌي]] 2۔ [[ابو عطا سنڌي]] 3۔ [[ماڻڪ]] 4۔ [[ماڻڪ بن صالح]] 5۔ [[ابو ضلع سنڌي]] 6۔ [[ابو عبد الملڪ]] 7۔ [[امام اوزاعي]] 8۔ [[حافظ ابو محمد]] 9۔ [[ابو نصر سنڌي]] 10۔ [[ابو عبدالله]] 11۔ [[ابو اسحاق]] 12۔ [[سنڌي بن شاهڪ]] 13۔ [[ڪٿاجم سنڌي]] 14۔ [[منصور سنڌي]] 15۔ [[هارون ديبلي]] 16۔ [[صالح بن ڀلو]] 17۔ [[قادري منصور سنڌي]] 18۔ [[ابو جعفر سنڌي]] 19۔ [[ابن ڌنا]] ==سنڌي ادب اموين جي دور ۾== • هن دور ۾ قرآن شريف جو پهريون دفعو سنڌي ۾ ترجمو ٿيو۔ • گذريل دورن ۾ لکيل سنڌي ڪتابن کي عربي ۾ ترجمو ڪيو ويو۔ • سنڌي شاعري ۾ قصيده گوئي رائج ٿي۔ • سنڌي زبان ۾ زبردست اضافو ٿيو ، ۽ نئين سر تشڪيل ٿي۔ • سنڌي عالمن عربي ادب ۾ وڏا ڪارناما سرانجام ڏنا۔ • هن دور ۾ سنڌي زبان نه پڙهائي ويندي هئي پر لکي به ويندي هئي۔ • سنڌي زبان ۾ مذهبي ڪتاب لکيا وياجيڪي مڪتبن ۾ پڙهايا پڻ ويا۔ • سنڌي جي اوائلي تاريخ جو ماخذ "چچ نامو" هن دور ۾ لکيو ويو۔ ==پڻ ڏسندا== ==حوالا== 5ffxfiod57f7hw6hwewupiltgkrgi74 384164 384163 2026-06-11T04:07:17Z Intisar Ali 8681 384164 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = سنڌ تي اموي فتح | image = Sindh 700ad.jpg | caption = 700ع ۾ سنڌ جي رياست | combatant1 = [[اموي خلافت]] | combatant2 = [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|سنڌ جي برهمڻ رياست]]<br />'''جي حمايت سان'''<br>[[ڪرجي بادشاھت]]<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/23239620ChachnamahAnAncientHistoryOfSindh/page/n132/mode/1up?view=theater&q=Kurij |title=Chachnamah: An Ancient History of Sindh |language=English}}</ref><br />[[جت]]<ref name="Viajaya">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=5CYxDwAAQBAJ&dq=jats+and+muhammad+bin+qasim&pg=PT127 |title=Migrations in Medieval and Early Colonial India |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=9781351558242 |editor=Vijaya Ramaswamy |access-date=17 January 2022 |archive-url=http://web.archive.org/web/20221231131243/https://books.google.com/books?id=5CYxDwAAQBAJ&dq=jats+and+muhammad+bin+qasim&pg=PT127 |archive-date=2022-12-31}}</ref> | commander1 = [[محمد بن قاسم|محمد بن قاسم ثقفي]]<br>[[بديل]]{{KIA}}<ref name="Kalichbeg1900">{{cite web |last=Kalichbeg |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.285133 |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sindh |date=1900 |pages=71}}</ref><br>عبيدالله | commander2 = [[راجا ڏاهر]]{{KIA}}<br />[[جيسيه]]{{Executed }}<ref name="Kalichbeg1900" /><br /> | combatant3 = }} '''سنڌ تي اموي فتح''' 711ع ۾ ڏکڻ ايشيا تي اموي خلافت جي هڪ فوجي مهم هئي، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ جي بادشاھت کي [[سنڌ صوبو|هڪ صوبي]] جي حيثيت سان [[اموي خلافت]] ۾ شامل ڪيو ويو. هن فتح کان پوءِ سنڌ جي آخري هندو حڪمران گهراڻي، [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]]، جو خاتمو ٿيو، جيڪو [[راجا ڏاهر]] جي مارجي وڃڻ کان پوءِ اقتدار کان محروم ٿي ويو.<ref>{{cite book|author=Ahmed Asif|first=Manan|title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia|date=September 19, 2016|publisher=Harvard University Press|language=English|isbn=9780674660113}}</ref> ==پسمنظر== جيتوڻيڪ عربستان ۽ سنڌ جي وچ ۾ سڌي ريت گهرا لاڳاپا موجود نه هئا، پر جنگ جو آغاز عربي سمنڊ ۾ وڌندڙ سامونڊي ڦرلٽ جي واقعن سبب ٿيو. ان وقت اموي خليفي [[راجا ڏاهر]] کي تحفظ ۽ سندس خودمختياري جي تسليم جو واعدو ڪيو هو، بشرطيڪه هو سامونڊي ڦورن جي خاتمي ۾ مدد ڪري. سنڌ جي حڪمران راجا ڏاهر سنڌ ۾ پناھ ورتل عرب باغين کي واپس ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو<ref name="Fredunbeg, Mirza Kalichbeg pp572">Fredunbeg, Mirza Kalichbeg, "The Chachnama: An Ancient History of Sind", p. 57</ref><ref>{{harvnb|El Hareir|M'Baye|2011|pp=604–605}}</ref>، ۽ گڏوگڏ [[ميڊ قوم]] جي ماڻهن ۽ ٻين کي پڻ حوالو ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name="wink1642">Wink (2002), p. 164</ref> هڪ حملي دوران ڪڇ، [[ديبل]] ۽ [[ڪاٺياواڙ]] ۾ قائم پنهنجن مرڪزن تان ڪارروايون ڪندڙ سامونڊي ڦورن<ref name="wink1642" /> [[سرنديب]] (اڄوڪي [[سري لنڪا]]) کان عربستان ڏانهن سفر ڪندڙ مسلمان عورتن کي اغوا ڪري ورتو. هن واقعي جنگ لاءِ هڪ جواز (''casus belli'') فراهم ڪيو<ref name="wink1642" /><ref name="Gier">{{cite conference |last=Gier |first=Nicholas F. |date=May 2006 |title=From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries |conference=Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion |location=Gonzaga University |url=http://www.class.uidaho.edu/ngier/mm.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108235933/http://www.class.uidaho.edu/ngier/mm.htm |archive-date=8 November 2012}}</ref>، جيڪو سنڌ جي حڪمران [[راجا ڏاهر]] خلاف استعمال ڪيو ويو. ڏاهر اموي حملي جو امڪان اڳ ئي محسوس ڪري چڪو هو ۽ ان کان بچڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.<ref name="berzin">{{cite web |title=The Historical Interaction between the Buddhist and Islamic Cultures before the Mongol Empire: First Muslim Incursion into the Indian Subcontinent |url=http://studybuddhism.com/web/en/archives/e-books/unpublished_manuscripts/historical_interaction/pt1/history_cultures_04.html#n5 |website=Study Buddhism |first=Alexander |last=Berzin |access-date=21 June 2016 |archive-url=http://web.archive.org/web/20190302074843/http://studybuddhism.com/web/en/archives/e-books/unpublished_manuscripts/historical_interaction/pt1/history_cultures_04.html |archive-date=2019-03-02}}</ref> راجا ڏاهر پنهنجي بي وسي ظاهر ڪندي چيو ته هو يرغمال بڻايل ماڻهن جي آزادي لاءِ مدد ڪرڻ جي قابل نه هو. ان کان پوءِ هلندڙ ٻن فوجي مهمن جي نتيجي ۾ هو سنڌ ۾ شڪست کاڌي.<ref>{{harvnb|al-Balādhurī|1924|p=216}}</ref><ref name="Fredunbeg, Mirza Kalichbeg pp692">Fredunbeg, Mirza Kalichbeg, "The Chachnama: An Ancient History of Sind", p. 69</ref> [[حجاج بن يوسف]] لڳ ڀڳ 6,000 شامي گهوڙيسوارن، عراق مان آيل ''[[موالي]]'' جي دستن،<ref name="2004Wink12">Wink (2004), pp. 201–205</ref> 6,000 اُٺ سوارن ۽ 3,000 اُٺن تي مشتمل رسد واري قافلي تي ٻڌل هڪ لشڪر تيار ڪيو. هن فوج جي قيادت پنهنجي ڀائيٽي [[محمد بن قاسم ثقفي]] جي حوالي ڪئي ۽ کيس سنڌ ڏانهن روانو ڪيو. پنج وڏن [[منجنيق]]ن تي مشتمل سندس گهيري واري توپخاني کي سمنڊ رستي [[ديبل]] موڪليو ويو.<ref name="2004Wink12" /> ==فتح== سنڌ خلاف پهرين درج ٿيل فوجي مهم [[عثمان بن عفان]]، ٽئين [[راشدون خلافت|راشدون خليفي]]، جي دور ۾ ٿي. هن هند بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ ماڻهو موڪليو. پوءِ خليفي ان کان علائقي جي حالت بابت پڇيو، جنهن تي هن جواب ڏنو: {{اقتباس خاص|پاڻي گهٽ آهي، ميوا خراب آهن، ۽ چور بيباڪ آهن. جيڪڏهن ٿورو لشڪر اتي موڪليو ويو ته اهو تباهه ٿي ويندو؛ ۽ جيڪڏهن وڏو لشڪر موڪليو ويو ته اهو بک وگهي مري ويندو.}} عثمان پڇيو ته ڇا هو سچ ڳالهائي رهيو آهي يا وڌاءُ ڪري رهيو آهي. ان ماڻهوءَ جواب ڏنو ته هن پنهنجي ڄاڻ موجب ڳالهايو آهي. نتيجي طور خليفي اتي ڪا به فوجي مهم موڪلڻ کان پاسو ڪيو. 659ع ۾، [[علي بن ابي طالب]] جي دور ۾، هڪ ٻي مهم هراس بن مره العبدي جي قيادت هيٺ موڪلي وئي. اها مهم پڻ دفاعي سببن ڪري شروع ڪئي وئي هئي. شروع ۾ ان مهم کي ڪاميابي ملي، ڇاڪاڻ⁠تہ مسلمان فوجن هڪ ئي ڏينهن ۾ هزار ماڻهوءَ واري لشڪر کي شڪست ڏني. تنهن هوندي به، 662ع ۾ اها فوجي ٽولي [[ڪي ڪان]] ۾ تباهه ٿي وئي. 664ع ۾ خليفي [[مهلب بن ابي صفره]] جي قيادت هيٺ هڪ ٻي مهم موڪلي، پر اها پڻ ناڪام ٿي. ''چچ نامي'' موجب، بولان لڪ ۾ ڪي ڪان جي جتن مسلمان فوجن کي سخت شڪست ڏني. انهن سندن سپهه سالار هراس کي قتل ڪيو ۽ حملي آور فوجن کي مڪمل پسپائي تي مجبور ڪيو. هن وڏي ناڪاميءَ سبب ايندڙ ويهن سالن دوران ڇهه وڌيڪ اسلامي مهمون موڪليون ويون، جن مان پنج سنڌ ۾ ڪو به مستقل وجود قائم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيون. جتن جي مضبوط مزاحمت، جنهن ۾ سندن جبلائي علائقي جو وڏو هٿ هو، مسلمانن جي هند ڏانهن واڌ کي لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين روڪي رکيو. آخرڪار عراق جي حاڪم [[حجاج بن يوسف ثقفي]]، خليفي [[عبدالملڪ بن مروان]] جي منظوري سان، [[محمد بن قاسم ثقفي]] کي سنڌ فتح ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو. محمد بن قاسم آخرڪار سنڌ فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. [[برهمڻ آباد]] جي قبضي کان پوءِ، ابن قاسم مقامي برهمڻ اشرافيه جو تعاون حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جن کي هو عزت جي نظر سان ڏسندو هو. هن انهن کي انهن عهدن تي ٻيهر مقرر ڪيو، جيڪي اهي [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]] جي دور ۾ سنڀاليندا هئا، ۽ سندن مذهبي اڳواڻن ۽ عالمن کي اعزاز ۽ انعام ڏنا. مقامي برهمڻ اشرافيه سان هن بندوبست جي نتيجي ۾، بهرحال، ٻڌ ڌرم وارن تي لاڳو پابنديون جاري رهيون. ابن قاسم موجوده برهمڻي ضابطن کي برقرار رکيو، جن موجب ٻڌ ڌرم وارن کي رڳو کُهرا ڪپڙا پائڻا پوندا هئا ۽ هميشه اگهاڙي پيرين، اڪثر ڪتن سان گڏ، هلڻو پوندو هو. ==هندو ۽ ٻڌ ڌرم وارن جو ردعمل== اموي حملن جي وقت سنڌ جي آباديءَ جي اڪثريت هندو هئي، جيتوڻيڪ ٻڌ ڌرم وارن جي هڪ وڏي اقليت پڻ موجود هئي. مؤرخ برجور آواري دليل ڏئي ٿو ته ٻڌ ڌرم وارن غالباً عربن سان تعاون ڪيو ۽ حملي جي شروعات کان اڳ ئي سندن پاسي ٿي بيٺا. هن راءِ جي حمايت ڪيترن ئي بنيادي ۽ ثانوي ماخذن مان ٿئي ٿي، جيڪي ظاهر ڪن ٿا ته ٻڌ ڌرم جون جماعتون شروعاتي مرحلي کان ئي عرب حملي آورن سان تعاون ڪري رهيون هيون. ڊيرل اين. ميڪلين موجب، ٻڌ ڌرم وارا هندن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻي حد تائين ۽ وڌيڪ اڳواٽ عربن سان تعاون ڪندا هئا. جتي به بنيادي ماخذ مذهبي وابستگي جو ذڪر ڪن ٿا، اتي ٻڌ ڌرم جي جماعتن کي لڳاتار تعاون جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي. وڌيڪ اهو ته ٻڌ ڌرم وارا اڪثر عربن سان ان کان اڳ ئي تعاون ڪندا هئا، جڏهن سنڌ جي وڏي فتح اڃا مڪمل به نه ٿي هئي. سوويت مؤرخ يو. وي. گانڪووسڪي پڻ ساڳئي ريت دليل ڏنو ته عرب حملن جي ڪاميابيءَ جو وڏو سبب اهو هو ته سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي جماعت جا اڳواڻ برهمڻ حڪمرانن جي مخالفت ڪندا هئا، عرب حملي آورن سان همدردي رکندا هئا، ۽ ڪڏهن ڪڏهن سندن مدد پڻ ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، هندو برهمڻن عرب حڪومت خلاف گهڻو عرصو مزاحمت جاري رکي، خاص طور مٿين سنڌ ۽ ملتان ۾. اوڀر وارن جتن سنڌي حڪمران [[راجا ڏاهر]] جي عرب حملي آورن خلاف حمايت ڪئي، جڏهن⁠تہ اولهه وارن جتن [[محمد بن قاسم ثقفي]] سان ڏاهر خلاف اتحاد ڪيو. مذهبي آزادي ۽ برهمڻن جي سماجي حيثيت بابت معاملا طئي ڪرڻ کان پوءِ، ابن قاسم پوءِ جتن ۽ لوهاڻن خلاف رخ ڪيو. ''چچ نامو''، ''زين الاخبار'' ۽ ''تاريخ بيهقي'' جهڙا ماخذ هندو جت گروهن ۽ محمد بن قاسم جي فوجن وچ ۾ ٿيل جنگين جو ذڪر ڪن ٿا. ==نتيجا== سنڌ تي پنهنجو قبضو مضبوط ڪرڻ کان پوءِ، [[محمد بن قاسم ثقفي]] ”هند جي بادشاھن“ ڏانهن خط لکيا، جن ۾ کين هٿيار ڦٽا ڪرڻ ۽ اسلام قبول ڪرڻ جي دعوت ڏني وئي. هن [[ڀين مال]] ڏانهن هڪ فوج موڪلي، جنهن جي حڪمران بابت چيو وڃي ٿو ته هن اطاعت قبول ڪئي. سوراشٽر جي ميڊ قوم، جيڪا ولڀي جي ميتراڪ رياست هيٺ هئي، پڻ صلح جا ٺاهه ڪيا. ان کان پوءِ ابن قاسم ڏهه هزار گهوڙيسوار [[قنوج]] ڏانهن موڪليا، جن سان خليفي جو فرمان پڻ هو. هن هڪ لشڪر سان [[ڪشمير]] جي سرحدي علائقي ڏانهن پڻ اڳڀرائي ڪئي، جنهن کي ماخذن ۾ پنج ماهيات سڏيو ويو آهي، ۽ جيڪو اولهه پنجاب ۾ واقع هو. قنوج واري مهم بابت گهڻي ڄاڻ موجود نه آهي. ڪشمير جي سرحد شايد اهو علائقو هو، جنهن کي پوءِ جي ماخذن ۾ ڪيراج سڏيو ويو، جيڪو غالباً اڄوڪي [[هماچل پرديش]] جي [[ڪانگڙا وادي]] ۾ ڪيرا رياست سان لاڳاپيل هو، جنهن لڳي ٿو ته اموي اختيار کي تسليم ڪيو هو. محمد بن قاسم کي 715ع ۾ واپس گهرايو ويو ۽ هو واپسيءَ دوران فوت ٿي ويو. [[بلاذري]] موجب، هند جا حڪمران سندس روانگي کان پوءِ پنهنجون بادشاهتون ٻيهر حاصل ڪري ويا. خليفي [[عمر بن عبدالعزيز]] جو دور (717ع–720ع) نسبتاً پرامن هو. عمر هند جي حڪمرانن کي اسلام قبول ڪرڻ ۽ پنهنجي اختيار هيٺ اچڻ جي دعوت ڏني، جڏهن⁠تہ کين پنهنجا تخت برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي. سنڌ جي حڪمران حليشه، ٻين ڪيترن ئي بادشاھن سميت، اها آڇ قبول ڪئي ۽ عربي نالا اختيار ڪيا. جيتوڻيڪ اموي فتح دوران مزاحمت ڪندڙ علائقن ۾ قتلِ عام پڻ ٿيا، پر ان سان سنڌ وسيع اسلامي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترن ئي سنڌي مسلمانن بعد ۾ [[اسلامي سونهري دور]] دوران اهم ڪردار ادا ڪيو، جن ۾ [[ابو معشر سنڌي]] ۽ [[ابو راجا سنڌي]] شامل هئا. مؤرخ [[ذهبي]] پڻ لکي ٿو ته مشهور فقيه [[عبدالرحمان اوزاعي]] سنڌي نسل جو هو. ==پڻ ڏسو== * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌ جي بادشاھن جي فهرست]] * [[ڪي ڪان ڏانهن عرب مهم]] ==حوالا== ==ماخذ== * بلاذري، ''The Origins of the Islamic State'' (1924ع). * بلينڪنشپ، خالد يحيٰ. ''The End of the Jihad State: The Reign of Hisham Ibn 'Abd al-Malik and the Collapse of the Umayyads'' (1994ع). * الحریر، ادريس؛ مبائي، روين، مرتب. ''The Spread of Islam Throughout the World'' (2011ع). * ترپاٺي، رام شنڪر. ''History of Kanauj: To the Moslem Conquest'' (1989ع). * وِنڪ، آندري. ''Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World'' (2002ع). = ==پڻ ڏسندا== == حوالا == [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] ==حڪمران== 1. [[محمد بن قاسم ثقفي]] ( 92 ھ کان 96 ھ تائين ، وليد بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو جنهن کي بعد ۾ معزول ڪيو۔) 2۔ [[يقيد بن ابي ڪبشه سڪسڪي]] ( 96ھ کان 96 ھ تائين ، سليمان بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو ۔ ۽ سنڌ ۾ وفات ڪيائين۔) 3۔ [[حبيب بن ملهب ابي صفره]] (96 ھ کان 99 ھ تائين سليمان بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر ٿيو ، پر بعد معزول ڪيو ويو۔ ) 4۔ [[عمرو بن مسلم باهلي]] (99ھ کان 101ھ تائين ، عمر بن عبدالعزيز جي دور ۾ سنڌ جو گورنر ٿيو۔ ) 5۔ [[هلال بن اهوز تميمي]] (101 ھ کان 107 ھ تائين ، يزيد بن ثاني عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو ، بعد ۾ بدلي ڪيو ويو) 6۔ [[جنيد بن عبدالرحمٰن]] (107ھ کان 111 ھ تائين ، هشام بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو۔) 7۔ [[تميم بن يزيد عقبي]] (111ھ کان 112 ھ تائين، هشام بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو۔ ديبل ۾ وفات ڪيائين) 8۔ [[حڪم بن يزيد عقبي]] (112ھ 121 ھ تائين، هشام بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو ، ۽ سنڌ ۾ قتل ) 9۔ [[عمرو بن محمد قاسم]] (121ھ کان 125 ھ تائين ، هشام بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو، منصوره ۾ وفات ڪيائين۔) 10۔ [[يزيد بن عرار ڪلبي]] (125 ھ کان 129 ھ تائين ، وليد بن يزيد جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ، ۽ منصوره سنڌ ۾ قتل ٿيو۔) 11۔ [[منصور بن جهمور ڪلبي]] (129 ھ کان 132 ھ تائين ، مروان بن محمد جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو۔) ==سنڌي ادب اموين جي دور ۾== • هن دور ۾ قرآن شريف جو پهريون دفعو سنڌي ۾ ترجمو ٿيو۔ • گذريل دورن ۾ لکيل سنڌي ڪتابن کي عربي ۾ ترجمو ڪيو ويو۔ • سنڌي شاعري ۾ قصيده گوئي رائج ٿي۔ • سنڌي زبان ۾ زبردست اضافو ٿيو ، ۽ نئين سر تشڪيل ٿي۔ • سنڌي عالمن عربي ادب ۾ وڏا ڪارناما سرانجام ڏنا۔ • هن دور ۾ سنڌي زبان نه پڙهائي ويندي هئي پر لکي به ويندي هئي۔ • سنڌي زبان ۾ مذهبي ڪتاب پڻ لکيا ويا جيڪي مڪتبن ۾ پڙهايا پڻ ويا۔ • سنڌي جي اوائلي تاريخ جو ماخذ "چچ نامو" هن دور ۾ لکيو ويو۔ ==سنڌي شاعر عالم اديب عرب دور ۾== 1۔ [[ابو معشر سنڌي]] 2۔ [[ابو عطا سنڌي]] 3۔ [[ماڻڪ]] 4۔ [[ماڻڪ بن صالح]] 5۔ [[ابو ضلع سنڌي]] 6۔ [[ابو عبد الملڪ]] 7۔ [[امام اوزاعي]] 8۔ [[حافظ ابو محمد]] 9۔ [[ابو نصر سنڌي]] 10۔ [[ابو عبدالله]] 11۔ [[ابو اسحاق]] 12۔ [[سنڌي بن شاهڪ]] 13۔ [[ڪٿاجم سنڌي]] 14۔ [[منصور سنڌي]] 15۔ [[هارون ديبلي]] 16۔ [[صالح بن ڀلو]] 17۔ [[قادري منصور سنڌي]] 18۔ [[ابو جعفر سنڌي]] 19۔ [[ابن ڌنا]] ==سنڌي ادب اموين جي دور ۾== • هن دور ۾ قرآن شريف جو پهريون دفعو سنڌي ۾ ترجمو ٿيو۔ • گذريل دورن ۾ لکيل سنڌي ڪتابن کي عربي ۾ ترجمو ڪيو ويو۔ • سنڌي شاعري ۾ قصيده گوئي رائج ٿي۔ • سنڌي زبان ۾ زبردست اضافو ٿيو ، ۽ نئين سر تشڪيل ٿي۔ • سنڌي عالمن عربي ادب ۾ وڏا ڪارناما سرانجام ڏنا۔ • هن دور ۾ سنڌي زبان نه پڙهائي ويندي هئي پر لکي به ويندي هئي۔ • سنڌي زبان ۾ مذهبي ڪتاب لکيا وياجيڪي مڪتبن ۾ پڙهايا پڻ ويا۔ • سنڌي جي اوائلي تاريخ جو ماخذ "چچ نامو" هن دور ۾ لکيو ويو۔ ==پڻ ڏسندا== ==حوالا== h9feyzl3hp1vd3fthfat8fvboq21pdb 384165 384164 2026-06-11T04:11:30Z Intisar Ali 8681 /* حوالا */ 384165 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = سنڌ تي اموي فتح | image = Sindh 700ad.jpg | caption = 700ع ۾ سنڌ جي رياست | combatant1 = [[اموي خلافت]] | combatant2 = [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|سنڌ جي برهمڻ رياست]]<br />'''جي حمايت سان'''<br>[[ڪرجي بادشاھت]]<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/23239620ChachnamahAnAncientHistoryOfSindh/page/n132/mode/1up?view=theater&q=Kurij |title=Chachnamah: An Ancient History of Sindh |language=English}}</ref><br />[[جت]]<ref name="Viajaya">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=5CYxDwAAQBAJ&dq=jats+and+muhammad+bin+qasim&pg=PT127 |title=Migrations in Medieval and Early Colonial India |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=9781351558242 |editor=Vijaya Ramaswamy |access-date=17 January 2022 |archive-url=http://web.archive.org/web/20221231131243/https://books.google.com/books?id=5CYxDwAAQBAJ&dq=jats+and+muhammad+bin+qasim&pg=PT127 |archive-date=2022-12-31}}</ref> | commander1 = [[محمد بن قاسم|محمد بن قاسم ثقفي]]<br>[[بديل]]{{KIA}}<ref name="Kalichbeg1900">{{cite web |last=Kalichbeg |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.285133 |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sindh |date=1900 |pages=71}}</ref><br>عبيدالله | commander2 = [[راجا ڏاهر]]{{KIA}}<br />[[جيسيه]]{{Executed }}<ref name="Kalichbeg1900" /><br /> | combatant3 = }} '''سنڌ تي اموي فتح''' 711ع ۾ ڏکڻ ايشيا تي اموي خلافت جي هڪ فوجي مهم هئي، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ جي بادشاھت کي [[سنڌ صوبو|هڪ صوبي]] جي حيثيت سان [[اموي خلافت]] ۾ شامل ڪيو ويو. هن فتح کان پوءِ سنڌ جي آخري هندو حڪمران گهراڻي، [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]]، جو خاتمو ٿيو، جيڪو [[راجا ڏاهر]] جي مارجي وڃڻ کان پوءِ اقتدار کان محروم ٿي ويو.<ref>{{cite book|author=Ahmed Asif|first=Manan|title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia|date=September 19, 2016|publisher=Harvard University Press|language=English|isbn=9780674660113}}</ref> ==پسمنظر== جيتوڻيڪ عربستان ۽ سنڌ جي وچ ۾ سڌي ريت گهرا لاڳاپا موجود نه هئا، پر جنگ جو آغاز عربي سمنڊ ۾ وڌندڙ سامونڊي ڦرلٽ جي واقعن سبب ٿيو. ان وقت اموي خليفي [[راجا ڏاهر]] کي تحفظ ۽ سندس خودمختياري جي تسليم جو واعدو ڪيو هو، بشرطيڪه هو سامونڊي ڦورن جي خاتمي ۾ مدد ڪري. سنڌ جي حڪمران راجا ڏاهر سنڌ ۾ پناھ ورتل عرب باغين کي واپس ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو<ref name="Fredunbeg, Mirza Kalichbeg pp572">Fredunbeg, Mirza Kalichbeg, "The Chachnama: An Ancient History of Sind", p. 57</ref><ref>{{harvnb|El Hareir|M'Baye|2011|pp=604–605}}</ref>، ۽ گڏوگڏ [[ميڊ قوم]] جي ماڻهن ۽ ٻين کي پڻ حوالو ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name="wink1642">Wink (2002), p. 164</ref> هڪ حملي دوران ڪڇ، [[ديبل]] ۽ [[ڪاٺياواڙ]] ۾ قائم پنهنجن مرڪزن تان ڪارروايون ڪندڙ سامونڊي ڦورن<ref name="wink1642" /> [[سرنديب]] (اڄوڪي [[سري لنڪا]]) کان عربستان ڏانهن سفر ڪندڙ مسلمان عورتن کي اغوا ڪري ورتو. هن واقعي جنگ لاءِ هڪ جواز (''casus belli'') فراهم ڪيو<ref name="wink1642" /><ref name="Gier">{{cite conference |last=Gier |first=Nicholas F. |date=May 2006 |title=From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries |conference=Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion |location=Gonzaga University |url=http://www.class.uidaho.edu/ngier/mm.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108235933/http://www.class.uidaho.edu/ngier/mm.htm |archive-date=8 November 2012}}</ref>، جيڪو سنڌ جي حڪمران [[راجا ڏاهر]] خلاف استعمال ڪيو ويو. ڏاهر اموي حملي جو امڪان اڳ ئي محسوس ڪري چڪو هو ۽ ان کان بچڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.<ref name="berzin">{{cite web |title=The Historical Interaction between the Buddhist and Islamic Cultures before the Mongol Empire: First Muslim Incursion into the Indian Subcontinent |url=http://studybuddhism.com/web/en/archives/e-books/unpublished_manuscripts/historical_interaction/pt1/history_cultures_04.html#n5 |website=Study Buddhism |first=Alexander |last=Berzin |access-date=21 June 2016 |archive-url=http://web.archive.org/web/20190302074843/http://studybuddhism.com/web/en/archives/e-books/unpublished_manuscripts/historical_interaction/pt1/history_cultures_04.html |archive-date=2019-03-02}}</ref> راجا ڏاهر پنهنجي بي وسي ظاهر ڪندي چيو ته هو يرغمال بڻايل ماڻهن جي آزادي لاءِ مدد ڪرڻ جي قابل نه هو. ان کان پوءِ هلندڙ ٻن فوجي مهمن جي نتيجي ۾ هو سنڌ ۾ شڪست کاڌي.<ref>{{harvnb|al-Balādhurī|1924|p=216}}</ref><ref name="Fredunbeg, Mirza Kalichbeg pp692">Fredunbeg, Mirza Kalichbeg, "The Chachnama: An Ancient History of Sind", p. 69</ref> [[حجاج بن يوسف]] لڳ ڀڳ 6,000 شامي گهوڙيسوارن، عراق مان آيل ''[[موالي]]'' جي دستن،<ref name="2004Wink12">Wink (2004), pp. 201–205</ref> 6,000 اُٺ سوارن ۽ 3,000 اُٺن تي مشتمل رسد واري قافلي تي ٻڌل هڪ لشڪر تيار ڪيو. هن فوج جي قيادت پنهنجي ڀائيٽي [[محمد بن قاسم ثقفي]] جي حوالي ڪئي ۽ کيس سنڌ ڏانهن روانو ڪيو. پنج وڏن [[منجنيق]]ن تي مشتمل سندس گهيري واري توپخاني کي سمنڊ رستي [[ديبل]] موڪليو ويو.<ref name="2004Wink12" /> ==فتح== سنڌ خلاف پهرين درج ٿيل فوجي مهم [[عثمان بن عفان]]، ٽئين [[راشدون خلافت|راشدون خليفي]]، جي دور ۾ ٿي. هن هند بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ ماڻهو موڪليو. پوءِ خليفي ان کان علائقي جي حالت بابت پڇيو، جنهن تي هن جواب ڏنو: {{اقتباس خاص|پاڻي گهٽ آهي، ميوا خراب آهن، ۽ چور بيباڪ آهن. جيڪڏهن ٿورو لشڪر اتي موڪليو ويو ته اهو تباهه ٿي ويندو؛ ۽ جيڪڏهن وڏو لشڪر موڪليو ويو ته اهو بک وگهي مري ويندو.}} عثمان پڇيو ته ڇا هو سچ ڳالهائي رهيو آهي يا وڌاءُ ڪري رهيو آهي. ان ماڻهوءَ جواب ڏنو ته هن پنهنجي ڄاڻ موجب ڳالهايو آهي. نتيجي طور خليفي اتي ڪا به فوجي مهم موڪلڻ کان پاسو ڪيو. 659ع ۾، [[علي بن ابي طالب]] جي دور ۾، هڪ ٻي مهم هراس بن مره العبدي جي قيادت هيٺ موڪلي وئي. اها مهم پڻ دفاعي سببن ڪري شروع ڪئي وئي هئي. شروع ۾ ان مهم کي ڪاميابي ملي، ڇاڪاڻ⁠تہ مسلمان فوجن هڪ ئي ڏينهن ۾ هزار ماڻهوءَ واري لشڪر کي شڪست ڏني. تنهن هوندي به، 662ع ۾ اها فوجي ٽولي [[ڪي ڪان]] ۾ تباهه ٿي وئي. 664ع ۾ خليفي [[مهلب بن ابي صفره]] جي قيادت هيٺ هڪ ٻي مهم موڪلي، پر اها پڻ ناڪام ٿي. ''چچ نامي'' موجب، بولان لڪ ۾ ڪي ڪان جي جتن مسلمان فوجن کي سخت شڪست ڏني. انهن سندن سپهه سالار هراس کي قتل ڪيو ۽ حملي آور فوجن کي مڪمل پسپائي تي مجبور ڪيو. هن وڏي ناڪاميءَ سبب ايندڙ ويهن سالن دوران ڇهه وڌيڪ اسلامي مهمون موڪليون ويون، جن مان پنج سنڌ ۾ ڪو به مستقل وجود قائم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيون. جتن جي مضبوط مزاحمت، جنهن ۾ سندن جبلائي علائقي جو وڏو هٿ هو، مسلمانن جي هند ڏانهن واڌ کي لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين روڪي رکيو. آخرڪار عراق جي حاڪم [[حجاج بن يوسف ثقفي]]، خليفي [[عبدالملڪ بن مروان]] جي منظوري سان، [[محمد بن قاسم ثقفي]] کي سنڌ فتح ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو. محمد بن قاسم آخرڪار سنڌ فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. [[برهمڻ آباد]] جي قبضي کان پوءِ، ابن قاسم مقامي برهمڻ اشرافيه جو تعاون حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جن کي هو عزت جي نظر سان ڏسندو هو. هن انهن کي انهن عهدن تي ٻيهر مقرر ڪيو، جيڪي اهي [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]] جي دور ۾ سنڀاليندا هئا، ۽ سندن مذهبي اڳواڻن ۽ عالمن کي اعزاز ۽ انعام ڏنا. مقامي برهمڻ اشرافيه سان هن بندوبست جي نتيجي ۾، بهرحال، ٻڌ ڌرم وارن تي لاڳو پابنديون جاري رهيون. ابن قاسم موجوده برهمڻي ضابطن کي برقرار رکيو، جن موجب ٻڌ ڌرم وارن کي رڳو کُهرا ڪپڙا پائڻا پوندا هئا ۽ هميشه اگهاڙي پيرين، اڪثر ڪتن سان گڏ، هلڻو پوندو هو. ==هندو ۽ ٻڌ ڌرم وارن جو ردعمل== اموي حملن جي وقت سنڌ جي آباديءَ جي اڪثريت هندو هئي، جيتوڻيڪ ٻڌ ڌرم وارن جي هڪ وڏي اقليت پڻ موجود هئي. مؤرخ برجور آواري دليل ڏئي ٿو ته ٻڌ ڌرم وارن غالباً عربن سان تعاون ڪيو ۽ حملي جي شروعات کان اڳ ئي سندن پاسي ٿي بيٺا. هن راءِ جي حمايت ڪيترن ئي بنيادي ۽ ثانوي ماخذن مان ٿئي ٿي، جيڪي ظاهر ڪن ٿا ته ٻڌ ڌرم جون جماعتون شروعاتي مرحلي کان ئي عرب حملي آورن سان تعاون ڪري رهيون هيون. ڊيرل اين. ميڪلين موجب، ٻڌ ڌرم وارا هندن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻي حد تائين ۽ وڌيڪ اڳواٽ عربن سان تعاون ڪندا هئا. جتي به بنيادي ماخذ مذهبي وابستگي جو ذڪر ڪن ٿا، اتي ٻڌ ڌرم جي جماعتن کي لڳاتار تعاون جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي. وڌيڪ اهو ته ٻڌ ڌرم وارا اڪثر عربن سان ان کان اڳ ئي تعاون ڪندا هئا، جڏهن سنڌ جي وڏي فتح اڃا مڪمل به نه ٿي هئي. سوويت مؤرخ يو. وي. گانڪووسڪي پڻ ساڳئي ريت دليل ڏنو ته عرب حملن جي ڪاميابيءَ جو وڏو سبب اهو هو ته سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي جماعت جا اڳواڻ برهمڻ حڪمرانن جي مخالفت ڪندا هئا، عرب حملي آورن سان همدردي رکندا هئا، ۽ ڪڏهن ڪڏهن سندن مدد پڻ ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، هندو برهمڻن عرب حڪومت خلاف گهڻو عرصو مزاحمت جاري رکي، خاص طور مٿين سنڌ ۽ ملتان ۾. اوڀر وارن جتن سنڌي حڪمران [[راجا ڏاهر]] جي عرب حملي آورن خلاف حمايت ڪئي، جڏهن⁠تہ اولهه وارن جتن [[محمد بن قاسم ثقفي]] سان ڏاهر خلاف اتحاد ڪيو. مذهبي آزادي ۽ برهمڻن جي سماجي حيثيت بابت معاملا طئي ڪرڻ کان پوءِ، ابن قاسم پوءِ جتن ۽ لوهاڻن خلاف رخ ڪيو. ''چچ نامو''، ''زين الاخبار'' ۽ ''تاريخ بيهقي'' جهڙا ماخذ هندو جت گروهن ۽ محمد بن قاسم جي فوجن وچ ۾ ٿيل جنگين جو ذڪر ڪن ٿا. ==نتيجا== سنڌ تي پنهنجو قبضو مضبوط ڪرڻ کان پوءِ، [[محمد بن قاسم ثقفي]] ”هند جي بادشاھن“ ڏانهن خط لکيا، جن ۾ کين هٿيار ڦٽا ڪرڻ ۽ اسلام قبول ڪرڻ جي دعوت ڏني وئي. هن [[ڀين مال]] ڏانهن هڪ فوج موڪلي، جنهن جي حڪمران بابت چيو وڃي ٿو ته هن اطاعت قبول ڪئي. سوراشٽر جي ميڊ قوم، جيڪا ولڀي جي ميتراڪ رياست هيٺ هئي، پڻ صلح جا ٺاهه ڪيا. ان کان پوءِ ابن قاسم ڏهه هزار گهوڙيسوار [[قنوج]] ڏانهن موڪليا، جن سان خليفي جو فرمان پڻ هو. هن هڪ لشڪر سان [[ڪشمير]] جي سرحدي علائقي ڏانهن پڻ اڳڀرائي ڪئي، جنهن کي ماخذن ۾ پنج ماهيات سڏيو ويو آهي، ۽ جيڪو اولهه پنجاب ۾ واقع هو. قنوج واري مهم بابت گهڻي ڄاڻ موجود نه آهي. ڪشمير جي سرحد شايد اهو علائقو هو، جنهن کي پوءِ جي ماخذن ۾ ڪيراج سڏيو ويو، جيڪو غالباً اڄوڪي [[هماچل پرديش]] جي [[ڪانگڙا وادي]] ۾ ڪيرا رياست سان لاڳاپيل هو، جنهن لڳي ٿو ته اموي اختيار کي تسليم ڪيو هو. محمد بن قاسم کي 715ع ۾ واپس گهرايو ويو ۽ هو واپسيءَ دوران فوت ٿي ويو. [[بلاذري]] موجب، هند جا حڪمران سندس روانگي کان پوءِ پنهنجون بادشاهتون ٻيهر حاصل ڪري ويا. خليفي [[عمر بن عبدالعزيز]] جو دور (717ع–720ع) نسبتاً پرامن هو. عمر هند جي حڪمرانن کي اسلام قبول ڪرڻ ۽ پنهنجي اختيار هيٺ اچڻ جي دعوت ڏني، جڏهن⁠تہ کين پنهنجا تخت برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي. سنڌ جي حڪمران حليشه، ٻين ڪيترن ئي بادشاھن سميت، اها آڇ قبول ڪئي ۽ عربي نالا اختيار ڪيا. جيتوڻيڪ اموي فتح دوران مزاحمت ڪندڙ علائقن ۾ قتلِ عام پڻ ٿيا، پر ان سان سنڌ وسيع اسلامي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترن ئي سنڌي مسلمانن بعد ۾ [[اسلامي سونهري دور]] دوران اهم ڪردار ادا ڪيو، جن ۾ [[ابو معشر سنڌي]] ۽ [[ابو راجا سنڌي]] شامل هئا. مؤرخ [[ذهبي]] پڻ لکي ٿو ته مشهور فقيه [[عبدالرحمان اوزاعي]] سنڌي نسل جو هو. ==پڻ ڏسو== * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌ جي بادشاھن جي فهرست]] * [[ڪي ڪان ڏانهن عرب مهم]] ==حوالا== ==ماخذ== * بلاذري، ''The Origins of the Islamic State'' (1924ع). * بلينڪنشپ، خالد يحيٰ. ''The End of the Jihad State: The Reign of Hisham Ibn 'Abd al-Malik and the Collapse of the Umayyads'' (1994ع). * الحریر، ادريس؛ مبائي، روين، مرتب. ''The Spread of Islam Throughout the World'' (2011ع). * ترپاٺي، رام شنڪر. ''History of Kanauj: To the Moslem Conquest'' (1989ع). * وِنڪ، آندري. ''Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World'' (2002ع). = ==پڻ ڏسندا== == حوالا == [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] {| class"wikitable" نالو: بنو اموين جي سنڌ تي حڪومت |- ! نالو: !! بنو اموين جي سنڌ تي حڪومت |- بنياد! :بنياد !! 711ع |- ! بنياد وجهندڙ :!! [[محمد بن قاسم ]] |- ! گادي جو هنڌ : ڪو خاص ن هو!! : [[منصوريا]] ۽ [[ٺٽو]] ڪو خاص نہ هو |- ! حڪومتي نظام : !! مورثي شهنشاهي |- ! ٻولي: !! [[عربي]] (سرڪاري)، سنڌي عوامي ھئي سنڌي عوامي ھئي |- ! شروع :!! 711ع /92 ھ |- ختم! :ختم !! 750ع/ 132 ھ |- ! پهريون حڪمران :!! [[محمد بن قاسم ثقفي]] |- ! آخري حڪمران !! [[منصور بن جهمور ڪلبي]] |} ==حڪمران== 1. [[محمد بن قاسم ثقفي]] ( 92 ھ کان 96 ھ تائين ، وليد بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو جنهن کي بعد ۾ معزول ڪيو۔) 2۔ [[يقيد بن ابي ڪبشه سڪسڪي]] ( 96ھ کان 96 ھ تائين ، سليمان بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو ۔ ۽ سنڌ ۾ وفات ڪيائين۔) 3۔ [[حبيب بن ملهب ابي صفره]] (96 ھ کان 99 ھ تائين سليمان بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر ٿيو ، پر بعد معزول ڪيو ويو۔ ) 4۔ [[عمرو بن مسلم باهلي]] (99ھ کان 101ھ تائين ، عمر بن عبدالعزيز جي دور ۾ سنڌ جو گورنر ٿيو۔ ) 5۔ [[هلال بن اهوز تميمي]] (101 ھ کان 107 ھ تائين ، يزيد بن ثاني عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو ، بعد ۾ بدلي ڪيو ويو) 6۔ [[جنيد بن عبدالرحمٰن]] (107ھ کان 111 ھ تائين ، هشام بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو۔) 7۔ [[تميم بن يزيد عقبي]] (111ھ کان 112 ھ تائين، هشام بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو۔ ديبل ۾ وفات ڪيائين) 8۔ [[حڪم بن يزيد عقبي]] (112ھ 121 ھ تائين، هشام بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو ، ۽ سنڌ ۾ قتل ) 9۔ [[عمرو بن محمد قاسم]] (121ھ کان 125 ھ تائين ، هشام بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو، منصوره ۾ وفات ڪيائين۔) 10۔ [[يزيد بن عرار ڪلبي]] (125 ھ کان 129 ھ تائين ، وليد بن يزيد جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ، ۽ منصوره سنڌ ۾ قتل ٿيو۔) 11۔ [[منصور بن جهمور ڪلبي]] (129 ھ کان 132 ھ تائين ، مروان بن محمد جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو۔) ==سنڌي ادب اموين جي دور ۾== • هن دور ۾ قرآن شريف جو پهريون دفعو سنڌي ۾ ترجمو ٿيو۔ • گذريل دورن ۾ لکيل سنڌي ڪتابن کي عربي ۾ ترجمو ڪيو ويو۔ • سنڌي شاعري ۾ قصيده گوئي رائج ٿي۔ • سنڌي زبان ۾ زبردست اضافو ٿيو ، ۽ نئين سر تشڪيل ٿي۔ • سنڌي عالمن عربي ادب ۾ وڏا ڪارناما سرانجام ڏنا۔ • هن دور ۾ سنڌي زبان نه پڙهائي ويندي هئي پر لکي به ويندي هئي۔ • سنڌي زبان ۾ مذهبي ڪتاب پڻ لکيا ويا جيڪي مڪتبن ۾ پڙهايا پڻ ويا۔ • سنڌي جي اوائلي تاريخ جو ماخذ "چچ نامو" هن دور ۾ لکيو ويو۔ ==سنڌي شاعر عالم اديب عرب دور ۾== 1۔ [[ابو معشر سنڌي]] 2۔ [[ابو عطا سنڌي]] 3۔ [[ماڻڪ]] 4۔ [[ماڻڪ بن صالح]] 5۔ [[ابو ضلع سنڌي]] 6۔ [[ابو عبد الملڪ]] 7۔ [[امام اوزاعي]] 8۔ [[حافظ ابو محمد]] 9۔ [[ابو نصر سنڌي]] 10۔ [[ابو عبدالله]] 11۔ [[ابو اسحاق]] 12۔ [[سنڌي بن شاهڪ]] 13۔ [[ڪٿاجم سنڌي]] 14۔ [[منصور سنڌي]] 15۔ [[هارون ديبلي]] 16۔ [[صالح بن ڀلو]] 17۔ [[قادري منصور سنڌي]] 18۔ [[ابو جعفر سنڌي]] 19۔ [[ابن ڌنا]] ==سنڌي ادب اموين جي دور ۾== • هن دور ۾ قرآن شريف جو پهريون دفعو سنڌي ۾ ترجمو ٿيو۔ • گذريل دورن ۾ لکيل سنڌي ڪتابن کي عربي ۾ ترجمو ڪيو ويو۔ • سنڌي شاعري ۾ قصيده گوئي رائج ٿي۔ • سنڌي زبان ۾ زبردست اضافو ٿيو ، ۽ نئين سر تشڪيل ٿي۔ • سنڌي عالمن عربي ادب ۾ وڏا ڪارناما سرانجام ڏنا۔ • هن دور ۾ سنڌي زبان نه پڙهائي ويندي هئي پر لکي به ويندي هئي۔ • سنڌي زبان ۾ مذهبي ڪتاب لکيا وياجيڪي مڪتبن ۾ پڙهايا پڻ ويا۔ • سنڌي جي اوائلي تاريخ جو ماخذ "چچ نامو" هن دور ۾ لکيو ويو۔ ==پڻ ڏسندا== ==حوالا== io9i91f1r79bt8s2fd07sgc0vjbe4ci 384167 384165 2026-06-11T04:15:48Z Intisar Ali 8681 384167 wikitext text/x-wiki {| class"wikitable" نالو: بنو اموين جي سنڌ تي حڪومت |- ! نالو: !! بنو اموين جي سنڌ تي حڪومت |- بنياد! :بنياد !! 711ع |- ! بنياد وجهندڙ :!! [[محمد بن قاسم ]] |- ! گادي جو هنڌ : ڪو خاص ن هو!! : [[منصوريا]] ۽ [[ٺٽو]] ڪو خاص نہ هو |- ! حڪومتي نظام : !! مورثي شهنشاهي |- ! ٻولي: !! [[عربي]] (سرڪاري)، سنڌي عوامي ھئي سنڌي عوامي ھئي |- ! شروع :!! 711ع /92 ھ |- ختم! :ختم !! 750ع/ 132 ھ |- ! پهريون حڪمران :!! [[محمد بن قاسم ثقفي]] |- ! آخري حڪمران !! [[منصور بن جهمور ڪلبي]] |} ==حڪمران== 1. [[محمد بن قاسم ثقفي]] ( 92 ھ کان 96 ھ تائين ، وليد بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو جنهن کي بعد ۾ معزول ڪيو۔) 2۔ [[يقيد بن ابي ڪبشه سڪسڪي]] ( 96ھ کان 96 ھ تائين ، سليمان بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو ۔ ۽ سنڌ ۾ وفات ڪيائين۔) 3۔ [[حبيب بن ملهب ابي صفره]] (96 ھ کان 99 ھ تائين سليمان بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر ٿيو ، پر بعد معزول ڪيو ويو۔ ) 4۔ [[عمرو بن مسلم باهلي]] (99ھ کان 101ھ تائين ، عمر بن عبدالعزيز جي دور ۾ سنڌ جو گورنر ٿيو۔ ) 5۔ [[هلال بن اهوز تميمي]] (101 ھ کان 107 ھ تائين ، يزيد بن ثاني عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو ، بعد ۾ بدلي ڪيو ويو) 6۔ [[جنيد بن عبدالرحمٰن]] (107ھ کان 111 ھ تائين ، هشام بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو۔) 7۔ [[تميم بن يزيد عقبي]] (111ھ کان 112 ھ تائين، هشام بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو۔ ديبل ۾ وفات ڪيائين) 8۔ [[حڪم بن يزيد عقبي]] (112ھ 121 ھ تائين، هشام بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو ، ۽ سنڌ ۾ قتل ) 9۔ [[عمرو بن محمد قاسم]] (121ھ کان 125 ھ تائين ، هشام بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو، منصوره ۾ وفات ڪيائين۔) 10۔ [[يزيد بن عرار ڪلبي]] (125 ھ کان 129 ھ تائين ، وليد بن يزيد جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ، ۽ منصوره سنڌ ۾ قتل ٿيو۔) 11۔ [[منصور بن جهمور ڪلبي]] (129 ھ کان 132 ھ تائين ، مروان بن محمد جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو۔) ==سنڌي ادب اموين جي دور ۾== • هن دور ۾ قرآن شريف جو پهريون دفعو سنڌي ۾ ترجمو ٿيو۔ • گذريل دورن ۾ لکيل سنڌي ڪتابن کي عربي ۾ ترجمو ڪيو ويو۔ • سنڌي شاعري ۾ قصيده گوئي رائج ٿي۔ • سنڌي زبان ۾ زبردست اضافو ٿيو ، ۽ نئين سر تشڪيل ٿي۔ • سنڌي عالمن عربي ادب ۾ وڏا ڪارناما سرانجام ڏنا۔ • هن دور ۾ سنڌي زبان نه پڙهائي ويندي هئي پر لکي به ويندي هئي۔ • سنڌي زبان ۾ مذهبي ڪتاب پڻ لکيا ويا جيڪي مڪتبن ۾ پڙهايا پڻ ويا۔ • سنڌي جي اوائلي تاريخ جو ماخذ "چچ نامو" هن دور ۾ لکيو ويو۔ ==سنڌي شاعر عالم اديب عرب دور ۾== 1۔ [[ابو معشر سنڌي]] 2۔ [[ابو عطا سنڌي]] 3۔ [[ماڻڪ]] 4۔ [[ماڻڪ بن صالح]] 5۔ [[ابو ضلع سنڌي]] 6۔ [[ابو عبد الملڪ]] 7۔ [[امام اوزاعي]] 8۔ [[حافظ ابو محمد]] 9۔ [[ابو نصر سنڌي]] 10۔ [[ابو عبدالله]] 11۔ [[ابو اسحاق]] 12۔ [[سنڌي بن شاهڪ]] 13۔ [[ڪٿاجم سنڌي]] 14۔ [[منصور سنڌي]] 15۔ [[هارون ديبلي]] 16۔ [[صالح بن ڀلو]] 17۔ [[قادري منصور سنڌي]] 18۔ [[ابو جعفر سنڌي]] 19۔ [[ابن ڌنا]] ==سنڌي ادب اموين جي دور ۾== • هن دور ۾ قرآن شريف جو پهريون دفعو سنڌي ۾ ترجمو ٿيو۔ • گذريل دورن ۾ لکيل سنڌي ڪتابن کي عربي ۾ ترجمو ڪيو ويو۔ • سنڌي شاعري ۾ قصيده گوئي رائج ٿي۔ • سنڌي زبان ۾ زبردست اضافو ٿيو ، ۽ نئين سر تشڪيل ٿي۔ • سنڌي عالمن عربي ادب ۾ وڏا ڪارناما سرانجام ڏنا۔ • هن دور ۾ سنڌي زبان نه پڙهائي ويندي هئي پر لکي به ويندي هئي۔ • سنڌي زبان ۾ مذهبي ڪتاب لکيا وياجيڪي مڪتبن ۾ پڙهايا پڻ ويا۔ • سنڌي جي اوائلي تاريخ جو ماخذ "چچ نامو" هن دور ۾ لکيو ويو۔ ==پڻ ڏسندا== ==حوالا== khqf3ofo7cykx4mecijwwgx0mmqgc33 384168 384167 2026-06-11T04:26:09Z Intisar Ali 8681 /* */ 384168 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = ولاية السند | conventional_long_name = بنو اموين جي سنڌ تي حڪومت | common_name = سنڌ | status = اموي خلافت جو صوبو | image_map = Sindh 700ad.jpg | image_map_caption = سنڌ ۽ ان جا آس پاس وارا علائقا، لڳ ڀڳ 700ع | capital = [[ديبل]]<br>[[برهمڻ آباد]]<br>[[منصوره]] | religion = اسلام، هندومت، ٻڌ ڌرم | government_type = صوبائي حڪومت | currency = اموي دينار ۽ درهم | footnotes = '''دور:''' 711ع (92هه) – 750ع (132هه)<br>'''آغاز:''' [[سنڌ تي اموي فتح]]<br>'''خاتمو:''' [[عباسي انقلاب]]<br>'''اڳيون حڪمران خاندان:''' [[سنڌ جو برهمڻ خاندان]]<br>'''جانشين حڪومت:''' [[عباسي خلافت]]<br>'''سرڪاري ٻولي:''' [[عربي]]؛ مقامي ٻوليون: [[سنڌي]]، [[سنسڪرت]]<br>'''اهم خليفا:''' [[وليد بن عبدالملڪ]]، [[هشام بن عبدالملڪ]]، [[مروان بن محمد]]<br>'''اهم والي:''' [[محمد بن قاسم ثقفي]]، [[جنيد بن عبدالرحمان]]، [[الحڪم بن عوانه ڪلبي]]، [[منصور بن جهمور ڪلبي]]<br>سنڌ اموي خلافت جو اوڀرئين سرحدي صوبو هو، جنهن جو قيام [[محمد بن قاسم ثقفي]] جي فتحن کان پوءِ ٿيو. 750ع ۾ اموي خلافت جي زوال سان هي صوبو [[عباسي خلافت]] جي ماتحت اچي ويو. }} ==حڪمران== 1. [[محمد بن قاسم ثقفي]] ( 92 ھ کان 96 ھ تائين ، وليد بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو جنهن کي بعد ۾ معزول ڪيو۔) 2۔ [[يقيد بن ابي ڪبشه سڪسڪي]] ( 96ھ کان 96 ھ تائين ، سليمان بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو ۔ ۽ سنڌ ۾ وفات ڪيائين۔) 3۔ [[حبيب بن ملهب ابي صفره]] (96 ھ کان 99 ھ تائين سليمان بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر ٿيو ، پر بعد معزول ڪيو ويو۔ ) 4۔ [[عمرو بن مسلم باهلي]] (99ھ کان 101ھ تائين ، عمر بن عبدالعزيز جي دور ۾ سنڌ جو گورنر ٿيو۔ ) 5۔ [[هلال بن اهوز تميمي]] (101 ھ کان 107 ھ تائين ، يزيد بن ثاني عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو ، بعد ۾ بدلي ڪيو ويو) 6۔ [[جنيد بن عبدالرحمٰن]] (107ھ کان 111 ھ تائين ، هشام بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو۔) 7۔ [[تميم بن يزيد عقبي]] (111ھ کان 112 ھ تائين، هشام بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو۔ ديبل ۾ وفات ڪيائين) 8۔ [[حڪم بن يزيد عقبي]] (112ھ 121 ھ تائين، هشام بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو ، ۽ سنڌ ۾ قتل ) 9۔ [[عمرو بن محمد قاسم]] (121ھ کان 125 ھ تائين ، هشام بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو، منصوره ۾ وفات ڪيائين۔) 10۔ [[يزيد بن عرار ڪلبي]] (125 ھ کان 129 ھ تائين ، وليد بن يزيد جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ، ۽ منصوره سنڌ ۾ قتل ٿيو۔) 11۔ [[منصور بن جهمور ڪلبي]] (129 ھ کان 132 ھ تائين ، مروان بن محمد جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو۔) ==سنڌي ادب اموين جي دور ۾== • هن دور ۾ قرآن شريف جو پهريون دفعو سنڌي ۾ ترجمو ٿيو۔ • گذريل دورن ۾ لکيل سنڌي ڪتابن کي عربي ۾ ترجمو ڪيو ويو۔ • سنڌي شاعري ۾ قصيده گوئي رائج ٿي۔ • سنڌي زبان ۾ زبردست اضافو ٿيو ، ۽ نئين سر تشڪيل ٿي۔ • سنڌي عالمن عربي ادب ۾ وڏا ڪارناما سرانجام ڏنا۔ • هن دور ۾ سنڌي زبان نه پڙهائي ويندي هئي پر لکي به ويندي هئي۔ • سنڌي زبان ۾ مذهبي ڪتاب پڻ لکيا ويا جيڪي مڪتبن ۾ پڙهايا پڻ ويا۔ • سنڌي جي اوائلي تاريخ جو ماخذ "چچ نامو" هن دور ۾ لکيو ويو۔ ==سنڌي شاعر عالم اديب عرب دور ۾== 1۔ [[ابو معشر سنڌي]] 2۔ [[ابو عطا سنڌي]] 3۔ [[ماڻڪ]] 4۔ [[ماڻڪ بن صالح]] 5۔ [[ابو ضلع سنڌي]] 6۔ [[ابو عبد الملڪ]] 7۔ [[امام اوزاعي]] 8۔ [[حافظ ابو محمد]] 9۔ [[ابو نصر سنڌي]] 10۔ [[ابو عبدالله]] 11۔ [[ابو اسحاق]] 12۔ [[سنڌي بن شاهڪ]] 13۔ [[ڪٿاجم سنڌي]] 14۔ [[منصور سنڌي]] 15۔ [[هارون ديبلي]] 16۔ [[صالح بن ڀلو]] 17۔ [[قادري منصور سنڌي]] 18۔ [[ابو جعفر سنڌي]] 19۔ [[ابن ڌنا]] ==سنڌي ادب اموين جي دور ۾== • هن دور ۾ قرآن شريف جو پهريون دفعو سنڌي ۾ ترجمو ٿيو۔ • گذريل دورن ۾ لکيل سنڌي ڪتابن کي عربي ۾ ترجمو ڪيو ويو۔ • سنڌي شاعري ۾ قصيده گوئي رائج ٿي۔ • سنڌي زبان ۾ زبردست اضافو ٿيو ، ۽ نئين سر تشڪيل ٿي۔ • سنڌي عالمن عربي ادب ۾ وڏا ڪارناما سرانجام ڏنا۔ • هن دور ۾ سنڌي زبان نه پڙهائي ويندي هئي پر لکي به ويندي هئي۔ • سنڌي زبان ۾ مذهبي ڪتاب لکيا وياجيڪي مڪتبن ۾ پڙهايا پڻ ويا۔ • سنڌي جي اوائلي تاريخ جو ماخذ "چچ نامو" هن دور ۾ لکيو ويو۔ ==پڻ ڏسندا== ==حوالا== afxp3aots5lcru4r6zwtk9yexx5dkhm 384169 384168 2026-06-11T04:27:04Z Intisar Ali 8681 /* */ 384169 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = ولاية السند | conventional_long_name = بنو اموين جي سنڌ تي حڪومت | common_name = سنڌ | status = اموي خلافت جو صوبو | image_map = Sindh 700ad.jpg | image_map_caption = سنڌ ۽ ان جا آس پاس وارا علائقا، لڳ ڀڳ 700ع | capital = [[ديبل]]<br>[[برهمڻ آباد]]<br>[[منصوره]] | religion = اسلام، هندومت، ٻڌ ڌرم | government_type = صوبائي گورنري | currency = اموي دينار ۽ درهم | footnotes = '''دور:''' 711ع (92هه) – 750ع (132هه)<br>'''آغاز:''' [[سنڌ تي اموي فتح]]<br>'''خاتمو:''' [[عباسي انقلاب]]<br>'''اڳيون حڪمران خاندان:''' [[سنڌ جو برهمڻ خاندان]]<br>'''جانشين حڪومت:''' [[عباسي خلافت]]<br>'''سرڪاري ٻولي:''' [[عربي]]؛ مقامي ٻوليون: [[سنڌي]]، [[سنسڪرت]]<br>'''اهم خليفا:''' [[وليد بن عبدالملڪ]]، [[هشام بن عبدالملڪ]]، [[مروان بن محمد]]<br>'''اهم والي:''' [[محمد بن قاسم ثقفي]]، [[جنيد بن عبدالرحمان]]، [[الحڪم بن عوانه ڪلبي]]، [[منصور بن جهمور ڪلبي]]<br>سنڌ اموي خلافت جو اوڀرئين سرحدي صوبو هو، جنهن جو قيام [[محمد بن قاسم ثقفي]] جي فتحن کان پوءِ ٿيو. 750ع ۾ اموي خلافت جي زوال سان هي صوبو [[عباسي خلافت]] جي ماتحت اچي ويو. }} ==حڪمران== 1. [[محمد بن قاسم ثقفي]] ( 92 ھ کان 96 ھ تائين ، وليد بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو جنهن کي بعد ۾ معزول ڪيو۔) 2۔ [[يقيد بن ابي ڪبشه سڪسڪي]] ( 96ھ کان 96 ھ تائين ، سليمان بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو ۔ ۽ سنڌ ۾ وفات ڪيائين۔) 3۔ [[حبيب بن ملهب ابي صفره]] (96 ھ کان 99 ھ تائين سليمان بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر ٿيو ، پر بعد معزول ڪيو ويو۔ ) 4۔ [[عمرو بن مسلم باهلي]] (99ھ کان 101ھ تائين ، عمر بن عبدالعزيز جي دور ۾ سنڌ جو گورنر ٿيو۔ ) 5۔ [[هلال بن اهوز تميمي]] (101 ھ کان 107 ھ تائين ، يزيد بن ثاني عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو ، بعد ۾ بدلي ڪيو ويو) 6۔ [[جنيد بن عبدالرحمٰن]] (107ھ کان 111 ھ تائين ، هشام بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو۔) 7۔ [[تميم بن يزيد عقبي]] (111ھ کان 112 ھ تائين، هشام بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو۔ ديبل ۾ وفات ڪيائين) 8۔ [[حڪم بن يزيد عقبي]] (112ھ 121 ھ تائين، هشام بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو ، ۽ سنڌ ۾ قتل ) 9۔ [[عمرو بن محمد قاسم]] (121ھ کان 125 ھ تائين ، هشام بن عبدالملڪ جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو، منصوره ۾ وفات ڪيائين۔) 10۔ [[يزيد بن عرار ڪلبي]] (125 ھ کان 129 ھ تائين ، وليد بن يزيد جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ، ۽ منصوره سنڌ ۾ قتل ٿيو۔) 11۔ [[منصور بن جهمور ڪلبي]] (129 ھ کان 132 ھ تائين ، مروان بن محمد جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو۔) ==سنڌي ادب اموين جي دور ۾== • هن دور ۾ قرآن شريف جو پهريون دفعو سنڌي ۾ ترجمو ٿيو۔ • گذريل دورن ۾ لکيل سنڌي ڪتابن کي عربي ۾ ترجمو ڪيو ويو۔ • سنڌي شاعري ۾ قصيده گوئي رائج ٿي۔ • سنڌي زبان ۾ زبردست اضافو ٿيو ، ۽ نئين سر تشڪيل ٿي۔ • سنڌي عالمن عربي ادب ۾ وڏا ڪارناما سرانجام ڏنا۔ • هن دور ۾ سنڌي زبان نه پڙهائي ويندي هئي پر لکي به ويندي هئي۔ • سنڌي زبان ۾ مذهبي ڪتاب پڻ لکيا ويا جيڪي مڪتبن ۾ پڙهايا پڻ ويا۔ • سنڌي جي اوائلي تاريخ جو ماخذ "چچ نامو" هن دور ۾ لکيو ويو۔ ==سنڌي شاعر عالم اديب عرب دور ۾== 1۔ [[ابو معشر سنڌي]] 2۔ [[ابو عطا سنڌي]] 3۔ [[ماڻڪ]] 4۔ [[ماڻڪ بن صالح]] 5۔ [[ابو ضلع سنڌي]] 6۔ [[ابو عبد الملڪ]] 7۔ [[امام اوزاعي]] 8۔ [[حافظ ابو محمد]] 9۔ [[ابو نصر سنڌي]] 10۔ [[ابو عبدالله]] 11۔ [[ابو اسحاق]] 12۔ [[سنڌي بن شاهڪ]] 13۔ [[ڪٿاجم سنڌي]] 14۔ [[منصور سنڌي]] 15۔ [[هارون ديبلي]] 16۔ [[صالح بن ڀلو]] 17۔ [[قادري منصور سنڌي]] 18۔ [[ابو جعفر سنڌي]] 19۔ [[ابن ڌنا]] ==سنڌي ادب اموين جي دور ۾== • هن دور ۾ قرآن شريف جو پهريون دفعو سنڌي ۾ ترجمو ٿيو۔ • گذريل دورن ۾ لکيل سنڌي ڪتابن کي عربي ۾ ترجمو ڪيو ويو۔ • سنڌي شاعري ۾ قصيده گوئي رائج ٿي۔ • سنڌي زبان ۾ زبردست اضافو ٿيو ، ۽ نئين سر تشڪيل ٿي۔ • سنڌي عالمن عربي ادب ۾ وڏا ڪارناما سرانجام ڏنا۔ • هن دور ۾ سنڌي زبان نه پڙهائي ويندي هئي پر لکي به ويندي هئي۔ • سنڌي زبان ۾ مذهبي ڪتاب لکيا وياجيڪي مڪتبن ۾ پڙهايا پڻ ويا۔ • سنڌي جي اوائلي تاريخ جو ماخذ "چچ نامو" هن دور ۾ لکيو ويو۔ ==پڻ ڏسندا== ==حوالا== qx7axtpnlhtuvkx7ymacretzoky7qzn 384172 384169 2026-06-11T04:29:31Z Intisar Ali 8681 /* حڪمران */ 384172 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = ولاية السند | conventional_long_name = بنو اموين جي سنڌ تي حڪومت | common_name = سنڌ | status = اموي خلافت جو صوبو | image_map = Sindh 700ad.jpg | image_map_caption = سنڌ ۽ ان جا آس پاس وارا علائقا، لڳ ڀڳ 700ع | capital = [[ديبل]]<br>[[برهمڻ آباد]]<br>[[منصوره]] | religion = اسلام، هندومت، ٻڌ ڌرم | government_type = صوبائي گورنري | currency = اموي دينار ۽ درهم | footnotes = '''دور:''' 711ع (92هه) – 750ع (132هه)<br>'''آغاز:''' [[سنڌ تي اموي فتح]]<br>'''خاتمو:''' [[عباسي انقلاب]]<br>'''اڳيون حڪمران خاندان:''' [[سنڌ جو برهمڻ خاندان]]<br>'''جانشين حڪومت:''' [[عباسي خلافت]]<br>'''سرڪاري ٻولي:''' [[عربي]]؛ مقامي ٻوليون: [[سنڌي]]، [[سنسڪرت]]<br>'''اهم خليفا:''' [[وليد بن عبدالملڪ]]، [[هشام بن عبدالملڪ]]، [[مروان بن محمد]]<br>'''اهم والي:''' [[محمد بن قاسم ثقفي]]، [[جنيد بن عبدالرحمان]]، [[الحڪم بن عوانه ڪلبي]]، [[منصور بن جهمور ڪلبي]]<br>سنڌ اموي خلافت جو اوڀرئين سرحدي صوبو هو، جنهن جو قيام [[محمد بن قاسم ثقفي]] جي فتحن کان پوءِ ٿيو. 750ع ۾ اموي خلافت جي زوال سان هي صوبو [[عباسي خلافت]] جي ماتحت اچي ويو. }} ==حڪمران== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:115%;" | '''بنو اموين جي دور ۾ سنڌ جا گورنر (92هه–132هه / 711ع–750ع)''' ! style="background:#93C47D;" | # ! style="background:#93C47D;" | گورنر ! style="background:#93C47D;" | دورِ حڪومت ! style="background:#93C47D;" | لاڳاپيل خليفو ! style="background:#93C47D;" | اهم تفصيل |- | 1 | [[محمد بن قاسم ثقفي]] | 92هه–96هه | [[وليد بن عبدالملڪ]] | سنڌ جو فاتح؛ بعد ۾ معزول ڪيو ويو. |- | 2 | [[يزيد بن ابي ڪبشه سڪسڪي]] | 96هه–96هه | [[سليمان بن عبدالملڪ]] | سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو؛ سنڌ ۾ وفات ڪيائين. |- | 3 | [[حبيب بن مهلب ابي صفره]] | 96هه–99هه | [[سليمان بن عبدالملڪ]] | گورنر مقرر ٿيو؛ بعد ۾ معزول ڪيو ويو. |- | 4 | [[عمرو بن مسلم باهلي]] | 99هه–101هه | [[عمر بن عبدالعزيز]] | عمر بن عبدالعزيز جي دور ۾ سنڌ جو گورنر رهيو. |- | 5 | [[هلال بن اهوز تميمي]] | 101هه–107هه | [[يزيد بن عبدالملڪ]] | سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو؛ بعد ۾ بدلي ڪيو ويو. |- | 6 | [[جنيد بن عبدالرحمٰن]] | 107هه–111هه | [[هشام بن عبدالملڪ]] | سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو؛ سندس دور ۾ فتوحات ۾ واڌ ٿي. |- | 7 | [[تميم بن يزيد العتبي]] | 111هه–112هه | [[هشام بن عبدالملڪ]] | ديبل ۾ وفات ڪيائين. |- | 8 | [[حڪم بن يزيد العتبي]] | 112هه–121هه | [[هشام بن عبدالملڪ]] | ڊگهي عرصي تائين گورنر رهيو؛ سنڌ ۾ قتل ٿيو. |- | 9 | [[عمرو بن محمد بن قاسم]] | 121هه–125هه | [[هشام بن عبدالملڪ]] | منصوره ۾ وفات ڪيائين. |- | 10 | [[يزيد بن عرار ڪلبي]] | 125هه–129هه | [[وليد بن يزيد]] | منصوره، سنڌ ۾ قتل ٿيو. |- | 11 | [[منصور بن جهمور ڪلبي]] | 129هه–132هه | [[مروان بن محمد]] | سنڌ جو آخري اموي گورنر؛ سندس دور ۾ اموي خلافت جو خاتمو ٿيو. |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3;" | ڪُل گورنر ! style="background:#D9EAD3;" | 11 ! colspan="2" style="background:#D9EAD3;" | دور: 92هه–132هه (711ع–750ع) |} ==سنڌي ادب اموين جي دور ۾== • هن دور ۾ قرآن شريف جو پهريون دفعو سنڌي ۾ ترجمو ٿيو۔ • گذريل دورن ۾ لکيل سنڌي ڪتابن کي عربي ۾ ترجمو ڪيو ويو۔ • سنڌي شاعري ۾ قصيده گوئي رائج ٿي۔ • سنڌي زبان ۾ زبردست اضافو ٿيو ، ۽ نئين سر تشڪيل ٿي۔ • سنڌي عالمن عربي ادب ۾ وڏا ڪارناما سرانجام ڏنا۔ • هن دور ۾ سنڌي زبان نه پڙهائي ويندي هئي پر لکي به ويندي هئي۔ • سنڌي زبان ۾ مذهبي ڪتاب پڻ لکيا ويا جيڪي مڪتبن ۾ پڙهايا پڻ ويا۔ • سنڌي جي اوائلي تاريخ جو ماخذ "چچ نامو" هن دور ۾ لکيو ويو۔ ==سنڌي شاعر عالم اديب عرب دور ۾== 1۔ [[ابو معشر سنڌي]] 2۔ [[ابو عطا سنڌي]] 3۔ [[ماڻڪ]] 4۔ [[ماڻڪ بن صالح]] 5۔ [[ابو ضلع سنڌي]] 6۔ [[ابو عبد الملڪ]] 7۔ [[امام اوزاعي]] 8۔ [[حافظ ابو محمد]] 9۔ [[ابو نصر سنڌي]] 10۔ [[ابو عبدالله]] 11۔ [[ابو اسحاق]] 12۔ [[سنڌي بن شاهڪ]] 13۔ [[ڪٿاجم سنڌي]] 14۔ [[منصور سنڌي]] 15۔ [[هارون ديبلي]] 16۔ [[صالح بن ڀلو]] 17۔ [[قادري منصور سنڌي]] 18۔ [[ابو جعفر سنڌي]] 19۔ [[ابن ڌنا]] ==سنڌي ادب اموين جي دور ۾== • هن دور ۾ قرآن شريف جو پهريون دفعو سنڌي ۾ ترجمو ٿيو۔ • گذريل دورن ۾ لکيل سنڌي ڪتابن کي عربي ۾ ترجمو ڪيو ويو۔ • سنڌي شاعري ۾ قصيده گوئي رائج ٿي۔ • سنڌي زبان ۾ زبردست اضافو ٿيو ، ۽ نئين سر تشڪيل ٿي۔ • سنڌي عالمن عربي ادب ۾ وڏا ڪارناما سرانجام ڏنا۔ • هن دور ۾ سنڌي زبان نه پڙهائي ويندي هئي پر لکي به ويندي هئي۔ • سنڌي زبان ۾ مذهبي ڪتاب لکيا وياجيڪي مڪتبن ۾ پڙهايا پڻ ويا۔ • سنڌي جي اوائلي تاريخ جو ماخذ "چچ نامو" هن دور ۾ لکيو ويو۔ ==پڻ ڏسندا== ==حوالا== npg3h72l7tejgz9doqeyjr5zzrh5sok 384173 384172 2026-06-11T04:30:49Z Intisar Ali 8681 /* سنڌي شاعر عالم اديب عرب دور ۾ */ 384173 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = ولاية السند | conventional_long_name = بنو اموين جي سنڌ تي حڪومت | common_name = سنڌ | status = اموي خلافت جو صوبو | image_map = Sindh 700ad.jpg | image_map_caption = سنڌ ۽ ان جا آس پاس وارا علائقا، لڳ ڀڳ 700ع | capital = [[ديبل]]<br>[[برهمڻ آباد]]<br>[[منصوره]] | religion = اسلام، هندومت، ٻڌ ڌرم | government_type = صوبائي گورنري | currency = اموي دينار ۽ درهم | footnotes = '''دور:''' 711ع (92هه) – 750ع (132هه)<br>'''آغاز:''' [[سنڌ تي اموي فتح]]<br>'''خاتمو:''' [[عباسي انقلاب]]<br>'''اڳيون حڪمران خاندان:''' [[سنڌ جو برهمڻ خاندان]]<br>'''جانشين حڪومت:''' [[عباسي خلافت]]<br>'''سرڪاري ٻولي:''' [[عربي]]؛ مقامي ٻوليون: [[سنڌي]]، [[سنسڪرت]]<br>'''اهم خليفا:''' [[وليد بن عبدالملڪ]]، [[هشام بن عبدالملڪ]]، [[مروان بن محمد]]<br>'''اهم والي:''' [[محمد بن قاسم ثقفي]]، [[جنيد بن عبدالرحمان]]، [[الحڪم بن عوانه ڪلبي]]، [[منصور بن جهمور ڪلبي]]<br>سنڌ اموي خلافت جو اوڀرئين سرحدي صوبو هو، جنهن جو قيام [[محمد بن قاسم ثقفي]] جي فتحن کان پوءِ ٿيو. 750ع ۾ اموي خلافت جي زوال سان هي صوبو [[عباسي خلافت]] جي ماتحت اچي ويو. }} ==حڪمران== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:115%;" | '''بنو اموين جي دور ۾ سنڌ جا گورنر (92هه–132هه / 711ع–750ع)''' ! style="background:#93C47D;" | # ! style="background:#93C47D;" | گورنر ! style="background:#93C47D;" | دورِ حڪومت ! style="background:#93C47D;" | لاڳاپيل خليفو ! style="background:#93C47D;" | اهم تفصيل |- | 1 | [[محمد بن قاسم ثقفي]] | 92هه–96هه | [[وليد بن عبدالملڪ]] | سنڌ جو فاتح؛ بعد ۾ معزول ڪيو ويو. |- | 2 | [[يزيد بن ابي ڪبشه سڪسڪي]] | 96هه–96هه | [[سليمان بن عبدالملڪ]] | سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو؛ سنڌ ۾ وفات ڪيائين. |- | 3 | [[حبيب بن مهلب ابي صفره]] | 96هه–99هه | [[سليمان بن عبدالملڪ]] | گورنر مقرر ٿيو؛ بعد ۾ معزول ڪيو ويو. |- | 4 | [[عمرو بن مسلم باهلي]] | 99هه–101هه | [[عمر بن عبدالعزيز]] | عمر بن عبدالعزيز جي دور ۾ سنڌ جو گورنر رهيو. |- | 5 | [[هلال بن اهوز تميمي]] | 101هه–107هه | [[يزيد بن عبدالملڪ]] | سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو؛ بعد ۾ بدلي ڪيو ويو. |- | 6 | [[جنيد بن عبدالرحمٰن]] | 107هه–111هه | [[هشام بن عبدالملڪ]] | سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو؛ سندس دور ۾ فتوحات ۾ واڌ ٿي. |- | 7 | [[تميم بن يزيد العتبي]] | 111هه–112هه | [[هشام بن عبدالملڪ]] | ديبل ۾ وفات ڪيائين. |- | 8 | [[حڪم بن يزيد العتبي]] | 112هه–121هه | [[هشام بن عبدالملڪ]] | ڊگهي عرصي تائين گورنر رهيو؛ سنڌ ۾ قتل ٿيو. |- | 9 | [[عمرو بن محمد بن قاسم]] | 121هه–125هه | [[هشام بن عبدالملڪ]] | منصوره ۾ وفات ڪيائين. |- | 10 | [[يزيد بن عرار ڪلبي]] | 125هه–129هه | [[وليد بن يزيد]] | منصوره، سنڌ ۾ قتل ٿيو. |- | 11 | [[منصور بن جهمور ڪلبي]] | 129هه–132هه | [[مروان بن محمد]] | سنڌ جو آخري اموي گورنر؛ سندس دور ۾ اموي خلافت جو خاتمو ٿيو. |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3;" | ڪُل گورنر ! style="background:#D9EAD3;" | 11 ! colspan="2" style="background:#D9EAD3;" | دور: 92هه–132هه (711ع–750ع) |} ==سنڌي ادب اموين جي دور ۾== • هن دور ۾ قرآن شريف جو پهريون دفعو سنڌي ۾ ترجمو ٿيو۔ • گذريل دورن ۾ لکيل سنڌي ڪتابن کي عربي ۾ ترجمو ڪيو ويو۔ • سنڌي شاعري ۾ قصيده گوئي رائج ٿي۔ • سنڌي زبان ۾ زبردست اضافو ٿيو ، ۽ نئين سر تشڪيل ٿي۔ • سنڌي عالمن عربي ادب ۾ وڏا ڪارناما سرانجام ڏنا۔ • هن دور ۾ سنڌي زبان نه پڙهائي ويندي هئي پر لکي به ويندي هئي۔ • سنڌي زبان ۾ مذهبي ڪتاب پڻ لکيا ويا جيڪي مڪتبن ۾ پڙهايا پڻ ويا۔ • سنڌي جي اوائلي تاريخ جو ماخذ "چچ نامو" هن دور ۾ لکيو ويو۔ ==سنڌي شاعر عالم اديب عرب دور ۾== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:115%;" | '''عرب دور ۾ سنڌي شاعر، عالم ۽ اديب''' ! style="background:#93C47D;" | # ! style="background:#93C47D;" | نالو ! style="background:#93C47D;" | سڃاڻپ ! style="background:#93C47D;" | تعلق |- | 1 | [[ابو معشر سنڌي]] | عالم، محدث | سنڌ |- | 2 | [[ابو عطا سنڌي]] | شاعر | سنڌ |- | 3 | [[ماڻڪ]] | اديب | سنڌ |- | 4 | [[ماڻڪ بن صالح]] | عالم | سنڌ |- | 5 | [[ابو ضلع سنڌي]] | عالم | سنڌ |- | 6 | [[ابو عبدالملڪ]] | عالم | سنڌ |- | 7 | [[امام اوزاعي]] | فقيه ۽ محدث | سنڌي نسل |- | 8 | [[حافظ ابو محمد]] | حافظ ۽ عالم | سنڌ |- | 9 | [[ابو نصر سنڌي]] | عالم | سنڌ |- | 10 | [[ابو عبدالله]] | عالم | سنڌ |- | 11 | [[ابو اسحاق]] | عالم | سنڌ |- | 12 | [[سنڌي بن شاهڪ]] | عالم | سنڌ |- | 13 | [[ڪٿاجم سنڌي]] | اديب | سنڌ |- | 14 | [[منصور سنڌي]] | عالم | منصوره |- | 15 | [[هارون ديبلي]] | عالم ۽ محدث | ديبل |- | 16 | [[صالح بن ڀلو]] | عالم | سنڌ |- | 17 | [[قادري منصور سنڌي]] | اديب | منصوره |- | 18 | [[ابو جعفر سنڌي]] | عالم | سنڌ |- | 19 | [[ابن ڌنا]] | اديب | سنڌ |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3;" | ڪُل شخصيتون ! style="background:#D9EAD3;" | 19 ! style="background:#D9EAD3;" | عرب دورِ سنڌ |} ==سنڌي ادب اموين جي دور ۾== • هن دور ۾ قرآن شريف جو پهريون دفعو سنڌي ۾ ترجمو ٿيو۔ • گذريل دورن ۾ لکيل سنڌي ڪتابن کي عربي ۾ ترجمو ڪيو ويو۔ • سنڌي شاعري ۾ قصيده گوئي رائج ٿي۔ • سنڌي زبان ۾ زبردست اضافو ٿيو ، ۽ نئين سر تشڪيل ٿي۔ • سنڌي عالمن عربي ادب ۾ وڏا ڪارناما سرانجام ڏنا۔ • هن دور ۾ سنڌي زبان نه پڙهائي ويندي هئي پر لکي به ويندي هئي۔ • سنڌي زبان ۾ مذهبي ڪتاب لکيا وياجيڪي مڪتبن ۾ پڙهايا پڻ ويا۔ • سنڌي جي اوائلي تاريخ جو ماخذ "چچ نامو" هن دور ۾ لکيو ويو۔ ==پڻ ڏسندا== ==حوالا== 2ttwpen220tx5pgd2fs4ywkxk65lfnn 384174 384173 2026-06-11T04:32:11Z Intisar Ali 8681 /* سنڌي ادب اموين جي دور ۾ */ 384174 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = ولاية السند | conventional_long_name = بنو اموين جي سنڌ تي حڪومت | common_name = سنڌ | status = اموي خلافت جو صوبو | image_map = Sindh 700ad.jpg | image_map_caption = سنڌ ۽ ان جا آس پاس وارا علائقا، لڳ ڀڳ 700ع | capital = [[ديبل]]<br>[[برهمڻ آباد]]<br>[[منصوره]] | religion = اسلام، هندومت، ٻڌ ڌرم | government_type = صوبائي گورنري | currency = اموي دينار ۽ درهم | footnotes = '''دور:''' 711ع (92هه) – 750ع (132هه)<br>'''آغاز:''' [[سنڌ تي اموي فتح]]<br>'''خاتمو:''' [[عباسي انقلاب]]<br>'''اڳيون حڪمران خاندان:''' [[سنڌ جو برهمڻ خاندان]]<br>'''جانشين حڪومت:''' [[عباسي خلافت]]<br>'''سرڪاري ٻولي:''' [[عربي]]؛ مقامي ٻوليون: [[سنڌي]]، [[سنسڪرت]]<br>'''اهم خليفا:''' [[وليد بن عبدالملڪ]]، [[هشام بن عبدالملڪ]]، [[مروان بن محمد]]<br>'''اهم والي:''' [[محمد بن قاسم ثقفي]]، [[جنيد بن عبدالرحمان]]، [[الحڪم بن عوانه ڪلبي]]، [[منصور بن جهمور ڪلبي]]<br>سنڌ اموي خلافت جو اوڀرئين سرحدي صوبو هو، جنهن جو قيام [[محمد بن قاسم ثقفي]] جي فتحن کان پوءِ ٿيو. 750ع ۾ اموي خلافت جي زوال سان هي صوبو [[عباسي خلافت]] جي ماتحت اچي ويو. }} ==حڪمران== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:115%;" | '''بنو اموين جي دور ۾ سنڌ جا گورنر (92هه–132هه / 711ع–750ع)''' ! style="background:#93C47D;" | # ! style="background:#93C47D;" | گورنر ! style="background:#93C47D;" | دورِ حڪومت ! style="background:#93C47D;" | لاڳاپيل خليفو ! style="background:#93C47D;" | اهم تفصيل |- | 1 | [[محمد بن قاسم ثقفي]] | 92هه–96هه | [[وليد بن عبدالملڪ]] | سنڌ جو فاتح؛ بعد ۾ معزول ڪيو ويو. |- | 2 | [[يزيد بن ابي ڪبشه سڪسڪي]] | 96هه–96هه | [[سليمان بن عبدالملڪ]] | سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو؛ سنڌ ۾ وفات ڪيائين. |- | 3 | [[حبيب بن مهلب ابي صفره]] | 96هه–99هه | [[سليمان بن عبدالملڪ]] | گورنر مقرر ٿيو؛ بعد ۾ معزول ڪيو ويو. |- | 4 | [[عمرو بن مسلم باهلي]] | 99هه–101هه | [[عمر بن عبدالعزيز]] | عمر بن عبدالعزيز جي دور ۾ سنڌ جو گورنر رهيو. |- | 5 | [[هلال بن اهوز تميمي]] | 101هه–107هه | [[يزيد بن عبدالملڪ]] | سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو؛ بعد ۾ بدلي ڪيو ويو. |- | 6 | [[جنيد بن عبدالرحمٰن]] | 107هه–111هه | [[هشام بن عبدالملڪ]] | سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو؛ سندس دور ۾ فتوحات ۾ واڌ ٿي. |- | 7 | [[تميم بن يزيد العتبي]] | 111هه–112هه | [[هشام بن عبدالملڪ]] | ديبل ۾ وفات ڪيائين. |- | 8 | [[حڪم بن يزيد العتبي]] | 112هه–121هه | [[هشام بن عبدالملڪ]] | ڊگهي عرصي تائين گورنر رهيو؛ سنڌ ۾ قتل ٿيو. |- | 9 | [[عمرو بن محمد بن قاسم]] | 121هه–125هه | [[هشام بن عبدالملڪ]] | منصوره ۾ وفات ڪيائين. |- | 10 | [[يزيد بن عرار ڪلبي]] | 125هه–129هه | [[وليد بن يزيد]] | منصوره، سنڌ ۾ قتل ٿيو. |- | 11 | [[منصور بن جهمور ڪلبي]] | 129هه–132هه | [[مروان بن محمد]] | سنڌ جو آخري اموي گورنر؛ سندس دور ۾ اموي خلافت جو خاتمو ٿيو. |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3;" | ڪُل گورنر ! style="background:#D9EAD3;" | 11 ! colspan="2" style="background:#D9EAD3;" | دور: 92هه–132هه (711ع–750ع) |} ==سنڌي ادب اموين جي دور ۾== • هن دور ۾ قرآن شريف جو پهريون دفعو سنڌي ۾ ترجمو ٿيو۔ • گذريل دورن ۾ لکيل سنڌي ڪتابن کي عربي ۾ ترجمو ڪيو ويو۔ • سنڌي شاعري ۾ قصيده گوئي رائج ٿي۔ • سنڌي زبان ۾ زبردست اضافو ٿيو ، ۽ نئين سر تشڪيل ٿي۔ • سنڌي عالمن عربي ادب ۾ وڏا ڪارناما سرانجام ڏنا۔ • هن دور ۾ سنڌي زبان نه پڙهائي ويندي هئي پر لکي به ويندي هئي۔ • سنڌي زبان ۾ مذهبي ڪتاب پڻ لکيا ويا جيڪي مڪتبن ۾ پڙهايا پڻ ويا۔ • سنڌي جي اوائلي تاريخ جو ماخذ "چچ نامو" هن دور ۾ لکيو ويو۔ ==سنڌي شاعر عالم اديب عرب دور ۾== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:115%;" | '''عرب دور ۾ سنڌي شاعر، عالم ۽ اديب''' ! style="background:#93C47D;" | # ! style="background:#93C47D;" | نالو ! style="background:#93C47D;" | سڃاڻپ ! style="background:#93C47D;" | تعلق |- | 1 | [[ابو معشر سنڌي]] | عالم، محدث | سنڌ |- | 2 | [[ابو عطا سنڌي]] | شاعر | سنڌ |- | 3 | [[ماڻڪ]] | اديب | سنڌ |- | 4 | [[ماڻڪ بن صالح]] | عالم | سنڌ |- | 5 | [[ابو ضلع سنڌي]] | عالم | سنڌ |- | 6 | [[ابو عبدالملڪ]] | عالم | سنڌ |- | 7 | [[امام اوزاعي]] | فقيه ۽ محدث | سنڌي نسل |- | 8 | [[حافظ ابو محمد]] | حافظ ۽ عالم | سنڌ |- | 9 | [[ابو نصر سنڌي]] | عالم | سنڌ |- | 10 | [[ابو عبدالله]] | عالم | سنڌ |- | 11 | [[ابو اسحاق]] | عالم | سنڌ |- | 12 | [[سنڌي بن شاهڪ]] | عالم | سنڌ |- | 13 | [[ڪٿاجم سنڌي]] | اديب | سنڌ |- | 14 | [[منصور سنڌي]] | عالم | منصوره |- | 15 | [[هارون ديبلي]] | عالم ۽ محدث | ديبل |- | 16 | [[صالح بن ڀلو]] | عالم | سنڌ |- | 17 | [[قادري منصور سنڌي]] | اديب | منصوره |- | 18 | [[ابو جعفر سنڌي]] | عالم | سنڌ |- | 19 | [[ابن ڌنا]] | اديب | سنڌ |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3;" | ڪُل شخصيتون ! style="background:#D9EAD3;" | 19 ! style="background:#D9EAD3;" | عرب دورِ سنڌ |} == سنڌي ادب اموين جي دور ۾ == اموي دور ۾ قرآن مجيد جو پهريون ڀيرو سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو سنڌي اسلامي ادب جي شروعاتي مرحلن مان هڪ اهم قدم هو۔ هن دور ۾ سنڌ جي اڳوڻن علمي ۽ ادبي ڪتابن کي عربي ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو ويو، جنهن وسيلي سنڌي علم ۽ فڪر عرب دنيا تائين پهتو۔ سنڌي شاعريءَ ۾ قصيده گوئي کي هٿي ملي ۽ مذهبي توڙي درٻاري شاعريءَ جا نوان لاڙا پيدا ٿيا۔ سنڌي ٻوليءَ جي لفظي ذخيري، اسلوب ۽ اظهار جي وسيلن ۾ نمايان واڌارو آيو، جنهن سان ٻوليءَ جي نئين سر تشڪيل ۽ ارتقا جا مرحلا تيز ٿيا۔ سنڌ جي عالمن، فقيهن ۽ اديبن عربي ٻولي ۽ ادب ۾ اهم علمي خدمتون سرانجام ڏنيون، جن کين اسلامي دنيا ۾ سڃاڻپ ڏني۔ سنڌي ٻولي نه رڳو ڳالهائي ويندي هئي، پر لکڻ پڙهڻ جي ٻولي طور پڻ استعمال ٿيندي هئي، جنهن جا ثبوت مختلف تاريخي حوالن مان ملن ٿا۔ سنڌي ٻوليءَ ۾ مذهبي، تعليمي ۽ اخلاقي نوعيت جا ڪتاب تصنيف ڪيا ويا، جيڪي مڪتبن ۽ علمي مرڪزن ۾ پڙهايا ويندا هئا۔ سنڌ جي اوائلي تاريخ بابت اهم ماخذ ''[[چچ نامو]]'' جي تاليف پڻ هن دور سان وابسته سمجهي وڃي ٿي، جيڪو سنڌ جي سياسي ۽ سماجي تاريخ جو بنيادي ذريعو آهي۔ ==پڻ ڏسندا== ==حوالا== 3hoxu55owwlgjqz2nf6grytpzbj1ndu 0 37458 384204 361828 2026-06-11T05:18:22Z Intisar Ali 8681 /* حاڪمن جي فهرست */ 384204 wikitext text/x-wiki [[فائل:Islamic Campaign to Sindh in 39 H.png|280px|thumb|راء گھراڻي جي دؤر ۾ سنڌ تي عربن جون ڪاهون]] '''راءِ گهراڻو''' اسلام کان اڳ سنڌ تي حڪمراني ڪندڙ گھراڻن مان هڪ آهي . هن گهراڻي جو مذهب ٻڌمت هو . سندن دؤر سنڌ ۾ امن، خوشحالي ۽ ترقيءَ جو دؤر هو. [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي|ڪاڪو ڀيرو مل]] لکي ٿو ته، ”پنجين صديءَ جي پڇاڙي کان ستين صدي جي شروعات تائين سنڌ ۾ راءِ گهراڻي جا راجائون هئا. اُهي اولشودر هئا پوءِ برهمڻي ڌرم کي مڃڻ لڳا ته برهمڻن سندن شڌي ڪري کتري بنايو. اهي اگني ڪل مان پيدا ٿيا، جنهن ڪري اگني ڪل مان پيدا ٿيل کتري راجپوت سڏجڻ ۾ آيا. ان کان ٿورا ورهيه اڳ چيني سياح هوان شيانگ 640ع ۾ هندستان ۾ اچڻ وقت، راءِ سهاسي ٻئي جي ڏينهن ۾ سنڌ ۾ آيو هو. هن پنهنجي سفرنامي ۾ ڄاڻايو آهي ته ”سنڌ جو راجا شودر هو.“<ref name ="ڀيرومل مهرچند آڏواڻي">”سنڌ جي هندن جي تاريخ“ ڀاڱو پهريون، صفحو 36</ref><ref name ="رائچند هريجن">ڪتاب جو نالو : تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)، مصنف: رائچند هريجن، ايڊيشن: چوٿون، سال: 2005ع، ڇپائيندڙ: [[سنڌي ادبي بورڊ]], ڄام شورو، سنڌ.</ref> [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ۾ اسلام کان اڳ سنڌ ۾ حڪومت ڪرڻ وارا راجا پاڻ کي '''راءِ''' جي لقب سان سڏرائيندا هئا. [[پاڻ ڪريم صلي الله عليه وسلم ]] جي هجرت کان اڳ سنڌ ۾ راءِ گهراڻي جي حڪومت هئي، جيڪا تقريبا ڏيڍ سو سال قائم رهي. ==تاريخ== '''گپت گهراڻي''' وارن جي راڄ شروع ٿيڻ کان پوءِ، ڏيڍ سؤ کن ورهيه ساندھ، هندستان جي ماڻهن امن امان ۾ گذاريو، پر پوءِ''''هون لوڪ''' هندستان تي ڪاهي آيا، جي ’هُون‘ به سڏبا هئا. انهن مان ڪي گورجر، ڪي اهير (اڀير) ۽ ٻين ذاتين وارا هئا، پر سڀني کي گڏي ’هوڻ‘ (Huns) سڏيو اٿن. سندن مهندار '''’مهر گل‘''' نالي هو، جيڪو ڏاڍو ظالم هو: ٻيا ڪن سُڃ مان وسندي، پر هيءُ وسنديءَ مان سُڃ ڪرڻ وارو هو. گنڌار (قنڌار) طرف '''تڪش سلا''' يونيورسٽي هئي، تتي هن مهرگل جي ماڻهن ڦرلٽ ڪري ماڻهن جي گهرن کي باهيون ڏنيون. هندن ۾ اهڙو هراس پيدا ٿيو، جو اهو سمورو پاسو خالي ڪري ويا ۽ هن وقت انهيءَ پاسي رڳو پٺاڻ رهن ٿا. پنجاب جي الهندي طرف '''ڪيڪيا''' جو پرڳڻو، جو وديا جو وڏو مرڪز هو، سو به هنن '''هون لوڪن''' باهيون ڏيئي ساڙيو ۽ اتان جي هندن کي به لڏڻو پيو. اڄ اهو ديري اسماعيل خان ۽ ديري غازي خان وارو پاسو ٻروچڪو ملڪ آهي. اهي ئي هون لوڪ هئا، جن گپت گهراڻي جو خاتمو ڪيو ۽ '''[[سنڌ]] ۾ اچي راءَ گهراڻي جو راڄ''' قائم ڪيو.''' اهي ئي لوڪ پهريائين شودر ليکبا هئا، پر برهمڻي ڌرم کي مڃڻ لڳا، ته برهمڻن گهڻي خوشيءَ سان سندين شڌي ڪري، کين کتري بنايو'''. ڀانئجي ٿو ته اگني (باھ) ٻاري، هون هوم ڪري، سندين شڌي ڪيائون، جنهنڪري سندن اولاد '''’اگني ڪل‘''' يعني باھ جي خاندان مان پيدا ٿيل راجپوت (راجا جا پٽ) سڏجڻ ۾ آيو.<ref>ڏسو ڪرنل ٽاڊ جو ’راجستان جو احوال‘</ref> هندستان جي تازين جڙيل تاريخن ۾ راجپوتن جو زمانو سن 650ع کان وٺي ليکيو وڃي ٿو، انهن ڌارين لوڪن به اچي هندستان جون پراڪرت ٻوليون اختيار ڪيون.<ref>[http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page4.html ڏسو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ، پهريون ڇاپو 1956ع، ليکڪ؛ ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171017204333/http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page4.html |date=2017-10-17 }} پاران [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄام شورو، سنڌ.</ref> راء خاندان جو پهريون راجا راءِ ديوانج هيو. پر جنهن وقت پاڻ ڪريم صلي الله واليه وسلم جن جڏهن مڪي کان مديني هجرت ڪئي ته ان وقت سنڌ ۾ راءِ سيهرس ٻئي جي حڪومت هئي. ۽ ان وقت سنڌ جي گادي جو هنڌ الور (اڙور) شهر هو . تاريخدانن مطانق هن شهر ۾ عاليشان ماڙيون، باغ، باغيچا، آباد زمينون ۽ وڻ ٽڻ ھئا. جنهن سان شهر پر رونق هو . راجا سيهرس وڏو ناڻي وارو ۽ نيڪ انسان هو ، سندس سخاوت ۽ انصاف انسان پروري ڪري رعيت ڏاڍي رغبت ۽ محبت رکندي هيس. ==ملڪي صوبا== راجا سيهرس پنهنجي دور ۾ سنڌ ملڪ کي چئن صوبن ۾ ورهايو هو. #[[برهمڻ آباد]] : ان صوبي ۾ [[نيرون ڪوٽ]]، [[ديبل ]]، [[لوهاڻا ]]، [[لاک]] ۽ [[سما]] ضلعا شامل ھئا. #[[سيوستان ]]: جنهن ۾ [[ٻوڌيا]] ([[ٻوڌپور]]) [[جنڪان]] ([[جمنڪان]])، [[رونجهان]] ( [[روجيان]])، ۽ پايا جبل کان وٺي [[مڪران]] جي سرحد تائين وارو علائقو شامل هو. #[[اسڪلنده ]]، [[ڀاٽيا ]]، [[تلواڙو ]]، [[چچپور ]]، ۽ [[ديوهپور ]]، جي ڪجهه زمين شامل هئي. #[[ملتان ]]، ملتان جي ماتحت [[سڪا]]، [[برهمپور ]]، [[ڪرور ]]، [[اشهار ]]۽ [[تاڪيا]] کان وٺي [[ڪشمير]] جي حد تائين جا علائقا هئا . ۽ صوبي جي سرحد ڪشمير سان وڃي ملندي هئي. مٿين صوبن جا الڳ الڳ گونر مقرر هئا . جيڪي صوبي جو انتظام هلائيندا هئا . ۽ راجا طرفان انهن کي ملڪ حفاظت ۽ عوام جي ڀلائي لاء خاص هدايتون ڏنل هونديون هيون . راجا پاڻ الور ۾ رهندو هو ۽ [[ڪردارن]]، [[ڪيڪانان]]، ۽ [[برهاس ]] شهر سندس نگراني هيٺ هو . == دؤر == == حاڪمن جي فهرست == == حاڪمن جي فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:115%;" | '''راءِ خاندان جا حڪمران''' ! style="background:#93C47D;" | # ! style="background:#93C47D;" | حڪمران ! style="background:#93C47D;" | متبادل نالو ! style="background:#93C47D;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#93C47D;" | عرصو ! style="background:#93C47D;" | نوٽ |- | 1 | [[راءِ ديواجي]] | راءِ ديوائچ / راءِ ديواج | [[ارور]] | نامعلوم | راءِ خاندان جو شروعاتي حڪمران؛ سندس دور بابت تاريخي تفصيل محدود آهن. |- | 2 | [[راءِ سُهيرس پهريون]] | راءِ سيهرس / راءِ سهايرس | [[ارور]] | نامعلوم | راءِ ديواجي کان پوءِ سنڌ جو حڪمران ٿيو. |- | 3 | [[راءِ ساهسي پهريون]] | راءِ سهاسي | [[ارور]] | نامعلوم | راءِ خاندان جو وچيون حڪمران؛ سندس حڪومت بابت روايتون مختصر آهن. |- | 4 | [[راءِ سُهيرس ٻيون]] | راءِ سيهرس ٻيون / راءِ سهايرس ٻيون | [[ارور]] | نامعلوم | سندس حڪومت دوران سنڌ جي حدن ۽ سياسي طاقت بابت تاريخي روايتون ملن ٿيون. |- | 5 | [[راءِ ساهسي ٻيون]] | راءِ سهاسي ٻيون | [[ارور]] | 632ع تائين | راءِ خاندان جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ [[چچ]] اقتدار سنڀاليو ۽ [[چچ خاندان]] جي شروعات ٿي. |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3;" | ڪُل حڪمران ! style="background:#D9EAD3;" | 5 ! colspan="3" style="background:#D9EAD3;" | گاديءَ جو هنڌ: [[ارور]] |} == اروڙ == == ايرانين سان جنگيون == == رومين سان تعلقات == == سنڌي روايتون == == پڄاڻي == == حوالا == {{حوالا}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} {{Sindh-hist-stub}} [[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ پاڪستان]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] 3qx3qmstcet0wcgn2rh3ngd8825495x 384205 384204 2026-06-11T05:18:42Z Intisar Ali 8681 384205 wikitext text/x-wiki [[فائل:Islamic Campaign to Sindh in 39 H.png|280px|thumb|راء گھراڻي جي دؤر ۾ سنڌ تي عربن جون ڪاهون]] '''راءِ گهراڻو''' اسلام کان اڳ سنڌ تي حڪمراني ڪندڙ گھراڻن مان هڪ آهي . هن گهراڻي جو مذهب ٻڌمت هو . سندن دؤر سنڌ ۾ امن، خوشحالي ۽ ترقيءَ جو دؤر هو. [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي|ڪاڪو ڀيرو مل]] لکي ٿو ته، ”پنجين صديءَ جي پڇاڙي کان ستين صدي جي شروعات تائين سنڌ ۾ راءِ گهراڻي جا راجائون هئا. اُهي اولشودر هئا پوءِ برهمڻي ڌرم کي مڃڻ لڳا ته برهمڻن سندن شڌي ڪري کتري بنايو. اهي اگني ڪل مان پيدا ٿيا، جنهن ڪري اگني ڪل مان پيدا ٿيل کتري راجپوت سڏجڻ ۾ آيا. ان کان ٿورا ورهيه اڳ چيني سياح هوان شيانگ 640ع ۾ هندستان ۾ اچڻ وقت، راءِ سهاسي ٻئي جي ڏينهن ۾ سنڌ ۾ آيو هو. هن پنهنجي سفرنامي ۾ ڄاڻايو آهي ته ”سنڌ جو راجا شودر هو.“<ref name ="ڀيرومل مهرچند آڏواڻي">”سنڌ جي هندن جي تاريخ“ ڀاڱو پهريون، صفحو 36</ref><ref name ="رائچند هريجن">ڪتاب جو نالو : تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)، مصنف: رائچند هريجن، ايڊيشن: چوٿون، سال: 2005ع، ڇپائيندڙ: [[سنڌي ادبي بورڊ]], ڄام شورو، سنڌ.</ref> [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ۾ اسلام کان اڳ سنڌ ۾ حڪومت ڪرڻ وارا راجا پاڻ کي '''راءِ''' جي لقب سان سڏرائيندا هئا. [[پاڻ ڪريم صلي الله عليه وسلم ]] جي هجرت کان اڳ سنڌ ۾ راءِ گهراڻي جي حڪومت هئي، جيڪا تقريبا ڏيڍ سو سال قائم رهي. ==تاريخ== '''گپت گهراڻي''' وارن جي راڄ شروع ٿيڻ کان پوءِ، ڏيڍ سؤ کن ورهيه ساندھ، هندستان جي ماڻهن امن امان ۾ گذاريو، پر پوءِ''''هون لوڪ''' هندستان تي ڪاهي آيا، جي ’هُون‘ به سڏبا هئا. انهن مان ڪي گورجر، ڪي اهير (اڀير) ۽ ٻين ذاتين وارا هئا، پر سڀني کي گڏي ’هوڻ‘ (Huns) سڏيو اٿن. سندن مهندار '''’مهر گل‘''' نالي هو، جيڪو ڏاڍو ظالم هو: ٻيا ڪن سُڃ مان وسندي، پر هيءُ وسنديءَ مان سُڃ ڪرڻ وارو هو. گنڌار (قنڌار) طرف '''تڪش سلا''' يونيورسٽي هئي، تتي هن مهرگل جي ماڻهن ڦرلٽ ڪري ماڻهن جي گهرن کي باهيون ڏنيون. هندن ۾ اهڙو هراس پيدا ٿيو، جو اهو سمورو پاسو خالي ڪري ويا ۽ هن وقت انهيءَ پاسي رڳو پٺاڻ رهن ٿا. پنجاب جي الهندي طرف '''ڪيڪيا''' جو پرڳڻو، جو وديا جو وڏو مرڪز هو، سو به هنن '''هون لوڪن''' باهيون ڏيئي ساڙيو ۽ اتان جي هندن کي به لڏڻو پيو. اڄ اهو ديري اسماعيل خان ۽ ديري غازي خان وارو پاسو ٻروچڪو ملڪ آهي. اهي ئي هون لوڪ هئا، جن گپت گهراڻي جو خاتمو ڪيو ۽ '''[[سنڌ]] ۾ اچي راءَ گهراڻي جو راڄ''' قائم ڪيو.''' اهي ئي لوڪ پهريائين شودر ليکبا هئا، پر برهمڻي ڌرم کي مڃڻ لڳا، ته برهمڻن گهڻي خوشيءَ سان سندين شڌي ڪري، کين کتري بنايو'''. ڀانئجي ٿو ته اگني (باھ) ٻاري، هون هوم ڪري، سندين شڌي ڪيائون، جنهنڪري سندن اولاد '''’اگني ڪل‘''' يعني باھ جي خاندان مان پيدا ٿيل راجپوت (راجا جا پٽ) سڏجڻ ۾ آيو.<ref>ڏسو ڪرنل ٽاڊ جو ’راجستان جو احوال‘</ref> هندستان جي تازين جڙيل تاريخن ۾ راجپوتن جو زمانو سن 650ع کان وٺي ليکيو وڃي ٿو، انهن ڌارين لوڪن به اچي هندستان جون پراڪرت ٻوليون اختيار ڪيون.<ref>[http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page4.html ڏسو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ، پهريون ڇاپو 1956ع، ليکڪ؛ ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171017204333/http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page4.html |date=2017-10-17 }} پاران [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄام شورو، سنڌ.</ref> راء خاندان جو پهريون راجا راءِ ديوانج هيو. پر جنهن وقت پاڻ ڪريم صلي الله واليه وسلم جن جڏهن مڪي کان مديني هجرت ڪئي ته ان وقت سنڌ ۾ راءِ سيهرس ٻئي جي حڪومت هئي. ۽ ان وقت سنڌ جي گادي جو هنڌ الور (اڙور) شهر هو . تاريخدانن مطانق هن شهر ۾ عاليشان ماڙيون، باغ، باغيچا، آباد زمينون ۽ وڻ ٽڻ ھئا. جنهن سان شهر پر رونق هو . راجا سيهرس وڏو ناڻي وارو ۽ نيڪ انسان هو ، سندس سخاوت ۽ انصاف انسان پروري ڪري رعيت ڏاڍي رغبت ۽ محبت رکندي هيس. ==ملڪي صوبا== راجا سيهرس پنهنجي دور ۾ سنڌ ملڪ کي چئن صوبن ۾ ورهايو هو. #[[برهمڻ آباد]] : ان صوبي ۾ [[نيرون ڪوٽ]]، [[ديبل ]]، [[لوهاڻا ]]، [[لاک]] ۽ [[سما]] ضلعا شامل ھئا. #[[سيوستان ]]: جنهن ۾ [[ٻوڌيا]] ([[ٻوڌپور]]) [[جنڪان]] ([[جمنڪان]])، [[رونجهان]] ( [[روجيان]])، ۽ پايا جبل کان وٺي [[مڪران]] جي سرحد تائين وارو علائقو شامل هو. #[[اسڪلنده ]]، [[ڀاٽيا ]]، [[تلواڙو ]]، [[چچپور ]]، ۽ [[ديوهپور ]]، جي ڪجهه زمين شامل هئي. #[[ملتان ]]، ملتان جي ماتحت [[سڪا]]، [[برهمپور ]]، [[ڪرور ]]، [[اشهار ]]۽ [[تاڪيا]] کان وٺي [[ڪشمير]] جي حد تائين جا علائقا هئا . ۽ صوبي جي سرحد ڪشمير سان وڃي ملندي هئي. مٿين صوبن جا الڳ الڳ گونر مقرر هئا . جيڪي صوبي جو انتظام هلائيندا هئا . ۽ راجا طرفان انهن کي ملڪ حفاظت ۽ عوام جي ڀلائي لاء خاص هدايتون ڏنل هونديون هيون . راجا پاڻ الور ۾ رهندو هو ۽ [[ڪردارن]]، [[ڪيڪانان]]، ۽ [[برهاس ]] شهر سندس نگراني هيٺ هو . == دؤر == == حاڪمن جي فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:115%;" | '''راءِ خاندان جا حڪمران''' ! style="background:#93C47D;" | # ! style="background:#93C47D;" | حڪمران ! style="background:#93C47D;" | متبادل نالو ! style="background:#93C47D;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#93C47D;" | عرصو ! style="background:#93C47D;" | نوٽ |- | 1 | [[راءِ ديواجي]] | راءِ ديوائچ / راءِ ديواج | [[ارور]] | نامعلوم | راءِ خاندان جو شروعاتي حڪمران؛ سندس دور بابت تاريخي تفصيل محدود آهن. |- | 2 | [[راءِ سُهيرس پهريون]] | راءِ سيهرس / راءِ سهايرس | [[ارور]] | نامعلوم | راءِ ديواجي کان پوءِ سنڌ جو حڪمران ٿيو. |- | 3 | [[راءِ ساهسي پهريون]] | راءِ سهاسي | [[ارور]] | نامعلوم | راءِ خاندان جو وچيون حڪمران؛ سندس حڪومت بابت روايتون مختصر آهن. |- | 4 | [[راءِ سُهيرس ٻيون]] | راءِ سيهرس ٻيون / راءِ سهايرس ٻيون | [[ارور]] | نامعلوم | سندس حڪومت دوران سنڌ جي حدن ۽ سياسي طاقت بابت تاريخي روايتون ملن ٿيون. |- | 5 | [[راءِ ساهسي ٻيون]] | راءِ سهاسي ٻيون | [[ارور]] | 632ع تائين | راءِ خاندان جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ [[چچ]] اقتدار سنڀاليو ۽ [[چچ خاندان]] جي شروعات ٿي. |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3;" | ڪُل حڪمران ! style="background:#D9EAD3;" | 5 ! colspan="3" style="background:#D9EAD3;" | گاديءَ جو هنڌ: [[ارور]] |} == اروڙ == == ايرانين سان جنگيون == == رومين سان تعلقات == == سنڌي روايتون == == پڄاڻي == == حوالا == {{حوالا}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} {{Sindh-hist-stub}} [[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ پاڪستان]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] a144he1tbgulj0bsgkidtsazpg24pyg 384207 384205 2026-06-11T05:22:36Z Intisar Ali 8681 /* حاڪمن جي فهرست */ 384207 wikitext text/x-wiki [[فائل:Islamic Campaign to Sindh in 39 H.png|280px|thumb|راء گھراڻي جي دؤر ۾ سنڌ تي عربن جون ڪاهون]] '''راءِ گهراڻو''' اسلام کان اڳ سنڌ تي حڪمراني ڪندڙ گھراڻن مان هڪ آهي . هن گهراڻي جو مذهب ٻڌمت هو . سندن دؤر سنڌ ۾ امن، خوشحالي ۽ ترقيءَ جو دؤر هو. [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي|ڪاڪو ڀيرو مل]] لکي ٿو ته، ”پنجين صديءَ جي پڇاڙي کان ستين صدي جي شروعات تائين سنڌ ۾ راءِ گهراڻي جا راجائون هئا. اُهي اولشودر هئا پوءِ برهمڻي ڌرم کي مڃڻ لڳا ته برهمڻن سندن شڌي ڪري کتري بنايو. اهي اگني ڪل مان پيدا ٿيا، جنهن ڪري اگني ڪل مان پيدا ٿيل کتري راجپوت سڏجڻ ۾ آيا. ان کان ٿورا ورهيه اڳ چيني سياح هوان شيانگ 640ع ۾ هندستان ۾ اچڻ وقت، راءِ سهاسي ٻئي جي ڏينهن ۾ سنڌ ۾ آيو هو. هن پنهنجي سفرنامي ۾ ڄاڻايو آهي ته ”سنڌ جو راجا شودر هو.“<ref name ="ڀيرومل مهرچند آڏواڻي">”سنڌ جي هندن جي تاريخ“ ڀاڱو پهريون، صفحو 36</ref><ref name ="رائچند هريجن">ڪتاب جو نالو : تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)، مصنف: رائچند هريجن، ايڊيشن: چوٿون، سال: 2005ع، ڇپائيندڙ: [[سنڌي ادبي بورڊ]], ڄام شورو، سنڌ.</ref> [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ۾ اسلام کان اڳ سنڌ ۾ حڪومت ڪرڻ وارا راجا پاڻ کي '''راءِ''' جي لقب سان سڏرائيندا هئا. [[پاڻ ڪريم صلي الله عليه وسلم ]] جي هجرت کان اڳ سنڌ ۾ راءِ گهراڻي جي حڪومت هئي، جيڪا تقريبا ڏيڍ سو سال قائم رهي. ==تاريخ== '''گپت گهراڻي''' وارن جي راڄ شروع ٿيڻ کان پوءِ، ڏيڍ سؤ کن ورهيه ساندھ، هندستان جي ماڻهن امن امان ۾ گذاريو، پر پوءِ''''هون لوڪ''' هندستان تي ڪاهي آيا، جي ’هُون‘ به سڏبا هئا. انهن مان ڪي گورجر، ڪي اهير (اڀير) ۽ ٻين ذاتين وارا هئا، پر سڀني کي گڏي ’هوڻ‘ (Huns) سڏيو اٿن. سندن مهندار '''’مهر گل‘''' نالي هو، جيڪو ڏاڍو ظالم هو: ٻيا ڪن سُڃ مان وسندي، پر هيءُ وسنديءَ مان سُڃ ڪرڻ وارو هو. گنڌار (قنڌار) طرف '''تڪش سلا''' يونيورسٽي هئي، تتي هن مهرگل جي ماڻهن ڦرلٽ ڪري ماڻهن جي گهرن کي باهيون ڏنيون. هندن ۾ اهڙو هراس پيدا ٿيو، جو اهو سمورو پاسو خالي ڪري ويا ۽ هن وقت انهيءَ پاسي رڳو پٺاڻ رهن ٿا. پنجاب جي الهندي طرف '''ڪيڪيا''' جو پرڳڻو، جو وديا جو وڏو مرڪز هو، سو به هنن '''هون لوڪن''' باهيون ڏيئي ساڙيو ۽ اتان جي هندن کي به لڏڻو پيو. اڄ اهو ديري اسماعيل خان ۽ ديري غازي خان وارو پاسو ٻروچڪو ملڪ آهي. اهي ئي هون لوڪ هئا، جن گپت گهراڻي جو خاتمو ڪيو ۽ '''[[سنڌ]] ۾ اچي راءَ گهراڻي جو راڄ''' قائم ڪيو.''' اهي ئي لوڪ پهريائين شودر ليکبا هئا، پر برهمڻي ڌرم کي مڃڻ لڳا، ته برهمڻن گهڻي خوشيءَ سان سندين شڌي ڪري، کين کتري بنايو'''. ڀانئجي ٿو ته اگني (باھ) ٻاري، هون هوم ڪري، سندين شڌي ڪيائون، جنهنڪري سندن اولاد '''’اگني ڪل‘''' يعني باھ جي خاندان مان پيدا ٿيل راجپوت (راجا جا پٽ) سڏجڻ ۾ آيو.<ref>ڏسو ڪرنل ٽاڊ جو ’راجستان جو احوال‘</ref> هندستان جي تازين جڙيل تاريخن ۾ راجپوتن جو زمانو سن 650ع کان وٺي ليکيو وڃي ٿو، انهن ڌارين لوڪن به اچي هندستان جون پراڪرت ٻوليون اختيار ڪيون.<ref>[http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page4.html ڏسو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ، پهريون ڇاپو 1956ع، ليکڪ؛ ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171017204333/http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page4.html |date=2017-10-17 }} پاران [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄام شورو، سنڌ.</ref> راء خاندان جو پهريون راجا راءِ ديوانج هيو. پر جنهن وقت پاڻ ڪريم صلي الله واليه وسلم جن جڏهن مڪي کان مديني هجرت ڪئي ته ان وقت سنڌ ۾ راءِ سيهرس ٻئي جي حڪومت هئي. ۽ ان وقت سنڌ جي گادي جو هنڌ الور (اڙور) شهر هو . تاريخدانن مطانق هن شهر ۾ عاليشان ماڙيون، باغ، باغيچا، آباد زمينون ۽ وڻ ٽڻ ھئا. جنهن سان شهر پر رونق هو . راجا سيهرس وڏو ناڻي وارو ۽ نيڪ انسان هو ، سندس سخاوت ۽ انصاف انسان پروري ڪري رعيت ڏاڍي رغبت ۽ محبت رکندي هيس. ==ملڪي صوبا== راجا سيهرس پنهنجي دور ۾ سنڌ ملڪ کي چئن صوبن ۾ ورهايو هو. #[[برهمڻ آباد]] : ان صوبي ۾ [[نيرون ڪوٽ]]، [[ديبل ]]، [[لوهاڻا ]]، [[لاک]] ۽ [[سما]] ضلعا شامل ھئا. #[[سيوستان ]]: جنهن ۾ [[ٻوڌيا]] ([[ٻوڌپور]]) [[جنڪان]] ([[جمنڪان]])، [[رونجهان]] ( [[روجيان]])، ۽ پايا جبل کان وٺي [[مڪران]] جي سرحد تائين وارو علائقو شامل هو. #[[اسڪلنده ]]، [[ڀاٽيا ]]، [[تلواڙو ]]، [[چچپور ]]، ۽ [[ديوهپور ]]، جي ڪجهه زمين شامل هئي. #[[ملتان ]]، ملتان جي ماتحت [[سڪا]]، [[برهمپور ]]، [[ڪرور ]]، [[اشهار ]]۽ [[تاڪيا]] کان وٺي [[ڪشمير]] جي حد تائين جا علائقا هئا . ۽ صوبي جي سرحد ڪشمير سان وڃي ملندي هئي. مٿين صوبن جا الڳ الڳ گونر مقرر هئا . جيڪي صوبي جو انتظام هلائيندا هئا . ۽ راجا طرفان انهن کي ملڪ حفاظت ۽ عوام جي ڀلائي لاء خاص هدايتون ڏنل هونديون هيون . راجا پاڻ الور ۾ رهندو هو ۽ [[ڪردارن]]، [[ڪيڪانان]]، ۽ [[برهاس ]] شهر سندس نگراني هيٺ هو . == دؤر == == حاڪمن جي فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:115%;" | '''راءِ خاندان جا حڪمران''' ! style="background:#93C47D;" | # ! style="background:#93C47D;" | حڪمران ! style="background:#93C47D;" | متبادل نالو ! style="background:#93C47D;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#93C47D;" | عرصو ! style="background:#93C47D;" | نوٽ |- | 1 | [[راءِ ديواجي]] | راءِ ديوائچ / راءِ ديواج | [[ارور]] | نامعلوم | راءِ خاندان جو شروعاتي حڪمران؛ سندس دور بابت تاريخي تفصيل محدود آهن. |- | 2 | [[راءِ سُهيرس پهريون]] | راءِ سيهرس / راءِ سهايرس | [[ارور]] | نامعلوم | راءِ ديواجي کان پوءِ سنڌ جو حڪمران ٿيو. |- | 3 | [[راءِ ساهسي پهريون]] | راءِ سهاسي | [[ارور]] | نامعلوم | راءِ خاندان جو وچيون حڪمران؛ سندس حڪومت بابت روايتون مختصر آهن. |- | 4 | [[راء سيهرس ٻيون|راءِ سُهيرس ٻيون]] | راءِ سيھرس ٻيون | [[ارور]] | نامعلوم | سندس حڪومت دوران سنڌ جي حدن ۽ سياسي طاقت بابت تاريخي روايتون ملن ٿيون. |- | 5 | [[راءِ ساهسي ٻيون]] | راءِ سهاسي ٻيون | [[ارور]] | 632ع تائين | راءِ خاندان جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ [[چچ]] اقتدار سنڀاليو ۽ [[چچ خاندان]] جي شروعات ٿي. |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3;" | ڪُل حڪمران ! style="background:#D9EAD3;" | 5 ! colspan="3" style="background:#D9EAD3;" | گاديءَ جو هنڌ: [[ارور]] |} == اروڙ == == ايرانين سان جنگيون == == رومين سان تعلقات == == سنڌي روايتون == == پڄاڻي == == حوالا == {{حوالا}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} {{Sindh-hist-stub}} [[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ پاڪستان]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] 89qx1g14j05duzr8yxzqdf1262cmsvc 384259 384207 2026-06-11T07:06:32Z Intisar Ali 8681 /* حاڪمن جي فهرست */ 384259 wikitext text/x-wiki [[فائل:Islamic Campaign to Sindh in 39 H.png|280px|thumb|راء گھراڻي جي دؤر ۾ سنڌ تي عربن جون ڪاهون]] '''راءِ گهراڻو''' اسلام کان اڳ سنڌ تي حڪمراني ڪندڙ گھراڻن مان هڪ آهي . هن گهراڻي جو مذهب ٻڌمت هو . سندن دؤر سنڌ ۾ امن، خوشحالي ۽ ترقيءَ جو دؤر هو. [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي|ڪاڪو ڀيرو مل]] لکي ٿو ته، ”پنجين صديءَ جي پڇاڙي کان ستين صدي جي شروعات تائين سنڌ ۾ راءِ گهراڻي جا راجائون هئا. اُهي اولشودر هئا پوءِ برهمڻي ڌرم کي مڃڻ لڳا ته برهمڻن سندن شڌي ڪري کتري بنايو. اهي اگني ڪل مان پيدا ٿيا، جنهن ڪري اگني ڪل مان پيدا ٿيل کتري راجپوت سڏجڻ ۾ آيا. ان کان ٿورا ورهيه اڳ چيني سياح هوان شيانگ 640ع ۾ هندستان ۾ اچڻ وقت، راءِ سهاسي ٻئي جي ڏينهن ۾ سنڌ ۾ آيو هو. هن پنهنجي سفرنامي ۾ ڄاڻايو آهي ته ”سنڌ جو راجا شودر هو.“<ref name ="ڀيرومل مهرچند آڏواڻي">”سنڌ جي هندن جي تاريخ“ ڀاڱو پهريون، صفحو 36</ref><ref name ="رائچند هريجن">ڪتاب جو نالو : تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)، مصنف: رائچند هريجن، ايڊيشن: چوٿون، سال: 2005ع، ڇپائيندڙ: [[سنڌي ادبي بورڊ]], ڄام شورو، سنڌ.</ref> [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ۾ اسلام کان اڳ سنڌ ۾ حڪومت ڪرڻ وارا راجا پاڻ کي '''راءِ''' جي لقب سان سڏرائيندا هئا. [[پاڻ ڪريم صلي الله عليه وسلم ]] جي هجرت کان اڳ سنڌ ۾ راءِ گهراڻي جي حڪومت هئي، جيڪا تقريبا ڏيڍ سو سال قائم رهي. ==تاريخ== '''گپت گهراڻي''' وارن جي راڄ شروع ٿيڻ کان پوءِ، ڏيڍ سؤ کن ورهيه ساندھ، هندستان جي ماڻهن امن امان ۾ گذاريو، پر پوءِ''''هون لوڪ''' هندستان تي ڪاهي آيا، جي ’هُون‘ به سڏبا هئا. انهن مان ڪي گورجر، ڪي اهير (اڀير) ۽ ٻين ذاتين وارا هئا، پر سڀني کي گڏي ’هوڻ‘ (Huns) سڏيو اٿن. سندن مهندار '''’مهر گل‘''' نالي هو، جيڪو ڏاڍو ظالم هو: ٻيا ڪن سُڃ مان وسندي، پر هيءُ وسنديءَ مان سُڃ ڪرڻ وارو هو. گنڌار (قنڌار) طرف '''تڪش سلا''' يونيورسٽي هئي، تتي هن مهرگل جي ماڻهن ڦرلٽ ڪري ماڻهن جي گهرن کي باهيون ڏنيون. هندن ۾ اهڙو هراس پيدا ٿيو، جو اهو سمورو پاسو خالي ڪري ويا ۽ هن وقت انهيءَ پاسي رڳو پٺاڻ رهن ٿا. پنجاب جي الهندي طرف '''ڪيڪيا''' جو پرڳڻو، جو وديا جو وڏو مرڪز هو، سو به هنن '''هون لوڪن''' باهيون ڏيئي ساڙيو ۽ اتان جي هندن کي به لڏڻو پيو. اڄ اهو ديري اسماعيل خان ۽ ديري غازي خان وارو پاسو ٻروچڪو ملڪ آهي. اهي ئي هون لوڪ هئا، جن گپت گهراڻي جو خاتمو ڪيو ۽ '''[[سنڌ]] ۾ اچي راءَ گهراڻي جو راڄ''' قائم ڪيو.''' اهي ئي لوڪ پهريائين شودر ليکبا هئا، پر برهمڻي ڌرم کي مڃڻ لڳا، ته برهمڻن گهڻي خوشيءَ سان سندين شڌي ڪري، کين کتري بنايو'''. ڀانئجي ٿو ته اگني (باھ) ٻاري، هون هوم ڪري، سندين شڌي ڪيائون، جنهنڪري سندن اولاد '''’اگني ڪل‘''' يعني باھ جي خاندان مان پيدا ٿيل راجپوت (راجا جا پٽ) سڏجڻ ۾ آيو.<ref>ڏسو ڪرنل ٽاڊ جو ’راجستان جو احوال‘</ref> هندستان جي تازين جڙيل تاريخن ۾ راجپوتن جو زمانو سن 650ع کان وٺي ليکيو وڃي ٿو، انهن ڌارين لوڪن به اچي هندستان جون پراڪرت ٻوليون اختيار ڪيون.<ref>[http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page4.html ڏسو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ، پهريون ڇاپو 1956ع، ليکڪ؛ ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171017204333/http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page4.html |date=2017-10-17 }} پاران [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄام شورو، سنڌ.</ref> راء خاندان جو پهريون راجا راءِ ديوانج هيو. پر جنهن وقت پاڻ ڪريم صلي الله واليه وسلم جن جڏهن مڪي کان مديني هجرت ڪئي ته ان وقت سنڌ ۾ راءِ سيهرس ٻئي جي حڪومت هئي. ۽ ان وقت سنڌ جي گادي جو هنڌ الور (اڙور) شهر هو . تاريخدانن مطانق هن شهر ۾ عاليشان ماڙيون، باغ، باغيچا، آباد زمينون ۽ وڻ ٽڻ ھئا. جنهن سان شهر پر رونق هو . راجا سيهرس وڏو ناڻي وارو ۽ نيڪ انسان هو ، سندس سخاوت ۽ انصاف انسان پروري ڪري رعيت ڏاڍي رغبت ۽ محبت رکندي هيس. ==ملڪي صوبا== راجا سيهرس پنهنجي دور ۾ سنڌ ملڪ کي چئن صوبن ۾ ورهايو هو. #[[برهمڻ آباد]] : ان صوبي ۾ [[نيرون ڪوٽ]]، [[ديبل ]]، [[لوهاڻا ]]، [[لاک]] ۽ [[سما]] ضلعا شامل ھئا. #[[سيوستان ]]: جنهن ۾ [[ٻوڌيا]] ([[ٻوڌپور]]) [[جنڪان]] ([[جمنڪان]])، [[رونجهان]] ( [[روجيان]])، ۽ پايا جبل کان وٺي [[مڪران]] جي سرحد تائين وارو علائقو شامل هو. #[[اسڪلنده ]]، [[ڀاٽيا ]]، [[تلواڙو ]]، [[چچپور ]]، ۽ [[ديوهپور ]]، جي ڪجهه زمين شامل هئي. #[[ملتان ]]، ملتان جي ماتحت [[سڪا]]، [[برهمپور ]]، [[ڪرور ]]، [[اشهار ]]۽ [[تاڪيا]] کان وٺي [[ڪشمير]] جي حد تائين جا علائقا هئا . ۽ صوبي جي سرحد ڪشمير سان وڃي ملندي هئي. مٿين صوبن جا الڳ الڳ گونر مقرر هئا . جيڪي صوبي جو انتظام هلائيندا هئا . ۽ راجا طرفان انهن کي ملڪ حفاظت ۽ عوام جي ڀلائي لاء خاص هدايتون ڏنل هونديون هيون . راجا پاڻ الور ۾ رهندو هو ۽ [[ڪردارن]]، [[ڪيڪانان]]، ۽ [[برهاس ]] شهر سندس نگراني هيٺ هو . == دؤر == == حاڪمن جي فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:115%;" | '''راءِ خاندان جا حڪمران''' ! style="background:#93C47D;" | # ! style="background:#93C47D;" | حڪمران ! style="background:#93C47D;" | متبادل نالو ! style="background:#93C47D;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#93C47D;" | عرصو ! style="background:#93C47D;" | نوٽ |- | 1 | [[راء ديواجي]] | راءِ ديوائچ / راءِ ديواج | [[اروڙ]] | نامعلوم | راءِ خاندان جو شروعاتي حڪمران؛ سندس دور بابت تاريخي تفصيل محدود آهن. |- | 2 | [[راء سھيرس پھريون|راءِ سُهيرس پهريون]] | راءِ سيهرس / راءِ سهايرس | [[اروڙ]] | نامعلوم | راءِ ديواجي کان پوءِ سنڌ جو حڪمران ٿيو. |- | 3 | [[راء ساھسي - پھريون]] | راءِ سهاسي | [[اروڙ]] | نامعلوم | راءِ خاندان جو وچيون حڪمران؛ سندس حڪومت بابت روايتون مختصر آهن. |- | 4 | [[راءِ سُهيرس ٻيون]] | راءِ سيھرس ٻيون | [[اروڙ]] | نامعلوم | سندس حڪومت دوران سنڌ جي حدن ۽ سياسي طاقت بابت تاريخي روايتون ملن ٿيون. |- | 5 | [[راء ساهسي ٻيون]] | راءِ سهاسي ٻيون | [[اروڙ]] | 632ع تائين | راءِ خاندان جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ [[چچ]] اقتدار سنڀاليو ۽ [[چچ خاندان]] جي شروعات ٿي. |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3;" | ڪُل حڪمران ! style="background:#D9EAD3;" | 5 ! colspan="3" style="background:#D9EAD3;" | گاديءَ جو هنڌ: [[اروڙ]] |} == اروڙ == == ايرانين سان جنگيون == == رومين سان تعلقات == == سنڌي روايتون == == پڄاڻي == == حوالا == {{حوالا}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} {{Sindh-hist-stub}} [[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ پاڪستان]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] 7yo163ghv9dgfxtlzp08h9vgtu3jva1 384260 384259 2026-06-11T07:07:27Z Intisar Ali 8681 384260 wikitext text/x-wiki [[فائل:Islamic Campaign to Sindh in 39 H.png|280px|thumb|راء گھراڻي جي دؤر ۾ سنڌ تي عربن جون ڪاهون]] '''راءِ گهراڻو''' اسلام کان اڳ سنڌ تي حڪمراني ڪندڙ گھراڻن مان هڪ آهي . هن گهراڻي جو مذهب ٻڌمت هو . سندن دؤر سنڌ ۾ امن، خوشحالي ۽ ترقيءَ جو دؤر هو. [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي|ڪاڪو ڀيرو مل]] لکي ٿو ته، ”پنجين صديءَ جي پڇاڙي کان ستين صدي جي شروعات تائين سنڌ ۾ راءِ گهراڻي جا راجائون هئا. اُهي اولشودر هئا پوءِ برهمڻي ڌرم کي مڃڻ لڳا ته برهمڻن سندن شڌي ڪري کتري بنايو. اهي اگني ڪل مان پيدا ٿيا، جنهن ڪري اگني ڪل مان پيدا ٿيل کتري راجپوت سڏجڻ ۾ آيا. ان کان ٿورا ورهيه اڳ چيني سياح هوان شيانگ 640ع ۾ هندستان ۾ اچڻ وقت، راءِ سهاسي ٻئي جي ڏينهن ۾ سنڌ ۾ آيو هو. هن پنهنجي سفرنامي ۾ ڄاڻايو آهي ته ”سنڌ جو راجا شودر هو.“<ref name ="ڀيرومل مهرچند آڏواڻي">”سنڌ جي هندن جي تاريخ“ ڀاڱو پهريون، صفحو 36</ref><ref name ="رائچند هريجن">ڪتاب جو نالو : تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)، مصنف: رائچند هريجن، ايڊيشن: چوٿون، سال: 2005ع، ڇپائيندڙ: [[سنڌي ادبي بورڊ]], ڄام شورو، سنڌ.</ref> [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ۾ اسلام کان اڳ سنڌ ۾ حڪومت ڪرڻ وارا راجا پاڻ کي '''راءِ''' جي لقب سان سڏرائيندا هئا. [[پاڻ ڪريم صلي الله عليه وسلم ]] جي هجرت کان اڳ سنڌ ۾ راءِ گهراڻي جي حڪومت هئي، جيڪا تقريبا ڏيڍ سو سال قائم رهي. ==تاريخ== '''گپت گهراڻي''' وارن جي راڄ شروع ٿيڻ کان پوءِ، ڏيڍ سؤ کن ورهيه ساندھ، هندستان جي ماڻهن امن امان ۾ گذاريو، پر پوءِ''''هون لوڪ''' هندستان تي ڪاهي آيا، جي ’هُون‘ به سڏبا هئا. انهن مان ڪي گورجر، ڪي اهير (اڀير) ۽ ٻين ذاتين وارا هئا، پر سڀني کي گڏي ’هوڻ‘ (Huns) سڏيو اٿن. سندن مهندار '''’مهر گل‘''' نالي هو، جيڪو ڏاڍو ظالم هو: ٻيا ڪن سُڃ مان وسندي، پر هيءُ وسنديءَ مان سُڃ ڪرڻ وارو هو. گنڌار (قنڌار) طرف '''تڪش سلا''' يونيورسٽي هئي، تتي هن مهرگل جي ماڻهن ڦرلٽ ڪري ماڻهن جي گهرن کي باهيون ڏنيون. هندن ۾ اهڙو هراس پيدا ٿيو، جو اهو سمورو پاسو خالي ڪري ويا ۽ هن وقت انهيءَ پاسي رڳو پٺاڻ رهن ٿا. پنجاب جي الهندي طرف '''ڪيڪيا''' جو پرڳڻو، جو وديا جو وڏو مرڪز هو، سو به هنن '''هون لوڪن''' باهيون ڏيئي ساڙيو ۽ اتان جي هندن کي به لڏڻو پيو. اڄ اهو ديري اسماعيل خان ۽ ديري غازي خان وارو پاسو ٻروچڪو ملڪ آهي. اهي ئي هون لوڪ هئا، جن گپت گهراڻي جو خاتمو ڪيو ۽ '''[[سنڌ]] ۾ اچي راءَ گهراڻي جو راڄ''' قائم ڪيو.''' اهي ئي لوڪ پهريائين شودر ليکبا هئا، پر برهمڻي ڌرم کي مڃڻ لڳا، ته برهمڻن گهڻي خوشيءَ سان سندين شڌي ڪري، کين کتري بنايو'''. ڀانئجي ٿو ته اگني (باھ) ٻاري، هون هوم ڪري، سندين شڌي ڪيائون، جنهنڪري سندن اولاد '''’اگني ڪل‘''' يعني باھ جي خاندان مان پيدا ٿيل راجپوت (راجا جا پٽ) سڏجڻ ۾ آيو.<ref>ڏسو ڪرنل ٽاڊ جو ’راجستان جو احوال‘</ref> هندستان جي تازين جڙيل تاريخن ۾ راجپوتن جو زمانو سن 650ع کان وٺي ليکيو وڃي ٿو، انهن ڌارين لوڪن به اچي هندستان جون پراڪرت ٻوليون اختيار ڪيون.<ref>[http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page4.html ڏسو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ، پهريون ڇاپو 1956ع، ليکڪ؛ ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171017204333/http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page4.html |date=2017-10-17 }} پاران [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄام شورو، سنڌ.</ref> راء خاندان جو پهريون راجا راءِ ديوانج هيو. پر جنهن وقت پاڻ ڪريم صلي الله واليه وسلم جن جڏهن مڪي کان مديني هجرت ڪئي ته ان وقت سنڌ ۾ راءِ سيهرس ٻئي جي حڪومت هئي. ۽ ان وقت سنڌ جي گادي جو هنڌ الور (اڙور) شهر هو . تاريخدانن مطانق هن شهر ۾ عاليشان ماڙيون، باغ، باغيچا، آباد زمينون ۽ وڻ ٽڻ ھئا. جنهن سان شهر پر رونق هو . راجا سيهرس وڏو ناڻي وارو ۽ نيڪ انسان هو ، سندس سخاوت ۽ انصاف انسان پروري ڪري رعيت ڏاڍي رغبت ۽ محبت رکندي هيس. ==ملڪي صوبا== راجا سيهرس پنهنجي دور ۾ سنڌ ملڪ کي چئن صوبن ۾ ورهايو هو. #[[برهمڻ آباد]] : ان صوبي ۾ [[نيرون ڪوٽ]]، [[ديبل ]]، [[لوهاڻا ]]، [[لاک]] ۽ [[سما]] ضلعا شامل ھئا. #[[سيوستان ]]: جنهن ۾ [[ٻوڌيا]] ([[ٻوڌپور]]) [[جنڪان]] ([[جمنڪان]])، [[رونجهان]] ( [[روجيان]])، ۽ پايا جبل کان وٺي [[مڪران]] جي سرحد تائين وارو علائقو شامل هو. #[[اسڪلنده ]]، [[ڀاٽيا ]]، [[تلواڙو ]]، [[چچپور ]]، ۽ [[ديوهپور ]]، جي ڪجهه زمين شامل هئي. #[[ملتان ]]، ملتان جي ماتحت [[سڪا]]، [[برهمپور ]]، [[ڪرور ]]، [[اشهار ]]۽ [[تاڪيا]] کان وٺي [[ڪشمير]] جي حد تائين جا علائقا هئا . ۽ صوبي جي سرحد ڪشمير سان وڃي ملندي هئي. مٿين صوبن جا الڳ الڳ گونر مقرر هئا . جيڪي صوبي جو انتظام هلائيندا هئا . ۽ راجا طرفان انهن کي ملڪ حفاظت ۽ عوام جي ڀلائي لاء خاص هدايتون ڏنل هونديون هيون . راجا پاڻ الور ۾ رهندو هو ۽ [[ڪردارن]]، [[ڪيڪانان]]، ۽ [[برهاس ]] شهر سندس نگراني هيٺ هو . == دؤر == == حاڪمن جي فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:115%;" | '''راءِ خاندان جا حڪمران''' ! style="background:#93C47D;" | # ! style="background:#93C47D;" | حڪمران ! style="background:#93C47D;" | متبادل نالو ! style="background:#93C47D;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#93C47D;" | عرصو ! style="background:#93C47D;" | نوٽ |- | 1 | [[راء ديواجي]] | راءِ ديوائچ / راءِ ديواج | [[اروڙ]] | نامعلوم | راءِ خاندان جو شروعاتي حڪمران؛ سندس دور بابت تاريخي تفصيل محدود آهن. |- | 2 | [[راء سھيرس پھريون|راءِ سُهيرس پهريون]] | راءِ سيهرس / راءِ سهايرس | [[اروڙ]] | نامعلوم | راءِ ديواجي کان پوءِ سنڌ جو حڪمران ٿيو. |- | 3 | [[راء ساھسي - پھريون]] | راءِ سهاسي | [[اروڙ]] | نامعلوم | راءِ خاندان جو وچيون حڪمران؛ سندس حڪومت بابت روايتون مختصر آهن. |- | 4 | [[راءِ سُهيرس ٻيون]] | راءِ سيھرس ٻيون | [[اروڙ]] | نامعلوم | سندس حڪومت دوران سنڌ جي حدن ۽ سياسي طاقت بابت تاريخي روايتون ملن ٿيون. |- | 5 | [[راء ساھسي ٻيون]] | راءِ سهاسي ٻيون | [[اروڙ]] | 632ع تائين | راءِ خاندان جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ [[چچ]] اقتدار سنڀاليو ۽ [[چچ خاندان]] جي شروعات ٿي. |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3;" | ڪُل حڪمران ! style="background:#D9EAD3;" | 5 ! colspan="3" style="background:#D9EAD3;" | گاديءَ جو هنڌ: [[اروڙ]] |} == اروڙ == == ايرانين سان جنگيون == == رومين سان تعلقات == == سنڌي روايتون == == پڄاڻي == == حوالا == {{حوالا}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} {{Sindh-hist-stub}} [[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ پاڪستان]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] 86jvsw6ob5l2ifvyrydla46togpgsr4 384261 384260 2026-06-11T07:11:32Z Intisar Ali 8681 /* */ 384261 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سنڌ جو هڪ حڪمران خاندان (489ع–632ع)}} {{Infobox country | conventional_long_name = راءِ خاندان | common_name = راءِ خاندان | image_flag = | national_anthem = | image_map = {{Location map+ |South Asia |overlay_image= Map of Sindh (Rais).png | width=290 | float = center | border = none | nodiv = 1 | mini = 1 | relief = yes | places = {{Annotation|text-align=center|230|5|[[سانچو:ڏکڻ ايشيا 600ع|<span style="color:#000000">ڏکڻ ايشيا<br/>600ع</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=10|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|90|110|[[موري راجپوت|<span style="color:#4F311CFF">موري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|115|225|[[پانڊيا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پانڊيا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|175|84|[[لڇاوي بادشاهت|<span style="color:#4F311CFF">لڇاوي</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|125|205|[[چولا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">چولا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|145|50|[[ژانگ ژونگ|<span style="color:#4F311CFF">ژانگ ژونگ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|105|215|[[چيرا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">چيرا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|215|125|[[ساماتاتا|<span style="color:#4F311CFF">ساماتاتا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|220|110|[[گؤڙ بادشاهت|<span style="color:#4F311CFF">گؤڙ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|215|98|[[ڪامروپ|<span style="color:#4F311CFF">ڪامروپ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|145|165|[[وشنوڪنڊينا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">وشنوڪنڊينا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|125|185|[[پلوا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پلوا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|105|195|[[الوپا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">الوپا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|70|34|[[نيزڪ هون|<span style="color:#006400FF">نيزڪ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|75|48|[[الچون هون|<span style="color:#006400FF">الچون</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|155|155|[[اوڀر گنگا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">ڪلنگا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|155|130|[[پانڊوونشي خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پانڊوونشي</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|180|118|[[ششانڪا|<span style="color:#4F311CFF">ششانڪا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|165|143|[[شيلودڀوا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">شيلودڀوا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|102|40|[[گونندا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">گونندا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|130|92|[[موکري خاندان|<span style="color:#4F311CFF">موکري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|90|60|[[ٽڪا بادشاهت|<span style="color:#4F311CFF">ٽڪا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|5|5|[[اولھه ترڪ|<span style="color:#006400FF">اولھه ترڪ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8.5|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|160|3|[[توخاري|<span style="color:#006400FF">توخاري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|60|125|[[ميتراڪا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">ميتراڪا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|80|97|[[پرتيهارا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پرتيهارا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|145|108|[[پوئين گپتا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پوئين گپتا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|110|70|[[پشياڀوتي خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پشياڀوتي</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|100|160|[[چالوڪيا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">چالوڪيا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|110|125|[[اوائلي ڪالاچوري خاندان|<span style="color:#4F311CFF">اوائلي ڪالاچوري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|5|55|[[ساساني سلطنت|<span style="color:#006400FF">ساساني سلطنت</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8.5|color=#000000}} }} | image_map_caption = {{center|راءِ خاندان جي سنڌ جو نقشو، لڳ ڀڳ 550ع–600ع{{sfn|Schwartzberg|1978|p=26, 145 map XIV.1 (i)}}}} | capital = [[ارور|الور]]<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=vlsIAAAAQAAJ&dq=buddhist+rai+dynasty&pg=PA653 |title=The Cyclopædia of India and of Eastern and Southern Asia, Commercial Industrial, and Scientific: Products of the Mineral, Vegetable, and Animal Kingdoms, Useful Arts and Manufactures |last1=Balfour |first1=Edward |date=1885 |edition=3rd |publisher=B. Quaritch |location=London}}</ref> | government_type = [[بادشاهت]] | religion = {{plainlist| *[[هندومت]]<ref name=Pal2016>{{cite web |last1=Pal |first1=Sayantani |title=Rai dynasty of Sind |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe051 |website=Wiley Online Library |publisher=Wiley}}</ref> *[[ٻڌ ڌرم]]<ref>{{cite book |last1=Avari |first1=Burjor |url=https://books.google.com/books?id=WTaTDAAAQBAJ&dq=Rai+dynasty+buddhist&pg=PA233 |title=India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200 |date=July 2016 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-23673-3}}</ref><ref>{{cite book |last1=Khuhro |first1=Hamida |url=https://books.google.com/books?id=k-Y8AAAAMAAJ&q=buddhist+rai+dynasty |title=Sind Through the Centuries: Proceedings of an International Seminar Held in Karachi in Spring 1975 |date=1981 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-577250-0}}</ref> }} | title_leader = [[#حاڪم|راجا]] | leader1 = [[راءِ ديوائج]] (پهريون) | year_leader1 = 489ع–؟ | leader2 = [[راءِ ساهسي ٻيون]] (آخري) | year_leader2 = ؟–632ع | year_start = 489 | year_end = 632 | p1 = هند (ساساني صوبو) | s1 = [[سنڌ جو برهمڻ خاندان]] | today = {{plainlist|[[پاڪستان]]<br>[[ڀارت]]}} }} {{تاريخ سنڌ}} '''راءِ خاندان''' (لڳ ڀڳ 489ع–632ع) سنڌ تي حڪومت ڪندڙ هڪ حڪمران خاندان هو. هن خاندان بابت موجود تقريباً سموري معلومات ''[[چچ نامو]]'' مان حاصل ٿئي ٿي، جيڪو سنڌ جي تاريخ بابت 13هين صديءَ جو هڪ فارسي ڪتاب آهي، جنهن جي تاريخي درستگي بابت ڪجهه مؤرخن سوال اٿاريا آهن.<ref>Andre Wink (2002), Al-Hind, the Making of the Indo-Islamic World: Early Medieval India and the Expansion of Islam 7th-11th Centuries, Brill Academic, ISBN 978-0391041738, pp. 192–196.</ref> هن خاندان جي پهرين ٽن حڪمرانن ــ [[راءِ ديوائج]]، [[راءِ سُهيرس پهريون]] ۽ [[راءِ ساهسي پهريون]] ــ بابت تفصيلي معلومات موجود نه آهي. خاندان جو چوٿون حڪمران [[راءِ سُهيرس ٻيون]] هو، جنهن بابت چيو وڃي ٿو ته هن هڪ وسيع ۽ خوشحال سلطنت تي حڪومت ڪئي، جنهن ۾ اهم سامونڊي بندرگاهه [[ديبل]] پڻ شامل هو. [[فائل:Islamic Campaign to Sindh in 39 H.png|280px|thumb|راء گھراڻي جي دؤر ۾ سنڌ تي عربن جون ڪاهون]] '''راءِ گهراڻو''' اسلام کان اڳ سنڌ تي حڪمراني ڪندڙ گھراڻن مان هڪ آهي . هن گهراڻي جو مذهب ٻڌمت هو . سندن دؤر سنڌ ۾ امن، خوشحالي ۽ ترقيءَ جو دؤر هو. [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي|ڪاڪو ڀيرو مل]] لکي ٿو ته، ”پنجين صديءَ جي پڇاڙي کان ستين صدي جي شروعات تائين سنڌ ۾ راءِ گهراڻي جا راجائون هئا. اُهي اولشودر هئا پوءِ برهمڻي ڌرم کي مڃڻ لڳا ته برهمڻن سندن شڌي ڪري کتري بنايو. اهي اگني ڪل مان پيدا ٿيا، جنهن ڪري اگني ڪل مان پيدا ٿيل کتري راجپوت سڏجڻ ۾ آيا. ان کان ٿورا ورهيه اڳ چيني سياح هوان شيانگ 640ع ۾ هندستان ۾ اچڻ وقت، راءِ سهاسي ٻئي جي ڏينهن ۾ سنڌ ۾ آيو هو. هن پنهنجي سفرنامي ۾ ڄاڻايو آهي ته ”سنڌ جو راجا شودر هو.“<ref name ="ڀيرومل مهرچند آڏواڻي">”سنڌ جي هندن جي تاريخ“ ڀاڱو پهريون، صفحو 36</ref><ref name ="رائچند هريجن">ڪتاب جو نالو : تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)، مصنف: رائچند هريجن، ايڊيشن: چوٿون، سال: 2005ع، ڇپائيندڙ: [[سنڌي ادبي بورڊ]], ڄام شورو، سنڌ.</ref> [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ۾ اسلام کان اڳ سنڌ ۾ حڪومت ڪرڻ وارا راجا پاڻ کي '''راءِ''' جي لقب سان سڏرائيندا هئا. [[پاڻ ڪريم صلي الله عليه وسلم ]] جي هجرت کان اڳ سنڌ ۾ راءِ گهراڻي جي حڪومت هئي، جيڪا تقريبا ڏيڍ سو سال قائم رهي. ==تاريخ== '''گپت گهراڻي''' وارن جي راڄ شروع ٿيڻ کان پوءِ، ڏيڍ سؤ کن ورهيه ساندھ، هندستان جي ماڻهن امن امان ۾ گذاريو، پر پوءِ''''هون لوڪ''' هندستان تي ڪاهي آيا، جي ’هُون‘ به سڏبا هئا. انهن مان ڪي گورجر، ڪي اهير (اڀير) ۽ ٻين ذاتين وارا هئا، پر سڀني کي گڏي ’هوڻ‘ (Huns) سڏيو اٿن. سندن مهندار '''’مهر گل‘''' نالي هو، جيڪو ڏاڍو ظالم هو: ٻيا ڪن سُڃ مان وسندي، پر هيءُ وسنديءَ مان سُڃ ڪرڻ وارو هو. گنڌار (قنڌار) طرف '''تڪش سلا''' يونيورسٽي هئي، تتي هن مهرگل جي ماڻهن ڦرلٽ ڪري ماڻهن جي گهرن کي باهيون ڏنيون. هندن ۾ اهڙو هراس پيدا ٿيو، جو اهو سمورو پاسو خالي ڪري ويا ۽ هن وقت انهيءَ پاسي رڳو پٺاڻ رهن ٿا. پنجاب جي الهندي طرف '''ڪيڪيا''' جو پرڳڻو، جو وديا جو وڏو مرڪز هو، سو به هنن '''هون لوڪن''' باهيون ڏيئي ساڙيو ۽ اتان جي هندن کي به لڏڻو پيو. اڄ اهو ديري اسماعيل خان ۽ ديري غازي خان وارو پاسو ٻروچڪو ملڪ آهي. اهي ئي هون لوڪ هئا، جن گپت گهراڻي جو خاتمو ڪيو ۽ '''[[سنڌ]] ۾ اچي راءَ گهراڻي جو راڄ''' قائم ڪيو.''' اهي ئي لوڪ پهريائين شودر ليکبا هئا، پر برهمڻي ڌرم کي مڃڻ لڳا، ته برهمڻن گهڻي خوشيءَ سان سندين شڌي ڪري، کين کتري بنايو'''. ڀانئجي ٿو ته اگني (باھ) ٻاري، هون هوم ڪري، سندين شڌي ڪيائون، جنهنڪري سندن اولاد '''’اگني ڪل‘''' يعني باھ جي خاندان مان پيدا ٿيل راجپوت (راجا جا پٽ) سڏجڻ ۾ آيو.<ref>ڏسو ڪرنل ٽاڊ جو ’راجستان جو احوال‘</ref> هندستان جي تازين جڙيل تاريخن ۾ راجپوتن جو زمانو سن 650ع کان وٺي ليکيو وڃي ٿو، انهن ڌارين لوڪن به اچي هندستان جون پراڪرت ٻوليون اختيار ڪيون.<ref>[http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page4.html ڏسو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ، پهريون ڇاپو 1956ع، ليکڪ؛ ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171017204333/http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page4.html |date=2017-10-17 }} پاران [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄام شورو، سنڌ.</ref> راء خاندان جو پهريون راجا راءِ ديوانج هيو. پر جنهن وقت پاڻ ڪريم صلي الله واليه وسلم جن جڏهن مڪي کان مديني هجرت ڪئي ته ان وقت سنڌ ۾ راءِ سيهرس ٻئي جي حڪومت هئي. ۽ ان وقت سنڌ جي گادي جو هنڌ الور (اڙور) شهر هو . تاريخدانن مطانق هن شهر ۾ عاليشان ماڙيون، باغ، باغيچا، آباد زمينون ۽ وڻ ٽڻ ھئا. جنهن سان شهر پر رونق هو . راجا سيهرس وڏو ناڻي وارو ۽ نيڪ انسان هو ، سندس سخاوت ۽ انصاف انسان پروري ڪري رعيت ڏاڍي رغبت ۽ محبت رکندي هيس. ==ملڪي صوبا== راجا سيهرس پنهنجي دور ۾ سنڌ ملڪ کي چئن صوبن ۾ ورهايو هو. #[[برهمڻ آباد]] : ان صوبي ۾ [[نيرون ڪوٽ]]، [[ديبل ]]، [[لوهاڻا ]]، [[لاک]] ۽ [[سما]] ضلعا شامل ھئا. #[[سيوستان ]]: جنهن ۾ [[ٻوڌيا]] ([[ٻوڌپور]]) [[جنڪان]] ([[جمنڪان]])، [[رونجهان]] ( [[روجيان]])، ۽ پايا جبل کان وٺي [[مڪران]] جي سرحد تائين وارو علائقو شامل هو. #[[اسڪلنده ]]، [[ڀاٽيا ]]، [[تلواڙو ]]، [[چچپور ]]، ۽ [[ديوهپور ]]، جي ڪجهه زمين شامل هئي. #[[ملتان ]]، ملتان جي ماتحت [[سڪا]]، [[برهمپور ]]، [[ڪرور ]]، [[اشهار ]]۽ [[تاڪيا]] کان وٺي [[ڪشمير]] جي حد تائين جا علائقا هئا . ۽ صوبي جي سرحد ڪشمير سان وڃي ملندي هئي. مٿين صوبن جا الڳ الڳ گونر مقرر هئا . جيڪي صوبي جو انتظام هلائيندا هئا . ۽ راجا طرفان انهن کي ملڪ حفاظت ۽ عوام جي ڀلائي لاء خاص هدايتون ڏنل هونديون هيون . راجا پاڻ الور ۾ رهندو هو ۽ [[ڪردارن]]، [[ڪيڪانان]]، ۽ [[برهاس ]] شهر سندس نگراني هيٺ هو . == دؤر == == حاڪمن جي فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:115%;" | '''راءِ خاندان جا حڪمران''' ! style="background:#93C47D;" | # ! style="background:#93C47D;" | حڪمران ! style="background:#93C47D;" | متبادل نالو ! style="background:#93C47D;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#93C47D;" | عرصو ! style="background:#93C47D;" | نوٽ |- | 1 | [[راء ديواجي]] | راءِ ديوائچ / راءِ ديواج | [[اروڙ]] | نامعلوم | راءِ خاندان جو شروعاتي حڪمران؛ سندس دور بابت تاريخي تفصيل محدود آهن. |- | 2 | [[راء سھيرس پھريون|راءِ سُهيرس پهريون]] | راءِ سيهرس / راءِ سهايرس | [[اروڙ]] | نامعلوم | راءِ ديواجي کان پوءِ سنڌ جو حڪمران ٿيو. |- | 3 | [[راء ساھسي - پھريون]] | راءِ سهاسي | [[اروڙ]] | نامعلوم | راءِ خاندان جو وچيون حڪمران؛ سندس حڪومت بابت روايتون مختصر آهن. |- | 4 | [[راءِ سُهيرس ٻيون]] | راءِ سيھرس ٻيون | [[اروڙ]] | نامعلوم | سندس حڪومت دوران سنڌ جي حدن ۽ سياسي طاقت بابت تاريخي روايتون ملن ٿيون. |- | 5 | [[راء ساھسي ٻيون]] | راءِ سهاسي ٻيون | [[اروڙ]] | 632ع تائين | راءِ خاندان جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ [[چچ]] اقتدار سنڀاليو ۽ [[چچ خاندان]] جي شروعات ٿي. |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3;" | ڪُل حڪمران ! style="background:#D9EAD3;" | 5 ! colspan="3" style="background:#D9EAD3;" | گاديءَ جو هنڌ: [[اروڙ]] |} == اروڙ == == ايرانين سان جنگيون == == رومين سان تعلقات == == سنڌي روايتون == == پڄاڻي == == حوالا == {{حوالا}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} {{Sindh-hist-stub}} [[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ پاڪستان]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] q91uwyhmkjoac307gaygit9ab33ijs4 384262 384261 2026-06-11T07:17:29Z Intisar Ali 8681 /* */ 384262 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سنڌ جو هڪ حڪمران خاندان (489ع–632ع)}} {{Infobox country | conventional_long_name = راءِ گھراڻو | common_name = راءِ گھراڻو | image_flag = | national_anthem = | image_map = {{Location map+ |South Asia |overlay_image= Map of Sindh (Rais).png | width=290 | float = center | border = none | nodiv = 1 | mini = 1 | relief = yes | places = {{Annotation|text-align=center|230|5|[[سانچو:ڏکڻ ايشيا 600ع|<span style="color:#000000">ڏکڻ ايشيا<br/>600ع</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=10|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|90|110|[[موري راجپوت|<span style="color:#4F311CFF">موري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|115|225|[[پانڊيا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پانڊيا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|175|84|[[لڇاوي بادشاهت|<span style="color:#4F311CFF">لڇاوي</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|125|205|[[چولا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">چولا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|145|50|[[ژانگ ژونگ|<span style="color:#4F311CFF">ژانگ ژونگ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|105|215|[[چيرا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">چيرا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|215|125|[[ساماتاتا|<span style="color:#4F311CFF">ساماتاتا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|220|110|[[گؤڙ بادشاهت|<span style="color:#4F311CFF">گؤڙ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|215|98|[[ڪامروپ|<span style="color:#4F311CFF">ڪامروپ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|145|165|[[وشنوڪنڊينا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">وشنوڪنڊينا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|125|185|[[پلوا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پلوا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|105|195|[[الوپا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">الوپا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|70|34|[[نيزڪ هون|<span style="color:#006400FF">نيزڪ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|75|48|[[الچون هون|<span style="color:#006400FF">الچون</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|155|155|[[اوڀر گنگا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">ڪلنگا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|155|130|[[پانڊوونشي خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پانڊوونشي</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|180|118|[[ششانڪا|<span style="color:#4F311CFF">ششانڪا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|165|143|[[شيلودڀوا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">شيلودڀوا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|102|40|[[گونندا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">گونندا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|130|92|[[موکري خاندان|<span style="color:#4F311CFF">موکري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|90|60|[[ٽڪا بادشاهت|<span style="color:#4F311CFF">ٽڪا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|5|5|[[اولھه ترڪ|<span style="color:#006400FF">اولھه ترڪ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8.5|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|160|3|[[توخاري|<span style="color:#006400FF">توخاري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|60|125|[[ميتراڪا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">ميتراڪا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|80|97|[[پرتيهارا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پرتيهارا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|145|108|[[پوئين گپتا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پوئين گپتا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|110|70|[[پشياڀوتي خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پشياڀوتي</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|100|160|[[چالوڪيا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">چالوڪيا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|110|125|[[اوائلي ڪالاچوري خاندان|<span style="color:#4F311CFF">اوائلي ڪالاچوري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|5|55|[[ساساني سلطنت|<span style="color:#006400FF">ساساني سلطنت</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8.5|color=#000000}} }} | image_map_caption = {{center|راءِ خاندان جي سنڌ جو نقشو، لڳ ڀڳ 550ع–600ع{{sfn|Schwartzberg|1978|p=26, 145 map XIV.1 (i)}}}} | capital = [[ارور|الور]]<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=vlsIAAAAQAAJ&dq=buddhist+rai+dynasty&pg=PA653 |title=The Cyclopædia of India and of Eastern and Southern Asia, Commercial Industrial, and Scientific: Products of the Mineral, Vegetable, and Animal Kingdoms, Useful Arts and Manufactures |last1=Balfour |first1=Edward |date=1885 |edition=3rd |publisher=B. Quaritch |location=London}}</ref> | government_type = [[بادشاهت]] | religion = {{plainlist| *[[هندومت]]<ref name=Pal2016>{{cite web |last1=Pal |first1=Sayantani |title=Rai dynasty of Sind |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe051 |website=Wiley Online Library |publisher=Wiley}}</ref> *[[ٻڌ ڌرم]]<ref>{{cite book |last1=Avari |first1=Burjor |url=https://books.google.com/books?id=WTaTDAAAQBAJ&dq=Rai+dynasty+buddhist&pg=PA233 |title=India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200 |date=July 2016 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-23673-3}}</ref><ref>{{cite book |last1=Khuhro |first1=Hamida |url=https://books.google.com/books?id=k-Y8AAAAMAAJ&q=buddhist+rai+dynasty |title=Sind Through the Centuries: Proceedings of an International Seminar Held in Karachi in Spring 1975 |date=1981 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-577250-0}}</ref> }} | title_leader = [[#حاڪم|راجا]] | leader1 = [[راء ديواجي]] (پهريون) | year_leader1 = 489ع–؟ | leader2 = [[راء ساهسي ٻيون]] (آخري) | year_leader2 = ؟–632ع | year_start = 489 | year_end = 632 | p1 = هند (ساساني صوبو) | s1 = [[سنڌ جو برهمڻ خاندان]] | today = {{plainlist|[[پاڪستان]]<br>[[ڀارت]]}} }} '''راءِ گھراڻو''' (لڳ ڀڳ 489ع–632ع) سنڌ تي حڪومت ڪندڙ هڪ حڪمران خاندان هو. هن خاندان بابت موجود تقريباً سموري معلومات ''[[چچ نامو]]'' مان حاصل ٿئي ٿي، جيڪو سنڌ جي تاريخ بابت 13هين صديءَ جو هڪ فارسي ڪتاب آهي، جنهن جي تاريخي درستگي بابت ڪجهه مؤرخن سوال اٿاريا آهن.<ref>Andre Wink (2002), Al-Hind, the Making of the Indo-Islamic World: Early Medieval India and the Expansion of Islam 7th-11th Centuries, Brill Academic, ISBN 978-0391041738, pp. 192–196.</ref> هن خاندان جي پهرين ٽن حڪمرانن ــ [[راء ديواجي]]، [[راء سھيرس پهريون]] ۽ [[راء ساهسي - پهريون]] ــ بابت تفصيلي معلومات موجود نه آهي. خاندان جو چوٿون حڪمران [[راءِ سُهيرس ٻيون]] هو، جنهن بابت چيو وڃي ٿو ته هن هڪ وسيع ۽ خوشحال سلطنت تي حڪومت ڪئي، جنهن ۾ اهم سامونڊي بندرگاهه [[ديبل]] پڻ شامل هو. ==تفصيل== [[فائل:Islamic Campaign to Sindh in 39 H.png|280px|thumb|راء گھراڻي جي دؤر ۾ سنڌ تي عربن جون ڪاهون]] راءِ گهراڻو اسلام کان اڳ سنڌ تي حڪمراني ڪندڙ گھراڻن مان هڪ آهي . هن گهراڻي جو مذهب ٻڌمت هو . سندن دؤر سنڌ ۾ امن، خوشحالي ۽ ترقيءَ جو دؤر هو. [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي|ڪاڪو ڀيرو مل]] لکي ٿو ته، ”پنجين صديءَ جي پڇاڙي کان ستين صدي جي شروعات تائين سنڌ ۾ راءِ گهراڻي جا راجائون هئا. اُهي اولشودر هئا پوءِ برهمڻي ڌرم کي مڃڻ لڳا ته برهمڻن سندن شڌي ڪري کتري بنايو. اهي اگني ڪل مان پيدا ٿيا، جنهن ڪري اگني ڪل مان پيدا ٿيل کتري راجپوت سڏجڻ ۾ آيا. ان کان ٿورا ورهيه اڳ چيني سياح هوان شيانگ 640ع ۾ هندستان ۾ اچڻ وقت، راءِ سهاسي ٻئي جي ڏينهن ۾ سنڌ ۾ آيو هو. هن پنهنجي سفرنامي ۾ ڄاڻايو آهي ته ”سنڌ جو راجا شودر هو.“<ref name ="ڀيرومل مهرچند آڏواڻي">”سنڌ جي هندن جي تاريخ“ ڀاڱو پهريون، صفحو 36</ref><ref name ="رائچند هريجن">ڪتاب جو نالو : تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)، مصنف: رائچند هريجن، ايڊيشن: چوٿون، سال: 2005ع، ڇپائيندڙ: [[سنڌي ادبي بورڊ]], ڄام شورو، سنڌ.</ref> [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ۾ اسلام کان اڳ سنڌ ۾ حڪومت ڪرڻ وارا راجا پاڻ کي '''راءِ''' جي لقب سان سڏرائيندا هئا. [[پاڻ ڪريم صلي الله عليه وسلم ]] جي هجرت کان اڳ سنڌ ۾ راءِ گهراڻي جي حڪومت هئي، جيڪا تقريبا ڏيڍ سو سال قائم رهي. ==تاريخ== '''گپت گهراڻي''' وارن جي راڄ شروع ٿيڻ کان پوءِ، ڏيڍ سؤ کن ورهيه ساندھ، هندستان جي ماڻهن امن امان ۾ گذاريو، پر پوءِ''''هون لوڪ''' هندستان تي ڪاهي آيا، جي ’هُون‘ به سڏبا هئا. انهن مان ڪي گورجر، ڪي اهير (اڀير) ۽ ٻين ذاتين وارا هئا، پر سڀني کي گڏي ’هوڻ‘ (Huns) سڏيو اٿن. سندن مهندار '''’مهر گل‘''' نالي هو، جيڪو ڏاڍو ظالم هو: ٻيا ڪن سُڃ مان وسندي، پر هيءُ وسنديءَ مان سُڃ ڪرڻ وارو هو. گنڌار (قنڌار) طرف '''تڪش سلا''' يونيورسٽي هئي، تتي هن مهرگل جي ماڻهن ڦرلٽ ڪري ماڻهن جي گهرن کي باهيون ڏنيون. هندن ۾ اهڙو هراس پيدا ٿيو، جو اهو سمورو پاسو خالي ڪري ويا ۽ هن وقت انهيءَ پاسي رڳو پٺاڻ رهن ٿا. پنجاب جي الهندي طرف '''ڪيڪيا''' جو پرڳڻو، جو وديا جو وڏو مرڪز هو، سو به هنن '''هون لوڪن''' باهيون ڏيئي ساڙيو ۽ اتان جي هندن کي به لڏڻو پيو. اڄ اهو ديري اسماعيل خان ۽ ديري غازي خان وارو پاسو ٻروچڪو ملڪ آهي. اهي ئي هون لوڪ هئا، جن گپت گهراڻي جو خاتمو ڪيو ۽ '''[[سنڌ]] ۾ اچي راءَ گهراڻي جو راڄ''' قائم ڪيو.''' اهي ئي لوڪ پهريائين شودر ليکبا هئا، پر برهمڻي ڌرم کي مڃڻ لڳا، ته برهمڻن گهڻي خوشيءَ سان سندين شڌي ڪري، کين کتري بنايو'''. ڀانئجي ٿو ته اگني (باھ) ٻاري، هون هوم ڪري، سندين شڌي ڪيائون، جنهنڪري سندن اولاد '''’اگني ڪل‘''' يعني باھ جي خاندان مان پيدا ٿيل راجپوت (راجا جا پٽ) سڏجڻ ۾ آيو.<ref>ڏسو ڪرنل ٽاڊ جو ’راجستان جو احوال‘</ref> هندستان جي تازين جڙيل تاريخن ۾ راجپوتن جو زمانو سن 650ع کان وٺي ليکيو وڃي ٿو، انهن ڌارين لوڪن به اچي هندستان جون پراڪرت ٻوليون اختيار ڪيون.<ref>[http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page4.html ڏسو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ، پهريون ڇاپو 1956ع، ليکڪ؛ ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171017204333/http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page4.html |date=2017-10-17 }} پاران [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄام شورو، سنڌ.</ref> راء خاندان جو پهريون راجا راءِ ديوانج هيو. پر جنهن وقت پاڻ ڪريم صلي الله واليه وسلم جن جڏهن مڪي کان مديني هجرت ڪئي ته ان وقت سنڌ ۾ راءِ سيهرس ٻئي جي حڪومت هئي. ۽ ان وقت سنڌ جي گادي جو هنڌ الور (اڙور) شهر هو . تاريخدانن مطانق هن شهر ۾ عاليشان ماڙيون، باغ، باغيچا، آباد زمينون ۽ وڻ ٽڻ ھئا. جنهن سان شهر پر رونق هو . راجا سيهرس وڏو ناڻي وارو ۽ نيڪ انسان هو ، سندس سخاوت ۽ انصاف انسان پروري ڪري رعيت ڏاڍي رغبت ۽ محبت رکندي هيس. ==ملڪي صوبا== راجا سيهرس پنهنجي دور ۾ سنڌ ملڪ کي چئن صوبن ۾ ورهايو هو. #[[برهمڻ آباد]] : ان صوبي ۾ [[نيرون ڪوٽ]]، [[ديبل ]]، [[لوهاڻا ]]، [[لاک]] ۽ [[سما]] ضلعا شامل ھئا. #[[سيوستان ]]: جنهن ۾ [[ٻوڌيا]] ([[ٻوڌپور]]) [[جنڪان]] ([[جمنڪان]])، [[رونجهان]] ( [[روجيان]])، ۽ پايا جبل کان وٺي [[مڪران]] جي سرحد تائين وارو علائقو شامل هو. #[[اسڪلنده ]]، [[ڀاٽيا ]]، [[تلواڙو ]]، [[چچپور ]]، ۽ [[ديوهپور ]]، جي ڪجهه زمين شامل هئي. #[[ملتان ]]، ملتان جي ماتحت [[سڪا]]، [[برهمپور ]]، [[ڪرور ]]، [[اشهار ]]۽ [[تاڪيا]] کان وٺي [[ڪشمير]] جي حد تائين جا علائقا هئا . ۽ صوبي جي سرحد ڪشمير سان وڃي ملندي هئي. مٿين صوبن جا الڳ الڳ گونر مقرر هئا . جيڪي صوبي جو انتظام هلائيندا هئا . ۽ راجا طرفان انهن کي ملڪ حفاظت ۽ عوام جي ڀلائي لاء خاص هدايتون ڏنل هونديون هيون . راجا پاڻ الور ۾ رهندو هو ۽ [[ڪردارن]]، [[ڪيڪانان]]، ۽ [[برهاس ]] شهر سندس نگراني هيٺ هو . == دؤر == == حاڪمن جي فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:115%;" | '''راءِ خاندان جا حڪمران''' ! style="background:#93C47D;" | # ! style="background:#93C47D;" | حڪمران ! style="background:#93C47D;" | متبادل نالو ! style="background:#93C47D;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#93C47D;" | عرصو ! style="background:#93C47D;" | نوٽ |- | 1 | [[راء ديواجي]] | راءِ ديوائچ / راءِ ديواج | [[اروڙ]] | نامعلوم | راءِ خاندان جو شروعاتي حڪمران؛ سندس دور بابت تاريخي تفصيل محدود آهن. |- | 2 | [[راء سھيرس پھريون|راءِ سُهيرس پهريون]] | راءِ سيهرس / راءِ سهايرس | [[اروڙ]] | نامعلوم | راءِ ديواجي کان پوءِ سنڌ جو حڪمران ٿيو. |- | 3 | [[راء ساھسي - پھريون]] | راءِ سهاسي | [[اروڙ]] | نامعلوم | راءِ خاندان جو وچيون حڪمران؛ سندس حڪومت بابت روايتون مختصر آهن. |- | 4 | [[راءِ سُهيرس ٻيون]] | راءِ سيھرس ٻيون | [[اروڙ]] | نامعلوم | سندس حڪومت دوران سنڌ جي حدن ۽ سياسي طاقت بابت تاريخي روايتون ملن ٿيون. |- | 5 | [[راء ساھسي ٻيون]] | راءِ سهاسي ٻيون | [[اروڙ]] | 632ع تائين | راءِ خاندان جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ [[چچ]] اقتدار سنڀاليو ۽ [[چچ خاندان]] جي شروعات ٿي. |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3;" | ڪُل حڪمران ! style="background:#D9EAD3;" | 5 ! colspan="3" style="background:#D9EAD3;" | گاديءَ جو هنڌ: [[اروڙ]] |} == اروڙ == == ايرانين سان جنگيون == == رومين سان تعلقات == == سنڌي روايتون == == پڄاڻي == == حوالا == {{حوالا}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} {{Sindh-hist-stub}} [[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ پاڪستان]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] cx9jrufotcbv5167v4cedm3kspy8ika 384263 384262 2026-06-11T07:18:22Z Intisar Ali 8681 384263 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سنڌ جو هڪ حڪمران خاندان (489ع–632ع)}} {{Infobox country | conventional_long_name = راءِ گھراڻو | common_name = راءِ گھراڻو | image_flag = | national_anthem = | image_map = {{Location map+ |South Asia |overlay_image= Map of Sindh (Rais).png | width=290 | float = center | border = none | nodiv = 1 | mini = 1 | relief = yes | places = {{Annotation|text-align=center|230|5|[[سانچو:ڏکڻ ايشيا 600ع|<span style="color:#000000">ڏکڻ ايشيا<br/>600ع</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=10|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|90|110|[[موري راجپوت|<span style="color:#4F311CFF">موري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|115|225|[[پانڊيا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پانڊيا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|175|84|[[لڇاوي بادشاهت|<span style="color:#4F311CFF">لڇاوي</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|125|205|[[چولا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">چولا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|145|50|[[ژانگ ژونگ|<span style="color:#4F311CFF">ژانگ ژونگ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|105|215|[[چيرا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">چيرا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|215|125|[[ساماتاتا|<span style="color:#4F311CFF">ساماتاتا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|220|110|[[گؤڙ بادشاهت|<span style="color:#4F311CFF">گؤڙ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|215|98|[[ڪامروپ|<span style="color:#4F311CFF">ڪامروپ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|145|165|[[وشنوڪنڊينا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">وشنوڪنڊينا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|125|185|[[پلوا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پلوا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|105|195|[[الوپا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">الوپا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|70|34|[[نيزڪ هون|<span style="color:#006400FF">نيزڪ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|75|48|[[الچون هون|<span style="color:#006400FF">الچون</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|155|155|[[اوڀر گنگا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">ڪلنگا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|155|130|[[پانڊوونشي خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پانڊوونشي</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|180|118|[[ششانڪا|<span style="color:#4F311CFF">ششانڪا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|165|143|[[شيلودڀوا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">شيلودڀوا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|102|40|[[گونندا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">گونندا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|130|92|[[موکري خاندان|<span style="color:#4F311CFF">موکري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|90|60|[[ٽڪا بادشاهت|<span style="color:#4F311CFF">ٽڪا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|5|5|[[اولھه ترڪ|<span style="color:#006400FF">اولھه ترڪ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8.5|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|160|3|[[توخاري|<span style="color:#006400FF">توخاري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|60|125|[[ميتراڪا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">ميتراڪا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|80|97|[[پرتيهارا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پرتيهارا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|145|108|[[پوئين گپتا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پوئين گپتا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|110|70|[[پشياڀوتي خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پشياڀوتي</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|100|160|[[چالوڪيا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">چالوڪيا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|110|125|[[اوائلي ڪالاچوري خاندان|<span style="color:#4F311CFF">اوائلي ڪالاچوري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|5|55|[[ساساني سلطنت|<span style="color:#006400FF">ساساني سلطنت</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8.5|color=#000000}} }} | image_map_caption = {{center|راءِ خاندان جي سنڌ جو نقشو، لڳ ڀڳ 550ع–600ع{{sfn|Schwartzberg|1978|p=26, 145 map XIV.1 (i)}}}} | capital = [[ارور|الور]]<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=vlsIAAAAQAAJ&dq=buddhist+rai+dynasty&pg=PA653 |title=The Cyclopædia of India and of Eastern and Southern Asia, Commercial Industrial, and Scientific: Products of the Mineral, Vegetable, and Animal Kingdoms, Useful Arts and Manufactures |last1=Balfour |first1=Edward |date=1885 |edition=3rd |publisher=B. Quaritch |location=London}}</ref> | government_type = [[بادشاهت]] | religion = {{plainlist| *[[هندومت]]<ref name=Pal2016>{{cite web |last1=Pal |first1=Sayantani |title=Rai dynasty of Sind |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe051 |website=Wiley Online Library |publisher=Wiley}}</ref> *[[ٻڌ ڌرم]]<ref>{{cite book |last1=Avari |first1=Burjor |url=https://books.google.com/books?id=WTaTDAAAQBAJ&dq=Rai+dynasty+buddhist&pg=PA233 |title=India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200 |date=July 2016 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-23673-3}}</ref><ref>{{cite book |last1=Khuhro |first1=Hamida |url=https://books.google.com/books?id=k-Y8AAAAMAAJ&q=buddhist+rai+dynasty |title=Sind Through the Centuries: Proceedings of an International Seminar Held in Karachi in Spring 1975 |date=1981 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-577250-0}}</ref> }} | title_leader = [[#حاڪم|راجا]] | leader1 = [[راء ديواجي]] (پهريون) | year_leader1 = 489ع–؟ | leader2 = [[راء ساهسي ٻيون]] (آخري) | year_leader2 = ؟–632ع | year_start = 489 | year_end = 632 | p1 = هند (ساساني صوبو) | s1 = [[سنڌ جو برهمڻ خاندان]] | today = {{plainlist|[[پاڪستان]]<br>[[ڀارت]]}} }} '''راءِ گھراڻو''' (لڳ ڀڳ 489ع–632ع) سنڌ تي حڪومت ڪندڙ هڪ حڪمران خاندان هو. هن خاندان بابت موجود تقريباً سموري معلومات ''[[چچ نامو]]'' مان حاصل ٿئي ٿي، جيڪو سنڌ جي تاريخ بابت 13هين صديءَ جو هڪ فارسي ڪتاب آهي، جنهن جي تاريخي درستگي بابت ڪجهه مؤرخن سوال اٿاريا آهن.<ref>Andre Wink (2002), Al-Hind, the Making of the Indo-Islamic World: Early Medieval India and the Expansion of Islam 7th-11th Centuries, Brill Academic, ISBN 978-0391041738, pp. 192–196.</ref> هن خاندان جي پهرين ٽن حڪمرانن ــ [[راء ديواجي]]، [[راء سھيرس پهريون]] ۽ [[راء ساهسي - پهريون]] ــ بابت تفصيلي معلومات موجود نه آهي. خاندان جو چوٿون حڪمران [[راءِ سُهيرس ٻيون]] هو، جنهن بابت چيو وڃي ٿو ته هن هڪ وسيع ۽ خوشحال سلطنت تي حڪومت ڪئي، جنهن ۾ اهم سامونڊي بندرگاهه [[ديبل]] پڻ شامل هو. ==تاريخ== [[فائل:Islamic Campaign to Sindh in 39 H.png|280px|thumb|راء گھراڻي جي دؤر ۾ سنڌ تي عربن جون ڪاهون]] راءِ گهراڻو اسلام کان اڳ سنڌ تي حڪمراني ڪندڙ گھراڻن مان هڪ آهي . هن گهراڻي جو مذهب ٻڌمت هو . سندن دؤر سنڌ ۾ امن، خوشحالي ۽ ترقيءَ جو دؤر هو. [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي|ڪاڪو ڀيرو مل]] لکي ٿو ته، ”پنجين صديءَ جي پڇاڙي کان ستين صدي جي شروعات تائين سنڌ ۾ راءِ گهراڻي جا راجائون هئا. اُهي اولشودر هئا پوءِ برهمڻي ڌرم کي مڃڻ لڳا ته برهمڻن سندن شڌي ڪري کتري بنايو. اهي اگني ڪل مان پيدا ٿيا، جنهن ڪري اگني ڪل مان پيدا ٿيل کتري راجپوت سڏجڻ ۾ آيا. ان کان ٿورا ورهيه اڳ چيني سياح هوان شيانگ 640ع ۾ هندستان ۾ اچڻ وقت، راءِ سهاسي ٻئي جي ڏينهن ۾ سنڌ ۾ آيو هو. هن پنهنجي سفرنامي ۾ ڄاڻايو آهي ته ”سنڌ جو راجا شودر هو.“<ref name ="ڀيرومل مهرچند آڏواڻي">”سنڌ جي هندن جي تاريخ“ ڀاڱو پهريون، صفحو 36</ref><ref name ="رائچند هريجن">ڪتاب جو نالو : تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)، مصنف: رائچند هريجن، ايڊيشن: چوٿون، سال: 2005ع، ڇپائيندڙ: [[سنڌي ادبي بورڊ]], ڄام شورو، سنڌ.</ref> [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ۾ اسلام کان اڳ سنڌ ۾ حڪومت ڪرڻ وارا راجا پاڻ کي '''راءِ''' جي لقب سان سڏرائيندا هئا. [[پاڻ ڪريم صلي الله عليه وسلم ]] جي هجرت کان اڳ سنڌ ۾ راءِ گهراڻي جي حڪومت هئي، جيڪا تقريبا ڏيڍ سو سال قائم رهي. ==تاريخ== '''گپت گهراڻي''' وارن جي راڄ شروع ٿيڻ کان پوءِ، ڏيڍ سؤ کن ورهيه ساندھ، هندستان جي ماڻهن امن امان ۾ گذاريو، پر پوءِ''''هون لوڪ''' هندستان تي ڪاهي آيا، جي ’هُون‘ به سڏبا هئا. انهن مان ڪي گورجر، ڪي اهير (اڀير) ۽ ٻين ذاتين وارا هئا، پر سڀني کي گڏي ’هوڻ‘ (Huns) سڏيو اٿن. سندن مهندار '''’مهر گل‘''' نالي هو، جيڪو ڏاڍو ظالم هو: ٻيا ڪن سُڃ مان وسندي، پر هيءُ وسنديءَ مان سُڃ ڪرڻ وارو هو. گنڌار (قنڌار) طرف '''تڪش سلا''' يونيورسٽي هئي، تتي هن مهرگل جي ماڻهن ڦرلٽ ڪري ماڻهن جي گهرن کي باهيون ڏنيون. هندن ۾ اهڙو هراس پيدا ٿيو، جو اهو سمورو پاسو خالي ڪري ويا ۽ هن وقت انهيءَ پاسي رڳو پٺاڻ رهن ٿا. پنجاب جي الهندي طرف '''ڪيڪيا''' جو پرڳڻو، جو وديا جو وڏو مرڪز هو، سو به هنن '''هون لوڪن''' باهيون ڏيئي ساڙيو ۽ اتان جي هندن کي به لڏڻو پيو. اڄ اهو ديري اسماعيل خان ۽ ديري غازي خان وارو پاسو ٻروچڪو ملڪ آهي. اهي ئي هون لوڪ هئا، جن گپت گهراڻي جو خاتمو ڪيو ۽ '''[[سنڌ]] ۾ اچي راءَ گهراڻي جو راڄ''' قائم ڪيو.''' اهي ئي لوڪ پهريائين شودر ليکبا هئا، پر برهمڻي ڌرم کي مڃڻ لڳا، ته برهمڻن گهڻي خوشيءَ سان سندين شڌي ڪري، کين کتري بنايو'''. ڀانئجي ٿو ته اگني (باھ) ٻاري، هون هوم ڪري، سندين شڌي ڪيائون، جنهنڪري سندن اولاد '''’اگني ڪل‘''' يعني باھ جي خاندان مان پيدا ٿيل راجپوت (راجا جا پٽ) سڏجڻ ۾ آيو.<ref>ڏسو ڪرنل ٽاڊ جو ’راجستان جو احوال‘</ref> هندستان جي تازين جڙيل تاريخن ۾ راجپوتن جو زمانو سن 650ع کان وٺي ليکيو وڃي ٿو، انهن ڌارين لوڪن به اچي هندستان جون پراڪرت ٻوليون اختيار ڪيون.<ref>[http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page4.html ڏسو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ، پهريون ڇاپو 1956ع، ليکڪ؛ ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171017204333/http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page4.html |date=2017-10-17 }} پاران [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄام شورو، سنڌ.</ref> راء خاندان جو پهريون راجا راءِ ديوانج هيو. پر جنهن وقت پاڻ ڪريم صلي الله واليه وسلم جن جڏهن مڪي کان مديني هجرت ڪئي ته ان وقت سنڌ ۾ راءِ سيهرس ٻئي جي حڪومت هئي. ۽ ان وقت سنڌ جي گادي جو هنڌ الور (اڙور) شهر هو . تاريخدانن مطانق هن شهر ۾ عاليشان ماڙيون، باغ، باغيچا، آباد زمينون ۽ وڻ ٽڻ ھئا. جنهن سان شهر پر رونق هو . راجا سيهرس وڏو ناڻي وارو ۽ نيڪ انسان هو ، سندس سخاوت ۽ انصاف انسان پروري ڪري رعيت ڏاڍي رغبت ۽ محبت رکندي هيس. ==ملڪي صوبا== راجا سيهرس پنهنجي دور ۾ سنڌ ملڪ کي چئن صوبن ۾ ورهايو هو. #[[برهمڻ آباد]] : ان صوبي ۾ [[نيرون ڪوٽ]]، [[ديبل ]]، [[لوهاڻا ]]، [[لاک]] ۽ [[سما]] ضلعا شامل ھئا. #[[سيوستان ]]: جنهن ۾ [[ٻوڌيا]] ([[ٻوڌپور]]) [[جنڪان]] ([[جمنڪان]])، [[رونجهان]] ( [[روجيان]])، ۽ پايا جبل کان وٺي [[مڪران]] جي سرحد تائين وارو علائقو شامل هو. #[[اسڪلنده ]]، [[ڀاٽيا ]]، [[تلواڙو ]]، [[چچپور ]]، ۽ [[ديوهپور ]]، جي ڪجهه زمين شامل هئي. #[[ملتان ]]، ملتان جي ماتحت [[سڪا]]، [[برهمپور ]]، [[ڪرور ]]، [[اشهار ]]۽ [[تاڪيا]] کان وٺي [[ڪشمير]] جي حد تائين جا علائقا هئا . ۽ صوبي جي سرحد ڪشمير سان وڃي ملندي هئي. مٿين صوبن جا الڳ الڳ گونر مقرر هئا . جيڪي صوبي جو انتظام هلائيندا هئا . ۽ راجا طرفان انهن کي ملڪ حفاظت ۽ عوام جي ڀلائي لاء خاص هدايتون ڏنل هونديون هيون . راجا پاڻ الور ۾ رهندو هو ۽ [[ڪردارن]]، [[ڪيڪانان]]، ۽ [[برهاس ]] شهر سندس نگراني هيٺ هو . == دؤر == == حاڪمن جي فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:115%;" | '''راءِ خاندان جا حڪمران''' ! style="background:#93C47D;" | # ! style="background:#93C47D;" | حڪمران ! style="background:#93C47D;" | متبادل نالو ! style="background:#93C47D;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#93C47D;" | عرصو ! style="background:#93C47D;" | نوٽ |- | 1 | [[راء ديواجي]] | راءِ ديوائچ / راءِ ديواج | [[اروڙ]] | نامعلوم | راءِ خاندان جو شروعاتي حڪمران؛ سندس دور بابت تاريخي تفصيل محدود آهن. |- | 2 | [[راء سھيرس پھريون|راءِ سُهيرس پهريون]] | راءِ سيهرس / راءِ سهايرس | [[اروڙ]] | نامعلوم | راءِ ديواجي کان پوءِ سنڌ جو حڪمران ٿيو. |- | 3 | [[راء ساھسي - پھريون]] | راءِ سهاسي | [[اروڙ]] | نامعلوم | راءِ خاندان جو وچيون حڪمران؛ سندس حڪومت بابت روايتون مختصر آهن. |- | 4 | [[راءِ سُهيرس ٻيون]] | راءِ سيھرس ٻيون | [[اروڙ]] | نامعلوم | سندس حڪومت دوران سنڌ جي حدن ۽ سياسي طاقت بابت تاريخي روايتون ملن ٿيون. |- | 5 | [[راء ساھسي ٻيون]] | راءِ سهاسي ٻيون | [[اروڙ]] | 632ع تائين | راءِ خاندان جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ [[چچ]] اقتدار سنڀاليو ۽ [[چچ خاندان]] جي شروعات ٿي. |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3;" | ڪُل حڪمران ! style="background:#D9EAD3;" | 5 ! colspan="3" style="background:#D9EAD3;" | گاديءَ جو هنڌ: [[اروڙ]] |} == اروڙ == == ايرانين سان جنگيون == == رومين سان تعلقات == == سنڌي روايتون == == پڄاڻي == == حوالا == {{حوالا}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} {{Sindh-hist-stub}} [[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ پاڪستان]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] ic6bmfz0y0k4ippzfzid9csk7qzueoc 384264 384263 2026-06-11T07:18:41Z Intisar Ali 8681 384264 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سنڌ جو هڪ حڪمران خاندان (489ع–632ع)}} {{Infobox country | conventional_long_name = راءِ گھراڻو | common_name = راءِ گھراڻو | image_flag = | national_anthem = | image_map = {{Location map+ |South Asia |overlay_image= Map of Sindh (Rais).png | width=290 | float = center | border = none | nodiv = 1 | mini = 1 | relief = yes | places = {{Annotation|text-align=center|230|5|[[سانچو:ڏکڻ ايشيا 600ع|<span style="color:#000000">ڏکڻ ايشيا<br/>600ع</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=10|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|90|110|[[موري راجپوت|<span style="color:#4F311CFF">موري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|115|225|[[پانڊيا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پانڊيا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|175|84|[[لڇاوي بادشاهت|<span style="color:#4F311CFF">لڇاوي</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|125|205|[[چولا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">چولا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|145|50|[[ژانگ ژونگ|<span style="color:#4F311CFF">ژانگ ژونگ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|105|215|[[چيرا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">چيرا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|215|125|[[ساماتاتا|<span style="color:#4F311CFF">ساماتاتا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|220|110|[[گؤڙ بادشاهت|<span style="color:#4F311CFF">گؤڙ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|215|98|[[ڪامروپ|<span style="color:#4F311CFF">ڪامروپ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|145|165|[[وشنوڪنڊينا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">وشنوڪنڊينا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|125|185|[[پلوا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پلوا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|105|195|[[الوپا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">الوپا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|70|34|[[نيزڪ هون|<span style="color:#006400FF">نيزڪ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|75|48|[[الچون هون|<span style="color:#006400FF">الچون</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|155|155|[[اوڀر گنگا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">ڪلنگا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|155|130|[[پانڊوونشي خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پانڊوونشي</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|180|118|[[ششانڪا|<span style="color:#4F311CFF">ششانڪا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|165|143|[[شيلودڀوا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">شيلودڀوا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|102|40|[[گونندا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">گونندا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|130|92|[[موکري خاندان|<span style="color:#4F311CFF">موکري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|90|60|[[ٽڪا بادشاهت|<span style="color:#4F311CFF">ٽڪا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|5|5|[[اولھه ترڪ|<span style="color:#006400FF">اولھه ترڪ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8.5|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|160|3|[[توخاري|<span style="color:#006400FF">توخاري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|60|125|[[ميتراڪا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">ميتراڪا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|80|97|[[پرتيهارا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پرتيهارا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|145|108|[[پوئين گپتا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پوئين گپتا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|110|70|[[پشياڀوتي خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پشياڀوتي</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|100|160|[[چالوڪيا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">چالوڪيا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|110|125|[[اوائلي ڪالاچوري خاندان|<span style="color:#4F311CFF">اوائلي ڪالاچوري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|5|55|[[ساساني سلطنت|<span style="color:#006400FF">ساساني سلطنت</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8.5|color=#000000}} }} | image_map_caption = {{center|راءِ خاندان جي سنڌ جو نقشو، لڳ ڀڳ 550ع–600ع{{sfn|Schwartzberg|1978|p=26, 145 map XIV.1 (i)}}}} | capital = [[ارور|الور]]<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=vlsIAAAAQAAJ&dq=buddhist+rai+dynasty&pg=PA653 |title=The Cyclopædia of India and of Eastern and Southern Asia, Commercial Industrial, and Scientific: Products of the Mineral, Vegetable, and Animal Kingdoms, Useful Arts and Manufactures |last1=Balfour |first1=Edward |date=1885 |edition=3rd |publisher=B. Quaritch |location=London}}</ref> | government_type = [[بادشاهت]] | religion = {{plainlist| *[[هندومت]]<ref name=Pal2016>{{cite web |last1=Pal |first1=Sayantani |title=Rai dynasty of Sind |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe051 |website=Wiley Online Library |publisher=Wiley}}</ref> *[[ٻڌ ڌرم]]<ref>{{cite book |last1=Avari |first1=Burjor |url=https://books.google.com/books?id=WTaTDAAAQBAJ&dq=Rai+dynasty+buddhist&pg=PA233 |title=India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200 |date=July 2016 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-23673-3}}</ref><ref>{{cite book |last1=Khuhro |first1=Hamida |url=https://books.google.com/books?id=k-Y8AAAAMAAJ&q=buddhist+rai+dynasty |title=Sind Through the Centuries: Proceedings of an International Seminar Held in Karachi in Spring 1975 |date=1981 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-577250-0}}</ref> }} | title_leader = [[#حاڪم|راجا]] | leader1 = [[راء ديواجي]] (پهريون) | year_leader1 = 489ع–؟ | leader2 = [[راء ساهسي ٻيون]] (آخري) | year_leader2 = ؟–632ع | year_start = 489 | year_end = 632 | p1 = هند (ساساني صوبو) | s1 = [[سنڌ جو برهمڻ خاندان]] | today = {{plainlist|[[پاڪستان]]<br>[[ڀارت]]}} }} '''راءِ گھراڻو''' (لڳ ڀڳ 489ع–632ع) سنڌ تي حڪومت ڪندڙ هڪ حڪمران خاندان هو. هن خاندان بابت موجود تقريباً سموري معلومات ''[[چچ نامو]]'' مان حاصل ٿئي ٿي، جيڪو سنڌ جي تاريخ بابت 13هين صديءَ جو هڪ فارسي ڪتاب آهي، جنهن جي تاريخي درستگي بابت ڪجهه مؤرخن سوال اٿاريا آهن.<ref>Andre Wink (2002), Al-Hind, the Making of the Indo-Islamic World: Early Medieval India and the Expansion of Islam 7th-11th Centuries, Brill Academic, ISBN 978-0391041738, pp. 192–196.</ref> هن خاندان جي پهرين ٽن حڪمرانن ــ [[راء ديواجي]]، [[راء سھيرس پهريون]] ۽ [[راء ساهسي - پهريون]] ــ بابت تفصيلي معلومات موجود نه آهي. خاندان جو چوٿون حڪمران [[راءِ سُهيرس ٻيون]] هو، جنهن بابت چيو وڃي ٿو ته هن هڪ وسيع ۽ خوشحال سلطنت تي حڪومت ڪئي، جنهن ۾ اهم سامونڊي بندرگاهه [[ديبل]] پڻ شامل هو. ==تاريخ== [[فائل:Islamic Campaign to Sindh in 39 H.png|280px|thumb|راء گھراڻي جي دؤر ۾ سنڌ تي عربن جون ڪاهون]] راءِ گهراڻو اسلام کان اڳ سنڌ تي حڪمراني ڪندڙ گھراڻن مان هڪ آهي . هن گهراڻي جو مذهب ٻڌمت هو . سندن دؤر سنڌ ۾ امن، خوشحالي ۽ ترقيءَ جو دؤر هو. [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي|ڪاڪو ڀيرو مل]] لکي ٿو ته، ”پنجين صديءَ جي پڇاڙي کان ستين صدي جي شروعات تائين سنڌ ۾ راءِ گهراڻي جا راجائون هئا. اُهي اولشودر هئا پوءِ برهمڻي ڌرم کي مڃڻ لڳا ته برهمڻن سندن شڌي ڪري کتري بنايو. اهي اگني ڪل مان پيدا ٿيا، جنهن ڪري اگني ڪل مان پيدا ٿيل کتري راجپوت سڏجڻ ۾ آيا. ان کان ٿورا ورهيه اڳ چيني سياح هوان شيانگ 640ع ۾ هندستان ۾ اچڻ وقت، راءِ سهاسي ٻئي جي ڏينهن ۾ سنڌ ۾ آيو هو. هن پنهنجي سفرنامي ۾ ڄاڻايو آهي ته ”سنڌ جو راجا شودر هو.“<ref name ="ڀيرومل مهرچند آڏواڻي">”سنڌ جي هندن جي تاريخ“ ڀاڱو پهريون، صفحو 36</ref><ref name ="رائچند هريجن">ڪتاب جو نالو : تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)، مصنف: رائچند هريجن، ايڊيشن: چوٿون، سال: 2005ع، ڇپائيندڙ: [[سنڌي ادبي بورڊ]], ڄام شورو، سنڌ.</ref> [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ۾ اسلام کان اڳ سنڌ ۾ حڪومت ڪرڻ وارا راجا پاڻ کي '''راءِ''' جي لقب سان سڏرائيندا هئا. [[پاڻ ڪريم صلي الله عليه وسلم ]] جي هجرت کان اڳ سنڌ ۾ راءِ گهراڻي جي حڪومت هئي، جيڪا تقريبا ڏيڍ سو سال قائم رهي. '''گپت گهراڻي''' وارن جي راڄ شروع ٿيڻ کان پوءِ، ڏيڍ سؤ کن ورهيه ساندھ، هندستان جي ماڻهن امن امان ۾ گذاريو، پر پوءِ''''هون لوڪ''' هندستان تي ڪاهي آيا، جي ’هُون‘ به سڏبا هئا. انهن مان ڪي گورجر، ڪي اهير (اڀير) ۽ ٻين ذاتين وارا هئا، پر سڀني کي گڏي ’هوڻ‘ (Huns) سڏيو اٿن. سندن مهندار '''’مهر گل‘''' نالي هو، جيڪو ڏاڍو ظالم هو: ٻيا ڪن سُڃ مان وسندي، پر هيءُ وسنديءَ مان سُڃ ڪرڻ وارو هو. گنڌار (قنڌار) طرف '''تڪش سلا''' يونيورسٽي هئي، تتي هن مهرگل جي ماڻهن ڦرلٽ ڪري ماڻهن جي گهرن کي باهيون ڏنيون. هندن ۾ اهڙو هراس پيدا ٿيو، جو اهو سمورو پاسو خالي ڪري ويا ۽ هن وقت انهيءَ پاسي رڳو پٺاڻ رهن ٿا. پنجاب جي الهندي طرف '''ڪيڪيا''' جو پرڳڻو، جو وديا جو وڏو مرڪز هو، سو به هنن '''هون لوڪن''' باهيون ڏيئي ساڙيو ۽ اتان جي هندن کي به لڏڻو پيو. اڄ اهو ديري اسماعيل خان ۽ ديري غازي خان وارو پاسو ٻروچڪو ملڪ آهي. اهي ئي هون لوڪ هئا، جن گپت گهراڻي جو خاتمو ڪيو ۽ '''[[سنڌ]] ۾ اچي راءَ گهراڻي جو راڄ''' قائم ڪيو.''' اهي ئي لوڪ پهريائين شودر ليکبا هئا، پر برهمڻي ڌرم کي مڃڻ لڳا، ته برهمڻن گهڻي خوشيءَ سان سندين شڌي ڪري، کين کتري بنايو'''. ڀانئجي ٿو ته اگني (باھ) ٻاري، هون هوم ڪري، سندين شڌي ڪيائون، جنهنڪري سندن اولاد '''’اگني ڪل‘''' يعني باھ جي خاندان مان پيدا ٿيل راجپوت (راجا جا پٽ) سڏجڻ ۾ آيو.<ref>ڏسو ڪرنل ٽاڊ جو ’راجستان جو احوال‘</ref> هندستان جي تازين جڙيل تاريخن ۾ راجپوتن جو زمانو سن 650ع کان وٺي ليکيو وڃي ٿو، انهن ڌارين لوڪن به اچي هندستان جون پراڪرت ٻوليون اختيار ڪيون.<ref>[http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page4.html ڏسو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ، پهريون ڇاپو 1956ع، ليکڪ؛ ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171017204333/http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page4.html |date=2017-10-17 }} پاران [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄام شورو، سنڌ.</ref> راء خاندان جو پهريون راجا راءِ ديوانج هيو. پر جنهن وقت پاڻ ڪريم صلي الله واليه وسلم جن جڏهن مڪي کان مديني هجرت ڪئي ته ان وقت سنڌ ۾ راءِ سيهرس ٻئي جي حڪومت هئي. ۽ ان وقت سنڌ جي گادي جو هنڌ الور (اڙور) شهر هو . تاريخدانن مطانق هن شهر ۾ عاليشان ماڙيون، باغ، باغيچا، آباد زمينون ۽ وڻ ٽڻ ھئا. جنهن سان شهر پر رونق هو . راجا سيهرس وڏو ناڻي وارو ۽ نيڪ انسان هو ، سندس سخاوت ۽ انصاف انسان پروري ڪري رعيت ڏاڍي رغبت ۽ محبت رکندي هيس. ==ملڪي صوبا== راجا سيهرس پنهنجي دور ۾ سنڌ ملڪ کي چئن صوبن ۾ ورهايو هو. #[[برهمڻ آباد]] : ان صوبي ۾ [[نيرون ڪوٽ]]، [[ديبل ]]، [[لوهاڻا ]]، [[لاک]] ۽ [[سما]] ضلعا شامل ھئا. #[[سيوستان ]]: جنهن ۾ [[ٻوڌيا]] ([[ٻوڌپور]]) [[جنڪان]] ([[جمنڪان]])، [[رونجهان]] ( [[روجيان]])، ۽ پايا جبل کان وٺي [[مڪران]] جي سرحد تائين وارو علائقو شامل هو. #[[اسڪلنده ]]، [[ڀاٽيا ]]، [[تلواڙو ]]، [[چچپور ]]، ۽ [[ديوهپور ]]، جي ڪجهه زمين شامل هئي. #[[ملتان ]]، ملتان جي ماتحت [[سڪا]]، [[برهمپور ]]، [[ڪرور ]]، [[اشهار ]]۽ [[تاڪيا]] کان وٺي [[ڪشمير]] جي حد تائين جا علائقا هئا . ۽ صوبي جي سرحد ڪشمير سان وڃي ملندي هئي. مٿين صوبن جا الڳ الڳ گونر مقرر هئا . جيڪي صوبي جو انتظام هلائيندا هئا . ۽ راجا طرفان انهن کي ملڪ حفاظت ۽ عوام جي ڀلائي لاء خاص هدايتون ڏنل هونديون هيون . راجا پاڻ الور ۾ رهندو هو ۽ [[ڪردارن]]، [[ڪيڪانان]]، ۽ [[برهاس ]] شهر سندس نگراني هيٺ هو . == دؤر == == حاڪمن جي فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:115%;" | '''راءِ خاندان جا حڪمران''' ! style="background:#93C47D;" | # ! style="background:#93C47D;" | حڪمران ! style="background:#93C47D;" | متبادل نالو ! style="background:#93C47D;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#93C47D;" | عرصو ! style="background:#93C47D;" | نوٽ |- | 1 | [[راء ديواجي]] | راءِ ديوائچ / راءِ ديواج | [[اروڙ]] | نامعلوم | راءِ خاندان جو شروعاتي حڪمران؛ سندس دور بابت تاريخي تفصيل محدود آهن. |- | 2 | [[راء سھيرس پھريون|راءِ سُهيرس پهريون]] | راءِ سيهرس / راءِ سهايرس | [[اروڙ]] | نامعلوم | راءِ ديواجي کان پوءِ سنڌ جو حڪمران ٿيو. |- | 3 | [[راء ساھسي - پھريون]] | راءِ سهاسي | [[اروڙ]] | نامعلوم | راءِ خاندان جو وچيون حڪمران؛ سندس حڪومت بابت روايتون مختصر آهن. |- | 4 | [[راءِ سُهيرس ٻيون]] | راءِ سيھرس ٻيون | [[اروڙ]] | نامعلوم | سندس حڪومت دوران سنڌ جي حدن ۽ سياسي طاقت بابت تاريخي روايتون ملن ٿيون. |- | 5 | [[راء ساھسي ٻيون]] | راءِ سهاسي ٻيون | [[اروڙ]] | 632ع تائين | راءِ خاندان جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ [[چچ]] اقتدار سنڀاليو ۽ [[چچ خاندان]] جي شروعات ٿي. |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3;" | ڪُل حڪمران ! style="background:#D9EAD3;" | 5 ! colspan="3" style="background:#D9EAD3;" | گاديءَ جو هنڌ: [[اروڙ]] |} == اروڙ == == ايرانين سان جنگيون == == رومين سان تعلقات == == سنڌي روايتون == == پڄاڻي == == حوالا == {{حوالا}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} {{Sindh-hist-stub}} [[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ پاڪستان]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] fe046l9pl36hey58gyk6akmy3j5w0wt 384265 384264 2026-06-11T07:19:10Z Intisar Ali 8681 384265 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سنڌ جو هڪ حڪمران خاندان (489ع–632ع)}} {{Infobox country | conventional_long_name = راءِ گھراڻو | common_name = راءِ گھراڻو | image_flag = | national_anthem = | image_map = {{Location map+ |South Asia |overlay_image= Map of Sindh (Rais).png | width=290 | float = center | border = none | nodiv = 1 | mini = 1 | relief = yes | places = {{Annotation|text-align=center|230|5|[[سانچو:ڏکڻ ايشيا 600ع|<span style="color:#000000">ڏکڻ ايشيا<br/>600ع</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=10|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|90|110|[[موري راجپوت|<span style="color:#4F311CFF">موري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|115|225|[[پانڊيا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پانڊيا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|175|84|[[لڇاوي بادشاهت|<span style="color:#4F311CFF">لڇاوي</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|125|205|[[چولا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">چولا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|145|50|[[ژانگ ژونگ|<span style="color:#4F311CFF">ژانگ ژونگ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|105|215|[[چيرا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">چيرا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|215|125|[[ساماتاتا|<span style="color:#4F311CFF">ساماتاتا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|220|110|[[گؤڙ بادشاهت|<span style="color:#4F311CFF">گؤڙ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|215|98|[[ڪامروپ|<span style="color:#4F311CFF">ڪامروپ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|145|165|[[وشنوڪنڊينا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">وشنوڪنڊينا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|125|185|[[پلوا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پلوا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|105|195|[[الوپا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">الوپا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|70|34|[[نيزڪ هون|<span style="color:#006400FF">نيزڪ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|75|48|[[الچون هون|<span style="color:#006400FF">الچون</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|155|155|[[اوڀر گنگا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">ڪلنگا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|155|130|[[پانڊوونشي خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پانڊوونشي</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|180|118|[[ششانڪا|<span style="color:#4F311CFF">ششانڪا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|165|143|[[شيلودڀوا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">شيلودڀوا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|102|40|[[گونندا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">گونندا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|130|92|[[موکري خاندان|<span style="color:#4F311CFF">موکري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|90|60|[[ٽڪا بادشاهت|<span style="color:#4F311CFF">ٽڪا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|5|5|[[اولھه ترڪ|<span style="color:#006400FF">اولھه ترڪ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8.5|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|160|3|[[توخاري|<span style="color:#006400FF">توخاري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|60|125|[[ميتراڪا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">ميتراڪا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|80|97|[[پرتيهارا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پرتيهارا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|145|108|[[پوئين گپتا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پوئين گپتا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|110|70|[[پشياڀوتي خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پشياڀوتي</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|100|160|[[چالوڪيا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">چالوڪيا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|110|125|[[اوائلي ڪالاچوري خاندان|<span style="color:#4F311CFF">اوائلي ڪالاچوري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|5|55|[[ساساني سلطنت|<span style="color:#006400FF">ساساني سلطنت</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8.5|color=#000000}} }} | image_map_caption = {{center|راءِ خاندان جي سنڌ جو نقشو، لڳ ڀڳ 550ع–600ع{{sfn|Schwartzberg|1978|p=26, 145 map XIV.1 (i)}}}} | capital = [[ارور|الور]]<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=vlsIAAAAQAAJ&dq=buddhist+rai+dynasty&pg=PA653 |title=The Cyclopædia of India and of Eastern and Southern Asia, Commercial Industrial, and Scientific: Products of the Mineral, Vegetable, and Animal Kingdoms, Useful Arts and Manufactures |last1=Balfour |first1=Edward |date=1885 |edition=3rd |publisher=B. Quaritch |location=London}}</ref> | government_type = [[بادشاهت]] | religion = {{plainlist| *[[هندومت]]<ref name=Pal2016>{{cite web |last1=Pal |first1=Sayantani |title=Rai dynasty of Sind |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe051 |website=Wiley Online Library |publisher=Wiley}}</ref> *[[ٻڌ ڌرم]]<ref>{{cite book |last1=Avari |first1=Burjor |url=https://books.google.com/books?id=WTaTDAAAQBAJ&dq=Rai+dynasty+buddhist&pg=PA233 |title=India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200 |date=July 2016 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-23673-3}}</ref><ref>{{cite book |last1=Khuhro |first1=Hamida |url=https://books.google.com/books?id=k-Y8AAAAMAAJ&q=buddhist+rai+dynasty |title=Sind Through the Centuries: Proceedings of an International Seminar Held in Karachi in Spring 1975 |date=1981 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-577250-0}}</ref> }} | title_leader = [[#حاڪم|راجا]] | leader1 = [[راء ديواجي]] (پهريون) | year_leader1 = 489ع–؟ | leader2 = [[راء ساهسي ٻيون]] (آخري) | year_leader2 = ؟–632ع | year_start = 489 | year_end = 632 | p1 = هند (ساساني صوبو) | s1 = [[سنڌ جو برهمڻ خاندان]] | today = {{plainlist|[[پاڪستان]]<br>[[ڀارت]]}} }} '''راءِ گھراڻو''' (لڳ ڀڳ 489ع–632ع) سنڌ تي حڪومت ڪندڙ هڪ حڪمران خاندان هو. هن خاندان بابت موجود تقريباً سموري معلومات ''[[چچ نامو]]'' مان حاصل ٿئي ٿي، جيڪو سنڌ جي تاريخ بابت 13هين صديءَ جو هڪ فارسي ڪتاب آهي، جنهن جي تاريخي درستگي بابت ڪجهه مؤرخن سوال اٿاريا آهن.<ref>Andre Wink (2002), Al-Hind, the Making of the Indo-Islamic World: Early Medieval India and the Expansion of Islam 7th-11th Centuries, Brill Academic, ISBN 978-0391041738, pp. 192–196.</ref> هن خاندان جي پهرين ٽن حڪمرانن ــ [[راء ديواجي]]، [[راء سھيرس پهريون]] ۽ [[راء ساهسي - پهريون]] ــ بابت تفصيلي معلومات موجود نه آهي. خاندان جو چوٿون حڪمران [[راءِ سُهيرس ٻيون]] هو، جنهن بابت چيو وڃي ٿو ته هن هڪ وسيع ۽ خوشحال سلطنت تي حڪومت ڪئي، جنهن ۾ اهم سامونڊي بندرگاهه [[ديبل]] پڻ شامل هو. ==تاريخ== [[فائل:Islamic Campaign to Sindh in 39 H.png|280px|thumb|راء گھراڻي جي دؤر ۾ سنڌ تي عربن جون ڪاهون]] راءِ گهراڻو اسلام کان اڳ سنڌ تي حڪمراني ڪندڙ گھراڻن مان هڪ آهي . هن گهراڻي جو مذهب ٻڌمت هو . سندن دؤر سنڌ ۾ امن، خوشحالي ۽ ترقيءَ جو دؤر هو. [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي|ڪاڪو ڀيرو مل]] لکي ٿو ته، ”پنجين صديءَ جي پڇاڙي کان ستين صدي جي شروعات تائين سنڌ ۾ راءِ گهراڻي جا راجائون هئا. اُهي اولشودر هئا پوءِ برهمڻي ڌرم کي مڃڻ لڳا ته برهمڻن سندن شڌي ڪري کتري بنايو. اهي اگني ڪل مان پيدا ٿيا، جنهن ڪري اگني ڪل مان پيدا ٿيل کتري راجپوت سڏجڻ ۾ آيا. ان کان ٿورا ورهيه اڳ چيني سياح هوان شيانگ 640ع ۾ هندستان ۾ اچڻ وقت، راءِ سهاسي ٻئي جي ڏينهن ۾ سنڌ ۾ آيو هو. هن پنهنجي سفرنامي ۾ ڄاڻايو آهي ته ”سنڌ جو راجا شودر هو.“<ref name ="ڀيرومل مهرچند آڏواڻي">”سنڌ جي هندن جي تاريخ“ ڀاڱو پهريون، صفحو 36</ref><ref name ="رائچند هريجن">ڪتاب جو نالو : تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)، مصنف: رائچند هريجن، ايڊيشن: چوٿون، سال: 2005ع، ڇپائيندڙ: [[سنڌي ادبي بورڊ]], ڄام شورو، سنڌ.</ref> [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ۾ اسلام کان اڳ سنڌ ۾ حڪومت ڪرڻ وارا راجا پاڻ کي '''راءِ''' جي لقب سان سڏرائيندا هئا. [[پاڻ ڪريم صلي الله عليه وسلم ]] جي هجرت کان اڳ سنڌ ۾ راءِ گهراڻي جي حڪومت هئي، جيڪا تقريبا ڏيڍ سو سال قائم رهي. '''گپت گهراڻي''' وارن جي راڄ شروع ٿيڻ کان پوءِ، ڏيڍ سؤ کن ورهيه ساندھ، هندستان جي ماڻهن امن امان ۾ گذاريو، پر پوءِ''''هون لوڪ''' هندستان تي ڪاهي آيا، جي ’هُون‘ به سڏبا هئا. انهن مان ڪي گورجر، ڪي اهير (اڀير) ۽ ٻين ذاتين وارا هئا، پر سڀني کي گڏي ’هوڻ‘ (Huns) سڏيو اٿن. سندن مهندار '''’مهر گل‘''' نالي هو، جيڪو ڏاڍو ظالم هو: ٻيا ڪن سُڃ مان وسندي، پر هيءُ وسنديءَ مان سُڃ ڪرڻ وارو هو. گنڌار (قنڌار) طرف '''تڪش سلا''' يونيورسٽي هئي، تتي هن مهرگل جي ماڻهن ڦرلٽ ڪري ماڻهن جي گهرن کي باهيون ڏنيون. هندن ۾ اهڙو هراس پيدا ٿيو، جو اهو سمورو پاسو خالي ڪري ويا ۽ هن وقت انهيءَ پاسي رڳو پٺاڻ رهن ٿا. پنجاب جي الهندي طرف '''ڪيڪيا''' جو پرڳڻو، جو وديا جو وڏو مرڪز هو، سو به هنن '''هون لوڪن''' باهيون ڏيئي ساڙيو ۽ اتان جي هندن کي به لڏڻو پيو. اڄ اهو ديري اسماعيل خان ۽ ديري غازي خان وارو پاسو ٻروچڪو ملڪ آهي. اهي ئي هون لوڪ هئا، جن گپت گهراڻي جو خاتمو ڪيو ۽ '''[[سنڌ]] ۾ اچي راءَ گهراڻي جو راڄ''' قائم ڪيو.''' اهي ئي لوڪ پهريائين شودر ليکبا هئا، پر برهمڻي ڌرم کي مڃڻ لڳا، ته برهمڻن گهڻي خوشيءَ سان سندين شڌي ڪري، کين کتري بنايو'''. ڀانئجي ٿو ته اگني (باھ) ٻاري، هون هوم ڪري، سندين شڌي ڪيائون، جنهنڪري سندن اولاد '''’اگني ڪل‘''' يعني باھ جي خاندان مان پيدا ٿيل راجپوت (راجا جا پٽ) سڏجڻ ۾ آيو.<ref>ڏسو ڪرنل ٽاڊ جو ’راجستان جو احوال‘</ref> هندستان جي تازين جڙيل تاريخن ۾ راجپوتن جو زمانو سن 650ع کان وٺي ليکيو وڃي ٿو، انهن ڌارين لوڪن به اچي هندستان جون پراڪرت ٻوليون اختيار ڪيون.<ref>[http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page4.html ڏسو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ، پهريون ڇاپو 1956ع، ليکڪ؛ ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171017204333/http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page4.html |date=2017-10-17 }} پاران [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄام شورو، سنڌ.</ref> راء خاندان جو پهريون راجا راءِ ديوانج هيو. پر جنهن وقت پاڻ ڪريم صلي الله واليه وسلم جن جڏهن مڪي کان مديني هجرت ڪئي ته ان وقت سنڌ ۾ راءِ سيهرس ٻئي جي حڪومت هئي. ۽ ان وقت سنڌ جي گادي جو هنڌ الور (اڙور) شهر هو . تاريخدانن مطانق هن شهر ۾ عاليشان ماڙيون، باغ، باغيچا، آباد زمينون ۽ وڻ ٽڻ ھئا. جنهن سان شهر پر رونق هو . راجا سيهرس وڏو ناڻي وارو ۽ نيڪ انسان هو ، سندس سخاوت ۽ انصاف انسان پروري ڪري رعيت ڏاڍي رغبت ۽ محبت رکندي هيس. ==ملڪي صوبا== راجا سيهرس پنهنجي دور ۾ سنڌ ملڪ کي چئن صوبن ۾ ورهايو هو. #[[برهمڻ آباد]] : ان صوبي ۾ [[نيرون ڪوٽ]]، [[ديبل ]]، [[لوهاڻا ]]، [[لاک]] ۽ [[سما]] ضلعا شامل ھئا. #[[سيوستان ]]: جنهن ۾ [[ٻوڌيا]] ([[ٻوڌپور]]) [[جنڪان]] ([[جمنڪان]])، [[رونجهان]] ( [[روجيان]])، ۽ پايا جبل کان وٺي [[مڪران]] جي سرحد تائين وارو علائقو شامل هو. #[[اسڪلنده ]]، [[ڀاٽيا ]]، [[تلواڙو ]]، [[چچپور ]]، ۽ [[ديوهپور ]]، جي ڪجهه زمين شامل هئي. #[[ملتان ]]، ملتان جي ماتحت [[سڪا]]، [[برهمپور ]]، [[ڪرور ]]، [[اشهار ]]۽ [[تاڪيا]] کان وٺي [[ڪشمير]] جي حد تائين جا علائقا هئا . ۽ صوبي جي سرحد ڪشمير سان وڃي ملندي هئي. مٿين صوبن جا الڳ الڳ گونر مقرر هئا . جيڪي صوبي جو انتظام هلائيندا هئا . ۽ راجا طرفان انهن کي ملڪ حفاظت ۽ عوام جي ڀلائي لاء خاص هدايتون ڏنل هونديون هيون . راجا پاڻ الور ۾ رهندو هو ۽ [[ڪردارن]]، [[ڪيڪانان]]، ۽ [[برهاس ]] شهر سندس نگراني هيٺ هو . == حاڪمن جي فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:115%;" | '''راءِ خاندان جا حڪمران''' ! style="background:#93C47D;" | # ! style="background:#93C47D;" | حڪمران ! style="background:#93C47D;" | متبادل نالو ! style="background:#93C47D;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#93C47D;" | عرصو ! style="background:#93C47D;" | نوٽ |- | 1 | [[راء ديواجي]] | راءِ ديوائچ / راءِ ديواج | [[اروڙ]] | نامعلوم | راءِ خاندان جو شروعاتي حڪمران؛ سندس دور بابت تاريخي تفصيل محدود آهن. |- | 2 | [[راء سھيرس پھريون|راءِ سُهيرس پهريون]] | راءِ سيهرس / راءِ سهايرس | [[اروڙ]] | نامعلوم | راءِ ديواجي کان پوءِ سنڌ جو حڪمران ٿيو. |- | 3 | [[راء ساھسي - پھريون]] | راءِ سهاسي | [[اروڙ]] | نامعلوم | راءِ خاندان جو وچيون حڪمران؛ سندس حڪومت بابت روايتون مختصر آهن. |- | 4 | [[راءِ سُهيرس ٻيون]] | راءِ سيھرس ٻيون | [[اروڙ]] | نامعلوم | سندس حڪومت دوران سنڌ جي حدن ۽ سياسي طاقت بابت تاريخي روايتون ملن ٿيون. |- | 5 | [[راء ساھسي ٻيون]] | راءِ سهاسي ٻيون | [[اروڙ]] | 632ع تائين | راءِ خاندان جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ [[چچ]] اقتدار سنڀاليو ۽ [[چچ خاندان]] جي شروعات ٿي. |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3;" | ڪُل حڪمران ! style="background:#D9EAD3;" | 5 ! colspan="3" style="background:#D9EAD3;" | گاديءَ جو هنڌ: [[اروڙ]] |} == اروڙ == == ايرانين سان جنگيون == == رومين سان تعلقات == == سنڌي روايتون == == پڄاڻي == == حوالا == {{حوالا}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} {{Sindh-hist-stub}} [[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ پاڪستان]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] nj4s66g38g38znsfbaux6w8owewakwk 384266 384265 2026-06-11T07:41:39Z Intisar Ali 8681 384266 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سنڌ جو هڪ حڪمران خاندان (489ع–632ع)}} {{Infobox country | conventional_long_name = راءِ گھراڻو | common_name = راءِ گھراڻو | image_flag = | national_anthem = | image_map = {{Location map+ |South Asia |overlay_image= Map of Sindh (Rais).png | width=290 | float = center | border = none | nodiv = 1 | mini = 1 | relief = yes | places = {{Annotation|text-align=center|230|5|[[سانچو:ڏکڻ ايشيا 600ع|<span style="color:#000000">ڏکڻ ايشيا<br/>600ع</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=10|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|90|110|[[موري راجپوت|<span style="color:#4F311CFF">موري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|115|225|[[پانڊيا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پانڊيا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|175|84|[[لڇاوي بادشاهت|<span style="color:#4F311CFF">لڇاوي</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|125|205|[[چولا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">چولا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|145|50|[[ژانگ ژونگ|<span style="color:#4F311CFF">ژانگ ژونگ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|105|215|[[چيرا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">چيرا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|215|125|[[ساماتاتا|<span style="color:#4F311CFF">ساماتاتا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|220|110|[[گؤڙ بادشاهت|<span style="color:#4F311CFF">گؤڙ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|215|98|[[ڪامروپ|<span style="color:#4F311CFF">ڪامروپ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|145|165|[[وشنوڪنڊينا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">وشنوڪنڊينا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|125|185|[[پلوا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پلوا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|105|195|[[الوپا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">الوپا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|70|34|[[نيزڪ هون|<span style="color:#006400FF">نيزڪ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|75|48|[[الچون هون|<span style="color:#006400FF">الچون</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|155|155|[[اوڀر گنگا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">ڪلنگا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|155|130|[[پانڊوونشي خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پانڊوونشي</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|180|118|[[ششانڪا|<span style="color:#4F311CFF">ششانڪا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|165|143|[[شيلودڀوا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">شيلودڀوا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|102|40|[[گونندا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">گونندا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|130|92|[[موکري خاندان|<span style="color:#4F311CFF">موکري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|90|60|[[ٽڪا بادشاهت|<span style="color:#4F311CFF">ٽڪا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|5|5|[[اولھه ترڪ|<span style="color:#006400FF">اولھه ترڪ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8.5|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|160|3|[[توخاري|<span style="color:#006400FF">توخاري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|60|125|[[ميتراڪا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">ميتراڪا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|80|97|[[پرتيهارا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پرتيهارا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|145|108|[[پوئين گپتا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پوئين گپتا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|110|70|[[پشياڀوتي خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پشياڀوتي</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|100|160|[[چالوڪيا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">چالوڪيا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|110|125|[[اوائلي ڪالاچوري خاندان|<span style="color:#4F311CFF">اوائلي ڪالاچوري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|5|55|[[ساساني سلطنت|<span style="color:#006400FF">ساساني سلطنت</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8.5|color=#000000}} }} | image_map_caption = {{center|راءِ خاندان جي سنڌ جو نقشو، لڳ ڀڳ 550ع–600ع{{sfn|Schwartzberg|1978|p=26, 145 map XIV.1 (i)}}}} | capital = [[ارور|الور]]<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=vlsIAAAAQAAJ&dq=buddhist+rai+dynasty&pg=PA653 |title=The Cyclopædia of India and of Eastern and Southern Asia, Commercial Industrial, and Scientific: Products of the Mineral, Vegetable, and Animal Kingdoms, Useful Arts and Manufactures |last1=Balfour |first1=Edward |date=1885 |edition=3rd |publisher=B. Quaritch |location=London}}</ref> | government_type = [[بادشاهت]] | religion = {{plainlist| *[[هندومت]]<ref name=Pal2016>{{cite web |last1=Pal |first1=Sayantani |title=Rai dynasty of Sind |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe051 |website=Wiley Online Library |publisher=Wiley}}</ref> *[[ٻڌ ڌرم]]<ref>{{cite book |last1=Avari |first1=Burjor |url=https://books.google.com/books?id=WTaTDAAAQBAJ&dq=Rai+dynasty+buddhist&pg=PA233 |title=India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200 |date=July 2016 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-23673-3}}</ref><ref>{{cite book |last1=Khuhro |first1=Hamida |url=https://books.google.com/books?id=k-Y8AAAAMAAJ&q=buddhist+rai+dynasty |title=Sind Through the Centuries: Proceedings of an International Seminar Held in Karachi in Spring 1975 |date=1981 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-577250-0}}</ref> }} | title_leader = [[#حاڪم|راجا]] | leader1 = [[راء ديواجي]] (پهريون) | year_leader1 = 489ع–؟ | leader2 = [[راء ساهسي ٻيون]] (آخري) | year_leader2 = ؟–632ع | year_start = 489 | year_end = 632 | p1 = هند (ساساني صوبو) | s1 = [[سنڌ جو برهمڻ خاندان]] | today = {{plainlist|[[پاڪستان]]<br>[[ڀارت]]}} }} '''راءِ گھراڻو''' (لڳ ڀڳ 489ع–632ع) سنڌ تي حڪومت ڪندڙ هڪ حڪمران خاندان هو. هن خاندان بابت موجود تقريباً سموري معلومات ''[[چچ نامو]]'' مان حاصل ٿئي ٿي، جيڪو سنڌ جي تاريخ بابت 13هين صديءَ جو هڪ فارسي ڪتاب آهي، جنهن جي تاريخي درستگي بابت ڪجهه مؤرخن سوال اٿاريا آهن.<ref>Andre Wink (2002), Al-Hind, the Making of the Indo-Islamic World: Early Medieval India and the Expansion of Islam 7th-11th Centuries, Brill Academic, ISBN 978-0391041738, pp. 192–196.</ref> هن خاندان جي پهرين ٽن حڪمرانن ــ [[راء ديواجي]]، [[راء سھيرس پهريون]] ۽ [[راء ساهسي - پهريون]] ــ بابت تفصيلي معلومات موجود نه آهي. خاندان جو چوٿون حڪمران [[راءِ سُهيرس ٻيون]] هو، جنهن بابت چيو وڃي ٿو ته هن هڪ وسيع ۽ خوشحال سلطنت تي حڪومت ڪئي، جنهن ۾ اهم سامونڊي بندرگاهه [[ديبل]] پڻ شامل هو. ==تاريخ== === پسمنظر === {{see also|سنڌ جي ساساني سڪن جو نظام|هند (ساساني صوبو)}} گپت گهراڻي جي زوال کان پوءِ اتر-اولهه هندستان ۾ سياسي افراتفري پيدا ٿي ۽ [[هُنَ]] قوم جي حملن ڪيترين قديم رياستن کي ڪمزور ڪري ڇڏيو. ڪجهه سنڌي مؤرخن جي راءِ موجب، انهن تبديل ٿيندڙ سياسي حالتن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ [[راءِ خاندان]] جي حڪومت قائم ٿي. راءِ حڪمرانن ابتدائي طور شودر حيثيت رکي، پر بعد ۾ برهمڻي ڌرم اختيار ڪرڻ کان پوءِ کين کتري درجو ڏنو ويو. سندن دور ۾ سنڌ سياسي استحڪام، امن ۽ خوشحالي ماڻي، ۽ [[اروڙ]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائي هڪ منظم رياست قائم ڪئي وئي.<ref name ="ڀيرومل مهرچند آڏواڻي">”سنڌ جي هندن جي تاريخ“ ڀاڱو پهريون، صفحو 36</ref><ref name ="رائچند هريجن">ڪتاب جو نالو: تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)، مصنف: رائچند هريجن، ايڊيشن: چوٿون، سال: 2005ع، ڇپائيندڙ: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄام شورو، سنڌ.</ref><ref>ڏسو ڪرنل ٽاڊ جو ’راجستان جو احوال‘</ref> راءِ خاندان لڳ ڀڳ 489ع کان 632ع تائين، يعني 144 ورهين تائين [[سنڌ]] جي علائقي تي حڪومت ڪئي. چيو وڃي ٿو ته سندن خانداني لاڳاپا ڏکڻ ايشيا جي ٻين حڪمران گهراڻن سان پڻ هئا، جن ۾ [[ڪشمير]]، [[ڪابل]]، [[راجستان]] ۽ [[گجرات]] جا حڪمران شامل هئا.{{sfn|Wink|1996|p=153}} سڪن جي شاهديءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته راءِ خاندان کان اڳ هي علائقو گهٽ ۾ گهٽ [[شاپور ٻيون]] جي دور کان [[ساساني سلطنت]] جي اڻ سڌي اثر هيٺ رهيو هو.{{sfn|Schindel|2016|p=127-128}}{{efn|سنڌ مان ساساني دور جا وڏي تعداد ۾ سڪا هٿ آيا آهن، جن ۾ نموني، طرز ۽ خاص طور ماليت جي لحاظ کان نمايان فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو.{{sfn|Schindel|2016|p=127}}}} علائقي مان مليل آخري ساساني سڪا [[فيروز پهريون]] (حڪومت: 459ع–484ع) جي دور جا آهن. انهن تي ''[[رانا دتيه ستيه]]'' نالي هڪ شخص جو نالو درج ٿيل آهي، جنهن کي مقامي حڪمران سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Schindel|2016|p=128, 130}}{{efn|فيروز جي سڪن جون ٻه مختلف سيريز سنڌ ۾ مليون آهن. پهرين تاج ۽ ٽئين تاج واري سيريز سان گڏ، ٻي سيريز ۾ باهه جي مندر جي ٻن خادمن جي جاءِ تي هي تحرير لکيل آهي.{{sfn|Schindel|2016|p=129}}}} [[شوان زانگ]] پنهنجي سنڌ جي دوري دوران هتان جي حڪمرانن کي ''شو-تو-لو''، يعني [[شودر]]، قرار ڏنو آهي.<ref name=Pal2016 /> راءِ خاندان جي حڪومت هيٺ [[هندومت]] ۽ [[ٻڌ ڌرم]] گڏجي موجود هئا، ۽ رڪارڊن مطابق راءِ حڪمرانن [[ارور|الور]] ۾ [[شِو]] جي نالي سان هڪ مندر پڻ تعمير ڪرايو هو.<ref name=Pal2016 /> 484ع ۾ [[فيروز پهريون]] [[هيفٿالائيٽ–ساساني جنگ (484ع)|هيفٿالائين سان جنگ]] ۾ سخت شڪست کاڌي، جنهن کان پوءِ ساساني سلطنت پنهنجي سرحدي علائقن تي اڳئين وانگر اثر قائم نه رکي سگهي.{{sfn|Schindel|2016|p=130}} نتيجي طور انهن علائقن ۾ نوان حڪمران خاندان اُڀري آيا.{{sfn|Schindel|2016|p=130}} راءِ خاندان جي شروعات غالباً انهيءَ سياسي خلا مان ٿي هئي، جيڪا ساساني طاقت جي زوال کان پوءِ پيدا ٿي.{{sfn|Fishman|Todd|Pieper|2021|p=}}{{Efn|ان جو هڪ متوازي مثال [[نيزڪ هون]]ن جي [[زابلستان]] ۾ اڀار کي سمجهي سگهجي ٿو.}} تنهن هوندي به راءِ خاندان جي اصل نسل يا نسلي پسمنظر بابت پڪ سان ڪجهه معلوم نه آهي.{{efn|[[چنتامڻ ونائڪ ويديا]] راءِ خاندان کي [[موريا سلطنت|موريا]] خاندان جو اولاد ۽ ذات جي لحاظ کان [[شودر]] قرار ڏنو آهي.{{sfn|Mirchandani|1985|p=}} هن راءِ جو بنياد ان دعويٰ تي هو ته [[چتور]] جو حڪمران راءِ مهرت پاڻ کي [[راءِ ساهسي ٻيون]] جو ڀاءُ سڏيندو هو. راجستان جا گهڻا قديم حڪمران پاڻ کي موريا نسل سان ڳنڍيندا هئا، ۽ اها ڳالهه شوان زانگ جي بيان سان پڻ هم آهنگ هئي، جنهن سنڌ جي بادشاهه کي شودر قرار ڏنو هو.}} [[فائل:Islamic Campaign to Sindh in 39 H.png|280px|thumb|راءِ گهراڻي جي دؤر ۾ سنڌ تي عربن جون ڪاهون]] راءِ گهراڻو اسلام کان اڳ سنڌ تي حڪمراني ڪندڙ گهراڻن مان هڪ هو. سنڌي روايتن موجب هن گهراڻي جو مذهب ٻڌمت هو، ۽ سندن دور کي سنڌ ۾ امن، خوشحالي ۽ ترقيءَ جو دور سڏيو ويو آهي. [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي|ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي]] لکي ٿو ته پنجين صديءَ جي پڇاڙي کان ستين صديءَ جي شروعات تائين سنڌ ۾ راءِ گهراڻي جا راجائون هئا. سندس بيان موجب اهي اول شودر هئا، پوءِ برهمڻي ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ برهمڻن سندن شڌي ڪري کين کتري بڻايو. اهي اگني ڪل مان پيدا ٿيل سمجهيا ويا، جنهن ڪري اگني ڪل مان پيدا ٿيل کتري راجپوت سڏجڻ لڳا. ڀيرو مل وڌيڪ لکي ٿو ته ان کان ٿورا ورهيه اڳ چيني سياح هوان شيانگ 640ع ۾ هندستان اچڻ وقت، راءِ سهاسي ٻئي جي ڏينهن ۾ سنڌ آيو هو، ۽ هن پنهنجي سفرنامي ۾ سنڌ جي راجا کي شودر لکيو آهي.<ref name ="ڀيرومل مهرچند آڏواڻي">”سنڌ جي هندن جي تاريخ“ ڀاڱو پهريون، صفحو 36</ref><ref name ="رائچند هريجن">ڪتاب جو نالو : تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)، مصنف: رائچند هريجن، ايڊيشن: چوٿون، سال: 2005ع، ڇپائيندڙ: [[سنڌي ادبي بورڊ]], ڄام شورو، سنڌ.</ref> [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ۾ اسلام کان اڳ سنڌ ۾ حڪومت ڪرڻ وارا راجا پاڻ کي '''راءِ''' جي لقب سان سڏرائيندا هئا. پاڻ ڪريم صلي الله عليه وسلم جي هجرت کان اڳ سنڌ ۾ راءِ گهراڻي جي حڪومت هئي، جيڪا تقريباً ڏيڍ سؤ سال قائم رهي. راءِ خاندان جو پهريون راجا راءِ ديوانج هو. پر جنهن وقت پاڻ ڪريم صلي الله عليه وسلم جن مڪي کان مديني هجرت ڪئي، ان وقت سنڌ ۾ راءِ سيهرس ٻئي جي حڪومت هئي، ۽ سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ الور، يعني [[اروڙ]]، شهر هو. تاريخدانن مطابق هن شهر ۾ عاليشان ماڙيون، باغ، باغيچا، آباد زمينون ۽ وڻ ٽڻ هئا، جن سان شهر پررونق هو. راجا سيهرس وڏو ناڻي وارو ۽ نيڪ انسان هو. سندس سخاوت، انصاف ۽ انسان پروريءَ سبب رعيت ساڻس گهڻي رغبت ۽ محبت رکندي هئي. === تاريخ نويسي === سنڌ بابت ديرين وچئين دور کان اڳ ڪا به مقامي لکيل تاريخ محفوظ نه رهي آهي، ۽ راءِ خاندان بابت معلومات جو بنيادي ۽ تقريباً واحد ماخذ ''[[چچ نامو]]'' آهي، جيڪو بظاهر هڪ عربي متن جو فارسي ترجمو آهي، پر اصل عربي متن هاڻي موجود نه آهي.{{sfn|Wink|1996|p=151-152}}{{sfn|Asif|2016|p=}}{{sfn|Mirchandani|1985|p=}} ادبي ذريعن ۾ سنڌ ۾ ساساني سرگرمين جو ڪو تفصيلي ذڪر موجود نه آهي،{{sfn|Schindel|2016|p=130}} ۽ راءِ خاندان جي وجود بابت پڻ هيل تائين ڪو پڪو ڪتبو، آثارِ قديمه يا سڪن جو اهڙو ثبوت نه مليو آهي، جيڪو سندن تاريخ جي مڪمل تصديق ڪري سگهي.{{sfn|Wink|1996|p=151-152}}{{sfn|Mirchandani|1985|p=}} {{efn|اليگزينڊر ايم. فشمين ۽ ايئن ٽاڊ جو خيال آهي ته سنڌ مان هٿ آيل ڪجهه سون جا دينار ۽ چانديءَ جا دمّا، جيڪي ساساني سڪن جي طرز تي ٺهيل آهن پر مختلف تحريرون ۽ تاجن جا نمونا رکن ٿا، شايد راءِ خاندان پاران جاري ڪيل هجن.{{sfn|Fishman|Todd|Pieper|2021|p=}} انهن تي لکيل تحريرون ممڪن طور ''سري شاهي راسرا''، ''سري جياٽڪ''، ''سري هرشاروڪ'' ۽ ''سري ڀرهرشا'' پڙهي سگهجن ٿيون، جيڪي ''چچ نامي'' ۾ ذڪر ڪيل ڪجهه حڪمرانن جي نالن سان جزوي مشابهت رکن ٿيون.{{sfn|Fishman|Todd|Pieper|2021|p=}}{{sfn|Habib|2012|p=}} بهرحال، [[پنڪج ٽنڊن]] هن نسبت کي قائل ڪندڙ نه ٿو سمجهي.{{sfn|Tandon|2022|p=28}}}} راءِ خاندان بابت ''چچ نامي'' جو بيان بعد ۾ فارسي ٻوليءَ جي تاريخي ڪتابن، جهڙوڪ 17هين صديءَ جي ''[[تاريخ سنڌ (معصومي)|تاريخ سنڌ]]'' ۽ 18هين صديءَ جي ''[[تحفة الڪرام]]'' ۾ پڻ شامل ٿيو.{{sfn|Mirchandani|1985|p=}} تنهن هوندي به ڪجهه جديد محققن جو خيال آهي ته ''چچ نامو'' دراصل هڪ اصل تصنيف آهي، جنهن سياسي ضرورتن سبب پاڻ کي ترجمو ظاهر ڪيو. اهي مؤرخ ڪتاب ۾ بيان ڪيل ڪيترن ئي تاريخي واقعن جي صحت بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا.{{sfn|Asif|2016|p=15, 20}} راءِ خاندان، جيڪو سنڌ جو آخري کان اڳ وارو غير مسلم حڪمران خاندان هو ۽ جنهن جي دور کان پوءِ [[چچ خاندان]] جو عروج شروع ٿيو، جديد تحقيق ۾ ڪجهه حد تائين توجهه جو مرڪز رهيو آهي.{{sfn|Asif|2016|p=}} جديد تاريخ نويسي ۾، بهرحال، راءِ خاندان تي تحقيق محدود رهي آهي، ۽ چند [[سڪن جو ماهر|علماءِ سڪيات]] کان سواءِ هن خاندان بابت گهڻو علمي ڪم نه ٿيو آهي.{{sfn|Fishman|Todd|Pieper|2021|p=}} ==ملڪي صوبا== راجا سيهرس پنهنجي دور ۾ سنڌ ملڪ کي چئن صوبن ۾ ورهايو هو. #[[برهمڻ آباد]] : ان صوبي ۾ [[نيرون ڪوٽ]]، [[ديبل ]]، [[لوهاڻا ]]، [[لاک]] ۽ [[سما]] ضلعا شامل ھئا. #[[سيوستان ]]: جنهن ۾ [[ٻوڌيا]] ([[ٻوڌپور]]) [[جنڪان]] ([[جمنڪان]])، [[رونجهان]] ( [[روجيان]])، ۽ پايا جبل کان وٺي [[مڪران]] جي سرحد تائين وارو علائقو شامل هو. #[[اسڪلنده ]]، [[ڀاٽيا ]]، [[تلواڙو ]]، [[چچپور ]]، ۽ [[ديوهپور ]]، جي ڪجهه زمين شامل هئي. #[[ملتان ]]، ملتان جي ماتحت [[سڪا]]، [[برهمپور ]]، [[ڪرور ]]، [[اشهار ]]۽ [[تاڪيا]] کان وٺي [[ڪشمير]] جي حد تائين جا علائقا هئا . ۽ صوبي جي سرحد ڪشمير سان وڃي ملندي هئي. مٿين صوبن جا الڳ الڳ گونر مقرر هئا . جيڪي صوبي جو انتظام هلائيندا هئا . ۽ راجا طرفان انهن کي ملڪ حفاظت ۽ عوام جي ڀلائي لاء خاص هدايتون ڏنل هونديون هيون . راجا پاڻ الور ۾ رهندو هو ۽ [[ڪردارن]]، [[ڪيڪانان]]، ۽ [[برهاس ]] شهر سندس نگراني هيٺ هو . == حاڪمن جي فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:115%;" | '''راءِ خاندان جا حڪمران''' ! style="background:#93C47D;" | # ! style="background:#93C47D;" | حڪمران ! style="background:#93C47D;" | متبادل نالو ! style="background:#93C47D;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#93C47D;" | عرصو ! style="background:#93C47D;" | نوٽ |- | 1 | [[راء ديواجي]] | راءِ ديوائچ / راءِ ديواج | [[اروڙ]] | نامعلوم | راءِ خاندان جو شروعاتي حڪمران؛ سندس دور بابت تاريخي تفصيل محدود آهن. |- | 2 | [[راء سھيرس پھريون|راءِ سُهيرس پهريون]] | راءِ سيهرس / راءِ سهايرس | [[اروڙ]] | نامعلوم | راءِ ديواجي کان پوءِ سنڌ جو حڪمران ٿيو. |- | 3 | [[راء ساھسي - پھريون]] | راءِ سهاسي | [[اروڙ]] | نامعلوم | راءِ خاندان جو وچيون حڪمران؛ سندس حڪومت بابت روايتون مختصر آهن. |- | 4 | [[راءِ سُهيرس ٻيون]] | راءِ سيھرس ٻيون | [[اروڙ]] | نامعلوم | سندس حڪومت دوران سنڌ جي حدن ۽ سياسي طاقت بابت تاريخي روايتون ملن ٿيون. |- | 5 | [[راء ساھسي ٻيون]] | راءِ سهاسي ٻيون | [[اروڙ]] | 632ع تائين | راءِ خاندان جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ [[چچ]] اقتدار سنڀاليو ۽ [[چچ خاندان]] جي شروعات ٿي. |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3;" | ڪُل حڪمران ! style="background:#D9EAD3;" | 5 ! colspan="3" style="background:#D9EAD3;" | گاديءَ جو هنڌ: [[اروڙ]] |} == اروڙ == == ايرانين سان جنگيون == == رومين سان تعلقات == == سنڌي روايتون == == پڄاڻي == == حوالا == {{حوالا}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} {{Sindh-hist-stub}} [[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ پاڪستان]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] 3cvawwow8wv7c822fdcuaks5lyl1gvp 384267 384266 2026-06-11T07:44:09Z Intisar Ali 8681 384267 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سنڌ جو هڪ حڪمران خاندان (489ع–632ع)}} {{Infobox country | conventional_long_name = راءِ گھراڻو | common_name = راءِ گھراڻو | image_flag = | national_anthem = | image_map = {{Location map+ |South Asia |overlay_image= Map of Sindh (Rais).png | width=290 | float = center | border = none | nodiv = 1 | mini = 1 | relief = yes | places = {{Annotation|text-align=center|230|5|[[سانچو:ڏکڻ ايشيا 600ع|<span style="color:#000000">ڏکڻ ايشيا<br/>600ع</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=10|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|90|110|[[موري راجپوت|<span style="color:#4F311CFF">موري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|115|225|[[پانڊيا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پانڊيا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|175|84|[[لڇاوي بادشاهت|<span style="color:#4F311CFF">لڇاوي</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|125|205|[[چولا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">چولا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|145|50|[[ژانگ ژونگ|<span style="color:#4F311CFF">ژانگ ژونگ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|105|215|[[چيرا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">چيرا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|215|125|[[ساماتاتا|<span style="color:#4F311CFF">ساماتاتا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|220|110|[[گؤڙ بادشاهت|<span style="color:#4F311CFF">گؤڙ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|215|98|[[ڪامروپ|<span style="color:#4F311CFF">ڪامروپ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|145|165|[[وشنوڪنڊينا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">وشنوڪنڊينا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|125|185|[[پلوا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پلوا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|105|195|[[الوپا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">الوپا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|70|34|[[نيزڪ هون|<span style="color:#006400FF">نيزڪ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|75|48|[[الچون هون|<span style="color:#006400FF">الچون</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|155|155|[[اوڀر گنگا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">ڪلنگا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|155|130|[[پانڊوونشي خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پانڊوونشي</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|180|118|[[ششانڪا|<span style="color:#4F311CFF">ششانڪا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|165|143|[[شيلودڀوا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">شيلودڀوا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|102|40|[[گونندا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">گونندا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|130|92|[[موکري خاندان|<span style="color:#4F311CFF">موکري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|90|60|[[ٽڪا بادشاهت|<span style="color:#4F311CFF">ٽڪا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|5|5|[[اولھه ترڪ|<span style="color:#006400FF">اولھه ترڪ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8.5|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|160|3|[[توخاري|<span style="color:#006400FF">توخاري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|60|125|[[ميتراڪا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">ميتراڪا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|80|97|[[پرتيهارا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پرتيهارا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|145|108|[[پوئين گپتا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پوئين گپتا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|110|70|[[پشياڀوتي خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پشياڀوتي</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|100|160|[[چالوڪيا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">چالوڪيا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|110|125|[[اوائلي ڪالاچوري خاندان|<span style="color:#4F311CFF">اوائلي ڪالاچوري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|5|55|[[ساساني سلطنت|<span style="color:#006400FF">ساساني سلطنت</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8.5|color=#000000}} }} | image_map_caption = {{center|راءِ خاندان جي سنڌ جو نقشو، لڳ ڀڳ 550ع–600ع{{sfn|Schwartzberg|1978|p=26, 145 map XIV.1 (i)}}}} | capital = [[ارور|الور]]<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=vlsIAAAAQAAJ&dq=buddhist+rai+dynasty&pg=PA653 |title=The Cyclopædia of India and of Eastern and Southern Asia, Commercial Industrial, and Scientific: Products of the Mineral, Vegetable, and Animal Kingdoms, Useful Arts and Manufactures |last1=Balfour |first1=Edward |date=1885 |edition=3rd |publisher=B. Quaritch |location=London}}</ref> | government_type = [[بادشاهت]] | religion = {{plainlist| *[[هندومت]]<ref name=Pal2016>{{cite web |last1=Pal |first1=Sayantani |title=Rai dynasty of Sind |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe051 |website=Wiley Online Library |publisher=Wiley}}</ref> *[[ٻڌ ڌرم]]<ref>{{cite book |last1=Avari |first1=Burjor |url=https://books.google.com/books?id=WTaTDAAAQBAJ&dq=Rai+dynasty+buddhist&pg=PA233 |title=India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200 |date=July 2016 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-23673-3}}</ref><ref>{{cite book |last1=Khuhro |first1=Hamida |url=https://books.google.com/books?id=k-Y8AAAAMAAJ&q=buddhist+rai+dynasty |title=Sind Through the Centuries: Proceedings of an International Seminar Held in Karachi in Spring 1975 |date=1981 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-577250-0}}</ref> }} | title_leader = [[#حاڪم|راجا]] | leader1 = [[راء ديواجي]] (پهريون) | year_leader1 = 489ع–؟ | leader2 = [[راء ساهسي ٻيون]] (آخري) | year_leader2 = ؟–632ع | year_start = 489 | year_end = 632 | p1 = هند (ساساني صوبو) | s1 = [[سنڌ جو برهمڻ خاندان]] | today = {{plainlist|[[پاڪستان]]<br>[[ڀارت]]}} }} '''راءِ گھراڻو''' (لڳ ڀڳ 489ع–632ع) سنڌ تي حڪومت ڪندڙ هڪ حڪمران خاندان هو. هن خاندان بابت موجود تقريباً سموري معلومات ''[[چچ نامو]]'' مان حاصل ٿئي ٿي، جيڪو سنڌ جي تاريخ بابت 13هين صديءَ جو هڪ فارسي ڪتاب آهي، جنهن جي تاريخي درستگي بابت ڪجهه مؤرخن سوال اٿاريا آهن.<ref>Andre Wink (2002), Al-Hind, the Making of the Indo-Islamic World: Early Medieval India and the Expansion of Islam 7th-11th Centuries, Brill Academic, ISBN 978-0391041738, pp. 192–196.</ref> هن خاندان جي پهرين ٽن حڪمرانن ــ [[راء ديواجي]]، [[راء سھيرس پهريون]] ۽ [[راء ساهسي - پهريون]] ــ بابت تفصيلي معلومات موجود نه آهي. خاندان جو چوٿون حڪمران [[راءِ سُهيرس ٻيون]] هو، جنهن بابت چيو وڃي ٿو ته هن هڪ وسيع ۽ خوشحال سلطنت تي حڪومت ڪئي، جنهن ۾ اهم سامونڊي بندرگاهه [[ديبل]] پڻ شامل هو. ==تاريخ== === پسمنظر === {{see also|سنڌ جي ساساني سڪن جو نظام|هند (ساساني صوبو)}} گپت گهراڻي جي زوال کان پوءِ اتر-اولهه هندستان ۾ سياسي افراتفري پيدا ٿي ۽ [[هُنَ]] قوم جي حملن ڪيترين قديم رياستن کي ڪمزور ڪري ڇڏيو. ڪجهه سنڌي مؤرخن جي راءِ موجب، انهن تبديل ٿيندڙ سياسي حالتن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ [[راءِ خاندان]] جي حڪومت قائم ٿي. راءِ حڪمرانن ابتدائي طور شودر حيثيت رکي، پر بعد ۾ برهمڻي ڌرم اختيار ڪرڻ کان پوءِ کين کتري درجو ڏنو ويو. سندن دور ۾ سنڌ سياسي استحڪام، امن ۽ خوشحالي ماڻي، ۽ [[اروڙ]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائي هڪ منظم رياست قائم ڪئي وئي.<ref name ="ڀيرومل مهرچند آڏواڻي">”سنڌ جي هندن جي تاريخ“ ڀاڱو پهريون، صفحو 36</ref><ref name ="رائچند هريجن">ڪتاب جو نالو: تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)، مصنف: رائچند هريجن، ايڊيشن: چوٿون، سال: 2005ع، ڇپائيندڙ: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄام شورو، سنڌ.</ref><ref>ڏسو ڪرنل ٽاڊ جو ’راجستان جو احوال‘</ref> راءِ خاندان لڳ ڀڳ 489ع کان 632ع تائين، يعني 144 ورهين تائين [[سنڌ]] جي علائقي تي حڪومت ڪئي. چيو وڃي ٿو ته سندن خانداني لاڳاپا ڏکڻ ايشيا جي ٻين حڪمران گهراڻن سان پڻ هئا، جن ۾ [[ڪشمير]]، [[ڪابل]]، [[راجستان]] ۽ [[گجرات]] جا حڪمران شامل هئا.{{sfn|Wink|1996|p=153}} سڪن جي شاهديءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته راءِ خاندان کان اڳ هي علائقو گهٽ ۾ گهٽ [[شاپور ٻيون]] جي دور کان [[ساساني سلطنت]] جي اڻ سڌي اثر هيٺ رهيو هو.{{sfn|Schindel|2016|p=127-128}}{{efn|سنڌ مان ساساني دور جا وڏي تعداد ۾ سڪا هٿ آيا آهن، جن ۾ نموني، طرز ۽ خاص طور ماليت جي لحاظ کان نمايان فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو.{{sfn|Schindel|2016|p=127}}}} علائقي مان مليل آخري ساساني سڪا [[فيروز پهريون]] (حڪومت: 459ع–484ع) جي دور جا آهن. انهن تي ''[[رانا دتيه ستيه]]'' نالي هڪ شخص جو نالو درج ٿيل آهي، جنهن کي مقامي حڪمران سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Schindel|2016|p=128, 130}}{{efn|فيروز جي سڪن جون ٻه مختلف سيريز سنڌ ۾ مليون آهن. پهرين تاج ۽ ٽئين تاج واري سيريز سان گڏ، ٻي سيريز ۾ باهه جي مندر جي ٻن خادمن جي جاءِ تي هي تحرير لکيل آهي.{{sfn|Schindel|2016|p=129}}}} [[شوان زانگ]] پنهنجي سنڌ جي دوري دوران هتان جي حڪمرانن کي ''شو-تو-لو''، يعني [[شودر]]، قرار ڏنو آهي.<ref name=Pal2016 /> راءِ خاندان جي حڪومت هيٺ [[هندومت]] ۽ [[ٻڌ ڌرم]] گڏجي موجود هئا، ۽ رڪارڊن مطابق راءِ حڪمرانن [[ارور|الور]] ۾ [[شِو]] جي نالي سان هڪ مندر پڻ تعمير ڪرايو هو.<ref name=Pal2016 /> 484ع ۾ [[فيروز پهريون]] [[هيفٿالائيٽ–ساساني جنگ (484ع)|هيفٿالائين سان جنگ]] ۾ سخت شڪست کاڌي، جنهن کان پوءِ ساساني سلطنت پنهنجي سرحدي علائقن تي اڳئين وانگر اثر قائم نه رکي سگهي.{{sfn|Schindel|2016|p=130}} نتيجي طور انهن علائقن ۾ نوان حڪمران خاندان اُڀري آيا.{{sfn|Schindel|2016|p=130}} راءِ خاندان جي شروعات غالباً انهيءَ سياسي خلا مان ٿي هئي، جيڪا ساساني طاقت جي زوال کان پوءِ پيدا ٿي.{{sfn|Fishman|Todd|Pieper|2021|p=}}{{Efn|ان جو هڪ متوازي مثال [[نيزڪ هون]]ن جي [[زابلستان]] ۾ اڀار کي سمجهي سگهجي ٿو.}} تنهن هوندي به راءِ خاندان جي اصل نسل يا نسلي پسمنظر بابت پڪ سان ڪجهه معلوم نه آهي.{{efn|[[چنتامڻ ونائڪ ويديا]] راءِ خاندان کي [[موريا سلطنت|موريا]] خاندان جو اولاد ۽ ذات جي لحاظ کان [[شودر]] قرار ڏنو آهي.{{sfn|Mirchandani|1985|p=}} هن راءِ جو بنياد ان دعويٰ تي هو ته [[چتور]] جو حڪمران راءِ مهرت پاڻ کي [[راءِ ساهسي ٻيون]] جو ڀاءُ سڏيندو هو. راجستان جا گهڻا قديم حڪمران پاڻ کي موريا نسل سان ڳنڍيندا هئا، ۽ اها ڳالهه شوان زانگ جي بيان سان پڻ هم آهنگ هئي، جنهن سنڌ جي بادشاهه کي شودر قرار ڏنو هو.}} [[فائل:Islamic Campaign to Sindh in 39 H.png|280px|thumb|راءِ گهراڻي جي دؤر ۾ سنڌ تي عربن جون ڪاهون]] راءِ گهراڻو اسلام کان اڳ سنڌ تي حڪمراني ڪندڙ گهراڻن مان هڪ هو. سنڌي روايتن موجب هن گهراڻي جو مذهب ٻڌمت هو، ۽ سندن دور کي سنڌ ۾ امن، خوشحالي ۽ ترقيءَ جو دور سڏيو ويو آهي. [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي|ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي]] لکي ٿو ته پنجين صديءَ جي پڇاڙي کان ستين صديءَ جي شروعات تائين سنڌ ۾ راءِ گهراڻي جا راجائون هئا. سندس بيان موجب اهي اول شودر هئا، پوءِ برهمڻي ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ برهمڻن سندن شڌي ڪري کين کتري بڻايو. اهي اگني ڪل مان پيدا ٿيل سمجهيا ويا، جنهن ڪري اگني ڪل مان پيدا ٿيل کتري راجپوت سڏجڻ لڳا. ڀيرو مل وڌيڪ لکي ٿو ته ان کان ٿورا ورهيه اڳ چيني سياح هوان شيانگ 640ع ۾ هندستان اچڻ وقت، راءِ سهاسي ٻئي جي ڏينهن ۾ سنڌ آيو هو، ۽ هن پنهنجي سفرنامي ۾ سنڌ جي راجا کي شودر لکيو آهي.<ref name ="ڀيرومل مهرچند آڏواڻي">”سنڌ جي هندن جي تاريخ“ ڀاڱو پهريون، صفحو 36</ref><ref name ="رائچند هريجن">ڪتاب جو نالو : تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)، مصنف: رائچند هريجن، ايڊيشن: چوٿون، سال: 2005ع، ڇپائيندڙ: [[سنڌي ادبي بورڊ]], ڄام شورو، سنڌ.</ref> [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ۾ اسلام کان اڳ سنڌ ۾ حڪومت ڪرڻ وارا راجا پاڻ کي '''راءِ''' جي لقب سان سڏرائيندا هئا. پاڻ ڪريم صلي الله عليه وسلم جي هجرت کان اڳ سنڌ ۾ راءِ گهراڻي جي حڪومت هئي، جيڪا تقريباً ڏيڍ سؤ سال قائم رهي. راءِ خاندان جو پهريون راجا راءِ ديوانج هو. پر جنهن وقت پاڻ ڪريم صلي الله عليه وسلم جن مڪي کان مديني هجرت ڪئي، ان وقت سنڌ ۾ راءِ سيهرس ٻئي جي حڪومت هئي، ۽ سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ الور، يعني [[اروڙ]]، شهر هو. تاريخدانن مطابق هن شهر ۾ عاليشان ماڙيون، باغ، باغيچا، آباد زمينون ۽ وڻ ٽڻ هئا، جن سان شهر پررونق هو. راجا سيهرس وڏو ناڻي وارو ۽ نيڪ انسان هو. سندس سخاوت، انصاف ۽ انسان پروريءَ سبب رعيت ساڻس گهڻي رغبت ۽ محبت رکندي هئي. === تاريخ نويسي === سنڌ بابت ديرين وچئين دور کان اڳ ڪا به مقامي لکيل تاريخ محفوظ نه رهي آهي، ۽ راءِ خاندان بابت معلومات جو بنيادي ۽ تقريباً واحد ماخذ ''[[چچ نامو]]'' آهي، جيڪو بظاهر هڪ عربي متن جو فارسي ترجمو آهي، پر اصل عربي متن هاڻي موجود نه آهي.{{sfn|Wink|1996|p=151-152}}{{sfn|Asif|2016|p=}}{{sfn|Mirchandani|1985|p=}} ادبي ذريعن ۾ سنڌ ۾ ساساني سرگرمين جو ڪو تفصيلي ذڪر موجود نه آهي،{{sfn|Schindel|2016|p=130}} ۽ راءِ خاندان جي وجود بابت پڻ هيل تائين ڪو پڪو ڪتبو، آثارِ قديمه يا سڪن جو اهڙو ثبوت نه مليو آهي، جيڪو سندن تاريخ جي مڪمل تصديق ڪري سگهي.{{sfn|Wink|1996|p=151-152}}{{sfn|Mirchandani|1985|p=}} {{efn|اليگزينڊر ايم. فشمين ۽ ايئن ٽاڊ جو خيال آهي ته سنڌ مان هٿ آيل ڪجهه سون جا دينار ۽ چانديءَ جا دمّا، جيڪي ساساني سڪن جي طرز تي ٺهيل آهن پر مختلف تحريرون ۽ تاجن جا نمونا رکن ٿا، شايد راءِ خاندان پاران جاري ڪيل هجن.{{sfn|Fishman|Todd|Pieper|2021|p=}} انهن تي لکيل تحريرون ممڪن طور ''سري شاهي راسرا''، ''سري جياٽڪ''، ''سري هرشاروڪ'' ۽ ''سري ڀرهرشا'' پڙهي سگهجن ٿيون، جيڪي ''چچ نامي'' ۾ ذڪر ڪيل ڪجهه حڪمرانن جي نالن سان جزوي مشابهت رکن ٿيون.{{sfn|Fishman|Todd|Pieper|2021|p=}}{{sfn|Habib|2012|p=}} بهرحال، [[پنڪج ٽنڊن]] هن نسبت کي قائل ڪندڙ نه ٿو سمجهي.{{sfn|Tandon|2022|p=28}}}} راءِ خاندان بابت ''چچ نامي'' جو بيان بعد ۾ فارسي ٻوليءَ جي تاريخي ڪتابن، جهڙوڪ 17هين صديءَ جي ''[[تاريخ سنڌ (معصومي)|تاريخ سنڌ]]'' ۽ 18هين صديءَ جي ''[[تحفة الڪرام]]'' ۾ پڻ شامل ٿيو.{{sfn|Mirchandani|1985|p=}} تنهن هوندي به ڪجهه جديد محققن جو خيال آهي ته ''چچ نامو'' دراصل هڪ اصل تصنيف آهي، جنهن سياسي ضرورتن سبب پاڻ کي ترجمو ظاهر ڪيو. اهي مؤرخ ڪتاب ۾ بيان ڪيل ڪيترن ئي تاريخي واقعن جي صحت بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا.{{sfn|Asif|2016|p=15, 20}} راءِ خاندان، جيڪو سنڌ جو آخري کان اڳ وارو غير مسلم حڪمران خاندان هو ۽ جنهن جي دور کان پوءِ [[چچ خاندان]] جو عروج شروع ٿيو، جديد تحقيق ۾ ڪجهه حد تائين توجهه جو مرڪز رهيو آهي.{{sfn|Asif|2016|p=}} جديد تاريخ نويسي ۾، بهرحال، راءِ خاندان تي تحقيق محدود رهي آهي، ۽ چند [[سڪن جو ماهر|علماءِ سڪيات]] کان سواءِ هن خاندان بابت گهڻو علمي ڪم نه ٿيو آهي.{{sfn|Fishman|Todd|Pieper|2021|p=}} ==ملڪي صوبا== راجا سيهرس پنهنجي دور ۾ سنڌ ملڪ کي چئن صوبن ۾ ورهايو هو. #[[برهمڻ آباد]] : ان صوبي ۾ [[نيرون ڪوٽ]]، [[ديبل ]]، [[لوهاڻا ]]، [[لاک]] ۽ [[سما]] ضلعا شامل ھئا. #[[سيوستان ]]: جنهن ۾ [[ٻوڌيا]] ([[ٻوڌپور]]) [[جنڪان]] ([[جمنڪان]])، [[رونجهان]] ( [[روجيان]])، ۽ پايا جبل کان وٺي [[مڪران]] جي سرحد تائين وارو علائقو شامل هو. #[[اسڪلنده ]]، [[ڀاٽيا ]]، [[تلواڙو ]]، [[چچپور ]]، ۽ [[ديوهپور ]]، جي ڪجهه زمين شامل هئي. #[[ملتان ]]، ملتان جي ماتحت [[سڪا]]، [[برهمپور ]]، [[ڪرور ]]، [[اشهار ]]۽ [[تاڪيا]] کان وٺي [[ڪشمير]] جي حد تائين جا علائقا هئا . ۽ صوبي جي سرحد ڪشمير سان وڃي ملندي هئي. مٿين صوبن جا الڳ الڳ گونر مقرر هئا . جيڪي صوبي جو انتظام هلائيندا هئا . ۽ راجا طرفان انهن کي ملڪ حفاظت ۽ عوام جي ڀلائي لاء خاص هدايتون ڏنل هونديون هيون . راجا پاڻ الور ۾ رهندو هو ۽ [[ڪردارن]]، [[ڪيڪانان]]، ۽ [[برهاس ]] شهر سندس نگراني هيٺ هو . == حاڪمن جي فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:115%;" | '''راءِ خاندان جا حڪمران''' ! style="background:#93C47D;" | # ! style="background:#93C47D;" | حڪمران ! style="background:#93C47D;" | متبادل نالو ! style="background:#93C47D;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#93C47D;" | عرصو ! style="background:#93C47D;" | نوٽ |- | 1 | [[راء ديواجي]] | راءِ ديوائچ / راءِ ديواج | [[اروڙ]] | نامعلوم | راءِ خاندان جو شروعاتي حڪمران؛ سندس دور بابت تاريخي تفصيل محدود آهن. |- | 2 | [[راء سھيرس پھريون|راءِ سُهيرس پهريون]] | راءِ سيهرس / راءِ سهايرس | [[اروڙ]] | نامعلوم | راءِ ديواجي کان پوءِ سنڌ جو حڪمران ٿيو. |- | 3 | [[راء ساھسي - پھريون]] | راءِ سهاسي | [[اروڙ]] | نامعلوم | راءِ خاندان جو وچيون حڪمران؛ سندس حڪومت بابت روايتون مختصر آهن. |- | 4 | [[راءِ سُهيرس ٻيون]] | راءِ سيھرس ٻيون | [[اروڙ]] | نامعلوم | سندس حڪومت دوران سنڌ جي حدن ۽ سياسي طاقت بابت تاريخي روايتون ملن ٿيون. |- | 5 | [[راء ساھسي ٻيون]] | راءِ سهاسي ٻيون | [[اروڙ]] | 632ع تائين | راءِ خاندان جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ [[چچ]] اقتدار سنڀاليو ۽ [[چچ خاندان]] جي شروعات ٿي. |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3;" | ڪُل حڪمران ! style="background:#D9EAD3;" | 5 ! colspan="3" style="background:#D9EAD3;" | گاديءَ جو هنڌ: [[اروڙ]] |} == اروڙ == == ايرانين سان جنگيون == == رومين سان تعلقات == == سنڌي روايتون == == پڄاڻي == == حوالا == {{حوالا}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} {{Sindh-hist-stub}} [[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ پاڪستان]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] m556vbtgl3g8gb82fnszr5x59x51vw4 384269 384267 2026-06-11T07:47:20Z Intisar Ali 8681 384269 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سنڌ جو هڪ حڪمران خاندان (489ع–632ع)}} {{Infobox country | conventional_long_name = راءِ گھراڻو | common_name = راءِ گھراڻو | image_flag = | national_anthem = | image_map = {{Location map+ |South Asia |overlay_image= Map of Sindh (Rais).png | width=290 | float = center | border = none | nodiv = 1 | mini = 1 | relief = yes | places = {{Annotation|text-align=center|230|5|[[سانچو:ڏکڻ ايشيا 600ع|<span style="color:#000000">ڏکڻ ايشيا<br/>600ع</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=10|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|90|110|[[موري راجپوت|<span style="color:#4F311CFF">موري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|115|225|[[پانڊيا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پانڊيا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|175|84|[[لڇاوي بادشاهت|<span style="color:#4F311CFF">لڇاوي</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|125|205|[[چولا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">چولا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|145|50|[[ژانگ ژونگ|<span style="color:#4F311CFF">ژانگ ژونگ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|105|215|[[چيرا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">چيرا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|215|125|[[ساماتاتا|<span style="color:#4F311CFF">ساماتاتا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|220|110|[[گؤڙ بادشاهت|<span style="color:#4F311CFF">گؤڙ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|215|98|[[ڪامروپ|<span style="color:#4F311CFF">ڪامروپ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|145|165|[[وشنوڪنڊينا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">وشنوڪنڊينا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|125|185|[[پلوا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پلوا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|105|195|[[الوپا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">الوپا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|70|34|[[نيزڪ هون|<span style="color:#006400FF">نيزڪ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|75|48|[[الچون هون|<span style="color:#006400FF">الچون</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|155|155|[[اوڀر گنگا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">ڪلنگا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|155|130|[[پانڊوونشي خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پانڊوونشي</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|180|118|[[ششانڪا|<span style="color:#4F311CFF">ششانڪا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|165|143|[[شيلودڀوا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">شيلودڀوا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|102|40|[[گونندا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">گونندا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|130|92|[[موکري خاندان|<span style="color:#4F311CFF">موکري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|90|60|[[ٽڪا بادشاهت|<span style="color:#4F311CFF">ٽڪا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|5|5|[[اولھه ترڪ|<span style="color:#006400FF">اولھه ترڪ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8.5|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|160|3|[[توخاري|<span style="color:#006400FF">توخاري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|60|125|[[ميتراڪا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">ميتراڪا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|80|97|[[پرتيهارا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پرتيهارا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|145|108|[[پوئين گپتا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پوئين گپتا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|110|70|[[پشياڀوتي خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پشياڀوتي</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|100|160|[[چالوڪيا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">چالوڪيا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|110|125|[[اوائلي ڪالاچوري خاندان|<span style="color:#4F311CFF">اوائلي ڪالاچوري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|5|55|[[ساساني سلطنت|<span style="color:#006400FF">ساساني سلطنت</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8.5|color=#000000}} }} | image_map_caption = {{center|راءِ خاندان جي سنڌ جو نقشو، لڳ ڀڳ 550ع–600ع{{sfn|Schwartzberg|1978|p=26, 145 map XIV.1 (i)}}}} | capital = [[ارور|الور]]<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=vlsIAAAAQAAJ&dq=buddhist+rai+dynasty&pg=PA653 |title=The Cyclopædia of India and of Eastern and Southern Asia, Commercial Industrial, and Scientific: Products of the Mineral, Vegetable, and Animal Kingdoms, Useful Arts and Manufactures |last1=Balfour |first1=Edward |date=1885 |edition=3rd |publisher=B. Quaritch |location=London}}</ref> | government_type = [[بادشاهت]] | religion = {{plainlist| *[[هندومت]]<ref name=Pal2016>{{cite web |last1=Pal |first1=Sayantani |title=Rai dynasty of Sind |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe051 |website=Wiley Online Library |publisher=Wiley}}</ref> *[[ٻڌ ڌرم]]<ref>{{cite book |last1=Avari |first1=Burjor |url=https://books.google.com/books?id=WTaTDAAAQBAJ&dq=Rai+dynasty+buddhist&pg=PA233 |title=India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200 |date=July 2016 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-23673-3}}</ref><ref>{{cite book |last1=Khuhro |first1=Hamida |url=https://books.google.com/books?id=k-Y8AAAAMAAJ&q=buddhist+rai+dynasty |title=Sind Through the Centuries: Proceedings of an International Seminar Held in Karachi in Spring 1975 |date=1981 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-577250-0}}</ref> }} | title_leader = [[#حاڪم|راجا]] | leader1 = [[راء ديواجي]] (پهريون) | year_leader1 = 489ع–؟ | leader2 = [[راء ساهسي ٻيون]] (آخري) | year_leader2 = ؟–632ع | year_start = 489 | year_end = 632 | p1 = هند (ساساني صوبو) | s1 = [[سنڌ جو برهمڻ خاندان]] | today = {{plainlist|[[پاڪستان]]<br>[[ڀارت]]}} }} '''راءِ گھراڻو''' (لڳ ڀڳ 489ع–632ع) سنڌ تي حڪومت ڪندڙ هڪ حڪمران خاندان هو. هن خاندان بابت موجود تقريباً سموري معلومات ''[[چچ نامو]]'' مان حاصل ٿئي ٿي، جيڪو سنڌ جي تاريخ بابت 13هين صديءَ جو هڪ فارسي ڪتاب آهي، جنهن جي تاريخي درستگي بابت ڪجهه مؤرخن سوال اٿاريا آهن.<ref>Andre Wink (2002), Al-Hind, the Making of the Indo-Islamic World: Early Medieval India and the Expansion of Islam 7th-11th Centuries, Brill Academic, ISBN 978-0391041738, pp. 192–196.</ref> هن خاندان جي پهرين ٽن حڪمرانن ــ [[راء ديواجي]]، [[راء سھيرس پهريون]] ۽ [[راء ساهسي - پهريون]] ــ بابت تفصيلي معلومات موجود نه آهي. خاندان جو چوٿون حڪمران [[راءِ سُهيرس ٻيون]] هو، جنهن بابت چيو وڃي ٿو ته هن هڪ وسيع ۽ خوشحال سلطنت تي حڪومت ڪئي، جنهن ۾ اهم سامونڊي بندرگاهه [[ديبل]] پڻ شامل هو. ==تاريخ== === پسمنظر === {{see also|سنڌ جي ساساني سڪن جو نظام|هند (ساساني صوبو)}} گپت گهراڻي جي زوال کان پوءِ اتر-اولهه هندستان ۾ سياسي افراتفري پيدا ٿي ۽ [[هُنَ]] قوم جي حملن ڪيترين قديم رياستن کي ڪمزور ڪري ڇڏيو. ڪجهه سنڌي مؤرخن جي راءِ موجب، انهن تبديل ٿيندڙ سياسي حالتن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ [[راءِ خاندان]] جي حڪومت قائم ٿي. راءِ حڪمرانن ابتدائي طور شودر حيثيت رکي، پر بعد ۾ برهمڻي ڌرم اختيار ڪرڻ کان پوءِ کين کتري درجو ڏنو ويو. سندن دور ۾ سنڌ سياسي استحڪام، امن ۽ خوشحالي ماڻي، ۽ [[اروڙ]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائي هڪ منظم رياست قائم ڪئي وئي.<ref name ="ڀيرومل مهرچند آڏواڻي">”سنڌ جي هندن جي تاريخ“ ڀاڱو پهريون، صفحو 36</ref><ref name ="رائچند هريجن">ڪتاب جو نالو: تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)، مصنف: رائچند هريجن، ايڊيشن: چوٿون، سال: 2005ع، ڇپائيندڙ: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄام شورو، سنڌ.</ref><ref>ڏسو ڪرنل ٽاڊ جو ’راجستان جو احوال‘</ref> راءِ خاندان لڳ ڀڳ 489ع کان 632ع تائين، يعني 144 ورهين تائين [[سنڌ]] جي علائقي تي حڪومت ڪئي. چيو وڃي ٿو ته سندن خانداني لاڳاپا ڏکڻ ايشيا جي ٻين حڪمران گهراڻن سان پڻ هئا، جن ۾ [[ڪشمير]]، [[ڪابل]]، [[راجستان]] ۽ [[گجرات]] جا حڪمران شامل هئا.{{sfn|Wink|1996|p=153}} سڪن جي شاهديءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته راءِ خاندان کان اڳ هي علائقو گهٽ ۾ گهٽ [[شاپور ٻيون]] جي دور کان [[ساساني سلطنت]] جي اڻ سڌي اثر هيٺ رهيو هو.{{sfn|Schindel|2016|p=127-128}}{{efn|سنڌ مان ساساني دور جا وڏي تعداد ۾ سڪا هٿ آيا آهن، جن ۾ نموني، طرز ۽ خاص طور ماليت جي لحاظ کان نمايان فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو.{{sfn|Schindel|2016|p=127}}}} علائقي مان مليل آخري ساساني سڪا [[فيروز پهريون]] (حڪومت: 459ع–484ع) جي دور جا آهن. انهن تي ''[[رانا دتيه ستيه]]'' نالي هڪ شخص جو نالو درج ٿيل آهي، جنهن کي مقامي حڪمران سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Schindel|2016|p=128, 130}}{{efn|فيروز جي سڪن جون ٻه مختلف سيريز سنڌ ۾ مليون آهن. پهرين تاج ۽ ٽئين تاج واري سيريز سان گڏ، ٻي سيريز ۾ باهه جي مندر جي ٻن خادمن جي جاءِ تي هي تحرير لکيل آهي.{{sfn|Schindel|2016|p=129}}}} [[شوان زانگ]] پنهنجي سنڌ جي دوري دوران هتان جي حڪمرانن کي ''شو-تو-لو''، يعني [[شودر]]، قرار ڏنو آهي.<ref name=Pal2016 /> راءِ خاندان جي حڪومت هيٺ [[هندومت]] ۽ [[ٻڌ ڌرم]] گڏجي موجود هئا، ۽ رڪارڊن مطابق راءِ حڪمرانن [[ارور|الور]] ۾ [[شِو]] جي نالي سان هڪ مندر پڻ تعمير ڪرايو هو.<ref name=Pal2016 /> 484ع ۾ [[فيروز پهريون]] [[هيفٿالائيٽ–ساساني جنگ (484ع)|هيفٿالائين سان جنگ]] ۾ سخت شڪست کاڌي، جنهن کان پوءِ ساساني سلطنت پنهنجي سرحدي علائقن تي اڳئين وانگر اثر قائم نه رکي سگهي.{{sfn|Schindel|2016|p=130}} نتيجي طور انهن علائقن ۾ نوان حڪمران خاندان اُڀري آيا.{{sfn|Schindel|2016|p=130}} راءِ خاندان جي شروعات غالباً انهيءَ سياسي خلا مان ٿي هئي، جيڪا ساساني طاقت جي زوال کان پوءِ پيدا ٿي.{{sfn|Fishman|Todd|Pieper|2021|p=}}{{Efn|ان جو هڪ متوازي مثال [[نيزڪ هون]]ن جي [[زابلستان]] ۾ اڀار کي سمجهي سگهجي ٿو.}} تنهن هوندي به راءِ خاندان جي اصل نسل يا نسلي پسمنظر بابت پڪ سان ڪجهه معلوم نه آهي.{{efn|[[چنتامڻ ونائڪ ويديا]] راءِ خاندان کي [[موريا سلطنت|موريا]] خاندان جو اولاد ۽ ذات جي لحاظ کان [[شودر]] قرار ڏنو آهي.{{sfn|Mirchandani|1985|p=}} هن راءِ جو بنياد ان دعويٰ تي هو ته [[چتور]] جو حڪمران راءِ مهرت پاڻ کي [[راءِ ساهسي ٻيون]] جو ڀاءُ سڏيندو هو. راجستان جا گهڻا قديم حڪمران پاڻ کي موريا نسل سان ڳنڍيندا هئا، ۽ اها ڳالهه شوان زانگ جي بيان سان پڻ هم آهنگ هئي، جنهن سنڌ جي بادشاهه کي شودر قرار ڏنو هو.}} [[فائل:Islamic Campaign to Sindh in 39 H.png|280px|thumb|راءِ گهراڻي جي دؤر ۾ سنڌ تي عربن جون ڪاهون]] راءِ گهراڻو اسلام کان اڳ سنڌ تي حڪمراني ڪندڙ گهراڻن مان هڪ هو. سنڌي روايتن موجب هن گهراڻي جو مذهب ٻڌمت هو، ۽ سندن دور کي سنڌ ۾ امن، خوشحالي ۽ ترقيءَ جو دور سڏيو ويو آهي. [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي|ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي]] لکي ٿو ته پنجين صديءَ جي پڇاڙي کان ستين صديءَ جي شروعات تائين سنڌ ۾ راءِ گهراڻي جا راجائون هئا. سندس بيان موجب اهي اول شودر هئا، پوءِ برهمڻي ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ برهمڻن سندن شڌي ڪري کين کتري بڻايو. اهي اگني ڪل مان پيدا ٿيل سمجهيا ويا، جنهن ڪري اگني ڪل مان پيدا ٿيل کتري راجپوت سڏجڻ لڳا. ڀيرو مل وڌيڪ لکي ٿو ته ان کان ٿورا ورهيه اڳ چيني سياح هوان شيانگ 640ع ۾ هندستان اچڻ وقت، راءِ سهاسي ٻئي جي ڏينهن ۾ سنڌ آيو هو، ۽ هن پنهنجي سفرنامي ۾ سنڌ جي راجا کي شودر لکيو آهي.<ref name ="ڀيرومل مهرچند آڏواڻي">”سنڌ جي هندن جي تاريخ“ ڀاڱو پهريون، صفحو 36</ref><ref name ="رائچند هريجن">ڪتاب جو نالو : تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)، مصنف: رائچند هريجن، ايڊيشن: چوٿون، سال: 2005ع، ڇپائيندڙ: [[سنڌي ادبي بورڊ]], ڄام شورو، سنڌ.</ref> [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ۾ اسلام کان اڳ سنڌ ۾ حڪومت ڪرڻ وارا راجا پاڻ کي '''راءِ''' جي لقب سان سڏرائيندا هئا. پاڻ ڪريم صلي الله عليه وسلم جي هجرت کان اڳ سنڌ ۾ راءِ گهراڻي جي حڪومت هئي، جيڪا تقريباً ڏيڍ سؤ سال قائم رهي. راءِ خاندان جو پهريون راجا راءِ ديوانج هو. پر جنهن وقت پاڻ ڪريم صلي الله عليه وسلم جن مڪي کان مديني هجرت ڪئي، ان وقت سنڌ ۾ راءِ سيهرس ٻئي جي حڪومت هئي، ۽ سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ الور، يعني [[اروڙ]]، شهر هو. تاريخدانن مطابق هن شهر ۾ عاليشان ماڙيون، باغ، باغيچا، آباد زمينون ۽ وڻ ٽڻ هئا، جن سان شهر پررونق هو. راجا سيهرس وڏو ناڻي وارو ۽ نيڪ انسان هو. سندس سخاوت، انصاف ۽ انسان پروريءَ سبب رعيت ساڻس گهڻي رغبت ۽ محبت رکندي هئي. === تاريخ نويسي === سنڌ بابت ديرين وچئين دور کان اڳ ڪا به مقامي لکيل تاريخ محفوظ نه رهي آهي، ۽ راءِ خاندان بابت معلومات جو بنيادي ۽ تقريباً واحد ماخذ ''[[چچ نامو]]'' آهي، جيڪو بظاهر هڪ عربي متن جو فارسي ترجمو آهي، پر اصل عربي متن هاڻي موجود نه آهي.{{sfn|Wink|1996|p=151-152}}{{sfn|Asif|2016|p=}}{{sfn|Mirchandani|1985|p=}} ادبي ذريعن ۾ سنڌ ۾ ساساني سرگرمين جو ڪو تفصيلي ذڪر موجود نه آهي،{{sfn|Schindel|2016|p=130}} ۽ راءِ خاندان جي وجود بابت پڻ هيل تائين ڪو پڪو ڪتبو، آثارِ قديمه يا سڪن جو اهڙو ثبوت نه مليو آهي، جيڪو سندن تاريخ جي مڪمل تصديق ڪري سگهي.{{sfn|Wink|1996|p=151-152}}{{sfn|Mirchandani|1985|p=}} {{efn|اليگزينڊر ايم. فشمين ۽ ايئن ٽاڊ جو خيال آهي ته سنڌ مان هٿ آيل ڪجهه سون جا دينار ۽ چانديءَ جا دمّا، جيڪي ساساني سڪن جي طرز تي ٺهيل آهن پر مختلف تحريرون ۽ تاجن جا نمونا رکن ٿا، شايد راءِ خاندان پاران جاري ڪيل هجن.{{sfn|Fishman|Todd|Pieper|2021|p=}} انهن تي لکيل تحريرون ممڪن طور ''سري شاهي راسرا''، ''سري جياٽڪ''، ''سري هرشاروڪ'' ۽ ''سري ڀرهرشا'' پڙهي سگهجن ٿيون، جيڪي ''چچ نامي'' ۾ ذڪر ڪيل ڪجهه حڪمرانن جي نالن سان جزوي مشابهت رکن ٿيون.{{sfn|Fishman|Todd|Pieper|2021|p=}}{{sfn|Habib|2012|p=}} بهرحال، [[پنڪج ٽنڊن]] هن نسبت کي قائل ڪندڙ نه ٿو سمجهي.{{sfn|Tandon|2022|p=28}}}} راءِ خاندان بابت ''چچ نامي'' جو بيان بعد ۾ فارسي ٻوليءَ جي تاريخي ڪتابن، جهڙوڪ 17هين صديءَ جي ''[[تاريخ سنڌ (معصومي)|تاريخ سنڌ]]'' ۽ 18هين صديءَ جي ''[[تحفة الڪرام]]'' ۾ پڻ شامل ٿيو.{{sfn|Mirchandani|1985|p=}} تنهن هوندي به ڪجهه جديد محققن جو خيال آهي ته ''چچ نامو'' دراصل هڪ اصل تصنيف آهي، جنهن سياسي ضرورتن سبب پاڻ کي ترجمو ظاهر ڪيو. اهي مؤرخ ڪتاب ۾ بيان ڪيل ڪيترن ئي تاريخي واقعن جي صحت بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا.{{sfn|Asif|2016|p=15, 20}} راءِ خاندان، جيڪو سنڌ جو آخري کان اڳ وارو غير مسلم حڪمران خاندان هو ۽ جنهن جي دور کان پوءِ [[چچ خاندان]] جو عروج شروع ٿيو، جديد تحقيق ۾ ڪجهه حد تائين توجهه جو مرڪز رهيو آهي.{{sfn|Asif|2016|p=}} جديد تاريخ نويسي ۾، بهرحال، راءِ خاندان تي تحقيق محدود رهي آهي، ۽ چند [[سڪن جو ماهر|علماءِ سڪيات]] کان سواءِ هن خاندان بابت گهڻو علمي ڪم نه ٿيو آهي.{{sfn|Fishman|Todd|Pieper|2021|p=}} ==ملڪي صوبا== راجا سيهرس پنهنجي دور ۾ سنڌ ملڪ کي چئن صوبن ۾ ورهايو هو. #[[برهمڻ آباد]] : ان صوبي ۾ [[نيرون ڪوٽ]]، [[ديبل ]]، [[لوهاڻا ]]، [[لاک]] ۽ [[سما]] ضلعا شامل ھئا. #[[سيوستان ]]: جنهن ۾ [[ٻوڌيا]] ([[ٻوڌپور]]) [[جنڪان]] ([[جمنڪان]])، [[رونجهان]] ( [[روجيان]])، ۽ پايا جبل کان وٺي [[مڪران]] جي سرحد تائين وارو علائقو شامل هو. #[[اسڪلنده ]]، [[ڀاٽيا ]]، [[تلواڙو ]]، [[چچپور ]]، ۽ [[ديوهپور ]]، جي ڪجهه زمين شامل هئي. #[[ملتان ]]، ملتان جي ماتحت [[سڪا]]، [[برهمپور ]]، [[ڪرور ]]، [[اشهار ]]۽ [[تاڪيا]] کان وٺي [[ڪشمير]] جي حد تائين جا علائقا هئا . ۽ صوبي جي سرحد ڪشمير سان وڃي ملندي هئي. مٿين صوبن جا الڳ الڳ گونر مقرر هئا . جيڪي صوبي جو انتظام هلائيندا هئا . ۽ راجا طرفان انهن کي ملڪ حفاظت ۽ عوام جي ڀلائي لاء خاص هدايتون ڏنل هونديون هيون . راجا پاڻ الور ۾ رهندو هو ۽ [[ڪردارن]]، [[ڪيڪانان]]، ۽ [[برهاس ]] شهر سندس نگراني هيٺ هو . == حاڪمن جي فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:115%;" | '''راءِ خاندان جا حڪمران''' ! style="background:#93C47D;" | # ! style="background:#93C47D;" | حڪمران ! style="background:#93C47D;" | متبادل نالو ! style="background:#93C47D;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#93C47D;" | عرصو ! style="background:#93C47D;" | نوٽ |- | 1 | [[راء ديواجي]] | راءِ ديوائچ / راءِ ديواج | [[اروڙ]] | نامعلوم | راءِ خاندان جو شروعاتي حڪمران؛ سندس دور بابت تاريخي تفصيل محدود آهن. |- | 2 | [[راء سھيرس پھريون|راءِ سُهيرس پهريون]] | راءِ سيهرس / راءِ سهايرس | [[اروڙ]] | نامعلوم | راءِ ديواجي کان پوءِ سنڌ جو حڪمران ٿيو. |- | 3 | [[راء ساھسي - پھريون]] | راءِ سهاسي | [[اروڙ]] | نامعلوم | راءِ خاندان جو وچيون حڪمران؛ سندس حڪومت بابت روايتون مختصر آهن. |- | 4 | [[راءِ سُهيرس ٻيون]] | راءِ سيھرس ٻيون | [[اروڙ]] | نامعلوم | سندس حڪومت دوران سنڌ جي حدن ۽ سياسي طاقت بابت تاريخي روايتون ملن ٿيون. |- | 5 | [[راء ساھسي ٻيون]] | راءِ سهاسي ٻيون | [[اروڙ]] | 632ع تائين | راءِ خاندان جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ [[چچ]] اقتدار سنڀاليو ۽ [[چچ خاندان]] جي شروعات ٿي. |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3;" | ڪُل حڪمران ! style="background:#D9EAD3;" | 5 ! colspan="3" style="background:#D9EAD3;" | گاديءَ جو هنڌ: [[اروڙ]] |} == اروڙ == == ايرانين سان جنگيون == == رومين سان تعلقات == == سنڌي روايتون == == راءِ خاندان جو خاتمو == [[راءِ ساهسي ٻيون]] جي وفات کان پوءِ [[راڻي ديوي]]، [[چچ]] کي صلاح ڏني ته هو تخت تي قبضو ڪري.{{sfn|Asif|2016|p=132-133}} ''[[چچ نامو]]'' موجب، چچ ابتدا ۾ هن رٿ تي راضي ٿيڻ کان ڪيٻايو، پر آخرڪار راڻي ديوي جي منصوبي کي قبول ڪري ورتائين.{{sfn|Asif|2016|p=132-133}} راءِ ساهسي ٻيون جي وفات جي خبر عام ماڻهن کان ڳجهي رکي وئي. ان دوران راڻي ديوي تخت جي دعويدارن کي پاڻ ۾ ويڙهائڻ لاءِ سازشون ڪيون، جنهن سبب شاهي خاندان جي مختلف ڌرين ۾ خونريز اندروني تڪرار پيدا ٿيو.{{sfn|Asif|2016|p=133}}{{Efn|تخت جي دعويدارن کي هڪ هڪ ڪري بيمار بادشاهه سان ملاقات لاءِ گهرايو ويندو هو. حقيقت ۾ راڻي ديوي کين قيد ڪرائي ڇڏيندي هئي ۽ ٻڌائيندي هئي ته بادشاهه کين ڪنهن ٻئي دعويدار سان تڪرار سبب قيد ڪيو آهي. پوءِ کين صلاح ڏني ويندي هئي ته هو پنهنجي آزادي حاصل ڪرڻ ۽ بادشاهه کي راضي ڪرڻ لاءِ ٻئي دعويدار کي قتل ڪن.}} ان کان پوءِ راڻي ديوي اعلان ڪرايو ته راءِ ساهسي ٻيون جي صحت سڌري رهي آهي، پر هو درٻار هلائڻ جي قابل نه آهي، تنهن ڪري هن پنهنجي حياتيءَ تائين [[چچ]] کي قائم مقام حڪمران مقرر ڪيو آهي.{{sfn|Asif|2016|p=133}}{{sfn|Baloch|1983|p=}} درٻاري اميرن کي به هن راز کي لڪائڻ لاءِ راضي ڪيو ويو، ۽ چچ لڳ ڀڳ ڇهه مهينا عملي طور بادشاهه جي حيثيت سان حڪومت ڪندو رهيو.{{sfn|Asif|2016|p=133}} تنهن هوندي به، بادشاهه جي وفات جي خبر ڪنهن نه ڪنهن طريقي سان [[راءِ مهرت]] تائين پهچي وئي، جيڪو راءِ ساهسي ٻيون جو ڀاءُ ۽ [[چتور]] جو حڪمران هو. هن تخت تي پنهنجو حق ڄاڻائيندي فوجي مهم شروع ڪئي.{{sfn|Asif|2016|p=133}}{{sfn|Baloch|1983|p=}} چچ کي هڪ جائز وارث خلاف جنگ ڪرڻ جي اخلاقي حيثيت بابت تذبذب هو، پر راڻي ديوي کيس مزاحمت ڪرڻ لاءِ آماده ڪيو.{{sfn|Asif|2016|p=133}} ٻنهي ڌرين جي مقابلي ۾ چچ هڪ غير متوقع فتح حاصل ڪئي.{{Efn|چچ راءِ مهرت کي آمهون سامهون اڪيلي مقابلي جي دعوت ڏني ۽ دعويٰ ڪئي ته هو برهمڻ هجڻ ڪري گهوڙيسواريءَ جي فن کان واقف نه آهي. پر مقابلي دوران چچ گهوڙي تي سوار ٿي راءِ مهرت جو سر قلم ڪري ڇڏيو. سندس موت جي خبر ٻڌندي ئي راءِ مهرت جي فوج ۾ افراتفري پکڙجي وئي.}} ان کان پوءِ چچ عوام جي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي دعوتون ۽ جشن منعقد ڪرايا.{{sfn|Asif|2016|p=133}}{{sfn|Baloch|1983|p=}} بعد ۾ راڻي ديوي چچ کي تخت جو وارث قرار ڏياريو. هن دعويٰ ڪئي ته چچ بي مثال دانائي ۽ بهادريءَ وارو شخص آهي. درٻار جي منظوري سان راڻي ديوي سندس سان شادي پڻ ڪئي.{{sfn|Asif|2016|p=133}}{{sfn|Baloch|1983|p=}} [[منان احمد آصف]] جي راءِ موجب، ''چچ نامي'' ۾ راءِ خاندان جي زوال ۽ [[چچ خاندان|برهمڻ خاندان]] جي عروج جي جيڪا ڪهاڻي بيان ڪئي وئي آهي، اها ڏيکاري ٿي ته نئون حڪمران خاندان هڪ اهڙي عورت جي سازشن جي نتيجي ۾ وجود ۾ آيو، جيڪا پنهنجي مقصدن جي حصول لاءِ هڪ باصلاحيت پر اخلاقي طور محتاط شخص سان گڏجي ڪم ڪري رهي هئي.{{sfn|Asif|2016|p=133}} چچ جي اقتدار کي بعد ۾ [[بڇره]] نالي هڪ شخص جي مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو، جيڪو راءِ ساهسي ٻيون جو مائٽ، [[ملتان]] صوبي جو گورنر ۽ باجگذار حڪمران هو. بهرحال، ڊگهي مزاحمت باوجود چچ کي اقتدار تان هٽائي نه سگهيو.{{sfn|Baloch|1983|p=}} == حوالا == {{حوالا}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} {{Sindh-hist-stub}} [[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ پاڪستان]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] ed0kmgckfkokp6k0n9n7izdi4rmct3q 384270 384269 2026-06-11T07:47:39Z Intisar Ali 8681 384270 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سنڌ جو هڪ حڪمران خاندان (489ع–632ع)}} {{Infobox country | conventional_long_name = راءِ گھراڻو | common_name = راءِ گھراڻو | image_flag = | national_anthem = | image_map = {{Location map+ |South Asia |overlay_image= Map of Sindh (Rais).png | width=290 | float = center | border = none | nodiv = 1 | mini = 1 | relief = yes | places = {{Annotation|text-align=center|230|5|[[سانچو:ڏکڻ ايشيا 600ع|<span style="color:#000000">ڏکڻ ايشيا<br/>600ع</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=10|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|90|110|[[موري راجپوت|<span style="color:#4F311CFF">موري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|115|225|[[پانڊيا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پانڊيا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|175|84|[[لڇاوي بادشاهت|<span style="color:#4F311CFF">لڇاوي</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|125|205|[[چولا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">چولا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|145|50|[[ژانگ ژونگ|<span style="color:#4F311CFF">ژانگ ژونگ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|105|215|[[چيرا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">چيرا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|215|125|[[ساماتاتا|<span style="color:#4F311CFF">ساماتاتا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|220|110|[[گؤڙ بادشاهت|<span style="color:#4F311CFF">گؤڙ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|215|98|[[ڪامروپ|<span style="color:#4F311CFF">ڪامروپ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|145|165|[[وشنوڪنڊينا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">وشنوڪنڊينا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|125|185|[[پلوا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پلوا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|105|195|[[الوپا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">الوپا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|70|34|[[نيزڪ هون|<span style="color:#006400FF">نيزڪ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|75|48|[[الچون هون|<span style="color:#006400FF">الچون</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|155|155|[[اوڀر گنگا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">ڪلنگا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|155|130|[[پانڊوونشي خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پانڊوونشي</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|180|118|[[ششانڪا|<span style="color:#4F311CFF">ششانڪا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|165|143|[[شيلودڀوا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">شيلودڀوا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|102|40|[[گونندا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">گونندا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|130|92|[[موکري خاندان|<span style="color:#4F311CFF">موکري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|90|60|[[ٽڪا بادشاهت|<span style="color:#4F311CFF">ٽڪا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|5|5|[[اولھه ترڪ|<span style="color:#006400FF">اولھه ترڪ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8.5|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|160|3|[[توخاري|<span style="color:#006400FF">توخاري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|60|125|[[ميتراڪا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">ميتراڪا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|80|97|[[پرتيهارا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پرتيهارا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|145|108|[[پوئين گپتا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پوئين گپتا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|110|70|[[پشياڀوتي خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پشياڀوتي</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|100|160|[[چالوڪيا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">چالوڪيا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|110|125|[[اوائلي ڪالاچوري خاندان|<span style="color:#4F311CFF">اوائلي ڪالاچوري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|5|55|[[ساساني سلطنت|<span style="color:#006400FF">ساساني سلطنت</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8.5|color=#000000}} }} | image_map_caption = {{center|راءِ خاندان جي سنڌ جو نقشو، لڳ ڀڳ 550ع–600ع{{sfn|Schwartzberg|1978|p=26, 145 map XIV.1 (i)}}}} | capital = [[ارور|الور]]<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=vlsIAAAAQAAJ&dq=buddhist+rai+dynasty&pg=PA653 |title=The Cyclopædia of India and of Eastern and Southern Asia, Commercial Industrial, and Scientific: Products of the Mineral, Vegetable, and Animal Kingdoms, Useful Arts and Manufactures |last1=Balfour |first1=Edward |date=1885 |edition=3rd |publisher=B. Quaritch |location=London}}</ref> | government_type = [[بادشاهت]] | religion = {{plainlist| *[[هندومت]]<ref name=Pal2016>{{cite web |last1=Pal |first1=Sayantani |title=Rai dynasty of Sind |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe051 |website=Wiley Online Library |publisher=Wiley}}</ref> *[[ٻڌ ڌرم]]<ref>{{cite book |last1=Avari |first1=Burjor |url=https://books.google.com/books?id=WTaTDAAAQBAJ&dq=Rai+dynasty+buddhist&pg=PA233 |title=India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200 |date=July 2016 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-23673-3}}</ref><ref>{{cite book |last1=Khuhro |first1=Hamida |url=https://books.google.com/books?id=k-Y8AAAAMAAJ&q=buddhist+rai+dynasty |title=Sind Through the Centuries: Proceedings of an International Seminar Held in Karachi in Spring 1975 |date=1981 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-577250-0}}</ref> }} | title_leader = [[#حاڪم|راجا]] | leader1 = [[راء ديواجي]] (پهريون) | year_leader1 = 489ع–؟ | leader2 = [[راء ساهسي ٻيون]] (آخري) | year_leader2 = ؟–632ع | year_start = 489 | year_end = 632 | p1 = هند (ساساني صوبو) | s1 = [[سنڌ جو برهمڻ خاندان]] | today = {{plainlist|[[پاڪستان]]<br>[[ڀارت]]}} }} '''راءِ گھراڻو''' (لڳ ڀڳ 489ع–632ع) سنڌ تي حڪومت ڪندڙ هڪ حڪمران خاندان هو. هن خاندان بابت موجود تقريباً سموري معلومات ''[[چچ نامو]]'' مان حاصل ٿئي ٿي، جيڪو سنڌ جي تاريخ بابت 13هين صديءَ جو هڪ فارسي ڪتاب آهي، جنهن جي تاريخي درستگي بابت ڪجهه مؤرخن سوال اٿاريا آهن.<ref>Andre Wink (2002), Al-Hind, the Making of the Indo-Islamic World: Early Medieval India and the Expansion of Islam 7th-11th Centuries, Brill Academic, ISBN 978-0391041738, pp. 192–196.</ref> هن خاندان جي پهرين ٽن حڪمرانن ــ [[راء ديواجي]]، [[راء سھيرس پهريون]] ۽ [[راء ساهسي - پهريون]] ــ بابت تفصيلي معلومات موجود نه آهي. خاندان جو چوٿون حڪمران [[راءِ سُهيرس ٻيون]] هو، جنهن بابت چيو وڃي ٿو ته هن هڪ وسيع ۽ خوشحال سلطنت تي حڪومت ڪئي، جنهن ۾ اهم سامونڊي بندرگاهه [[ديبل]] پڻ شامل هو. ==تاريخ== === پسمنظر === {{see also|سنڌ جي ساساني سڪن جو نظام|هند (ساساني صوبو)}} گپت گهراڻي جي زوال کان پوءِ اتر-اولهه هندستان ۾ سياسي افراتفري پيدا ٿي ۽ [[هُنَ]] قوم جي حملن ڪيترين قديم رياستن کي ڪمزور ڪري ڇڏيو. ڪجهه سنڌي مؤرخن جي راءِ موجب، انهن تبديل ٿيندڙ سياسي حالتن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ [[راءِ خاندان]] جي حڪومت قائم ٿي. راءِ حڪمرانن ابتدائي طور شودر حيثيت رکي، پر بعد ۾ برهمڻي ڌرم اختيار ڪرڻ کان پوءِ کين کتري درجو ڏنو ويو. سندن دور ۾ سنڌ سياسي استحڪام، امن ۽ خوشحالي ماڻي، ۽ [[اروڙ]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائي هڪ منظم رياست قائم ڪئي وئي.<ref name ="ڀيرومل مهرچند آڏواڻي">”سنڌ جي هندن جي تاريخ“ ڀاڱو پهريون، صفحو 36</ref><ref name ="رائچند هريجن">ڪتاب جو نالو: تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)، مصنف: رائچند هريجن، ايڊيشن: چوٿون، سال: 2005ع، ڇپائيندڙ: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄام شورو، سنڌ.</ref><ref>ڏسو ڪرنل ٽاڊ جو ’راجستان جو احوال‘</ref> راءِ خاندان لڳ ڀڳ 489ع کان 632ع تائين، يعني 144 ورهين تائين [[سنڌ]] جي علائقي تي حڪومت ڪئي. چيو وڃي ٿو ته سندن خانداني لاڳاپا ڏکڻ ايشيا جي ٻين حڪمران گهراڻن سان پڻ هئا، جن ۾ [[ڪشمير]]، [[ڪابل]]، [[راجستان]] ۽ [[گجرات]] جا حڪمران شامل هئا.{{sfn|Wink|1996|p=153}} سڪن جي شاهديءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته راءِ خاندان کان اڳ هي علائقو گهٽ ۾ گهٽ [[شاپور ٻيون]] جي دور کان [[ساساني سلطنت]] جي اڻ سڌي اثر هيٺ رهيو هو.{{sfn|Schindel|2016|p=127-128}}{{efn|سنڌ مان ساساني دور جا وڏي تعداد ۾ سڪا هٿ آيا آهن، جن ۾ نموني، طرز ۽ خاص طور ماليت جي لحاظ کان نمايان فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو.{{sfn|Schindel|2016|p=127}}}} علائقي مان مليل آخري ساساني سڪا [[فيروز پهريون]] (حڪومت: 459ع–484ع) جي دور جا آهن. انهن تي ''[[رانا دتيه ستيه]]'' نالي هڪ شخص جو نالو درج ٿيل آهي، جنهن کي مقامي حڪمران سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Schindel|2016|p=128, 130}}{{efn|فيروز جي سڪن جون ٻه مختلف سيريز سنڌ ۾ مليون آهن. پهرين تاج ۽ ٽئين تاج واري سيريز سان گڏ، ٻي سيريز ۾ باهه جي مندر جي ٻن خادمن جي جاءِ تي هي تحرير لکيل آهي.{{sfn|Schindel|2016|p=129}}}} [[شوان زانگ]] پنهنجي سنڌ جي دوري دوران هتان جي حڪمرانن کي ''شو-تو-لو''، يعني [[شودر]]، قرار ڏنو آهي.<ref name=Pal2016 /> راءِ خاندان جي حڪومت هيٺ [[هندومت]] ۽ [[ٻڌ ڌرم]] گڏجي موجود هئا، ۽ رڪارڊن مطابق راءِ حڪمرانن [[ارور|الور]] ۾ [[شِو]] جي نالي سان هڪ مندر پڻ تعمير ڪرايو هو.<ref name=Pal2016 /> 484ع ۾ [[فيروز پهريون]] [[هيفٿالائيٽ–ساساني جنگ (484ع)|هيفٿالائين سان جنگ]] ۾ سخت شڪست کاڌي، جنهن کان پوءِ ساساني سلطنت پنهنجي سرحدي علائقن تي اڳئين وانگر اثر قائم نه رکي سگهي.{{sfn|Schindel|2016|p=130}} نتيجي طور انهن علائقن ۾ نوان حڪمران خاندان اُڀري آيا.{{sfn|Schindel|2016|p=130}} راءِ خاندان جي شروعات غالباً انهيءَ سياسي خلا مان ٿي هئي، جيڪا ساساني طاقت جي زوال کان پوءِ پيدا ٿي.{{sfn|Fishman|Todd|Pieper|2021|p=}}{{Efn|ان جو هڪ متوازي مثال [[نيزڪ هون]]ن جي [[زابلستان]] ۾ اڀار کي سمجهي سگهجي ٿو.}} تنهن هوندي به راءِ خاندان جي اصل نسل يا نسلي پسمنظر بابت پڪ سان ڪجهه معلوم نه آهي.{{efn|[[چنتامڻ ونائڪ ويديا]] راءِ خاندان کي [[موريا سلطنت|موريا]] خاندان جو اولاد ۽ ذات جي لحاظ کان [[شودر]] قرار ڏنو آهي.{{sfn|Mirchandani|1985|p=}} هن راءِ جو بنياد ان دعويٰ تي هو ته [[چتور]] جو حڪمران راءِ مهرت پاڻ کي [[راءِ ساهسي ٻيون]] جو ڀاءُ سڏيندو هو. راجستان جا گهڻا قديم حڪمران پاڻ کي موريا نسل سان ڳنڍيندا هئا، ۽ اها ڳالهه شوان زانگ جي بيان سان پڻ هم آهنگ هئي، جنهن سنڌ جي بادشاهه کي شودر قرار ڏنو هو.}} [[فائل:Islamic Campaign to Sindh in 39 H.png|280px|thumb|راءِ گهراڻي جي دؤر ۾ سنڌ تي عربن جون ڪاهون]] راءِ گهراڻو اسلام کان اڳ سنڌ تي حڪمراني ڪندڙ گهراڻن مان هڪ هو. سنڌي روايتن موجب هن گهراڻي جو مذهب ٻڌمت هو، ۽ سندن دور کي سنڌ ۾ امن، خوشحالي ۽ ترقيءَ جو دور سڏيو ويو آهي. [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي|ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي]] لکي ٿو ته پنجين صديءَ جي پڇاڙي کان ستين صديءَ جي شروعات تائين سنڌ ۾ راءِ گهراڻي جا راجائون هئا. سندس بيان موجب اهي اول شودر هئا، پوءِ برهمڻي ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ برهمڻن سندن شڌي ڪري کين کتري بڻايو. اهي اگني ڪل مان پيدا ٿيل سمجهيا ويا، جنهن ڪري اگني ڪل مان پيدا ٿيل کتري راجپوت سڏجڻ لڳا. ڀيرو مل وڌيڪ لکي ٿو ته ان کان ٿورا ورهيه اڳ چيني سياح هوان شيانگ 640ع ۾ هندستان اچڻ وقت، راءِ سهاسي ٻئي جي ڏينهن ۾ سنڌ آيو هو، ۽ هن پنهنجي سفرنامي ۾ سنڌ جي راجا کي شودر لکيو آهي.<ref name ="ڀيرومل مهرچند آڏواڻي">”سنڌ جي هندن جي تاريخ“ ڀاڱو پهريون، صفحو 36</ref><ref name ="رائچند هريجن">ڪتاب جو نالو : تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)، مصنف: رائچند هريجن، ايڊيشن: چوٿون، سال: 2005ع، ڇپائيندڙ: [[سنڌي ادبي بورڊ]], ڄام شورو، سنڌ.</ref> [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ۾ اسلام کان اڳ سنڌ ۾ حڪومت ڪرڻ وارا راجا پاڻ کي '''راءِ''' جي لقب سان سڏرائيندا هئا. پاڻ ڪريم صلي الله عليه وسلم جي هجرت کان اڳ سنڌ ۾ راءِ گهراڻي جي حڪومت هئي، جيڪا تقريباً ڏيڍ سؤ سال قائم رهي. راءِ خاندان جو پهريون راجا راءِ ديوانج هو. پر جنهن وقت پاڻ ڪريم صلي الله عليه وسلم جن مڪي کان مديني هجرت ڪئي، ان وقت سنڌ ۾ راءِ سيهرس ٻئي جي حڪومت هئي، ۽ سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ الور، يعني [[اروڙ]]، شهر هو. تاريخدانن مطابق هن شهر ۾ عاليشان ماڙيون، باغ، باغيچا، آباد زمينون ۽ وڻ ٽڻ هئا، جن سان شهر پررونق هو. راجا سيهرس وڏو ناڻي وارو ۽ نيڪ انسان هو. سندس سخاوت، انصاف ۽ انسان پروريءَ سبب رعيت ساڻس گهڻي رغبت ۽ محبت رکندي هئي. === تاريخ نويسي === سنڌ بابت ديرين وچئين دور کان اڳ ڪا به مقامي لکيل تاريخ محفوظ نه رهي آهي، ۽ راءِ خاندان بابت معلومات جو بنيادي ۽ تقريباً واحد ماخذ ''[[چچ نامو]]'' آهي، جيڪو بظاهر هڪ عربي متن جو فارسي ترجمو آهي، پر اصل عربي متن هاڻي موجود نه آهي.{{sfn|Wink|1996|p=151-152}}{{sfn|Asif|2016|p=}}{{sfn|Mirchandani|1985|p=}} ادبي ذريعن ۾ سنڌ ۾ ساساني سرگرمين جو ڪو تفصيلي ذڪر موجود نه آهي،{{sfn|Schindel|2016|p=130}} ۽ راءِ خاندان جي وجود بابت پڻ هيل تائين ڪو پڪو ڪتبو، آثارِ قديمه يا سڪن جو اهڙو ثبوت نه مليو آهي، جيڪو سندن تاريخ جي مڪمل تصديق ڪري سگهي.{{sfn|Wink|1996|p=151-152}}{{sfn|Mirchandani|1985|p=}} {{efn|اليگزينڊر ايم. فشمين ۽ ايئن ٽاڊ جو خيال آهي ته سنڌ مان هٿ آيل ڪجهه سون جا دينار ۽ چانديءَ جا دمّا، جيڪي ساساني سڪن جي طرز تي ٺهيل آهن پر مختلف تحريرون ۽ تاجن جا نمونا رکن ٿا، شايد راءِ خاندان پاران جاري ڪيل هجن.{{sfn|Fishman|Todd|Pieper|2021|p=}} انهن تي لکيل تحريرون ممڪن طور ''سري شاهي راسرا''، ''سري جياٽڪ''، ''سري هرشاروڪ'' ۽ ''سري ڀرهرشا'' پڙهي سگهجن ٿيون، جيڪي ''چچ نامي'' ۾ ذڪر ڪيل ڪجهه حڪمرانن جي نالن سان جزوي مشابهت رکن ٿيون.{{sfn|Fishman|Todd|Pieper|2021|p=}}{{sfn|Habib|2012|p=}} بهرحال، [[پنڪج ٽنڊن]] هن نسبت کي قائل ڪندڙ نه ٿو سمجهي.{{sfn|Tandon|2022|p=28}}}} راءِ خاندان بابت ''چچ نامي'' جو بيان بعد ۾ فارسي ٻوليءَ جي تاريخي ڪتابن، جهڙوڪ 17هين صديءَ جي ''[[تاريخ سنڌ (معصومي)|تاريخ سنڌ]]'' ۽ 18هين صديءَ جي ''[[تحفة الڪرام]]'' ۾ پڻ شامل ٿيو.{{sfn|Mirchandani|1985|p=}} تنهن هوندي به ڪجهه جديد محققن جو خيال آهي ته ''چچ نامو'' دراصل هڪ اصل تصنيف آهي، جنهن سياسي ضرورتن سبب پاڻ کي ترجمو ظاهر ڪيو. اهي مؤرخ ڪتاب ۾ بيان ڪيل ڪيترن ئي تاريخي واقعن جي صحت بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا.{{sfn|Asif|2016|p=15, 20}} راءِ خاندان، جيڪو سنڌ جو آخري کان اڳ وارو غير مسلم حڪمران خاندان هو ۽ جنهن جي دور کان پوءِ [[چچ خاندان]] جو عروج شروع ٿيو، جديد تحقيق ۾ ڪجهه حد تائين توجهه جو مرڪز رهيو آهي.{{sfn|Asif|2016|p=}} جديد تاريخ نويسي ۾، بهرحال، راءِ خاندان تي تحقيق محدود رهي آهي، ۽ چند [[سڪن جو ماهر|علماءِ سڪيات]] کان سواءِ هن خاندان بابت گهڻو علمي ڪم نه ٿيو آهي.{{sfn|Fishman|Todd|Pieper|2021|p=}} ==ملڪي صوبا== راجا سيهرس پنهنجي دور ۾ سنڌ ملڪ کي چئن صوبن ۾ ورهايو هو. #[[برهمڻ آباد]] : ان صوبي ۾ [[نيرون ڪوٽ]]، [[ديبل ]]، [[لوهاڻا ]]، [[لاک]] ۽ [[سما]] ضلعا شامل ھئا. #[[سيوستان ]]: جنهن ۾ [[ٻوڌيا]] ([[ٻوڌپور]]) [[جنڪان]] ([[جمنڪان]])، [[رونجهان]] ( [[روجيان]])، ۽ پايا جبل کان وٺي [[مڪران]] جي سرحد تائين وارو علائقو شامل هو. #[[اسڪلنده ]]، [[ڀاٽيا ]]، [[تلواڙو ]]، [[چچپور ]]، ۽ [[ديوهپور ]]، جي ڪجهه زمين شامل هئي. #[[ملتان ]]، ملتان جي ماتحت [[سڪا]]، [[برهمپور ]]، [[ڪرور ]]، [[اشهار ]]۽ [[تاڪيا]] کان وٺي [[ڪشمير]] جي حد تائين جا علائقا هئا . ۽ صوبي جي سرحد ڪشمير سان وڃي ملندي هئي. مٿين صوبن جا الڳ الڳ گونر مقرر هئا . جيڪي صوبي جو انتظام هلائيندا هئا . ۽ راجا طرفان انهن کي ملڪ حفاظت ۽ عوام جي ڀلائي لاء خاص هدايتون ڏنل هونديون هيون . راجا پاڻ الور ۾ رهندو هو ۽ [[ڪردارن]]، [[ڪيڪانان]]، ۽ [[برهاس ]] شهر سندس نگراني هيٺ هو . == حاڪمن جي فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:115%;" | '''راءِ خاندان جا حڪمران''' ! style="background:#93C47D;" | # ! style="background:#93C47D;" | حڪمران ! style="background:#93C47D;" | متبادل نالو ! style="background:#93C47D;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#93C47D;" | عرصو ! style="background:#93C47D;" | نوٽ |- | 1 | [[راء ديواجي]] | راءِ ديوائچ / راءِ ديواج | [[اروڙ]] | نامعلوم | راءِ خاندان جو شروعاتي حڪمران؛ سندس دور بابت تاريخي تفصيل محدود آهن. |- | 2 | [[راء سھيرس پھريون|راءِ سُهيرس پهريون]] | راءِ سيهرس / راءِ سهايرس | [[اروڙ]] | نامعلوم | راءِ ديواجي کان پوءِ سنڌ جو حڪمران ٿيو. |- | 3 | [[راء ساھسي - پھريون]] | راءِ سهاسي | [[اروڙ]] | نامعلوم | راءِ خاندان جو وچيون حڪمران؛ سندس حڪومت بابت روايتون مختصر آهن. |- | 4 | [[راءِ سُهيرس ٻيون]] | راءِ سيھرس ٻيون | [[اروڙ]] | نامعلوم | سندس حڪومت دوران سنڌ جي حدن ۽ سياسي طاقت بابت تاريخي روايتون ملن ٿيون. |- | 5 | [[راء ساھسي ٻيون]] | راءِ سهاسي ٻيون | [[اروڙ]] | 632ع تائين | راءِ خاندان جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ [[چچ]] اقتدار سنڀاليو ۽ [[چچ خاندان]] جي شروعات ٿي. |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3;" | ڪُل حڪمران ! style="background:#D9EAD3;" | 5 ! colspan="3" style="background:#D9EAD3;" | گاديءَ جو هنڌ: [[اروڙ]] |} == اروڙ == == ايرانين سان جنگيون == == رومين سان تعلقات == == راءِ خاندان جو خاتمو == [[راءِ ساهسي ٻيون]] جي وفات کان پوءِ [[راڻي ديوي]]، [[چچ]] کي صلاح ڏني ته هو تخت تي قبضو ڪري.{{sfn|Asif|2016|p=132-133}} ''[[چچ نامو]]'' موجب، چچ ابتدا ۾ هن رٿ تي راضي ٿيڻ کان ڪيٻايو، پر آخرڪار راڻي ديوي جي منصوبي کي قبول ڪري ورتائين.{{sfn|Asif|2016|p=132-133}} راءِ ساهسي ٻيون جي وفات جي خبر عام ماڻهن کان ڳجهي رکي وئي. ان دوران راڻي ديوي تخت جي دعويدارن کي پاڻ ۾ ويڙهائڻ لاءِ سازشون ڪيون، جنهن سبب شاهي خاندان جي مختلف ڌرين ۾ خونريز اندروني تڪرار پيدا ٿيو.{{sfn|Asif|2016|p=133}}{{Efn|تخت جي دعويدارن کي هڪ هڪ ڪري بيمار بادشاهه سان ملاقات لاءِ گهرايو ويندو هو. حقيقت ۾ راڻي ديوي کين قيد ڪرائي ڇڏيندي هئي ۽ ٻڌائيندي هئي ته بادشاهه کين ڪنهن ٻئي دعويدار سان تڪرار سبب قيد ڪيو آهي. پوءِ کين صلاح ڏني ويندي هئي ته هو پنهنجي آزادي حاصل ڪرڻ ۽ بادشاهه کي راضي ڪرڻ لاءِ ٻئي دعويدار کي قتل ڪن.}} ان کان پوءِ راڻي ديوي اعلان ڪرايو ته راءِ ساهسي ٻيون جي صحت سڌري رهي آهي، پر هو درٻار هلائڻ جي قابل نه آهي، تنهن ڪري هن پنهنجي حياتيءَ تائين [[چچ]] کي قائم مقام حڪمران مقرر ڪيو آهي.{{sfn|Asif|2016|p=133}}{{sfn|Baloch|1983|p=}} درٻاري اميرن کي به هن راز کي لڪائڻ لاءِ راضي ڪيو ويو، ۽ چچ لڳ ڀڳ ڇهه مهينا عملي طور بادشاهه جي حيثيت سان حڪومت ڪندو رهيو.{{sfn|Asif|2016|p=133}} تنهن هوندي به، بادشاهه جي وفات جي خبر ڪنهن نه ڪنهن طريقي سان [[راءِ مهرت]] تائين پهچي وئي، جيڪو راءِ ساهسي ٻيون جو ڀاءُ ۽ [[چتور]] جو حڪمران هو. هن تخت تي پنهنجو حق ڄاڻائيندي فوجي مهم شروع ڪئي.{{sfn|Asif|2016|p=133}}{{sfn|Baloch|1983|p=}} چچ کي هڪ جائز وارث خلاف جنگ ڪرڻ جي اخلاقي حيثيت بابت تذبذب هو، پر راڻي ديوي کيس مزاحمت ڪرڻ لاءِ آماده ڪيو.{{sfn|Asif|2016|p=133}} ٻنهي ڌرين جي مقابلي ۾ چچ هڪ غير متوقع فتح حاصل ڪئي.{{Efn|چچ راءِ مهرت کي آمهون سامهون اڪيلي مقابلي جي دعوت ڏني ۽ دعويٰ ڪئي ته هو برهمڻ هجڻ ڪري گهوڙيسواريءَ جي فن کان واقف نه آهي. پر مقابلي دوران چچ گهوڙي تي سوار ٿي راءِ مهرت جو سر قلم ڪري ڇڏيو. سندس موت جي خبر ٻڌندي ئي راءِ مهرت جي فوج ۾ افراتفري پکڙجي وئي.}} ان کان پوءِ چچ عوام جي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي دعوتون ۽ جشن منعقد ڪرايا.{{sfn|Asif|2016|p=133}}{{sfn|Baloch|1983|p=}} بعد ۾ راڻي ديوي چچ کي تخت جو وارث قرار ڏياريو. هن دعويٰ ڪئي ته چچ بي مثال دانائي ۽ بهادريءَ وارو شخص آهي. درٻار جي منظوري سان راڻي ديوي سندس سان شادي پڻ ڪئي.{{sfn|Asif|2016|p=133}}{{sfn|Baloch|1983|p=}} [[منان احمد آصف]] جي راءِ موجب، ''چچ نامي'' ۾ راءِ خاندان جي زوال ۽ [[چچ خاندان|برهمڻ خاندان]] جي عروج جي جيڪا ڪهاڻي بيان ڪئي وئي آهي، اها ڏيکاري ٿي ته نئون حڪمران خاندان هڪ اهڙي عورت جي سازشن جي نتيجي ۾ وجود ۾ آيو، جيڪا پنهنجي مقصدن جي حصول لاءِ هڪ باصلاحيت پر اخلاقي طور محتاط شخص سان گڏجي ڪم ڪري رهي هئي.{{sfn|Asif|2016|p=133}} چچ جي اقتدار کي بعد ۾ [[بڇره]] نالي هڪ شخص جي مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو، جيڪو راءِ ساهسي ٻيون جو مائٽ، [[ملتان]] صوبي جو گورنر ۽ باجگذار حڪمران هو. بهرحال، ڊگهي مزاحمت باوجود چچ کي اقتدار تان هٽائي نه سگهيو.{{sfn|Baloch|1983|p=}} == حوالا == {{حوالا}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} {{Sindh-hist-stub}} [[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ پاڪستان]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] qybgmv9xs4z2lhc08e4fxqilxj55cje 0 37808 384111 299962 2026-06-11T01:18:34Z Intisar Ali 8681 /* */ 384111 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي علائقي ۾ حڪمراني ڪندڙ سني مسلمان خاندان}} {{Infobox former country | native_name = {{Lang|sd|{{Naskh|ڪلهوڙا خاندان}}}} | conventional_long_name = Kalhora Dynasty | common_name = ڪلهوڙا | year_start = 1701 | year_end = 1783 | p1 = ٺٽو صوبو | flag_p1 = | p2 = | flag_p2 = | s1 = ٽالپر خاندان | flag_s1 = Flag of Sindh (1783–1843).svg | s2 = | flag_s2 = | image_map = Black flag.svg | image_map_caption = ڪارو شاهي جهنڊو | national_anthem = | official_languages = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]<ref name="NAZ2023" /> | capital = [[خداآباد]] (1710ع–1768ع)، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] (1768ع–1783ع) | government_type = اشرافيائي حڪومت | title_leader = [[نواب]] (ميان) | leader1 = [[يار محمد ڪلهوڙو]] | year_leader1 = 1701ع–1719ع | leader2 = [[عبدالنبي ڪلهوڙو]] | year_leader2 = 1775ع–1783ع | footnotes = | today = }} {{History of Sind}} '''ڪلهوڙا خاندان''' [[سنڌي]] مسلمانن جو هڪ حڪمران خاندان هو، جيڪو موجوده [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] واري علائقي ۾ حڪمران رهيو. 1701ع کان 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت قائم رهي. سندن گاديءَ جو هنڌ پهريائين [[خداآباد]] هو، جيڪو 1710ع کان 1768ع تائين گاديءَ جو شهر رهيو، ان کان پوءِ گادي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] منتقل ڪئي وئي، جتي 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت جاري رهي.<ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library (Stories) |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html |website=[[Sindhi Adabi Board]]}}</ref> جيڪي [[سنڌ]] جي ٻين پاڻ جھڙن، مُکيه قبيلن وانگر سدائين سنڌ جي ڌارين خلاف، پنھنجي مُنھن وڙھندا رھندا ھئا. سنڌن وڏو [[ميان چنو]]، ستن مُک قبيلن ڪوريجن، سھتن، چنن، سمن، مھرن، ٻلالن ۽ ڏھرن جو پڳدار ھو. ھن سيوھڻ کان ڇھ ڪوھه پري [[جهانگارا]] [[باجارا]]جا شھر ٻَڌايا. ھو ھڪ وڏو ڀاڳيو ۽ سجاڳ زميندار ھو ۽ وڏي ساک وارو، سخي، پھلوان مڙس ھو. ھن 1220ع ۾ لاڏاڻو ڪيو. ھن قبيلي مان [[ميان آدم شاھ ڪلھوڙو]] پيدا ٿيو، جنھن جا ڪيترائي مريد ھئا. ھو الله وارو ۽ درويش صفت انسان ھو. سندس ڏينھن ۾ خان خانان سنڌ تي ڪاھه ڪئي. ھن ترخانن ۽ مغلن جي ٽڪراءَ جو فائدو وٺي، پنھنجي مريدن کي گڏ ڪري، ڌارين جي خلاف بغاوت جو جھنڊو بلند ڪيو. ان ڪري ملتان جي گورنر کيس مارائي ڇڏيو<ref>شاھه سچل سامي- محمد ابراھيم جويو- ص نمبر 55</ref>.تحفة الڪرام موجب سن 1592ع ۾ مغل ڪمانڊر عبدالرحيم خانخانان سنڌ جي فتح وقت ميان آدم شاھه وٽ دعا لاءِ آيو ھو. خانخانان بزرگ جي لنگر خاني لاءِ چانڊڪي ۾ جاگير ڏني ھئي، ليڪن اڳتي ھلي مغلن ۽ آدم شاھه ۾ تصادم ٿيو. ميان صاحب کي ملتان ۾ کڻي ويا، جتي کيس ڦاسي ڏنائون<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> ان کان پوءِ ھن جي پوٽي [[ميان الياس]] گادي سنڀالي. ميان الياس کان پوءِ [[ميان شاھل محمد]] پنھنجي مريدن کي گڏ ڪري مغلن خلاف بغاوت جو جھنڊو بلند ڪيو، جنھن ڪري کيس به مارايو ويو.<ref>شاھه سچل سامي- محمد ابراھيم جويو- ص نمبر 55</ref>زميندارن ۽ مُلن کي آرام نه آيو ۽ انھن جي سازش سان ميان شاھه علي (عرف ميان شاھل محمد) کي ذاتي طرح سان ھڪ معرڪي ۾ قتل ڪرايو ويو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> کانئس پوءِ [[ميان نصير محمد ڪلھوڙو]] 1657ع ۾ شاھجھان جي ڏينھن ۾، گاديءَ کي زور وٺرايو.<ref>شاھه سچل سامي- محمد ابراھيم جويو- ص نمبر 55</ref>ميان نصير محمد ھن جي گادي سنڀالي. ھن کي 1675ع ۾ گرفتار ڪري اورنگزيب جي درٻار ۾ موڪليو ويو، جيڪو شريعت جي معاملي ۾ ھڪ سخت گير انسان ھو. عام خيال ھو ته شھنشاھه سلامت خود عالم آھي، سو پاڻ ميان نصير کي ڪافر قرار ڏئي قتل ڪرائي ڇڏيندو. ھتي وري ڪجهه سالن جي وقفي کان پوءِ حق جي سوڀ ٿي. عالمن پاران اورنگزيب تي دٻاءُ پيو ته درٻار جي مُلن ۽ مھدوين جي وچ ۾ مناظرو ڪرايو وڃي، ته جيئن حق سچ جي خبر پوي ۽ سنڌ جي سرواڻ ميان نصير محمد ڪلھوڙي کي ڦاسي ڏيڻ جو فيصلو ڪيو وڃي. ھن بحث کي ”عالمگيري مباحثو“ سڏيو وڃي ٿو، جيڪو 1678ع ۾ احمدنگر ۾ منعقد ٿيو. نتيجي ۾ نه ته بادشاھه ۽ نه وري عالم اھڙي ڪا چيز دريافت ڪري سگهيا، جو ميان نصير محمد تي ڪفر جي فتويٰ لاڳو ڪري سگهجي . ھڪ راءِ آھي ته ھن مباحثي جي نتيجي ۾ ميان کي آزادي ملي. ميان نصير محمد اولين ڪلھوڙو مرشد ھو، جو سرڪاري فوجن سان 1675ع ڌاري وڙھيو ھو. اھو لشڪر بکر جي گورنر مير يعقوب موڪليو ھو. ھن معرڪي ۽ وڌندڙ فوجي طاقت سبب، دھلي درٻار محدود حلقي ۾ ميان نصير کي حڪومت ڪرڻ جو حق ڏنو. اِن ريت 1681ع ڌاري ڪلھوڙا خاندان جي حڪومت جو بنياد پيو. اڳتي ھلي آھستي آھستي دھلي درٻار جي سنڌ ۾ طاقت گهٽجي ويئي، جڏھن ته ڪلھوڙن جي حڪمراني مضبوط ٿيندي رھي. ھيٺ اسين مکيه ماڻھن جا نالا ڏينداسين جي ميان سان گڏ ھئا: فوجو فقير سومرو، شاھه پنجو سلطان، مير صوبدار ٽالپر، جنگو خان جمالي، حاصل فقير لاشاري، مراد ڪليري، باغو چانڊيو، گولو کوسو، شاھه گودڙيو کوسو، يارو رند، ڪمال خان مشوري، ميرڻ سولنگي، گل محمد لغاري، دريا خان برھماڻي، سھراب جتوئي، بلاول زرداري، ڏونگر مگسي وغيره. <ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> ميان نصير جي وفات کان پوءِ سندس پُٽ دين محمد گاديءَ تي ويٺو، جنھن مغلن خلاف بغاوت کي زور وٺرايو، ان ڪري کيس قتل ڪيو ويو. ميان دين محمد کان پوءِ سندس ننڍي ڀاءُ ميان يار محمد پنھنجي ڪٽنب ۽ ٻين پنھنجن ماڻھن سميت جابلو علائقن ۾ پناھه ورتي ۽ اتان مغل شھزادي معزالدين سان ويڙھ جاري رکي ۽ ان کي هار ڏني. ان کان پوءِ ھو جبلن تان ھيٺ لھي آيو ۽ [[نئيگ شريف]] کان ٿيندي، [[منڇر ڍنڍ]] جي ڪناري وارا شھر [[ڳوٺ سامتاڻي|سامتاڻي]] ۽ ڳاھن جي ايراضي، [[فتح پور]]، [[شڪارپور]]، [[گچيرو]]، [[ڳوٺ ڳاڙهي|کاري]]، [[ڪنڊيارو]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] آزاد ڪرائي، پنھنجي قبضي ۾ ڪيا. 1701ع ۾ مغلن پنھنجي اختيار جي سج جو زوال ڏسندي [[سبي]]، [[بکر]] ۽ سيوھڻ جي علائقن جا اختيار سندن حوالي ڪري، خدا يار خان جي لقب سان گڏ [[خلعت]]، سوني جڙت واري ڪَلنگي، ترار، گھوڙو ۽ ھاٿي به ھن جي پذيرائيءَ طور کيس ڏنا.<ref>شاھه سچل سامي- محمد ابراھيم جويو- ص نمبر 55</ref>ھن اتر سنڌ ۾ پنھنجي خودمختيار صاحبي قائم ڪري، [[خدا آباد]] کي پنھنجو تخت گاھه بڻايو.ميان دين محمد ڪلھوڙو، جنھن کي اورنگزيب جي پوٽي شھزادي معزالدين ملتان ۾ نظربند رکيو ۽ پوءِ موت جي سزا ڏني. ھي واقعو 1700ع ۾ پيش آيو. معزالدين ماءُ جي طرف کان فقـﮧ جعفريه سان لاڳاپيل ھو ۽ حڪم ڏنو ھئائين ته جمعي جي خطبي ۾ ٻارھن امامن جو ذڪرضرور ڪيو وڃي ظاھر آھي ته ھن جو مقصد ”مھدويت“ کي ضابطي ۾ رکڻ ھو. حاڪمن جي ھن ظالم سبب شديد رد عمل ظاھر ٿيو. ڪلھوڙا نئين جذبي ۽ جوش سان اڳتي وڌيا. سياسي ميدان تي سندن نئين ظھور عام ماڻھن ۾ کين وڏي مڃتا ڏني. آخرڪار مغليه سلطنت کي سندن طاقت جي حقيقت کي تسليم ڪرڻو پيو. ميان يار محمد کي ڪجھه شرطن سان اُتر سنڌ ۾ حڪمرانيءَ جو حق مليو. طئه ٿيل شرطن جو ذڪر غلام رسول مھر ”تاريخ ڪلھوڙا“ ۾ ڪيو آھي. ھن معاھدي ۾ دھلي بالادست ڏسجي ٿي. ڪلھوڙن کي به ان جي نتيجن جو درست اندازو نه ٿي سگهيو. حقيقت ۾ ڪلھوڙا قرآن ۽ سنت جا بيحد پائبند ھئا، اِنڪري پاڻ دھليءَ جي بادشاھه کي اولي الامر(حڪمران)طور تسليم ڪيائون. ھن صورتحال کي دھلي درٻار ھميشـﮧ استعمال ڪيو ۽ غلط فائدا ورتا. خدا جو خوف رکندڙ ميان يار محمد ڪلھوڙي کي پنھنجي پيرڀائي شاھه عنايت صوفي سان به قرآني حڪم اولي الامر (حڪمران) واري نُڪتي تحت جنگ ۾ شموليت ڪرڻي پئي. پڪ سان ھي قدم يار محمد جي حوالي سان ھڪ دکدائڪ فيصلو آھي. صلح جو ھڪ عھدنامو شاھه عنايت صوفيءَ تي مڙھيو ويو، جنھن ۾ ھن جي مريدن ۽ خاص ڪري سندس ويجھي مريد مير شھداد خان ٽالپر صوفيءَ جي سلامتيءَ جي ضمانت ڏني. سرڪاري ۽ شاھي فوجن قرآن مجيد کي شاھد بنايو. ميان يار محمد ۽ مير شھداد به سرڪاري عھدنامي کي سچ تسليم ڪيو ٿي. پرپوءِ ڳالھه تبديل ٿي ۽ ٺٽي جي حاڪم اعظم خان، سن 1718ع ۾ پھريان صوفي صاحب کي نظربند رکيو ۽ پوءِ کيس موت جي سزا ڏئي سندس سرکي دھلي درٻار ۾ موڪليو ويو. ھڪ حلقي جي خلاف ھي ڪامياب سازش ھئي، ته جيئن سندن مريدن ۾ بدگماني پيدا ڪري ڪلھوڙن جي طاقت کي ڪمزور ڪجي. ھن ھانءُ ڏاريندڙ حادثي تي ميرجان الله شاه رضوي، مخدوم محمد معين ٺٽوي ۽ شاھه عبداللطيف ڀٽائي گهڻو ناراض ٿيا ۽ ڏکوئجي پيا. 1738ع ۾ نادرشاھه ھند ۽ سنڌ تي حملو ڪيو. نتيجي ۾ ٻنھي علائقن جي اقتصاديات کي وڏو نقصان پھتو. ھن سنڌ جي دولت لُٽي ۽ ميان نور محمد جي ملڪ کي ٽن ٽڪرن ۾ ورھايو. ميان کي ملڪ جو ٽيون حصو مليو. اُن کان علاوه ميان جي بھترين ذاتي ڪتبخاني کي به لُٽيائين، ۽ ڪيئي قيمتي نسخا توڙي قرآن مجيد جا مخطوطا پاڻ سان کڻي ويو. ڦرلٽ اتي دنگ نه ڪيو، ميان نور محمد ھڪ ڪروڙ رپيه روڪ ڏنا ۽ پڻ سالانه 20 لک خراج ڏيڻ قبول ڪيو. ضمانت طور ميان جا ٻه پٽ مرادياب خان ۽ غلام شاھه به پاڻ سان ايران وٺي ويو. اِن ريت ئي ٻئي شھزادا خانداني تعليم ۽ تربيت کان محروم رھجي ويا. ميان يار محمد جي وفات 1719ع ۾ ٿي. بعد ۾ سندس فرزنده ميان نور محمد حڪمران بنيو. 1736ع ۾ ٺٽو صوبو پڻ سندس حوالي ٿيو. اُن بعد ڪلھوڙن جي مقامي حڪومت طاقت ورتي. حاڪميت ۽ حڪمراني لاءِ انتظامي ڍانچو تشڪيل ڏنو ويو. سنڌ جي پنھنجي فوج تيار ٿي. روينيو ۽ محصول وٺڻ جو اختيار به ڪلھوڙن کي مليو. اُن سان گڏ ڪلھوڙن مرشد جي حيثيت ۾ ماڻھن جي اصلاح ۽ دين جي واڌاري لاءِ به اُپاءُ ورتا. تاريخن ۾ ھن دور کي ”سونھري دور“ سڏجي ٿو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> 1718ع ۾ ميان [[يار محمد ڪلهوڙو]] جو پُٽ [[ميان نور محمد ڪلھوڙو]] تخت ڌڻي ٿيو، جنھن [[لاڙ]] ۾ [[ڪڪرالو]] ۽ [[سري]] ۾ [[شڪارپور]] ۽ [[سيوي]] تائين قبضو ڪيو. 1736ع ۾ دھلي سرڪار کان بکر، [[سيوھڻ]] ۽ [[ٺٽو]] فتح ڪري، سڄي سنڌ تي پنهنجي صاحبي لاڳو ڪيائين. ان کان پوءِ [[ميان غلام شاهه]] دٻدٻي سان حڪومت ھلائي. آخر ۾ 1783ع ۾ ٽالپرن کانئن صاحبي کَسي. سنڌ جي تاريخ ۾ ڪلھوڙا دور سياسي، ثقافتي، اقتصادي ۽ فوجي لحاظ کان وڏي اھميت وارو آهي، ميان يار محمد، نور محمد ۽ ميان غلام شاھه ھن خاندان جا روشن تارا ھئا جن سنڌ کي آجپي واري خودمختيار، سائي ستابي ۽ عوام ۾ خوشحالي آڻڻ لاءِ پنھنجي محدود وسيلن ڪتب آڻڻ ۾ ڪابه گھٽتائي ڪانه ڪئي. ھنن سنڌ جي جاگرافيائي وحدت کي بحال رکڻ لاءِ وڏيون جاکوڙون ڪيون. پرڳڻي ۾ ريجاڻي (آبپاشي) ۽ زراعت کي ترقي ڏيارڻ لاءِ ھنن سنڌ ۾ واھن جو ڄار وڇايو. [[مسٽر ڊيل ھوسٽ]] ڪلھوڙن جي ڏينھن ۾ کوٽايل ھي واھه ڄاڻايا آھن. [[پراڻ]]، [[نارو]]، [[اڙل]]، [[ڦليلي]]، [[گوني]]، [[پيڃارو]]، [[گانگرو]]، [[لکي]]، [[سيتا]]، [[بگھاڙ]]، [[داديجي]]، [[گھار]]، [[امرڪس]] ۽ [[نُور واھ]]. واھن جي انتظام ڪري سنڌ جي آباديءَ ۾ واڌارو ٿيو ۽ ماڻھو روزي ڪمائڻ لائق ٿيا. ڪلھوڙن حاڪمن [[مراد آباد]]، [[الله آباد]] ۽ [[خدا آباد]] شھر اَڏايا. ميان غلام شاھ، [[شاھبندر]] جو بندر ٺھرايو ۽ پراڻ جي موريءَ کي بند ڏياريو، جنھنڪري ٿر جي آباديءَ ۾ واڏارو ٿيڻ لڳو. ملڪ جي زراعت زور وٺڻ ڪري، سنڌ جي سالياني اُپت وڌي اسي لکن تي پھتي. سندس دور ۾ امن امان ھو ۽ ماڻھو اطمينان سان پنھنجي ڏيھاڙي جي ڪِرت ۾ رُڌل رهندا هئا. [[گلدسته نورس بھار]] جو مصنف لکي ٿو ته، ”رستن جو امن ۽ رعيت جي ڀلائي اُتم درجي تي پھتل آھي. مسافر توڙي مقامي ماڻھو، پنھنجي ڪاروبار کي لڳل آھن. ھِت ايڏي پئماني تي امن امان آھي جو مسافر، ھر اُڊڪي کان سواءِ، رات ڏينھن امن امان سان ھر ھنڌ اچن وڃن ٿا.“ ڪلھوڙن جي دور ۾، سنڌين جي فوجي سگھ ڏاڍي سگھاري ھئي. ڪلھوڙا پاڻ به بھادر ۽ با اثر زميندار ھئا جن ٻه سؤ ورهين جي، غير سنڌي حڪومت کان، سنڌ کي پنھنجي سياسي ڏاهپ، بھادري ۽ ساڃاھ سان آزاد ڪرايو ۽ سنڌ ۾ سنڌين جي حڪومت قائم ڪئي. ھنن پنھنجي فوج کي سٺي تربيت ڏني ھئي، ڇو ته ھنن کي پنھنجي صاحبي واري دور ۾ ڪيتريون لڙايون وڙهڻيون پيون هيون. ھنن کي دھليءَ جي مغلن کان سنڌ، انھن جي فوجي ڪارنامن جي ڪري ئي ملي ھئي. ”ڪتاب التبصرة الناظرين“ جي بيان مطابق ڪلھوڙن جي فوج پروري حيرت انگيز ھئي.<ref>سنڌ جو عسڪري نظام- ڊاڪٽر محمد علي قاضي ص نمبر 286</ref><ref>ڪتاب التبصرة الناظرين</ref> ھن دور ۾ ميان يار محمد، ميان نور محمد ۽ ميان غلام شاھه مشھور سوڀارا ٿي گذريا آھن ۽ [[راڄو ليکي]]، [[حبيب الله نائچ]]، [[محمد حسن کھاوڙ]]، [[الله بخش جھنجھڻ]]، [[عزت يار خان]]، [[تاجو سامٽيو]]، [[تاجو جتوئي]]، [[بلاول نائچ]]، [[شالمين شيدي]]، [[ٻڍو خان]]، [[ڌڱاڻو خان جتوئي]]، [[بجار جوکيو]]، [[محراب خان جتوئي]] ۽ [[شاهه بهارو]] مکيه سپھ سالار ٿي گذريا آھن. ڪيترين ئي جنگين ۾ پاڻ موکيو. شاھه بھارو جھنجھڻ ھن دور جو، چانڊڪا پرڳڻي جو ڪمانڊر انچيف ھو، جنھن جي ڪمان ۾ ڏھه ھزار سپاھه ھوندو ھو. ھن 84 جنگيون ڪيون پر ھر جنگ ۾ ڪاميابيءَ سندس وِکون چميون. ڪلھوڙن جي فوج ھڪ طرف بھادر ۽ سگھاري ھئي ته ٻئي طرف سکيا ورتل به ھئي. هي لشڪر ھر وقت تيار رھندو هئو. ان وقت سنڌي لشڪرين جي سگھ جو اندازو آئين اڪبريءَ ۾ ھِن ريت ڄاڻايل آھي. ڪلمتي بلوچ لکيءَ وارا ويھ ھزار سوار ميدان ۾ آڻيندا ھئا. نومڙيا سيوھڻ جي تَر ۾ سؤ سوار ۽ ست ھزار پيادل فوج جي طاقت رکندا ھئا. مزاري بلوچ ھڪ ھزار جوان وقت سر ميدان ۾ آڻيندا ھئا. ميان يار محمد ڪلھوڙي جو لشڪر اُتم پائي جو ھو. ھن جي لشڪر ۾ بلوچ ۽ سنڌي سپاھي ھئا. ھن سنڌي ۽ بلوچن کي دعوتون ڏيئي فوج ۾ ڀرتي ڪيو ۽ سندن سردارن کي جاگيرون ڏنيون. ھن بلوچن جي مدد سان سڄي سنڌ تي والار ڪئي. ھن پنھنجي آرمي فورس جي طاقت ۽ سورھيائي سان ئي مغلن کان سنڌ آجپو ڏياريو. ميان نور محمد ڪلھوڙو ھڪ سٺو فوجي جرنيل ھو. ھو پنج ھزاري منصب تي فائز ھو. ھن جي فوج ۾ سماٽ ۽ بلوچ لشڪري ھئا. ھن ڌاريجا لاڙ ۾، عمرڪوٽ ٿر ۾، سِري ۾ شڪارپور ۽ لکي ۽ عبدالله خان ”شھباز- ڪوھستان“ کان ڪڇ کٽي، سنڌ جي سرحدي پرڳڻي چانڊوڪا ۾، لاڙڪاڻي کي تختگاھه ٺاحِ، اتي مٽيءَ جو قلعو اَڏرائي مٿس توبون رکائي ڏھ ھزار لشڪر شاھه بھاري جي نگراني ھيٺ رکيو. ميان نور محمد پنھنجي لشڪر کي جديد هٿيارن سان سنواريو. سندس مدراس جي راجا سان دوستي ھئي، جنھن جي ذريعي ھن انگريزي قلعي کان پراڻيون توبون خريد ڪيون. ڪي توبون پرچوگيزن کيس سوکڙيءَ طور ڏنيون ھيون. جڏھن سيويءَ کي شڪارپور جي افغانن فتح ڪيو، تڏھن ميان نور محمد، پنھنجي پٽ دائود خان جنھن ترتيب سان ميدان جنگ ۾، کاٻي ۽ ساڄي کان سپاھ آرائي ڪري، دشمن تي حملو ڪيو، سو مانُ ڏيڻ جوڳو هو. ويرين کي هار ملي ۽ ڪلھوڙن کي سوڀ حاصل ٿي. ميان نور محمد جو ٻيو پٽ غلام شاھ به ڏاڍو بھادر ۽ دلير جوان ھو. جڏھن ھن عطر خان کي هار ڏني، تڏھن قنڌار جي بادشاھه کيس شاھه وردي جو خطاب ڏنو. ان کان سواءِ جڏھن ھن ڪڇ جا بندر فتح ڪيا، تڏھن بادشاھ کيس صمصام الدوله جو خطاب ڏنو.<ref>تحفة الڪرام- مير قانع ٺٽوي ص نمبر 266</ref>ڪلھوڙن ايشيا جي ٻِن وڏن ڦورن ۽ ڌاڙيلن نادر شاھه ايراني ۽ احمد شاھه ابدالي سان جيڪي جنگيون جوٽڻ جون جاکوڙون ڪيون. چون ٿا ته جڏھن نادر عمرڪوٽ وڃي رھيو ھو، تڏھن ماڇي قبيلي جي فوج جو ھڪ دستو نادري لشڪر جي سامھون رستو روڪي بيھي رھيو ۽ وڏي بھادريءَ سان وڙھيو. اھا جنگ اڃا جاري ھئي ته رڻ پٽ جي پاسي کان ھڪ ٻي فوج پڌري ٿي. اھو مھيري قبيلي وارن جو لشڪر هو، جنھن ۾ فقط نو سؤ سوار ھئا، ۽ انھن به تيزيءَ سان ايرانين تي هلان ڪئي، پر احمد شاھ ابدالي جي لشڪر آڏو پير نه کوڙي بيھي نه سگھيا. 1761ع ۾، جڏھن احمد شاھه ابداليءَ کي ھندوستان جي مسلمانن، مرھٽن ۽ سِکن جي ڏاڍ کي ختم ڪرڻ لاءِ شاھ ولي الله دعوت ڏئي گھرايو هو، تڏھن سرفراز خان ڪلھوڙي، شاھه فقيرالله علوي جي چوڻ تي گھڻائي سنڌي لشڪري ساڻس پڻ ويا هئا. ھن دور ۾ جنگي ھٿيارن ۾ تير، تلوار، ڀالا، خنجر، ڍال، توبون ۽ بندوقون ڪم اينديون ھيون. جنگ جي ميدان ۾، گھڻو ڪري گھوڙا استعمال ٿيندا ھئا، وقتي ھاٿي به ڪم ايندا ھئا. ھر سپاھيءَ کي ماھوار پگھار ٽي روپيا ۽ سوار کي گھوڙي لاءِ روزانو ھڪ روپيو ملندو ھو. فوجين کي سرڪاري راشن به ڏنو ويندو ھو.<ref>ماھوار نئين زندگي- 1971ع ڪريم بخش خالد. سنڌ ۽ آزادي جي جدوجھد</ref> ڪلھوڙن جو دور سنڌ جي عسڪري نظام جي لحاظ کان سٺي حيثيت رکي ٿو. جنھن ۾ سگھ جي زور تي ڪلھوڙن، سنڌ کي دھلي جي مرڪزي قبضي کان آزاد ڪرائي، نادر شاھه، مدد خان پٺاڻ ۽ تيمور شاھه سان، جيئن تيئن ڏي وٺ ڪري، سنڌ کي ھڪ خودمختيار ۽ پاڻ ڀرو ملڪ ٺاهڻ ۾ اھم ڪردار ادا ڪيو. == مذھبي رواداري == ھي مکيه موضوع آھي جنھن ۾ ڪلھوڙن کي نمايان سوڀ حاصل ٿي. حڪمرانن ڪوشش ڪئي ته انساني رشتن جي تعميرڪجي، خاص ڪري مختلف نسلي ۽ مذھبي گروھن جي وچ ۾ يڪجھتي پيدا ڪرڻ لاءِ کين خاص ڪامراني مھيا ٿي. ھن ڏس ۾ ھندن ۽ مسلمانن جي وچ ۾ ڀائيچارو پيدا ڪرڻ تي اھم ڌيان ڏنو ويو. ھندن تي اعتماد ڪندي کين رياست ۾ اھم عھدا ڏنا ويا. ڪجھه نالا ھن ريت ملن ٿا: برخوردار مھتو موٽومل، ديوان چيلا رام، ديوان گهنشام داس، لالا امرت راءِ، ديوان تارا چند ۽ شيوڪ رام عطارد. اُن پس منظر ۾ ڪلھوڙن کي مت ڀيد کان آجو حڪمران سڏي سگهجي ٿو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == آبپاشي نظام == ڪلھوڙن بھترين آبپاشي نظام جي تشڪيل ڪئي ۽ ڪيئي واھه کوٽايا. ليمبرڪ اھڙا تفصيل ڏنا آھن: نارواھه، گهاڙ واھه، بگهاڙ واھه، شاھه جي ڪور، مراد نارواھه، نصرت واھه، سرفراز واھه، باغ واھه ۽ بيگاري واھه. اِن طرح تصور ڪجي ته ڪيتري ويران زمين پوکي ھيٺ آئي. زرعي طور تي ملڪ ڪيئن خود ڪفيل ٿيو ۽ اُن ريت ھزارين لکين ماڻھن کي ڌنڌا ۽ ملازمتن جا موقعا مليا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == مسجدون ۽ مدرسا == ڪلھوڙن ڪيئي مدرسا جوڙايا، جن سان لاڳو مسجدن جي تعبير به ٿي. ھن ڏس ۾ خداآباد واري جامع مسجد جو خاص طرح سان ذڪر ٿيو آھي. ھڪ راءِ آھي ته ڪم جو آغاز ميان يار محمد جي دور ۾ ٿيو ۽ اُن جي تڪميل ميان نور محمد جي زماني ۾ ٿي. اسلامي طور طريقي موجب مسجدن ۾ تعليم ۽ تربيت ڏني ويندي ھئي، پر خاص ڳالھه ته ھن دور ۾ مسجدن ۾ ”دفاعي سکيا“ جو بندوبست پڻ ڏسجي ٿو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == مقبرا ۽ قبا == ڪلھوڙن جي دور ۾ گهڻيون تعميرات ٿيون. ھن ڏس ۾ ميان غلام شاھه جو وڏو ڪردار آھي. ميان غلام شاھه ھي اڏاوتون ڪرايون: مقبرو ميان آدم شاھه سکر، مقبرو ميان شاھل محمد قمبر، مقبرو ميان شاه بھارو لاڙڪاڻو ۽ مقبرو حضرت شاھه عبداللطيف ڀٽائي ھالا. ميان يار محمد جي حڪم سان ميان نصير محمد جو قبو اڏايو ويو. ميان نور محمد جي مزار تي مرادياب خان تعميرات ڪرائي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == ڪوٽ ۽ قلعا == خاص ھي ڪوٽ قلعا آھن جي ڪلھوڙا حڪمرانن جي توجھه سان وجود ۾ آيا. حيدرآباد جو پڪو قلعو، جو ھاڻي زبون آھي. بدين جو ڪوٽ ختم ٿي ويل آھي. لاڙڪاڻو قلعو جو ھاڻي زبون آھي. بدين جو ڪوٽ ختم ٿي ويل آھي. لاڙڪاڻو قلعو جو ھاڻي بنھه موجود ڪونھي، ۽ ڪڇ جي ڀرسان شاھه ڳڙه جو قلعو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == بندرگاھون == ميان غلام شاھه ھڪ بندر ”شاھه بندر“ جي نالي سان تعميرڪرايو. ھن اورنگا بندر جي جاءِ ورتي. علي بندر به ھن دور ۾ وجود ۾ آيو. ڪراچي بندر ڪلھوڙن جو زنده جاويد ڪارنامو اڄ به موجود آھي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == شھر ۽ بستيون == ڪلھوڙا حڪمرانن ھي شھر ۽ بستيون وجود ۾ آنديون، جن جو تاريخن ۾ ذڪر ملي ٿو. (1) ڳاڙھي: ھي شھر 1681ع کان 1700ع تائين ڪلھوڙن جو سرڪاري ماڳ (گاديءَ جو ھنڌ) رھيو. (2) خداآباد : ميان يار محمد جو تختگاھه. ھي شھر پنجاھه ايڪڙن تي پکڙيل ھو. ڪيئي تعميرات اڄ به موجود آھن. (3) محمد آباد : 1750ع ۾ ھي شھر ميان نور محمد جي حڪم سان تعمير ٿيو. (4)مراد آباد :1753ع ۾ وجود ۾ آيو. نصرپور جي ڀرسان ھن شھر۾ ، محمد مرادياب خان جي دستاربندي ٿي. (5)الھه آباد : ميان غلام شاھه جي حڪم سان ھي شھر وجود ۾ آيو. ھي شھر ”محمد آباد“ جي ڀرسان ھو. (6)شاھه پور : ھن نالي سان ٻه شھر وجود ۾ آيا، جي نصرپور جي ڀرسان ھئا. ھنن جي باني ميان غلام شاھه ھو. ھن وقت ٻئي ھم نام بستيون ختم ٿي چڪيون آھن. (7)حيدرآباد : نيرون ڪوٽ جي تاريخي ماڳ کي ميان غلام شاھه ”حيدرآباد“ جي نئين نالي سان 1768ع ۾ وجود ۾ آندو. تاريخي پڪو قلعو به ھن شھر ۾ تعمير ٿيو. (8)خدا آباد : ھالا جي ڀرسان ميان سرفراز جي حڪم سان، ھي بستي 1775ع ۾ وجود ۾ آئي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == ڪلھوڙن جي دؤر جون اھم شخصيتون == ڪلھوڙا دور ڪجھه نامور شخصيتن کي جنم ڏنو، جن مختلف ميدانن تي پاڻ ملھايو. مکيه نالا ھي آھن: شاھه عبداللطيف ڀٽائي، مير علي شير قانع، مخدوم محمد معين ٺٽوي، مخدوم محمد ھاشم ٺٽوي، محمد حيات سي، منشي عبدالرؤف، محسن ٺٽوي رجا ٺٽوي، شيخ محمد محفوظ ”سرخوش“، ميرنجم الدين عزلت، مير شھداد ٽالپر، شاھه بھارو، سيدجان الله شاھه ”مير“، محمد علي عالي، غلام علي مداح، شاھه علي رضا درويش، ميرلطف الله عرف مير متارو، مراد ڪليري، بلاول نائچ، مسو فقير سامٽيو ۽ مخدوم ابوالقاسم ٺٽوي. ڪلھوڙن جي حڪمراني اھڙن مضبوط بنيادن تي وجود ۾ آئي، جو اُنھن ھر محاذ تي پاڻ ملھايو. ادب، شاعري، فن تعمير، زمينن جي اصلاح، آبپاشي نظام جي ترقي، زراعت جو واڌارو، انتظامي بندوبست، محصولن جي بھتر اوڳاڙي، فوجي تربيت ۽ عوامي تعليم _ اھرا موضوع آھن جن ۾ ڪلھوڙن گهڻو ڪجھه حاصل ڪيو. 1681ع کان 1784ع تائين سندن حڪومتي دور کي ، مذھبي يا نسلي مت ڀيد کان سواءِ، عوامي فلاح ۽ ترقيءَ جو مثالي دور سڏي سگهجي ٿو. حقيقت ۾ ھر شھري لاءِ ڪلھوڙن، امن سک ۽ سلامتي جو بندوبست ڪيو، جو اڄ وانگر ماضيءَ ۾ به ھڪ سٺي حڪومت لاءِ لازمي عنصر ھو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي ذاتيون]] fbvlw28tdlmn27l64dau1qcdpj7yx0z 384112 384111 2026-06-11T01:23:53Z Intisar Ali 8681 /* */ 384112 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي علائقي ۾ حڪمراني ڪندڙ سني مسلمان خاندان}} {{Infobox former country | native_name = {{Lang|sd|{{Naskh|ڪلهوڙا خاندان}}}} | conventional_long_name = Kalhora Dynasty | common_name = ڪلهوڙا | year_start = 1701 | year_end = 1783 | p1 = ٺٽو صوبو | flag_p1 = | p2 = | flag_p2 = | s1 = ٽالپر خاندان | flag_s1 = Flag of Sindh (1783–1843).svg | s2 = | flag_s2 = | image_map = Black flag.svg | image_map_caption = ڪارو شاهي جهنڊو | national_anthem = | official_languages = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]<ref name="NAZ2023" /> | capital = [[خداآباد]] (1710ع–1768ع)، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] (1768ع–1783ع) | government_type = اشرافيائي حڪومت | title_leader = [[نواب]] (ميان) | leader1 = [[يار محمد ڪلهوڙو]] | year_leader1 = 1701ع–1719ع | leader2 = [[عبدالنبي ڪلهوڙو]] | year_leader2 = 1775ع–1783ع | footnotes = | today = }} {{History of Sind}} '''ڪلهوڙا خاندان''' [[سنڌي]] مسلمانن جو هڪ حڪمران خاندان هو، جيڪو موجوده [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] واري علائقي ۾ حڪمران رهيو. 1701ع کان 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت قائم رهي. سندن گاديءَ جو هنڌ پهريائين [[خداآباد]] هو، جيڪو 1710ع کان 1768ع تائين گاديءَ جو شهر رهيو، ان کان پوءِ گادي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] منتقل ڪئي وئي، جتي 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت جاري رهي.<ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library (Stories) |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html |website=[[Sindhi Adabi Board]]}}</ref> == پسمنظر ۽ عروج == ڪلهوڙا خاندان جو تعلق سنڌ جي قديم قبيلائي سماج سان هو. روايتن موجب ميان چنو ستن اهم قبيلن؛ ڪوريجن، سهتن، چنن، سمن، مهرن، ٻلالن ۽ ڏهرن جو پڳدار هو. هن جهانگارا ۽ باجارا نالي آباديون قائم ڪيون ۽ علائقي جي بااثر زميندارن مان شمار ٿيندو هو. سندس وفات 1220ع ۾ ٿي.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> ڪلهوڙن جي مذهبي ۽ سياسي اثر جي شروعات [[ميان آدم شاهه ڪلهوڙو]] کان ٿي، جنهن جي چوڌاري وڏي تعداد ۾ مريد گڏ ٿيا. ترخانن ۽ مغلن جي تڪرارن دوران هن پنهنجي پوئلڳن کي منظم ڪيو، جنهن سبب مغل اختيارين سان سندس اختلاف پيدا ٿيا ۽ آخرڪار کيس گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref><ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> سندس وفات کان پوءِ گادي ميان الياس ۽ پوءِ [[ميان شاهل محمد]] وٽ پهتي. ميان شاهل محمد پڻ مغلن جي خلاف مزاحمت جاري رکي، جنهن جي نتيجي ۾ هو به قتل ڪيو ويو.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> === ميان نصير محمد ۽ ڪلهوڙا رياست جو قيام === [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ڪلهوڙن جي طاقت ۾ نمايان واڌ آئي. 1675ع ۾ کيس گرفتار ڪري [[اورنگزيب عالمگير]] جي درٻار ڏانهن موڪليو ويو. مذهبي اختلافن جي جاچ لاءِ 1678ع ۾ احمد نگر ۾ هڪ مناظرو منعقد ڪيو ويو، جيڪو ”عالمگيري مباحثو“ جي نالي سان مشهور آهي. ان کان پوءِ ميان نصير محمد کي آزاد ڪيو ويو ۽ کيس محدود علائقي ۾ حڪمراني جو حق حاصل ٿيو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> ميان نصير محمد جي دور ۾ ڪلهوڙن جي سياسي ۽ فوجي تنظيم مضبوط ٿي. سندس حامين ۾ مختلف سنڌي ۽ بلوچ قبيلن جا اڳواڻ شامل هئا، جن ڪلهوڙن جي اقتدار جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ميان نصير محمد جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[ميان دين محمد ڪلهوڙو]] گاديءَ تي ويٺو، پر مغلن خلاف سرگرمين سبب قتل ڪيو ويو. ان کان پوءِ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] اقتدار سنڀاليو ۽ اتر سنڌ جي وسيع علائقن تي قبضو قائم ڪيو. 1701ع ۾ مغلن کيس ''خدا يار خان'' جو لقب، خلعت ۽ حڪمرانيءَ جا اختيار عطا ڪيا، جنهن سان ڪلهوڙا اقتدار کي سرڪاري حيثيت حاصل ٿي.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> === ميان يار محمد ۽ شاهه عنايت جو واقعو === ميان يار محمد جي دور ۾ ڪلهوڙن ۽ [[شاهه عنايت شهيد]] جي تحريڪ وچ ۾ تڪرار پيدا ٿيو. ٺٽي جي مغل گورنر اعظم خان 1718ع ۾ شاهه عنايت کي گرفتار ڪري قتل ڪرايو. هن واقعي تي ڪيترن همعصر عالمن ۽ صوفين، جن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، مير جان الله شاهه رضوي ۽ مخدوم محمد معين ٺٽوي شامل هئا، افسوس جو اظهار ڪيو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> === ميان نور محمد جو دور === 1719ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] حڪمران بڻيو. 1736ع ۾ کيس ٺٽو، بکر ۽ سيوهڻ جا اختيار پڻ مليا، جنهن سان تقريباً سڄي سنڌ ڪلهوڙا اقتدار هيٺ اچي وئي. هن دور ۾ انتظامي ڍانچي، فوجي تنظيم ۽ روينيو نظام کي منظم ڪيو ويو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> 1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] سنڌ تي حملو ڪيو. ميان نور محمد کي وڏي مالي رقم ۽ سالياني خراج ادا ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو، جڏهن ته سندس ڪجهه پٽن کي يرغمال طور ايران وٺي وڃڻ جو ذڪر پڻ تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> == انتظامي ۽ معاشي ترقي == ڪلهوڙا دور کي سنڌ جي تاريخ ۾ آبپاشي ۽ زرعي ترقي جي لحاظ کان اهم دور تصور ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ ڪيترائي واھ کوٽايا ويا، جن ۾ [[پراڻ]]، [[نارو]]، [[اڙل]]، [[ڦليلي]]، [[پيڃارو]]، [[گانگرو]]، [[سيتا]]، [[بگهاڙ]]، [[داديجي]] ۽ [[نور واهه]] شامل آهن. انهن منصوبن سان زرعي پيداوار ۽ آبادي ۾ واڌ آئي. ڪلهوڙن [[خداآباد]]، [[مرادآباد]] ۽ [[الله آباد]] جهڙا شهر پڻ آباد ڪيا، جڏهن ته [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] [[شاهه بندر]] جي ترقي ۽ ٻين عمراني منصوبن لاءِ مشهور آهي.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> == فوجي تنظيم == ڪلهوڙن جي فوج سنڌي ۽ بلوچ قبيلن تي مشتمل هئي. ميان يار محمد ۽ ميان نور محمد فوجي تنظيم کي مضبوط ڪيو ۽ مختلف قبيلن جي ماڻهن کي فوج ۾ شامل ڪيو. تاريخي ماخذن موجب هن دور ۾ تير، تلوار، ڀالا، بندوقون ۽ توبون فوجي هٿيار طور استعمال ٿيندا هئا، جڏهن ته گهوڙا ۽ محدود طور هاٿي به جنگي مقصدن لاءِ ڪم آندا ويندا هئا.<ref>ڊاڪٽر محمد علي قاضي، ''سنڌ جو عسڪري نظام''، ص 286</ref> ميان غلام شاهه، ميان نور محمد ۽ ميان يار محمد ڪلهوڙا هن دور جا اهم حڪمران هئا، جڏهن ته شاهه بهارو جهڙوڪ سپهه سالار فوجي معاملن ۾ نمايان حيثيت رکندا هئا.<ref>تحفة الڪرام، مير علي شير قانع ٺٽوي، ص 266</ref> == زوال == اٺارهين صديءَ جي آخر تائين ڪلهوڙا اقتدار اندروني تڪرارن، افغان مداخلت ۽ فوجي ڪمزوريءَ سبب ڪمزور ٿيڻ لڳو. آخرڪار 1783ع ۾ [[ٽالپر خاندان]] ڪلهوڙن کان اقتدار کسي ورتو ۽ سنڌ ۾ ٽالپر دور جو آغاز ٿيو. ::: جيڪي [[سنڌ]] جي ٻين پاڻ جھڙن، مُکيه قبيلن وانگر سدائين سنڌ جي ڌارين خلاف، پنھنجي مُنھن وڙھندا رھندا ھئا. سنڌن وڏو [[ميان چنو]]، ستن مُک قبيلن ڪوريجن، سھتن، چنن، سمن، مھرن، ٻلالن ۽ ڏھرن جو پڳدار ھو. ھن سيوھڻ کان ڇھ ڪوھه پري [[جهانگارا]] [[باجارا]]جا شھر ٻَڌايا. ھو ھڪ وڏو ڀاڳيو ۽ سجاڳ زميندار ھو ۽ وڏي ساک وارو، سخي، پھلوان مڙس ھو. ھن 1220ع ۾ لاڏاڻو ڪيو. ھن قبيلي مان [[ميان آدم شاھ ڪلھوڙو]] پيدا ٿيو، جنھن جا ڪيترائي مريد ھئا. ھو الله وارو ۽ درويش صفت انسان ھو. سندس ڏينھن ۾ خان خانان سنڌ تي ڪاھه ڪئي. ھن ترخانن ۽ مغلن جي ٽڪراءَ جو فائدو وٺي، پنھنجي مريدن کي گڏ ڪري، ڌارين جي خلاف بغاوت جو جھنڊو بلند ڪيو. ان ڪري ملتان جي گورنر کيس مارائي ڇڏيو<ref>شاھه سچل سامي- محمد ابراھيم جويو- ص نمبر 55</ref>.تحفة الڪرام موجب سن 1592ع ۾ مغل ڪمانڊر عبدالرحيم خانخانان سنڌ جي فتح وقت ميان آدم شاھه وٽ دعا لاءِ آيو ھو. خانخانان بزرگ جي لنگر خاني لاءِ چانڊڪي ۾ جاگير ڏني ھئي، ليڪن اڳتي ھلي مغلن ۽ آدم شاھه ۾ تصادم ٿيو. ميان صاحب کي ملتان ۾ کڻي ويا، جتي کيس ڦاسي ڏنائون<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> ان کان پوءِ ھن جي پوٽي [[ميان الياس]] گادي سنڀالي. ميان الياس کان پوءِ [[ميان شاھل محمد]] پنھنجي مريدن کي گڏ ڪري مغلن خلاف بغاوت جو جھنڊو بلند ڪيو، جنھن ڪري کيس به مارايو ويو.<ref>شاھه سچل سامي- محمد ابراھيم جويو- ص نمبر 55</ref>زميندارن ۽ مُلن کي آرام نه آيو ۽ انھن جي سازش سان ميان شاھه علي (عرف ميان شاھل محمد) کي ذاتي طرح سان ھڪ معرڪي ۾ قتل ڪرايو ويو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> کانئس پوءِ [[ميان نصير محمد ڪلھوڙو]] 1657ع ۾ شاھجھان جي ڏينھن ۾، گاديءَ کي زور وٺرايو.<ref>شاھه سچل سامي- محمد ابراھيم جويو- ص نمبر 55</ref>ميان نصير محمد ھن جي گادي سنڀالي. ھن کي 1675ع ۾ گرفتار ڪري اورنگزيب جي درٻار ۾ موڪليو ويو، جيڪو شريعت جي معاملي ۾ ھڪ سخت گير انسان ھو. عام خيال ھو ته شھنشاھه سلامت خود عالم آھي، سو پاڻ ميان نصير کي ڪافر قرار ڏئي قتل ڪرائي ڇڏيندو. ھتي وري ڪجهه سالن جي وقفي کان پوءِ حق جي سوڀ ٿي. عالمن پاران اورنگزيب تي دٻاءُ پيو ته درٻار جي مُلن ۽ مھدوين جي وچ ۾ مناظرو ڪرايو وڃي، ته جيئن حق سچ جي خبر پوي ۽ سنڌ جي سرواڻ ميان نصير محمد ڪلھوڙي کي ڦاسي ڏيڻ جو فيصلو ڪيو وڃي. ھن بحث کي ”عالمگيري مباحثو“ سڏيو وڃي ٿو، جيڪو 1678ع ۾ احمدنگر ۾ منعقد ٿيو. نتيجي ۾ نه ته بادشاھه ۽ نه وري عالم اھڙي ڪا چيز دريافت ڪري سگهيا، جو ميان نصير محمد تي ڪفر جي فتويٰ لاڳو ڪري سگهجي . ھڪ راءِ آھي ته ھن مباحثي جي نتيجي ۾ ميان کي آزادي ملي. ميان نصير محمد اولين ڪلھوڙو مرشد ھو، جو سرڪاري فوجن سان 1675ع ڌاري وڙھيو ھو. اھو لشڪر بکر جي گورنر مير يعقوب موڪليو ھو. ھن معرڪي ۽ وڌندڙ فوجي طاقت سبب، دھلي درٻار محدود حلقي ۾ ميان نصير کي حڪومت ڪرڻ جو حق ڏنو. اِن ريت 1681ع ڌاري ڪلھوڙا خاندان جي حڪومت جو بنياد پيو. اڳتي ھلي آھستي آھستي دھلي درٻار جي سنڌ ۾ طاقت گهٽجي ويئي، جڏھن ته ڪلھوڙن جي حڪمراني مضبوط ٿيندي رھي. ھيٺ اسين مکيه ماڻھن جا نالا ڏينداسين جي ميان سان گڏ ھئا: فوجو فقير سومرو، شاھه پنجو سلطان، مير صوبدار ٽالپر، جنگو خان جمالي، حاصل فقير لاشاري، مراد ڪليري، باغو چانڊيو، گولو کوسو، شاھه گودڙيو کوسو، يارو رند، ڪمال خان مشوري، ميرڻ سولنگي، گل محمد لغاري، دريا خان برھماڻي، سھراب جتوئي، بلاول زرداري، ڏونگر مگسي وغيره. <ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> ميان نصير جي وفات کان پوءِ سندس پُٽ دين محمد گاديءَ تي ويٺو، جنھن مغلن خلاف بغاوت کي زور وٺرايو، ان ڪري کيس قتل ڪيو ويو. ميان دين محمد کان پوءِ سندس ننڍي ڀاءُ ميان يار محمد پنھنجي ڪٽنب ۽ ٻين پنھنجن ماڻھن سميت جابلو علائقن ۾ پناھه ورتي ۽ اتان مغل شھزادي معزالدين سان ويڙھ جاري رکي ۽ ان کي هار ڏني. ان کان پوءِ ھو جبلن تان ھيٺ لھي آيو ۽ [[نئيگ شريف]] کان ٿيندي، [[منڇر ڍنڍ]] جي ڪناري وارا شھر [[ڳوٺ سامتاڻي|سامتاڻي]] ۽ ڳاھن جي ايراضي، [[فتح پور]]، [[شڪارپور]]، [[گچيرو]]، [[ڳوٺ ڳاڙهي|کاري]]، [[ڪنڊيارو]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] آزاد ڪرائي، پنھنجي قبضي ۾ ڪيا. 1701ع ۾ مغلن پنھنجي اختيار جي سج جو زوال ڏسندي [[سبي]]، [[بکر]] ۽ سيوھڻ جي علائقن جا اختيار سندن حوالي ڪري، خدا يار خان جي لقب سان گڏ [[خلعت]]، سوني جڙت واري ڪَلنگي، ترار، گھوڙو ۽ ھاٿي به ھن جي پذيرائيءَ طور کيس ڏنا.<ref>شاھه سچل سامي- محمد ابراھيم جويو- ص نمبر 55</ref>ھن اتر سنڌ ۾ پنھنجي خودمختيار صاحبي قائم ڪري، [[خدا آباد]] کي پنھنجو تخت گاھه بڻايو.ميان دين محمد ڪلھوڙو، جنھن کي اورنگزيب جي پوٽي شھزادي معزالدين ملتان ۾ نظربند رکيو ۽ پوءِ موت جي سزا ڏني. ھي واقعو 1700ع ۾ پيش آيو. معزالدين ماءُ جي طرف کان فقـﮧ جعفريه سان لاڳاپيل ھو ۽ حڪم ڏنو ھئائين ته جمعي جي خطبي ۾ ٻارھن امامن جو ذڪرضرور ڪيو وڃي ظاھر آھي ته ھن جو مقصد ”مھدويت“ کي ضابطي ۾ رکڻ ھو. حاڪمن جي ھن ظالم سبب شديد رد عمل ظاھر ٿيو. ڪلھوڙا نئين جذبي ۽ جوش سان اڳتي وڌيا. سياسي ميدان تي سندن نئين ظھور عام ماڻھن ۾ کين وڏي مڃتا ڏني. آخرڪار مغليه سلطنت کي سندن طاقت جي حقيقت کي تسليم ڪرڻو پيو. ميان يار محمد کي ڪجھه شرطن سان اُتر سنڌ ۾ حڪمرانيءَ جو حق مليو. طئه ٿيل شرطن جو ذڪر غلام رسول مھر ”تاريخ ڪلھوڙا“ ۾ ڪيو آھي. ھن معاھدي ۾ دھلي بالادست ڏسجي ٿي. ڪلھوڙن کي به ان جي نتيجن جو درست اندازو نه ٿي سگهيو. حقيقت ۾ ڪلھوڙا قرآن ۽ سنت جا بيحد پائبند ھئا، اِنڪري پاڻ دھليءَ جي بادشاھه کي اولي الامر(حڪمران)طور تسليم ڪيائون. ھن صورتحال کي دھلي درٻار ھميشـﮧ استعمال ڪيو ۽ غلط فائدا ورتا. خدا جو خوف رکندڙ ميان يار محمد ڪلھوڙي کي پنھنجي پيرڀائي شاھه عنايت صوفي سان به قرآني حڪم اولي الامر (حڪمران) واري نُڪتي تحت جنگ ۾ شموليت ڪرڻي پئي. پڪ سان ھي قدم يار محمد جي حوالي سان ھڪ دکدائڪ فيصلو آھي. صلح جو ھڪ عھدنامو شاھه عنايت صوفيءَ تي مڙھيو ويو، جنھن ۾ ھن جي مريدن ۽ خاص ڪري سندس ويجھي مريد مير شھداد خان ٽالپر صوفيءَ جي سلامتيءَ جي ضمانت ڏني. سرڪاري ۽ شاھي فوجن قرآن مجيد کي شاھد بنايو. ميان يار محمد ۽ مير شھداد به سرڪاري عھدنامي کي سچ تسليم ڪيو ٿي. پرپوءِ ڳالھه تبديل ٿي ۽ ٺٽي جي حاڪم اعظم خان، سن 1718ع ۾ پھريان صوفي صاحب کي نظربند رکيو ۽ پوءِ کيس موت جي سزا ڏئي سندس سرکي دھلي درٻار ۾ موڪليو ويو. ھڪ حلقي جي خلاف ھي ڪامياب سازش ھئي، ته جيئن سندن مريدن ۾ بدگماني پيدا ڪري ڪلھوڙن جي طاقت کي ڪمزور ڪجي. ھن ھانءُ ڏاريندڙ حادثي تي ميرجان الله شاه رضوي، مخدوم محمد معين ٺٽوي ۽ شاھه عبداللطيف ڀٽائي گهڻو ناراض ٿيا ۽ ڏکوئجي پيا. 1738ع ۾ نادرشاھه ھند ۽ سنڌ تي حملو ڪيو. نتيجي ۾ ٻنھي علائقن جي اقتصاديات کي وڏو نقصان پھتو. ھن سنڌ جي دولت لُٽي ۽ ميان نور محمد جي ملڪ کي ٽن ٽڪرن ۾ ورھايو. ميان کي ملڪ جو ٽيون حصو مليو. اُن کان علاوه ميان جي بھترين ذاتي ڪتبخاني کي به لُٽيائين، ۽ ڪيئي قيمتي نسخا توڙي قرآن مجيد جا مخطوطا پاڻ سان کڻي ويو. ڦرلٽ اتي دنگ نه ڪيو، ميان نور محمد ھڪ ڪروڙ رپيه روڪ ڏنا ۽ پڻ سالانه 20 لک خراج ڏيڻ قبول ڪيو. ضمانت طور ميان جا ٻه پٽ مرادياب خان ۽ غلام شاھه به پاڻ سان ايران وٺي ويو. اِن ريت ئي ٻئي شھزادا خانداني تعليم ۽ تربيت کان محروم رھجي ويا. ميان يار محمد جي وفات 1719ع ۾ ٿي. بعد ۾ سندس فرزنده ميان نور محمد حڪمران بنيو. 1736ع ۾ ٺٽو صوبو پڻ سندس حوالي ٿيو. اُن بعد ڪلھوڙن جي مقامي حڪومت طاقت ورتي. حاڪميت ۽ حڪمراني لاءِ انتظامي ڍانچو تشڪيل ڏنو ويو. سنڌ جي پنھنجي فوج تيار ٿي. روينيو ۽ محصول وٺڻ جو اختيار به ڪلھوڙن کي مليو. اُن سان گڏ ڪلھوڙن مرشد جي حيثيت ۾ ماڻھن جي اصلاح ۽ دين جي واڌاري لاءِ به اُپاءُ ورتا. تاريخن ۾ ھن دور کي ”سونھري دور“ سڏجي ٿو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> 1718ع ۾ ميان [[يار محمد ڪلهوڙو]] جو پُٽ [[ميان نور محمد ڪلھوڙو]] تخت ڌڻي ٿيو، جنھن [[لاڙ]] ۾ [[ڪڪرالو]] ۽ [[سري]] ۾ [[شڪارپور]] ۽ [[سيوي]] تائين قبضو ڪيو. 1736ع ۾ دھلي سرڪار کان بکر، [[سيوھڻ]] ۽ [[ٺٽو]] فتح ڪري، سڄي سنڌ تي پنهنجي صاحبي لاڳو ڪيائين. ان کان پوءِ [[ميان غلام شاهه]] دٻدٻي سان حڪومت ھلائي. آخر ۾ 1783ع ۾ ٽالپرن کانئن صاحبي کَسي. سنڌ جي تاريخ ۾ ڪلھوڙا دور سياسي، ثقافتي، اقتصادي ۽ فوجي لحاظ کان وڏي اھميت وارو آهي، ميان يار محمد، نور محمد ۽ ميان غلام شاھه ھن خاندان جا روشن تارا ھئا جن سنڌ کي آجپي واري خودمختيار، سائي ستابي ۽ عوام ۾ خوشحالي آڻڻ لاءِ پنھنجي محدود وسيلن ڪتب آڻڻ ۾ ڪابه گھٽتائي ڪانه ڪئي. ھنن سنڌ جي جاگرافيائي وحدت کي بحال رکڻ لاءِ وڏيون جاکوڙون ڪيون. پرڳڻي ۾ ريجاڻي (آبپاشي) ۽ زراعت کي ترقي ڏيارڻ لاءِ ھنن سنڌ ۾ واھن جو ڄار وڇايو. [[مسٽر ڊيل ھوسٽ]] ڪلھوڙن جي ڏينھن ۾ کوٽايل ھي واھه ڄاڻايا آھن. [[پراڻ]]، [[نارو]]، [[اڙل]]، [[ڦليلي]]، [[گوني]]، [[پيڃارو]]، [[گانگرو]]، [[لکي]]، [[سيتا]]، [[بگھاڙ]]، [[داديجي]]، [[گھار]]، [[امرڪس]] ۽ [[نُور واھ]]. واھن جي انتظام ڪري سنڌ جي آباديءَ ۾ واڌارو ٿيو ۽ ماڻھو روزي ڪمائڻ لائق ٿيا. ڪلھوڙن حاڪمن [[مراد آباد]]، [[الله آباد]] ۽ [[خدا آباد]] شھر اَڏايا. ميان غلام شاھ، [[شاھبندر]] جو بندر ٺھرايو ۽ پراڻ جي موريءَ کي بند ڏياريو، جنھنڪري ٿر جي آباديءَ ۾ واڏارو ٿيڻ لڳو. ملڪ جي زراعت زور وٺڻ ڪري، سنڌ جي سالياني اُپت وڌي اسي لکن تي پھتي. سندس دور ۾ امن امان ھو ۽ ماڻھو اطمينان سان پنھنجي ڏيھاڙي جي ڪِرت ۾ رُڌل رهندا هئا. [[گلدسته نورس بھار]] جو مصنف لکي ٿو ته، ”رستن جو امن ۽ رعيت جي ڀلائي اُتم درجي تي پھتل آھي. مسافر توڙي مقامي ماڻھو، پنھنجي ڪاروبار کي لڳل آھن. ھِت ايڏي پئماني تي امن امان آھي جو مسافر، ھر اُڊڪي کان سواءِ، رات ڏينھن امن امان سان ھر ھنڌ اچن وڃن ٿا.“ ڪلھوڙن جي دور ۾، سنڌين جي فوجي سگھ ڏاڍي سگھاري ھئي. ڪلھوڙا پاڻ به بھادر ۽ با اثر زميندار ھئا جن ٻه سؤ ورهين جي، غير سنڌي حڪومت کان، سنڌ کي پنھنجي سياسي ڏاهپ، بھادري ۽ ساڃاھ سان آزاد ڪرايو ۽ سنڌ ۾ سنڌين جي حڪومت قائم ڪئي. ھنن پنھنجي فوج کي سٺي تربيت ڏني ھئي، ڇو ته ھنن کي پنھنجي صاحبي واري دور ۾ ڪيتريون لڙايون وڙهڻيون پيون هيون. ھنن کي دھليءَ جي مغلن کان سنڌ، انھن جي فوجي ڪارنامن جي ڪري ئي ملي ھئي. ”ڪتاب التبصرة الناظرين“ جي بيان مطابق ڪلھوڙن جي فوج پروري حيرت انگيز ھئي.<ref>سنڌ جو عسڪري نظام- ڊاڪٽر محمد علي قاضي ص نمبر 286</ref><ref>ڪتاب التبصرة الناظرين</ref> ھن دور ۾ ميان يار محمد، ميان نور محمد ۽ ميان غلام شاھه مشھور سوڀارا ٿي گذريا آھن ۽ [[راڄو ليکي]]، [[حبيب الله نائچ]]، [[محمد حسن کھاوڙ]]، [[الله بخش جھنجھڻ]]، [[عزت يار خان]]، [[تاجو سامٽيو]]، [[تاجو جتوئي]]، [[بلاول نائچ]]، [[شالمين شيدي]]، [[ٻڍو خان]]، [[ڌڱاڻو خان جتوئي]]، [[بجار جوکيو]]، [[محراب خان جتوئي]] ۽ [[شاهه بهارو]] مکيه سپھ سالار ٿي گذريا آھن. ڪيترين ئي جنگين ۾ پاڻ موکيو. شاھه بھارو جھنجھڻ ھن دور جو، چانڊڪا پرڳڻي جو ڪمانڊر انچيف ھو، جنھن جي ڪمان ۾ ڏھه ھزار سپاھه ھوندو ھو. ھن 84 جنگيون ڪيون پر ھر جنگ ۾ ڪاميابيءَ سندس وِکون چميون. ڪلھوڙن جي فوج ھڪ طرف بھادر ۽ سگھاري ھئي ته ٻئي طرف سکيا ورتل به ھئي. هي لشڪر ھر وقت تيار رھندو هئو. ان وقت سنڌي لشڪرين جي سگھ جو اندازو آئين اڪبريءَ ۾ ھِن ريت ڄاڻايل آھي. ڪلمتي بلوچ لکيءَ وارا ويھ ھزار سوار ميدان ۾ آڻيندا ھئا. نومڙيا سيوھڻ جي تَر ۾ سؤ سوار ۽ ست ھزار پيادل فوج جي طاقت رکندا ھئا. مزاري بلوچ ھڪ ھزار جوان وقت سر ميدان ۾ آڻيندا ھئا. ميان يار محمد ڪلھوڙي جو لشڪر اُتم پائي جو ھو. ھن جي لشڪر ۾ بلوچ ۽ سنڌي سپاھي ھئا. ھن سنڌي ۽ بلوچن کي دعوتون ڏيئي فوج ۾ ڀرتي ڪيو ۽ سندن سردارن کي جاگيرون ڏنيون. ھن بلوچن جي مدد سان سڄي سنڌ تي والار ڪئي. ھن پنھنجي آرمي فورس جي طاقت ۽ سورھيائي سان ئي مغلن کان سنڌ آجپو ڏياريو. ميان نور محمد ڪلھوڙو ھڪ سٺو فوجي جرنيل ھو. ھو پنج ھزاري منصب تي فائز ھو. ھن جي فوج ۾ سماٽ ۽ بلوچ لشڪري ھئا. ھن ڌاريجا لاڙ ۾، عمرڪوٽ ٿر ۾، سِري ۾ شڪارپور ۽ لکي ۽ عبدالله خان ”شھباز- ڪوھستان“ کان ڪڇ کٽي، سنڌ جي سرحدي پرڳڻي چانڊوڪا ۾، لاڙڪاڻي کي تختگاھه ٺاحِ، اتي مٽيءَ جو قلعو اَڏرائي مٿس توبون رکائي ڏھ ھزار لشڪر شاھه بھاري جي نگراني ھيٺ رکيو. ميان نور محمد پنھنجي لشڪر کي جديد هٿيارن سان سنواريو. سندس مدراس جي راجا سان دوستي ھئي، جنھن جي ذريعي ھن انگريزي قلعي کان پراڻيون توبون خريد ڪيون. ڪي توبون پرچوگيزن کيس سوکڙيءَ طور ڏنيون ھيون. جڏھن سيويءَ کي شڪارپور جي افغانن فتح ڪيو، تڏھن ميان نور محمد، پنھنجي پٽ دائود خان جنھن ترتيب سان ميدان جنگ ۾، کاٻي ۽ ساڄي کان سپاھ آرائي ڪري، دشمن تي حملو ڪيو، سو مانُ ڏيڻ جوڳو هو. ويرين کي هار ملي ۽ ڪلھوڙن کي سوڀ حاصل ٿي. ميان نور محمد جو ٻيو پٽ غلام شاھ به ڏاڍو بھادر ۽ دلير جوان ھو. جڏھن ھن عطر خان کي هار ڏني، تڏھن قنڌار جي بادشاھه کيس شاھه وردي جو خطاب ڏنو. ان کان سواءِ جڏھن ھن ڪڇ جا بندر فتح ڪيا، تڏھن بادشاھ کيس صمصام الدوله جو خطاب ڏنو.<ref>تحفة الڪرام- مير قانع ٺٽوي ص نمبر 266</ref>ڪلھوڙن ايشيا جي ٻِن وڏن ڦورن ۽ ڌاڙيلن نادر شاھه ايراني ۽ احمد شاھه ابدالي سان جيڪي جنگيون جوٽڻ جون جاکوڙون ڪيون. چون ٿا ته جڏھن نادر عمرڪوٽ وڃي رھيو ھو، تڏھن ماڇي قبيلي جي فوج جو ھڪ دستو نادري لشڪر جي سامھون رستو روڪي بيھي رھيو ۽ وڏي بھادريءَ سان وڙھيو. اھا جنگ اڃا جاري ھئي ته رڻ پٽ جي پاسي کان ھڪ ٻي فوج پڌري ٿي. اھو مھيري قبيلي وارن جو لشڪر هو، جنھن ۾ فقط نو سؤ سوار ھئا، ۽ انھن به تيزيءَ سان ايرانين تي هلان ڪئي، پر احمد شاھ ابدالي جي لشڪر آڏو پير نه کوڙي بيھي نه سگھيا. 1761ع ۾، جڏھن احمد شاھه ابداليءَ کي ھندوستان جي مسلمانن، مرھٽن ۽ سِکن جي ڏاڍ کي ختم ڪرڻ لاءِ شاھ ولي الله دعوت ڏئي گھرايو هو، تڏھن سرفراز خان ڪلھوڙي، شاھه فقيرالله علوي جي چوڻ تي گھڻائي سنڌي لشڪري ساڻس پڻ ويا هئا. ھن دور ۾ جنگي ھٿيارن ۾ تير، تلوار، ڀالا، خنجر، ڍال، توبون ۽ بندوقون ڪم اينديون ھيون. جنگ جي ميدان ۾، گھڻو ڪري گھوڙا استعمال ٿيندا ھئا، وقتي ھاٿي به ڪم ايندا ھئا. ھر سپاھيءَ کي ماھوار پگھار ٽي روپيا ۽ سوار کي گھوڙي لاءِ روزانو ھڪ روپيو ملندو ھو. فوجين کي سرڪاري راشن به ڏنو ويندو ھو.<ref>ماھوار نئين زندگي- 1971ع ڪريم بخش خالد. سنڌ ۽ آزادي جي جدوجھد</ref> ڪلھوڙن جو دور سنڌ جي عسڪري نظام جي لحاظ کان سٺي حيثيت رکي ٿو. جنھن ۾ سگھ جي زور تي ڪلھوڙن، سنڌ کي دھلي جي مرڪزي قبضي کان آزاد ڪرائي، نادر شاھه، مدد خان پٺاڻ ۽ تيمور شاھه سان، جيئن تيئن ڏي وٺ ڪري، سنڌ کي ھڪ خودمختيار ۽ پاڻ ڀرو ملڪ ٺاهڻ ۾ اھم ڪردار ادا ڪيو. == مذھبي رواداري == ھي مکيه موضوع آھي جنھن ۾ ڪلھوڙن کي نمايان سوڀ حاصل ٿي. حڪمرانن ڪوشش ڪئي ته انساني رشتن جي تعميرڪجي، خاص ڪري مختلف نسلي ۽ مذھبي گروھن جي وچ ۾ يڪجھتي پيدا ڪرڻ لاءِ کين خاص ڪامراني مھيا ٿي. ھن ڏس ۾ ھندن ۽ مسلمانن جي وچ ۾ ڀائيچارو پيدا ڪرڻ تي اھم ڌيان ڏنو ويو. ھندن تي اعتماد ڪندي کين رياست ۾ اھم عھدا ڏنا ويا. ڪجھه نالا ھن ريت ملن ٿا: برخوردار مھتو موٽومل، ديوان چيلا رام، ديوان گهنشام داس، لالا امرت راءِ، ديوان تارا چند ۽ شيوڪ رام عطارد. اُن پس منظر ۾ ڪلھوڙن کي مت ڀيد کان آجو حڪمران سڏي سگهجي ٿو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == آبپاشي نظام == ڪلھوڙن بھترين آبپاشي نظام جي تشڪيل ڪئي ۽ ڪيئي واھه کوٽايا. ليمبرڪ اھڙا تفصيل ڏنا آھن: نارواھه، گهاڙ واھه، بگهاڙ واھه، شاھه جي ڪور، مراد نارواھه، نصرت واھه، سرفراز واھه، باغ واھه ۽ بيگاري واھه. اِن طرح تصور ڪجي ته ڪيتري ويران زمين پوکي ھيٺ آئي. زرعي طور تي ملڪ ڪيئن خود ڪفيل ٿيو ۽ اُن ريت ھزارين لکين ماڻھن کي ڌنڌا ۽ ملازمتن جا موقعا مليا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == مسجدون ۽ مدرسا == ڪلھوڙن ڪيئي مدرسا جوڙايا، جن سان لاڳو مسجدن جي تعبير به ٿي. ھن ڏس ۾ خداآباد واري جامع مسجد جو خاص طرح سان ذڪر ٿيو آھي. ھڪ راءِ آھي ته ڪم جو آغاز ميان يار محمد جي دور ۾ ٿيو ۽ اُن جي تڪميل ميان نور محمد جي زماني ۾ ٿي. اسلامي طور طريقي موجب مسجدن ۾ تعليم ۽ تربيت ڏني ويندي ھئي، پر خاص ڳالھه ته ھن دور ۾ مسجدن ۾ ”دفاعي سکيا“ جو بندوبست پڻ ڏسجي ٿو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == مقبرا ۽ قبا == ڪلھوڙن جي دور ۾ گهڻيون تعميرات ٿيون. ھن ڏس ۾ ميان غلام شاھه جو وڏو ڪردار آھي. ميان غلام شاھه ھي اڏاوتون ڪرايون: مقبرو ميان آدم شاھه سکر، مقبرو ميان شاھل محمد قمبر، مقبرو ميان شاه بھارو لاڙڪاڻو ۽ مقبرو حضرت شاھه عبداللطيف ڀٽائي ھالا. ميان يار محمد جي حڪم سان ميان نصير محمد جو قبو اڏايو ويو. ميان نور محمد جي مزار تي مرادياب خان تعميرات ڪرائي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == ڪوٽ ۽ قلعا == خاص ھي ڪوٽ قلعا آھن جي ڪلھوڙا حڪمرانن جي توجھه سان وجود ۾ آيا. حيدرآباد جو پڪو قلعو، جو ھاڻي زبون آھي. بدين جو ڪوٽ ختم ٿي ويل آھي. لاڙڪاڻو قلعو جو ھاڻي زبون آھي. بدين جو ڪوٽ ختم ٿي ويل آھي. لاڙڪاڻو قلعو جو ھاڻي بنھه موجود ڪونھي، ۽ ڪڇ جي ڀرسان شاھه ڳڙه جو قلعو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == بندرگاھون == ميان غلام شاھه ھڪ بندر ”شاھه بندر“ جي نالي سان تعميرڪرايو. ھن اورنگا بندر جي جاءِ ورتي. علي بندر به ھن دور ۾ وجود ۾ آيو. ڪراچي بندر ڪلھوڙن جو زنده جاويد ڪارنامو اڄ به موجود آھي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == شھر ۽ بستيون == ڪلھوڙا حڪمرانن ھي شھر ۽ بستيون وجود ۾ آنديون، جن جو تاريخن ۾ ذڪر ملي ٿو. (1) ڳاڙھي: ھي شھر 1681ع کان 1700ع تائين ڪلھوڙن جو سرڪاري ماڳ (گاديءَ جو ھنڌ) رھيو. (2) خداآباد : ميان يار محمد جو تختگاھه. ھي شھر پنجاھه ايڪڙن تي پکڙيل ھو. ڪيئي تعميرات اڄ به موجود آھن. (3) محمد آباد : 1750ع ۾ ھي شھر ميان نور محمد جي حڪم سان تعمير ٿيو. (4)مراد آباد :1753ع ۾ وجود ۾ آيو. نصرپور جي ڀرسان ھن شھر۾ ، محمد مرادياب خان جي دستاربندي ٿي. (5)الھه آباد : ميان غلام شاھه جي حڪم سان ھي شھر وجود ۾ آيو. ھي شھر ”محمد آباد“ جي ڀرسان ھو. (6)شاھه پور : ھن نالي سان ٻه شھر وجود ۾ آيا، جي نصرپور جي ڀرسان ھئا. ھنن جي باني ميان غلام شاھه ھو. ھن وقت ٻئي ھم نام بستيون ختم ٿي چڪيون آھن. (7)حيدرآباد : نيرون ڪوٽ جي تاريخي ماڳ کي ميان غلام شاھه ”حيدرآباد“ جي نئين نالي سان 1768ع ۾ وجود ۾ آندو. تاريخي پڪو قلعو به ھن شھر ۾ تعمير ٿيو. (8)خدا آباد : ھالا جي ڀرسان ميان سرفراز جي حڪم سان، ھي بستي 1775ع ۾ وجود ۾ آئي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == ڪلھوڙن جي دؤر جون اھم شخصيتون == ڪلھوڙا دور ڪجھه نامور شخصيتن کي جنم ڏنو، جن مختلف ميدانن تي پاڻ ملھايو. مکيه نالا ھي آھن: شاھه عبداللطيف ڀٽائي، مير علي شير قانع، مخدوم محمد معين ٺٽوي، مخدوم محمد ھاشم ٺٽوي، محمد حيات سي، منشي عبدالرؤف، محسن ٺٽوي رجا ٺٽوي، شيخ محمد محفوظ ”سرخوش“، ميرنجم الدين عزلت، مير شھداد ٽالپر، شاھه بھارو، سيدجان الله شاھه ”مير“، محمد علي عالي، غلام علي مداح، شاھه علي رضا درويش، ميرلطف الله عرف مير متارو، مراد ڪليري، بلاول نائچ، مسو فقير سامٽيو ۽ مخدوم ابوالقاسم ٺٽوي. ڪلھوڙن جي حڪمراني اھڙن مضبوط بنيادن تي وجود ۾ آئي، جو اُنھن ھر محاذ تي پاڻ ملھايو. ادب، شاعري، فن تعمير، زمينن جي اصلاح، آبپاشي نظام جي ترقي، زراعت جو واڌارو، انتظامي بندوبست، محصولن جي بھتر اوڳاڙي، فوجي تربيت ۽ عوامي تعليم _ اھرا موضوع آھن جن ۾ ڪلھوڙن گهڻو ڪجھه حاصل ڪيو. 1681ع کان 1784ع تائين سندن حڪومتي دور کي ، مذھبي يا نسلي مت ڀيد کان سواءِ، عوامي فلاح ۽ ترقيءَ جو مثالي دور سڏي سگهجي ٿو. حقيقت ۾ ھر شھري لاءِ ڪلھوڙن، امن سک ۽ سلامتي جو بندوبست ڪيو، جو اڄ وانگر ماضيءَ ۾ به ھڪ سٺي حڪومت لاءِ لازمي عنصر ھو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي ذاتيون]] f5n2s3y8chwbs5jup6whofetdfxide2 384113 384112 2026-06-11T01:24:21Z Intisar Ali 8681 384113 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي علائقي ۾ حڪمراني ڪندڙ سني مسلمان خاندان}} {{Infobox former country | native_name = {{Lang|sd|{{Naskh|ڪلهوڙا خاندان}}}} | conventional_long_name = Kalhora Dynasty | common_name = ڪلهوڙا | year_start = 1701 | year_end = 1783 | p1 = ٺٽو صوبو | flag_p1 = | p2 = | flag_p2 = | s1 = ٽالپر خاندان | flag_s1 = Flag of Sindh (1783–1843).svg | s2 = | flag_s2 = | image_map = Black flag.svg | image_map_caption = ڪارو شاهي جهنڊو | national_anthem = | official_languages = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]<ref name="NAZ2023" /> | capital = [[خداآباد]] (1710ع–1768ع)، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] (1768ع–1783ع) | government_type = اشرافيائي حڪومت | title_leader = [[نواب]] (ميان) | leader1 = [[يار محمد ڪلهوڙو]] | year_leader1 = 1701ع–1719ع | leader2 = [[عبدالنبي ڪلهوڙو]] | year_leader2 = 1775ع–1783ع | footnotes = | today = }} {{History of Sind}} '''ڪلهوڙا خاندان''' [[سنڌي]] مسلمانن جو هڪ حڪمران خاندان هو، جيڪو موجوده [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] واري علائقي ۾ حڪمران رهيو. 1701ع کان 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت قائم رهي. سندن گاديءَ جو هنڌ پهريائين [[خداآباد]] هو، جيڪو 1710ع کان 1768ع تائين گاديءَ جو شهر رهيو، ان کان پوءِ گادي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] منتقل ڪئي وئي، جتي 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت جاري رهي.<ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library (Stories) |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html |website=[[Sindhi Adabi Board]]}}</ref> == پسمنظر ۽ عروج == ڪلهوڙا خاندان جو تعلق سنڌ جي قديم قبيلائي سماج سان هو. روايتن موجب ميان چنو ستن اهم قبيلن؛ ڪوريجن، سهتن، چنن، سمن، مهرن، ٻلالن ۽ ڏهرن جو پڳدار هو. هن جهانگارا ۽ باجارا نالي آباديون قائم ڪيون ۽ علائقي جي بااثر زميندارن مان شمار ٿيندو هو. سندس وفات 1220ع ۾ ٿي.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> ڪلهوڙن جي مذهبي ۽ سياسي اثر جي شروعات [[ميان آدم شاهه ڪلهوڙو]] کان ٿي، جنهن جي چوڌاري وڏي تعداد ۾ مريد گڏ ٿيا. ترخانن ۽ مغلن جي تڪرارن دوران هن پنهنجي پوئلڳن کي منظم ڪيو، جنهن سبب مغل اختيارين سان سندس اختلاف پيدا ٿيا ۽ آخرڪار کيس گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref><ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> سندس وفات کان پوءِ گادي ميان الياس ۽ پوءِ [[ميان شاهل محمد]] وٽ پهتي. ميان شاهل محمد پڻ مغلن جي خلاف مزاحمت جاري رکي، جنهن جي نتيجي ۾ هو به قتل ڪيو ويو.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> === ميان نصير محمد ۽ ڪلهوڙا رياست جو قيام === [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ڪلهوڙن جي طاقت ۾ نمايان واڌ آئي. 1675ع ۾ کيس گرفتار ڪري [[اورنگزيب عالمگير]] جي درٻار ڏانهن موڪليو ويو. مذهبي اختلافن جي جاچ لاءِ 1678ع ۾ احمد نگر ۾ هڪ مناظرو منعقد ڪيو ويو، جيڪو ”عالمگيري مباحثو“ جي نالي سان مشهور آهي. ان کان پوءِ ميان نصير محمد کي آزاد ڪيو ويو ۽ کيس محدود علائقي ۾ حڪمراني جو حق حاصل ٿيو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> ميان نصير محمد جي دور ۾ ڪلهوڙن جي سياسي ۽ فوجي تنظيم مضبوط ٿي. سندس حامين ۾ مختلف سنڌي ۽ بلوچ قبيلن جا اڳواڻ شامل هئا، جن ڪلهوڙن جي اقتدار جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ميان نصير محمد جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[ميان دين محمد ڪلهوڙو]] گاديءَ تي ويٺو، پر مغلن خلاف سرگرمين سبب قتل ڪيو ويو. ان کان پوءِ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] اقتدار سنڀاليو ۽ اتر سنڌ جي وسيع علائقن تي قبضو قائم ڪيو. 1701ع ۾ مغلن کيس ''خدا يار خان'' جو لقب، خلعت ۽ حڪمرانيءَ جا اختيار عطا ڪيا، جنهن سان ڪلهوڙا اقتدار کي سرڪاري حيثيت حاصل ٿي.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> === ميان يار محمد ۽ شاهه عنايت جو واقعو === ميان يار محمد جي دور ۾ ڪلهوڙن ۽ [[شاهه عنايت شهيد]] جي تحريڪ وچ ۾ تڪرار پيدا ٿيو. ٺٽي جي مغل گورنر اعظم خان 1718ع ۾ شاهه عنايت کي گرفتار ڪري قتل ڪرايو. هن واقعي تي ڪيترن همعصر عالمن ۽ صوفين، جن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، مير جان الله شاهه رضوي ۽ مخدوم محمد معين ٺٽوي شامل هئا، افسوس جو اظهار ڪيو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> === ميان نور محمد جو دور === 1719ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] حڪمران بڻيو. 1736ع ۾ کيس ٺٽو، بکر ۽ سيوهڻ جا اختيار پڻ مليا، جنهن سان تقريباً سڄي سنڌ ڪلهوڙا اقتدار هيٺ اچي وئي. هن دور ۾ انتظامي ڍانچي، فوجي تنظيم ۽ روينيو نظام کي منظم ڪيو ويو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> 1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] سنڌ تي حملو ڪيو. ميان نور محمد کي وڏي مالي رقم ۽ سالياني خراج ادا ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو، جڏهن ته سندس ڪجهه پٽن کي يرغمال طور ايران وٺي وڃڻ جو ذڪر پڻ تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> == انتظامي ۽ معاشي ترقي == ڪلهوڙا دور کي سنڌ جي تاريخ ۾ آبپاشي ۽ زرعي ترقي جي لحاظ کان اهم دور تصور ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ ڪيترائي واھ کوٽايا ويا، جن ۾ [[پراڻ]]، [[نارو]]، [[اڙل]]، [[ڦليلي]]، [[پيڃارو]]، [[گانگرو]]، [[سيتا]]، [[بگهاڙ]]، [[داديجي]] ۽ [[نور واهه]] شامل آهن. انهن منصوبن سان زرعي پيداوار ۽ آبادي ۾ واڌ آئي. ڪلهوڙن [[خداآباد]]، [[مرادآباد]] ۽ [[الله آباد]] جهڙا شهر پڻ آباد ڪيا، جڏهن ته [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] [[شاهه بندر]] جي ترقي ۽ ٻين عمراني منصوبن لاءِ مشهور آهي.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> == فوجي تنظيم == ڪلهوڙن جي فوج سنڌي ۽ بلوچ قبيلن تي مشتمل هئي. ميان يار محمد ۽ ميان نور محمد فوجي تنظيم کي مضبوط ڪيو ۽ مختلف قبيلن جي ماڻهن کي فوج ۾ شامل ڪيو. تاريخي ماخذن موجب هن دور ۾ تير، تلوار، ڀالا، بندوقون ۽ توبون فوجي هٿيار طور استعمال ٿيندا هئا، جڏهن ته گهوڙا ۽ محدود طور هاٿي به جنگي مقصدن لاءِ ڪم آندا ويندا هئا.<ref>ڊاڪٽر محمد علي قاضي، ''سنڌ جو عسڪري نظام''، ص 286</ref> ميان غلام شاهه، ميان نور محمد ۽ ميان يار محمد ڪلهوڙا هن دور جا اهم حڪمران هئا، جڏهن ته شاهه بهارو جهڙوڪ سپهه سالار فوجي معاملن ۾ نمايان حيثيت رکندا هئا.<ref>تحفة الڪرام، مير علي شير قانع ٺٽوي، ص 266</ref> == زوال == اٺارهين صديءَ جي آخر تائين ڪلهوڙا اقتدار اندروني تڪرارن، افغان مداخلت ۽ فوجي ڪمزوريءَ سبب ڪمزور ٿيڻ لڳو. آخرڪار 1783ع ۾ [[ٽالپر خاندان]] ڪلهوڙن کان اقتدار کسي ورتو ۽ سنڌ ۾ ٽالپر دور جو آغاز ٿيو. == مذھبي رواداري == ھي مکيه موضوع آھي جنھن ۾ ڪلھوڙن کي نمايان سوڀ حاصل ٿي. حڪمرانن ڪوشش ڪئي ته انساني رشتن جي تعميرڪجي، خاص ڪري مختلف نسلي ۽ مذھبي گروھن جي وچ ۾ يڪجھتي پيدا ڪرڻ لاءِ کين خاص ڪامراني مھيا ٿي. ھن ڏس ۾ ھندن ۽ مسلمانن جي وچ ۾ ڀائيچارو پيدا ڪرڻ تي اھم ڌيان ڏنو ويو. ھندن تي اعتماد ڪندي کين رياست ۾ اھم عھدا ڏنا ويا. ڪجھه نالا ھن ريت ملن ٿا: برخوردار مھتو موٽومل، ديوان چيلا رام، ديوان گهنشام داس، لالا امرت راءِ، ديوان تارا چند ۽ شيوڪ رام عطارد. اُن پس منظر ۾ ڪلھوڙن کي مت ڀيد کان آجو حڪمران سڏي سگهجي ٿو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == آبپاشي نظام == ڪلھوڙن بھترين آبپاشي نظام جي تشڪيل ڪئي ۽ ڪيئي واھه کوٽايا. ليمبرڪ اھڙا تفصيل ڏنا آھن: نارواھه، گهاڙ واھه، بگهاڙ واھه، شاھه جي ڪور، مراد نارواھه، نصرت واھه، سرفراز واھه، باغ واھه ۽ بيگاري واھه. اِن طرح تصور ڪجي ته ڪيتري ويران زمين پوکي ھيٺ آئي. زرعي طور تي ملڪ ڪيئن خود ڪفيل ٿيو ۽ اُن ريت ھزارين لکين ماڻھن کي ڌنڌا ۽ ملازمتن جا موقعا مليا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == مسجدون ۽ مدرسا == ڪلھوڙن ڪيئي مدرسا جوڙايا، جن سان لاڳو مسجدن جي تعبير به ٿي. ھن ڏس ۾ خداآباد واري جامع مسجد جو خاص طرح سان ذڪر ٿيو آھي. ھڪ راءِ آھي ته ڪم جو آغاز ميان يار محمد جي دور ۾ ٿيو ۽ اُن جي تڪميل ميان نور محمد جي زماني ۾ ٿي. اسلامي طور طريقي موجب مسجدن ۾ تعليم ۽ تربيت ڏني ويندي ھئي، پر خاص ڳالھه ته ھن دور ۾ مسجدن ۾ ”دفاعي سکيا“ جو بندوبست پڻ ڏسجي ٿو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == مقبرا ۽ قبا == ڪلھوڙن جي دور ۾ گهڻيون تعميرات ٿيون. ھن ڏس ۾ ميان غلام شاھه جو وڏو ڪردار آھي. ميان غلام شاھه ھي اڏاوتون ڪرايون: مقبرو ميان آدم شاھه سکر، مقبرو ميان شاھل محمد قمبر، مقبرو ميان شاه بھارو لاڙڪاڻو ۽ مقبرو حضرت شاھه عبداللطيف ڀٽائي ھالا. ميان يار محمد جي حڪم سان ميان نصير محمد جو قبو اڏايو ويو. ميان نور محمد جي مزار تي مرادياب خان تعميرات ڪرائي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == ڪوٽ ۽ قلعا == خاص ھي ڪوٽ قلعا آھن جي ڪلھوڙا حڪمرانن جي توجھه سان وجود ۾ آيا. حيدرآباد جو پڪو قلعو، جو ھاڻي زبون آھي. بدين جو ڪوٽ ختم ٿي ويل آھي. لاڙڪاڻو قلعو جو ھاڻي زبون آھي. بدين جو ڪوٽ ختم ٿي ويل آھي. لاڙڪاڻو قلعو جو ھاڻي بنھه موجود ڪونھي، ۽ ڪڇ جي ڀرسان شاھه ڳڙه جو قلعو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == بندرگاھون == ميان غلام شاھه ھڪ بندر ”شاھه بندر“ جي نالي سان تعميرڪرايو. ھن اورنگا بندر جي جاءِ ورتي. علي بندر به ھن دور ۾ وجود ۾ آيو. ڪراچي بندر ڪلھوڙن جو زنده جاويد ڪارنامو اڄ به موجود آھي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == شھر ۽ بستيون == ڪلھوڙا حڪمرانن ھي شھر ۽ بستيون وجود ۾ آنديون، جن جو تاريخن ۾ ذڪر ملي ٿو. (1) ڳاڙھي: ھي شھر 1681ع کان 1700ع تائين ڪلھوڙن جو سرڪاري ماڳ (گاديءَ جو ھنڌ) رھيو. (2) خداآباد : ميان يار محمد جو تختگاھه. ھي شھر پنجاھه ايڪڙن تي پکڙيل ھو. ڪيئي تعميرات اڄ به موجود آھن. (3) محمد آباد : 1750ع ۾ ھي شھر ميان نور محمد جي حڪم سان تعمير ٿيو. (4)مراد آباد :1753ع ۾ وجود ۾ آيو. نصرپور جي ڀرسان ھن شھر۾ ، محمد مرادياب خان جي دستاربندي ٿي. (5)الھه آباد : ميان غلام شاھه جي حڪم سان ھي شھر وجود ۾ آيو. ھي شھر ”محمد آباد“ جي ڀرسان ھو. (6)شاھه پور : ھن نالي سان ٻه شھر وجود ۾ آيا، جي نصرپور جي ڀرسان ھئا. ھنن جي باني ميان غلام شاھه ھو. ھن وقت ٻئي ھم نام بستيون ختم ٿي چڪيون آھن. (7)حيدرآباد : نيرون ڪوٽ جي تاريخي ماڳ کي ميان غلام شاھه ”حيدرآباد“ جي نئين نالي سان 1768ع ۾ وجود ۾ آندو. تاريخي پڪو قلعو به ھن شھر ۾ تعمير ٿيو. (8)خدا آباد : ھالا جي ڀرسان ميان سرفراز جي حڪم سان، ھي بستي 1775ع ۾ وجود ۾ آئي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == ڪلھوڙن جي دؤر جون اھم شخصيتون == ڪلھوڙا دور ڪجھه نامور شخصيتن کي جنم ڏنو، جن مختلف ميدانن تي پاڻ ملھايو. مکيه نالا ھي آھن: شاھه عبداللطيف ڀٽائي، مير علي شير قانع، مخدوم محمد معين ٺٽوي، مخدوم محمد ھاشم ٺٽوي، محمد حيات سي، منشي عبدالرؤف، محسن ٺٽوي رجا ٺٽوي، شيخ محمد محفوظ ”سرخوش“، ميرنجم الدين عزلت، مير شھداد ٽالپر، شاھه بھارو، سيدجان الله شاھه ”مير“، محمد علي عالي، غلام علي مداح، شاھه علي رضا درويش، ميرلطف الله عرف مير متارو، مراد ڪليري، بلاول نائچ، مسو فقير سامٽيو ۽ مخدوم ابوالقاسم ٺٽوي. ڪلھوڙن جي حڪمراني اھڙن مضبوط بنيادن تي وجود ۾ آئي، جو اُنھن ھر محاذ تي پاڻ ملھايو. ادب، شاعري، فن تعمير، زمينن جي اصلاح، آبپاشي نظام جي ترقي، زراعت جو واڌارو، انتظامي بندوبست، محصولن جي بھتر اوڳاڙي، فوجي تربيت ۽ عوامي تعليم _ اھرا موضوع آھن جن ۾ ڪلھوڙن گهڻو ڪجھه حاصل ڪيو. 1681ع کان 1784ع تائين سندن حڪومتي دور کي ، مذھبي يا نسلي مت ڀيد کان سواءِ، عوامي فلاح ۽ ترقيءَ جو مثالي دور سڏي سگهجي ٿو. حقيقت ۾ ھر شھري لاءِ ڪلھوڙن، امن سک ۽ سلامتي جو بندوبست ڪيو، جو اڄ وانگر ماضيءَ ۾ به ھڪ سٺي حڪومت لاءِ لازمي عنصر ھو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي ذاتيون]] btn41j080i7ejq03ybsakp07k5cxyig 384114 384113 2026-06-11T01:24:52Z Intisar Ali 8681 384114 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي علائقي ۾ حڪمراني ڪندڙ سني مسلمان خاندان}} {{Infobox former country | native_name = {{Lang|sd|{{Naskh|ڪلهوڙا خاندان}}}} | conventional_long_name = Kalhora Dynasty | common_name = ڪلهوڙا | year_start = 1701 | year_end = 1783 | p1 = ٺٽو صوبو | flag_p1 = | p2 = | flag_p2 = | s1 = ٽالپر خاندان | flag_s1 = Flag of Sindh (1783–1843).svg | s2 = | flag_s2 = | image_map = Black flag.svg | image_map_caption = ڪارو شاهي جهنڊو | national_anthem = | official_languages = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]<ref name="NAZ2023" /> | capital = [[خداآباد]] (1710ع–1768ع)، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] (1768ع–1783ع) | government_type = اشرافيائي حڪومت | title_leader = [[نواب]] (ميان) | leader1 = [[يار محمد ڪلهوڙو]] | year_leader1 = 1701ع–1719ع | leader2 = [[عبدالنبي ڪلهوڙو]] | year_leader2 = 1775ع–1783ع | footnotes = | today = }} {{History of Sind}} '''ڪلهوڙا خاندان''' [[سنڌي]] مسلمانن جو هڪ حڪمران خاندان هو، جيڪو موجوده [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] واري علائقي ۾ حڪمران رهيو. 1701ع کان 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت قائم رهي. سندن گاديءَ جو هنڌ پهريائين [[خداآباد]] هو، جيڪو 1710ع کان 1768ع تائين گاديءَ جو شهر رهيو، ان کان پوءِ گادي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] منتقل ڪئي وئي، جتي 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت جاري رهي.<ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library (Stories) |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html |website=[[Sindhi Adabi Board]]}}</ref> == پسمنظر ۽ عروج == ڪلهوڙا خاندان جو تعلق سنڌ جي قديم قبيلائي سماج سان هو. روايتن موجب ميان چنو ستن اهم قبيلن؛ ڪوريجن، سهتن، چنن، سمن، مهرن، ٻلالن ۽ ڏهرن جو پڳدار هو. هن جهانگارا ۽ باجارا نالي آباديون قائم ڪيون ۽ علائقي جي بااثر زميندارن مان شمار ٿيندو هو. سندس وفات 1220ع ۾ ٿي.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> ڪلهوڙن جي مذهبي ۽ سياسي اثر جي شروعات [[ميان آدم شاهه ڪلهوڙو]] کان ٿي، جنهن جي چوڌاري وڏي تعداد ۾ مريد گڏ ٿيا. ترخانن ۽ مغلن جي تڪرارن دوران هن پنهنجي پوئلڳن کي منظم ڪيو، جنهن سبب مغل اختيارين سان سندس اختلاف پيدا ٿيا ۽ آخرڪار کيس گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref><ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> سندس وفات کان پوءِ گادي ميان الياس ۽ پوءِ [[ميان شاهل محمد]] وٽ پهتي. ميان شاهل محمد پڻ مغلن جي خلاف مزاحمت جاري رکي، جنهن جي نتيجي ۾ هو به قتل ڪيو ويو.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> === ميان نصير محمد ۽ ڪلهوڙا رياست جو قيام === [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ڪلهوڙن جي طاقت ۾ نمايان واڌ آئي. 1675ع ۾ کيس گرفتار ڪري [[اورنگزيب عالمگير]] جي درٻار ڏانهن موڪليو ويو. مذهبي اختلافن جي جاچ لاءِ 1678ع ۾ احمد نگر ۾ هڪ مناظرو منعقد ڪيو ويو، جيڪو ”عالمگيري مباحثو“ جي نالي سان مشهور آهي. ان کان پوءِ ميان نصير محمد کي آزاد ڪيو ويو ۽ کيس محدود علائقي ۾ حڪمراني جو حق حاصل ٿيو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> ميان نصير محمد جي دور ۾ ڪلهوڙن جي سياسي ۽ فوجي تنظيم مضبوط ٿي. سندس حامين ۾ مختلف سنڌي ۽ بلوچ قبيلن جا اڳواڻ شامل هئا، جن ڪلهوڙن جي اقتدار جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ميان نصير محمد جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[ميان دين محمد ڪلهوڙو]] گاديءَ تي ويٺو، پر مغلن خلاف سرگرمين سبب قتل ڪيو ويو. ان کان پوءِ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] اقتدار سنڀاليو ۽ اتر سنڌ جي وسيع علائقن تي قبضو قائم ڪيو. 1701ع ۾ مغلن کيس ''خدا يار خان'' جو لقب، خلعت ۽ حڪمرانيءَ جا اختيار عطا ڪيا، جنهن سان ڪلهوڙا اقتدار کي سرڪاري حيثيت حاصل ٿي.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> === ميان يار محمد ۽ شاهه عنايت جو واقعو === ميان يار محمد جي دور ۾ ڪلهوڙن ۽ [[شاهه عنايت شهيد]] جي تحريڪ وچ ۾ تڪرار پيدا ٿيو. ٺٽي جي مغل گورنر اعظم خان 1718ع ۾ شاهه عنايت کي گرفتار ڪري قتل ڪرايو. هن واقعي تي ڪيترن همعصر عالمن ۽ صوفين، جن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، مير جان الله شاهه رضوي ۽ مخدوم محمد معين ٺٽوي شامل هئا، افسوس جو اظهار ڪيو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> === ميان نور محمد جو دور === 1719ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] حڪمران بڻيو. 1736ع ۾ کيس ٺٽو، بکر ۽ سيوهڻ جا اختيار پڻ مليا، جنهن سان تقريباً سڄي سنڌ ڪلهوڙا اقتدار هيٺ اچي وئي. هن دور ۾ انتظامي ڍانچي، فوجي تنظيم ۽ روينيو نظام کي منظم ڪيو ويو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> 1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] سنڌ تي حملو ڪيو. ميان نور محمد کي وڏي مالي رقم ۽ سالياني خراج ادا ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو، جڏهن ته سندس ڪجهه پٽن کي يرغمال طور ايران وٺي وڃڻ جو ذڪر پڻ تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> == انتظامي ۽ معاشي ترقي == ڪلهوڙا دور کي سنڌ جي تاريخ ۾ آبپاشي ۽ زرعي ترقي جي لحاظ کان اهم دور تصور ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ ڪيترائي واھ کوٽايا ويا، جن ۾ [[پراڻ]]، [[نارو]]، [[اڙل]]، [[ڦليلي]]، [[پيڃارو]]، [[گانگرو]]، [[سيتا]]، [[بگهاڙ]]، [[داديجي]] ۽ [[نور واهه]] شامل آهن. انهن منصوبن سان زرعي پيداوار ۽ آبادي ۾ واڌ آئي. ڪلهوڙن [[خداآباد]]، [[مرادآباد]] ۽ [[الله آباد]] جهڙا شهر پڻ آباد ڪيا، جڏهن ته [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] [[شاهه بندر]] جي ترقي ۽ ٻين عمراني منصوبن لاءِ مشهور آهي.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> == فوجي تنظيم == ڪلهوڙن جي فوج سنڌي ۽ بلوچ قبيلن تي مشتمل هئي. ميان يار محمد ۽ ميان نور محمد فوجي تنظيم کي مضبوط ڪيو ۽ مختلف قبيلن جي ماڻهن کي فوج ۾ شامل ڪيو. تاريخي ماخذن موجب هن دور ۾ تير، تلوار، ڀالا، بندوقون ۽ توبون فوجي هٿيار طور استعمال ٿيندا هئا، جڏهن ته گهوڙا ۽ محدود طور هاٿي به جنگي مقصدن لاءِ ڪم آندا ويندا هئا.<ref>ڊاڪٽر محمد علي قاضي، ''سنڌ جو عسڪري نظام''، ص 286</ref> ميان غلام شاهه، ميان نور محمد ۽ ميان يار محمد ڪلهوڙا هن دور جا اهم حڪمران هئا، جڏهن ته شاهه بهارو جهڙوڪ سپهه سالار فوجي معاملن ۾ نمايان حيثيت رکندا هئا.<ref>تحفة الڪرام، مير علي شير قانع ٺٽوي، ص 266</ref> == مذھبي رواداري == ھي مکيه موضوع آھي جنھن ۾ ڪلھوڙن کي نمايان سوڀ حاصل ٿي. حڪمرانن ڪوشش ڪئي ته انساني رشتن جي تعميرڪجي، خاص ڪري مختلف نسلي ۽ مذھبي گروھن جي وچ ۾ يڪجھتي پيدا ڪرڻ لاءِ کين خاص ڪامراني مھيا ٿي. ھن ڏس ۾ ھندن ۽ مسلمانن جي وچ ۾ ڀائيچارو پيدا ڪرڻ تي اھم ڌيان ڏنو ويو. ھندن تي اعتماد ڪندي کين رياست ۾ اھم عھدا ڏنا ويا. ڪجھه نالا ھن ريت ملن ٿا: برخوردار مھتو موٽومل، ديوان چيلا رام، ديوان گهنشام داس، لالا امرت راءِ، ديوان تارا چند ۽ شيوڪ رام عطارد. اُن پس منظر ۾ ڪلھوڙن کي مت ڀيد کان آجو حڪمران سڏي سگهجي ٿو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == آبپاشي نظام == ڪلھوڙن بھترين آبپاشي نظام جي تشڪيل ڪئي ۽ ڪيئي واھه کوٽايا. ليمبرڪ اھڙا تفصيل ڏنا آھن: نارواھه، گهاڙ واھه، بگهاڙ واھه، شاھه جي ڪور، مراد نارواھه، نصرت واھه، سرفراز واھه، باغ واھه ۽ بيگاري واھه. اِن طرح تصور ڪجي ته ڪيتري ويران زمين پوکي ھيٺ آئي. زرعي طور تي ملڪ ڪيئن خود ڪفيل ٿيو ۽ اُن ريت ھزارين لکين ماڻھن کي ڌنڌا ۽ ملازمتن جا موقعا مليا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == مسجدون ۽ مدرسا == ڪلھوڙن ڪيئي مدرسا جوڙايا، جن سان لاڳو مسجدن جي تعبير به ٿي. ھن ڏس ۾ خداآباد واري جامع مسجد جو خاص طرح سان ذڪر ٿيو آھي. ھڪ راءِ آھي ته ڪم جو آغاز ميان يار محمد جي دور ۾ ٿيو ۽ اُن جي تڪميل ميان نور محمد جي زماني ۾ ٿي. اسلامي طور طريقي موجب مسجدن ۾ تعليم ۽ تربيت ڏني ويندي ھئي، پر خاص ڳالھه ته ھن دور ۾ مسجدن ۾ ”دفاعي سکيا“ جو بندوبست پڻ ڏسجي ٿو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == مقبرا ۽ قبا == ڪلھوڙن جي دور ۾ گهڻيون تعميرات ٿيون. ھن ڏس ۾ ميان غلام شاھه جو وڏو ڪردار آھي. ميان غلام شاھه ھي اڏاوتون ڪرايون: مقبرو ميان آدم شاھه سکر، مقبرو ميان شاھل محمد قمبر، مقبرو ميان شاه بھارو لاڙڪاڻو ۽ مقبرو حضرت شاھه عبداللطيف ڀٽائي ھالا. ميان يار محمد جي حڪم سان ميان نصير محمد جو قبو اڏايو ويو. ميان نور محمد جي مزار تي مرادياب خان تعميرات ڪرائي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == ڪوٽ ۽ قلعا == خاص ھي ڪوٽ قلعا آھن جي ڪلھوڙا حڪمرانن جي توجھه سان وجود ۾ آيا. حيدرآباد جو پڪو قلعو، جو ھاڻي زبون آھي. بدين جو ڪوٽ ختم ٿي ويل آھي. لاڙڪاڻو قلعو جو ھاڻي زبون آھي. بدين جو ڪوٽ ختم ٿي ويل آھي. لاڙڪاڻو قلعو جو ھاڻي بنھه موجود ڪونھي، ۽ ڪڇ جي ڀرسان شاھه ڳڙه جو قلعو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == بندرگاھون == ميان غلام شاھه ھڪ بندر ”شاھه بندر“ جي نالي سان تعميرڪرايو. ھن اورنگا بندر جي جاءِ ورتي. علي بندر به ھن دور ۾ وجود ۾ آيو. ڪراچي بندر ڪلھوڙن جو زنده جاويد ڪارنامو اڄ به موجود آھي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == شھر ۽ بستيون == ڪلھوڙا حڪمرانن ھي شھر ۽ بستيون وجود ۾ آنديون، جن جو تاريخن ۾ ذڪر ملي ٿو. (1) ڳاڙھي: ھي شھر 1681ع کان 1700ع تائين ڪلھوڙن جو سرڪاري ماڳ (گاديءَ جو ھنڌ) رھيو. (2) خداآباد : ميان يار محمد جو تختگاھه. ھي شھر پنجاھه ايڪڙن تي پکڙيل ھو. ڪيئي تعميرات اڄ به موجود آھن. (3) محمد آباد : 1750ع ۾ ھي شھر ميان نور محمد جي حڪم سان تعمير ٿيو. (4)مراد آباد :1753ع ۾ وجود ۾ آيو. نصرپور جي ڀرسان ھن شھر۾ ، محمد مرادياب خان جي دستاربندي ٿي. (5)الھه آباد : ميان غلام شاھه جي حڪم سان ھي شھر وجود ۾ آيو. ھي شھر ”محمد آباد“ جي ڀرسان ھو. (6)شاھه پور : ھن نالي سان ٻه شھر وجود ۾ آيا، جي نصرپور جي ڀرسان ھئا. ھنن جي باني ميان غلام شاھه ھو. ھن وقت ٻئي ھم نام بستيون ختم ٿي چڪيون آھن. (7)حيدرآباد : نيرون ڪوٽ جي تاريخي ماڳ کي ميان غلام شاھه ”حيدرآباد“ جي نئين نالي سان 1768ع ۾ وجود ۾ آندو. تاريخي پڪو قلعو به ھن شھر ۾ تعمير ٿيو. (8)خدا آباد : ھالا جي ڀرسان ميان سرفراز جي حڪم سان، ھي بستي 1775ع ۾ وجود ۾ آئي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == ڪلھوڙن جي دؤر جون اھم شخصيتون == ڪلھوڙا دور ڪجھه نامور شخصيتن کي جنم ڏنو، جن مختلف ميدانن تي پاڻ ملھايو. مکيه نالا ھي آھن: شاھه عبداللطيف ڀٽائي، مير علي شير قانع، مخدوم محمد معين ٺٽوي، مخدوم محمد ھاشم ٺٽوي، محمد حيات سي، منشي عبدالرؤف، محسن ٺٽوي رجا ٺٽوي، شيخ محمد محفوظ ”سرخوش“، ميرنجم الدين عزلت، مير شھداد ٽالپر، شاھه بھارو، سيدجان الله شاھه ”مير“، محمد علي عالي، غلام علي مداح، شاھه علي رضا درويش، ميرلطف الله عرف مير متارو، مراد ڪليري، بلاول نائچ، مسو فقير سامٽيو ۽ مخدوم ابوالقاسم ٺٽوي. ڪلھوڙن جي حڪمراني اھڙن مضبوط بنيادن تي وجود ۾ آئي، جو اُنھن ھر محاذ تي پاڻ ملھايو. ادب، شاعري، فن تعمير، زمينن جي اصلاح، آبپاشي نظام جي ترقي، زراعت جو واڌارو، انتظامي بندوبست، محصولن جي بھتر اوڳاڙي، فوجي تربيت ۽ عوامي تعليم _ اھرا موضوع آھن جن ۾ ڪلھوڙن گهڻو ڪجھه حاصل ڪيو. 1681ع کان 1784ع تائين سندن حڪومتي دور کي ، مذھبي يا نسلي مت ڀيد کان سواءِ، عوامي فلاح ۽ ترقيءَ جو مثالي دور سڏي سگهجي ٿو. حقيقت ۾ ھر شھري لاءِ ڪلھوڙن، امن سک ۽ سلامتي جو بندوبست ڪيو، جو اڄ وانگر ماضيءَ ۾ به ھڪ سٺي حڪومت لاءِ لازمي عنصر ھو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي ذاتيون]] qocn7q12bafb36r9a76c1z1g6b8agzw 384115 384114 2026-06-11T01:25:53Z Intisar Ali 8681 384115 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي علائقي ۾ حڪمراني ڪندڙ سني مسلمان خاندان}} {{Infobox former country | native_name = {{Lang|sd|{{Naskh|ڪلهوڙا خاندان}}}} | conventional_long_name = Kalhora Dynasty | common_name = ڪلهوڙا | year_start = 1701 | year_end = 1783 | p1 = ٺٽو صوبو | flag_p1 = | p2 = | flag_p2 = | s1 = ٽالپر خاندان | flag_s1 = Flag of Sindh (1783–1843).svg | s2 = | flag_s2 = | image_map = Black flag.svg | image_map_caption = ڪارو شاهي جهنڊو | national_anthem = | official_languages = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]<ref name="NAZ2023" /> | capital = [[خداآباد]] (1710ع–1768ع)، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] (1768ع–1783ع) | government_type = اشرافيائي حڪومت | title_leader = [[نواب]] (ميان) | leader1 = [[يار محمد ڪلهوڙو]] | year_leader1 = 1701ع–1719ع | leader2 = [[عبدالنبي ڪلهوڙو]] | year_leader2 = 1775ع–1783ع | footnotes = | today = }} {{History of Sind}} '''ڪلهوڙا خاندان''' [[سنڌي]] مسلمانن جو هڪ حڪمران خاندان هو، جيڪو موجوده [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] واري علائقي ۾ حڪمران رهيو. 1701ع کان 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت قائم رهي. سندن گاديءَ جو هنڌ پهريائين [[خداآباد]] هو، جيڪو 1710ع کان 1768ع تائين گاديءَ جو شهر رهيو، ان کان پوءِ گادي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] منتقل ڪئي وئي، جتي 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت جاري رهي.<ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library (Stories) |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html |website=[[Sindhi Adabi Board]]}}</ref> == پسمنظر ۽ عروج == ڪلهوڙا خاندان جو تعلق سنڌ جي قديم قبيلائي سماج سان هو. روايتن موجب ميان چنو ستن اهم قبيلن؛ ڪوريجن، سهتن، چنن، سمن، مهرن، ٻلالن ۽ ڏهرن جو پڳدار هو. هن جهانگارا ۽ باجارا نالي آباديون قائم ڪيون ۽ علائقي جي بااثر زميندارن مان شمار ٿيندو هو. سندس وفات 1220ع ۾ ٿي.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> ڪلهوڙن جي مذهبي ۽ سياسي اثر جي شروعات [[ميان آدم شاهه ڪلهوڙو]] کان ٿي، جنهن جي چوڌاري وڏي تعداد ۾ مريد گڏ ٿيا. ترخانن ۽ مغلن جي تڪرارن دوران هن پنهنجي پوئلڳن کي منظم ڪيو، جنهن سبب مغل اختيارين سان سندس اختلاف پيدا ٿيا ۽ آخرڪار کيس گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref><ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> سندس وفات کان پوءِ گادي ميان الياس ۽ پوءِ [[ميان شاهل محمد]] وٽ پهتي. ميان شاهل محمد پڻ مغلن جي خلاف مزاحمت جاري رکي، جنهن جي نتيجي ۾ هو به قتل ڪيو ويو.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> === ميان نصير محمد ۽ ڪلهوڙا رياست جو قيام === [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ڪلهوڙن جي طاقت ۾ نمايان واڌ آئي. 1675ع ۾ کيس گرفتار ڪري [[اورنگزيب عالمگير]] جي درٻار ڏانهن موڪليو ويو. مذهبي اختلافن جي جاچ لاءِ 1678ع ۾ احمد نگر ۾ هڪ مناظرو منعقد ڪيو ويو، جيڪو ”عالمگيري مباحثو“ جي نالي سان مشهور آهي. ان کان پوءِ ميان نصير محمد کي آزاد ڪيو ويو ۽ کيس محدود علائقي ۾ حڪمراني جو حق حاصل ٿيو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> ميان نصير محمد جي دور ۾ ڪلهوڙن جي سياسي ۽ فوجي تنظيم مضبوط ٿي. سندس حامين ۾ مختلف سنڌي ۽ بلوچ قبيلن جا اڳواڻ شامل هئا، جن ڪلهوڙن جي اقتدار جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ميان نصير محمد جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[ميان دين محمد ڪلهوڙو]] گاديءَ تي ويٺو، پر مغلن خلاف سرگرمين سبب قتل ڪيو ويو. ان کان پوءِ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] اقتدار سنڀاليو ۽ اتر سنڌ جي وسيع علائقن تي قبضو قائم ڪيو. 1701ع ۾ مغلن کيس ''خدا يار خان'' جو لقب، خلعت ۽ حڪمرانيءَ جا اختيار عطا ڪيا، جنهن سان ڪلهوڙا اقتدار کي سرڪاري حيثيت حاصل ٿي.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> === ميان يار محمد ۽ شاهه عنايت جو واقعو === ميان يار محمد جي دور ۾ ڪلهوڙن ۽ [[شاهه عنايت شهيد]] جي تحريڪ وچ ۾ تڪرار پيدا ٿيو. ٺٽي جي مغل گورنر اعظم خان 1718ع ۾ شاهه عنايت کي گرفتار ڪري قتل ڪرايو. هن واقعي تي ڪيترن همعصر عالمن ۽ صوفين، جن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، مير جان الله شاهه رضوي ۽ مخدوم محمد معين ٺٽوي شامل هئا، افسوس جو اظهار ڪيو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> === ميان نور محمد جو دور === 1719ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] حڪمران بڻيو. 1736ع ۾ کيس ٺٽو، بکر ۽ سيوهڻ جا اختيار پڻ مليا، جنهن سان تقريباً سڄي سنڌ ڪلهوڙا اقتدار هيٺ اچي وئي. هن دور ۾ انتظامي ڍانچي، فوجي تنظيم ۽ روينيو نظام کي منظم ڪيو ويو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> 1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] سنڌ تي حملو ڪيو. ميان نور محمد کي وڏي مالي رقم ۽ سالياني خراج ادا ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو، جڏهن ته سندس ڪجهه پٽن کي يرغمال طور ايران وٺي وڃڻ جو ذڪر پڻ تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> == انتظامي ۽ معاشي ترقي == ڪلهوڙا دور کي سنڌ جي تاريخ ۾ آبپاشي ۽ زرعي ترقي جي لحاظ کان اهم دور تصور ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ ڪيترائي واھ کوٽايا ويا، جن ۾ [[پراڻ]]، [[نارو]]، [[اڙل]]، [[ڦليلي]]، [[پيڃارو]]، [[گانگرو]]، [[سيتا]]، [[بگهاڙ]]، [[داديجي]] ۽ [[نور واهه]] شامل آهن. انهن منصوبن سان زرعي پيداوار ۽ آبادي ۾ واڌ آئي. ڪلهوڙن [[خداآباد]]، [[مرادآباد]] ۽ [[الله آباد]] جهڙا شهر پڻ آباد ڪيا، جڏهن ته [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] [[شاهه بندر]] جي ترقي ۽ ٻين عمراني منصوبن لاءِ مشهور آهي.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> == فوجي تنظيم == ڪلهوڙن جي فوج سنڌي ۽ بلوچ قبيلن تي مشتمل هئي. ميان يار محمد ۽ ميان نور محمد فوجي تنظيم کي مضبوط ڪيو ۽ مختلف قبيلن جي ماڻهن کي فوج ۾ شامل ڪيو. تاريخي ماخذن موجب هن دور ۾ تير، تلوار، ڀالا، بندوقون ۽ توبون فوجي هٿيار طور استعمال ٿيندا هئا، جڏهن ته گهوڙا ۽ محدود طور هاٿي به جنگي مقصدن لاءِ ڪم آندا ويندا هئا.<ref>ڊاڪٽر محمد علي قاضي، ''سنڌ جو عسڪري نظام''، ص 286</ref> ميان غلام شاهه، ميان نور محمد ۽ ميان يار محمد ڪلهوڙا هن دور جا اهم حڪمران هئا، جڏهن ته شاهه بهارو جهڙوڪ سپهه سالار فوجي معاملن ۾ نمايان حيثيت رکندا هئا.<ref>تحفة الڪرام، مير علي شير قانع ٺٽوي، ص 266</ref> == مذھبي رواداري == ھي مکيه موضوع آھي جنھن ۾ ڪلھوڙن کي نمايان سوڀ حاصل ٿي. حڪمرانن ڪوشش ڪئي ته انساني رشتن جي تعميرڪجي، خاص ڪري مختلف نسلي ۽ مذھبي گروھن جي وچ ۾ يڪجھتي پيدا ڪرڻ لاءِ کين خاص ڪامراني مھيا ٿي. ھن ڏس ۾ ھندن ۽ مسلمانن جي وچ ۾ ڀائيچارو پيدا ڪرڻ تي اھم ڌيان ڏنو ويو. ھندن تي اعتماد ڪندي کين رياست ۾ اھم عھدا ڏنا ويا. ڪجھه نالا ھن ريت ملن ٿا: برخوردار مھتو موٽومل، ديوان چيلا رام، ديوان گهنشام داس، لالا امرت راءِ، ديوان تارا چند ۽ شيوڪ رام عطارد. اُن پس منظر ۾ ڪلھوڙن کي مت ڀيد کان آجو حڪمران سڏي سگهجي ٿو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == آبپاشي نظام == ڪلھوڙن بھترين آبپاشي نظام جي تشڪيل ڪئي ۽ ڪيئي واھه کوٽايا. ليمبرڪ اھڙا تفصيل ڏنا آھن: نارواھه، گهاڙ واھه، بگهاڙ واھه، شاھه جي ڪور، مراد نارواھه، نصرت واھه، سرفراز واھه، باغ واھه ۽ بيگاري واھه. اِن طرح تصور ڪجي ته ڪيتري ويران زمين پوکي ھيٺ آئي. زرعي طور تي ملڪ ڪيئن خود ڪفيل ٿيو ۽ اُن ريت ھزارين لکين ماڻھن کي ڌنڌا ۽ ملازمتن جا موقعا مليا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> ==فن تعمير== === مسجدون ۽ مدرسا === ڪلھوڙن ڪيئي مدرسا جوڙايا، جن سان لاڳو مسجدن جي تعبير به ٿي. ھن ڏس ۾ خداآباد واري جامع مسجد جو خاص طرح سان ذڪر ٿيو آھي. ھڪ راءِ آھي ته ڪم جو آغاز ميان يار محمد جي دور ۾ ٿيو ۽ اُن جي تڪميل ميان نور محمد جي زماني ۾ ٿي. اسلامي طور طريقي موجب مسجدن ۾ تعليم ۽ تربيت ڏني ويندي ھئي، پر خاص ڳالھه ته ھن دور ۾ مسجدن ۾ ”دفاعي سکيا“ جو بندوبست پڻ ڏسجي ٿو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == مقبرا ۽ قبا == ڪلھوڙن جي دور ۾ گهڻيون تعميرات ٿيون. ھن ڏس ۾ ميان غلام شاھه جو وڏو ڪردار آھي. ميان غلام شاھه ھي اڏاوتون ڪرايون: مقبرو ميان آدم شاھه سکر، مقبرو ميان شاھل محمد قمبر، مقبرو ميان شاه بھارو لاڙڪاڻو ۽ مقبرو حضرت شاھه عبداللطيف ڀٽائي ھالا. ميان يار محمد جي حڪم سان ميان نصير محمد جو قبو اڏايو ويو. ميان نور محمد جي مزار تي مرادياب خان تعميرات ڪرائي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == ڪوٽ ۽ قلعا == خاص ھي ڪوٽ قلعا آھن جي ڪلھوڙا حڪمرانن جي توجھه سان وجود ۾ آيا. حيدرآباد جو پڪو قلعو، جو ھاڻي زبون آھي. بدين جو ڪوٽ ختم ٿي ويل آھي. لاڙڪاڻو قلعو جو ھاڻي زبون آھي. بدين جو ڪوٽ ختم ٿي ويل آھي. لاڙڪاڻو قلعو جو ھاڻي بنھه موجود ڪونھي، ۽ ڪڇ جي ڀرسان شاھه ڳڙه جو قلعو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == بندرگاھون == ميان غلام شاھه ھڪ بندر ”شاھه بندر“ جي نالي سان تعميرڪرايو. ھن اورنگا بندر جي جاءِ ورتي. علي بندر به ھن دور ۾ وجود ۾ آيو. ڪراچي بندر ڪلھوڙن جو زنده جاويد ڪارنامو اڄ به موجود آھي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == شھر ۽ بستيون == ڪلھوڙا حڪمرانن ھي شھر ۽ بستيون وجود ۾ آنديون، جن جو تاريخن ۾ ذڪر ملي ٿو. (1) ڳاڙھي: ھي شھر 1681ع کان 1700ع تائين ڪلھوڙن جو سرڪاري ماڳ (گاديءَ جو ھنڌ) رھيو. (2) خداآباد : ميان يار محمد جو تختگاھه. ھي شھر پنجاھه ايڪڙن تي پکڙيل ھو. ڪيئي تعميرات اڄ به موجود آھن. (3) محمد آباد : 1750ع ۾ ھي شھر ميان نور محمد جي حڪم سان تعمير ٿيو. (4)مراد آباد :1753ع ۾ وجود ۾ آيو. نصرپور جي ڀرسان ھن شھر۾ ، محمد مرادياب خان جي دستاربندي ٿي. (5)الھه آباد : ميان غلام شاھه جي حڪم سان ھي شھر وجود ۾ آيو. ھي شھر ”محمد آباد“ جي ڀرسان ھو. (6)شاھه پور : ھن نالي سان ٻه شھر وجود ۾ آيا، جي نصرپور جي ڀرسان ھئا. ھنن جي باني ميان غلام شاھه ھو. ھن وقت ٻئي ھم نام بستيون ختم ٿي چڪيون آھن. (7)حيدرآباد : نيرون ڪوٽ جي تاريخي ماڳ کي ميان غلام شاھه ”حيدرآباد“ جي نئين نالي سان 1768ع ۾ وجود ۾ آندو. تاريخي پڪو قلعو به ھن شھر ۾ تعمير ٿيو. (8)خدا آباد : ھالا جي ڀرسان ميان سرفراز جي حڪم سان، ھي بستي 1775ع ۾ وجود ۾ آئي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == ڪلھوڙن جي دؤر جون اھم شخصيتون == ڪلھوڙا دور ڪجھه نامور شخصيتن کي جنم ڏنو، جن مختلف ميدانن تي پاڻ ملھايو. مکيه نالا ھي آھن: شاھه عبداللطيف ڀٽائي، مير علي شير قانع، مخدوم محمد معين ٺٽوي، مخدوم محمد ھاشم ٺٽوي، محمد حيات سي، منشي عبدالرؤف، محسن ٺٽوي رجا ٺٽوي، شيخ محمد محفوظ ”سرخوش“، ميرنجم الدين عزلت، مير شھداد ٽالپر، شاھه بھارو، سيدجان الله شاھه ”مير“، محمد علي عالي، غلام علي مداح، شاھه علي رضا درويش، ميرلطف الله عرف مير متارو، مراد ڪليري، بلاول نائچ، مسو فقير سامٽيو ۽ مخدوم ابوالقاسم ٺٽوي. ڪلھوڙن جي حڪمراني اھڙن مضبوط بنيادن تي وجود ۾ آئي، جو اُنھن ھر محاذ تي پاڻ ملھايو. ادب، شاعري، فن تعمير، زمينن جي اصلاح، آبپاشي نظام جي ترقي، زراعت جو واڌارو، انتظامي بندوبست، محصولن جي بھتر اوڳاڙي، فوجي تربيت ۽ عوامي تعليم _ اھرا موضوع آھن جن ۾ ڪلھوڙن گهڻو ڪجھه حاصل ڪيو. 1681ع کان 1784ع تائين سندن حڪومتي دور کي ، مذھبي يا نسلي مت ڀيد کان سواءِ، عوامي فلاح ۽ ترقيءَ جو مثالي دور سڏي سگهجي ٿو. حقيقت ۾ ھر شھري لاءِ ڪلھوڙن، امن سک ۽ سلامتي جو بندوبست ڪيو، جو اڄ وانگر ماضيءَ ۾ به ھڪ سٺي حڪومت لاءِ لازمي عنصر ھو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي ذاتيون]] g1bs09oyjildizb7s6kfmjt7lxfmz0k 384116 384115 2026-06-11T01:26:09Z Intisar Ali 8681 384116 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي علائقي ۾ حڪمراني ڪندڙ سني مسلمان خاندان}} {{Infobox former country | native_name = {{Lang|sd|{{Naskh|ڪلهوڙا خاندان}}}} | conventional_long_name = Kalhora Dynasty | common_name = ڪلهوڙا | year_start = 1701 | year_end = 1783 | p1 = ٺٽو صوبو | flag_p1 = | p2 = | flag_p2 = | s1 = ٽالپر خاندان | flag_s1 = Flag of Sindh (1783–1843).svg | s2 = | flag_s2 = | image_map = Black flag.svg | image_map_caption = ڪارو شاهي جهنڊو | national_anthem = | official_languages = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]<ref name="NAZ2023" /> | capital = [[خداآباد]] (1710ع–1768ع)، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] (1768ع–1783ع) | government_type = اشرافيائي حڪومت | title_leader = [[نواب]] (ميان) | leader1 = [[يار محمد ڪلهوڙو]] | year_leader1 = 1701ع–1719ع | leader2 = [[عبدالنبي ڪلهوڙو]] | year_leader2 = 1775ع–1783ع | footnotes = | today = }} {{History of Sind}} '''ڪلهوڙا خاندان''' [[سنڌي]] مسلمانن جو هڪ حڪمران خاندان هو، جيڪو موجوده [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] واري علائقي ۾ حڪمران رهيو. 1701ع کان 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت قائم رهي. سندن گاديءَ جو هنڌ پهريائين [[خداآباد]] هو، جيڪو 1710ع کان 1768ع تائين گاديءَ جو شهر رهيو، ان کان پوءِ گادي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] منتقل ڪئي وئي، جتي 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت جاري رهي.<ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library (Stories) |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html |website=[[Sindhi Adabi Board]]}}</ref> == پسمنظر ۽ عروج == ڪلهوڙا خاندان جو تعلق سنڌ جي قديم قبيلائي سماج سان هو. روايتن موجب ميان چنو ستن اهم قبيلن؛ ڪوريجن، سهتن، چنن، سمن، مهرن، ٻلالن ۽ ڏهرن جو پڳدار هو. هن جهانگارا ۽ باجارا نالي آباديون قائم ڪيون ۽ علائقي جي بااثر زميندارن مان شمار ٿيندو هو. سندس وفات 1220ع ۾ ٿي.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> ڪلهوڙن جي مذهبي ۽ سياسي اثر جي شروعات [[ميان آدم شاهه ڪلهوڙو]] کان ٿي، جنهن جي چوڌاري وڏي تعداد ۾ مريد گڏ ٿيا. ترخانن ۽ مغلن جي تڪرارن دوران هن پنهنجي پوئلڳن کي منظم ڪيو، جنهن سبب مغل اختيارين سان سندس اختلاف پيدا ٿيا ۽ آخرڪار کيس گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref><ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> سندس وفات کان پوءِ گادي ميان الياس ۽ پوءِ [[ميان شاهل محمد]] وٽ پهتي. ميان شاهل محمد پڻ مغلن جي خلاف مزاحمت جاري رکي، جنهن جي نتيجي ۾ هو به قتل ڪيو ويو.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> === ميان نصير محمد ۽ ڪلهوڙا رياست جو قيام === [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ڪلهوڙن جي طاقت ۾ نمايان واڌ آئي. 1675ع ۾ کيس گرفتار ڪري [[اورنگزيب عالمگير]] جي درٻار ڏانهن موڪليو ويو. مذهبي اختلافن جي جاچ لاءِ 1678ع ۾ احمد نگر ۾ هڪ مناظرو منعقد ڪيو ويو، جيڪو ”عالمگيري مباحثو“ جي نالي سان مشهور آهي. ان کان پوءِ ميان نصير محمد کي آزاد ڪيو ويو ۽ کيس محدود علائقي ۾ حڪمراني جو حق حاصل ٿيو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> ميان نصير محمد جي دور ۾ ڪلهوڙن جي سياسي ۽ فوجي تنظيم مضبوط ٿي. سندس حامين ۾ مختلف سنڌي ۽ بلوچ قبيلن جا اڳواڻ شامل هئا، جن ڪلهوڙن جي اقتدار جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ميان نصير محمد جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[ميان دين محمد ڪلهوڙو]] گاديءَ تي ويٺو، پر مغلن خلاف سرگرمين سبب قتل ڪيو ويو. ان کان پوءِ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] اقتدار سنڀاليو ۽ اتر سنڌ جي وسيع علائقن تي قبضو قائم ڪيو. 1701ع ۾ مغلن کيس ''خدا يار خان'' جو لقب، خلعت ۽ حڪمرانيءَ جا اختيار عطا ڪيا، جنهن سان ڪلهوڙا اقتدار کي سرڪاري حيثيت حاصل ٿي.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> === ميان يار محمد ۽ شاهه عنايت جو واقعو === ميان يار محمد جي دور ۾ ڪلهوڙن ۽ [[شاهه عنايت شهيد]] جي تحريڪ وچ ۾ تڪرار پيدا ٿيو. ٺٽي جي مغل گورنر اعظم خان 1718ع ۾ شاهه عنايت کي گرفتار ڪري قتل ڪرايو. هن واقعي تي ڪيترن همعصر عالمن ۽ صوفين، جن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، مير جان الله شاهه رضوي ۽ مخدوم محمد معين ٺٽوي شامل هئا، افسوس جو اظهار ڪيو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> === ميان نور محمد جو دور === 1719ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] حڪمران بڻيو. 1736ع ۾ کيس ٺٽو، بکر ۽ سيوهڻ جا اختيار پڻ مليا، جنهن سان تقريباً سڄي سنڌ ڪلهوڙا اقتدار هيٺ اچي وئي. هن دور ۾ انتظامي ڍانچي، فوجي تنظيم ۽ روينيو نظام کي منظم ڪيو ويو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> 1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] سنڌ تي حملو ڪيو. ميان نور محمد کي وڏي مالي رقم ۽ سالياني خراج ادا ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو، جڏهن ته سندس ڪجهه پٽن کي يرغمال طور ايران وٺي وڃڻ جو ذڪر پڻ تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> == انتظامي ۽ معاشي ترقي == ڪلهوڙا دور کي سنڌ جي تاريخ ۾ آبپاشي ۽ زرعي ترقي جي لحاظ کان اهم دور تصور ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ ڪيترائي واھ کوٽايا ويا، جن ۾ [[پراڻ]]، [[نارو]]، [[اڙل]]، [[ڦليلي]]، [[پيڃارو]]، [[گانگرو]]، [[سيتا]]، [[بگهاڙ]]، [[داديجي]] ۽ [[نور واهه]] شامل آهن. انهن منصوبن سان زرعي پيداوار ۽ آبادي ۾ واڌ آئي. ڪلهوڙن [[خداآباد]]، [[مرادآباد]] ۽ [[الله آباد]] جهڙا شهر پڻ آباد ڪيا، جڏهن ته [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] [[شاهه بندر]] جي ترقي ۽ ٻين عمراني منصوبن لاءِ مشهور آهي.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> == فوجي تنظيم == ڪلهوڙن جي فوج سنڌي ۽ بلوچ قبيلن تي مشتمل هئي. ميان يار محمد ۽ ميان نور محمد فوجي تنظيم کي مضبوط ڪيو ۽ مختلف قبيلن جي ماڻهن کي فوج ۾ شامل ڪيو. تاريخي ماخذن موجب هن دور ۾ تير، تلوار، ڀالا، بندوقون ۽ توبون فوجي هٿيار طور استعمال ٿيندا هئا، جڏهن ته گهوڙا ۽ محدود طور هاٿي به جنگي مقصدن لاءِ ڪم آندا ويندا هئا.<ref>ڊاڪٽر محمد علي قاضي، ''سنڌ جو عسڪري نظام''، ص 286</ref> ميان غلام شاهه، ميان نور محمد ۽ ميان يار محمد ڪلهوڙا هن دور جا اهم حڪمران هئا، جڏهن ته شاهه بهارو جهڙوڪ سپهه سالار فوجي معاملن ۾ نمايان حيثيت رکندا هئا.<ref>تحفة الڪرام، مير علي شير قانع ٺٽوي، ص 266</ref> == مذھبي رواداري == ھي مکيه موضوع آھي جنھن ۾ ڪلھوڙن کي نمايان سوڀ حاصل ٿي. حڪمرانن ڪوشش ڪئي ته انساني رشتن جي تعميرڪجي، خاص ڪري مختلف نسلي ۽ مذھبي گروھن جي وچ ۾ يڪجھتي پيدا ڪرڻ لاءِ کين خاص ڪامراني مھيا ٿي. ھن ڏس ۾ ھندن ۽ مسلمانن جي وچ ۾ ڀائيچارو پيدا ڪرڻ تي اھم ڌيان ڏنو ويو. ھندن تي اعتماد ڪندي کين رياست ۾ اھم عھدا ڏنا ويا. ڪجھه نالا ھن ريت ملن ٿا: برخوردار مھتو موٽومل، ديوان چيلا رام، ديوان گهنشام داس، لالا امرت راءِ، ديوان تارا چند ۽ شيوڪ رام عطارد. اُن پس منظر ۾ ڪلھوڙن کي مت ڀيد کان آجو حڪمران سڏي سگهجي ٿو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == آبپاشي نظام == ڪلھوڙن بھترين آبپاشي نظام جي تشڪيل ڪئي ۽ ڪيئي واھه کوٽايا. ليمبرڪ اھڙا تفصيل ڏنا آھن: نارواھه، گهاڙ واھه، بگهاڙ واھه، شاھه جي ڪور، مراد نارواھه، نصرت واھه، سرفراز واھه، باغ واھه ۽ بيگاري واھه. اِن طرح تصور ڪجي ته ڪيتري ويران زمين پوکي ھيٺ آئي. زرعي طور تي ملڪ ڪيئن خود ڪفيل ٿيو ۽ اُن ريت ھزارين لکين ماڻھن کي ڌنڌا ۽ ملازمتن جا موقعا مليا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> ==فن تعمير== === مسجدون ۽ مدرسا === ڪلھوڙن ڪيئي مدرسا جوڙايا، جن سان لاڳو مسجدن جي تعبير به ٿي. ھن ڏس ۾ خداآباد واري جامع مسجد جو خاص طرح سان ذڪر ٿيو آھي. ھڪ راءِ آھي ته ڪم جو آغاز ميان يار محمد جي دور ۾ ٿيو ۽ اُن جي تڪميل ميان نور محمد جي زماني ۾ ٿي. اسلامي طور طريقي موجب مسجدن ۾ تعليم ۽ تربيت ڏني ويندي ھئي، پر خاص ڳالھه ته ھن دور ۾ مسجدن ۾ ”دفاعي سکيا“ جو بندوبست پڻ ڏسجي ٿو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> === مقبرا ۽ قبا === ڪلھوڙن جي دور ۾ گهڻيون تعميرات ٿيون. ھن ڏس ۾ ميان غلام شاھه جو وڏو ڪردار آھي. ميان غلام شاھه ھي اڏاوتون ڪرايون: مقبرو ميان آدم شاھه سکر، مقبرو ميان شاھل محمد قمبر، مقبرو ميان شاه بھارو لاڙڪاڻو ۽ مقبرو حضرت شاھه عبداللطيف ڀٽائي ھالا. ميان يار محمد جي حڪم سان ميان نصير محمد جو قبو اڏايو ويو. ميان نور محمد جي مزار تي مرادياب خان تعميرات ڪرائي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == ڪوٽ ۽ قلعا == خاص ھي ڪوٽ قلعا آھن جي ڪلھوڙا حڪمرانن جي توجھه سان وجود ۾ آيا. حيدرآباد جو پڪو قلعو، جو ھاڻي زبون آھي. بدين جو ڪوٽ ختم ٿي ويل آھي. لاڙڪاڻو قلعو جو ھاڻي زبون آھي. بدين جو ڪوٽ ختم ٿي ويل آھي. لاڙڪاڻو قلعو جو ھاڻي بنھه موجود ڪونھي، ۽ ڪڇ جي ڀرسان شاھه ڳڙه جو قلعو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == بندرگاھون == ميان غلام شاھه ھڪ بندر ”شاھه بندر“ جي نالي سان تعميرڪرايو. ھن اورنگا بندر جي جاءِ ورتي. علي بندر به ھن دور ۾ وجود ۾ آيو. ڪراچي بندر ڪلھوڙن جو زنده جاويد ڪارنامو اڄ به موجود آھي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == شھر ۽ بستيون == ڪلھوڙا حڪمرانن ھي شھر ۽ بستيون وجود ۾ آنديون، جن جو تاريخن ۾ ذڪر ملي ٿو. (1) ڳاڙھي: ھي شھر 1681ع کان 1700ع تائين ڪلھوڙن جو سرڪاري ماڳ (گاديءَ جو ھنڌ) رھيو. (2) خداآباد : ميان يار محمد جو تختگاھه. ھي شھر پنجاھه ايڪڙن تي پکڙيل ھو. ڪيئي تعميرات اڄ به موجود آھن. (3) محمد آباد : 1750ع ۾ ھي شھر ميان نور محمد جي حڪم سان تعمير ٿيو. (4)مراد آباد :1753ع ۾ وجود ۾ آيو. نصرپور جي ڀرسان ھن شھر۾ ، محمد مرادياب خان جي دستاربندي ٿي. (5)الھه آباد : ميان غلام شاھه جي حڪم سان ھي شھر وجود ۾ آيو. ھي شھر ”محمد آباد“ جي ڀرسان ھو. (6)شاھه پور : ھن نالي سان ٻه شھر وجود ۾ آيا، جي نصرپور جي ڀرسان ھئا. ھنن جي باني ميان غلام شاھه ھو. ھن وقت ٻئي ھم نام بستيون ختم ٿي چڪيون آھن. (7)حيدرآباد : نيرون ڪوٽ جي تاريخي ماڳ کي ميان غلام شاھه ”حيدرآباد“ جي نئين نالي سان 1768ع ۾ وجود ۾ آندو. تاريخي پڪو قلعو به ھن شھر ۾ تعمير ٿيو. (8)خدا آباد : ھالا جي ڀرسان ميان سرفراز جي حڪم سان، ھي بستي 1775ع ۾ وجود ۾ آئي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == ڪلھوڙن جي دؤر جون اھم شخصيتون == ڪلھوڙا دور ڪجھه نامور شخصيتن کي جنم ڏنو، جن مختلف ميدانن تي پاڻ ملھايو. مکيه نالا ھي آھن: شاھه عبداللطيف ڀٽائي، مير علي شير قانع، مخدوم محمد معين ٺٽوي، مخدوم محمد ھاشم ٺٽوي، محمد حيات سي، منشي عبدالرؤف، محسن ٺٽوي رجا ٺٽوي، شيخ محمد محفوظ ”سرخوش“، ميرنجم الدين عزلت، مير شھداد ٽالپر، شاھه بھارو، سيدجان الله شاھه ”مير“، محمد علي عالي، غلام علي مداح، شاھه علي رضا درويش، ميرلطف الله عرف مير متارو، مراد ڪليري، بلاول نائچ، مسو فقير سامٽيو ۽ مخدوم ابوالقاسم ٺٽوي. ڪلھوڙن جي حڪمراني اھڙن مضبوط بنيادن تي وجود ۾ آئي، جو اُنھن ھر محاذ تي پاڻ ملھايو. ادب، شاعري، فن تعمير، زمينن جي اصلاح، آبپاشي نظام جي ترقي، زراعت جو واڌارو، انتظامي بندوبست، محصولن جي بھتر اوڳاڙي، فوجي تربيت ۽ عوامي تعليم _ اھرا موضوع آھن جن ۾ ڪلھوڙن گهڻو ڪجھه حاصل ڪيو. 1681ع کان 1784ع تائين سندن حڪومتي دور کي ، مذھبي يا نسلي مت ڀيد کان سواءِ، عوامي فلاح ۽ ترقيءَ جو مثالي دور سڏي سگهجي ٿو. حقيقت ۾ ھر شھري لاءِ ڪلھوڙن، امن سک ۽ سلامتي جو بندوبست ڪيو، جو اڄ وانگر ماضيءَ ۾ به ھڪ سٺي حڪومت لاءِ لازمي عنصر ھو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي ذاتيون]] 4t70zm3nghkutdy0ped29yk73c0hr7s 384117 384116 2026-06-11T01:26:29Z Intisar Ali 8681 384117 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي علائقي ۾ حڪمراني ڪندڙ سني مسلمان خاندان}} {{Infobox former country | native_name = {{Lang|sd|{{Naskh|ڪلهوڙا خاندان}}}} | conventional_long_name = Kalhora Dynasty | common_name = ڪلهوڙا | year_start = 1701 | year_end = 1783 | p1 = ٺٽو صوبو | flag_p1 = | p2 = | flag_p2 = | s1 = ٽالپر خاندان | flag_s1 = Flag of Sindh (1783–1843).svg | s2 = | flag_s2 = | image_map = Black flag.svg | image_map_caption = ڪارو شاهي جهنڊو | national_anthem = | official_languages = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]<ref name="NAZ2023" /> | capital = [[خداآباد]] (1710ع–1768ع)، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] (1768ع–1783ع) | government_type = اشرافيائي حڪومت | title_leader = [[نواب]] (ميان) | leader1 = [[يار محمد ڪلهوڙو]] | year_leader1 = 1701ع–1719ع | leader2 = [[عبدالنبي ڪلهوڙو]] | year_leader2 = 1775ع–1783ع | footnotes = | today = }} {{History of Sind}} '''ڪلهوڙا خاندان''' [[سنڌي]] مسلمانن جو هڪ حڪمران خاندان هو، جيڪو موجوده [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] واري علائقي ۾ حڪمران رهيو. 1701ع کان 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت قائم رهي. سندن گاديءَ جو هنڌ پهريائين [[خداآباد]] هو، جيڪو 1710ع کان 1768ع تائين گاديءَ جو شهر رهيو، ان کان پوءِ گادي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] منتقل ڪئي وئي، جتي 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت جاري رهي.<ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library (Stories) |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html |website=[[Sindhi Adabi Board]]}}</ref> == پسمنظر ۽ عروج == ڪلهوڙا خاندان جو تعلق سنڌ جي قديم قبيلائي سماج سان هو. روايتن موجب ميان چنو ستن اهم قبيلن؛ ڪوريجن، سهتن، چنن، سمن، مهرن، ٻلالن ۽ ڏهرن جو پڳدار هو. هن جهانگارا ۽ باجارا نالي آباديون قائم ڪيون ۽ علائقي جي بااثر زميندارن مان شمار ٿيندو هو. سندس وفات 1220ع ۾ ٿي.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> ڪلهوڙن جي مذهبي ۽ سياسي اثر جي شروعات [[ميان آدم شاهه ڪلهوڙو]] کان ٿي، جنهن جي چوڌاري وڏي تعداد ۾ مريد گڏ ٿيا. ترخانن ۽ مغلن جي تڪرارن دوران هن پنهنجي پوئلڳن کي منظم ڪيو، جنهن سبب مغل اختيارين سان سندس اختلاف پيدا ٿيا ۽ آخرڪار کيس گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref><ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> سندس وفات کان پوءِ گادي ميان الياس ۽ پوءِ [[ميان شاهل محمد]] وٽ پهتي. ميان شاهل محمد پڻ مغلن جي خلاف مزاحمت جاري رکي، جنهن جي نتيجي ۾ هو به قتل ڪيو ويو.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> === ميان نصير محمد ۽ ڪلهوڙا رياست جو قيام === [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ڪلهوڙن جي طاقت ۾ نمايان واڌ آئي. 1675ع ۾ کيس گرفتار ڪري [[اورنگزيب عالمگير]] جي درٻار ڏانهن موڪليو ويو. مذهبي اختلافن جي جاچ لاءِ 1678ع ۾ احمد نگر ۾ هڪ مناظرو منعقد ڪيو ويو، جيڪو ”عالمگيري مباحثو“ جي نالي سان مشهور آهي. ان کان پوءِ ميان نصير محمد کي آزاد ڪيو ويو ۽ کيس محدود علائقي ۾ حڪمراني جو حق حاصل ٿيو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> ميان نصير محمد جي دور ۾ ڪلهوڙن جي سياسي ۽ فوجي تنظيم مضبوط ٿي. سندس حامين ۾ مختلف سنڌي ۽ بلوچ قبيلن جا اڳواڻ شامل هئا، جن ڪلهوڙن جي اقتدار جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ميان نصير محمد جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[ميان دين محمد ڪلهوڙو]] گاديءَ تي ويٺو، پر مغلن خلاف سرگرمين سبب قتل ڪيو ويو. ان کان پوءِ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] اقتدار سنڀاليو ۽ اتر سنڌ جي وسيع علائقن تي قبضو قائم ڪيو. 1701ع ۾ مغلن کيس ''خدا يار خان'' جو لقب، خلعت ۽ حڪمرانيءَ جا اختيار عطا ڪيا، جنهن سان ڪلهوڙا اقتدار کي سرڪاري حيثيت حاصل ٿي.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> === ميان يار محمد ۽ شاهه عنايت جو واقعو === ميان يار محمد جي دور ۾ ڪلهوڙن ۽ [[شاهه عنايت شهيد]] جي تحريڪ وچ ۾ تڪرار پيدا ٿيو. ٺٽي جي مغل گورنر اعظم خان 1718ع ۾ شاهه عنايت کي گرفتار ڪري قتل ڪرايو. هن واقعي تي ڪيترن همعصر عالمن ۽ صوفين، جن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، مير جان الله شاهه رضوي ۽ مخدوم محمد معين ٺٽوي شامل هئا، افسوس جو اظهار ڪيو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> === ميان نور محمد جو دور === 1719ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] حڪمران بڻيو. 1736ع ۾ کيس ٺٽو، بکر ۽ سيوهڻ جا اختيار پڻ مليا، جنهن سان تقريباً سڄي سنڌ ڪلهوڙا اقتدار هيٺ اچي وئي. هن دور ۾ انتظامي ڍانچي، فوجي تنظيم ۽ روينيو نظام کي منظم ڪيو ويو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> 1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] سنڌ تي حملو ڪيو. ميان نور محمد کي وڏي مالي رقم ۽ سالياني خراج ادا ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو، جڏهن ته سندس ڪجهه پٽن کي يرغمال طور ايران وٺي وڃڻ جو ذڪر پڻ تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> == انتظامي ۽ معاشي ترقي == ڪلهوڙا دور کي سنڌ جي تاريخ ۾ آبپاشي ۽ زرعي ترقي جي لحاظ کان اهم دور تصور ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ ڪيترائي واھ کوٽايا ويا، جن ۾ [[پراڻ]]، [[نارو]]، [[اڙل]]، [[ڦليلي]]، [[پيڃارو]]، [[گانگرو]]، [[سيتا]]، [[بگهاڙ]]، [[داديجي]] ۽ [[نور واهه]] شامل آهن. انهن منصوبن سان زرعي پيداوار ۽ آبادي ۾ واڌ آئي. ڪلهوڙن [[خداآباد]]، [[مرادآباد]] ۽ [[الله آباد]] جهڙا شهر پڻ آباد ڪيا، جڏهن ته [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] [[شاهه بندر]] جي ترقي ۽ ٻين عمراني منصوبن لاءِ مشهور آهي.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> == فوجي تنظيم == ڪلهوڙن جي فوج سنڌي ۽ بلوچ قبيلن تي مشتمل هئي. ميان يار محمد ۽ ميان نور محمد فوجي تنظيم کي مضبوط ڪيو ۽ مختلف قبيلن جي ماڻهن کي فوج ۾ شامل ڪيو. تاريخي ماخذن موجب هن دور ۾ تير، تلوار، ڀالا، بندوقون ۽ توبون فوجي هٿيار طور استعمال ٿيندا هئا، جڏهن ته گهوڙا ۽ محدود طور هاٿي به جنگي مقصدن لاءِ ڪم آندا ويندا هئا.<ref>ڊاڪٽر محمد علي قاضي، ''سنڌ جو عسڪري نظام''، ص 286</ref> ميان غلام شاهه، ميان نور محمد ۽ ميان يار محمد ڪلهوڙا هن دور جا اهم حڪمران هئا، جڏهن ته شاهه بهارو جهڙوڪ سپهه سالار فوجي معاملن ۾ نمايان حيثيت رکندا هئا.<ref>تحفة الڪرام، مير علي شير قانع ٺٽوي، ص 266</ref> == مذھبي رواداري == ھي مکيه موضوع آھي جنھن ۾ ڪلھوڙن کي نمايان سوڀ حاصل ٿي. حڪمرانن ڪوشش ڪئي ته انساني رشتن جي تعميرڪجي، خاص ڪري مختلف نسلي ۽ مذھبي گروھن جي وچ ۾ يڪجھتي پيدا ڪرڻ لاءِ کين خاص ڪامراني مھيا ٿي. ھن ڏس ۾ ھندن ۽ مسلمانن جي وچ ۾ ڀائيچارو پيدا ڪرڻ تي اھم ڌيان ڏنو ويو. ھندن تي اعتماد ڪندي کين رياست ۾ اھم عھدا ڏنا ويا. ڪجھه نالا ھن ريت ملن ٿا: برخوردار مھتو موٽومل، ديوان چيلا رام، ديوان گهنشام داس، لالا امرت راءِ، ديوان تارا چند ۽ شيوڪ رام عطارد. اُن پس منظر ۾ ڪلھوڙن کي مت ڀيد کان آجو حڪمران سڏي سگهجي ٿو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == آبپاشي نظام == ڪلھوڙن بھترين آبپاشي نظام جي تشڪيل ڪئي ۽ ڪيئي واھه کوٽايا. ليمبرڪ اھڙا تفصيل ڏنا آھن: نارواھه، گهاڙ واھه، بگهاڙ واھه، شاھه جي ڪور، مراد نارواھه، نصرت واھه، سرفراز واھه، باغ واھه ۽ بيگاري واھه. اِن طرح تصور ڪجي ته ڪيتري ويران زمين پوکي ھيٺ آئي. زرعي طور تي ملڪ ڪيئن خود ڪفيل ٿيو ۽ اُن ريت ھزارين لکين ماڻھن کي ڌنڌا ۽ ملازمتن جا موقعا مليا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> ==فن تعمير== === مسجدون ۽ مدرسا === ڪلھوڙن ڪيئي مدرسا جوڙايا، جن سان لاڳو مسجدن جي تعبير به ٿي. ھن ڏس ۾ خداآباد واري جامع مسجد جو خاص طرح سان ذڪر ٿيو آھي. ھڪ راءِ آھي ته ڪم جو آغاز ميان يار محمد جي دور ۾ ٿيو ۽ اُن جي تڪميل ميان نور محمد جي زماني ۾ ٿي. اسلامي طور طريقي موجب مسجدن ۾ تعليم ۽ تربيت ڏني ويندي ھئي، پر خاص ڳالھه ته ھن دور ۾ مسجدن ۾ ”دفاعي سکيا“ جو بندوبست پڻ ڏسجي ٿو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> === مقبرا ۽ قبا === ڪلھوڙن جي دور ۾ گهڻيون تعميرات ٿيون. ھن ڏس ۾ ميان غلام شاھه جو وڏو ڪردار آھي. ميان غلام شاھه ھي اڏاوتون ڪرايون: مقبرو ميان آدم شاھه سکر، مقبرو ميان شاھل محمد قمبر، مقبرو ميان شاه بھارو لاڙڪاڻو ۽ مقبرو حضرت شاھه عبداللطيف ڀٽائي ھالا. ميان يار محمد جي حڪم سان ميان نصير محمد جو قبو اڏايو ويو. ميان نور محمد جي مزار تي مرادياب خان تعميرات ڪرائي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> === ڪوٽ ۽ قلعا === خاص ھي ڪوٽ قلعا آھن جي ڪلھوڙا حڪمرانن جي توجھه سان وجود ۾ آيا. حيدرآباد جو پڪو قلعو، جو ھاڻي زبون آھي. بدين جو ڪوٽ ختم ٿي ويل آھي. لاڙڪاڻو قلعو جو ھاڻي زبون آھي. بدين جو ڪوٽ ختم ٿي ويل آھي. لاڙڪاڻو قلعو جو ھاڻي بنھه موجود ڪونھي، ۽ ڪڇ جي ڀرسان شاھه ڳڙه جو قلعو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == بندرگاھون == ميان غلام شاھه ھڪ بندر ”شاھه بندر“ جي نالي سان تعميرڪرايو. ھن اورنگا بندر جي جاءِ ورتي. علي بندر به ھن دور ۾ وجود ۾ آيو. ڪراچي بندر ڪلھوڙن جو زنده جاويد ڪارنامو اڄ به موجود آھي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == شھر ۽ بستيون == ڪلھوڙا حڪمرانن ھي شھر ۽ بستيون وجود ۾ آنديون، جن جو تاريخن ۾ ذڪر ملي ٿو. (1) ڳاڙھي: ھي شھر 1681ع کان 1700ع تائين ڪلھوڙن جو سرڪاري ماڳ (گاديءَ جو ھنڌ) رھيو. (2) خداآباد : ميان يار محمد جو تختگاھه. ھي شھر پنجاھه ايڪڙن تي پکڙيل ھو. ڪيئي تعميرات اڄ به موجود آھن. (3) محمد آباد : 1750ع ۾ ھي شھر ميان نور محمد جي حڪم سان تعمير ٿيو. (4)مراد آباد :1753ع ۾ وجود ۾ آيو. نصرپور جي ڀرسان ھن شھر۾ ، محمد مرادياب خان جي دستاربندي ٿي. (5)الھه آباد : ميان غلام شاھه جي حڪم سان ھي شھر وجود ۾ آيو. ھي شھر ”محمد آباد“ جي ڀرسان ھو. (6)شاھه پور : ھن نالي سان ٻه شھر وجود ۾ آيا، جي نصرپور جي ڀرسان ھئا. ھنن جي باني ميان غلام شاھه ھو. ھن وقت ٻئي ھم نام بستيون ختم ٿي چڪيون آھن. (7)حيدرآباد : نيرون ڪوٽ جي تاريخي ماڳ کي ميان غلام شاھه ”حيدرآباد“ جي نئين نالي سان 1768ع ۾ وجود ۾ آندو. تاريخي پڪو قلعو به ھن شھر ۾ تعمير ٿيو. (8)خدا آباد : ھالا جي ڀرسان ميان سرفراز جي حڪم سان، ھي بستي 1775ع ۾ وجود ۾ آئي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == ڪلھوڙن جي دؤر جون اھم شخصيتون == ڪلھوڙا دور ڪجھه نامور شخصيتن کي جنم ڏنو، جن مختلف ميدانن تي پاڻ ملھايو. مکيه نالا ھي آھن: شاھه عبداللطيف ڀٽائي، مير علي شير قانع، مخدوم محمد معين ٺٽوي، مخدوم محمد ھاشم ٺٽوي، محمد حيات سي، منشي عبدالرؤف، محسن ٺٽوي رجا ٺٽوي، شيخ محمد محفوظ ”سرخوش“، ميرنجم الدين عزلت، مير شھداد ٽالپر، شاھه بھارو، سيدجان الله شاھه ”مير“، محمد علي عالي، غلام علي مداح، شاھه علي رضا درويش، ميرلطف الله عرف مير متارو، مراد ڪليري، بلاول نائچ، مسو فقير سامٽيو ۽ مخدوم ابوالقاسم ٺٽوي. ڪلھوڙن جي حڪمراني اھڙن مضبوط بنيادن تي وجود ۾ آئي، جو اُنھن ھر محاذ تي پاڻ ملھايو. ادب، شاعري، فن تعمير، زمينن جي اصلاح، آبپاشي نظام جي ترقي، زراعت جو واڌارو، انتظامي بندوبست، محصولن جي بھتر اوڳاڙي، فوجي تربيت ۽ عوامي تعليم _ اھرا موضوع آھن جن ۾ ڪلھوڙن گهڻو ڪجھه حاصل ڪيو. 1681ع کان 1784ع تائين سندن حڪومتي دور کي ، مذھبي يا نسلي مت ڀيد کان سواءِ، عوامي فلاح ۽ ترقيءَ جو مثالي دور سڏي سگهجي ٿو. حقيقت ۾ ھر شھري لاءِ ڪلھوڙن، امن سک ۽ سلامتي جو بندوبست ڪيو، جو اڄ وانگر ماضيءَ ۾ به ھڪ سٺي حڪومت لاءِ لازمي عنصر ھو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي ذاتيون]] pj6ee7yfo1cgukx39ydqsw4wez3uyxx 384118 384117 2026-06-11T01:26:55Z Intisar Ali 8681 384118 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي علائقي ۾ حڪمراني ڪندڙ سني مسلمان خاندان}} {{Infobox former country | native_name = {{Lang|sd|{{Naskh|ڪلهوڙا خاندان}}}} | conventional_long_name = Kalhora Dynasty | common_name = ڪلهوڙا | year_start = 1701 | year_end = 1783 | p1 = ٺٽو صوبو | flag_p1 = | p2 = | flag_p2 = | s1 = ٽالپر خاندان | flag_s1 = Flag of Sindh (1783–1843).svg | s2 = | flag_s2 = | image_map = Black flag.svg | image_map_caption = ڪارو شاهي جهنڊو | national_anthem = | official_languages = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]<ref name="NAZ2023" /> | capital = [[خداآباد]] (1710ع–1768ع)، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] (1768ع–1783ع) | government_type = اشرافيائي حڪومت | title_leader = [[نواب]] (ميان) | leader1 = [[يار محمد ڪلهوڙو]] | year_leader1 = 1701ع–1719ع | leader2 = [[عبدالنبي ڪلهوڙو]] | year_leader2 = 1775ع–1783ع | footnotes = | today = }} {{History of Sind}} '''ڪلهوڙا خاندان''' [[سنڌي]] مسلمانن جو هڪ حڪمران خاندان هو، جيڪو موجوده [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] واري علائقي ۾ حڪمران رهيو. 1701ع کان 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت قائم رهي. سندن گاديءَ جو هنڌ پهريائين [[خداآباد]] هو، جيڪو 1710ع کان 1768ع تائين گاديءَ جو شهر رهيو، ان کان پوءِ گادي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] منتقل ڪئي وئي، جتي 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت جاري رهي.<ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library (Stories) |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html |website=[[Sindhi Adabi Board]]}}</ref> == پسمنظر ۽ عروج == ڪلهوڙا خاندان جو تعلق سنڌ جي قديم قبيلائي سماج سان هو. روايتن موجب ميان چنو ستن اهم قبيلن؛ ڪوريجن، سهتن، چنن، سمن، مهرن، ٻلالن ۽ ڏهرن جو پڳدار هو. هن جهانگارا ۽ باجارا نالي آباديون قائم ڪيون ۽ علائقي جي بااثر زميندارن مان شمار ٿيندو هو. سندس وفات 1220ع ۾ ٿي.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> ڪلهوڙن جي مذهبي ۽ سياسي اثر جي شروعات [[ميان آدم شاهه ڪلهوڙو]] کان ٿي، جنهن جي چوڌاري وڏي تعداد ۾ مريد گڏ ٿيا. ترخانن ۽ مغلن جي تڪرارن دوران هن پنهنجي پوئلڳن کي منظم ڪيو، جنهن سبب مغل اختيارين سان سندس اختلاف پيدا ٿيا ۽ آخرڪار کيس گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref><ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> سندس وفات کان پوءِ گادي ميان الياس ۽ پوءِ [[ميان شاهل محمد]] وٽ پهتي. ميان شاهل محمد پڻ مغلن جي خلاف مزاحمت جاري رکي، جنهن جي نتيجي ۾ هو به قتل ڪيو ويو.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> === ميان نصير محمد ۽ ڪلهوڙا رياست جو قيام === [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ڪلهوڙن جي طاقت ۾ نمايان واڌ آئي. 1675ع ۾ کيس گرفتار ڪري [[اورنگزيب عالمگير]] جي درٻار ڏانهن موڪليو ويو. مذهبي اختلافن جي جاچ لاءِ 1678ع ۾ احمد نگر ۾ هڪ مناظرو منعقد ڪيو ويو، جيڪو ”عالمگيري مباحثو“ جي نالي سان مشهور آهي. ان کان پوءِ ميان نصير محمد کي آزاد ڪيو ويو ۽ کيس محدود علائقي ۾ حڪمراني جو حق حاصل ٿيو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> ميان نصير محمد جي دور ۾ ڪلهوڙن جي سياسي ۽ فوجي تنظيم مضبوط ٿي. سندس حامين ۾ مختلف سنڌي ۽ بلوچ قبيلن جا اڳواڻ شامل هئا، جن ڪلهوڙن جي اقتدار جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ميان نصير محمد جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[ميان دين محمد ڪلهوڙو]] گاديءَ تي ويٺو، پر مغلن خلاف سرگرمين سبب قتل ڪيو ويو. ان کان پوءِ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] اقتدار سنڀاليو ۽ اتر سنڌ جي وسيع علائقن تي قبضو قائم ڪيو. 1701ع ۾ مغلن کيس ''خدا يار خان'' جو لقب، خلعت ۽ حڪمرانيءَ جا اختيار عطا ڪيا، جنهن سان ڪلهوڙا اقتدار کي سرڪاري حيثيت حاصل ٿي.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> === ميان يار محمد ۽ شاهه عنايت جو واقعو === ميان يار محمد جي دور ۾ ڪلهوڙن ۽ [[شاهه عنايت شهيد]] جي تحريڪ وچ ۾ تڪرار پيدا ٿيو. ٺٽي جي مغل گورنر اعظم خان 1718ع ۾ شاهه عنايت کي گرفتار ڪري قتل ڪرايو. هن واقعي تي ڪيترن همعصر عالمن ۽ صوفين، جن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، مير جان الله شاهه رضوي ۽ مخدوم محمد معين ٺٽوي شامل هئا، افسوس جو اظهار ڪيو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> === ميان نور محمد جو دور === 1719ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] حڪمران بڻيو. 1736ع ۾ کيس ٺٽو، بکر ۽ سيوهڻ جا اختيار پڻ مليا، جنهن سان تقريباً سڄي سنڌ ڪلهوڙا اقتدار هيٺ اچي وئي. هن دور ۾ انتظامي ڍانچي، فوجي تنظيم ۽ روينيو نظام کي منظم ڪيو ويو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> 1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] سنڌ تي حملو ڪيو. ميان نور محمد کي وڏي مالي رقم ۽ سالياني خراج ادا ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو، جڏهن ته سندس ڪجهه پٽن کي يرغمال طور ايران وٺي وڃڻ جو ذڪر پڻ تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> == انتظامي ۽ معاشي ترقي == ڪلهوڙا دور کي سنڌ جي تاريخ ۾ آبپاشي ۽ زرعي ترقي جي لحاظ کان اهم دور تصور ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ ڪيترائي واھ کوٽايا ويا، جن ۾ [[پراڻ]]، [[نارو]]، [[اڙل]]، [[ڦليلي]]، [[پيڃارو]]، [[گانگرو]]، [[سيتا]]، [[بگهاڙ]]، [[داديجي]] ۽ [[نور واهه]] شامل آهن. انهن منصوبن سان زرعي پيداوار ۽ آبادي ۾ واڌ آئي. ڪلهوڙن [[خداآباد]]، [[مرادآباد]] ۽ [[الله آباد]] جهڙا شهر پڻ آباد ڪيا، جڏهن ته [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] [[شاهه بندر]] جي ترقي ۽ ٻين عمراني منصوبن لاءِ مشهور آهي.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> == فوجي تنظيم == ڪلهوڙن جي فوج سنڌي ۽ بلوچ قبيلن تي مشتمل هئي. ميان يار محمد ۽ ميان نور محمد فوجي تنظيم کي مضبوط ڪيو ۽ مختلف قبيلن جي ماڻهن کي فوج ۾ شامل ڪيو. تاريخي ماخذن موجب هن دور ۾ تير، تلوار، ڀالا، بندوقون ۽ توبون فوجي هٿيار طور استعمال ٿيندا هئا، جڏهن ته گهوڙا ۽ محدود طور هاٿي به جنگي مقصدن لاءِ ڪم آندا ويندا هئا.<ref>ڊاڪٽر محمد علي قاضي، ''سنڌ جو عسڪري نظام''، ص 286</ref> ميان غلام شاهه، ميان نور محمد ۽ ميان يار محمد ڪلهوڙا هن دور جا اهم حڪمران هئا، جڏهن ته شاهه بهارو جهڙوڪ سپهه سالار فوجي معاملن ۾ نمايان حيثيت رکندا هئا.<ref>تحفة الڪرام، مير علي شير قانع ٺٽوي، ص 266</ref> == مذھبي رواداري == ھي مکيه موضوع آھي جنھن ۾ ڪلھوڙن کي نمايان سوڀ حاصل ٿي. حڪمرانن ڪوشش ڪئي ته انساني رشتن جي تعميرڪجي، خاص ڪري مختلف نسلي ۽ مذھبي گروھن جي وچ ۾ يڪجھتي پيدا ڪرڻ لاءِ کين خاص ڪامراني مھيا ٿي. ھن ڏس ۾ ھندن ۽ مسلمانن جي وچ ۾ ڀائيچارو پيدا ڪرڻ تي اھم ڌيان ڏنو ويو. ھندن تي اعتماد ڪندي کين رياست ۾ اھم عھدا ڏنا ويا. ڪجھه نالا ھن ريت ملن ٿا: برخوردار مھتو موٽومل، ديوان چيلا رام، ديوان گهنشام داس، لالا امرت راءِ، ديوان تارا چند ۽ شيوڪ رام عطارد. اُن پس منظر ۾ ڪلھوڙن کي مت ڀيد کان آجو حڪمران سڏي سگهجي ٿو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == آبپاشي نظام == ڪلھوڙن بھترين آبپاشي نظام جي تشڪيل ڪئي ۽ ڪيئي واھه کوٽايا. ليمبرڪ اھڙا تفصيل ڏنا آھن: نارواھه، گهاڙ واھه، بگهاڙ واھه، شاھه جي ڪور، مراد نارواھه، نصرت واھه، سرفراز واھه، باغ واھه ۽ بيگاري واھه. اِن طرح تصور ڪجي ته ڪيتري ويران زمين پوکي ھيٺ آئي. زرعي طور تي ملڪ ڪيئن خود ڪفيل ٿيو ۽ اُن ريت ھزارين لکين ماڻھن کي ڌنڌا ۽ ملازمتن جا موقعا مليا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> ==فن تعمير== === مسجدون ۽ مدرسا === ڪلھوڙن ڪيئي مدرسا جوڙايا، جن سان لاڳو مسجدن جي تعبير به ٿي. ھن ڏس ۾ خداآباد واري جامع مسجد جو خاص طرح سان ذڪر ٿيو آھي. ھڪ راءِ آھي ته ڪم جو آغاز ميان يار محمد جي دور ۾ ٿيو ۽ اُن جي تڪميل ميان نور محمد جي زماني ۾ ٿي. اسلامي طور طريقي موجب مسجدن ۾ تعليم ۽ تربيت ڏني ويندي ھئي، پر خاص ڳالھه ته ھن دور ۾ مسجدن ۾ ”دفاعي سکيا“ جو بندوبست پڻ ڏسجي ٿو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> === مقبرا ۽ قبا === ڪلھوڙن جي دور ۾ گهڻيون تعميرات ٿيون. ھن ڏس ۾ ميان غلام شاھه جو وڏو ڪردار آھي. ميان غلام شاھه ھي اڏاوتون ڪرايون: مقبرو ميان آدم شاھه سکر، مقبرو ميان شاھل محمد قمبر، مقبرو ميان شاه بھارو لاڙڪاڻو ۽ مقبرو حضرت شاھه عبداللطيف ڀٽائي ھالا. ميان يار محمد جي حڪم سان ميان نصير محمد جو قبو اڏايو ويو. ميان نور محمد جي مزار تي مرادياب خان تعميرات ڪرائي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> === ڪوٽ ۽ قلعا === خاص ھي ڪوٽ قلعا آھن جي ڪلھوڙا حڪمرانن جي توجھه سان وجود ۾ آيا. حيدرآباد جو پڪو قلعو، جو ھاڻي زبون آھي. بدين جو ڪوٽ ختم ٿي ويل آھي. لاڙڪاڻو قلعو جو ھاڻي زبون آھي. بدين جو ڪوٽ ختم ٿي ويل آھي. لاڙڪاڻو قلعو جو ھاڻي بنھه موجود ڪونھي، ۽ ڪڇ جي ڀرسان شاھه ڳڙه جو قلعو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == بندرگاھون == ميان غلام شاھه ھڪ بندر ”شاھه بندر“ جي نالي سان تعميرڪرايو. ھن اورنگا بندر جي جاءِ ورتي. علي بندر به ھن دور ۾ وجود ۾ آيو. ڪراچي بندر ڪلھوڙن جو زنده جاويد ڪارنامو اڄ به موجود آھي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == شھر ۽ وسنديون == ڪلھوڙا حڪمرانن ھي شھر ۽ بستيون وجود ۾ آنديون، جن جو تاريخن ۾ ذڪر ملي ٿو. (1) ڳاڙھي: ھي شھر 1681ع کان 1700ع تائين ڪلھوڙن جو سرڪاري ماڳ (گاديءَ جو ھنڌ) رھيو. (2) خداآباد : ميان يار محمد جو تختگاھه. ھي شھر پنجاھه ايڪڙن تي پکڙيل ھو. ڪيئي تعميرات اڄ به موجود آھن. (3) محمد آباد : 1750ع ۾ ھي شھر ميان نور محمد جي حڪم سان تعمير ٿيو. (4)مراد آباد :1753ع ۾ وجود ۾ آيو. نصرپور جي ڀرسان ھن شھر۾ ، محمد مرادياب خان جي دستاربندي ٿي. (5)الھه آباد : ميان غلام شاھه جي حڪم سان ھي شھر وجود ۾ آيو. ھي شھر ”محمد آباد“ جي ڀرسان ھو. (6)شاھه پور : ھن نالي سان ٻه شھر وجود ۾ آيا، جي نصرپور جي ڀرسان ھئا. ھنن جي باني ميان غلام شاھه ھو. ھن وقت ٻئي ھم نام بستيون ختم ٿي چڪيون آھن. (7)حيدرآباد : نيرون ڪوٽ جي تاريخي ماڳ کي ميان غلام شاھه ”حيدرآباد“ جي نئين نالي سان 1768ع ۾ وجود ۾ آندو. تاريخي پڪو قلعو به ھن شھر ۾ تعمير ٿيو. (8)خدا آباد : ھالا جي ڀرسان ميان سرفراز جي حڪم سان، ھي بستي 1775ع ۾ وجود ۾ آئي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == ڪلھوڙن جي دؤر جون اھم شخصيتون == ڪلھوڙا دور ڪجھه نامور شخصيتن کي جنم ڏنو، جن مختلف ميدانن تي پاڻ ملھايو. مکيه نالا ھي آھن: شاھه عبداللطيف ڀٽائي، مير علي شير قانع، مخدوم محمد معين ٺٽوي، مخدوم محمد ھاشم ٺٽوي، محمد حيات سي، منشي عبدالرؤف، محسن ٺٽوي رجا ٺٽوي، شيخ محمد محفوظ ”سرخوش“، ميرنجم الدين عزلت، مير شھداد ٽالپر، شاھه بھارو، سيدجان الله شاھه ”مير“، محمد علي عالي، غلام علي مداح، شاھه علي رضا درويش، ميرلطف الله عرف مير متارو، مراد ڪليري، بلاول نائچ، مسو فقير سامٽيو ۽ مخدوم ابوالقاسم ٺٽوي. ڪلھوڙن جي حڪمراني اھڙن مضبوط بنيادن تي وجود ۾ آئي، جو اُنھن ھر محاذ تي پاڻ ملھايو. ادب، شاعري، فن تعمير، زمينن جي اصلاح، آبپاشي نظام جي ترقي، زراعت جو واڌارو، انتظامي بندوبست، محصولن جي بھتر اوڳاڙي، فوجي تربيت ۽ عوامي تعليم _ اھرا موضوع آھن جن ۾ ڪلھوڙن گهڻو ڪجھه حاصل ڪيو. 1681ع کان 1784ع تائين سندن حڪومتي دور کي ، مذھبي يا نسلي مت ڀيد کان سواءِ، عوامي فلاح ۽ ترقيءَ جو مثالي دور سڏي سگهجي ٿو. حقيقت ۾ ھر شھري لاءِ ڪلھوڙن، امن سک ۽ سلامتي جو بندوبست ڪيو، جو اڄ وانگر ماضيءَ ۾ به ھڪ سٺي حڪومت لاءِ لازمي عنصر ھو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي ذاتيون]] sug0dui254ksh413v6ivt1sm9zzikj7 384119 384118 2026-06-11T01:28:04Z Intisar Ali 8681 384119 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي علائقي ۾ حڪمراني ڪندڙ سني مسلمان خاندان}} {{Infobox former country | native_name = {{Lang|sd|{{Naskh|ڪلهوڙا خاندان}}}} | conventional_long_name = Kalhora Dynasty | common_name = ڪلهوڙا | year_start = 1701 | year_end = 1783 | p1 = ٺٽو صوبو | flag_p1 = | p2 = | flag_p2 = | s1 = ٽالپر خاندان | flag_s1 = Flag of Sindh (1783–1843).svg | s2 = | flag_s2 = | image_map = Black flag.svg | image_map_caption = ڪارو شاهي جهنڊو | national_anthem = | official_languages = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]<ref name="NAZ2023" /> | capital = [[خداآباد]] (1710ع–1768ع)، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] (1768ع–1783ع) | government_type = اشرافيائي حڪومت | title_leader = [[نواب]] (ميان) | leader1 = [[يار محمد ڪلهوڙو]] | year_leader1 = 1701ع–1719ع | leader2 = [[عبدالنبي ڪلهوڙو]] | year_leader2 = 1775ع–1783ع | footnotes = | today = }} {{History of Sind}} '''ڪلهوڙا خاندان''' [[سنڌي]] مسلمانن جو هڪ حڪمران خاندان هو، جيڪو موجوده [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] واري علائقي ۾ حڪمران رهيو. 1701ع کان 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت قائم رهي. سندن گاديءَ جو هنڌ پهريائين [[خداآباد]] هو، جيڪو 1710ع کان 1768ع تائين گاديءَ جو شهر رهيو، ان کان پوءِ گادي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] منتقل ڪئي وئي، جتي 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت جاري رهي.<ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library (Stories) |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html |website=[[Sindhi Adabi Board]]}}</ref> == تاريخ == ===پسمنظر ۽ عروج=== ڪلهوڙا خاندان جو تعلق سنڌ جي قديم قبيلائي سماج سان هو. روايتن موجب ميان چنو ستن اهم قبيلن؛ ڪوريجن، سهتن، چنن، سمن، مهرن، ٻلالن ۽ ڏهرن جو پڳدار هو. هن جهانگارا ۽ باجارا نالي آباديون قائم ڪيون ۽ علائقي جي بااثر زميندارن مان شمار ٿيندو هو. سندس وفات 1220ع ۾ ٿي.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> ڪلهوڙن جي مذهبي ۽ سياسي اثر جي شروعات [[ميان آدم شاهه ڪلهوڙو]] کان ٿي، جنهن جي چوڌاري وڏي تعداد ۾ مريد گڏ ٿيا. ترخانن ۽ مغلن جي تڪرارن دوران هن پنهنجي پوئلڳن کي منظم ڪيو، جنهن سبب مغل اختيارين سان سندس اختلاف پيدا ٿيا ۽ آخرڪار کيس گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref><ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> سندس وفات کان پوءِ گادي ميان الياس ۽ پوءِ [[ميان شاهل محمد]] وٽ پهتي. ميان شاهل محمد پڻ مغلن جي خلاف مزاحمت جاري رکي، جنهن جي نتيجي ۾ هو به قتل ڪيو ويو.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> === ميان نصير محمد ۽ ڪلهوڙا رياست جو قيام === [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ڪلهوڙن جي طاقت ۾ نمايان واڌ آئي. 1675ع ۾ کيس گرفتار ڪري [[اورنگزيب عالمگير]] جي درٻار ڏانهن موڪليو ويو. مذهبي اختلافن جي جاچ لاءِ 1678ع ۾ احمد نگر ۾ هڪ مناظرو منعقد ڪيو ويو، جيڪو ”عالمگيري مباحثو“ جي نالي سان مشهور آهي. ان کان پوءِ ميان نصير محمد کي آزاد ڪيو ويو ۽ کيس محدود علائقي ۾ حڪمراني جو حق حاصل ٿيو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> ميان نصير محمد جي دور ۾ ڪلهوڙن جي سياسي ۽ فوجي تنظيم مضبوط ٿي. سندس حامين ۾ مختلف سنڌي ۽ بلوچ قبيلن جا اڳواڻ شامل هئا، جن ڪلهوڙن جي اقتدار جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ميان نصير محمد جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[ميان دين محمد ڪلهوڙو]] گاديءَ تي ويٺو، پر مغلن خلاف سرگرمين سبب قتل ڪيو ويو. ان کان پوءِ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] اقتدار سنڀاليو ۽ اتر سنڌ جي وسيع علائقن تي قبضو قائم ڪيو. 1701ع ۾ مغلن کيس ''خدا يار خان'' جو لقب، خلعت ۽ حڪمرانيءَ جا اختيار عطا ڪيا، جنهن سان ڪلهوڙا اقتدار کي سرڪاري حيثيت حاصل ٿي.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> === ميان يار محمد ۽ شاهه عنايت جو واقعو === ميان يار محمد جي دور ۾ ڪلهوڙن ۽ [[شاهه عنايت شهيد]] جي تحريڪ وچ ۾ تڪرار پيدا ٿيو. ٺٽي جي مغل گورنر اعظم خان 1718ع ۾ شاهه عنايت کي گرفتار ڪري قتل ڪرايو. هن واقعي تي ڪيترن همعصر عالمن ۽ صوفين، جن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، مير جان الله شاهه رضوي ۽ مخدوم محمد معين ٺٽوي شامل هئا، افسوس جو اظهار ڪيو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> === ميان نور محمد جو دور === 1719ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] حڪمران بڻيو. 1736ع ۾ کيس ٺٽو، بکر ۽ سيوهڻ جا اختيار پڻ مليا، جنهن سان تقريباً سڄي سنڌ ڪلهوڙا اقتدار هيٺ اچي وئي. هن دور ۾ انتظامي ڍانچي، فوجي تنظيم ۽ روينيو نظام کي منظم ڪيو ويو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> 1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] سنڌ تي حملو ڪيو. ميان نور محمد کي وڏي مالي رقم ۽ سالياني خراج ادا ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو، جڏهن ته سندس ڪجهه پٽن کي يرغمال طور ايران وٺي وڃڻ جو ذڪر پڻ تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> == زوال == اٺارهين صديءَ جي آخر تائين ڪلهوڙا اقتدار اندروني تڪرارن، افغان مداخلت ۽ فوجي ڪمزوريءَ سبب ڪمزور ٿيڻ لڳو. آخرڪار 1783ع ۾ [[ٽالپر خاندان]] ڪلهوڙن کان اقتدار کسي ورتو ۽ سنڌ ۾ ٽالپر دور جو آغاز ٿيو. == انتظامي ۽ معاشي ترقي == ڪلهوڙا دور کي سنڌ جي تاريخ ۾ آبپاشي ۽ زرعي ترقي جي لحاظ کان اهم دور تصور ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ ڪيترائي واھ کوٽايا ويا، جن ۾ [[پراڻ]]، [[نارو]]، [[اڙل]]، [[ڦليلي]]، [[پيڃارو]]، [[گانگرو]]، [[سيتا]]، [[بگهاڙ]]، [[داديجي]] ۽ [[نور واهه]] شامل آهن. انهن منصوبن سان زرعي پيداوار ۽ آبادي ۾ واڌ آئي. ڪلهوڙن [[خداآباد]]، [[مرادآباد]] ۽ [[الله آباد]] جهڙا شهر پڻ آباد ڪيا، جڏهن ته [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] [[شاهه بندر]] جي ترقي ۽ ٻين عمراني منصوبن لاءِ مشهور آهي.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> == فوجي تنظيم == ڪلهوڙن جي فوج سنڌي ۽ بلوچ قبيلن تي مشتمل هئي. ميان يار محمد ۽ ميان نور محمد فوجي تنظيم کي مضبوط ڪيو ۽ مختلف قبيلن جي ماڻهن کي فوج ۾ شامل ڪيو. تاريخي ماخذن موجب هن دور ۾ تير، تلوار، ڀالا، بندوقون ۽ توبون فوجي هٿيار طور استعمال ٿيندا هئا، جڏهن ته گهوڙا ۽ محدود طور هاٿي به جنگي مقصدن لاءِ ڪم آندا ويندا هئا.<ref>ڊاڪٽر محمد علي قاضي، ''سنڌ جو عسڪري نظام''، ص 286</ref> ميان غلام شاهه، ميان نور محمد ۽ ميان يار محمد ڪلهوڙا هن دور جا اهم حڪمران هئا، جڏهن ته شاهه بهارو جهڙوڪ سپهه سالار فوجي معاملن ۾ نمايان حيثيت رکندا هئا.<ref>تحفة الڪرام، مير علي شير قانع ٺٽوي، ص 266</ref> == مذھبي رواداري == ھي مکيه موضوع آھي جنھن ۾ ڪلھوڙن کي نمايان سوڀ حاصل ٿي. حڪمرانن ڪوشش ڪئي ته انساني رشتن جي تعميرڪجي، خاص ڪري مختلف نسلي ۽ مذھبي گروھن جي وچ ۾ يڪجھتي پيدا ڪرڻ لاءِ کين خاص ڪامراني مھيا ٿي. ھن ڏس ۾ ھندن ۽ مسلمانن جي وچ ۾ ڀائيچارو پيدا ڪرڻ تي اھم ڌيان ڏنو ويو. ھندن تي اعتماد ڪندي کين رياست ۾ اھم عھدا ڏنا ويا. ڪجھه نالا ھن ريت ملن ٿا: برخوردار مھتو موٽومل، ديوان چيلا رام، ديوان گهنشام داس، لالا امرت راءِ، ديوان تارا چند ۽ شيوڪ رام عطارد. اُن پس منظر ۾ ڪلھوڙن کي مت ڀيد کان آجو حڪمران سڏي سگهجي ٿو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == آبپاشي نظام == ڪلھوڙن بھترين آبپاشي نظام جي تشڪيل ڪئي ۽ ڪيئي واھه کوٽايا. ليمبرڪ اھڙا تفصيل ڏنا آھن: نارواھه، گهاڙ واھه، بگهاڙ واھه، شاھه جي ڪور، مراد نارواھه، نصرت واھه، سرفراز واھه، باغ واھه ۽ بيگاري واھه. اِن طرح تصور ڪجي ته ڪيتري ويران زمين پوکي ھيٺ آئي. زرعي طور تي ملڪ ڪيئن خود ڪفيل ٿيو ۽ اُن ريت ھزارين لکين ماڻھن کي ڌنڌا ۽ ملازمتن جا موقعا مليا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> ==فن تعمير== === مسجدون ۽ مدرسا === ڪلھوڙن ڪيئي مدرسا جوڙايا، جن سان لاڳو مسجدن جي تعبير به ٿي. ھن ڏس ۾ خداآباد واري جامع مسجد جو خاص طرح سان ذڪر ٿيو آھي. ھڪ راءِ آھي ته ڪم جو آغاز ميان يار محمد جي دور ۾ ٿيو ۽ اُن جي تڪميل ميان نور محمد جي زماني ۾ ٿي. اسلامي طور طريقي موجب مسجدن ۾ تعليم ۽ تربيت ڏني ويندي ھئي، پر خاص ڳالھه ته ھن دور ۾ مسجدن ۾ ”دفاعي سکيا“ جو بندوبست پڻ ڏسجي ٿو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> === مقبرا ۽ قبا === ڪلھوڙن جي دور ۾ گهڻيون تعميرات ٿيون. ھن ڏس ۾ ميان غلام شاھه جو وڏو ڪردار آھي. ميان غلام شاھه ھي اڏاوتون ڪرايون: مقبرو ميان آدم شاھه سکر، مقبرو ميان شاھل محمد قمبر، مقبرو ميان شاه بھارو لاڙڪاڻو ۽ مقبرو حضرت شاھه عبداللطيف ڀٽائي ھالا. ميان يار محمد جي حڪم سان ميان نصير محمد جو قبو اڏايو ويو. ميان نور محمد جي مزار تي مرادياب خان تعميرات ڪرائي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> === ڪوٽ ۽ قلعا === خاص ھي ڪوٽ قلعا آھن جي ڪلھوڙا حڪمرانن جي توجھه سان وجود ۾ آيا. حيدرآباد جو پڪو قلعو، جو ھاڻي زبون آھي. بدين جو ڪوٽ ختم ٿي ويل آھي. لاڙڪاڻو قلعو جو ھاڻي زبون آھي. بدين جو ڪوٽ ختم ٿي ويل آھي. لاڙڪاڻو قلعو جو ھاڻي بنھه موجود ڪونھي، ۽ ڪڇ جي ڀرسان شاھه ڳڙه جو قلعو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == بندرگاھون == ميان غلام شاھه ھڪ بندر ”شاھه بندر“ جي نالي سان تعميرڪرايو. ھن اورنگا بندر جي جاءِ ورتي. علي بندر به ھن دور ۾ وجود ۾ آيو. ڪراچي بندر ڪلھوڙن جو زنده جاويد ڪارنامو اڄ به موجود آھي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == شھر ۽ وسنديون == ڪلھوڙا حڪمرانن ھي شھر ۽ بستيون وجود ۾ آنديون، جن جو تاريخن ۾ ذڪر ملي ٿو. (1) ڳاڙھي: ھي شھر 1681ع کان 1700ع تائين ڪلھوڙن جو سرڪاري ماڳ (گاديءَ جو ھنڌ) رھيو. (2) خداآباد : ميان يار محمد جو تختگاھه. ھي شھر پنجاھه ايڪڙن تي پکڙيل ھو. ڪيئي تعميرات اڄ به موجود آھن. (3) محمد آباد : 1750ع ۾ ھي شھر ميان نور محمد جي حڪم سان تعمير ٿيو. (4)مراد آباد :1753ع ۾ وجود ۾ آيو. نصرپور جي ڀرسان ھن شھر۾ ، محمد مرادياب خان جي دستاربندي ٿي. (5)الھه آباد : ميان غلام شاھه جي حڪم سان ھي شھر وجود ۾ آيو. ھي شھر ”محمد آباد“ جي ڀرسان ھو. (6)شاھه پور : ھن نالي سان ٻه شھر وجود ۾ آيا، جي نصرپور جي ڀرسان ھئا. ھنن جي باني ميان غلام شاھه ھو. ھن وقت ٻئي ھم نام بستيون ختم ٿي چڪيون آھن. (7)حيدرآباد : نيرون ڪوٽ جي تاريخي ماڳ کي ميان غلام شاھه ”حيدرآباد“ جي نئين نالي سان 1768ع ۾ وجود ۾ آندو. تاريخي پڪو قلعو به ھن شھر ۾ تعمير ٿيو. (8)خدا آباد : ھالا جي ڀرسان ميان سرفراز جي حڪم سان، ھي بستي 1775ع ۾ وجود ۾ آئي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == ڪلھوڙن جي دؤر جون اھم شخصيتون == ڪلھوڙا دور ڪجھه نامور شخصيتن کي جنم ڏنو، جن مختلف ميدانن تي پاڻ ملھايو. مکيه نالا ھي آھن: شاھه عبداللطيف ڀٽائي، مير علي شير قانع، مخدوم محمد معين ٺٽوي، مخدوم محمد ھاشم ٺٽوي، محمد حيات سي، منشي عبدالرؤف، محسن ٺٽوي رجا ٺٽوي، شيخ محمد محفوظ ”سرخوش“، ميرنجم الدين عزلت، مير شھداد ٽالپر، شاھه بھارو، سيدجان الله شاھه ”مير“، محمد علي عالي، غلام علي مداح، شاھه علي رضا درويش، ميرلطف الله عرف مير متارو، مراد ڪليري، بلاول نائچ، مسو فقير سامٽيو ۽ مخدوم ابوالقاسم ٺٽوي. ڪلھوڙن جي حڪمراني اھڙن مضبوط بنيادن تي وجود ۾ آئي، جو اُنھن ھر محاذ تي پاڻ ملھايو. ادب، شاعري، فن تعمير، زمينن جي اصلاح، آبپاشي نظام جي ترقي، زراعت جو واڌارو، انتظامي بندوبست، محصولن جي بھتر اوڳاڙي، فوجي تربيت ۽ عوامي تعليم _ اھرا موضوع آھن جن ۾ ڪلھوڙن گهڻو ڪجھه حاصل ڪيو. 1681ع کان 1784ع تائين سندن حڪومتي دور کي ، مذھبي يا نسلي مت ڀيد کان سواءِ، عوامي فلاح ۽ ترقيءَ جو مثالي دور سڏي سگهجي ٿو. حقيقت ۾ ھر شھري لاءِ ڪلھوڙن، امن سک ۽ سلامتي جو بندوبست ڪيو، جو اڄ وانگر ماضيءَ ۾ به ھڪ سٺي حڪومت لاءِ لازمي عنصر ھو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي ذاتيون]] ljh0wolthiprrnig8s7m3khph0kl1bs 384120 384119 2026-06-11T01:28:23Z Intisar Ali 8681 384120 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي علائقي ۾ حڪمراني ڪندڙ سني مسلمان خاندان}} {{Infobox former country | native_name = {{Lang|sd|{{Naskh|ڪلهوڙا خاندان}}}} | conventional_long_name = Kalhora Dynasty | common_name = ڪلهوڙا | year_start = 1701 | year_end = 1783 | p1 = ٺٽو صوبو | flag_p1 = | p2 = | flag_p2 = | s1 = ٽالپر خاندان | flag_s1 = Flag of Sindh (1783–1843).svg | s2 = | flag_s2 = | image_map = Black flag.svg | image_map_caption = ڪارو شاهي جهنڊو | national_anthem = | official_languages = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]<ref name="NAZ2023" /> | capital = [[خداآباد]] (1710ع–1768ع)، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] (1768ع–1783ع) | government_type = اشرافيائي حڪومت | title_leader = [[نواب]] (ميان) | leader1 = [[يار محمد ڪلهوڙو]] | year_leader1 = 1701ع–1719ع | leader2 = [[عبدالنبي ڪلهوڙو]] | year_leader2 = 1775ع–1783ع | footnotes = | today = }} {{History of Sind}} '''ڪلهوڙا خاندان''' [[سنڌي]] مسلمانن جو هڪ حڪمران خاندان هو، جيڪو موجوده [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] واري علائقي ۾ حڪمران رهيو. 1701ع کان 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت قائم رهي. سندن گاديءَ جو هنڌ پهريائين [[خداآباد]] هو، جيڪو 1710ع کان 1768ع تائين گاديءَ جو شهر رهيو، ان کان پوءِ گادي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] منتقل ڪئي وئي، جتي 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت جاري رهي.<ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library (Stories) |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html |website=[[Sindhi Adabi Board]]}}</ref> == تاريخ == ===پسمنظر ۽ عروج=== ڪلهوڙا خاندان جو تعلق سنڌ جي قديم قبيلائي سماج سان هو. روايتن موجب ميان چنو ستن اهم قبيلن؛ ڪوريجن، سهتن، چنن، سمن، مهرن، ٻلالن ۽ ڏهرن جو پڳدار هو. هن جهانگارا ۽ باجارا نالي آباديون قائم ڪيون ۽ علائقي جي بااثر زميندارن مان شمار ٿيندو هو. سندس وفات 1220ع ۾ ٿي.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> ڪلهوڙن جي مذهبي ۽ سياسي اثر جي شروعات [[ميان آدم شاهه ڪلهوڙو]] کان ٿي، جنهن جي چوڌاري وڏي تعداد ۾ مريد گڏ ٿيا. ترخانن ۽ مغلن جي تڪرارن دوران هن پنهنجي پوئلڳن کي منظم ڪيو، جنهن سبب مغل اختيارين سان سندس اختلاف پيدا ٿيا ۽ آخرڪار کيس گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref><ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> سندس وفات کان پوءِ گادي ميان الياس ۽ پوءِ [[ميان شاهل محمد]] وٽ پهتي. ميان شاهل محمد پڻ مغلن جي خلاف مزاحمت جاري رکي، جنهن جي نتيجي ۾ هو به قتل ڪيو ويو.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> === ميان نصير محمد ۽ ڪلهوڙا رياست جو قيام === [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ڪلهوڙن جي طاقت ۾ نمايان واڌ آئي. 1675ع ۾ کيس گرفتار ڪري [[اورنگزيب عالمگير]] جي درٻار ڏانهن موڪليو ويو. مذهبي اختلافن جي جاچ لاءِ 1678ع ۾ احمد نگر ۾ هڪ مناظرو منعقد ڪيو ويو، جيڪو ”عالمگيري مباحثو“ جي نالي سان مشهور آهي. ان کان پوءِ ميان نصير محمد کي آزاد ڪيو ويو ۽ کيس محدود علائقي ۾ حڪمراني جو حق حاصل ٿيو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> ميان نصير محمد جي دور ۾ ڪلهوڙن جي سياسي ۽ فوجي تنظيم مضبوط ٿي. سندس حامين ۾ مختلف سنڌي ۽ بلوچ قبيلن جا اڳواڻ شامل هئا، جن ڪلهوڙن جي اقتدار جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ميان نصير محمد جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[ميان دين محمد ڪلهوڙو]] گاديءَ تي ويٺو، پر مغلن خلاف سرگرمين سبب قتل ڪيو ويو. ان کان پوءِ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] اقتدار سنڀاليو ۽ اتر سنڌ جي وسيع علائقن تي قبضو قائم ڪيو. 1701ع ۾ مغلن کيس ''خدا يار خان'' جو لقب، خلعت ۽ حڪمرانيءَ جا اختيار عطا ڪيا، جنهن سان ڪلهوڙا اقتدار کي سرڪاري حيثيت حاصل ٿي.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> === ميان يار محمد ۽ شاهه عنايت جو واقعو === ميان يار محمد جي دور ۾ ڪلهوڙن ۽ [[شاهه عنايت شهيد]] جي تحريڪ وچ ۾ تڪرار پيدا ٿيو. ٺٽي جي مغل گورنر اعظم خان 1718ع ۾ شاهه عنايت کي گرفتار ڪري قتل ڪرايو. هن واقعي تي ڪيترن همعصر عالمن ۽ صوفين، جن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، مير جان الله شاهه رضوي ۽ مخدوم محمد معين ٺٽوي شامل هئا، افسوس جو اظهار ڪيو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> === ميان نور محمد جو دور === 1719ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] حڪمران بڻيو. 1736ع ۾ کيس ٺٽو، بکر ۽ سيوهڻ جا اختيار پڻ مليا، جنهن سان تقريباً سڄي سنڌ ڪلهوڙا اقتدار هيٺ اچي وئي. هن دور ۾ انتظامي ڍانچي، فوجي تنظيم ۽ روينيو نظام کي منظم ڪيو ويو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> 1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] سنڌ تي حملو ڪيو. ميان نور محمد کي وڏي مالي رقم ۽ سالياني خراج ادا ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو، جڏهن ته سندس ڪجهه پٽن کي يرغمال طور ايران وٺي وڃڻ جو ذڪر پڻ تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> === زوال === اٺارهين صديءَ جي آخر تائين ڪلهوڙا اقتدار اندروني تڪرارن، افغان مداخلت ۽ فوجي ڪمزوريءَ سبب ڪمزور ٿيڻ لڳو. آخرڪار 1783ع ۾ [[ٽالپر خاندان]] ڪلهوڙن کان اقتدار کسي ورتو ۽ سنڌ ۾ ٽالپر دور جو آغاز ٿيو. == انتظامي ۽ معاشي ترقي == ڪلهوڙا دور کي سنڌ جي تاريخ ۾ آبپاشي ۽ زرعي ترقي جي لحاظ کان اهم دور تصور ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ ڪيترائي واھ کوٽايا ويا، جن ۾ [[پراڻ]]، [[نارو]]، [[اڙل]]، [[ڦليلي]]، [[پيڃارو]]، [[گانگرو]]، [[سيتا]]، [[بگهاڙ]]، [[داديجي]] ۽ [[نور واهه]] شامل آهن. انهن منصوبن سان زرعي پيداوار ۽ آبادي ۾ واڌ آئي. ڪلهوڙن [[خداآباد]]، [[مرادآباد]] ۽ [[الله آباد]] جهڙا شهر پڻ آباد ڪيا، جڏهن ته [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] [[شاهه بندر]] جي ترقي ۽ ٻين عمراني منصوبن لاءِ مشهور آهي.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> == فوجي تنظيم == ڪلهوڙن جي فوج سنڌي ۽ بلوچ قبيلن تي مشتمل هئي. ميان يار محمد ۽ ميان نور محمد فوجي تنظيم کي مضبوط ڪيو ۽ مختلف قبيلن جي ماڻهن کي فوج ۾ شامل ڪيو. تاريخي ماخذن موجب هن دور ۾ تير، تلوار، ڀالا، بندوقون ۽ توبون فوجي هٿيار طور استعمال ٿيندا هئا، جڏهن ته گهوڙا ۽ محدود طور هاٿي به جنگي مقصدن لاءِ ڪم آندا ويندا هئا.<ref>ڊاڪٽر محمد علي قاضي، ''سنڌ جو عسڪري نظام''، ص 286</ref> ميان غلام شاهه، ميان نور محمد ۽ ميان يار محمد ڪلهوڙا هن دور جا اهم حڪمران هئا، جڏهن ته شاهه بهارو جهڙوڪ سپهه سالار فوجي معاملن ۾ نمايان حيثيت رکندا هئا.<ref>تحفة الڪرام، مير علي شير قانع ٺٽوي، ص 266</ref> == مذھبي رواداري == ھي مکيه موضوع آھي جنھن ۾ ڪلھوڙن کي نمايان سوڀ حاصل ٿي. حڪمرانن ڪوشش ڪئي ته انساني رشتن جي تعميرڪجي، خاص ڪري مختلف نسلي ۽ مذھبي گروھن جي وچ ۾ يڪجھتي پيدا ڪرڻ لاءِ کين خاص ڪامراني مھيا ٿي. ھن ڏس ۾ ھندن ۽ مسلمانن جي وچ ۾ ڀائيچارو پيدا ڪرڻ تي اھم ڌيان ڏنو ويو. ھندن تي اعتماد ڪندي کين رياست ۾ اھم عھدا ڏنا ويا. ڪجھه نالا ھن ريت ملن ٿا: برخوردار مھتو موٽومل، ديوان چيلا رام، ديوان گهنشام داس، لالا امرت راءِ، ديوان تارا چند ۽ شيوڪ رام عطارد. اُن پس منظر ۾ ڪلھوڙن کي مت ڀيد کان آجو حڪمران سڏي سگهجي ٿو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == آبپاشي نظام == ڪلھوڙن بھترين آبپاشي نظام جي تشڪيل ڪئي ۽ ڪيئي واھه کوٽايا. ليمبرڪ اھڙا تفصيل ڏنا آھن: نارواھه، گهاڙ واھه، بگهاڙ واھه، شاھه جي ڪور، مراد نارواھه، نصرت واھه، سرفراز واھه، باغ واھه ۽ بيگاري واھه. اِن طرح تصور ڪجي ته ڪيتري ويران زمين پوکي ھيٺ آئي. زرعي طور تي ملڪ ڪيئن خود ڪفيل ٿيو ۽ اُن ريت ھزارين لکين ماڻھن کي ڌنڌا ۽ ملازمتن جا موقعا مليا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> ==فن تعمير== === مسجدون ۽ مدرسا === ڪلھوڙن ڪيئي مدرسا جوڙايا، جن سان لاڳو مسجدن جي تعبير به ٿي. ھن ڏس ۾ خداآباد واري جامع مسجد جو خاص طرح سان ذڪر ٿيو آھي. ھڪ راءِ آھي ته ڪم جو آغاز ميان يار محمد جي دور ۾ ٿيو ۽ اُن جي تڪميل ميان نور محمد جي زماني ۾ ٿي. اسلامي طور طريقي موجب مسجدن ۾ تعليم ۽ تربيت ڏني ويندي ھئي، پر خاص ڳالھه ته ھن دور ۾ مسجدن ۾ ”دفاعي سکيا“ جو بندوبست پڻ ڏسجي ٿو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> === مقبرا ۽ قبا === ڪلھوڙن جي دور ۾ گهڻيون تعميرات ٿيون. ھن ڏس ۾ ميان غلام شاھه جو وڏو ڪردار آھي. ميان غلام شاھه ھي اڏاوتون ڪرايون: مقبرو ميان آدم شاھه سکر، مقبرو ميان شاھل محمد قمبر، مقبرو ميان شاه بھارو لاڙڪاڻو ۽ مقبرو حضرت شاھه عبداللطيف ڀٽائي ھالا. ميان يار محمد جي حڪم سان ميان نصير محمد جو قبو اڏايو ويو. ميان نور محمد جي مزار تي مرادياب خان تعميرات ڪرائي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> === ڪوٽ ۽ قلعا === خاص ھي ڪوٽ قلعا آھن جي ڪلھوڙا حڪمرانن جي توجھه سان وجود ۾ آيا. حيدرآباد جو پڪو قلعو، جو ھاڻي زبون آھي. بدين جو ڪوٽ ختم ٿي ويل آھي. لاڙڪاڻو قلعو جو ھاڻي زبون آھي. بدين جو ڪوٽ ختم ٿي ويل آھي. لاڙڪاڻو قلعو جو ھاڻي بنھه موجود ڪونھي، ۽ ڪڇ جي ڀرسان شاھه ڳڙه جو قلعو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == بندرگاھون == ميان غلام شاھه ھڪ بندر ”شاھه بندر“ جي نالي سان تعميرڪرايو. ھن اورنگا بندر جي جاءِ ورتي. علي بندر به ھن دور ۾ وجود ۾ آيو. ڪراچي بندر ڪلھوڙن جو زنده جاويد ڪارنامو اڄ به موجود آھي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == شھر ۽ وسنديون == ڪلھوڙا حڪمرانن ھي شھر ۽ بستيون وجود ۾ آنديون، جن جو تاريخن ۾ ذڪر ملي ٿو. (1) ڳاڙھي: ھي شھر 1681ع کان 1700ع تائين ڪلھوڙن جو سرڪاري ماڳ (گاديءَ جو ھنڌ) رھيو. (2) خداآباد : ميان يار محمد جو تختگاھه. ھي شھر پنجاھه ايڪڙن تي پکڙيل ھو. ڪيئي تعميرات اڄ به موجود آھن. (3) محمد آباد : 1750ع ۾ ھي شھر ميان نور محمد جي حڪم سان تعمير ٿيو. (4)مراد آباد :1753ع ۾ وجود ۾ آيو. نصرپور جي ڀرسان ھن شھر۾ ، محمد مرادياب خان جي دستاربندي ٿي. (5)الھه آباد : ميان غلام شاھه جي حڪم سان ھي شھر وجود ۾ آيو. ھي شھر ”محمد آباد“ جي ڀرسان ھو. (6)شاھه پور : ھن نالي سان ٻه شھر وجود ۾ آيا، جي نصرپور جي ڀرسان ھئا. ھنن جي باني ميان غلام شاھه ھو. ھن وقت ٻئي ھم نام بستيون ختم ٿي چڪيون آھن. (7)حيدرآباد : نيرون ڪوٽ جي تاريخي ماڳ کي ميان غلام شاھه ”حيدرآباد“ جي نئين نالي سان 1768ع ۾ وجود ۾ آندو. تاريخي پڪو قلعو به ھن شھر ۾ تعمير ٿيو. (8)خدا آباد : ھالا جي ڀرسان ميان سرفراز جي حڪم سان، ھي بستي 1775ع ۾ وجود ۾ آئي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == ڪلھوڙن جي دؤر جون اھم شخصيتون == ڪلھوڙا دور ڪجھه نامور شخصيتن کي جنم ڏنو، جن مختلف ميدانن تي پاڻ ملھايو. مکيه نالا ھي آھن: شاھه عبداللطيف ڀٽائي، مير علي شير قانع، مخدوم محمد معين ٺٽوي، مخدوم محمد ھاشم ٺٽوي، محمد حيات سي، منشي عبدالرؤف، محسن ٺٽوي رجا ٺٽوي، شيخ محمد محفوظ ”سرخوش“، ميرنجم الدين عزلت، مير شھداد ٽالپر، شاھه بھارو، سيدجان الله شاھه ”مير“، محمد علي عالي، غلام علي مداح، شاھه علي رضا درويش، ميرلطف الله عرف مير متارو، مراد ڪليري، بلاول نائچ، مسو فقير سامٽيو ۽ مخدوم ابوالقاسم ٺٽوي. ڪلھوڙن جي حڪمراني اھڙن مضبوط بنيادن تي وجود ۾ آئي، جو اُنھن ھر محاذ تي پاڻ ملھايو. ادب، شاعري، فن تعمير، زمينن جي اصلاح، آبپاشي نظام جي ترقي، زراعت جو واڌارو، انتظامي بندوبست، محصولن جي بھتر اوڳاڙي، فوجي تربيت ۽ عوامي تعليم _ اھرا موضوع آھن جن ۾ ڪلھوڙن گهڻو ڪجھه حاصل ڪيو. 1681ع کان 1784ع تائين سندن حڪومتي دور کي ، مذھبي يا نسلي مت ڀيد کان سواءِ، عوامي فلاح ۽ ترقيءَ جو مثالي دور سڏي سگهجي ٿو. حقيقت ۾ ھر شھري لاءِ ڪلھوڙن، امن سک ۽ سلامتي جو بندوبست ڪيو، جو اڄ وانگر ماضيءَ ۾ به ھڪ سٺي حڪومت لاءِ لازمي عنصر ھو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي ذاتيون]] 8upnb5ide78jcz7x35rv1pv6a00k7rh 384121 384120 2026-06-11T01:29:40Z Intisar Ali 8681 384121 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي علائقي ۾ حڪمراني ڪندڙ سني مسلمان خاندان}} {{Infobox former country | native_name = {{Lang|sd|{{Naskh|ڪلهوڙا خاندان}}}} | conventional_long_name = Kalhora Dynasty | common_name = ڪلهوڙا | year_start = 1701 | year_end = 1783 | p1 = ٺٽو صوبو | flag_p1 = | p2 = | flag_p2 = | s1 = ٽالپر خاندان | flag_s1 = Flag of Sindh (1783–1843).svg | s2 = | flag_s2 = | image_map = Black flag.svg | image_map_caption = ڪارو شاهي جهنڊو | national_anthem = | official_languages = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]<ref name="NAZ2023" /> | capital = [[خداآباد]] (1710ع–1768ع)، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] (1768ع–1783ع) | government_type = اشرافيائي حڪومت | title_leader = [[نواب]] (ميان) | leader1 = [[يار محمد ڪلهوڙو]] | year_leader1 = 1701ع–1719ع | leader2 = [[عبدالنبي ڪلهوڙو]] | year_leader2 = 1775ع–1783ع | footnotes = | today = }} {{History of Sind}} '''ڪلهوڙا خاندان''' [[سنڌي]] مسلمانن جو هڪ حڪمران خاندان هو، جيڪو موجوده [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] واري علائقي ۾ حڪمران رهيو. 1701ع کان 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت قائم رهي. سندن گاديءَ جو هنڌ پهريائين [[خداآباد]] هو، جيڪو 1710ع کان 1768ع تائين گاديءَ جو شهر رهيو، ان کان پوءِ گادي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] منتقل ڪئي وئي، جتي 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت جاري رهي.<ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library (Stories) |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html |website=[[Sindhi Adabi Board]]}}</ref> == تاريخ == ===پسمنظر ۽ عروج=== ڪلهوڙا خاندان جو تعلق سنڌ جي قديم قبيلائي سماج سان هو. روايتن موجب ميان چنو ستن اهم قبيلن؛ ڪوريجن، سهتن، چنن، سمن، مهرن، ٻلالن ۽ ڏهرن جو پڳدار هو. هن جهانگارا ۽ باجارا نالي آباديون قائم ڪيون ۽ علائقي جي بااثر زميندارن مان شمار ٿيندو هو. سندس وفات 1220ع ۾ ٿي.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> ڪلهوڙن جي مذهبي ۽ سياسي اثر جي شروعات [[ميان آدم شاهه ڪلهوڙو]] کان ٿي، جنهن جي چوڌاري وڏي تعداد ۾ مريد گڏ ٿيا. ترخانن ۽ مغلن جي تڪرارن دوران هن پنهنجي پوئلڳن کي منظم ڪيو، جنهن سبب مغل اختيارين سان سندس اختلاف پيدا ٿيا ۽ آخرڪار کيس گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref><ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> سندس وفات کان پوءِ گادي ميان الياس ۽ پوءِ [[ميان شاهل محمد]] وٽ پهتي. ميان شاهل محمد پڻ مغلن جي خلاف مزاحمت جاري رکي، جنهن جي نتيجي ۾ هو به قتل ڪيو ويو.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> === ميان نصير محمد ۽ ڪلهوڙا رياست جو قيام === [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ڪلهوڙن جي طاقت ۾ نمايان واڌ آئي. 1675ع ۾ کيس گرفتار ڪري [[اورنگزيب عالمگير]] جي درٻار ڏانهن موڪليو ويو. مذهبي اختلافن جي جاچ لاءِ 1678ع ۾ احمد نگر ۾ هڪ مناظرو منعقد ڪيو ويو، جيڪو ”عالمگيري مباحثو“ جي نالي سان مشهور آهي. ان کان پوءِ ميان نصير محمد کي آزاد ڪيو ويو ۽ کيس محدود علائقي ۾ حڪمراني جو حق حاصل ٿيو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> ميان نصير محمد جي دور ۾ ڪلهوڙن جي سياسي ۽ فوجي تنظيم مضبوط ٿي. سندس حامين ۾ مختلف سنڌي ۽ بلوچ قبيلن جا اڳواڻ شامل هئا، جن ڪلهوڙن جي اقتدار جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ميان نصير محمد جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[ميان دين محمد ڪلهوڙو]] گاديءَ تي ويٺو، پر مغلن خلاف سرگرمين سبب قتل ڪيو ويو. ان کان پوءِ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] اقتدار سنڀاليو ۽ اتر سنڌ جي وسيع علائقن تي قبضو قائم ڪيو. 1701ع ۾ مغلن کيس ''خدا يار خان'' جو لقب، خلعت ۽ حڪمرانيءَ جا اختيار عطا ڪيا، جنهن سان ڪلهوڙا اقتدار کي سرڪاري حيثيت حاصل ٿي.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> === ميان يار محمد ۽ شاهه عنايت جو واقعو === ميان يار محمد جي دور ۾ ڪلهوڙن ۽ [[شاهه عنايت شهيد]] جي تحريڪ وچ ۾ تڪرار پيدا ٿيو. ٺٽي جي مغل گورنر اعظم خان 1718ع ۾ شاهه عنايت کي گرفتار ڪري قتل ڪرايو. هن واقعي تي ڪيترن همعصر عالمن ۽ صوفين، جن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، مير جان الله شاهه رضوي ۽ مخدوم محمد معين ٺٽوي شامل هئا، افسوس جو اظهار ڪيو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> === ميان نور محمد جو دور === 1719ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] حڪمران بڻيو. 1736ع ۾ کيس ٺٽو، بکر ۽ سيوهڻ جا اختيار پڻ مليا، جنهن سان تقريباً سڄي سنڌ ڪلهوڙا اقتدار هيٺ اچي وئي. هن دور ۾ انتظامي ڍانچي، فوجي تنظيم ۽ روينيو نظام کي منظم ڪيو ويو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> 1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] سنڌ تي حملو ڪيو. ميان نور محمد کي وڏي مالي رقم ۽ سالياني خراج ادا ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو، جڏهن ته سندس ڪجهه پٽن کي يرغمال طور ايران وٺي وڃڻ جو ذڪر پڻ تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> === زوال === اٺارهين صديءَ جي آخر تائين ڪلهوڙا اقتدار اندروني تڪرارن، افغان مداخلت ۽ فوجي ڪمزوريءَ سبب ڪمزور ٿيڻ لڳو. آخرڪار 1783ع ۾ [[ٽالپر خاندان]] ڪلهوڙن کان اقتدار کسي ورتو ۽ سنڌ ۾ ٽالپر دور جو آغاز ٿيو. == انتظامي ۽ معاشي ترقي == ڪلهوڙا دور کي سنڌ جي تاريخ ۾ آبپاشي ۽ زرعي ترقي جي لحاظ کان اهم دور تصور ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ ڪيترائي واھ کوٽايا ويا، جن ۾ [[پراڻ]]، [[نارو]]، [[اڙل]]، [[ڦليلي]]، [[پيڃارو]]، [[گانگرو]]، [[سيتا]]، [[بگهاڙ]]، [[داديجي]] ۽ [[نور واهه]] شامل آهن. انهن منصوبن سان زرعي پيداوار ۽ آبادي ۾ واڌ آئي. ڪلهوڙن [[خداآباد]]، [[مرادآباد]] ۽ [[الله آباد]] جهڙا شهر پڻ آباد ڪيا، جڏهن ته [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] [[شاهه بندر]] جي ترقي ۽ ٻين عمراني منصوبن لاءِ مشهور آهي.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> == فوجي تنظيم == ڪلهوڙن جي فوج سنڌي ۽ بلوچ قبيلن تي مشتمل هئي. ميان يار محمد ۽ ميان نور محمد فوجي تنظيم کي مضبوط ڪيو ۽ مختلف قبيلن جي ماڻهن کي فوج ۾ شامل ڪيو. تاريخي ماخذن موجب هن دور ۾ تير، تلوار، ڀالا، بندوقون ۽ توبون فوجي هٿيار طور استعمال ٿيندا هئا، جڏهن ته گهوڙا ۽ محدود طور هاٿي به جنگي مقصدن لاءِ ڪم آندا ويندا هئا.<ref>ڊاڪٽر محمد علي قاضي، ''سنڌ جو عسڪري نظام''، ص 286</ref> ميان غلام شاهه، ميان نور محمد ۽ ميان يار محمد ڪلهوڙا هن دور جا اهم حڪمران هئا، جڏهن ته شاهه بهارو جهڙوڪ سپهه سالار فوجي معاملن ۾ نمايان حيثيت رکندا هئا.<ref>تحفة الڪرام، مير علي شير قانع ٺٽوي، ص 266</ref> == مذھبي رواداري == ھي مکيه موضوع آھي جنھن ۾ ڪلھوڙن کي نمايان سوڀ حاصل ٿي. حڪمرانن ڪوشش ڪئي ته انساني رشتن جي تعميرڪجي، خاص ڪري مختلف نسلي ۽ مذھبي گروھن جي وچ ۾ يڪجھتي پيدا ڪرڻ لاءِ کين خاص ڪامراني مھيا ٿي. ھن ڏس ۾ ھندن ۽ مسلمانن جي وچ ۾ ڀائيچارو پيدا ڪرڻ تي اھم ڌيان ڏنو ويو. ھندن تي اعتماد ڪندي کين رياست ۾ اھم عھدا ڏنا ويا. ڪجھه نالا ھن ريت ملن ٿا: برخوردار مھتو موٽومل، ديوان چيلا رام، ديوان گهنشام داس، لالا امرت راءِ، ديوان تارا چند ۽ شيوڪ رام عطارد. اُن پس منظر ۾ ڪلھوڙن کي مت ڀيد کان آجو حڪمران سڏي سگهجي ٿو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == آبپاشي نظام == ڪلھوڙن بھترين آبپاشي نظام جي تشڪيل ڪئي ۽ ڪيئي واھه کوٽايا. ليمبرڪ اھڙا تفصيل ڏنا آھن: نارواھه، گهاڙ واھه، بگهاڙ واھه، شاھه جي ڪور، مراد نارواھه، نصرت واھه، سرفراز واھه، باغ واھه ۽ بيگاري واھه. اِن طرح تصور ڪجي ته ڪيتري ويران زمين پوکي ھيٺ آئي. زرعي طور تي ملڪ ڪيئن خود ڪفيل ٿيو ۽ اُن ريت ھزارين لکين ماڻھن کي ڌنڌا ۽ ملازمتن جا موقعا مليا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> ==فن تعمير== === مسجدون ۽ مدرسا === ڪلھوڙن ڪيئي مدرسا جوڙايا، جن سان لاڳو مسجدن جي تعبير به ٿي. ھن ڏس ۾ خداآباد واري جامع مسجد جو خاص طرح سان ذڪر ٿيو آھي. ھڪ راءِ آھي ته ڪم جو آغاز ميان يار محمد جي دور ۾ ٿيو ۽ اُن جي تڪميل ميان نور محمد جي زماني ۾ ٿي. اسلامي طور طريقي موجب مسجدن ۾ تعليم ۽ تربيت ڏني ويندي ھئي، پر خاص ڳالھه ته ھن دور ۾ مسجدن ۾ ”دفاعي سکيا“ جو بندوبست پڻ ڏسجي ٿو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> === مقبرا ۽ قبا === ڪلھوڙن جي دور ۾ گهڻيون تعميرات ٿيون. ھن ڏس ۾ ميان غلام شاھه جو وڏو ڪردار آھي. ميان غلام شاھه ھي اڏاوتون ڪرايون: مقبرو ميان آدم شاھه سکر، مقبرو ميان شاھل محمد قمبر، مقبرو ميان شاه بھارو لاڙڪاڻو ۽ مقبرو حضرت شاھه عبداللطيف ڀٽائي ھالا. ميان يار محمد جي حڪم سان ميان نصير محمد جو قبو اڏايو ويو. ميان نور محمد جي مزار تي مرادياب خان تعميرات ڪرائي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> === ڪوٽ ۽ قلعا === خاص ھي ڪوٽ قلعا آھن جي ڪلھوڙا حڪمرانن جي توجھه سان وجود ۾ آيا. حيدرآباد جو پڪو قلعو، جو ھاڻي زبون آھي. بدين جو ڪوٽ ختم ٿي ويل آھي. لاڙڪاڻو قلعو جو ھاڻي زبون آھي. بدين جو ڪوٽ ختم ٿي ويل آھي. لاڙڪاڻو قلعو جو ھاڻي بنھه موجود ڪونھي، ۽ ڪڇ جي ڀرسان شاھه ڳڙه جو قلعو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> ==ثقافت== == بندرگاھون == ميان غلام شاھه ھڪ بندر ”شاھه بندر“ جي نالي سان تعميرڪرايو. ھن اورنگا بندر جي جاءِ ورتي. علي بندر به ھن دور ۾ وجود ۾ آيو. ڪراچي بندر ڪلھوڙن جو زنده جاويد ڪارنامو اڄ به موجود آھي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == شھر ۽ وسنديون == ڪلھوڙا حڪمرانن ھي شھر ۽ بستيون وجود ۾ آنديون، جن جو تاريخن ۾ ذڪر ملي ٿو. (1) ڳاڙھي: ھي شھر 1681ع کان 1700ع تائين ڪلھوڙن جو سرڪاري ماڳ (گاديءَ جو ھنڌ) رھيو. (2) خداآباد : ميان يار محمد جو تختگاھه. ھي شھر پنجاھه ايڪڙن تي پکڙيل ھو. ڪيئي تعميرات اڄ به موجود آھن. (3) محمد آباد : 1750ع ۾ ھي شھر ميان نور محمد جي حڪم سان تعمير ٿيو. (4)مراد آباد :1753ع ۾ وجود ۾ آيو. نصرپور جي ڀرسان ھن شھر۾ ، محمد مرادياب خان جي دستاربندي ٿي. (5)الھه آباد : ميان غلام شاھه جي حڪم سان ھي شھر وجود ۾ آيو. ھي شھر ”محمد آباد“ جي ڀرسان ھو. (6)شاھه پور : ھن نالي سان ٻه شھر وجود ۾ آيا، جي نصرپور جي ڀرسان ھئا. ھنن جي باني ميان غلام شاھه ھو. ھن وقت ٻئي ھم نام بستيون ختم ٿي چڪيون آھن. (7)حيدرآباد : نيرون ڪوٽ جي تاريخي ماڳ کي ميان غلام شاھه ”حيدرآباد“ جي نئين نالي سان 1768ع ۾ وجود ۾ آندو. تاريخي پڪو قلعو به ھن شھر ۾ تعمير ٿيو. (8)خدا آباد : ھالا جي ڀرسان ميان سرفراز جي حڪم سان، ھي بستي 1775ع ۾ وجود ۾ آئي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == ڪلھوڙن جي دؤر جون اھم شخصيتون == ڪلھوڙا دور ڪجھه نامور شخصيتن کي جنم ڏنو، جن مختلف ميدانن تي پاڻ ملھايو. مکيه نالا ھي آھن: شاھه عبداللطيف ڀٽائي، مير علي شير قانع، مخدوم محمد معين ٺٽوي، مخدوم محمد ھاشم ٺٽوي، محمد حيات سي، منشي عبدالرؤف، محسن ٺٽوي رجا ٺٽوي، شيخ محمد محفوظ ”سرخوش“، ميرنجم الدين عزلت، مير شھداد ٽالپر، شاھه بھارو، سيدجان الله شاھه ”مير“، محمد علي عالي، غلام علي مداح، شاھه علي رضا درويش، ميرلطف الله عرف مير متارو، مراد ڪليري، بلاول نائچ، مسو فقير سامٽيو ۽ مخدوم ابوالقاسم ٺٽوي. ڪلھوڙن جي حڪمراني اھڙن مضبوط بنيادن تي وجود ۾ آئي، جو اُنھن ھر محاذ تي پاڻ ملھايو. ادب، شاعري، فن تعمير، زمينن جي اصلاح، آبپاشي نظام جي ترقي، زراعت جو واڌارو، انتظامي بندوبست، محصولن جي بھتر اوڳاڙي، فوجي تربيت ۽ عوامي تعليم _ اھرا موضوع آھن جن ۾ ڪلھوڙن گهڻو ڪجھه حاصل ڪيو. 1681ع کان 1784ع تائين سندن حڪومتي دور کي ، مذھبي يا نسلي مت ڀيد کان سواءِ، عوامي فلاح ۽ ترقيءَ جو مثالي دور سڏي سگهجي ٿو. حقيقت ۾ ھر شھري لاءِ ڪلھوڙن، امن سک ۽ سلامتي جو بندوبست ڪيو، جو اڄ وانگر ماضيءَ ۾ به ھڪ سٺي حڪومت لاءِ لازمي عنصر ھو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي ذاتيون]] sqky3i77ep2tfxtevttgebgfm469ido 384122 384121 2026-06-11T01:30:00Z Intisar Ali 8681 384122 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي علائقي ۾ حڪمراني ڪندڙ سني مسلمان خاندان}} {{Infobox former country | native_name = {{Lang|sd|{{Naskh|ڪلهوڙا خاندان}}}} | conventional_long_name = Kalhora Dynasty | common_name = ڪلهوڙا | year_start = 1701 | year_end = 1783 | p1 = ٺٽو صوبو | flag_p1 = | p2 = | flag_p2 = | s1 = ٽالپر خاندان | flag_s1 = Flag of Sindh (1783–1843).svg | s2 = | flag_s2 = | image_map = Black flag.svg | image_map_caption = ڪارو شاهي جهنڊو | national_anthem = | official_languages = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]<ref name="NAZ2023" /> | capital = [[خداآباد]] (1710ع–1768ع)، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] (1768ع–1783ع) | government_type = اشرافيائي حڪومت | title_leader = [[نواب]] (ميان) | leader1 = [[يار محمد ڪلهوڙو]] | year_leader1 = 1701ع–1719ع | leader2 = [[عبدالنبي ڪلهوڙو]] | year_leader2 = 1775ع–1783ع | footnotes = | today = }} {{History of Sind}} '''ڪلهوڙا خاندان''' [[سنڌي]] مسلمانن جو هڪ حڪمران خاندان هو، جيڪو موجوده [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] واري علائقي ۾ حڪمران رهيو. 1701ع کان 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت قائم رهي. سندن گاديءَ جو هنڌ پهريائين [[خداآباد]] هو، جيڪو 1710ع کان 1768ع تائين گاديءَ جو شهر رهيو، ان کان پوءِ گادي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] منتقل ڪئي وئي، جتي 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت جاري رهي.<ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library (Stories) |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html |website=[[Sindhi Adabi Board]]}}</ref> == تاريخ == ===پسمنظر ۽ عروج=== ڪلهوڙا خاندان جو تعلق سنڌ جي قديم قبيلائي سماج سان هو. روايتن موجب ميان چنو ستن اهم قبيلن؛ ڪوريجن، سهتن، چنن، سمن، مهرن، ٻلالن ۽ ڏهرن جو پڳدار هو. هن جهانگارا ۽ باجارا نالي آباديون قائم ڪيون ۽ علائقي جي بااثر زميندارن مان شمار ٿيندو هو. سندس وفات 1220ع ۾ ٿي.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> ڪلهوڙن جي مذهبي ۽ سياسي اثر جي شروعات [[ميان آدم شاهه ڪلهوڙو]] کان ٿي، جنهن جي چوڌاري وڏي تعداد ۾ مريد گڏ ٿيا. ترخانن ۽ مغلن جي تڪرارن دوران هن پنهنجي پوئلڳن کي منظم ڪيو، جنهن سبب مغل اختيارين سان سندس اختلاف پيدا ٿيا ۽ آخرڪار کيس گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref><ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> سندس وفات کان پوءِ گادي ميان الياس ۽ پوءِ [[ميان شاهل محمد]] وٽ پهتي. ميان شاهل محمد پڻ مغلن جي خلاف مزاحمت جاري رکي، جنهن جي نتيجي ۾ هو به قتل ڪيو ويو.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> === ميان نصير محمد ۽ ڪلهوڙا رياست جو قيام === [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ڪلهوڙن جي طاقت ۾ نمايان واڌ آئي. 1675ع ۾ کيس گرفتار ڪري [[اورنگزيب عالمگير]] جي درٻار ڏانهن موڪليو ويو. مذهبي اختلافن جي جاچ لاءِ 1678ع ۾ احمد نگر ۾ هڪ مناظرو منعقد ڪيو ويو، جيڪو ”عالمگيري مباحثو“ جي نالي سان مشهور آهي. ان کان پوءِ ميان نصير محمد کي آزاد ڪيو ويو ۽ کيس محدود علائقي ۾ حڪمراني جو حق حاصل ٿيو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> ميان نصير محمد جي دور ۾ ڪلهوڙن جي سياسي ۽ فوجي تنظيم مضبوط ٿي. سندس حامين ۾ مختلف سنڌي ۽ بلوچ قبيلن جا اڳواڻ شامل هئا، جن ڪلهوڙن جي اقتدار جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ميان نصير محمد جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[ميان دين محمد ڪلهوڙو]] گاديءَ تي ويٺو، پر مغلن خلاف سرگرمين سبب قتل ڪيو ويو. ان کان پوءِ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] اقتدار سنڀاليو ۽ اتر سنڌ جي وسيع علائقن تي قبضو قائم ڪيو. 1701ع ۾ مغلن کيس ''خدا يار خان'' جو لقب، خلعت ۽ حڪمرانيءَ جا اختيار عطا ڪيا، جنهن سان ڪلهوڙا اقتدار کي سرڪاري حيثيت حاصل ٿي.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> === ميان يار محمد ۽ شاهه عنايت جو واقعو === ميان يار محمد جي دور ۾ ڪلهوڙن ۽ [[شاهه عنايت شهيد]] جي تحريڪ وچ ۾ تڪرار پيدا ٿيو. ٺٽي جي مغل گورنر اعظم خان 1718ع ۾ شاهه عنايت کي گرفتار ڪري قتل ڪرايو. هن واقعي تي ڪيترن همعصر عالمن ۽ صوفين، جن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، مير جان الله شاهه رضوي ۽ مخدوم محمد معين ٺٽوي شامل هئا، افسوس جو اظهار ڪيو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> === ميان نور محمد جو دور === 1719ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] حڪمران بڻيو. 1736ع ۾ کيس ٺٽو، بکر ۽ سيوهڻ جا اختيار پڻ مليا، جنهن سان تقريباً سڄي سنڌ ڪلهوڙا اقتدار هيٺ اچي وئي. هن دور ۾ انتظامي ڍانچي، فوجي تنظيم ۽ روينيو نظام کي منظم ڪيو ويو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> 1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] سنڌ تي حملو ڪيو. ميان نور محمد کي وڏي مالي رقم ۽ سالياني خراج ادا ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو، جڏهن ته سندس ڪجهه پٽن کي يرغمال طور ايران وٺي وڃڻ جو ذڪر پڻ تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> === زوال === اٺارهين صديءَ جي آخر تائين ڪلهوڙا اقتدار اندروني تڪرارن، افغان مداخلت ۽ فوجي ڪمزوريءَ سبب ڪمزور ٿيڻ لڳو. آخرڪار 1783ع ۾ [[ٽالپر خاندان]] ڪلهوڙن کان اقتدار کسي ورتو ۽ سنڌ ۾ ٽالپر دور جو آغاز ٿيو. == انتظامي ۽ معاشي ترقي == ڪلهوڙا دور کي سنڌ جي تاريخ ۾ آبپاشي ۽ زرعي ترقي جي لحاظ کان اهم دور تصور ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ ڪيترائي واھ کوٽايا ويا، جن ۾ [[پراڻ]]، [[نارو]]، [[اڙل]]، [[ڦليلي]]، [[پيڃارو]]، [[گانگرو]]، [[سيتا]]، [[بگهاڙ]]، [[داديجي]] ۽ [[نور واهه]] شامل آهن. انهن منصوبن سان زرعي پيداوار ۽ آبادي ۾ واڌ آئي. ڪلهوڙن [[خداآباد]]، [[مرادآباد]] ۽ [[الله آباد]] جهڙا شهر پڻ آباد ڪيا، جڏهن ته [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] [[شاهه بندر]] جي ترقي ۽ ٻين عمراني منصوبن لاءِ مشهور آهي.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> == فوجي تنظيم == ڪلهوڙن جي فوج سنڌي ۽ بلوچ قبيلن تي مشتمل هئي. ميان يار محمد ۽ ميان نور محمد فوجي تنظيم کي مضبوط ڪيو ۽ مختلف قبيلن جي ماڻهن کي فوج ۾ شامل ڪيو. تاريخي ماخذن موجب هن دور ۾ تير، تلوار، ڀالا، بندوقون ۽ توبون فوجي هٿيار طور استعمال ٿيندا هئا، جڏهن ته گهوڙا ۽ محدود طور هاٿي به جنگي مقصدن لاءِ ڪم آندا ويندا هئا.<ref>ڊاڪٽر محمد علي قاضي، ''سنڌ جو عسڪري نظام''، ص 286</ref> ميان غلام شاهه، ميان نور محمد ۽ ميان يار محمد ڪلهوڙا هن دور جا اهم حڪمران هئا، جڏهن ته شاهه بهارو جهڙوڪ سپهه سالار فوجي معاملن ۾ نمايان حيثيت رکندا هئا.<ref>تحفة الڪرام، مير علي شير قانع ٺٽوي، ص 266</ref> == مذھبي رواداري == ھي مکيه موضوع آھي جنھن ۾ ڪلھوڙن کي نمايان سوڀ حاصل ٿي. حڪمرانن ڪوشش ڪئي ته انساني رشتن جي تعميرڪجي، خاص ڪري مختلف نسلي ۽ مذھبي گروھن جي وچ ۾ يڪجھتي پيدا ڪرڻ لاءِ کين خاص ڪامراني مھيا ٿي. ھن ڏس ۾ ھندن ۽ مسلمانن جي وچ ۾ ڀائيچارو پيدا ڪرڻ تي اھم ڌيان ڏنو ويو. ھندن تي اعتماد ڪندي کين رياست ۾ اھم عھدا ڏنا ويا. ڪجھه نالا ھن ريت ملن ٿا: برخوردار مھتو موٽومل، ديوان چيلا رام، ديوان گهنشام داس، لالا امرت راءِ، ديوان تارا چند ۽ شيوڪ رام عطارد. اُن پس منظر ۾ ڪلھوڙن کي مت ڀيد کان آجو حڪمران سڏي سگهجي ٿو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == آبپاشي نظام == ڪلھوڙن بھترين آبپاشي نظام جي تشڪيل ڪئي ۽ ڪيئي واھه کوٽايا. ليمبرڪ اھڙا تفصيل ڏنا آھن: نارواھه، گهاڙ واھه، بگهاڙ واھه، شاھه جي ڪور، مراد نارواھه، نصرت واھه، سرفراز واھه، باغ واھه ۽ بيگاري واھه. اِن طرح تصور ڪجي ته ڪيتري ويران زمين پوکي ھيٺ آئي. زرعي طور تي ملڪ ڪيئن خود ڪفيل ٿيو ۽ اُن ريت ھزارين لکين ماڻھن کي ڌنڌا ۽ ملازمتن جا موقعا مليا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> ==فن تعمير== === مسجدون ۽ مدرسا === ڪلھوڙن ڪيئي مدرسا جوڙايا، جن سان لاڳو مسجدن جي تعبير به ٿي. ھن ڏس ۾ خداآباد واري جامع مسجد جو خاص طرح سان ذڪر ٿيو آھي. ھڪ راءِ آھي ته ڪم جو آغاز ميان يار محمد جي دور ۾ ٿيو ۽ اُن جي تڪميل ميان نور محمد جي زماني ۾ ٿي. اسلامي طور طريقي موجب مسجدن ۾ تعليم ۽ تربيت ڏني ويندي ھئي، پر خاص ڳالھه ته ھن دور ۾ مسجدن ۾ ”دفاعي سکيا“ جو بندوبست پڻ ڏسجي ٿو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> === مقبرا ۽ قبا === ڪلھوڙن جي دور ۾ گهڻيون تعميرات ٿيون. ھن ڏس ۾ ميان غلام شاھه جو وڏو ڪردار آھي. ميان غلام شاھه ھي اڏاوتون ڪرايون: مقبرو ميان آدم شاھه سکر، مقبرو ميان شاھل محمد قمبر، مقبرو ميان شاه بھارو لاڙڪاڻو ۽ مقبرو حضرت شاھه عبداللطيف ڀٽائي ھالا. ميان يار محمد جي حڪم سان ميان نصير محمد جو قبو اڏايو ويو. ميان نور محمد جي مزار تي مرادياب خان تعميرات ڪرائي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> === ڪوٽ ۽ قلعا === خاص ھي ڪوٽ قلعا آھن جي ڪلھوڙا حڪمرانن جي توجھه سان وجود ۾ آيا. حيدرآباد جو پڪو قلعو، جو ھاڻي زبون آھي. بدين جو ڪوٽ ختم ٿي ويل آھي. لاڙڪاڻو قلعو جو ھاڻي زبون آھي. بدين جو ڪوٽ ختم ٿي ويل آھي. لاڙڪاڻو قلعو جو ھاڻي بنھه موجود ڪونھي، ۽ ڪڇ جي ڀرسان شاھه ڳڙه جو قلعو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == بندرگاھون == ميان غلام شاھه ھڪ بندر ”شاھه بندر“ جي نالي سان تعميرڪرايو. ھن اورنگا بندر جي جاءِ ورتي. علي بندر به ھن دور ۾ وجود ۾ آيو. ڪراچي بندر ڪلھوڙن جو زنده جاويد ڪارنامو اڄ به موجود آھي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == شھر ۽ وسنديون == ڪلھوڙا حڪمرانن ھي شھر ۽ بستيون وجود ۾ آنديون، جن جو تاريخن ۾ ذڪر ملي ٿو. (1) ڳاڙھي: ھي شھر 1681ع کان 1700ع تائين ڪلھوڙن جو سرڪاري ماڳ (گاديءَ جو ھنڌ) رھيو. (2) خداآباد : ميان يار محمد جو تختگاھه. ھي شھر پنجاھه ايڪڙن تي پکڙيل ھو. ڪيئي تعميرات اڄ به موجود آھن. (3) محمد آباد : 1750ع ۾ ھي شھر ميان نور محمد جي حڪم سان تعمير ٿيو. (4)مراد آباد :1753ع ۾ وجود ۾ آيو. نصرپور جي ڀرسان ھن شھر۾ ، محمد مرادياب خان جي دستاربندي ٿي. (5)الھه آباد : ميان غلام شاھه جي حڪم سان ھي شھر وجود ۾ آيو. ھي شھر ”محمد آباد“ جي ڀرسان ھو. (6)شاھه پور : ھن نالي سان ٻه شھر وجود ۾ آيا، جي نصرپور جي ڀرسان ھئا. ھنن جي باني ميان غلام شاھه ھو. ھن وقت ٻئي ھم نام بستيون ختم ٿي چڪيون آھن. (7)حيدرآباد : نيرون ڪوٽ جي تاريخي ماڳ کي ميان غلام شاھه ”حيدرآباد“ جي نئين نالي سان 1768ع ۾ وجود ۾ آندو. تاريخي پڪو قلعو به ھن شھر ۾ تعمير ٿيو. (8)خدا آباد : ھالا جي ڀرسان ميان سرفراز جي حڪم سان، ھي بستي 1775ع ۾ وجود ۾ آئي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == ڪلھوڙن جي دؤر جون اھم شخصيتون == ڪلھوڙا دور ڪجھه نامور شخصيتن کي جنم ڏنو، جن مختلف ميدانن تي پاڻ ملھايو. مکيه نالا ھي آھن: شاھه عبداللطيف ڀٽائي، مير علي شير قانع، مخدوم محمد معين ٺٽوي، مخدوم محمد ھاشم ٺٽوي، محمد حيات سي، منشي عبدالرؤف، محسن ٺٽوي رجا ٺٽوي، شيخ محمد محفوظ ”سرخوش“، ميرنجم الدين عزلت، مير شھداد ٽالپر، شاھه بھارو، سيدجان الله شاھه ”مير“، محمد علي عالي، غلام علي مداح، شاھه علي رضا درويش، ميرلطف الله عرف مير متارو، مراد ڪليري، بلاول نائچ، مسو فقير سامٽيو ۽ مخدوم ابوالقاسم ٺٽوي. ڪلھوڙن جي حڪمراني اھڙن مضبوط بنيادن تي وجود ۾ آئي، جو اُنھن ھر محاذ تي پاڻ ملھايو. ادب، شاعري، فن تعمير، زمينن جي اصلاح، آبپاشي نظام جي ترقي، زراعت جو واڌارو، انتظامي بندوبست، محصولن جي بھتر اوڳاڙي، فوجي تربيت ۽ عوامي تعليم _ اھرا موضوع آھن جن ۾ ڪلھوڙن گهڻو ڪجھه حاصل ڪيو. 1681ع کان 1784ع تائين سندن حڪومتي دور کي ، مذھبي يا نسلي مت ڀيد کان سواءِ، عوامي فلاح ۽ ترقيءَ جو مثالي دور سڏي سگهجي ٿو. حقيقت ۾ ھر شھري لاءِ ڪلھوڙن، امن سک ۽ سلامتي جو بندوبست ڪيو، جو اڄ وانگر ماضيءَ ۾ به ھڪ سٺي حڪومت لاءِ لازمي عنصر ھو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي ذاتيون]] 8upnb5ide78jcz7x35rv1pv6a00k7rh 384123 384122 2026-06-11T01:35:30Z Intisar Ali 8681 384123 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي علائقي ۾ حڪمراني ڪندڙ سني مسلمان خاندان}} {{Infobox former country | native_name = {{Lang|sd|{{Naskh|ڪلهوڙا خاندان}}}} | conventional_long_name = Kalhora Dynasty | common_name = ڪلهوڙا | year_start = 1701 | year_end = 1783 | p1 = ٺٽو صوبو | flag_p1 = | p2 = | flag_p2 = | s1 = ٽالپر خاندان | flag_s1 = Flag of Sindh (1783–1843).svg | s2 = | flag_s2 = | image_map = Black flag.svg | image_map_caption = ڪارو شاهي جهنڊو | national_anthem = | official_languages = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]<ref name="NAZ2023" /> | capital = [[خداآباد]] (1710ع–1768ع)، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] (1768ع–1783ع) | government_type = اشرافيائي حڪومت | title_leader = [[نواب]] (ميان) | leader1 = [[يار محمد ڪلهوڙو]] | year_leader1 = 1701ع–1719ع | leader2 = [[عبدالنبي ڪلهوڙو]] | year_leader2 = 1775ع–1783ع | footnotes = | today = }} {{History of Sind}} '''ڪلهوڙا خاندان''' [[سنڌي]] مسلمانن جو هڪ حڪمران خاندان هو، جيڪو موجوده [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] واري علائقي ۾ حڪمران رهيو. 1701ع کان 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت قائم رهي. سندن گاديءَ جو هنڌ پهريائين [[خداآباد]] هو، جيڪو 1710ع کان 1768ع تائين گاديءَ جو شهر رهيو، ان کان پوءِ گادي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] منتقل ڪئي وئي، جتي 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت جاري رهي.<ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library (Stories) |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html |website=[[Sindhi Adabi Board]]}}</ref> == تاريخ == ===پسمنظر ۽ عروج=== ڪلهوڙا خاندان جو تعلق سنڌ جي قديم قبيلائي سماج سان هو. روايتن موجب ميان چنو ستن اهم قبيلن؛ ڪوريجن، سهتن، چنن، سمن، مهرن، ٻلالن ۽ ڏهرن جو پڳدار هو. هن جهانگارا ۽ باجارا نالي آباديون قائم ڪيون ۽ علائقي جي بااثر زميندارن مان شمار ٿيندو هو. سندس وفات 1220ع ۾ ٿي.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> ڪلهوڙن جي مذهبي ۽ سياسي اثر جي شروعات [[ميان آدم شاهه ڪلهوڙو]] کان ٿي، جنهن جي چوڌاري وڏي تعداد ۾ مريد گڏ ٿيا. ترخانن ۽ مغلن جي تڪرارن دوران هن پنهنجي پوئلڳن کي منظم ڪيو، جنهن سبب مغل اختيارين سان سندس اختلاف پيدا ٿيا ۽ آخرڪار کيس گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref><ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> سندس وفات کان پوءِ گادي ميان الياس ۽ پوءِ [[ميان شاهل محمد]] وٽ پهتي. ميان شاهل محمد پڻ مغلن جي خلاف مزاحمت جاري رکي، جنهن جي نتيجي ۾ هو به قتل ڪيو ويو.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> === ميان نصير محمد ۽ ڪلهوڙا رياست جو قيام === [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ڪلهوڙن جي طاقت ۾ نمايان واڌ آئي. 1675ع ۾ کيس گرفتار ڪري [[اورنگزيب عالمگير]] جي درٻار ڏانهن موڪليو ويو. مذهبي اختلافن جي جاچ لاءِ 1678ع ۾ احمد نگر ۾ هڪ مناظرو منعقد ڪيو ويو، جيڪو ”عالمگيري مباحثو“ جي نالي سان مشهور آهي. ان کان پوءِ ميان نصير محمد کي آزاد ڪيو ويو ۽ کيس محدود علائقي ۾ حڪمراني جو حق حاصل ٿيو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> ميان نصير محمد جي دور ۾ ڪلهوڙن جي سياسي ۽ فوجي تنظيم مضبوط ٿي. سندس حامين ۾ مختلف سنڌي ۽ بلوچ قبيلن جا اڳواڻ شامل هئا، جن ڪلهوڙن جي اقتدار جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ميان نصير محمد جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[ميان دين محمد ڪلهوڙو]] گاديءَ تي ويٺو، پر مغلن خلاف سرگرمين سبب قتل ڪيو ويو. ان کان پوءِ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] اقتدار سنڀاليو ۽ اتر سنڌ جي وسيع علائقن تي قبضو قائم ڪيو. 1701ع ۾ مغلن کيس ''خدا يار خان'' جو لقب، خلعت ۽ حڪمرانيءَ جا اختيار عطا ڪيا، جنهن سان ڪلهوڙا اقتدار کي سرڪاري حيثيت حاصل ٿي.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> === ميان يار محمد ۽ شاهه عنايت جو واقعو === ميان يار محمد جي دور ۾ ڪلهوڙن ۽ [[شاهه عنايت شهيد]] جي تحريڪ وچ ۾ تڪرار پيدا ٿيو. ٺٽي جي مغل گورنر اعظم خان 1718ع ۾ شاهه عنايت کي گرفتار ڪري قتل ڪرايو. هن واقعي تي ڪيترن همعصر عالمن ۽ صوفين، جن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، مير جان الله شاهه رضوي ۽ مخدوم محمد معين ٺٽوي شامل هئا، افسوس جو اظهار ڪيو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> === ميان نور محمد جو دور === 1719ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] حڪمران بڻيو. 1736ع ۾ کيس ٺٽو، بکر ۽ سيوهڻ جا اختيار پڻ مليا، جنهن سان تقريباً سڄي سنڌ ڪلهوڙا اقتدار هيٺ اچي وئي. هن دور ۾ انتظامي ڍانچي، فوجي تنظيم ۽ روينيو نظام کي منظم ڪيو ويو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> 1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] سنڌ تي حملو ڪيو. ميان نور محمد کي وڏي مالي رقم ۽ سالياني خراج ادا ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو، جڏهن ته سندس ڪجهه پٽن کي يرغمال طور ايران وٺي وڃڻ جو ذڪر پڻ تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> === زوال === اٺارهين صديءَ جي آخر تائين ڪلهوڙا اقتدار اندروني تڪرارن، افغان مداخلت ۽ فوجي ڪمزوريءَ سبب ڪمزور ٿيڻ لڳو. آخرڪار 1783ع ۾ [[ٽالپر خاندان]] ڪلهوڙن کان اقتدار کسي ورتو ۽ سنڌ ۾ ٽالپر دور جو آغاز ٿيو. == انتظامي ۽ معاشي ترقي == ڪلهوڙا دور کي سنڌ جي تاريخ ۾ آبپاشي ۽ زرعي ترقي جي لحاظ کان اهم دور تصور ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ ڪيترائي واھ کوٽايا ويا، جن ۾ [[پراڻ]]، [[نارو]]، [[اڙل]]، [[ڦليلي]]، [[پيڃارو]]، [[گانگرو]]، [[سيتا]]، [[بگهاڙ]]، [[داديجي]] ۽ [[نور واهه]] شامل آهن. انهن منصوبن سان زرعي پيداوار ۽ آبادي ۾ واڌ آئي. ڪلهوڙن [[خداآباد]]، [[مرادآباد]] ۽ [[الله آباد]] جهڙا شهر پڻ آباد ڪيا، جڏهن ته [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] [[شاهه بندر]] جي ترقي ۽ ٻين عمراني منصوبن لاءِ مشهور آهي.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> == فوجي تنظيم == ڪلهوڙن جي فوج سنڌي ۽ بلوچ قبيلن تي مشتمل هئي. ميان يار محمد ۽ ميان نور محمد فوجي تنظيم کي مضبوط ڪيو ۽ مختلف قبيلن جي ماڻهن کي فوج ۾ شامل ڪيو. تاريخي ماخذن موجب هن دور ۾ تير، تلوار، ڀالا، بندوقون ۽ توبون فوجي هٿيار طور استعمال ٿيندا هئا، جڏهن ته گهوڙا ۽ محدود طور هاٿي به جنگي مقصدن لاءِ ڪم آندا ويندا هئا.<ref>ڊاڪٽر محمد علي قاضي، ''سنڌ جو عسڪري نظام''، ص 286</ref> ميان غلام شاهه، ميان نور محمد ۽ ميان يار محمد ڪلهوڙا هن دور جا اهم حڪمران هئا، جڏهن ته شاهه بهارو جهڙوڪ سپهه سالار فوجي معاملن ۾ نمايان حيثيت رکندا هئا.<ref>تحفة الڪرام، مير علي شير قانع ٺٽوي، ص 266</ref> == مذھبي رواداري == ھي مکيه موضوع آھي جنھن ۾ ڪلھوڙن کي نمايان سوڀ حاصل ٿي. حڪمرانن ڪوشش ڪئي ته انساني رشتن جي تعميرڪجي، خاص ڪري مختلف نسلي ۽ مذھبي گروھن جي وچ ۾ يڪجھتي پيدا ڪرڻ لاءِ کين خاص ڪامراني مھيا ٿي. ھن ڏس ۾ ھندن ۽ مسلمانن جي وچ ۾ ڀائيچارو پيدا ڪرڻ تي اھم ڌيان ڏنو ويو. ھندن تي اعتماد ڪندي کين رياست ۾ اھم عھدا ڏنا ويا. ڪجھه نالا ھن ريت ملن ٿا: برخوردار مھتو موٽومل، ديوان چيلا رام، ديوان گهنشام داس، لالا امرت راءِ، ديوان تارا چند ۽ شيوڪ رام عطارد. اُن پس منظر ۾ ڪلھوڙن کي مت ڀيد کان آجو حڪمران سڏي سگهجي ٿو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == آبپاشي نظام == ڪلھوڙن بھترين آبپاشي نظام جي تشڪيل ڪئي ۽ ڪيئي واھه کوٽايا. ليمبرڪ اھڙا تفصيل ڏنا آھن: نارواھه، گهاڙ واھه، بگهاڙ واھه، شاھه جي ڪور، مراد نارواھه، نصرت واھه، سرفراز واھه، باغ واھه ۽ بيگاري واھه. اِن طرح تصور ڪجي ته ڪيتري ويران زمين پوکي ھيٺ آئي. زرعي طور تي ملڪ ڪيئن خود ڪفيل ٿيو ۽ اُن ريت ھزارين لکين ماڻھن کي ڌنڌا ۽ ملازمتن جا موقعا مليا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> ==فن تعمير== === مسجدون ۽ مدرسا === ڪلھوڙن ڪيئي مدرسا جوڙايا، جن سان لاڳو مسجدن جي تعبير به ٿي. ھن ڏس ۾ خداآباد واري جامع مسجد جو خاص طرح سان ذڪر ٿيو آھي. ھڪ راءِ آھي ته ڪم جو آغاز ميان يار محمد جي دور ۾ ٿيو ۽ اُن جي تڪميل ميان نور محمد جي زماني ۾ ٿي. اسلامي طور طريقي موجب مسجدن ۾ تعليم ۽ تربيت ڏني ويندي ھئي، پر خاص ڳالھه ته ھن دور ۾ مسجدن ۾ ”دفاعي سکيا“ جو بندوبست پڻ ڏسجي ٿو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> === مقبرا ۽ قبا === ڪلھوڙن جي دور ۾ گهڻيون تعميرات ٿيون. ھن ڏس ۾ ميان غلام شاھه جو وڏو ڪردار آھي. ميان غلام شاھه ھي اڏاوتون ڪرايون: مقبرو ميان آدم شاھه سکر، مقبرو ميان شاھل محمد قمبر، مقبرو ميان شاه بھارو لاڙڪاڻو ۽ مقبرو حضرت شاھه عبداللطيف ڀٽائي ھالا. ميان يار محمد جي حڪم سان ميان نصير محمد جو قبو اڏايو ويو. ميان نور محمد جي مزار تي مرادياب خان تعميرات ڪرائي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> === ڪوٽ ۽ قلعا === خاص ھي ڪوٽ قلعا آھن جي ڪلھوڙا حڪمرانن جي توجھه سان وجود ۾ آيا. حيدرآباد جو پڪو قلعو، جو ھاڻي زبون آھي. بدين جو ڪوٽ ختم ٿي ويل آھي. لاڙڪاڻو قلعو جو ھاڻي زبون آھي. بدين جو ڪوٽ ختم ٿي ويل آھي. لاڙڪاڻو قلعو جو ھاڻي بنھه موجود ڪونھي، ۽ ڪڇ جي ڀرسان شاھه ڳڙه جو قلعو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == آبادي== ===مقامي ماڻھو=== ===نئين آبادي=== ڪلهوڙن جي دور ۾، جڏهن [[افغانستان]] (جنهن کي ان وقت عام طور [[خراسان]] سڏيو ويندو هو) سان سنڌ جا لاڳاپا ويجها هئا، تڏهن افغان قبيلن جو وڏو تعداد سنڌ ۾ اچي آباد ٿيو. خاص طور [[شڪارپور]] افغانن جي هڪ وڏي آباديءَ جو مرڪز بڻجي ويو. [[پوپلزئي]]، [[پنهي]]، [[بارڪزئي]]، [[نورزئي]]، [[ڪاڪڙزئي]]، [[دراني]] ۽ [[غلزئي]] انهن اهم افغان قبيلن مان هئا، جيڪي سنڌ ۾ آباد ٿيا<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—127 }}</ref>. افغانستان ۾ جانشينيءَ جي جنگين ۽ درٻاري سازشن سبب افغان شهزادا اڪثر پناهه لاءِ سنڌ ايندا هئا. انهن سان گڏ عالمن، اديبن ۽ شاعرن جو وڏو تعداد پڻ هوندو هو. اهڙن شاعرن ۽ اديبن جو تفصيلي ذڪر [[خليل]] جي ڪتاب ''تڪمله مقالات الشعرا'' ۾ ملي ٿو.<ref name="MubarakAli"></ref> . == بندرگاھون == ميان غلام شاھه ھڪ بندر ”شاھه بندر“ جي نالي سان تعميرڪرايو. ھن اورنگا بندر جي جاءِ ورتي. علي بندر به ھن دور ۾ وجود ۾ آيو. ڪراچي بندر ڪلھوڙن جو زنده جاويد ڪارنامو اڄ به موجود آھي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == شھر ۽ وسنديون == ڪلھوڙا حڪمرانن ھي شھر ۽ بستيون وجود ۾ آنديون، جن جو تاريخن ۾ ذڪر ملي ٿو. (1) ڳاڙھي: ھي شھر 1681ع کان 1700ع تائين ڪلھوڙن جو سرڪاري ماڳ (گاديءَ جو ھنڌ) رھيو. (2) خداآباد : ميان يار محمد جو تختگاھه. ھي شھر پنجاھه ايڪڙن تي پکڙيل ھو. ڪيئي تعميرات اڄ به موجود آھن. (3) محمد آباد : 1750ع ۾ ھي شھر ميان نور محمد جي حڪم سان تعمير ٿيو. (4)مراد آباد :1753ع ۾ وجود ۾ آيو. نصرپور جي ڀرسان ھن شھر۾ ، محمد مرادياب خان جي دستاربندي ٿي. (5)الھه آباد : ميان غلام شاھه جي حڪم سان ھي شھر وجود ۾ آيو. ھي شھر ”محمد آباد“ جي ڀرسان ھو. (6)شاھه پور : ھن نالي سان ٻه شھر وجود ۾ آيا، جي نصرپور جي ڀرسان ھئا. ھنن جي باني ميان غلام شاھه ھو. ھن وقت ٻئي ھم نام بستيون ختم ٿي چڪيون آھن. (7)حيدرآباد : نيرون ڪوٽ جي تاريخي ماڳ کي ميان غلام شاھه ”حيدرآباد“ جي نئين نالي سان 1768ع ۾ وجود ۾ آندو. تاريخي پڪو قلعو به ھن شھر ۾ تعمير ٿيو. (8)خدا آباد : ھالا جي ڀرسان ميان سرفراز جي حڪم سان، ھي بستي 1775ع ۾ وجود ۾ آئي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == ڪلھوڙن جي دؤر جون اھم شخصيتون == ڪلھوڙا دور ڪجھه نامور شخصيتن کي جنم ڏنو، جن مختلف ميدانن تي پاڻ ملھايو. مکيه نالا ھي آھن: شاھه عبداللطيف ڀٽائي، مير علي شير قانع، مخدوم محمد معين ٺٽوي، مخدوم محمد ھاشم ٺٽوي، محمد حيات سي، منشي عبدالرؤف، محسن ٺٽوي رجا ٺٽوي، شيخ محمد محفوظ ”سرخوش“، ميرنجم الدين عزلت، مير شھداد ٽالپر، شاھه بھارو، سيدجان الله شاھه ”مير“، محمد علي عالي، غلام علي مداح، شاھه علي رضا درويش، ميرلطف الله عرف مير متارو، مراد ڪليري، بلاول نائچ، مسو فقير سامٽيو ۽ مخدوم ابوالقاسم ٺٽوي. ڪلھوڙن جي حڪمراني اھڙن مضبوط بنيادن تي وجود ۾ آئي، جو اُنھن ھر محاذ تي پاڻ ملھايو. ادب، شاعري، فن تعمير، زمينن جي اصلاح، آبپاشي نظام جي ترقي، زراعت جو واڌارو، انتظامي بندوبست، محصولن جي بھتر اوڳاڙي، فوجي تربيت ۽ عوامي تعليم _ اھرا موضوع آھن جن ۾ ڪلھوڙن گهڻو ڪجھه حاصل ڪيو. 1681ع کان 1784ع تائين سندن حڪومتي دور کي ، مذھبي يا نسلي مت ڀيد کان سواءِ، عوامي فلاح ۽ ترقيءَ جو مثالي دور سڏي سگهجي ٿو. حقيقت ۾ ھر شھري لاءِ ڪلھوڙن، امن سک ۽ سلامتي جو بندوبست ڪيو، جو اڄ وانگر ماضيءَ ۾ به ھڪ سٺي حڪومت لاءِ لازمي عنصر ھو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي ذاتيون]] rtmbadtn7gxp84h6p5yvs8o4bgzt569 384125 384123 2026-06-11T01:46:16Z Intisar Ali 8681 /* تاريخ */ 384125 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي علائقي ۾ حڪمراني ڪندڙ سني مسلمان خاندان}} {{Infobox former country | native_name = {{Lang|sd|{{Naskh|ڪلهوڙا خاندان}}}} | conventional_long_name = Kalhora Dynasty | common_name = ڪلهوڙا | year_start = 1701 | year_end = 1783 | p1 = ٺٽو صوبو | flag_p1 = | p2 = | flag_p2 = | s1 = ٽالپر خاندان | flag_s1 = Flag of Sindh (1783–1843).svg | s2 = | flag_s2 = | image_map = Black flag.svg | image_map_caption = ڪارو شاهي جهنڊو | national_anthem = | official_languages = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]<ref name="NAZ2023" /> | capital = [[خداآباد]] (1710ع–1768ع)، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] (1768ع–1783ع) | government_type = اشرافيائي حڪومت | title_leader = [[نواب]] (ميان) | leader1 = [[يار محمد ڪلهوڙو]] | year_leader1 = 1701ع–1719ع | leader2 = [[عبدالنبي ڪلهوڙو]] | year_leader2 = 1775ع–1783ع | footnotes = | today = }} {{History of Sind}} '''ڪلهوڙا خاندان''' [[سنڌي]] مسلمانن جو هڪ حڪمران خاندان هو، جيڪو موجوده [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] واري علائقي ۾ حڪمران رهيو. 1701ع کان 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت قائم رهي. سندن گاديءَ جو هنڌ پهريائين [[خداآباد]] هو، جيڪو 1710ع کان 1768ع تائين گاديءَ جو شهر رهيو، ان کان پوءِ گادي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] منتقل ڪئي وئي، جتي 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت جاري رهي.<ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library (Stories) |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html |website=[[Sindhi Adabi Board]]}}</ref> == تاريخ == === پسمنظر ۽ عروج === ڪلهوڙا خاندان جو تعلق سنڌ جي قديم قبيلائي سماج سان هو. روايتن موجب ميان چنو ستن اهم قبيلن؛ ڪوريجن، سهتن، چنن، سمن، مهرن، ٻلالن ۽ ڏهرن جو پڳدار هو. هن جهانگارا ۽ باجارا نالي آباديون قائم ڪيون ۽ علائقي جي بااثر زميندارن مان شمار ٿيندو هو. سندس وفات 1220ع ۾ ٿي.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> ڪلهوڙن جي مذهبي ۽ سياسي اثر جي شروعات [[ميان آدم شاهه ڪلهوڙو]] کان ٿي، جنهن جي چوڌاري وڏي تعداد ۾ مريد گڏ ٿيا. ترخانن ۽ مغلن جي تڪرارن دوران هن پنهنجي پوئلڳن کي منظم ڪيو، جنهن سبب مغل اختيارين سان سندس اختلاف پيدا ٿيا ۽ آخرڪار کيس گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref><ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> سندس وفات کان پوءِ گادي ميان الياس ۽ پوءِ [[ميان شاهل محمد]] وٽ پهتي. ميان شاهل محمد پڻ مغلن جي خلاف مزاحمت جاري رکي، جنهن جي نتيجي ۾ هو به قتل ڪيو ويو.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> === ميان نصير محمد ۽ ڪلهوڙا رياست جو قيام === [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ڪلهوڙن جي طاقت ۾ نمايان واڌ آئي. 1675ع ۾ کيس گرفتار ڪري [[اورنگزيب عالمگير]] جي درٻار ڏانهن موڪليو ويو. مذهبي اختلافن جي جاچ لاءِ 1678ع ۾ احمد نگر ۾ هڪ مناظرو منعقد ڪيو ويو، جيڪو ”عالمگيري مباحثو“ جي نالي سان مشهور آهي. ان کان پوءِ ميان نصير محمد کي آزاد ڪيو ويو ۽ کيس محدود علائقي ۾ حڪمراني جو حق حاصل ٿيو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> ميان نصير محمد ڪلهوڙن جو پهريون اڳواڻ هو جنهن سرڪاري فوجن سان منظم مقابلو ڪيو. سندس فوجي ۽ سياسي سرگرمين جي نتيجي ۾ ڪلهوڙن جي اقتدار جو بنياد پيو ۽ سندن اثر سنڌ ۾ وڌندو ويو. ميان نصير محمد جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[ميان دين محمد ڪلهوڙو]] گاديءَ تي ويٺو، پر مغلن خلاف سرگرمين سبب قتل ڪيو ويو. ان کان پوءِ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] اقتدار سنڀاليو ۽ اتر سنڌ جي وسيع علائقن تي قبضو قائم ڪيو. 1701ع ۾ مغلن کيس ''خدا يار خان'' جو لقب، خلعت ۽ حڪمرانيءَ جا اختيار عطا ڪيا، جنهن سان ڪلهوڙا اقتدار کي سرڪاري حيثيت حاصل ٿي.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref><ref name="Ansari1992">{{cite book|author=Sarah F. D. Ansari|title=Sufi Saints and State Power: The Pirs of Sind, 1843-1947|url=https://books.google.com/books?id=_kC421xzMKsC&pg=PA32|date=31 January 1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-40530-0|pages=32–34}}</ref> ::: === ميان يار محمد ۽ شاهه عنايت جو واقعو === ميان يار محمد جي دور ۾ ڪلهوڙن ۽ [[شاهه عنايت شهيد]] جي تحريڪ وچ ۾ تڪرار پيدا ٿيو. ٺٽي جي مغل گورنر اعظم خان 1718ع ۾ شاهه عنايت کي گرفتار ڪري قتل ڪرايو. هن واقعي تي ڪيترن همعصر عالمن ۽ صوفين، جن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، مير جان الله شاهه رضوي ۽ مخدوم محمد معين ٺٽوي شامل هئا، افسوس جو اظهار ڪيو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> ===ميان نور محمد جو دور=== 1719ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] حڪمران بڻيو. بعد ۾ کيس [[سيوهڻ]] جو صوبيدار پڻ مقرر ڪيو ويو ۽ 1736ع ۾ ٺٽو، بکر ۽ سيوهڻ جا اختيار به مليا، جنهن سان تقريباً سڄي سنڌ ڪلهوڙا اقتدار هيٺ اچي وئي.<ref name="Ansari1992" /> هن دور ۾ انتظامي ڍانچي، فوجي تنظيم ۽ روينيو نظام کي منظم ڪيو ويو. ڪلهوڙن جي مقامي حڪومت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ سنڌ جي وڏي حصي تي سندن عملي حڪمراني قائم ٿي.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> 1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] سنڌ تي حملو ڪيو. ميان نور محمد کي وڏي مالي رقم، هڪ ڪروڙ رپيا ۽ سالياني خراج ڏيڻ تي مجبور ڪيو ويو. تاريخي ماخذن موجب سندس ڪجهه پٽن کي يرغمال طور ايران وٺي وڃڻ جو به ذڪر ملي ٿو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> ڪلهوڙا خاندان نادر شاهه جي حملي دوران سخت ڪمزور ٿيو. ان کان پوءِ 1748ع کان 1750ع تائين [[احمد شاهه دراني]] سنڌ فتح ڪئي ۽ [[سنڌ رياست]] کي [[دراني سلطنت]] جي بالادستي هيٺ هڪ تابع رياست بڻايو.<ref>''The Peoples of Pakistan: An Ethnic History'' (1971)</ref><ref>''History of Civilizations of Central Asia'' (2003)</ref> === ميان غلام شاهه ۽ ڪلهوڙن جو اوج === [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] جي دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ٿيو ۽ رياستي ڍانچي کي نئين سر منظم ڪيو ويو.<ref>Harjani, Dayal N. ''Sindhi Roots & Rituals - Part I'' (2018)</ref> ڪلهوڙا نوابن [[پاني پت جي ٽئين جنگ]] ۾ پڻ فاتح اسلامي اتحاد جي حصي طور شرڪت ڪئي.<ref>''Muqaddama-E-Sirajul Absar'', Vol-II (2013)</ref> === زوال ۽ خاتمو === ارڙهين صديءَ جي آخر تائين ڪلهوڙا اقتدار اندروني تڪرارن، افغان مداخلت ۽ فوجي ڪمزوريءَ سبب ڪمزور ٿيڻ لڳو. غلام شاهه جي جانشين سنڌ تي مضبوط ڪنٽرول برقرار نه رکي سگهيا ۽ آخرڪار [[هالاڻي جي جنگ]] ۾ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] ميرن هٿان ڪلهوڙا اقتدار ختم ٿي ويو. [[عبدالنبي ڪلهوڙو]] آخري ڪلهوڙا حڪمران هو.<ref name="Ansari1992" /> عبدالنبي ڪلهوڙي بعد ۾ [[جسڪاڻي]] قبيلي کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ 1787ع کان 1790ع تائين ليه ۽ بکر تي حڪومت ڪئي.<ref name=":0">{{Cite book |title=Sind University Research Journal: Arts series. Humanities & social sciences |date=1968}}</ref><ref>{{Cite book |title=1998 District Census Report: Layyah |date=1999}}</ref><ref>{{Cite book |title=History of the Pathans |date=2008}}</ref><ref>{{Cite book |title=West Pakistan District Gazetteers: Kharan |date=1966}}</ref> 1793ع ۾ افغان حڪمران [[تيمور شاهه دراني]] وفات ڪري ويو ۽ سندس جاءِ تي زمان شاهه آيو. زمان شاهه عبدالنبي کان هڪ لک ويهه هزار رپين جي رهيل رقم طلب ڪئي. عبدالنبي اها رقم ادا نه ڪري سگهيو ۽ افغان درٻار جي حڪمن تي عمل نه ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس جاگير منسوخ ڪري نواب محمد خان سدوزئي کي ڏني وئي.<ref name=":0" /> [[مير علي شير قانع ٺٽوي|قانع]]، جنهن ڪلهوڙن جي درٻار جو دورو ڪيو هو، لکي ٿو ته ڪلهوڙا درٻار ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ڳالهائيندا هئا.<ref name="NAZ2023">{{cite book |last1=Naz |first1=Humera |title=Sindh under the Kalhoras: Persian histories, chronicles, epistolaries, and compendiums of 18th century Sindh |date=2023 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780190701406 |page=40}}</ref> == انتظامي ۽ معاشي ترقي == ڪلهوڙا دور کي سنڌ جي تاريخ ۾ آبپاشي ۽ زرعي ترقي جي لحاظ کان اهم دور تصور ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ ڪيترائي واھ کوٽايا ويا، جن ۾ [[پراڻ]]، [[نارو]]، [[اڙل]]، [[ڦليلي]]، [[پيڃارو]]، [[گانگرو]]، [[سيتا]]، [[بگهاڙ]]، [[داديجي]] ۽ [[نور واهه]] شامل آهن. انهن منصوبن سان زرعي پيداوار ۽ آبادي ۾ واڌ آئي. ڪلهوڙن [[خداآباد]]، [[مرادآباد]] ۽ [[الله آباد]] جهڙا شهر پڻ آباد ڪيا، جڏهن ته [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] [[شاهه بندر]] جي ترقي ۽ ٻين عمراني منصوبن لاءِ مشهور آهي.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> == فوجي تنظيم == ڪلهوڙن جي فوج سنڌي ۽ بلوچ قبيلن تي مشتمل هئي. ميان يار محمد ۽ ميان نور محمد فوجي تنظيم کي مضبوط ڪيو ۽ مختلف قبيلن جي ماڻهن کي فوج ۾ شامل ڪيو. تاريخي ماخذن موجب هن دور ۾ تير، تلوار، ڀالا، بندوقون ۽ توبون فوجي هٿيار طور استعمال ٿيندا هئا، جڏهن ته گهوڙا ۽ محدود طور هاٿي به جنگي مقصدن لاءِ ڪم آندا ويندا هئا.<ref>ڊاڪٽر محمد علي قاضي، ''سنڌ جو عسڪري نظام''، ص 286</ref> ميان غلام شاهه، ميان نور محمد ۽ ميان يار محمد ڪلهوڙا هن دور جا اهم حڪمران هئا، جڏهن ته شاهه بهارو جهڙوڪ سپهه سالار فوجي معاملن ۾ نمايان حيثيت رکندا هئا.<ref>تحفة الڪرام، مير علي شير قانع ٺٽوي، ص 266</ref> == مذھبي رواداري == ھي مکيه موضوع آھي جنھن ۾ ڪلھوڙن کي نمايان سوڀ حاصل ٿي. حڪمرانن ڪوشش ڪئي ته انساني رشتن جي تعميرڪجي، خاص ڪري مختلف نسلي ۽ مذھبي گروھن جي وچ ۾ يڪجھتي پيدا ڪرڻ لاءِ کين خاص ڪامراني مھيا ٿي. ھن ڏس ۾ ھندن ۽ مسلمانن جي وچ ۾ ڀائيچارو پيدا ڪرڻ تي اھم ڌيان ڏنو ويو. ھندن تي اعتماد ڪندي کين رياست ۾ اھم عھدا ڏنا ويا. ڪجھه نالا ھن ريت ملن ٿا: برخوردار مھتو موٽومل، ديوان چيلا رام، ديوان گهنشام داس، لالا امرت راءِ، ديوان تارا چند ۽ شيوڪ رام عطارد. اُن پس منظر ۾ ڪلھوڙن کي مت ڀيد کان آجو حڪمران سڏي سگهجي ٿو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == آبپاشي نظام == ڪلھوڙن بھترين آبپاشي نظام جي تشڪيل ڪئي ۽ ڪيئي واھه کوٽايا. ليمبرڪ اھڙا تفصيل ڏنا آھن: نارواھه، گهاڙ واھه، بگهاڙ واھه، شاھه جي ڪور، مراد نارواھه، نصرت واھه، سرفراز واھه، باغ واھه ۽ بيگاري واھه. اِن طرح تصور ڪجي ته ڪيتري ويران زمين پوکي ھيٺ آئي. زرعي طور تي ملڪ ڪيئن خود ڪفيل ٿيو ۽ اُن ريت ھزارين لکين ماڻھن کي ڌنڌا ۽ ملازمتن جا موقعا مليا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> ==فن تعمير== === مسجدون ۽ مدرسا === ڪلھوڙن ڪيئي مدرسا جوڙايا، جن سان لاڳو مسجدن جي تعبير به ٿي. ھن ڏس ۾ خداآباد واري جامع مسجد جو خاص طرح سان ذڪر ٿيو آھي. ھڪ راءِ آھي ته ڪم جو آغاز ميان يار محمد جي دور ۾ ٿيو ۽ اُن جي تڪميل ميان نور محمد جي زماني ۾ ٿي. اسلامي طور طريقي موجب مسجدن ۾ تعليم ۽ تربيت ڏني ويندي ھئي، پر خاص ڳالھه ته ھن دور ۾ مسجدن ۾ ”دفاعي سکيا“ جو بندوبست پڻ ڏسجي ٿو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> === مقبرا ۽ قبا === ڪلھوڙن جي دور ۾ گهڻيون تعميرات ٿيون. ھن ڏس ۾ ميان غلام شاھه جو وڏو ڪردار آھي. ميان غلام شاھه ھي اڏاوتون ڪرايون: مقبرو ميان آدم شاھه سکر، مقبرو ميان شاھل محمد قمبر، مقبرو ميان شاه بھارو لاڙڪاڻو ۽ مقبرو حضرت شاھه عبداللطيف ڀٽائي ھالا. ميان يار محمد جي حڪم سان ميان نصير محمد جو قبو اڏايو ويو. ميان نور محمد جي مزار تي مرادياب خان تعميرات ڪرائي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> === ڪوٽ ۽ قلعا === خاص ھي ڪوٽ قلعا آھن جي ڪلھوڙا حڪمرانن جي توجھه سان وجود ۾ آيا. حيدرآباد جو پڪو قلعو، جو ھاڻي زبون آھي. بدين جو ڪوٽ ختم ٿي ويل آھي. لاڙڪاڻو قلعو جو ھاڻي زبون آھي. بدين جو ڪوٽ ختم ٿي ويل آھي. لاڙڪاڻو قلعو جو ھاڻي بنھه موجود ڪونھي، ۽ ڪڇ جي ڀرسان شاھه ڳڙه جو قلعو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == آبادي== ===مقامي ماڻھو=== ===نئين آبادي=== ڪلهوڙن جي دور ۾، جڏهن [[افغانستان]] (جنهن کي ان وقت عام طور [[خراسان]] سڏيو ويندو هو) سان سنڌ جا لاڳاپا ويجها هئا، تڏهن افغان قبيلن جو وڏو تعداد سنڌ ۾ اچي آباد ٿيو. خاص طور [[شڪارپور]] افغانن جي هڪ وڏي آباديءَ جو مرڪز بڻجي ويو. [[پوپلزئي]]، [[پنهي]]، [[بارڪزئي]]، [[نورزئي]]، [[ڪاڪڙزئي]]، [[دراني]] ۽ [[غلزئي]] انهن اهم افغان قبيلن مان هئا، جيڪي سنڌ ۾ آباد ٿيا<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—127 }}</ref>. افغانستان ۾ جانشينيءَ جي جنگين ۽ درٻاري سازشن سبب افغان شهزادا اڪثر پناهه لاءِ سنڌ ايندا هئا. انهن سان گڏ عالمن، اديبن ۽ شاعرن جو وڏو تعداد پڻ هوندو هو. اهڙن شاعرن ۽ اديبن جو تفصيلي ذڪر [[خليل]] جي ڪتاب ''تڪمله مقالات الشعرا'' ۾ ملي ٿو.<ref name="MubarakAli"></ref> . == بندرگاھون == ميان غلام شاھه ھڪ بندر ”شاھه بندر“ جي نالي سان تعميرڪرايو. ھن اورنگا بندر جي جاءِ ورتي. علي بندر به ھن دور ۾ وجود ۾ آيو. ڪراچي بندر ڪلھوڙن جو زنده جاويد ڪارنامو اڄ به موجود آھي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == شھر ۽ وسنديون == ڪلھوڙا حڪمرانن ھي شھر ۽ بستيون وجود ۾ آنديون، جن جو تاريخن ۾ ذڪر ملي ٿو. (1) ڳاڙھي: ھي شھر 1681ع کان 1700ع تائين ڪلھوڙن جو سرڪاري ماڳ (گاديءَ جو ھنڌ) رھيو. (2) خداآباد : ميان يار محمد جو تختگاھه. ھي شھر پنجاھه ايڪڙن تي پکڙيل ھو. ڪيئي تعميرات اڄ به موجود آھن. (3) محمد آباد : 1750ع ۾ ھي شھر ميان نور محمد جي حڪم سان تعمير ٿيو. (4)مراد آباد :1753ع ۾ وجود ۾ آيو. نصرپور جي ڀرسان ھن شھر۾ ، محمد مرادياب خان جي دستاربندي ٿي. (5)الھه آباد : ميان غلام شاھه جي حڪم سان ھي شھر وجود ۾ آيو. ھي شھر ”محمد آباد“ جي ڀرسان ھو. (6)شاھه پور : ھن نالي سان ٻه شھر وجود ۾ آيا، جي نصرپور جي ڀرسان ھئا. ھنن جي باني ميان غلام شاھه ھو. ھن وقت ٻئي ھم نام بستيون ختم ٿي چڪيون آھن. (7)حيدرآباد : نيرون ڪوٽ جي تاريخي ماڳ کي ميان غلام شاھه ”حيدرآباد“ جي نئين نالي سان 1768ع ۾ وجود ۾ آندو. تاريخي پڪو قلعو به ھن شھر ۾ تعمير ٿيو. (8)خدا آباد : ھالا جي ڀرسان ميان سرفراز جي حڪم سان، ھي بستي 1775ع ۾ وجود ۾ آئي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == ڪلھوڙن جي دؤر جون اھم شخصيتون == ڪلھوڙا دور ڪجھه نامور شخصيتن کي جنم ڏنو، جن مختلف ميدانن تي پاڻ ملھايو. مکيه نالا ھي آھن: شاھه عبداللطيف ڀٽائي، مير علي شير قانع، مخدوم محمد معين ٺٽوي، مخدوم محمد ھاشم ٺٽوي، محمد حيات سي، منشي عبدالرؤف، محسن ٺٽوي رجا ٺٽوي، شيخ محمد محفوظ ”سرخوش“، ميرنجم الدين عزلت، مير شھداد ٽالپر، شاھه بھارو، سيدجان الله شاھه ”مير“، محمد علي عالي، غلام علي مداح، شاھه علي رضا درويش، ميرلطف الله عرف مير متارو، مراد ڪليري، بلاول نائچ، مسو فقير سامٽيو ۽ مخدوم ابوالقاسم ٺٽوي. ڪلھوڙن جي حڪمراني اھڙن مضبوط بنيادن تي وجود ۾ آئي، جو اُنھن ھر محاذ تي پاڻ ملھايو. ادب، شاعري، فن تعمير، زمينن جي اصلاح، آبپاشي نظام جي ترقي، زراعت جو واڌارو، انتظامي بندوبست، محصولن جي بھتر اوڳاڙي، فوجي تربيت ۽ عوامي تعليم _ اھرا موضوع آھن جن ۾ ڪلھوڙن گهڻو ڪجھه حاصل ڪيو. 1681ع کان 1784ع تائين سندن حڪومتي دور کي ، مذھبي يا نسلي مت ڀيد کان سواءِ، عوامي فلاح ۽ ترقيءَ جو مثالي دور سڏي سگهجي ٿو. حقيقت ۾ ھر شھري لاءِ ڪلھوڙن، امن سک ۽ سلامتي جو بندوبست ڪيو، جو اڄ وانگر ماضيءَ ۾ به ھڪ سٺي حڪومت لاءِ لازمي عنصر ھو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي ذاتيون]] on7zvxq47jclw6m00od6rr63h80qm4e 384126 384125 2026-06-11T01:51:13Z Intisar Ali 8681 384126 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي علائقي ۾ حڪمراني ڪندڙ سني مسلمان خاندان}} {{Infobox former country | native_name = {{Lang|sd|{{Naskh|ڪلهوڙا خاندان}}}} | conventional_long_name = Kalhora Dynasty | common_name = ڪلهوڙا | year_start = 1701 | year_end = 1783 | p1 = ٺٽو صوبو | flag_p1 = | p2 = | flag_p2 = | s1 = ٽالپر خاندان | flag_s1 = Flag of Sindh (1783–1843).svg | s2 = | flag_s2 = | image_map = Black flag.svg | image_map_caption = ڪارو شاهي جهنڊو | national_anthem = | official_languages = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]<ref name="NAZ2023" /> | capital = [[خداآباد]] (1710ع–1768ع)، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] (1768ع–1783ع) | government_type = اشرافيائي حڪومت | title_leader = [[نواب]] (ميان) | leader1 = [[يار محمد ڪلهوڙو]] | year_leader1 = 1701ع–1719ع | leader2 = [[عبدالنبي ڪلهوڙو]] | year_leader2 = 1775ع–1783ع | footnotes = | today = }} {{History of Sind}} '''ڪلهوڙا خاندان''' [[سنڌي]] مسلمانن جو هڪ حڪمران خاندان هو، جيڪو موجوده [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] واري علائقي ۾ حڪمران رهيو. 1701ع کان 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت قائم رهي. سندن گاديءَ جو هنڌ پهريائين [[خداآباد]] هو، جيڪو 1710ع کان 1768ع تائين گاديءَ جو شهر رهيو، ان کان پوءِ گادي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] منتقل ڪئي وئي، جتي 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت جاري رهي.<ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library (Stories) |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html |website=[[Sindhi Adabi Board]]}}</ref> == تاريخ == === پسمنظر ۽ عروج === ڪلهوڙا خاندان جو تعلق سنڌ جي قديم قبيلائي سماج سان هو. روايتن موجب ميان چنو ستن اهم قبيلن؛ ڪوريجن، سهتن، چنن، سمن، مهرن، ٻلالن ۽ ڏهرن جو پڳدار هو. هن جهانگارا ۽ باجارا نالي آباديون قائم ڪيون ۽ علائقي جي بااثر زميندارن مان شمار ٿيندو هو. سندس وفات 1220ع ۾ ٿي.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> ڪلهوڙن جي مذهبي ۽ سياسي اثر جي شروعات [[ميان آدم شاهه ڪلهوڙو]] کان ٿي، جنهن جي چوڌاري وڏي تعداد ۾ مريد گڏ ٿيا. ترخانن ۽ مغلن جي تڪرارن دوران هن پنهنجي پوئلڳن کي منظم ڪيو، جنهن سبب مغل اختيارين سان سندس اختلاف پيدا ٿيا ۽ آخرڪار کيس گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref><ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> سندس وفات کان پوءِ گادي ميان الياس ۽ پوءِ [[ميان شاهل محمد]] وٽ پهتي. ميان شاهل محمد پڻ مغلن جي خلاف مزاحمت جاري رکي، جنهن جي نتيجي ۾ هو به قتل ڪيو ويو.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> === ميان نصير محمد ۽ ڪلهوڙا رياست جو قيام === [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ڪلهوڙن جي طاقت ۾ نمايان واڌ آئي. 1675ع ۾ کيس گرفتار ڪري [[اورنگزيب عالمگير]] جي درٻار ڏانهن موڪليو ويو. مذهبي اختلافن جي جاچ لاءِ 1678ع ۾ احمد نگر ۾ هڪ مناظرو منعقد ڪيو ويو، جيڪو ”عالمگيري مباحثو“ جي نالي سان مشهور آهي. ان کان پوءِ ميان نصير محمد کي آزاد ڪيو ويو ۽ کيس محدود علائقي ۾ حڪمراني جو حق حاصل ٿيو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> ميان نصير محمد ڪلهوڙن جو پهريون اڳواڻ هو جنهن سرڪاري فوجن سان منظم مقابلو ڪيو. سندس فوجي ۽ سياسي سرگرمين جي نتيجي ۾ ڪلهوڙن جي اقتدار جو بنياد پيو ۽ سندن اثر سنڌ ۾ وڌندو ويو. ميان نصير محمد جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[ميان دين محمد ڪلهوڙو]] گاديءَ تي ويٺو، پر مغلن خلاف سرگرمين سبب قتل ڪيو ويو. ان کان پوءِ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] اقتدار سنڀاليو ۽ اتر سنڌ جي وسيع علائقن تي قبضو قائم ڪيو. 1701ع ۾ مغلن کيس ''خدا يار خان'' جو لقب، خلعت ۽ حڪمرانيءَ جا اختيار عطا ڪيا، جنهن سان ڪلهوڙا اقتدار کي سرڪاري حيثيت حاصل ٿي.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref><ref name="Ansari1992">{{cite book|author=Sarah F. D. Ansari|title=Sufi Saints and State Power: The Pirs of Sind, 1843-1947|url=https://books.google.com/books?id=_kC421xzMKsC&pg=PA32|date=31 January 1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-40530-0|pages=32–34}}</ref> ::: === ميان يار محمد ۽ شاهه عنايت جو واقعو === ميان يار محمد جي دور ۾ ڪلهوڙن ۽ [[شاهه عنايت شهيد]] جي تحريڪ وچ ۾ تڪرار پيدا ٿيو. ٺٽي جي مغل گورنر اعظم خان 1718ع ۾ شاهه عنايت کي گرفتار ڪري قتل ڪرايو. هن واقعي تي ڪيترن همعصر عالمن ۽ صوفين، جن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، مير جان الله شاهه رضوي ۽ مخدوم محمد معين ٺٽوي شامل هئا، افسوس جو اظهار ڪيو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> ===ميان نور محمد جو دور=== 1719ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] حڪمران بڻيو. بعد ۾ کيس [[سيوهڻ]] جو صوبيدار پڻ مقرر ڪيو ويو ۽ 1736ع ۾ ٺٽو، بکر ۽ سيوهڻ جا اختيار به مليا، جنهن سان تقريباً سڄي سنڌ ڪلهوڙا اقتدار هيٺ اچي وئي.<ref name="Ansari1992" /> هن دور ۾ انتظامي ڍانچي، فوجي تنظيم ۽ روينيو نظام کي منظم ڪيو ويو. ڪلهوڙن جي مقامي حڪومت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ سنڌ جي وڏي حصي تي سندن عملي حڪمراني قائم ٿي.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> 1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] سنڌ تي حملو ڪيو. ميان نور محمد کي وڏي مالي رقم، هڪ ڪروڙ رپيا ۽ سالياني خراج ڏيڻ تي مجبور ڪيو ويو. تاريخي ماخذن موجب سندس ڪجهه پٽن کي يرغمال طور ايران وٺي وڃڻ جو به ذڪر ملي ٿو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> ڪلهوڙا خاندان نادر شاهه جي حملي دوران سخت ڪمزور ٿيو. ان کان پوءِ 1748ع کان 1750ع تائين [[احمد شاهه دراني]] سنڌ فتح ڪئي ۽ [[سنڌ رياست]] کي [[دراني سلطنت]] جي بالادستي هيٺ هڪ تابع رياست بڻايو.<ref>''The Peoples of Pakistan: An Ethnic History'' (1971)</ref><ref>''History of Civilizations of Central Asia'' (2003)</ref> === ميان غلام شاهه ۽ ڪلهوڙن جو اوج === [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] جي دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ٿيو ۽ رياستي ڍانچي کي نئين سر منظم ڪيو ويو.<ref>Harjani, Dayal N. ''Sindhi Roots & Rituals - Part I'' (2018)</ref> ڪلهوڙا نوابن [[پاني پت جي ٽئين جنگ]] ۾ پڻ فاتح اسلامي اتحاد جي حصي طور شرڪت ڪئي.<ref>''Muqaddama-E-Sirajul Absar'', Vol-II (2013)</ref> === زوال ۽ خاتمو === ارڙهين صديءَ جي آخر تائين ڪلهوڙا اقتدار اندروني تڪرارن، افغان مداخلت ۽ فوجي ڪمزوريءَ سبب ڪمزور ٿيڻ لڳو. غلام شاهه جي جانشين سنڌ تي مضبوط ڪنٽرول برقرار نه رکي سگهيا ۽ آخرڪار [[هالاڻي جي جنگ]] ۾ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] ميرن هٿان ڪلهوڙا اقتدار ختم ٿي ويو. [[عبدالنبي ڪلهوڙو]] آخري ڪلهوڙا حڪمران هو.<ref name="Ansari1992" /> عبدالنبي ڪلهوڙي بعد ۾ [[جسڪاڻي]] قبيلي کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ 1787ع کان 1790ع تائين ليه ۽ بکر تي حڪومت ڪئي.<ref name=":0">{{Cite book |title=Sind University Research Journal: Arts series. Humanities & social sciences |date=1968}}</ref><ref>{{Cite book |title=1998 District Census Report: Layyah |date=1999}}</ref><ref>{{Cite book |title=History of the Pathans |date=2008}}</ref><ref>{{Cite book |title=West Pakistan District Gazetteers: Kharan |date=1966}}</ref> 1793ع ۾ افغان حڪمران [[تيمور شاهه دراني]] وفات ڪري ويو ۽ سندس جاءِ تي زمان شاهه آيو. زمان شاهه عبدالنبي کان هڪ لک ويهه هزار رپين جي رهيل رقم طلب ڪئي. عبدالنبي اها رقم ادا نه ڪري سگهيو ۽ افغان درٻار جي حڪمن تي عمل نه ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس جاگير منسوخ ڪري نواب محمد خان سدوزئي کي ڏني وئي.<ref name=":0" /> [[مير علي شير قانع ٺٽوي|قانع]]، جنهن ڪلهوڙن جي درٻار جو دورو ڪيو هو، لکي ٿو ته ڪلهوڙا درٻار ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ڳالهائيندا هئا.<ref name="NAZ2023">{{cite book |last1=Naz |first1=Humera |title=Sindh under the Kalhoras: Persian histories, chronicles, epistolaries, and compendiums of 18th century Sindh |date=2023 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780190701406 |page=40}}</ref> == انتظامي ۽ معاشي ترقي == ڪلهوڙا دور کي سنڌ جي تاريخ ۾ آبپاشي ۽ زرعي ترقي جي لحاظ کان اهم دور تصور ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ ڪيترائي واھ کوٽايا ويا، جن ۾ [[پراڻ]]، [[نارو]]، [[اڙل]]، [[ڦليلي]]، [[پيڃارو]]، [[گانگرو]]، [[سيتا]]، [[بگهاڙ]]، [[داديجي]] ۽ [[نور واهه]] شامل آهن. انهن منصوبن سان زرعي پيداوار ۽ آبادي ۾ واڌ آئي. ڪلهوڙن [[خداآباد]]، [[مرادآباد]] ۽ [[الله آباد]] جهڙا شهر پڻ آباد ڪيا، جڏهن ته [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] [[شاهه بندر]] جي ترقي ۽ ٻين عمراني منصوبن لاءِ مشهور آهي.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> == فوجي نظام == ڪلهوڙن جو دور سنڌ جي فوجي تاريخ ۾ هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. ڪلهوڙا حڪمرانن نه رڳو مغلن جي سياسي بالادستيءَ کي چئلينج ڪيو، پر پنهنجي منظم فوجي طاقت جي ذريعي سنڌ ۾ هڪ خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ به ڪاميابي حاصل ڪئي. سندن فوج ۾ سنڌي، بلوچ ۽ ٻين مقامي قبيلن جا جوان شامل هئا، جن کي باقاعده تربيت ڏني ويندي هئي ۽ هر وقت جنگي تياريءَ جي حالت ۾ رکيو ويندو هو.<ref>سنڌ جو عسڪري نظام- ڊاڪٽر محمد علي قاضي، ص 286</ref><ref>ڪتاب التبصرة الناظرين</ref> [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] پنهنجي اقتدار جي استحڪام لاءِ وڏي پيماني تي فوجي ڀرتيون ڪيون. هن سنڌي ۽ بلوچ قبيلن کي فوج ۾ شامل ڪري سندن سردارن کي جاگيرون عطا ڪيون. انهن فوجي قوتن جي مدد سان هن اتر سنڌ جا وسيع علائقا پنهنجي قبضي ۾ آندا ۽ مغلن کان سياسي خودمختياري حاصل ڪئي. [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] هڪ قابل فوجي منتظم ۽ جرنيل طور مشهور هو. هن پنهنجي فوج کي جديد هٿيارن سان ليس ڪيو. تاريخي ماخذن موجب هن مدراس ۽ پورچوگيز ذريعن کان توبون حاصل ڪيون. سندس دور ۾ سنڌي ۽ بلوچ لشڪر عمرڪوٽ، لاڙ، شڪارپور، لکي ۽ ٻين سرحدي علائقن جي دفاع ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>تحفة الڪرام، مير علي شير قانع ٺٽوي، ص 266</ref> ڪلهوڙن جي دور جا مشهور فوجي سالار [[شاهه بهارو جهڃڻ]]، [[راجو ليکي]]، [[حبيب الله نائچ]]، [[محمد حسن کهاؤڙ]]، [[الله بخش جهڃڻ]]، [[عزت يار خان]]، [[تاجو سامٽيو]]، [[تاجو جتوئي]]، [[بلاول نائچ]]، [[شالمين شيدي]]، [[ٻڍو خان]]، [[ڌڱاڻو خان جتوئي]]، [[بجار جوکيو]] ۽ [[محراب خان جتوئي]] هئا. انهن مان شاهه بهارو جهڃڻ چانڊڪا پرڳڻي جو سپهه سالار هو، جنهن جي ڪمان هيٺ ڏهه هزار سپاهي هئا ۽ روايتن موجب هن ڪيترين ئي جنگين ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. ڪلهوڙن جي فوجي قوت جو اندازو ان ڳالهه مان پڻ لڳائي سگهجي ٿو ته مختلف قبيلائي لشڪر هزارين سوار ۽ پيادل سپاهي ميدان ۾ آڻي سگهندا هئا. ان دور ۾ جنگي هٿيارن ۾ تير، تلوار، ڀالا، خنجر، ڍال، بندوقون ۽ توبون شامل هيون، جڏهن⁠تہ گھوڙا فوجي نقل و حمل ۽ جنگي ڪاررواين جو بنيادي ذريعو هئا. فوجين کي باقاعده پگهار ۽ راشن پڻ ڏنو ويندو هو.<ref>ماهوار نئين زندگي، 1971ع، ڪريم بخش خالد، ''سنڌ ۽ آزادي جي جدوجهد''</ref> 1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] جي حملي دوران سنڌي قبيلن مزاحمت ڪئي. روايتن موجب ماڇي ۽ مهيري قبيلن جي لشڪرن نادري فوجن جو مقابلو ڪيو، جيتوڻيڪ سندن تعداد ۽ هٿيار محدود هئا. بعد ۾ [[احمد شاهه دراني]] ۽ ٻين افغان حملي آورن خلاف پڻ ڪلهوڙن مختلف موقعن تي فوجي مزاحمت ڪئي. ڪلهوڙن جي فوجي تنظيم ئي اها بنيادي قوت هئي جنهن سنڌ کي مغلن جي سڌي حڪمراني کان آزاد ڪرائي هڪ مقامي سنڌي حڪومت جي صورت ڏني. تنهن هوندي به، ارڙهين صديءَ جي آخر تائين اندروني اختلافن ۽ مسلسل جنگين سبب سندن فوجي طاقت ڪمزور ٿي وئي، جنهن جو فائدو وٺندي [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] اقتدار حاصل ڪيو. == مذھبي رواداري == ھي مکيه موضوع آھي جنھن ۾ ڪلھوڙن کي نمايان سوڀ حاصل ٿي. حڪمرانن ڪوشش ڪئي ته انساني رشتن جي تعميرڪجي، خاص ڪري مختلف نسلي ۽ مذھبي گروھن جي وچ ۾ يڪجھتي پيدا ڪرڻ لاءِ کين خاص ڪامراني مھيا ٿي. ھن ڏس ۾ ھندن ۽ مسلمانن جي وچ ۾ ڀائيچارو پيدا ڪرڻ تي اھم ڌيان ڏنو ويو. ھندن تي اعتماد ڪندي کين رياست ۾ اھم عھدا ڏنا ويا. ڪجھه نالا ھن ريت ملن ٿا: برخوردار مھتو موٽومل، ديوان چيلا رام، ديوان گهنشام داس، لالا امرت راءِ، ديوان تارا چند ۽ شيوڪ رام عطارد. اُن پس منظر ۾ ڪلھوڙن کي مت ڀيد کان آجو حڪمران سڏي سگهجي ٿو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == آبپاشي نظام == ڪلھوڙن بھترين آبپاشي نظام جي تشڪيل ڪئي ۽ ڪيئي واھه کوٽايا. ليمبرڪ اھڙا تفصيل ڏنا آھن: نارواھه، گهاڙ واھه، بگهاڙ واھه، شاھه جي ڪور، مراد نارواھه، نصرت واھه، سرفراز واھه، باغ واھه ۽ بيگاري واھه. اِن طرح تصور ڪجي ته ڪيتري ويران زمين پوکي ھيٺ آئي. زرعي طور تي ملڪ ڪيئن خود ڪفيل ٿيو ۽ اُن ريت ھزارين لکين ماڻھن کي ڌنڌا ۽ ملازمتن جا موقعا مليا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> ==فن تعمير== === مسجدون ۽ مدرسا === ڪلھوڙن ڪيئي مدرسا جوڙايا، جن سان لاڳو مسجدن جي تعبير به ٿي. ھن ڏس ۾ خداآباد واري جامع مسجد جو خاص طرح سان ذڪر ٿيو آھي. ھڪ راءِ آھي ته ڪم جو آغاز ميان يار محمد جي دور ۾ ٿيو ۽ اُن جي تڪميل ميان نور محمد جي زماني ۾ ٿي. اسلامي طور طريقي موجب مسجدن ۾ تعليم ۽ تربيت ڏني ويندي ھئي، پر خاص ڳالھه ته ھن دور ۾ مسجدن ۾ ”دفاعي سکيا“ جو بندوبست پڻ ڏسجي ٿو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> === مقبرا ۽ قبا === ڪلھوڙن جي دور ۾ گهڻيون تعميرات ٿيون. ھن ڏس ۾ ميان غلام شاھه جو وڏو ڪردار آھي. ميان غلام شاھه ھي اڏاوتون ڪرايون: مقبرو ميان آدم شاھه سکر، مقبرو ميان شاھل محمد قمبر، مقبرو ميان شاه بھارو لاڙڪاڻو ۽ مقبرو حضرت شاھه عبداللطيف ڀٽائي ھالا. ميان يار محمد جي حڪم سان ميان نصير محمد جو قبو اڏايو ويو. ميان نور محمد جي مزار تي مرادياب خان تعميرات ڪرائي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> === ڪوٽ ۽ قلعا === خاص ھي ڪوٽ قلعا آھن جي ڪلھوڙا حڪمرانن جي توجھه سان وجود ۾ آيا. حيدرآباد جو پڪو قلعو، جو ھاڻي زبون آھي. بدين جو ڪوٽ ختم ٿي ويل آھي. لاڙڪاڻو قلعو جو ھاڻي زبون آھي. بدين جو ڪوٽ ختم ٿي ويل آھي. لاڙڪاڻو قلعو جو ھاڻي بنھه موجود ڪونھي، ۽ ڪڇ جي ڀرسان شاھه ڳڙه جو قلعو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == آبادي== ===مقامي ماڻھو=== ===نئين آبادي=== ڪلهوڙن جي دور ۾، جڏهن [[افغانستان]] (جنهن کي ان وقت عام طور [[خراسان]] سڏيو ويندو هو) سان سنڌ جا لاڳاپا ويجها هئا، تڏهن افغان قبيلن جو وڏو تعداد سنڌ ۾ اچي آباد ٿيو. خاص طور [[شڪارپور]] افغانن جي هڪ وڏي آباديءَ جو مرڪز بڻجي ويو. [[پوپلزئي]]، [[پنهي]]، [[بارڪزئي]]، [[نورزئي]]، [[ڪاڪڙزئي]]، [[دراني]] ۽ [[غلزئي]] انهن اهم افغان قبيلن مان هئا، جيڪي سنڌ ۾ آباد ٿيا<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—127 }}</ref>. افغانستان ۾ جانشينيءَ جي جنگين ۽ درٻاري سازشن سبب افغان شهزادا اڪثر پناهه لاءِ سنڌ ايندا هئا. انهن سان گڏ عالمن، اديبن ۽ شاعرن جو وڏو تعداد پڻ هوندو هو. اهڙن شاعرن ۽ اديبن جو تفصيلي ذڪر [[خليل]] جي ڪتاب ''تڪمله مقالات الشعرا'' ۾ ملي ٿو.<ref name="MubarakAli"></ref> . == بندرگاھون == ميان غلام شاھه ھڪ بندر ”شاھه بندر“ جي نالي سان تعميرڪرايو. ھن اورنگا بندر جي جاءِ ورتي. علي بندر به ھن دور ۾ وجود ۾ آيو. ڪراچي بندر ڪلھوڙن جو زنده جاويد ڪارنامو اڄ به موجود آھي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == شھر ۽ وسنديون == ڪلھوڙا حڪمرانن ھي شھر ۽ بستيون وجود ۾ آنديون، جن جو تاريخن ۾ ذڪر ملي ٿو. (1) ڳاڙھي: ھي شھر 1681ع کان 1700ع تائين ڪلھوڙن جو سرڪاري ماڳ (گاديءَ جو ھنڌ) رھيو. (2) خداآباد : ميان يار محمد جو تختگاھه. ھي شھر پنجاھه ايڪڙن تي پکڙيل ھو. ڪيئي تعميرات اڄ به موجود آھن. (3) محمد آباد : 1750ع ۾ ھي شھر ميان نور محمد جي حڪم سان تعمير ٿيو. (4)مراد آباد :1753ع ۾ وجود ۾ آيو. نصرپور جي ڀرسان ھن شھر۾ ، محمد مرادياب خان جي دستاربندي ٿي. (5)الھه آباد : ميان غلام شاھه جي حڪم سان ھي شھر وجود ۾ آيو. ھي شھر ”محمد آباد“ جي ڀرسان ھو. (6)شاھه پور : ھن نالي سان ٻه شھر وجود ۾ آيا، جي نصرپور جي ڀرسان ھئا. ھنن جي باني ميان غلام شاھه ھو. ھن وقت ٻئي ھم نام بستيون ختم ٿي چڪيون آھن. (7)حيدرآباد : نيرون ڪوٽ جي تاريخي ماڳ کي ميان غلام شاھه ”حيدرآباد“ جي نئين نالي سان 1768ع ۾ وجود ۾ آندو. تاريخي پڪو قلعو به ھن شھر ۾ تعمير ٿيو. (8)خدا آباد : ھالا جي ڀرسان ميان سرفراز جي حڪم سان، ھي بستي 1775ع ۾ وجود ۾ آئي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == ڪلھوڙن جي دؤر جون اھم شخصيتون == ڪلھوڙا دور ڪجھه نامور شخصيتن کي جنم ڏنو، جن مختلف ميدانن تي پاڻ ملھايو. مکيه نالا ھي آھن: شاھه عبداللطيف ڀٽائي، مير علي شير قانع، مخدوم محمد معين ٺٽوي، مخدوم محمد ھاشم ٺٽوي، محمد حيات سي، منشي عبدالرؤف، محسن ٺٽوي رجا ٺٽوي، شيخ محمد محفوظ ”سرخوش“، ميرنجم الدين عزلت، مير شھداد ٽالپر، شاھه بھارو، سيدجان الله شاھه ”مير“، محمد علي عالي، غلام علي مداح، شاھه علي رضا درويش، ميرلطف الله عرف مير متارو، مراد ڪليري، بلاول نائچ، مسو فقير سامٽيو ۽ مخدوم ابوالقاسم ٺٽوي. ڪلھوڙن جي حڪمراني اھڙن مضبوط بنيادن تي وجود ۾ آئي، جو اُنھن ھر محاذ تي پاڻ ملھايو. ادب، شاعري، فن تعمير، زمينن جي اصلاح، آبپاشي نظام جي ترقي، زراعت جو واڌارو، انتظامي بندوبست، محصولن جي بھتر اوڳاڙي، فوجي تربيت ۽ عوامي تعليم _ اھرا موضوع آھن جن ۾ ڪلھوڙن گهڻو ڪجھه حاصل ڪيو. 1681ع کان 1784ع تائين سندن حڪومتي دور کي ، مذھبي يا نسلي مت ڀيد کان سواءِ، عوامي فلاح ۽ ترقيءَ جو مثالي دور سڏي سگهجي ٿو. حقيقت ۾ ھر شھري لاءِ ڪلھوڙن، امن سک ۽ سلامتي جو بندوبست ڪيو، جو اڄ وانگر ماضيءَ ۾ به ھڪ سٺي حڪومت لاءِ لازمي عنصر ھو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي ذاتيون]] kh7s5sbyy7un76877nfm0qozzwzstk1 384127 384126 2026-06-11T01:53:46Z Intisar Ali 8681 384127 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي علائقي ۾ حڪمراني ڪندڙ سني مسلمان خاندان}} {{Infobox former country | native_name = {{Lang|sd|{{Naskh|ڪلهوڙا خاندان}}}} | conventional_long_name = Kalhora Dynasty | common_name = ڪلهوڙا | year_start = 1701 | year_end = 1783 | p1 = ٺٽو صوبو | flag_p1 = | p2 = | flag_p2 = | s1 = ٽالپر خاندان | flag_s1 = Flag of Sindh (1783–1843).svg | s2 = | flag_s2 = | image_map = Black flag.svg | image_map_caption = ڪارو شاهي جهنڊو | national_anthem = | official_languages = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]<ref name="NAZ2023" /> | capital = [[خداآباد]] (1710ع–1768ع)، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] (1768ع–1783ع) | government_type = اشرافيائي حڪومت | title_leader = [[نواب]] (ميان) | leader1 = [[يار محمد ڪلهوڙو]] | year_leader1 = 1701ع–1719ع | leader2 = [[عبدالنبي ڪلهوڙو]] | year_leader2 = 1775ع–1783ع | footnotes = | today = }} {{History of Sind}} '''ڪلهوڙا خاندان''' [[سنڌي]] مسلمانن جو هڪ حڪمران خاندان هو، جيڪو موجوده [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] واري علائقي ۾ حڪمران رهيو. 1701ع کان 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت قائم رهي. سندن گاديءَ جو هنڌ پهريائين [[خداآباد]] هو، جيڪو 1710ع کان 1768ع تائين گاديءَ جو شهر رهيو، ان کان پوءِ گادي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] منتقل ڪئي وئي، جتي 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت جاري رهي.<ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library (Stories) |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html |website=[[Sindhi Adabi Board]]}}</ref> == تاريخ == === پسمنظر ۽ عروج === ڪلهوڙا خاندان جو تعلق سنڌ جي قديم قبيلائي سماج سان هو. روايتن موجب ميان چنو ستن اهم قبيلن؛ ڪوريجن، سهتن، چنن، سمن، مهرن، ٻلالن ۽ ڏهرن جو پڳدار هو. هن جهانگارا ۽ باجارا نالي آباديون قائم ڪيون ۽ علائقي جي بااثر زميندارن مان شمار ٿيندو هو. سندس وفات 1220ع ۾ ٿي.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> ڪلهوڙن جي مذهبي ۽ سياسي اثر جي شروعات [[ميان آدم شاهه ڪلهوڙو]] کان ٿي، جنهن جي چوڌاري وڏي تعداد ۾ مريد گڏ ٿيا. ترخانن ۽ مغلن جي تڪرارن دوران هن پنهنجي پوئلڳن کي منظم ڪيو، جنهن سبب مغل اختيارين سان سندس اختلاف پيدا ٿيا ۽ آخرڪار کيس گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref><ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> سندس وفات کان پوءِ گادي ميان الياس ۽ پوءِ [[ميان شاهل محمد]] وٽ پهتي. ميان شاهل محمد پڻ مغلن جي خلاف مزاحمت جاري رکي، جنهن جي نتيجي ۾ هو به قتل ڪيو ويو.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> === ميان نصير محمد ۽ ڪلهوڙا رياست جو قيام === [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ڪلهوڙن جي طاقت ۾ نمايان واڌ آئي. 1675ع ۾ کيس گرفتار ڪري [[اورنگزيب عالمگير]] جي درٻار ڏانهن موڪليو ويو. مذهبي اختلافن جي جاچ لاءِ 1678ع ۾ احمد نگر ۾ هڪ مناظرو منعقد ڪيو ويو، جيڪو ”عالمگيري مباحثو“ جي نالي سان مشهور آهي. ان کان پوءِ ميان نصير محمد کي آزاد ڪيو ويو ۽ کيس محدود علائقي ۾ حڪمراني جو حق حاصل ٿيو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> ميان نصير محمد ڪلهوڙن جو پهريون اڳواڻ هو جنهن سرڪاري فوجن سان منظم مقابلو ڪيو. سندس فوجي ۽ سياسي سرگرمين جي نتيجي ۾ ڪلهوڙن جي اقتدار جو بنياد پيو ۽ سندن اثر سنڌ ۾ وڌندو ويو. ميان نصير محمد جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[ميان دين محمد ڪلهوڙو]] گاديءَ تي ويٺو، پر مغلن خلاف سرگرمين سبب قتل ڪيو ويو. ان کان پوءِ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] اقتدار سنڀاليو ۽ اتر سنڌ جي وسيع علائقن تي قبضو قائم ڪيو. 1701ع ۾ مغلن کيس ''خدا يار خان'' جو لقب، خلعت ۽ حڪمرانيءَ جا اختيار عطا ڪيا، جنهن سان ڪلهوڙا اقتدار کي سرڪاري حيثيت حاصل ٿي.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref><ref name="Ansari1992">{{cite book|author=Sarah F. D. Ansari|title=Sufi Saints and State Power: The Pirs of Sind, 1843-1947|url=https://books.google.com/books?id=_kC421xzMKsC&pg=PA32|date=31 January 1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-40530-0|pages=32–34}}</ref> ::: === ميان يار محمد ۽ شاهه عنايت جو واقعو === ميان يار محمد جي دور ۾ ڪلهوڙن ۽ [[شاهه عنايت شهيد]] جي تحريڪ وچ ۾ تڪرار پيدا ٿيو. ٺٽي جي مغل گورنر اعظم خان 1718ع ۾ شاهه عنايت کي گرفتار ڪري قتل ڪرايو. هن واقعي تي ڪيترن همعصر عالمن ۽ صوفين، جن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، مير جان الله شاهه رضوي ۽ مخدوم محمد معين ٺٽوي شامل هئا، افسوس جو اظهار ڪيو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> ===ميان نور محمد جو دور=== 1719ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] حڪمران بڻيو. بعد ۾ کيس [[سيوهڻ]] جو صوبيدار پڻ مقرر ڪيو ويو ۽ 1736ع ۾ ٺٽو، بکر ۽ سيوهڻ جا اختيار به مليا، جنهن سان تقريباً سڄي سنڌ ڪلهوڙا اقتدار هيٺ اچي وئي.<ref name="Ansari1992" /> هن دور ۾ انتظامي ڍانچي، فوجي تنظيم ۽ روينيو نظام کي منظم ڪيو ويو. ڪلهوڙن جي مقامي حڪومت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ سنڌ جي وڏي حصي تي سندن عملي حڪمراني قائم ٿي.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> 1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] سنڌ تي حملو ڪيو. ميان نور محمد کي وڏي مالي رقم، هڪ ڪروڙ رپيا ۽ سالياني خراج ڏيڻ تي مجبور ڪيو ويو. تاريخي ماخذن موجب سندس ڪجهه پٽن کي يرغمال طور ايران وٺي وڃڻ جو به ذڪر ملي ٿو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> ڪلهوڙا خاندان نادر شاهه جي حملي دوران سخت ڪمزور ٿيو. ان کان پوءِ 1748ع کان 1750ع تائين [[احمد شاهه دراني]] سنڌ فتح ڪئي ۽ [[سنڌ رياست]] کي [[دراني سلطنت]] جي بالادستي هيٺ هڪ تابع رياست بڻايو.<ref>''The Peoples of Pakistan: An Ethnic History'' (1971)</ref><ref>''History of Civilizations of Central Asia'' (2003)</ref> === ميان غلام شاهه ۽ ڪلهوڙن جو اوج === [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] جي دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ٿيو ۽ رياستي ڍانچي کي نئين سر منظم ڪيو ويو.<ref>Harjani, Dayal N. ''Sindhi Roots & Rituals - Part I'' (2018)</ref> ڪلهوڙا نوابن [[پاني پت جي ٽئين جنگ]] ۾ پڻ فاتح اسلامي اتحاد جي حصي طور شرڪت ڪئي.<ref>''Muqaddama-E-Sirajul Absar'', Vol-II (2013)</ref> === زوال ۽ خاتمو === ارڙهين صديءَ جي آخر تائين ڪلهوڙا اقتدار اندروني تڪرارن، افغان مداخلت ۽ فوجي ڪمزوريءَ سبب ڪمزور ٿيڻ لڳو. غلام شاهه جي جانشين سنڌ تي مضبوط ڪنٽرول برقرار نه رکي سگهيا ۽ آخرڪار [[هالاڻي جي جنگ]] ۾ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] ميرن هٿان ڪلهوڙا اقتدار ختم ٿي ويو. [[عبدالنبي ڪلهوڙو]] آخري ڪلهوڙا حڪمران هو.<ref name="Ansari1992" /> عبدالنبي ڪلهوڙي بعد ۾ [[جسڪاڻي]] قبيلي کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ 1787ع کان 1790ع تائين ليه ۽ بکر تي حڪومت ڪئي.<ref name=":0">{{Cite book |title=Sind University Research Journal: Arts series. Humanities & social sciences |date=1968}}</ref><ref>{{Cite book |title=1998 District Census Report: Layyah |date=1999}}</ref><ref>{{Cite book |title=History of the Pathans |date=2008}}</ref><ref>{{Cite book |title=West Pakistan District Gazetteers: Kharan |date=1966}}</ref> 1793ع ۾ افغان حڪمران [[تيمور شاهه دراني]] وفات ڪري ويو ۽ سندس جاءِ تي زمان شاهه آيو. زمان شاهه عبدالنبي کان هڪ لک ويهه هزار رپين جي رهيل رقم طلب ڪئي. عبدالنبي اها رقم ادا نه ڪري سگهيو ۽ افغان درٻار جي حڪمن تي عمل نه ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس جاگير منسوخ ڪري نواب محمد خان سدوزئي کي ڏني وئي.<ref name=":0" /> [[مير علي شير قانع ٺٽوي|قانع]]، جنهن ڪلهوڙن جي درٻار جو دورو ڪيو هو، لکي ٿو ته ڪلهوڙا درٻار ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ڳالهائيندا هئا.<ref name="NAZ2023">{{cite book |last1=Naz |first1=Humera |title=Sindh under the Kalhoras: Persian histories, chronicles, epistolaries, and compendiums of 18th century Sindh |date=2023 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780190701406 |page=40}}</ref> == انتظامي ۽ معاشي ترقي == ڪلهوڙا دور کي سنڌ جي تاريخ ۾ آبپاشي ۽ زرعي ترقي جي لحاظ کان اهم دور تصور ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ ڪيترائي واھ کوٽايا ويا، جن ۾ [[پراڻ]]، [[نارو]]، [[اڙل]]، [[ڦليلي]]، [[پيڃارو]]، [[گانگرو]]، [[سيتا]]، [[بگهاڙ]]، [[داديجي]] ۽ [[نور واهه]] شامل آهن. انهن منصوبن سان زرعي پيداوار ۽ آبادي ۾ واڌ آئي. ڪلهوڙن [[خداآباد]]، [[مرادآباد]] ۽ [[الله آباد]] جهڙا شهر پڻ آباد ڪيا، جڏهن ته [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] [[شاهه بندر]] جي ترقي ۽ ٻين عمراني منصوبن لاءِ مشهور آهي.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> == فوجي نظام == ڪلهوڙن جو دور سنڌ جي فوجي تاريخ ۾ هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. ڪلهوڙا حڪمرانن نه رڳو مغلن جي سياسي بالادستيءَ کي چئلينج ڪيو، پر پنهنجي منظم فوجي طاقت جي ذريعي سنڌ ۾ هڪ خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ به ڪاميابي حاصل ڪئي. سندن فوج ۾ سنڌي، بلوچ ۽ ٻين مقامي قبيلن جا جوان شامل هئا، جن کي باقاعده تربيت ڏني ويندي هئي ۽ هر وقت جنگي تياريءَ جي حالت ۾ رکيو ويندو هو.<ref>سنڌ جو عسڪري نظام- ڊاڪٽر محمد علي قاضي، ص 286</ref><ref>ڪتاب التبصرة الناظرين</ref> [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] پنهنجي اقتدار جي استحڪام لاءِ وڏي پيماني تي فوجي ڀرتيون ڪيون. هن سنڌي ۽ بلوچ قبيلن کي فوج ۾ شامل ڪري سندن سردارن کي جاگيرون عطا ڪيون. انهن فوجي قوتن جي مدد سان هن اتر سنڌ جا وسيع علائقا پنهنجي قبضي ۾ آندا ۽ مغلن کان سياسي خودمختياري حاصل ڪئي. [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] هڪ قابل فوجي منتظم ۽ جرنيل طور مشهور هو. هن پنهنجي فوج کي جديد هٿيارن سان ليس ڪيو. تاريخي ماخذن موجب هن مدراس ۽ پورچوگيز ذريعن کان توبون حاصل ڪيون. سندس دور ۾ سنڌي ۽ بلوچ لشڪر عمرڪوٽ، لاڙ، شڪارپور، لکي ۽ ٻين سرحدي علائقن جي دفاع ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>تحفة الڪرام، مير علي شير قانع ٺٽوي، ص 266</ref> ڪلهوڙن جي دور جا مشهور فوجي سالار [[شاهه بهارو جهڃڻ]]، [[راجو ليکي]]، [[حبيب الله نائچ]]، [[محمد حسن کهاؤڙ]]، [[الله بخش جهڃڻ]]، [[عزت يار خان]]، [[تاجو سامٽيو]]، [[تاجو جتوئي]]، [[بلاول نائچ]]، [[شالمين شيدي]]، [[ٻڍو خان]]، [[ڌڱاڻو خان جتوئي]]، [[بجار جوکيو]] ۽ [[محراب خان جتوئي]] هئا. انهن مان شاهه بهارو جهڃڻ چانڊڪا پرڳڻي جو سپهه سالار هو، جنهن جي ڪمان هيٺ ڏهه هزار سپاهي هئا ۽ روايتن موجب هن ڪيترين ئي جنگين ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. ڪلهوڙن جي فوجي قوت جو اندازو ان ڳالهه مان پڻ لڳائي سگهجي ٿو ته مختلف قبيلائي لشڪر هزارين سوار ۽ پيادل سپاهي ميدان ۾ آڻي سگهندا هئا. ان دور ۾ جنگي هٿيارن ۾ تير، تلوار، ڀالا، خنجر، ڍال، بندوقون ۽ توبون شامل هيون، جڏهن⁠تہ گھوڙا فوجي نقل و حمل ۽ جنگي ڪاررواين جو بنيادي ذريعو هئا. فوجين کي باقاعده پگهار ۽ راشن پڻ ڏنو ويندو هو.<ref>ماهوار نئين زندگي، 1971ع، ڪريم بخش خالد، ''سنڌ ۽ آزادي جي جدوجهد''</ref> 1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] جي حملي دوران سنڌي قبيلن مزاحمت ڪئي. روايتن موجب ماڇي ۽ مهيري قبيلن جي لشڪرن نادري فوجن جو مقابلو ڪيو، جيتوڻيڪ سندن تعداد ۽ هٿيار محدود هئا. بعد ۾ [[احمد شاهه دراني]] ۽ ٻين افغان حملي آورن خلاف پڻ ڪلهوڙن مختلف موقعن تي فوجي مزاحمت ڪئي. ڪلهوڙن جي فوجي تنظيم ئي اها بنيادي قوت هئي جنهن سنڌ کي مغلن جي سڌي حڪمراني کان آزاد ڪرائي هڪ مقامي سنڌي حڪومت جي صورت ڏني. تنهن هوندي به، ارڙهين صديءَ جي آخر تائين اندروني اختلافن ۽ مسلسل جنگين سبب سندن فوجي طاقت ڪمزور ٿي وئي، جنهن جو فائدو وٺندي [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] اقتدار حاصل ڪيو. == مذھبي رواداري == ھي مکيه موضوع آھي جنھن ۾ ڪلھوڙن کي نمايان سوڀ حاصل ٿي. حڪمرانن ڪوشش ڪئي ته انساني رشتن جي تعميرڪجي، خاص ڪري مختلف نسلي ۽ مذھبي گروھن جي وچ ۾ يڪجھتي پيدا ڪرڻ لاءِ کين خاص ڪامراني مھيا ٿي. ھن ڏس ۾ ھندن ۽ مسلمانن جي وچ ۾ ڀائيچارو پيدا ڪرڻ تي اھم ڌيان ڏنو ويو. ھندن تي اعتماد ڪندي کين رياست ۾ اھم عھدا ڏنا ويا. ڪجھه نالا ھن ريت ملن ٿا: برخوردار مھتو موٽومل، ديوان چيلا رام، ديوان گهنشام داس، لالا امرت راءِ، ديوان تارا چند ۽ شيوڪ رام عطارد. اُن پس منظر ۾ ڪلھوڙن کي مت ڀيد کان آجو حڪمران سڏي سگهجي ٿو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == آبپاشي نظام == ڪلھوڙن بھترين آبپاشي نظام جي تشڪيل ڪئي ۽ ڪيئي واھه کوٽايا. ليمبرڪ اھڙا تفصيل ڏنا آھن: نارواھه، گهاڙ واھه، بگهاڙ واھه، شاھه جي ڪور، مراد نارواھه، نصرت واھه، سرفراز واھه، باغ واھه ۽ بيگاري واھه. اِن طرح تصور ڪجي ته ڪيتري ويران زمين پوکي ھيٺ آئي. زرعي طور تي ملڪ ڪيئن خود ڪفيل ٿيو ۽ اُن ريت ھزارين لکين ماڻھن کي ڌنڌا ۽ ملازمتن جا موقعا مليا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == فنِ تعمير == ڪلهوڙا دور سنڌ جي تعميري، مذهبي ۽ دفاعي اڏاوتن جي حوالي سان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ مسجدون، مدرسا، مقبرا، قبا، قلعا ۽ شهر تعمير ڪيا ويا، جن مان ڪيترين اڏاوتن سنڌ جي ثقافتي ۽ مذهبي ورثي ۾ نمايان حيثيت حاصل ڪئي. ڪلهوڙا حڪمرانن تعميراتي سرگرمين وسيلي نه رڳو مذهبي ۽ انتظامي ضرورتون پوريون ڪيون، پر پنهنجي سياسي اقتدار ۽ ثقافتي سڃاڻپ کي پڻ مضبوط ڪيو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> === مسجدون ۽ مدرسا === ڪلهوڙا حڪمرانن سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مسجدن ۽ مدرسن جي تعمير تي خاص ڌيان ڏنو. انهن ادارن جو مقصد مذهبي تعليم، اسلامي علوم جي واڌاري ۽ سماجي تربيت فراهم ڪرڻ هو. ڪيترن ئي مدرسن سان گڏ جامع مسجدون پڻ تعمير ڪيون ويون، جتي عبادت سان گڏ تدريس جو انتظام هوندو هو. خداآباد جي جامع مسجد ڪلهوڙا دور جي اهم مذهبي اڏاوتن مان شمار ڪئي وڃي ٿي. هڪ روايت موجب هن مسجد جي تعمير جو آغاز [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ٿيو، جڏهن⁠تہ ان جي تڪميل [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي زماني ۾ ٿي. تاريخي روايتن موجب انهن مسجدن ۽ مدرسن ۾ مذهبي تعليم سان گڏ دفاعي ۽ فوجي تربيت جو بندوبست پڻ موجود هوندو هو، جيڪو ان دور جي سياسي ۽ فوجي ضرورتن سان لاڳاپيل هو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> === مقبرا ۽ قبا === ڪلهوڙا دور ۾ مقبرن ۽ قبن جي تعمير کي پڻ خاص اهميت حاصل رهي. هن دور جي ڪيترين ئي مذهبي ۽ تاريخي شخصيتن جي مزارن تي شاندار تعميرات ڪرايون ويون، جيڪي سنڌي اسلامي فنِ تعمير جا نمايان مثال آهن. [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ڪيترن اهم مقبرن جي تعمير يا مرمت ڪرائي وئي، جن ۾ [[ميان آدم شاهه ڪلهوڙو]] جو مقبرو (سکر)، [[ميان شاهل محمد]] جو مقبرو (قمبر)، [[شاهه بهارو]] جو مقبرو (لاڙڪاڻو) ۽ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي مزار تي ٿيل تعميرات شامل آهن. ان کان علاوه [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي حڪم سان [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو]] جو قبو تعمير ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي مزار تي بعد ۾ [[مرادياب خان ڪلهوڙو]] اضافي تعميراتي ڪم ڪرايا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> === قلعا ۽ دفاعي اڏاوتون === ڪلهوڙا حڪمرانن پنهنجي رياست جي دفاع ۽ انتظامي ضرورتن کي نظر ۾ رکندي ڪيترن ئي قلعن ۽ ڪوٽن جي تعمير يا توسيع ڪرائي. اهي قلعا فوجي مرڪزن، انتظامي هيڊڪوارٽرن ۽ سرحدي تحفظ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. هن دور سان لاڳاپيل اهم دفاعي اڏاوتن ۾ [[حيدرآباد جو پڪو قلعو]]، [[بدين جو ڪوٽ]]، [[لاڙڪاڻو قلعو]] ۽ ڪڇ جي سرحد ويجهو واقع [[شاهه ڳڙهه]] جو قلعو شامل آهن. انهن مان ڪجهه اڏاوتون وقت سان گڏ زبون ٿي ويون يا مڪمل طور ختم ٿي ويون، جڏهن⁠تہ ڪجهه جا آثار اڄ به موجود آهن. اهي قلعا ڪلهوڙا دور جي فوجي حڪمتِ عملي ۽ دفاعي نظام جي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> ::: == آبادي== ===مقامي ماڻھو=== ===نئين آبادي=== ڪلهوڙن جي دور ۾، جڏهن [[افغانستان]] (جنهن کي ان وقت عام طور [[خراسان]] سڏيو ويندو هو) سان سنڌ جا لاڳاپا ويجها هئا، تڏهن افغان قبيلن جو وڏو تعداد سنڌ ۾ اچي آباد ٿيو. خاص طور [[شڪارپور]] افغانن جي هڪ وڏي آباديءَ جو مرڪز بڻجي ويو. [[پوپلزئي]]، [[پنهي]]، [[بارڪزئي]]، [[نورزئي]]، [[ڪاڪڙزئي]]، [[دراني]] ۽ [[غلزئي]] انهن اهم افغان قبيلن مان هئا، جيڪي سنڌ ۾ آباد ٿيا<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—127 }}</ref>. افغانستان ۾ جانشينيءَ جي جنگين ۽ درٻاري سازشن سبب افغان شهزادا اڪثر پناهه لاءِ سنڌ ايندا هئا. انهن سان گڏ عالمن، اديبن ۽ شاعرن جو وڏو تعداد پڻ هوندو هو. اهڙن شاعرن ۽ اديبن جو تفصيلي ذڪر [[خليل]] جي ڪتاب ''تڪمله مقالات الشعرا'' ۾ ملي ٿو.<ref name="MubarakAli"></ref> . == بندرگاھون == ميان غلام شاھه ھڪ بندر ”شاھه بندر“ جي نالي سان تعميرڪرايو. ھن اورنگا بندر جي جاءِ ورتي. علي بندر به ھن دور ۾ وجود ۾ آيو. ڪراچي بندر ڪلھوڙن جو زنده جاويد ڪارنامو اڄ به موجود آھي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == شھر ۽ وسنديون == ڪلھوڙا حڪمرانن ھي شھر ۽ بستيون وجود ۾ آنديون، جن جو تاريخن ۾ ذڪر ملي ٿو. (1) ڳاڙھي: ھي شھر 1681ع کان 1700ع تائين ڪلھوڙن جو سرڪاري ماڳ (گاديءَ جو ھنڌ) رھيو. (2) خداآباد : ميان يار محمد جو تختگاھه. ھي شھر پنجاھه ايڪڙن تي پکڙيل ھو. ڪيئي تعميرات اڄ به موجود آھن. (3) محمد آباد : 1750ع ۾ ھي شھر ميان نور محمد جي حڪم سان تعمير ٿيو. (4)مراد آباد :1753ع ۾ وجود ۾ آيو. نصرپور جي ڀرسان ھن شھر۾ ، محمد مرادياب خان جي دستاربندي ٿي. (5)الھه آباد : ميان غلام شاھه جي حڪم سان ھي شھر وجود ۾ آيو. ھي شھر ”محمد آباد“ جي ڀرسان ھو. (6)شاھه پور : ھن نالي سان ٻه شھر وجود ۾ آيا، جي نصرپور جي ڀرسان ھئا. ھنن جي باني ميان غلام شاھه ھو. ھن وقت ٻئي ھم نام بستيون ختم ٿي چڪيون آھن. (7)حيدرآباد : نيرون ڪوٽ جي تاريخي ماڳ کي ميان غلام شاھه ”حيدرآباد“ جي نئين نالي سان 1768ع ۾ وجود ۾ آندو. تاريخي پڪو قلعو به ھن شھر ۾ تعمير ٿيو. (8)خدا آباد : ھالا جي ڀرسان ميان سرفراز جي حڪم سان، ھي بستي 1775ع ۾ وجود ۾ آئي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == ڪلھوڙن جي دؤر جون اھم شخصيتون == ڪلھوڙا دور ڪجھه نامور شخصيتن کي جنم ڏنو، جن مختلف ميدانن تي پاڻ ملھايو. مکيه نالا ھي آھن: شاھه عبداللطيف ڀٽائي، مير علي شير قانع، مخدوم محمد معين ٺٽوي، مخدوم محمد ھاشم ٺٽوي، محمد حيات سي، منشي عبدالرؤف، محسن ٺٽوي رجا ٺٽوي، شيخ محمد محفوظ ”سرخوش“، ميرنجم الدين عزلت، مير شھداد ٽالپر، شاھه بھارو، سيدجان الله شاھه ”مير“، محمد علي عالي، غلام علي مداح، شاھه علي رضا درويش، ميرلطف الله عرف مير متارو، مراد ڪليري، بلاول نائچ، مسو فقير سامٽيو ۽ مخدوم ابوالقاسم ٺٽوي. ڪلھوڙن جي حڪمراني اھڙن مضبوط بنيادن تي وجود ۾ آئي، جو اُنھن ھر محاذ تي پاڻ ملھايو. ادب، شاعري، فن تعمير، زمينن جي اصلاح، آبپاشي نظام جي ترقي، زراعت جو واڌارو، انتظامي بندوبست، محصولن جي بھتر اوڳاڙي، فوجي تربيت ۽ عوامي تعليم _ اھرا موضوع آھن جن ۾ ڪلھوڙن گهڻو ڪجھه حاصل ڪيو. 1681ع کان 1784ع تائين سندن حڪومتي دور کي ، مذھبي يا نسلي مت ڀيد کان سواءِ، عوامي فلاح ۽ ترقيءَ جو مثالي دور سڏي سگهجي ٿو. حقيقت ۾ ھر شھري لاءِ ڪلھوڙن، امن سک ۽ سلامتي جو بندوبست ڪيو، جو اڄ وانگر ماضيءَ ۾ به ھڪ سٺي حڪومت لاءِ لازمي عنصر ھو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي ذاتيون]] mgcv2gfowmhcowesdd35ra4qthvzal9 384128 384127 2026-06-11T01:56:00Z Intisar Ali 8681 /* شهر ۽ وسنديون */ 384128 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي علائقي ۾ حڪمراني ڪندڙ سني مسلمان خاندان}} {{Infobox former country | native_name = {{Lang|sd|{{Naskh|ڪلهوڙا خاندان}}}} | conventional_long_name = Kalhora Dynasty | common_name = ڪلهوڙا | year_start = 1701 | year_end = 1783 | p1 = ٺٽو صوبو | flag_p1 = | p2 = | flag_p2 = | s1 = ٽالپر خاندان | flag_s1 = Flag of Sindh (1783–1843).svg | s2 = | flag_s2 = | image_map = Black flag.svg | image_map_caption = ڪارو شاهي جهنڊو | national_anthem = | official_languages = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]<ref name="NAZ2023" /> | capital = [[خداآباد]] (1710ع–1768ع)، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] (1768ع–1783ع) | government_type = اشرافيائي حڪومت | title_leader = [[نواب]] (ميان) | leader1 = [[يار محمد ڪلهوڙو]] | year_leader1 = 1701ع–1719ع | leader2 = [[عبدالنبي ڪلهوڙو]] | year_leader2 = 1775ع–1783ع | footnotes = | today = }} {{History of Sind}} '''ڪلهوڙا خاندان''' [[سنڌي]] مسلمانن جو هڪ حڪمران خاندان هو، جيڪو موجوده [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] واري علائقي ۾ حڪمران رهيو. 1701ع کان 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت قائم رهي. سندن گاديءَ جو هنڌ پهريائين [[خداآباد]] هو، جيڪو 1710ع کان 1768ع تائين گاديءَ جو شهر رهيو، ان کان پوءِ گادي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] منتقل ڪئي وئي، جتي 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت جاري رهي.<ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library (Stories) |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html |website=[[Sindhi Adabi Board]]}}</ref> == تاريخ == === پسمنظر ۽ عروج === ڪلهوڙا خاندان جو تعلق سنڌ جي قديم قبيلائي سماج سان هو. روايتن موجب ميان چنو ستن اهم قبيلن؛ ڪوريجن، سهتن، چنن، سمن، مهرن، ٻلالن ۽ ڏهرن جو پڳدار هو. هن جهانگارا ۽ باجارا نالي آباديون قائم ڪيون ۽ علائقي جي بااثر زميندارن مان شمار ٿيندو هو. سندس وفات 1220ع ۾ ٿي.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> ڪلهوڙن جي مذهبي ۽ سياسي اثر جي شروعات [[ميان آدم شاهه ڪلهوڙو]] کان ٿي، جنهن جي چوڌاري وڏي تعداد ۾ مريد گڏ ٿيا. ترخانن ۽ مغلن جي تڪرارن دوران هن پنهنجي پوئلڳن کي منظم ڪيو، جنهن سبب مغل اختيارين سان سندس اختلاف پيدا ٿيا ۽ آخرڪار کيس گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref><ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> سندس وفات کان پوءِ گادي ميان الياس ۽ پوءِ [[ميان شاهل محمد]] وٽ پهتي. ميان شاهل محمد پڻ مغلن جي خلاف مزاحمت جاري رکي، جنهن جي نتيجي ۾ هو به قتل ڪيو ويو.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> === ميان نصير محمد ۽ ڪلهوڙا رياست جو قيام === [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ڪلهوڙن جي طاقت ۾ نمايان واڌ آئي. 1675ع ۾ کيس گرفتار ڪري [[اورنگزيب عالمگير]] جي درٻار ڏانهن موڪليو ويو. مذهبي اختلافن جي جاچ لاءِ 1678ع ۾ احمد نگر ۾ هڪ مناظرو منعقد ڪيو ويو، جيڪو ”عالمگيري مباحثو“ جي نالي سان مشهور آهي. ان کان پوءِ ميان نصير محمد کي آزاد ڪيو ويو ۽ کيس محدود علائقي ۾ حڪمراني جو حق حاصل ٿيو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> ميان نصير محمد ڪلهوڙن جو پهريون اڳواڻ هو جنهن سرڪاري فوجن سان منظم مقابلو ڪيو. سندس فوجي ۽ سياسي سرگرمين جي نتيجي ۾ ڪلهوڙن جي اقتدار جو بنياد پيو ۽ سندن اثر سنڌ ۾ وڌندو ويو. ميان نصير محمد جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[ميان دين محمد ڪلهوڙو]] گاديءَ تي ويٺو، پر مغلن خلاف سرگرمين سبب قتل ڪيو ويو. ان کان پوءِ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] اقتدار سنڀاليو ۽ اتر سنڌ جي وسيع علائقن تي قبضو قائم ڪيو. 1701ع ۾ مغلن کيس ''خدا يار خان'' جو لقب، خلعت ۽ حڪمرانيءَ جا اختيار عطا ڪيا، جنهن سان ڪلهوڙا اقتدار کي سرڪاري حيثيت حاصل ٿي.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref><ref name="Ansari1992">{{cite book|author=Sarah F. D. Ansari|title=Sufi Saints and State Power: The Pirs of Sind, 1843-1947|url=https://books.google.com/books?id=_kC421xzMKsC&pg=PA32|date=31 January 1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-40530-0|pages=32–34}}</ref> ::: === ميان يار محمد ۽ شاهه عنايت جو واقعو === ميان يار محمد جي دور ۾ ڪلهوڙن ۽ [[شاهه عنايت شهيد]] جي تحريڪ وچ ۾ تڪرار پيدا ٿيو. ٺٽي جي مغل گورنر اعظم خان 1718ع ۾ شاهه عنايت کي گرفتار ڪري قتل ڪرايو. هن واقعي تي ڪيترن همعصر عالمن ۽ صوفين، جن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، مير جان الله شاهه رضوي ۽ مخدوم محمد معين ٺٽوي شامل هئا، افسوس جو اظهار ڪيو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> ===ميان نور محمد جو دور=== 1719ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] حڪمران بڻيو. بعد ۾ کيس [[سيوهڻ]] جو صوبيدار پڻ مقرر ڪيو ويو ۽ 1736ع ۾ ٺٽو، بکر ۽ سيوهڻ جا اختيار به مليا، جنهن سان تقريباً سڄي سنڌ ڪلهوڙا اقتدار هيٺ اچي وئي.<ref name="Ansari1992" /> هن دور ۾ انتظامي ڍانچي، فوجي تنظيم ۽ روينيو نظام کي منظم ڪيو ويو. ڪلهوڙن جي مقامي حڪومت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ سنڌ جي وڏي حصي تي سندن عملي حڪمراني قائم ٿي.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> 1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] سنڌ تي حملو ڪيو. ميان نور محمد کي وڏي مالي رقم، هڪ ڪروڙ رپيا ۽ سالياني خراج ڏيڻ تي مجبور ڪيو ويو. تاريخي ماخذن موجب سندس ڪجهه پٽن کي يرغمال طور ايران وٺي وڃڻ جو به ذڪر ملي ٿو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> ڪلهوڙا خاندان نادر شاهه جي حملي دوران سخت ڪمزور ٿيو. ان کان پوءِ 1748ع کان 1750ع تائين [[احمد شاهه دراني]] سنڌ فتح ڪئي ۽ [[سنڌ رياست]] کي [[دراني سلطنت]] جي بالادستي هيٺ هڪ تابع رياست بڻايو.<ref>''The Peoples of Pakistan: An Ethnic History'' (1971)</ref><ref>''History of Civilizations of Central Asia'' (2003)</ref> === ميان غلام شاهه ۽ ڪلهوڙن جو اوج === [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] جي دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ٿيو ۽ رياستي ڍانچي کي نئين سر منظم ڪيو ويو.<ref>Harjani, Dayal N. ''Sindhi Roots & Rituals - Part I'' (2018)</ref> ڪلهوڙا نوابن [[پاني پت جي ٽئين جنگ]] ۾ پڻ فاتح اسلامي اتحاد جي حصي طور شرڪت ڪئي.<ref>''Muqaddama-E-Sirajul Absar'', Vol-II (2013)</ref> === زوال ۽ خاتمو === ارڙهين صديءَ جي آخر تائين ڪلهوڙا اقتدار اندروني تڪرارن، افغان مداخلت ۽ فوجي ڪمزوريءَ سبب ڪمزور ٿيڻ لڳو. غلام شاهه جي جانشين سنڌ تي مضبوط ڪنٽرول برقرار نه رکي سگهيا ۽ آخرڪار [[هالاڻي جي جنگ]] ۾ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] ميرن هٿان ڪلهوڙا اقتدار ختم ٿي ويو. [[عبدالنبي ڪلهوڙو]] آخري ڪلهوڙا حڪمران هو.<ref name="Ansari1992" /> عبدالنبي ڪلهوڙي بعد ۾ [[جسڪاڻي]] قبيلي کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ 1787ع کان 1790ع تائين ليه ۽ بکر تي حڪومت ڪئي.<ref name=":0">{{Cite book |title=Sind University Research Journal: Arts series. Humanities & social sciences |date=1968}}</ref><ref>{{Cite book |title=1998 District Census Report: Layyah |date=1999}}</ref><ref>{{Cite book |title=History of the Pathans |date=2008}}</ref><ref>{{Cite book |title=West Pakistan District Gazetteers: Kharan |date=1966}}</ref> 1793ع ۾ افغان حڪمران [[تيمور شاهه دراني]] وفات ڪري ويو ۽ سندس جاءِ تي زمان شاهه آيو. زمان شاهه عبدالنبي کان هڪ لک ويهه هزار رپين جي رهيل رقم طلب ڪئي. عبدالنبي اها رقم ادا نه ڪري سگهيو ۽ افغان درٻار جي حڪمن تي عمل نه ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس جاگير منسوخ ڪري نواب محمد خان سدوزئي کي ڏني وئي.<ref name=":0" /> [[مير علي شير قانع ٺٽوي|قانع]]، جنهن ڪلهوڙن جي درٻار جو دورو ڪيو هو، لکي ٿو ته ڪلهوڙا درٻار ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ڳالهائيندا هئا.<ref name="NAZ2023">{{cite book |last1=Naz |first1=Humera |title=Sindh under the Kalhoras: Persian histories, chronicles, epistolaries, and compendiums of 18th century Sindh |date=2023 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780190701406 |page=40}}</ref> == انتظامي ۽ معاشي ترقي == ڪلهوڙا دور کي سنڌ جي تاريخ ۾ آبپاشي ۽ زرعي ترقي جي لحاظ کان اهم دور تصور ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ ڪيترائي واھ کوٽايا ويا، جن ۾ [[پراڻ]]، [[نارو]]، [[اڙل]]، [[ڦليلي]]، [[پيڃارو]]، [[گانگرو]]، [[سيتا]]، [[بگهاڙ]]، [[داديجي]] ۽ [[نور واهه]] شامل آهن. انهن منصوبن سان زرعي پيداوار ۽ آبادي ۾ واڌ آئي. ڪلهوڙن [[خداآباد]]، [[مرادآباد]] ۽ [[الله آباد]] جهڙا شهر پڻ آباد ڪيا، جڏهن ته [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] [[شاهه بندر]] جي ترقي ۽ ٻين عمراني منصوبن لاءِ مشهور آهي.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> == فوجي نظام == ڪلهوڙن جو دور سنڌ جي فوجي تاريخ ۾ هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. ڪلهوڙا حڪمرانن نه رڳو مغلن جي سياسي بالادستيءَ کي چئلينج ڪيو، پر پنهنجي منظم فوجي طاقت جي ذريعي سنڌ ۾ هڪ خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ به ڪاميابي حاصل ڪئي. سندن فوج ۾ سنڌي، بلوچ ۽ ٻين مقامي قبيلن جا جوان شامل هئا، جن کي باقاعده تربيت ڏني ويندي هئي ۽ هر وقت جنگي تياريءَ جي حالت ۾ رکيو ويندو هو.<ref>سنڌ جو عسڪري نظام- ڊاڪٽر محمد علي قاضي، ص 286</ref><ref>ڪتاب التبصرة الناظرين</ref> [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] پنهنجي اقتدار جي استحڪام لاءِ وڏي پيماني تي فوجي ڀرتيون ڪيون. هن سنڌي ۽ بلوچ قبيلن کي فوج ۾ شامل ڪري سندن سردارن کي جاگيرون عطا ڪيون. انهن فوجي قوتن جي مدد سان هن اتر سنڌ جا وسيع علائقا پنهنجي قبضي ۾ آندا ۽ مغلن کان سياسي خودمختياري حاصل ڪئي. [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] هڪ قابل فوجي منتظم ۽ جرنيل طور مشهور هو. هن پنهنجي فوج کي جديد هٿيارن سان ليس ڪيو. تاريخي ماخذن موجب هن مدراس ۽ پورچوگيز ذريعن کان توبون حاصل ڪيون. سندس دور ۾ سنڌي ۽ بلوچ لشڪر عمرڪوٽ، لاڙ، شڪارپور، لکي ۽ ٻين سرحدي علائقن جي دفاع ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>تحفة الڪرام، مير علي شير قانع ٺٽوي، ص 266</ref> ڪلهوڙن جي دور جا مشهور فوجي سالار [[شاهه بهارو جهڃڻ]]، [[راجو ليکي]]، [[حبيب الله نائچ]]، [[محمد حسن کهاؤڙ]]، [[الله بخش جهڃڻ]]، [[عزت يار خان]]، [[تاجو سامٽيو]]، [[تاجو جتوئي]]، [[بلاول نائچ]]، [[شالمين شيدي]]، [[ٻڍو خان]]، [[ڌڱاڻو خان جتوئي]]، [[بجار جوکيو]] ۽ [[محراب خان جتوئي]] هئا. انهن مان شاهه بهارو جهڃڻ چانڊڪا پرڳڻي جو سپهه سالار هو، جنهن جي ڪمان هيٺ ڏهه هزار سپاهي هئا ۽ روايتن موجب هن ڪيترين ئي جنگين ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. ڪلهوڙن جي فوجي قوت جو اندازو ان ڳالهه مان پڻ لڳائي سگهجي ٿو ته مختلف قبيلائي لشڪر هزارين سوار ۽ پيادل سپاهي ميدان ۾ آڻي سگهندا هئا. ان دور ۾ جنگي هٿيارن ۾ تير، تلوار، ڀالا، خنجر، ڍال، بندوقون ۽ توبون شامل هيون، جڏهن⁠تہ گھوڙا فوجي نقل و حمل ۽ جنگي ڪاررواين جو بنيادي ذريعو هئا. فوجين کي باقاعده پگهار ۽ راشن پڻ ڏنو ويندو هو.<ref>ماهوار نئين زندگي، 1971ع، ڪريم بخش خالد، ''سنڌ ۽ آزادي جي جدوجهد''</ref> 1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] جي حملي دوران سنڌي قبيلن مزاحمت ڪئي. روايتن موجب ماڇي ۽ مهيري قبيلن جي لشڪرن نادري فوجن جو مقابلو ڪيو، جيتوڻيڪ سندن تعداد ۽ هٿيار محدود هئا. بعد ۾ [[احمد شاهه دراني]] ۽ ٻين افغان حملي آورن خلاف پڻ ڪلهوڙن مختلف موقعن تي فوجي مزاحمت ڪئي. ڪلهوڙن جي فوجي تنظيم ئي اها بنيادي قوت هئي جنهن سنڌ کي مغلن جي سڌي حڪمراني کان آزاد ڪرائي هڪ مقامي سنڌي حڪومت جي صورت ڏني. تنهن هوندي به، ارڙهين صديءَ جي آخر تائين اندروني اختلافن ۽ مسلسل جنگين سبب سندن فوجي طاقت ڪمزور ٿي وئي، جنهن جو فائدو وٺندي [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] اقتدار حاصل ڪيو. == مذھبي رواداري == ھي مکيه موضوع آھي جنھن ۾ ڪلھوڙن کي نمايان سوڀ حاصل ٿي. حڪمرانن ڪوشش ڪئي ته انساني رشتن جي تعميرڪجي، خاص ڪري مختلف نسلي ۽ مذھبي گروھن جي وچ ۾ يڪجھتي پيدا ڪرڻ لاءِ کين خاص ڪامراني مھيا ٿي. ھن ڏس ۾ ھندن ۽ مسلمانن جي وچ ۾ ڀائيچارو پيدا ڪرڻ تي اھم ڌيان ڏنو ويو. ھندن تي اعتماد ڪندي کين رياست ۾ اھم عھدا ڏنا ويا. ڪجھه نالا ھن ريت ملن ٿا: برخوردار مھتو موٽومل، ديوان چيلا رام، ديوان گهنشام داس، لالا امرت راءِ، ديوان تارا چند ۽ شيوڪ رام عطارد. اُن پس منظر ۾ ڪلھوڙن کي مت ڀيد کان آجو حڪمران سڏي سگهجي ٿو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == آبپاشي نظام == ڪلھوڙن بھترين آبپاشي نظام جي تشڪيل ڪئي ۽ ڪيئي واھه کوٽايا. ليمبرڪ اھڙا تفصيل ڏنا آھن: نارواھه، گهاڙ واھه، بگهاڙ واھه، شاھه جي ڪور، مراد نارواھه، نصرت واھه، سرفراز واھه، باغ واھه ۽ بيگاري واھه. اِن طرح تصور ڪجي ته ڪيتري ويران زمين پوکي ھيٺ آئي. زرعي طور تي ملڪ ڪيئن خود ڪفيل ٿيو ۽ اُن ريت ھزارين لکين ماڻھن کي ڌنڌا ۽ ملازمتن جا موقعا مليا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == فنِ تعمير == ڪلهوڙا دور سنڌ جي تعميري، مذهبي ۽ دفاعي اڏاوتن جي حوالي سان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ مسجدون، مدرسا، مقبرا، قبا، قلعا ۽ شهر تعمير ڪيا ويا، جن مان ڪيترين اڏاوتن سنڌ جي ثقافتي ۽ مذهبي ورثي ۾ نمايان حيثيت حاصل ڪئي. ڪلهوڙا حڪمرانن تعميراتي سرگرمين وسيلي نه رڳو مذهبي ۽ انتظامي ضرورتون پوريون ڪيون، پر پنهنجي سياسي اقتدار ۽ ثقافتي سڃاڻپ کي پڻ مضبوط ڪيو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> === مسجدون ۽ مدرسا === ڪلهوڙا حڪمرانن سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مسجدن ۽ مدرسن جي تعمير تي خاص ڌيان ڏنو. انهن ادارن جو مقصد مذهبي تعليم، اسلامي علوم جي واڌاري ۽ سماجي تربيت فراهم ڪرڻ هو. ڪيترن ئي مدرسن سان گڏ جامع مسجدون پڻ تعمير ڪيون ويون، جتي عبادت سان گڏ تدريس جو انتظام هوندو هو. خداآباد جي جامع مسجد ڪلهوڙا دور جي اهم مذهبي اڏاوتن مان شمار ڪئي وڃي ٿي. هڪ روايت موجب هن مسجد جي تعمير جو آغاز [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ٿيو، جڏهن⁠تہ ان جي تڪميل [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي زماني ۾ ٿي. تاريخي روايتن موجب انهن مسجدن ۽ مدرسن ۾ مذهبي تعليم سان گڏ دفاعي ۽ فوجي تربيت جو بندوبست پڻ موجود هوندو هو، جيڪو ان دور جي سياسي ۽ فوجي ضرورتن سان لاڳاپيل هو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> === مقبرا ۽ قبا === ڪلهوڙا دور ۾ مقبرن ۽ قبن جي تعمير کي پڻ خاص اهميت حاصل رهي. هن دور جي ڪيترين ئي مذهبي ۽ تاريخي شخصيتن جي مزارن تي شاندار تعميرات ڪرايون ويون، جيڪي سنڌي اسلامي فنِ تعمير جا نمايان مثال آهن. [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ڪيترن اهم مقبرن جي تعمير يا مرمت ڪرائي وئي، جن ۾ [[ميان آدم شاهه ڪلهوڙو]] جو مقبرو (سکر)، [[ميان شاهل محمد]] جو مقبرو (قمبر)، [[شاهه بهارو]] جو مقبرو (لاڙڪاڻو) ۽ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي مزار تي ٿيل تعميرات شامل آهن. ان کان علاوه [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي حڪم سان [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو]] جو قبو تعمير ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي مزار تي بعد ۾ [[مرادياب خان ڪلهوڙو]] اضافي تعميراتي ڪم ڪرايا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> === قلعا ۽ دفاعي اڏاوتون === ڪلهوڙا حڪمرانن پنهنجي رياست جي دفاع ۽ انتظامي ضرورتن کي نظر ۾ رکندي ڪيترن ئي قلعن ۽ ڪوٽن جي تعمير يا توسيع ڪرائي. اهي قلعا فوجي مرڪزن، انتظامي هيڊڪوارٽرن ۽ سرحدي تحفظ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. هن دور سان لاڳاپيل اهم دفاعي اڏاوتن ۾ [[حيدرآباد جو پڪو قلعو]]، [[بدين جو ڪوٽ]]، [[لاڙڪاڻو قلعو]] ۽ ڪڇ جي سرحد ويجهو واقع [[شاهه ڳڙهه]] جو قلعو شامل آهن. انهن مان ڪجهه اڏاوتون وقت سان گڏ زبون ٿي ويون يا مڪمل طور ختم ٿي ويون، جڏهن⁠تہ ڪجهه جا آثار اڄ به موجود آهن. اهي قلعا ڪلهوڙا دور جي فوجي حڪمتِ عملي ۽ دفاعي نظام جي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> ::: == آبادي== ===مقامي ماڻھو=== ===نئين آبادي=== ڪلهوڙن جي دور ۾، جڏهن [[افغانستان]] (جنهن کي ان وقت عام طور [[خراسان]] سڏيو ويندو هو) سان سنڌ جا لاڳاپا ويجها هئا، تڏهن افغان قبيلن جو وڏو تعداد سنڌ ۾ اچي آباد ٿيو. خاص طور [[شڪارپور]] افغانن جي هڪ وڏي آباديءَ جو مرڪز بڻجي ويو. [[پوپلزئي]]، [[پنهي]]، [[بارڪزئي]]، [[نورزئي]]، [[ڪاڪڙزئي]]، [[دراني]] ۽ [[غلزئي]] انهن اهم افغان قبيلن مان هئا، جيڪي سنڌ ۾ آباد ٿيا<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—127 }}</ref>. افغانستان ۾ جانشينيءَ جي جنگين ۽ درٻاري سازشن سبب افغان شهزادا اڪثر پناهه لاءِ سنڌ ايندا هئا. انهن سان گڏ عالمن، اديبن ۽ شاعرن جو وڏو تعداد پڻ هوندو هو. اهڙن شاعرن ۽ اديبن جو تفصيلي ذڪر [[خليل]] جي ڪتاب ''تڪمله مقالات الشعرا'' ۾ ملي ٿو.<ref name="MubarakAli"></ref> . == بندرگاھون == ميان غلام شاھه ھڪ بندر ”شاھه بندر“ جي نالي سان تعميرڪرايو. ھن اورنگا بندر جي جاءِ ورتي. علي بندر به ھن دور ۾ وجود ۾ آيو. ڪراچي بندر ڪلھوڙن جو زنده جاويد ڪارنامو اڄ به موجود آھي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == شهر ۽ وسنديون == ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ جي مختلف حصن ۾ نوان شهر، بستيون ۽ انتظامي مرڪز قائم ڪيا ويا، جن مان ڪيترن شهرن سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي اهميت حاصل ڪئي. انهن شهرن جي قيام سان نه رڳو ڪلهوڙا حڪومت جي انتظامي ڍانچي کي هٿي ملي، پر واپار، زراعت ۽ آباديءَ جي واڌ ويجهه ۾ پڻ مدد ملي. '''ڳاڙهي''' — هي شهر 1681ع کان 1700ع تائين ڪلهوڙن جي گاديءَ جو هنڌ رهيو ۽ ابتدائي ڪلهوڙا اقتدار جو اهم سياسي مرڪز هو. '''خداآباد''' — [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] هن شهر کي پنهنجي تختگاهه طور اختيار ڪيو. خداآباد لڳ ڀڳ پنجاهه ايڪڙن تي پکڙيل هو ۽ ڪلهوڙا دور جي ڪيترين اهم تعميرات جو مرڪز رهيو. ان دور جون ڪجهه اڏاوتون اڄ به موجود آهن. '''محمد آباد''' — هي شهر 1750ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي حڪم سان تعمير ڪيو ويو ۽ ڪلهوڙا دور جي اهم نون آبادڪاري منصوبن مان هڪ هو. '''مراد آباد''' — 1753ع ۾ قائم ڪيل هن شهر جو تعلق [[محمد مرادياب خان ڪلهوڙو]] سان هو. نصرپور جي ڀرسان واقع هن شهر ۾ مرادياب خان جي دستاربندي پڻ ٿي هئي. '''الله آباد''' — [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] جي حڪم سان قائم ڪيل هي شهر محمد آباد جي ويجهو واقع هو ۽ ڪلهوڙا دور جي نون شهري مرڪزن مان شمار ٿيندو هو. '''شاهه پور''' — ميان غلام شاهه جي دور ۾ نصرپور جي ڀرسان شاهه پور نالي سان ٻه بستيون آباد ڪيون ويون. وقت گذرڻ سان اهي ٻئي آباديون ختم ٿي ويون. '''حيدرآباد''' — 1768ع ۾ [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] قديم [[نيرون ڪوٽ]] جي ماڳ تي حيدرآباد شهر قائم ڪيو. هن شهر کي جلد ئي ڪلهوڙا حڪومت جو اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز بڻايو ويو. تاريخي [[پڪو قلعو]] پڻ هن ئي دور ۾ تعمير ڪيو ويو. '''خدا آباد (هالا ڀرسان)''' — [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو]] جي حڪم سان 1775ع ۾ هالا جي ويجهو هن بستي جو بنياد وڌو ويو، جيڪا ڪلهوڙا دور جي آخري آبادڪاري منصوبن مان هڪ هئي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == ڪلھوڙن جي دؤر جون اھم شخصيتون == ڪلھوڙا دور ڪجھه نامور شخصيتن کي جنم ڏنو، جن مختلف ميدانن تي پاڻ ملھايو. مکيه نالا ھي آھن: شاھه عبداللطيف ڀٽائي، مير علي شير قانع، مخدوم محمد معين ٺٽوي، مخدوم محمد ھاشم ٺٽوي، محمد حيات سي، منشي عبدالرؤف، محسن ٺٽوي رجا ٺٽوي، شيخ محمد محفوظ ”سرخوش“، ميرنجم الدين عزلت، مير شھداد ٽالپر، شاھه بھارو، سيدجان الله شاھه ”مير“، محمد علي عالي، غلام علي مداح، شاھه علي رضا درويش، ميرلطف الله عرف مير متارو، مراد ڪليري، بلاول نائچ، مسو فقير سامٽيو ۽ مخدوم ابوالقاسم ٺٽوي. ڪلھوڙن جي حڪمراني اھڙن مضبوط بنيادن تي وجود ۾ آئي، جو اُنھن ھر محاذ تي پاڻ ملھايو. ادب، شاعري، فن تعمير، زمينن جي اصلاح، آبپاشي نظام جي ترقي، زراعت جو واڌارو، انتظامي بندوبست، محصولن جي بھتر اوڳاڙي، فوجي تربيت ۽ عوامي تعليم _ اھرا موضوع آھن جن ۾ ڪلھوڙن گهڻو ڪجھه حاصل ڪيو. 1681ع کان 1784ع تائين سندن حڪومتي دور کي ، مذھبي يا نسلي مت ڀيد کان سواءِ، عوامي فلاح ۽ ترقيءَ جو مثالي دور سڏي سگهجي ٿو. حقيقت ۾ ھر شھري لاءِ ڪلھوڙن، امن سک ۽ سلامتي جو بندوبست ڪيو، جو اڄ وانگر ماضيءَ ۾ به ھڪ سٺي حڪومت لاءِ لازمي عنصر ھو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي ذاتيون]] 6n792f73m28y57s86d8x60nfzo81e62 384129 384128 2026-06-11T01:59:23Z Intisar Ali 8681 384129 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي علائقي ۾ حڪمراني ڪندڙ سني مسلمان خاندان}} {{Infobox former country | native_name = {{Lang|sd|{{Naskh|ڪلهوڙا خاندان}}}} | conventional_long_name = Kalhora Dynasty | common_name = ڪلهوڙا | year_start = 1701 | year_end = 1783 | p1 = ٺٽو صوبو | flag_p1 = | p2 = | flag_p2 = | s1 = ٽالپر خاندان | flag_s1 = Flag of Sindh (1783–1843).svg | s2 = | flag_s2 = | image_map = Black flag.svg | image_map_caption = ڪارو شاهي جهنڊو | national_anthem = | official_languages = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]<ref name="NAZ2023" /> | capital = [[خداآباد]] (1710ع–1768ع)، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] (1768ع–1783ع) | government_type = اشرافيائي حڪومت | title_leader = [[نواب]] (ميان) | leader1 = [[يار محمد ڪلهوڙو]] | year_leader1 = 1701ع–1719ع | leader2 = [[عبدالنبي ڪلهوڙو]] | year_leader2 = 1775ع–1783ع | footnotes = | today = }} {{History of Sind}} '''ڪلهوڙا خاندان''' [[سنڌي]] مسلمانن جو هڪ حڪمران خاندان هو، جيڪو موجوده [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] واري علائقي ۾ حڪمران رهيو. 1701ع کان 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت قائم رهي. سندن گاديءَ جو هنڌ پهريائين [[خداآباد]] هو، جيڪو 1710ع کان 1768ع تائين گاديءَ جو شهر رهيو، ان کان پوءِ گادي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] منتقل ڪئي وئي، جتي 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت جاري رهي.<ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library (Stories) |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html |website=[[Sindhi Adabi Board]]}}</ref> == تاريخ == === پسمنظر ۽ عروج === ڪلهوڙا خاندان جو تعلق سنڌ جي قديم قبيلائي سماج سان هو. روايتن موجب ميان چنو ستن اهم قبيلن؛ ڪوريجن، سهتن، چنن، سمن، مهرن، ٻلالن ۽ ڏهرن جو پڳدار هو. هن جهانگارا ۽ باجارا نالي آباديون قائم ڪيون ۽ علائقي جي بااثر زميندارن مان شمار ٿيندو هو. سندس وفات 1220ع ۾ ٿي.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> ڪلهوڙن جي مذهبي ۽ سياسي اثر جي شروعات [[ميان آدم شاهه ڪلهوڙو]] کان ٿي، جنهن جي چوڌاري وڏي تعداد ۾ مريد گڏ ٿيا. ترخانن ۽ مغلن جي تڪرارن دوران هن پنهنجي پوئلڳن کي منظم ڪيو، جنهن سبب مغل اختيارين سان سندس اختلاف پيدا ٿيا ۽ آخرڪار کيس گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref><ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> سندس وفات کان پوءِ گادي ميان الياس ۽ پوءِ [[ميان شاهل محمد]] وٽ پهتي. ميان شاهل محمد پڻ مغلن جي خلاف مزاحمت جاري رکي، جنهن جي نتيجي ۾ هو به قتل ڪيو ويو.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> === ميان نصير محمد ۽ ڪلهوڙا رياست جو قيام === [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ڪلهوڙن جي طاقت ۾ نمايان واڌ آئي. 1675ع ۾ کيس گرفتار ڪري [[اورنگزيب عالمگير]] جي درٻار ڏانهن موڪليو ويو. مذهبي اختلافن جي جاچ لاءِ 1678ع ۾ احمد نگر ۾ هڪ مناظرو منعقد ڪيو ويو، جيڪو ”عالمگيري مباحثو“ جي نالي سان مشهور آهي. ان کان پوءِ ميان نصير محمد کي آزاد ڪيو ويو ۽ کيس محدود علائقي ۾ حڪمراني جو حق حاصل ٿيو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> ميان نصير محمد ڪلهوڙن جو پهريون اڳواڻ هو جنهن سرڪاري فوجن سان منظم مقابلو ڪيو. سندس فوجي ۽ سياسي سرگرمين جي نتيجي ۾ ڪلهوڙن جي اقتدار جو بنياد پيو ۽ سندن اثر سنڌ ۾ وڌندو ويو. ميان نصير محمد جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[ميان دين محمد ڪلهوڙو]] گاديءَ تي ويٺو، پر مغلن خلاف سرگرمين سبب قتل ڪيو ويو. ان کان پوءِ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] اقتدار سنڀاليو ۽ اتر سنڌ جي وسيع علائقن تي قبضو قائم ڪيو. 1701ع ۾ مغلن کيس ''خدا يار خان'' جو لقب، خلعت ۽ حڪمرانيءَ جا اختيار عطا ڪيا، جنهن سان ڪلهوڙا اقتدار کي سرڪاري حيثيت حاصل ٿي.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref><ref name="Ansari1992">{{cite book|author=Sarah F. D. Ansari|title=Sufi Saints and State Power: The Pirs of Sind, 1843-1947|url=https://books.google.com/books?id=_kC421xzMKsC&pg=PA32|date=31 January 1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-40530-0|pages=32–34}}</ref> ::: === ميان يار محمد ۽ شاهه عنايت جو واقعو === ميان يار محمد جي دور ۾ ڪلهوڙن ۽ [[شاهه عنايت شهيد]] جي تحريڪ وچ ۾ تڪرار پيدا ٿيو. ٺٽي جي مغل گورنر اعظم خان 1718ع ۾ شاهه عنايت کي گرفتار ڪري قتل ڪرايو. هن واقعي تي ڪيترن همعصر عالمن ۽ صوفين، جن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، مير جان الله شاهه رضوي ۽ مخدوم محمد معين ٺٽوي شامل هئا، افسوس جو اظهار ڪيو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> ===ميان نور محمد جو دور=== 1719ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] حڪمران بڻيو. بعد ۾ کيس [[سيوهڻ]] جو صوبيدار پڻ مقرر ڪيو ويو ۽ 1736ع ۾ ٺٽو، بکر ۽ سيوهڻ جا اختيار به مليا، جنهن سان تقريباً سڄي سنڌ ڪلهوڙا اقتدار هيٺ اچي وئي.<ref name="Ansari1992" /> هن دور ۾ انتظامي ڍانچي، فوجي تنظيم ۽ روينيو نظام کي منظم ڪيو ويو. ڪلهوڙن جي مقامي حڪومت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ سنڌ جي وڏي حصي تي سندن عملي حڪمراني قائم ٿي.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> 1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] سنڌ تي حملو ڪيو. ميان نور محمد کي وڏي مالي رقم، هڪ ڪروڙ رپيا ۽ سالياني خراج ڏيڻ تي مجبور ڪيو ويو. تاريخي ماخذن موجب سندس ڪجهه پٽن کي يرغمال طور ايران وٺي وڃڻ جو به ذڪر ملي ٿو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> ڪلهوڙا خاندان نادر شاهه جي حملي دوران سخت ڪمزور ٿيو. ان کان پوءِ 1748ع کان 1750ع تائين [[احمد شاهه دراني]] سنڌ فتح ڪئي ۽ [[سنڌ رياست]] کي [[دراني سلطنت]] جي بالادستي هيٺ هڪ تابع رياست بڻايو.<ref>''The Peoples of Pakistan: An Ethnic History'' (1971)</ref><ref>''History of Civilizations of Central Asia'' (2003)</ref> === ميان غلام شاهه ۽ ڪلهوڙن جو اوج === [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] جي دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ٿيو ۽ رياستي ڍانچي کي نئين سر منظم ڪيو ويو.<ref>Harjani, Dayal N. ''Sindhi Roots & Rituals - Part I'' (2018)</ref> ڪلهوڙا نوابن [[پاني پت جي ٽئين جنگ]] ۾ پڻ فاتح اسلامي اتحاد جي حصي طور شرڪت ڪئي.<ref>''Muqaddama-E-Sirajul Absar'', Vol-II (2013)</ref> === زوال ۽ خاتمو === ارڙهين صديءَ جي آخر تائين ڪلهوڙا اقتدار اندروني تڪرارن، افغان مداخلت ۽ فوجي ڪمزوريءَ سبب ڪمزور ٿيڻ لڳو. غلام شاهه جي جانشين سنڌ تي مضبوط ڪنٽرول برقرار نه رکي سگهيا ۽ آخرڪار [[هالاڻي جي جنگ]] ۾ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] ميرن هٿان ڪلهوڙا اقتدار ختم ٿي ويو. [[عبدالنبي ڪلهوڙو]] آخري ڪلهوڙا حڪمران هو.<ref name="Ansari1992" /> عبدالنبي ڪلهوڙي بعد ۾ [[جسڪاڻي]] قبيلي کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ 1787ع کان 1790ع تائين ليه ۽ بکر تي حڪومت ڪئي.<ref name=":0">{{Cite book |title=Sind University Research Journal: Arts series. Humanities & social sciences |date=1968}}</ref><ref>{{Cite book |title=1998 District Census Report: Layyah |date=1999}}</ref><ref>{{Cite book |title=History of the Pathans |date=2008}}</ref><ref>{{Cite book |title=West Pakistan District Gazetteers: Kharan |date=1966}}</ref> 1793ع ۾ افغان حڪمران [[تيمور شاهه دراني]] وفات ڪري ويو ۽ سندس جاءِ تي زمان شاهه آيو. زمان شاهه عبدالنبي کان هڪ لک ويهه هزار رپين جي رهيل رقم طلب ڪئي. عبدالنبي اها رقم ادا نه ڪري سگهيو ۽ افغان درٻار جي حڪمن تي عمل نه ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس جاگير منسوخ ڪري نواب محمد خان سدوزئي کي ڏني وئي.<ref name=":0" /> [[مير علي شير قانع ٺٽوي|قانع]]، جنهن ڪلهوڙن جي درٻار جو دورو ڪيو هو، لکي ٿو ته ڪلهوڙا درٻار ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ڳالهائيندا هئا.<ref name="NAZ2023">{{cite book |last1=Naz |first1=Humera |title=Sindh under the Kalhoras: Persian histories, chronicles, epistolaries, and compendiums of 18th century Sindh |date=2023 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780190701406 |page=40}}</ref> == انتظامي ۽ معاشي ترقي == ڪلهوڙا دور کي سنڌ جي تاريخ ۾ آبپاشي ۽ زرعي ترقي جي لحاظ کان اهم دور تصور ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ ڪيترائي واھ کوٽايا ويا، جن ۾ [[پراڻ]]، [[نارو]]، [[اڙل]]، [[ڦليلي]]، [[پيڃارو]]، [[گانگرو]]، [[سيتا]]، [[بگهاڙ]]، [[داديجي]] ۽ [[نور واهه]] شامل آهن. انهن منصوبن سان زرعي پيداوار ۽ آبادي ۾ واڌ آئي. ڪلهوڙن [[خداآباد]]، [[مرادآباد]] ۽ [[الله آباد]] جهڙا شهر پڻ آباد ڪيا، جڏهن ته [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] [[شاهه بندر]] جي ترقي ۽ ٻين عمراني منصوبن لاءِ مشهور آهي.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> == فوجي نظام == ڪلهوڙن جو دور سنڌ جي فوجي تاريخ ۾ هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. ڪلهوڙا حڪمرانن نه رڳو مغلن جي سياسي بالادستيءَ کي چئلينج ڪيو، پر پنهنجي منظم فوجي طاقت جي ذريعي سنڌ ۾ هڪ خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ به ڪاميابي حاصل ڪئي. سندن فوج ۾ سنڌي، بلوچ ۽ ٻين مقامي قبيلن جا جوان شامل هئا، جن کي باقاعده تربيت ڏني ويندي هئي ۽ هر وقت جنگي تياريءَ جي حالت ۾ رکيو ويندو هو.<ref>سنڌ جو عسڪري نظام- ڊاڪٽر محمد علي قاضي، ص 286</ref><ref>ڪتاب التبصرة الناظرين</ref> [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] پنهنجي اقتدار جي استحڪام لاءِ وڏي پيماني تي فوجي ڀرتيون ڪيون. هن سنڌي ۽ بلوچ قبيلن کي فوج ۾ شامل ڪري سندن سردارن کي جاگيرون عطا ڪيون. انهن فوجي قوتن جي مدد سان هن اتر سنڌ جا وسيع علائقا پنهنجي قبضي ۾ آندا ۽ مغلن کان سياسي خودمختياري حاصل ڪئي. [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] هڪ قابل فوجي منتظم ۽ جرنيل طور مشهور هو. هن پنهنجي فوج کي جديد هٿيارن سان ليس ڪيو. تاريخي ماخذن موجب هن مدراس ۽ پورچوگيز ذريعن کان توبون حاصل ڪيون. سندس دور ۾ سنڌي ۽ بلوچ لشڪر عمرڪوٽ، لاڙ، شڪارپور، لکي ۽ ٻين سرحدي علائقن جي دفاع ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>تحفة الڪرام، مير علي شير قانع ٺٽوي، ص 266</ref> ڪلهوڙن جي دور جا مشهور فوجي سالار [[شاهه بهارو جهڃڻ]]، [[راجو ليکي]]، [[حبيب الله نائچ]]، [[محمد حسن کهاؤڙ]]، [[الله بخش جهڃڻ]]، [[عزت يار خان]]، [[تاجو سامٽيو]]، [[تاجو جتوئي]]، [[بلاول نائچ]]، [[شالمين شيدي]]، [[ٻڍو خان]]، [[ڌڱاڻو خان جتوئي]]، [[بجار جوکيو]] ۽ [[محراب خان جتوئي]] هئا. انهن مان شاهه بهارو جهڃڻ چانڊڪا پرڳڻي جو سپهه سالار هو، جنهن جي ڪمان هيٺ ڏهه هزار سپاهي هئا ۽ روايتن موجب هن ڪيترين ئي جنگين ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. ڪلهوڙن جي فوجي قوت جو اندازو ان ڳالهه مان پڻ لڳائي سگهجي ٿو ته مختلف قبيلائي لشڪر هزارين سوار ۽ پيادل سپاهي ميدان ۾ آڻي سگهندا هئا. ان دور ۾ جنگي هٿيارن ۾ تير، تلوار، ڀالا، خنجر، ڍال، بندوقون ۽ توبون شامل هيون، جڏهن⁠تہ گھوڙا فوجي نقل و حمل ۽ جنگي ڪاررواين جو بنيادي ذريعو هئا. فوجين کي باقاعده پگهار ۽ راشن پڻ ڏنو ويندو هو.<ref>ماهوار نئين زندگي، 1971ع، ڪريم بخش خالد، ''سنڌ ۽ آزادي جي جدوجهد''</ref> 1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] جي حملي دوران سنڌي قبيلن مزاحمت ڪئي. روايتن موجب ماڇي ۽ مهيري قبيلن جي لشڪرن نادري فوجن جو مقابلو ڪيو، جيتوڻيڪ سندن تعداد ۽ هٿيار محدود هئا. بعد ۾ [[احمد شاهه دراني]] ۽ ٻين افغان حملي آورن خلاف پڻ ڪلهوڙن مختلف موقعن تي فوجي مزاحمت ڪئي. ڪلهوڙن جي فوجي تنظيم ئي اها بنيادي قوت هئي جنهن سنڌ کي مغلن جي سڌي حڪمراني کان آزاد ڪرائي هڪ مقامي سنڌي حڪومت جي صورت ڏني. تنهن هوندي به، ارڙهين صديءَ جي آخر تائين اندروني اختلافن ۽ مسلسل جنگين سبب سندن فوجي طاقت ڪمزور ٿي وئي، جنهن جو فائدو وٺندي [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] اقتدار حاصل ڪيو. == مذھبي رواداري == ھي مکيه موضوع آھي جنھن ۾ ڪلھوڙن کي نمايان سوڀ حاصل ٿي. حڪمرانن ڪوشش ڪئي ته انساني رشتن جي تعميرڪجي، خاص ڪري مختلف نسلي ۽ مذھبي گروھن جي وچ ۾ يڪجھتي پيدا ڪرڻ لاءِ کين خاص ڪامراني مھيا ٿي. ھن ڏس ۾ ھندن ۽ مسلمانن جي وچ ۾ ڀائيچارو پيدا ڪرڻ تي اھم ڌيان ڏنو ويو. ھندن تي اعتماد ڪندي کين رياست ۾ اھم عھدا ڏنا ويا. ڪجھه نالا ھن ريت ملن ٿا: برخوردار مھتو موٽومل، ديوان چيلا رام، ديوان گهنشام داس، لالا امرت راءِ، ديوان تارا چند ۽ شيوڪ رام عطارد. اُن پس منظر ۾ ڪلھوڙن کي مت ڀيد کان آجو حڪمران سڏي سگهجي ٿو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == آبپاشي نظام == ڪلھوڙن بھترين آبپاشي نظام جي تشڪيل ڪئي ۽ ڪيئي واھه کوٽايا. ليمبرڪ اھڙا تفصيل ڏنا آھن: نارواھه، گهاڙ واھه، بگهاڙ واھه، شاھه جي ڪور، مراد نارواھه، نصرت واھه، سرفراز واھه، باغ واھه ۽ بيگاري واھه. اِن طرح تصور ڪجي ته ڪيتري ويران زمين پوکي ھيٺ آئي. زرعي طور تي ملڪ ڪيئن خود ڪفيل ٿيو ۽ اُن ريت ھزارين لکين ماڻھن کي ڌنڌا ۽ ملازمتن جا موقعا مليا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == فنِ تعمير == ڪلهوڙا دور سنڌ جي تعميري، مذهبي ۽ دفاعي اڏاوتن جي حوالي سان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ مسجدون، مدرسا، مقبرا، قبا، قلعا ۽ شهر تعمير ڪيا ويا، جن مان ڪيترين اڏاوتن سنڌ جي ثقافتي ۽ مذهبي ورثي ۾ نمايان حيثيت حاصل ڪئي. ڪلهوڙا حڪمرانن تعميراتي سرگرمين وسيلي نه رڳو مذهبي ۽ انتظامي ضرورتون پوريون ڪيون، پر پنهنجي سياسي اقتدار ۽ ثقافتي سڃاڻپ کي پڻ مضبوط ڪيو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> === مسجدون ۽ مدرسا === ڪلهوڙا حڪمرانن سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مسجدن ۽ مدرسن جي تعمير تي خاص ڌيان ڏنو. انهن ادارن جو مقصد مذهبي تعليم، اسلامي علوم جي واڌاري ۽ سماجي تربيت فراهم ڪرڻ هو. ڪيترن ئي مدرسن سان گڏ جامع مسجدون پڻ تعمير ڪيون ويون، جتي عبادت سان گڏ تدريس جو انتظام هوندو هو. خداآباد جي جامع مسجد ڪلهوڙا دور جي اهم مذهبي اڏاوتن مان شمار ڪئي وڃي ٿي. هڪ روايت موجب هن مسجد جي تعمير جو آغاز [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ٿيو، جڏهن⁠تہ ان جي تڪميل [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي زماني ۾ ٿي. تاريخي روايتن موجب انهن مسجدن ۽ مدرسن ۾ مذهبي تعليم سان گڏ دفاعي ۽ فوجي تربيت جو بندوبست پڻ موجود هوندو هو، جيڪو ان دور جي سياسي ۽ فوجي ضرورتن سان لاڳاپيل هو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> === مقبرا ۽ قبا === ڪلهوڙا دور ۾ مقبرن ۽ قبن جي تعمير کي پڻ خاص اهميت حاصل رهي. هن دور جي ڪيترين ئي مذهبي ۽ تاريخي شخصيتن جي مزارن تي شاندار تعميرات ڪرايون ويون، جيڪي سنڌي اسلامي فنِ تعمير جا نمايان مثال آهن. [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ڪيترن اهم مقبرن جي تعمير يا مرمت ڪرائي وئي، جن ۾ [[ميان آدم شاهه ڪلهوڙو]] جو مقبرو (سکر)، [[ميان شاهل محمد]] جو مقبرو (قمبر)، [[شاهه بهارو]] جو مقبرو (لاڙڪاڻو) ۽ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي مزار تي ٿيل تعميرات شامل آهن. ان کان علاوه [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي حڪم سان [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو]] جو قبو تعمير ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي مزار تي بعد ۾ [[مرادياب خان ڪلهوڙو]] اضافي تعميراتي ڪم ڪرايا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> === قلعا ۽ دفاعي اڏاوتون === ڪلهوڙا حڪمرانن پنهنجي رياست جي دفاع ۽ انتظامي ضرورتن کي نظر ۾ رکندي ڪيترن ئي قلعن ۽ ڪوٽن جي تعمير يا توسيع ڪرائي. اهي قلعا فوجي مرڪزن، انتظامي هيڊڪوارٽرن ۽ سرحدي تحفظ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. هن دور سان لاڳاپيل اهم دفاعي اڏاوتن ۾ [[حيدرآباد جو پڪو قلعو]]، [[بدين جو ڪوٽ]]، [[لاڙڪاڻو قلعو]] ۽ ڪڇ جي سرحد ويجهو واقع [[شاهه ڳڙهه]] جو قلعو شامل آهن. انهن مان ڪجهه اڏاوتون وقت سان گڏ زبون ٿي ويون يا مڪمل طور ختم ٿي ويون، جڏهن⁠تہ ڪجهه جا آثار اڄ به موجود آهن. اهي قلعا ڪلهوڙا دور جي فوجي حڪمتِ عملي ۽ دفاعي نظام جي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> ::: == آبادي== ===مقامي ماڻھو=== ===نئين آبادي=== ڪلهوڙن جي دور ۾، جڏهن [[افغانستان]] (جنهن کي ان وقت عام طور [[خراسان]] سڏيو ويندو هو) سان سنڌ جا لاڳاپا ويجها هئا، تڏهن افغان قبيلن جو وڏو تعداد سنڌ ۾ اچي آباد ٿيو. خاص طور [[شڪارپور]] افغانن جي هڪ وڏي آباديءَ جو مرڪز بڻجي ويو. [[پوپلزئي]]، [[پنهي]]، [[بارڪزئي]]، [[نورزئي]]، [[ڪاڪڙزئي]]، [[دراني]] ۽ [[غلزئي]] انهن اهم افغان قبيلن مان هئا، جيڪي سنڌ ۾ آباد ٿيا<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—127 }}</ref>. افغانستان ۾ جانشينيءَ جي جنگين ۽ درٻاري سازشن سبب افغان شهزادا اڪثر پناهه لاءِ سنڌ ايندا هئا. انهن سان گڏ عالمن، اديبن ۽ شاعرن جو وڏو تعداد پڻ هوندو هو. اهڙن شاعرن ۽ اديبن جو تفصيلي ذڪر [[خليل]] جي ڪتاب ''تڪمله مقالات الشعرا'' ۾ ملي ٿو.<ref name="MubarakAli"></ref> . == بندرگاھون == ميان غلام شاھه ھڪ بندر ”شاھه بندر“ جي نالي سان تعميرڪرايو. ھن اورنگا بندر جي جاءِ ورتي. علي بندر به ھن دور ۾ وجود ۾ آيو. ڪراچي بندر ڪلھوڙن جو زنده جاويد ڪارنامو اڄ به موجود آھي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == شهر ۽ وسنديون == ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ جي مختلف حصن ۾ نوان شهر، بستيون ۽ انتظامي مرڪز قائم ڪيا ويا، جن مان ڪيترن شهرن سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي اهميت حاصل ڪئي. انهن شهرن جي قيام سان نه رڳو ڪلهوڙا حڪومت جي انتظامي ڍانچي کي هٿي ملي، پر واپار، زراعت ۽ آباديءَ جي واڌ ويجهه ۾ پڻ مدد ملي. '''ڳاڙهي''' — هي شهر 1681ع کان 1700ع تائين ڪلهوڙن جي گاديءَ جو هنڌ رهيو ۽ ابتدائي ڪلهوڙا اقتدار جو اهم سياسي مرڪز هو. '''خداآباد''' — [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] هن شهر کي پنهنجي تختگاهه طور اختيار ڪيو. خداآباد لڳ ڀڳ پنجاهه ايڪڙن تي پکڙيل هو ۽ ڪلهوڙا دور جي ڪيترين اهم تعميرات جو مرڪز رهيو. ان دور جون ڪجهه اڏاوتون اڄ به موجود آهن. '''محمد آباد''' — هي شهر 1750ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي حڪم سان تعمير ڪيو ويو ۽ ڪلهوڙا دور جي اهم نون آبادڪاري منصوبن مان هڪ هو. '''مراد آباد''' — 1753ع ۾ قائم ڪيل هن شهر جو تعلق [[محمد مرادياب خان ڪلهوڙو]] سان هو. نصرپور جي ڀرسان واقع هن شهر ۾ مرادياب خان جي دستاربندي پڻ ٿي هئي. '''الله آباد''' — [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] جي حڪم سان قائم ڪيل هي شهر محمد آباد جي ويجهو واقع هو ۽ ڪلهوڙا دور جي نون شهري مرڪزن مان شمار ٿيندو هو. '''شاهه پور''' — ميان غلام شاهه جي دور ۾ نصرپور جي ڀرسان شاهه پور نالي سان ٻه بستيون آباد ڪيون ويون. وقت گذرڻ سان اهي ٻئي آباديون ختم ٿي ويون. '''حيدرآباد''' — 1768ع ۾ [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] قديم [[نيرون ڪوٽ]] جي ماڳ تي حيدرآباد شهر قائم ڪيو. هن شهر کي جلد ئي ڪلهوڙا حڪومت جو اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز بڻايو ويو. تاريخي [[پڪو قلعو]] پڻ هن ئي دور ۾ تعمير ڪيو ويو. '''خدا آباد (هالا ڀرسان)''' — [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو]] جي حڪم سان 1775ع ۾ هالا جي ويجهو هن بستي جو بنياد وڌو ويو، جيڪا ڪلهوڙا دور جي آخري آبادڪاري منصوبن مان هڪ هئي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == اهم شخصيتون == ڪلهوڙا دور سنڌ جي سياسي، علمي، ادبي، مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ هڪ نمايان حيثيت رکي ٿو. هن دور ۾ ڪيترين اهڙين شخصيتن جنم ورتو يا شهرت حاصل ڪئي، جن پنهنجي پنهنجي ميدان ۾ اهم خدمتون سرانجام ڏنيون. انهن ۾ صوفي، عالم، شاعر، مورخ، اديب، فوجي اڳواڻ ۽ انتظامي شخصيتون شامل هيون. هن دور سان لاڳاپيل نمايان شخصيتن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[مير علي شير قانع ٺٽوي]]، [[مخدوم محمد معين ٺٽوي]]، [[مخدوم محمد هاشم ٺٽوي]]، محمد حيات سي، منشي عبدالرؤف، محسن ٺٽوي، رجا ٺٽوي، شيخ محمد محفوظ ”سرخوش“، مير نجم الدين عزلت، [[مير شهداد خان ٽالپر]]، [[شاهه بهارو]]، سيد جان الله شاهه ”مير“، محمد علي عالي، غلام علي مداح، شاهه علي رضا درويش، مير لطف الله عرف مير متارو، مراد ڪليري، بلاول نائچ، مسو فقير سامٽيو ۽ مخدوم ابوالقاسم ٺٽوي شامل آهن.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> ڪلهوڙا حڪمرانن جي دور ۾ علم، ادب، تصوف، شاعري، فنِ تعمير، آبپاشي، زراعت، فوجي تنظيم ۽ انتظامي نظام جي شعبن ۾ نمايان ترقي ٿي. ان دور ۾ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ تعليمي ۽ مذهبي مرڪزن جي واڌاري سان گڏ علمي ۽ ادبي سرگرمين کي پڻ سرپرستي حاصل رهي. مير علي شير قانع جهڙن مؤرخن سنڌ جي تاريخ ۽ ثقافت کي قلمبند ڪيو، جڏهن⁠تہ شاهه عبداللطيف ڀٽائي سنڌي ادب ۽ تصوف کي نئين فڪري اوچائي عطا ڪئي. 1681ع کان 1784ع تائين ڪلهوڙا دور کي سنڌ جي تاريخ ۾ استحڪام، تعمير ۽ انتظامي تنظيم جي هڪ اهم مرحلي طور ڏٺو وڃي ٿو. هن عرصي دوران آبپاشيءَ جي نظام جي توسيع، زرعي پيداوار ۾ واڌ، نون شهرن جي قيام، فوجي تنظيم جي مضبوطي ۽ سرڪاري انتظام جي بهتري لاءِ مختلف قدم کنيا ويا. ان ڪري ڪيترائي مؤرخ هن دور کي سنڌ جي تاريخ جي اهم ۽ اثرائتن دورن مان هڪ قرار ڏين ٿا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> ::: == حوالا == {{حوالا}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي ذاتيون]] dqvb7hb7z1nnrgaulvukxjdjaalilgj 384130 384129 2026-06-11T02:01:42Z Intisar Ali 8681 384130 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي علائقي ۾ حڪمراني ڪندڙ سني مسلمان خاندان}} {{Infobox former country | native_name = {{Lang|sd|{{Naskh|ڪلهوڙا خاندان}}}} | conventional_long_name = Kalhora Dynasty | common_name = ڪلهوڙا | year_start = 1701 | year_end = 1783 | p1 = ٺٽو صوبو | flag_p1 = | p2 = | flag_p2 = | s1 = ٽالپر خاندان | flag_s1 = Flag of Sindh (1783–1843).svg | s2 = | flag_s2 = | image_map = Black flag.svg | image_map_caption = ڪارو شاهي جهنڊو | national_anthem = | official_languages = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]<ref name="NAZ2023" /> | capital = [[خداآباد]] (1710ع–1768ع)، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] (1768ع–1783ع) | government_type = اشرافيائي حڪومت | title_leader = [[نواب]] (ميان) | leader1 = [[يار محمد ڪلهوڙو]] | year_leader1 = 1701ع–1719ع | leader2 = [[عبدالنبي ڪلهوڙو]] | year_leader2 = 1775ع–1783ع | footnotes = | today = }} {{History of Sind}} '''ڪلهوڙا خاندان''' [[سنڌي]] مسلمانن جو هڪ حڪمران خاندان هو، جيڪو موجوده [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] واري علائقي ۾ حڪمران رهيو. 1701ع کان 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت قائم رهي. سندن گاديءَ جو هنڌ پهريائين [[خداآباد]] هو، جيڪو 1710ع کان 1768ع تائين گاديءَ جو شهر رهيو، ان کان پوءِ گادي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] منتقل ڪئي وئي، جتي 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت جاري رهي.<ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library (Stories) |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html |website=[[Sindhi Adabi Board]]}}</ref> == تاريخ == === پسمنظر ۽ عروج === ڪلهوڙا خاندان جو تعلق سنڌ جي قديم قبيلائي سماج سان هو. روايتن موجب ميان چنو ستن اهم قبيلن؛ ڪوريجن، سهتن، چنن، سمن، مهرن، ٻلالن ۽ ڏهرن جو پڳدار هو. هن جهانگارا ۽ باجارا نالي آباديون قائم ڪيون ۽ علائقي جي بااثر زميندارن مان شمار ٿيندو هو. سندس وفات 1220ع ۾ ٿي.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> ڪلهوڙن جي مذهبي ۽ سياسي اثر جي شروعات [[ميان آدم شاهه ڪلهوڙو]] کان ٿي، جنهن جي چوڌاري وڏي تعداد ۾ مريد گڏ ٿيا. ترخانن ۽ مغلن جي تڪرارن دوران هن پنهنجي پوئلڳن کي منظم ڪيو، جنهن سبب مغل اختيارين سان سندس اختلاف پيدا ٿيا ۽ آخرڪار کيس گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref><ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> سندس وفات کان پوءِ گادي ميان الياس ۽ پوءِ [[ميان شاهل محمد]] وٽ پهتي. ميان شاهل محمد پڻ مغلن جي خلاف مزاحمت جاري رکي، جنهن جي نتيجي ۾ هو به قتل ڪيو ويو.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> === ميان نصير محمد ۽ ڪلهوڙا رياست جو قيام === [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ڪلهوڙن جي طاقت ۾ نمايان واڌ آئي. 1675ع ۾ کيس گرفتار ڪري [[اورنگزيب عالمگير]] جي درٻار ڏانهن موڪليو ويو. مذهبي اختلافن جي جاچ لاءِ 1678ع ۾ احمد نگر ۾ هڪ مناظرو منعقد ڪيو ويو، جيڪو ”عالمگيري مباحثو“ جي نالي سان مشهور آهي. ان کان پوءِ ميان نصير محمد کي آزاد ڪيو ويو ۽ کيس محدود علائقي ۾ حڪمراني جو حق حاصل ٿيو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> ميان نصير محمد ڪلهوڙن جو پهريون اڳواڻ هو جنهن سرڪاري فوجن سان منظم مقابلو ڪيو. سندس فوجي ۽ سياسي سرگرمين جي نتيجي ۾ ڪلهوڙن جي اقتدار جو بنياد پيو ۽ سندن اثر سنڌ ۾ وڌندو ويو. ميان نصير محمد جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[ميان دين محمد ڪلهوڙو]] گاديءَ تي ويٺو، پر مغلن خلاف سرگرمين سبب قتل ڪيو ويو. ان کان پوءِ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] اقتدار سنڀاليو ۽ اتر سنڌ جي وسيع علائقن تي قبضو قائم ڪيو. 1701ع ۾ مغلن کيس ''خدا يار خان'' جو لقب، خلعت ۽ حڪمرانيءَ جا اختيار عطا ڪيا، جنهن سان ڪلهوڙا اقتدار کي سرڪاري حيثيت حاصل ٿي.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref><ref name="Ansari1992">{{cite book|author=Sarah F. D. Ansari|title=Sufi Saints and State Power: The Pirs of Sind, 1843-1947|url=https://books.google.com/books?id=_kC421xzMKsC&pg=PA32|date=31 January 1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-40530-0|pages=32–34}}</ref> ::: === ميان يار محمد ۽ شاهه عنايت جو واقعو === ميان يار محمد جي دور ۾ ڪلهوڙن ۽ [[شاهه عنايت شهيد]] جي تحريڪ وچ ۾ تڪرار پيدا ٿيو. ٺٽي جي مغل گورنر اعظم خان 1718ع ۾ شاهه عنايت کي گرفتار ڪري قتل ڪرايو. هن واقعي تي ڪيترن همعصر عالمن ۽ صوفين، جن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، مير جان الله شاهه رضوي ۽ مخدوم محمد معين ٺٽوي شامل هئا، افسوس جو اظهار ڪيو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> ===ميان نور محمد جو دور=== 1719ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] حڪمران بڻيو. بعد ۾ کيس [[سيوهڻ]] جو صوبيدار پڻ مقرر ڪيو ويو ۽ 1736ع ۾ ٺٽو، بکر ۽ سيوهڻ جا اختيار به مليا، جنهن سان تقريباً سڄي سنڌ ڪلهوڙا اقتدار هيٺ اچي وئي.<ref name="Ansari1992" /> هن دور ۾ انتظامي ڍانچي، فوجي تنظيم ۽ روينيو نظام کي منظم ڪيو ويو. ڪلهوڙن جي مقامي حڪومت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ سنڌ جي وڏي حصي تي سندن عملي حڪمراني قائم ٿي.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> 1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] سنڌ تي حملو ڪيو. ميان نور محمد کي وڏي مالي رقم، هڪ ڪروڙ رپيا ۽ سالياني خراج ڏيڻ تي مجبور ڪيو ويو. تاريخي ماخذن موجب سندس ڪجهه پٽن کي يرغمال طور ايران وٺي وڃڻ جو به ذڪر ملي ٿو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> ڪلهوڙا خاندان نادر شاهه جي حملي دوران سخت ڪمزور ٿيو. ان کان پوءِ 1748ع کان 1750ع تائين [[احمد شاهه دراني]] سنڌ فتح ڪئي ۽ [[سنڌ رياست]] کي [[دراني سلطنت]] جي بالادستي هيٺ هڪ تابع رياست بڻايو.<ref>''The Peoples of Pakistan: An Ethnic History'' (1971)</ref><ref>''History of Civilizations of Central Asia'' (2003)</ref> === ميان غلام شاهه ۽ ڪلهوڙن جو اوج === [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] جي دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ٿيو ۽ رياستي ڍانچي کي نئين سر منظم ڪيو ويو.<ref>Harjani, Dayal N. ''Sindhi Roots & Rituals - Part I'' (2018)</ref> ڪلهوڙا نوابن [[پاني پت جي ٽئين جنگ]] ۾ پڻ فاتح اسلامي اتحاد جي حصي طور شرڪت ڪئي.<ref>''Muqaddama-E-Sirajul Absar'', Vol-II (2013)</ref> === زوال ۽ خاتمو === ارڙهين صديءَ جي آخر تائين ڪلهوڙا اقتدار اندروني تڪرارن، افغان مداخلت ۽ فوجي ڪمزوريءَ سبب ڪمزور ٿيڻ لڳو. غلام شاهه جي جانشين سنڌ تي مضبوط ڪنٽرول برقرار نه رکي سگهيا ۽ آخرڪار [[هالاڻي جي جنگ]] ۾ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] ميرن هٿان ڪلهوڙا اقتدار ختم ٿي ويو. [[عبدالنبي ڪلهوڙو]] آخري ڪلهوڙا حڪمران هو.<ref name="Ansari1992" /> عبدالنبي ڪلهوڙي بعد ۾ [[جسڪاڻي]] قبيلي کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ 1787ع کان 1790ع تائين ليه ۽ بکر تي حڪومت ڪئي.<ref name=":0">{{Cite book |title=Sind University Research Journal: Arts series. Humanities & social sciences |date=1968}}</ref><ref>{{Cite book |title=1998 District Census Report: Layyah |date=1999}}</ref><ref>{{Cite book |title=History of the Pathans |date=2008}}</ref><ref>{{Cite book |title=West Pakistan District Gazetteers: Kharan |date=1966}}</ref> 1793ع ۾ افغان حڪمران [[تيمور شاهه دراني]] وفات ڪري ويو ۽ سندس جاءِ تي زمان شاهه آيو. زمان شاهه عبدالنبي کان هڪ لک ويهه هزار رپين جي رهيل رقم طلب ڪئي. عبدالنبي اها رقم ادا نه ڪري سگهيو ۽ افغان درٻار جي حڪمن تي عمل نه ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس جاگير منسوخ ڪري نواب محمد خان سدوزئي کي ڏني وئي.<ref name=":0" /> [[مير علي شير قانع ٺٽوي|قانع]]، جنهن ڪلهوڙن جي درٻار جو دورو ڪيو هو، لکي ٿو ته ڪلهوڙا درٻار ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ڳالهائيندا هئا.<ref name="NAZ2023">{{cite book |last1=Naz |first1=Humera |title=Sindh under the Kalhoras: Persian histories, chronicles, epistolaries, and compendiums of 18th century Sindh |date=2023 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780190701406 |page=40}}</ref> == انتظامي ۽ معاشي ترقي == ڪلهوڙا دور کي سنڌ جي تاريخ ۾ آبپاشي ۽ زرعي ترقي جي لحاظ کان اهم دور تصور ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ ڪيترائي واھ کوٽايا ويا، جن ۾ [[پراڻ]]، [[نارو]]، [[اڙل]]، [[ڦليلي]]، [[پيڃارو]]، [[گانگرو]]، [[سيتا]]، [[بگهاڙ]]، [[داديجي]] ۽ [[نور واهه]] شامل آهن. انهن منصوبن سان زرعي پيداوار ۽ آبادي ۾ واڌ آئي. ڪلهوڙن [[خداآباد]]، [[مرادآباد]] ۽ [[الله آباد]] جهڙا شهر پڻ آباد ڪيا، جڏهن ته [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] [[شاهه بندر]] جي ترقي ۽ ٻين عمراني منصوبن لاءِ مشهور آهي.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> == فوجي نظام == ڪلهوڙن جو دور سنڌ جي فوجي تاريخ ۾ هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. ڪلهوڙا حڪمرانن نه رڳو مغلن جي سياسي بالادستيءَ کي چئلينج ڪيو، پر پنهنجي منظم فوجي طاقت جي ذريعي سنڌ ۾ هڪ خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ به ڪاميابي حاصل ڪئي. سندن فوج ۾ سنڌي، بلوچ ۽ ٻين مقامي قبيلن جا جوان شامل هئا، جن کي باقاعده تربيت ڏني ويندي هئي ۽ هر وقت جنگي تياريءَ جي حالت ۾ رکيو ويندو هو.<ref>سنڌ جو عسڪري نظام- ڊاڪٽر محمد علي قاضي، ص 286</ref><ref>ڪتاب التبصرة الناظرين</ref> [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] پنهنجي اقتدار جي استحڪام لاءِ وڏي پيماني تي فوجي ڀرتيون ڪيون. هن سنڌي ۽ بلوچ قبيلن کي فوج ۾ شامل ڪري سندن سردارن کي جاگيرون عطا ڪيون. انهن فوجي قوتن جي مدد سان هن اتر سنڌ جا وسيع علائقا پنهنجي قبضي ۾ آندا ۽ مغلن کان سياسي خودمختياري حاصل ڪئي. [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] هڪ قابل فوجي منتظم ۽ جرنيل طور مشهور هو. هن پنهنجي فوج کي جديد هٿيارن سان ليس ڪيو. تاريخي ماخذن موجب هن مدراس ۽ پورچوگيز ذريعن کان توبون حاصل ڪيون. سندس دور ۾ سنڌي ۽ بلوچ لشڪر عمرڪوٽ، لاڙ، شڪارپور، لکي ۽ ٻين سرحدي علائقن جي دفاع ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>تحفة الڪرام، مير علي شير قانع ٺٽوي، ص 266</ref> ڪلهوڙن جي دور جا مشهور فوجي سالار [[شاهه بهارو جهڃڻ]]، [[راجو ليکي]]، [[حبيب الله نائچ]]، [[محمد حسن کهاؤڙ]]، [[الله بخش جهڃڻ]]، [[عزت يار خان]]، [[تاجو سامٽيو]]، [[تاجو جتوئي]]، [[بلاول نائچ]]، [[شالمين شيدي]]، [[ٻڍو خان]]، [[ڌڱاڻو خان جتوئي]]، [[بجار جوکيو]] ۽ [[محراب خان جتوئي]] هئا. انهن مان شاهه بهارو جهڃڻ چانڊڪا پرڳڻي جو سپهه سالار هو، جنهن جي ڪمان هيٺ ڏهه هزار سپاهي هئا ۽ روايتن موجب هن ڪيترين ئي جنگين ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. ڪلهوڙن جي فوجي قوت جو اندازو ان ڳالهه مان پڻ لڳائي سگهجي ٿو ته مختلف قبيلائي لشڪر هزارين سوار ۽ پيادل سپاهي ميدان ۾ آڻي سگهندا هئا. ان دور ۾ جنگي هٿيارن ۾ تير، تلوار، ڀالا، خنجر، ڍال، بندوقون ۽ توبون شامل هيون، جڏهن⁠تہ گھوڙا فوجي نقل و حمل ۽ جنگي ڪاررواين جو بنيادي ذريعو هئا. فوجين کي باقاعده پگهار ۽ راشن پڻ ڏنو ويندو هو.<ref>ماهوار نئين زندگي، 1971ع، ڪريم بخش خالد، ''سنڌ ۽ آزادي جي جدوجهد''</ref> 1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] جي حملي دوران سنڌي قبيلن مزاحمت ڪئي. روايتن موجب ماڇي ۽ مهيري قبيلن جي لشڪرن نادري فوجن جو مقابلو ڪيو، جيتوڻيڪ سندن تعداد ۽ هٿيار محدود هئا. بعد ۾ [[احمد شاهه دراني]] ۽ ٻين افغان حملي آورن خلاف پڻ ڪلهوڙن مختلف موقعن تي فوجي مزاحمت ڪئي. ڪلهوڙن جي فوجي تنظيم ئي اها بنيادي قوت هئي جنهن سنڌ کي مغلن جي سڌي حڪمراني کان آزاد ڪرائي هڪ مقامي سنڌي حڪومت جي صورت ڏني. تنهن هوندي به، ارڙهين صديءَ جي آخر تائين اندروني اختلافن ۽ مسلسل جنگين سبب سندن فوجي طاقت ڪمزور ٿي وئي، جنهن جو فائدو وٺندي [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] اقتدار حاصل ڪيو. == مذھبي رواداري == ھي مکيه موضوع آھي جنھن ۾ ڪلھوڙن کي نمايان سوڀ حاصل ٿي. حڪمرانن ڪوشش ڪئي ته انساني رشتن جي تعميرڪجي، خاص ڪري مختلف نسلي ۽ مذھبي گروھن جي وچ ۾ يڪجھتي پيدا ڪرڻ لاءِ کين خاص ڪامراني مھيا ٿي. ھن ڏس ۾ ھندن ۽ مسلمانن جي وچ ۾ ڀائيچارو پيدا ڪرڻ تي اھم ڌيان ڏنو ويو. ھندن تي اعتماد ڪندي کين رياست ۾ اھم عھدا ڏنا ويا. ڪجھه نالا ھن ريت ملن ٿا: برخوردار مھتو موٽومل، ديوان چيلا رام، ديوان گهنشام داس، لالا امرت راءِ، ديوان تارا چند ۽ شيوڪ رام عطارد. اُن پس منظر ۾ ڪلھوڙن کي مت ڀيد کان آجو حڪمران سڏي سگهجي ٿو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == آبپاشي نظام == ڪلھوڙن بھترين آبپاشي نظام جي تشڪيل ڪئي ۽ ڪيئي واھه کوٽايا. ليمبرڪ اھڙا تفصيل ڏنا آھن: نارواھه، گهاڙ واھه، بگهاڙ واھه، شاھه جي ڪور، مراد نارواھه، نصرت واھه، سرفراز واھه، باغ واھه ۽ بيگاري واھه. اِن طرح تصور ڪجي ته ڪيتري ويران زمين پوکي ھيٺ آئي. زرعي طور تي ملڪ ڪيئن خود ڪفيل ٿيو ۽ اُن ريت ھزارين لکين ماڻھن کي ڌنڌا ۽ ملازمتن جا موقعا مليا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == فنِ تعمير == ڪلهوڙا دور سنڌ جي تعميري، مذهبي ۽ دفاعي اڏاوتن جي حوالي سان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ مسجدون، مدرسا، مقبرا، قبا، قلعا ۽ شهر تعمير ڪيا ويا، جن مان ڪيترين اڏاوتن سنڌ جي ثقافتي ۽ مذهبي ورثي ۾ نمايان حيثيت حاصل ڪئي. ڪلهوڙا حڪمرانن تعميراتي سرگرمين وسيلي نه رڳو مذهبي ۽ انتظامي ضرورتون پوريون ڪيون، پر پنهنجي سياسي اقتدار ۽ ثقافتي سڃاڻپ کي پڻ مضبوط ڪيو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> === مسجدون ۽ مدرسا === ڪلهوڙا حڪمرانن سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مسجدن ۽ مدرسن جي تعمير تي خاص ڌيان ڏنو. انهن ادارن جو مقصد مذهبي تعليم، اسلامي علوم جي واڌاري ۽ سماجي تربيت فراهم ڪرڻ هو. ڪيترن ئي مدرسن سان گڏ جامع مسجدون پڻ تعمير ڪيون ويون، جتي عبادت سان گڏ تدريس جو انتظام هوندو هو. خداآباد جي جامع مسجد ڪلهوڙا دور جي اهم مذهبي اڏاوتن مان شمار ڪئي وڃي ٿي. هڪ روايت موجب هن مسجد جي تعمير جو آغاز [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ٿيو، جڏهن⁠تہ ان جي تڪميل [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي زماني ۾ ٿي. تاريخي روايتن موجب انهن مسجدن ۽ مدرسن ۾ مذهبي تعليم سان گڏ دفاعي ۽ فوجي تربيت جو بندوبست پڻ موجود هوندو هو، جيڪو ان دور جي سياسي ۽ فوجي ضرورتن سان لاڳاپيل هو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> === مقبرا ۽ قبا === ڪلهوڙا دور ۾ مقبرن ۽ قبن جي تعمير کي پڻ خاص اهميت حاصل رهي. هن دور جي ڪيترين ئي مذهبي ۽ تاريخي شخصيتن جي مزارن تي شاندار تعميرات ڪرايون ويون، جيڪي سنڌي اسلامي فنِ تعمير جا نمايان مثال آهن. [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ڪيترن اهم مقبرن جي تعمير يا مرمت ڪرائي وئي، جن ۾ [[ميان آدم شاهه ڪلهوڙو]] جو مقبرو (سکر)، [[ميان شاهل محمد]] جو مقبرو (قمبر)، [[شاهه بهارو]] جو مقبرو (لاڙڪاڻو) ۽ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي مزار تي ٿيل تعميرات شامل آهن. ان کان علاوه [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي حڪم سان [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو]] جو قبو تعمير ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي مزار تي بعد ۾ [[مرادياب خان ڪلهوڙو]] اضافي تعميراتي ڪم ڪرايا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> === قلعا ۽ دفاعي اڏاوتون === ڪلهوڙا حڪمرانن پنهنجي رياست جي دفاع ۽ انتظامي ضرورتن کي نظر ۾ رکندي ڪيترن ئي قلعن ۽ ڪوٽن جي تعمير يا توسيع ڪرائي. اهي قلعا فوجي مرڪزن، انتظامي هيڊڪوارٽرن ۽ سرحدي تحفظ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. هن دور سان لاڳاپيل اهم دفاعي اڏاوتن ۾ [[حيدرآباد جو پڪو قلعو]]، [[بدين جو ڪوٽ]]، [[لاڙڪاڻو قلعو]] ۽ ڪڇ جي سرحد ويجهو واقع [[شاهه ڳڙهه]] جو قلعو شامل آهن. انهن مان ڪجهه اڏاوتون وقت سان گڏ زبون ٿي ويون يا مڪمل طور ختم ٿي ويون، جڏهن⁠تہ ڪجهه جا آثار اڄ به موجود آهن. اهي قلعا ڪلهوڙا دور جي فوجي حڪمتِ عملي ۽ دفاعي نظام جي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> ::: == آبادي== ===مقامي ماڻھو=== ===نئين آبادي=== ڪلهوڙن جي دور ۾، جڏهن [[افغانستان]] (جنهن کي ان وقت عام طور [[خراسان]] سڏيو ويندو هو) سان سنڌ جا لاڳاپا ويجها هئا، تڏهن افغان قبيلن جو وڏو تعداد سنڌ ۾ اچي آباد ٿيو. خاص طور [[شڪارپور]] افغانن جي هڪ وڏي آباديءَ جو مرڪز بڻجي ويو. [[پوپلزئي]]، [[پنهي]]، [[بارڪزئي]]، [[نورزئي]]، [[ڪاڪڙزئي]]، [[دراني]] ۽ [[غلزئي]] انهن اهم افغان قبيلن مان هئا، جيڪي سنڌ ۾ آباد ٿيا<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—127 }}</ref>. افغانستان ۾ جانشينيءَ جي جنگين ۽ درٻاري سازشن سبب افغان شهزادا اڪثر پناهه لاءِ سنڌ ايندا هئا. انهن سان گڏ عالمن، اديبن ۽ شاعرن جو وڏو تعداد پڻ هوندو هو. اهڙن شاعرن ۽ اديبن جو تفصيلي ذڪر [[خليل]] جي ڪتاب ''تڪمله مقالات الشعرا'' ۾ ملي ٿو.<ref name="MubarakAli"></ref> . == بندرگاھون == ميان غلام شاھه ھڪ بندر ”شاھه بندر“ جي نالي سان تعميرڪرايو. ھن اورنگا بندر جي جاءِ ورتي. علي بندر به ھن دور ۾ وجود ۾ آيو. ڪراچي بندر ڪلھوڙن جو زنده جاويد ڪارنامو اڄ به موجود آھي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == شهر ۽ وسنديون == ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ جي مختلف حصن ۾ نوان شهر، بستيون ۽ انتظامي مرڪز قائم ڪيا ويا، جن مان ڪيترن شهرن سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي اهميت حاصل ڪئي. انهن شهرن جي قيام سان نه رڳو ڪلهوڙا حڪومت جي انتظامي ڍانچي کي هٿي ملي، پر واپار، زراعت ۽ آباديءَ جي واڌ ويجهه ۾ پڻ مدد ملي. '''ڳاڙهي''' — هي شهر 1681ع کان 1700ع تائين ڪلهوڙن جي گاديءَ جو هنڌ رهيو ۽ ابتدائي ڪلهوڙا اقتدار جو اهم سياسي مرڪز هو. '''خداآباد''' — [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] هن شهر کي پنهنجي تختگاهه طور اختيار ڪيو. خداآباد لڳ ڀڳ پنجاهه ايڪڙن تي پکڙيل هو ۽ ڪلهوڙا دور جي ڪيترين اهم تعميرات جو مرڪز رهيو. ان دور جون ڪجهه اڏاوتون اڄ به موجود آهن. '''محمد آباد''' — هي شهر 1750ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي حڪم سان تعمير ڪيو ويو ۽ ڪلهوڙا دور جي اهم نون آبادڪاري منصوبن مان هڪ هو. '''مراد آباد''' — 1753ع ۾ قائم ڪيل هن شهر جو تعلق [[محمد مرادياب خان ڪلهوڙو]] سان هو. نصرپور جي ڀرسان واقع هن شهر ۾ مرادياب خان جي دستاربندي پڻ ٿي هئي. '''الله آباد''' — [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] جي حڪم سان قائم ڪيل هي شهر محمد آباد جي ويجهو واقع هو ۽ ڪلهوڙا دور جي نون شهري مرڪزن مان شمار ٿيندو هو. '''شاهه پور''' — ميان غلام شاهه جي دور ۾ نصرپور جي ڀرسان شاهه پور نالي سان ٻه بستيون آباد ڪيون ويون. وقت گذرڻ سان اهي ٻئي آباديون ختم ٿي ويون. '''حيدرآباد''' — 1768ع ۾ [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] قديم [[نيرون ڪوٽ]] جي ماڳ تي حيدرآباد شهر قائم ڪيو. هن شهر کي جلد ئي ڪلهوڙا حڪومت جو اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز بڻايو ويو. تاريخي [[پڪو قلعو]] پڻ هن ئي دور ۾ تعمير ڪيو ويو. '''خدا آباد (هالا ڀرسان)''' — [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو]] جي حڪم سان 1775ع ۾ هالا جي ويجهو هن بستي جو بنياد وڌو ويو، جيڪا ڪلهوڙا دور جي آخري آبادڪاري منصوبن مان هڪ هئي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == اهم شخصيتون == ڪلهوڙا دور سنڌ جي سياسي، علمي، ادبي، مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ هڪ نمايان حيثيت رکي ٿو. هن دور ۾ ڪيترين اهڙين شخصيتن جنم ورتو يا شهرت حاصل ڪئي، جن پنهنجي پنهنجي ميدان ۾ اهم خدمتون سرانجام ڏنيون. انهن ۾ صوفي، عالم، شاعر، مورخ، اديب، فوجي اڳواڻ ۽ انتظامي شخصيتون شامل هيون. هن دور سان لاڳاپيل نمايان شخصيتن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[مير علي شير قانع ٺٽوي]]، [[مخدوم محمد معين ٺٽوي]]، [[مخدوم محمد هاشم ٺٽوي]]، محمد حيات سي، منشي عبدالرؤف، محسن ٺٽوي، رجا ٺٽوي، شيخ محمد محفوظ ”سرخوش“، مير نجم الدين عزلت، [[مير شهداد خان ٽالپر]]، [[شاهه بهارو]]، سيد جان الله شاهه ”مير“، محمد علي عالي، غلام علي مداح، شاهه علي رضا درويش، مير لطف الله عرف مير متارو، مراد ڪليري، بلاول نائچ، مسو فقير سامٽيو ۽ مخدوم ابوالقاسم ٺٽوي شامل آهن.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> ==ڪلھوڙن جو دور== ڪلهوڙا حڪمرانن جي دور ۾ علم، ادب، تصوف، شاعري، فنِ تعمير، آبپاشي، زراعت، فوجي تنظيم ۽ انتظامي نظام جي شعبن ۾ نمايان ترقي ٿي. ان دور ۾ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ تعليمي ۽ مذهبي مرڪزن جي واڌاري سان گڏ علمي ۽ ادبي سرگرمين کي پڻ سرپرستي حاصل رهي. مير علي شير قانع جهڙن مؤرخن سنڌ جي تاريخ ۽ ثقافت کي قلمبند ڪيو، جڏهن⁠تہ شاهه عبداللطيف ڀٽائي سنڌي ادب ۽ تصوف کي نئين فڪري اوچائي عطا ڪئي. 1681ع کان 1784ع تائين ڪلهوڙا دور کي سنڌ جي تاريخ ۾ استحڪام، تعمير ۽ انتظامي تنظيم جي هڪ اهم مرحلي طور ڏٺو وڃي ٿو. هن عرصي دوران آبپاشيءَ جي نظام جي توسيع، زرعي پيداوار ۾ واڌ، نون شهرن جي قيام، فوجي تنظيم جي مضبوطي ۽ سرڪاري انتظام جي بهتري لاءِ مختلف قدم کنيا ويا. ان ڪري ڪيترائي مؤرخ هن دور کي سنڌ جي تاريخ جي اهم ۽ اثرائتن دورن مان هڪ قرار ڏين ٿا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي ذاتيون]] beqejmsrykb132xb1pki1nl2c8q6uzc 384131 384130 2026-06-11T02:04:23Z Intisar Ali 8681 /* تاريخ */ 384131 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي علائقي ۾ حڪمراني ڪندڙ سني مسلمان خاندان}} {{Infobox former country | native_name = {{Lang|sd|{{Naskh|ڪلهوڙا خاندان}}}} | conventional_long_name = Kalhora Dynasty | common_name = ڪلهوڙا | year_start = 1701 | year_end = 1783 | p1 = ٺٽو صوبو | flag_p1 = | p2 = | flag_p2 = | s1 = ٽالپر خاندان | flag_s1 = Flag of Sindh (1783–1843).svg | s2 = | flag_s2 = | image_map = Black flag.svg | image_map_caption = ڪارو شاهي جهنڊو | national_anthem = | official_languages = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]<ref name="NAZ2023" /> | capital = [[خداآباد]] (1710ع–1768ع)، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] (1768ع–1783ع) | government_type = اشرافيائي حڪومت | title_leader = [[نواب]] (ميان) | leader1 = [[يار محمد ڪلهوڙو]] | year_leader1 = 1701ع–1719ع | leader2 = [[عبدالنبي ڪلهوڙو]] | year_leader2 = 1775ع–1783ع | footnotes = | today = }} {{History of Sind}} '''ڪلهوڙا خاندان''' [[سنڌي]] مسلمانن جو هڪ حڪمران خاندان هو، جيڪو موجوده [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] واري علائقي ۾ حڪمران رهيو. 1701ع کان 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت قائم رهي. سندن گاديءَ جو هنڌ پهريائين [[خداآباد]] هو، جيڪو 1710ع کان 1768ع تائين گاديءَ جو شهر رهيو، ان کان پوءِ گادي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] منتقل ڪئي وئي، جتي 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت جاري رهي.<ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library (Stories) |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html |website=[[Sindhi Adabi Board]]}}</ref> == تاريخ == ===حڪمرانن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:1px solid #A2C4C9;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | ڪلهوڙا حڪمرانن جي فهرست |- ! style="background:#9FC5E8;" | حڪمران ! style="background:#9FC5E8;" | حڪومت جي شروعات ! style="background:#9FC5E8;" | حڪومت جي پڄاڻي ! style="background:#9FC5E8;" | تفصيل |- | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | 1700ع | 1720ع | [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو]] جو ننڍو پٽ. مغلن پاران ''خدا يار خان'' جو لقب حاصل ڪيائين ۽ ڪلهوڙا اقتدار کي منظم بنياد فراهم ڪيائين. |- | [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] | 1720ع | 1756ع | ميان يار محمد جو پٽ. ڪلهوڙا خاندان جو طاقتور حڪمران، صوفي مزاج شخصيت ۽ منتظم. 1736ع ۾ [[محمد شاهه مغل]] طرفان سنڌ جي خودمختيار حڪمران طور تسليم ڪيو ويو. |- | [[محمد مرادياب خان ڪلهوڙو]] | 1756ع | 1758ع | ميان نور محمد جو پٽ. پيءُ جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀاليائين، پر سندس حڪومت مختصر عرصو رهي. |- | [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] | 1758ع | 1772ع | ميان نور محمد جو پٽ. ڪلهوڙا خاندان جو ناميارو حڪمران. [[حيدرآباد]] شهر جو بنياد وڌائين ۽ رياست کي سياسي استحڪام ڏنائين. |- | [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو]] | 1772ع | 1775ع | ميان غلام شاهه جو پٽ. سندس دور ۾ اندروني سياسي تڪرار وڌي ويا. |- | [[عبدالنبي ڪلهوڙو]] | 1775ع | 1782ع | ميان سرفراز خان جو پٽ. ڪلهوڙا خاندان جو آخري حڪمران. سندس دور ۾ ٽالپرن جي طاقت وڌي ۽ آخرڪار ڪلهوڙا اقتدار ختم ٿي ويو. |} === پسمنظر ۽ عروج === ڪلهوڙا خاندان جو تعلق سنڌ جي قديم قبيلائي سماج سان هو. روايتن موجب ميان چنو ستن اهم قبيلن؛ ڪوريجن، سهتن، چنن، سمن، مهرن، ٻلالن ۽ ڏهرن جو پڳدار هو. هن جهانگارا ۽ باجارا نالي آباديون قائم ڪيون ۽ علائقي جي بااثر زميندارن مان شمار ٿيندو هو. سندس وفات 1220ع ۾ ٿي.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> ڪلهوڙن جي مذهبي ۽ سياسي اثر جي شروعات [[ميان آدم شاهه ڪلهوڙو]] کان ٿي، جنهن جي چوڌاري وڏي تعداد ۾ مريد گڏ ٿيا. ترخانن ۽ مغلن جي تڪرارن دوران هن پنهنجي پوئلڳن کي منظم ڪيو، جنهن سبب مغل اختيارين سان سندس اختلاف پيدا ٿيا ۽ آخرڪار کيس گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref><ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> سندس وفات کان پوءِ گادي ميان الياس ۽ پوءِ [[ميان شاهل محمد]] وٽ پهتي. ميان شاهل محمد پڻ مغلن جي خلاف مزاحمت جاري رکي، جنهن جي نتيجي ۾ هو به قتل ڪيو ويو.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> === ميان نصير محمد ۽ ڪلهوڙا رياست جو قيام === [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ڪلهوڙن جي طاقت ۾ نمايان واڌ آئي. 1675ع ۾ کيس گرفتار ڪري [[اورنگزيب عالمگير]] جي درٻار ڏانهن موڪليو ويو. مذهبي اختلافن جي جاچ لاءِ 1678ع ۾ احمد نگر ۾ هڪ مناظرو منعقد ڪيو ويو، جيڪو ”عالمگيري مباحثو“ جي نالي سان مشهور آهي. ان کان پوءِ ميان نصير محمد کي آزاد ڪيو ويو ۽ کيس محدود علائقي ۾ حڪمراني جو حق حاصل ٿيو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> ميان نصير محمد ڪلهوڙن جو پهريون اڳواڻ هو جنهن سرڪاري فوجن سان منظم مقابلو ڪيو. سندس فوجي ۽ سياسي سرگرمين جي نتيجي ۾ ڪلهوڙن جي اقتدار جو بنياد پيو ۽ سندن اثر سنڌ ۾ وڌندو ويو. ميان نصير محمد جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[ميان دين محمد ڪلهوڙو]] گاديءَ تي ويٺو، پر مغلن خلاف سرگرمين سبب قتل ڪيو ويو. ان کان پوءِ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] اقتدار سنڀاليو ۽ اتر سنڌ جي وسيع علائقن تي قبضو قائم ڪيو. 1701ع ۾ مغلن کيس ''خدا يار خان'' جو لقب، خلعت ۽ حڪمرانيءَ جا اختيار عطا ڪيا، جنهن سان ڪلهوڙا اقتدار کي سرڪاري حيثيت حاصل ٿي.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref><ref name="Ansari1992">{{cite book|author=Sarah F. D. Ansari|title=Sufi Saints and State Power: The Pirs of Sind, 1843-1947|url=https://books.google.com/books?id=_kC421xzMKsC&pg=PA32|date=31 January 1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-40530-0|pages=32–34}}</ref> ::: === ميان يار محمد ۽ شاهه عنايت جو واقعو === ميان يار محمد جي دور ۾ ڪلهوڙن ۽ [[شاهه عنايت شهيد]] جي تحريڪ وچ ۾ تڪرار پيدا ٿيو. ٺٽي جي مغل گورنر اعظم خان 1718ع ۾ شاهه عنايت کي گرفتار ڪري قتل ڪرايو. هن واقعي تي ڪيترن همعصر عالمن ۽ صوفين، جن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، مير جان الله شاهه رضوي ۽ مخدوم محمد معين ٺٽوي شامل هئا، افسوس جو اظهار ڪيو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> ===ميان نور محمد جو دور=== 1719ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] حڪمران بڻيو. بعد ۾ کيس [[سيوهڻ]] جو صوبيدار پڻ مقرر ڪيو ويو ۽ 1736ع ۾ ٺٽو، بکر ۽ سيوهڻ جا اختيار به مليا، جنهن سان تقريباً سڄي سنڌ ڪلهوڙا اقتدار هيٺ اچي وئي.<ref name="Ansari1992" /> هن دور ۾ انتظامي ڍانچي، فوجي تنظيم ۽ روينيو نظام کي منظم ڪيو ويو. ڪلهوڙن جي مقامي حڪومت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ سنڌ جي وڏي حصي تي سندن عملي حڪمراني قائم ٿي.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> 1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] سنڌ تي حملو ڪيو. ميان نور محمد کي وڏي مالي رقم، هڪ ڪروڙ رپيا ۽ سالياني خراج ڏيڻ تي مجبور ڪيو ويو. تاريخي ماخذن موجب سندس ڪجهه پٽن کي يرغمال طور ايران وٺي وڃڻ جو به ذڪر ملي ٿو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> ڪلهوڙا خاندان نادر شاهه جي حملي دوران سخت ڪمزور ٿيو. ان کان پوءِ 1748ع کان 1750ع تائين [[احمد شاهه دراني]] سنڌ فتح ڪئي ۽ [[سنڌ رياست]] کي [[دراني سلطنت]] جي بالادستي هيٺ هڪ تابع رياست بڻايو.<ref>''The Peoples of Pakistan: An Ethnic History'' (1971)</ref><ref>''History of Civilizations of Central Asia'' (2003)</ref> === ميان غلام شاهه ۽ ڪلهوڙن جو اوج === [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] جي دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ٿيو ۽ رياستي ڍانچي کي نئين سر منظم ڪيو ويو.<ref>Harjani, Dayal N. ''Sindhi Roots & Rituals - Part I'' (2018)</ref> ڪلهوڙا نوابن [[پاني پت جي ٽئين جنگ]] ۾ پڻ فاتح اسلامي اتحاد جي حصي طور شرڪت ڪئي.<ref>''Muqaddama-E-Sirajul Absar'', Vol-II (2013)</ref> === زوال ۽ خاتمو === ارڙهين صديءَ جي آخر تائين ڪلهوڙا اقتدار اندروني تڪرارن، افغان مداخلت ۽ فوجي ڪمزوريءَ سبب ڪمزور ٿيڻ لڳو. غلام شاهه جي جانشين سنڌ تي مضبوط ڪنٽرول برقرار نه رکي سگهيا ۽ آخرڪار [[هالاڻي جي جنگ]] ۾ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] ميرن هٿان ڪلهوڙا اقتدار ختم ٿي ويو. [[عبدالنبي ڪلهوڙو]] آخري ڪلهوڙا حڪمران هو.<ref name="Ansari1992" /> عبدالنبي ڪلهوڙي بعد ۾ [[جسڪاڻي]] قبيلي کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ 1787ع کان 1790ع تائين ليه ۽ بکر تي حڪومت ڪئي.<ref name=":0">{{Cite book |title=Sind University Research Journal: Arts series. Humanities & social sciences |date=1968}}</ref><ref>{{Cite book |title=1998 District Census Report: Layyah |date=1999}}</ref><ref>{{Cite book |title=History of the Pathans |date=2008}}</ref><ref>{{Cite book |title=West Pakistan District Gazetteers: Kharan |date=1966}}</ref> 1793ع ۾ افغان حڪمران [[تيمور شاهه دراني]] وفات ڪري ويو ۽ سندس جاءِ تي زمان شاهه آيو. زمان شاهه عبدالنبي کان هڪ لک ويهه هزار رپين جي رهيل رقم طلب ڪئي. عبدالنبي اها رقم ادا نه ڪري سگهيو ۽ افغان درٻار جي حڪمن تي عمل نه ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس جاگير منسوخ ڪري نواب محمد خان سدوزئي کي ڏني وئي.<ref name=":0" /> [[مير علي شير قانع ٺٽوي|قانع]]، جنهن ڪلهوڙن جي درٻار جو دورو ڪيو هو، لکي ٿو ته ڪلهوڙا درٻار ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ڳالهائيندا هئا.<ref name="NAZ2023">{{cite book |last1=Naz |first1=Humera |title=Sindh under the Kalhoras: Persian histories, chronicles, epistolaries, and compendiums of 18th century Sindh |date=2023 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780190701406 |page=40}}</ref> == انتظامي ۽ معاشي ترقي == ڪلهوڙا دور کي سنڌ جي تاريخ ۾ آبپاشي ۽ زرعي ترقي جي لحاظ کان اهم دور تصور ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ ڪيترائي واھ کوٽايا ويا، جن ۾ [[پراڻ]]، [[نارو]]، [[اڙل]]، [[ڦليلي]]، [[پيڃارو]]، [[گانگرو]]، [[سيتا]]، [[بگهاڙ]]، [[داديجي]] ۽ [[نور واهه]] شامل آهن. انهن منصوبن سان زرعي پيداوار ۽ آبادي ۾ واڌ آئي. ڪلهوڙن [[خداآباد]]، [[مرادآباد]] ۽ [[الله آباد]] جهڙا شهر پڻ آباد ڪيا، جڏهن ته [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] [[شاهه بندر]] جي ترقي ۽ ٻين عمراني منصوبن لاءِ مشهور آهي.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> == فوجي نظام == ڪلهوڙن جو دور سنڌ جي فوجي تاريخ ۾ هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. ڪلهوڙا حڪمرانن نه رڳو مغلن جي سياسي بالادستيءَ کي چئلينج ڪيو، پر پنهنجي منظم فوجي طاقت جي ذريعي سنڌ ۾ هڪ خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ به ڪاميابي حاصل ڪئي. سندن فوج ۾ سنڌي، بلوچ ۽ ٻين مقامي قبيلن جا جوان شامل هئا، جن کي باقاعده تربيت ڏني ويندي هئي ۽ هر وقت جنگي تياريءَ جي حالت ۾ رکيو ويندو هو.<ref>سنڌ جو عسڪري نظام- ڊاڪٽر محمد علي قاضي، ص 286</ref><ref>ڪتاب التبصرة الناظرين</ref> [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] پنهنجي اقتدار جي استحڪام لاءِ وڏي پيماني تي فوجي ڀرتيون ڪيون. هن سنڌي ۽ بلوچ قبيلن کي فوج ۾ شامل ڪري سندن سردارن کي جاگيرون عطا ڪيون. انهن فوجي قوتن جي مدد سان هن اتر سنڌ جا وسيع علائقا پنهنجي قبضي ۾ آندا ۽ مغلن کان سياسي خودمختياري حاصل ڪئي. [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] هڪ قابل فوجي منتظم ۽ جرنيل طور مشهور هو. هن پنهنجي فوج کي جديد هٿيارن سان ليس ڪيو. تاريخي ماخذن موجب هن مدراس ۽ پورچوگيز ذريعن کان توبون حاصل ڪيون. سندس دور ۾ سنڌي ۽ بلوچ لشڪر عمرڪوٽ، لاڙ، شڪارپور، لکي ۽ ٻين سرحدي علائقن جي دفاع ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>تحفة الڪرام، مير علي شير قانع ٺٽوي، ص 266</ref> ڪلهوڙن جي دور جا مشهور فوجي سالار [[شاهه بهارو جهڃڻ]]، [[راجو ليکي]]، [[حبيب الله نائچ]]، [[محمد حسن کهاؤڙ]]، [[الله بخش جهڃڻ]]، [[عزت يار خان]]، [[تاجو سامٽيو]]، [[تاجو جتوئي]]، [[بلاول نائچ]]، [[شالمين شيدي]]، [[ٻڍو خان]]، [[ڌڱاڻو خان جتوئي]]، [[بجار جوکيو]] ۽ [[محراب خان جتوئي]] هئا. انهن مان شاهه بهارو جهڃڻ چانڊڪا پرڳڻي جو سپهه سالار هو، جنهن جي ڪمان هيٺ ڏهه هزار سپاهي هئا ۽ روايتن موجب هن ڪيترين ئي جنگين ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. ڪلهوڙن جي فوجي قوت جو اندازو ان ڳالهه مان پڻ لڳائي سگهجي ٿو ته مختلف قبيلائي لشڪر هزارين سوار ۽ پيادل سپاهي ميدان ۾ آڻي سگهندا هئا. ان دور ۾ جنگي هٿيارن ۾ تير، تلوار، ڀالا، خنجر، ڍال، بندوقون ۽ توبون شامل هيون، جڏهن⁠تہ گھوڙا فوجي نقل و حمل ۽ جنگي ڪاررواين جو بنيادي ذريعو هئا. فوجين کي باقاعده پگهار ۽ راشن پڻ ڏنو ويندو هو.<ref>ماهوار نئين زندگي، 1971ع، ڪريم بخش خالد، ''سنڌ ۽ آزادي جي جدوجهد''</ref> 1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] جي حملي دوران سنڌي قبيلن مزاحمت ڪئي. روايتن موجب ماڇي ۽ مهيري قبيلن جي لشڪرن نادري فوجن جو مقابلو ڪيو، جيتوڻيڪ سندن تعداد ۽ هٿيار محدود هئا. بعد ۾ [[احمد شاهه دراني]] ۽ ٻين افغان حملي آورن خلاف پڻ ڪلهوڙن مختلف موقعن تي فوجي مزاحمت ڪئي. ڪلهوڙن جي فوجي تنظيم ئي اها بنيادي قوت هئي جنهن سنڌ کي مغلن جي سڌي حڪمراني کان آزاد ڪرائي هڪ مقامي سنڌي حڪومت جي صورت ڏني. تنهن هوندي به، ارڙهين صديءَ جي آخر تائين اندروني اختلافن ۽ مسلسل جنگين سبب سندن فوجي طاقت ڪمزور ٿي وئي، جنهن جو فائدو وٺندي [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] اقتدار حاصل ڪيو. == مذھبي رواداري == ھي مکيه موضوع آھي جنھن ۾ ڪلھوڙن کي نمايان سوڀ حاصل ٿي. حڪمرانن ڪوشش ڪئي ته انساني رشتن جي تعميرڪجي، خاص ڪري مختلف نسلي ۽ مذھبي گروھن جي وچ ۾ يڪجھتي پيدا ڪرڻ لاءِ کين خاص ڪامراني مھيا ٿي. ھن ڏس ۾ ھندن ۽ مسلمانن جي وچ ۾ ڀائيچارو پيدا ڪرڻ تي اھم ڌيان ڏنو ويو. ھندن تي اعتماد ڪندي کين رياست ۾ اھم عھدا ڏنا ويا. ڪجھه نالا ھن ريت ملن ٿا: برخوردار مھتو موٽومل، ديوان چيلا رام، ديوان گهنشام داس، لالا امرت راءِ، ديوان تارا چند ۽ شيوڪ رام عطارد. اُن پس منظر ۾ ڪلھوڙن کي مت ڀيد کان آجو حڪمران سڏي سگهجي ٿو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == آبپاشي نظام == ڪلھوڙن بھترين آبپاشي نظام جي تشڪيل ڪئي ۽ ڪيئي واھه کوٽايا. ليمبرڪ اھڙا تفصيل ڏنا آھن: نارواھه، گهاڙ واھه، بگهاڙ واھه، شاھه جي ڪور، مراد نارواھه، نصرت واھه، سرفراز واھه، باغ واھه ۽ بيگاري واھه. اِن طرح تصور ڪجي ته ڪيتري ويران زمين پوکي ھيٺ آئي. زرعي طور تي ملڪ ڪيئن خود ڪفيل ٿيو ۽ اُن ريت ھزارين لکين ماڻھن کي ڌنڌا ۽ ملازمتن جا موقعا مليا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == فنِ تعمير == ڪلهوڙا دور سنڌ جي تعميري، مذهبي ۽ دفاعي اڏاوتن جي حوالي سان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ مسجدون، مدرسا، مقبرا، قبا، قلعا ۽ شهر تعمير ڪيا ويا، جن مان ڪيترين اڏاوتن سنڌ جي ثقافتي ۽ مذهبي ورثي ۾ نمايان حيثيت حاصل ڪئي. ڪلهوڙا حڪمرانن تعميراتي سرگرمين وسيلي نه رڳو مذهبي ۽ انتظامي ضرورتون پوريون ڪيون، پر پنهنجي سياسي اقتدار ۽ ثقافتي سڃاڻپ کي پڻ مضبوط ڪيو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> === مسجدون ۽ مدرسا === ڪلهوڙا حڪمرانن سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مسجدن ۽ مدرسن جي تعمير تي خاص ڌيان ڏنو. انهن ادارن جو مقصد مذهبي تعليم، اسلامي علوم جي واڌاري ۽ سماجي تربيت فراهم ڪرڻ هو. ڪيترن ئي مدرسن سان گڏ جامع مسجدون پڻ تعمير ڪيون ويون، جتي عبادت سان گڏ تدريس جو انتظام هوندو هو. خداآباد جي جامع مسجد ڪلهوڙا دور جي اهم مذهبي اڏاوتن مان شمار ڪئي وڃي ٿي. هڪ روايت موجب هن مسجد جي تعمير جو آغاز [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ٿيو، جڏهن⁠تہ ان جي تڪميل [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي زماني ۾ ٿي. تاريخي روايتن موجب انهن مسجدن ۽ مدرسن ۾ مذهبي تعليم سان گڏ دفاعي ۽ فوجي تربيت جو بندوبست پڻ موجود هوندو هو، جيڪو ان دور جي سياسي ۽ فوجي ضرورتن سان لاڳاپيل هو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> === مقبرا ۽ قبا === ڪلهوڙا دور ۾ مقبرن ۽ قبن جي تعمير کي پڻ خاص اهميت حاصل رهي. هن دور جي ڪيترين ئي مذهبي ۽ تاريخي شخصيتن جي مزارن تي شاندار تعميرات ڪرايون ويون، جيڪي سنڌي اسلامي فنِ تعمير جا نمايان مثال آهن. [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ڪيترن اهم مقبرن جي تعمير يا مرمت ڪرائي وئي، جن ۾ [[ميان آدم شاهه ڪلهوڙو]] جو مقبرو (سکر)، [[ميان شاهل محمد]] جو مقبرو (قمبر)، [[شاهه بهارو]] جو مقبرو (لاڙڪاڻو) ۽ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي مزار تي ٿيل تعميرات شامل آهن. ان کان علاوه [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي حڪم سان [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو]] جو قبو تعمير ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي مزار تي بعد ۾ [[مرادياب خان ڪلهوڙو]] اضافي تعميراتي ڪم ڪرايا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> === قلعا ۽ دفاعي اڏاوتون === ڪلهوڙا حڪمرانن پنهنجي رياست جي دفاع ۽ انتظامي ضرورتن کي نظر ۾ رکندي ڪيترن ئي قلعن ۽ ڪوٽن جي تعمير يا توسيع ڪرائي. اهي قلعا فوجي مرڪزن، انتظامي هيڊڪوارٽرن ۽ سرحدي تحفظ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. هن دور سان لاڳاپيل اهم دفاعي اڏاوتن ۾ [[حيدرآباد جو پڪو قلعو]]، [[بدين جو ڪوٽ]]، [[لاڙڪاڻو قلعو]] ۽ ڪڇ جي سرحد ويجهو واقع [[شاهه ڳڙهه]] جو قلعو شامل آهن. انهن مان ڪجهه اڏاوتون وقت سان گڏ زبون ٿي ويون يا مڪمل طور ختم ٿي ويون، جڏهن⁠تہ ڪجهه جا آثار اڄ به موجود آهن. اهي قلعا ڪلهوڙا دور جي فوجي حڪمتِ عملي ۽ دفاعي نظام جي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> ::: == آبادي== ===مقامي ماڻھو=== ===نئين آبادي=== ڪلهوڙن جي دور ۾، جڏهن [[افغانستان]] (جنهن کي ان وقت عام طور [[خراسان]] سڏيو ويندو هو) سان سنڌ جا لاڳاپا ويجها هئا، تڏهن افغان قبيلن جو وڏو تعداد سنڌ ۾ اچي آباد ٿيو. خاص طور [[شڪارپور]] افغانن جي هڪ وڏي آباديءَ جو مرڪز بڻجي ويو. [[پوپلزئي]]، [[پنهي]]، [[بارڪزئي]]، [[نورزئي]]، [[ڪاڪڙزئي]]، [[دراني]] ۽ [[غلزئي]] انهن اهم افغان قبيلن مان هئا، جيڪي سنڌ ۾ آباد ٿيا<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—127 }}</ref>. افغانستان ۾ جانشينيءَ جي جنگين ۽ درٻاري سازشن سبب افغان شهزادا اڪثر پناهه لاءِ سنڌ ايندا هئا. انهن سان گڏ عالمن، اديبن ۽ شاعرن جو وڏو تعداد پڻ هوندو هو. اهڙن شاعرن ۽ اديبن جو تفصيلي ذڪر [[خليل]] جي ڪتاب ''تڪمله مقالات الشعرا'' ۾ ملي ٿو.<ref name="MubarakAli"></ref> . == بندرگاھون == ميان غلام شاھه ھڪ بندر ”شاھه بندر“ جي نالي سان تعميرڪرايو. ھن اورنگا بندر جي جاءِ ورتي. علي بندر به ھن دور ۾ وجود ۾ آيو. ڪراچي بندر ڪلھوڙن جو زنده جاويد ڪارنامو اڄ به موجود آھي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == شهر ۽ وسنديون == ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ جي مختلف حصن ۾ نوان شهر، بستيون ۽ انتظامي مرڪز قائم ڪيا ويا، جن مان ڪيترن شهرن سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي اهميت حاصل ڪئي. انهن شهرن جي قيام سان نه رڳو ڪلهوڙا حڪومت جي انتظامي ڍانچي کي هٿي ملي، پر واپار، زراعت ۽ آباديءَ جي واڌ ويجهه ۾ پڻ مدد ملي. '''ڳاڙهي''' — هي شهر 1681ع کان 1700ع تائين ڪلهوڙن جي گاديءَ جو هنڌ رهيو ۽ ابتدائي ڪلهوڙا اقتدار جو اهم سياسي مرڪز هو. '''خداآباد''' — [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] هن شهر کي پنهنجي تختگاهه طور اختيار ڪيو. خداآباد لڳ ڀڳ پنجاهه ايڪڙن تي پکڙيل هو ۽ ڪلهوڙا دور جي ڪيترين اهم تعميرات جو مرڪز رهيو. ان دور جون ڪجهه اڏاوتون اڄ به موجود آهن. '''محمد آباد''' — هي شهر 1750ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي حڪم سان تعمير ڪيو ويو ۽ ڪلهوڙا دور جي اهم نون آبادڪاري منصوبن مان هڪ هو. '''مراد آباد''' — 1753ع ۾ قائم ڪيل هن شهر جو تعلق [[محمد مرادياب خان ڪلهوڙو]] سان هو. نصرپور جي ڀرسان واقع هن شهر ۾ مرادياب خان جي دستاربندي پڻ ٿي هئي. '''الله آباد''' — [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] جي حڪم سان قائم ڪيل هي شهر محمد آباد جي ويجهو واقع هو ۽ ڪلهوڙا دور جي نون شهري مرڪزن مان شمار ٿيندو هو. '''شاهه پور''' — ميان غلام شاهه جي دور ۾ نصرپور جي ڀرسان شاهه پور نالي سان ٻه بستيون آباد ڪيون ويون. وقت گذرڻ سان اهي ٻئي آباديون ختم ٿي ويون. '''حيدرآباد''' — 1768ع ۾ [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] قديم [[نيرون ڪوٽ]] جي ماڳ تي حيدرآباد شهر قائم ڪيو. هن شهر کي جلد ئي ڪلهوڙا حڪومت جو اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز بڻايو ويو. تاريخي [[پڪو قلعو]] پڻ هن ئي دور ۾ تعمير ڪيو ويو. '''خدا آباد (هالا ڀرسان)''' — [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو]] جي حڪم سان 1775ع ۾ هالا جي ويجهو هن بستي جو بنياد وڌو ويو، جيڪا ڪلهوڙا دور جي آخري آبادڪاري منصوبن مان هڪ هئي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == اهم شخصيتون == ڪلهوڙا دور سنڌ جي سياسي، علمي، ادبي، مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ هڪ نمايان حيثيت رکي ٿو. هن دور ۾ ڪيترين اهڙين شخصيتن جنم ورتو يا شهرت حاصل ڪئي، جن پنهنجي پنهنجي ميدان ۾ اهم خدمتون سرانجام ڏنيون. انهن ۾ صوفي، عالم، شاعر، مورخ، اديب، فوجي اڳواڻ ۽ انتظامي شخصيتون شامل هيون. هن دور سان لاڳاپيل نمايان شخصيتن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[مير علي شير قانع ٺٽوي]]، [[مخدوم محمد معين ٺٽوي]]، [[مخدوم محمد هاشم ٺٽوي]]، محمد حيات سي، منشي عبدالرؤف، محسن ٺٽوي، رجا ٺٽوي، شيخ محمد محفوظ ”سرخوش“، مير نجم الدين عزلت، [[مير شهداد خان ٽالپر]]، [[شاهه بهارو]]، سيد جان الله شاهه ”مير“، محمد علي عالي، غلام علي مداح، شاهه علي رضا درويش، مير لطف الله عرف مير متارو، مراد ڪليري، بلاول نائچ، مسو فقير سامٽيو ۽ مخدوم ابوالقاسم ٺٽوي شامل آهن.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> ==ڪلھوڙن جو دور== ڪلهوڙا حڪمرانن جي دور ۾ علم، ادب، تصوف، شاعري، فنِ تعمير، آبپاشي، زراعت، فوجي تنظيم ۽ انتظامي نظام جي شعبن ۾ نمايان ترقي ٿي. ان دور ۾ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ تعليمي ۽ مذهبي مرڪزن جي واڌاري سان گڏ علمي ۽ ادبي سرگرمين کي پڻ سرپرستي حاصل رهي. مير علي شير قانع جهڙن مؤرخن سنڌ جي تاريخ ۽ ثقافت کي قلمبند ڪيو، جڏهن⁠تہ شاهه عبداللطيف ڀٽائي سنڌي ادب ۽ تصوف کي نئين فڪري اوچائي عطا ڪئي. 1681ع کان 1784ع تائين ڪلهوڙا دور کي سنڌ جي تاريخ ۾ استحڪام، تعمير ۽ انتظامي تنظيم جي هڪ اهم مرحلي طور ڏٺو وڃي ٿو. هن عرصي دوران آبپاشيءَ جي نظام جي توسيع، زرعي پيداوار ۾ واڌ، نون شهرن جي قيام، فوجي تنظيم جي مضبوطي ۽ سرڪاري انتظام جي بهتري لاءِ مختلف قدم کنيا ويا. ان ڪري ڪيترائي مؤرخ هن دور کي سنڌ جي تاريخ جي اهم ۽ اثرائتن دورن مان هڪ قرار ڏين ٿا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي ذاتيون]] nheyu2qysq9q3ut9n6enm10quu08jgu 384132 384131 2026-06-11T02:05:48Z Intisar Ali 8681 384132 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي علائقي ۾ حڪمراني ڪندڙ سني مسلمان خاندان}} {{Infobox former country | native_name = {{Lang|sd|{{Naskh|ڪلهوڙا خاندان}}}} | conventional_long_name = Kalhora Dynasty | common_name = ڪلهوڙا | year_start = 1701 | year_end = 1783 | p1 = ٺٽو صوبو | flag_p1 = | p2 = | flag_p2 = | s1 = ٽالپر خاندان | flag_s1 = Flag of Sindh (1783–1843).svg | s2 = | flag_s2 = | image_map = Black flag.svg | image_map_caption = ڪارو شاهي جهنڊو | national_anthem = | official_languages = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]<ref name="NAZ2023" /> | capital = [[خداآباد]] (1710ع–1768ع)، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] (1768ع–1783ع) | government_type = اشرافيائي حڪومت | title_leader = [[نواب]] (ميان) | leader1 = [[يار محمد ڪلهوڙو]] | year_leader1 = 1701ع–1719ع | leader2 = [[عبدالنبي ڪلهوڙو]] | year_leader2 = 1775ع–1783ع | footnotes = | today = }} {{History of Sind}} '''ڪلهوڙا خاندان''' [[سنڌي]] مسلمانن جو هڪ حڪمران خاندان هو، جيڪو موجوده [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] واري علائقي ۾ حڪمران رهيو. 1701ع کان 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت قائم رهي. سندن گاديءَ جو هنڌ پهريائين [[خداآباد]] هو، جيڪو 1710ع کان 1768ع تائين گاديءَ جو شهر رهيو، ان کان پوءِ گادي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] منتقل ڪئي وئي، جتي 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت جاري رهي.<ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library (Stories) |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html |website=[[Sindhi Adabi Board]]}}</ref> == تاريخ == ===حڪمرانن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:1px solid #A2C4C9;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | ڪلهوڙا حڪمرانن جي فهرست |- ! style="background:#9FC5E8;" | حڪمران ! style="background:#9FC5E8;" | حڪومت جي شروعات ! style="background:#9FC5E8;" | حڪومت جي پڄاڻي ! style="background:#9FC5E8;" | تفصيل |- | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | 1700ع | 1720ع | [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو]] جو ننڍو پٽ. مغلن پاران ''خدا يار خان'' جو لقب حاصل ڪيائين ۽ ڪلهوڙا اقتدار کي منظم بنياد فراهم ڪيائين. |- | [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] | 1720ع | 1756ع | ميان يار محمد جو پٽ. ڪلهوڙا خاندان جو طاقتور حڪمران، صوفي مزاج شخصيت ۽ منتظم. 1736ع ۾ [[محمد شاهه مغل]] طرفان سنڌ جي خودمختيار حڪمران طور تسليم ڪيو ويو. |- | [[محمد مرادياب خان ڪلهوڙو]] | 1756ع | 1758ع | ميان نور محمد جو پٽ. پيءُ جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀاليائين، پر سندس حڪومت مختصر عرصو رهي. |- | [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] | 1758ع | 1772ع | ميان نور محمد جو پٽ. ڪلهوڙا خاندان جو ناميارو حڪمران. [[حيدرآباد]] شهر جو بنياد وڌائين ۽ رياست کي سياسي استحڪام ڏنائين. |- | [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو]] | 1772ع | 1775ع | ميان غلام شاهه جو پٽ. سندس دور ۾ اندروني سياسي تڪرار وڌي ويا. |- | [[عبدالنبي ڪلهوڙو]] | 1775ع | 1782ع | ميان سرفراز خان جو پٽ. ڪلهوڙا خاندان جو آخري حڪمران. سندس دور ۾ ٽالپرن جي طاقت وڌي ۽ آخرڪار ڪلهوڙا اقتدار ختم ٿي ويو. |} === پسمنظر ۽ عروج === ڪلهوڙا خاندان جو تعلق سنڌ جي قديم قبيلائي سماج سان هو. روايتن موجب ميان چنو ستن اهم قبيلن؛ ڪوريجن، سهتن، چنن، سمن، مهرن، ٻلالن ۽ ڏهرن جو پڳدار هو. هن جهانگارا ۽ باجارا نالي آباديون قائم ڪيون ۽ علائقي جي بااثر زميندارن مان شمار ٿيندو هو. سندس وفات 1220ع ۾ ٿي.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> ڪلهوڙن جي مذهبي ۽ سياسي اثر جي شروعات [[ميان آدم شاهه ڪلهوڙو]] کان ٿي، جنهن جي چوڌاري وڏي تعداد ۾ مريد گڏ ٿيا. ترخانن ۽ مغلن جي تڪرارن دوران هن پنهنجي پوئلڳن کي منظم ڪيو، جنهن سبب مغل اختيارين سان سندس اختلاف پيدا ٿيا ۽ آخرڪار کيس گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref><ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> سندس وفات کان پوءِ گادي ميان الياس ۽ پوءِ [[ميان شاهل محمد]] وٽ پهتي. ميان شاهل محمد پڻ مغلن جي خلاف مزاحمت جاري رکي، جنهن جي نتيجي ۾ هو به قتل ڪيو ويو.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> === ميان نصير محمد ۽ ڪلهوڙا رياست جو قيام === [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ڪلهوڙن جي طاقت ۾ نمايان واڌ آئي. 1675ع ۾ کيس گرفتار ڪري [[اورنگزيب عالمگير]] جي درٻار ڏانهن موڪليو ويو. مذهبي اختلافن جي جاچ لاءِ 1678ع ۾ احمد نگر ۾ هڪ مناظرو منعقد ڪيو ويو، جيڪو ”عالمگيري مباحثو“ جي نالي سان مشهور آهي. ان کان پوءِ ميان نصير محمد کي آزاد ڪيو ويو ۽ کيس محدود علائقي ۾ حڪمراني جو حق حاصل ٿيو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> ميان نصير محمد ڪلهوڙن جو پهريون اڳواڻ هو جنهن سرڪاري فوجن سان منظم مقابلو ڪيو. سندس فوجي ۽ سياسي سرگرمين جي نتيجي ۾ ڪلهوڙن جي اقتدار جو بنياد پيو ۽ سندن اثر سنڌ ۾ وڌندو ويو. ميان نصير محمد جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[ميان دين محمد ڪلهوڙو]] گاديءَ تي ويٺو، پر مغلن خلاف سرگرمين سبب قتل ڪيو ويو. ان کان پوءِ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] اقتدار سنڀاليو ۽ اتر سنڌ جي وسيع علائقن تي قبضو قائم ڪيو. 1701ع ۾ مغلن کيس ''خدا يار خان'' جو لقب، خلعت ۽ حڪمرانيءَ جا اختيار عطا ڪيا، جنهن سان ڪلهوڙا اقتدار کي سرڪاري حيثيت حاصل ٿي.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref><ref name="Ansari1992">{{cite book|author=Sarah F. D. Ansari|title=Sufi Saints and State Power: The Pirs of Sind, 1843-1947|url=https://books.google.com/books?id=_kC421xzMKsC&pg=PA32|date=31 January 1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-40530-0|pages=32–34}}</ref> ::: === ميان يار محمد ۽ شاهه عنايت جو واقعو === ميان يار محمد جي دور ۾ ڪلهوڙن ۽ [[شاهه عنايت شهيد]] جي تحريڪ وچ ۾ تڪرار پيدا ٿيو. ٺٽي جي مغل گورنر اعظم خان 1718ع ۾ شاهه عنايت کي گرفتار ڪري قتل ڪرايو. هن واقعي تي ڪيترن همعصر عالمن ۽ صوفين، جن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، مير جان الله شاهه رضوي ۽ مخدوم محمد معين ٺٽوي شامل هئا، افسوس جو اظهار ڪيو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> ===ميان نور محمد جو دور=== 1719ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] حڪمران بڻيو. بعد ۾ کيس [[سيوهڻ]] جو صوبيدار پڻ مقرر ڪيو ويو ۽ 1736ع ۾ ٺٽو، بکر ۽ سيوهڻ جا اختيار به مليا، جنهن سان تقريباً سڄي سنڌ ڪلهوڙا اقتدار هيٺ اچي وئي.<ref name="Ansari1992" /> هن دور ۾ انتظامي ڍانچي، فوجي تنظيم ۽ روينيو نظام کي منظم ڪيو ويو. ڪلهوڙن جي مقامي حڪومت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ سنڌ جي وڏي حصي تي سندن عملي حڪمراني قائم ٿي.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> 1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] سنڌ تي حملو ڪيو. ميان نور محمد کي وڏي مالي رقم، هڪ ڪروڙ رپيا ۽ سالياني خراج ڏيڻ تي مجبور ڪيو ويو. تاريخي ماخذن موجب سندس ڪجهه پٽن کي يرغمال طور ايران وٺي وڃڻ جو به ذڪر ملي ٿو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> ڪلهوڙا خاندان نادر شاهه جي حملي دوران سخت ڪمزور ٿيو. ان کان پوءِ 1748ع کان 1750ع تائين [[احمد شاهه دراني]] سنڌ فتح ڪئي ۽ [[سنڌ رياست]] کي [[دراني سلطنت]] جي بالادستي هيٺ هڪ تابع رياست بڻايو.<ref>''The Peoples of Pakistan: An Ethnic History'' (1971)</ref><ref>''History of Civilizations of Central Asia'' (2003)</ref> === ميان غلام شاهه ۽ ڪلهوڙن جو اوج === [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] جي دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ٿيو ۽ رياستي ڍانچي کي نئين سر منظم ڪيو ويو.<ref>Harjani, Dayal N. ''Sindhi Roots & Rituals - Part I'' (2018)</ref> ڪلهوڙا نوابن [[پاني پت جي ٽئين جنگ]] ۾ پڻ فاتح اسلامي اتحاد جي حصي طور شرڪت ڪئي.<ref>''Muqaddama-E-Sirajul Absar'', Vol-II (2013)</ref> === زوال ۽ خاتمو === ارڙهين صديءَ جي آخر تائين ڪلهوڙا اقتدار اندروني تڪرارن، افغان مداخلت ۽ فوجي ڪمزوريءَ سبب ڪمزور ٿيڻ لڳو. غلام شاهه جي جانشين سنڌ تي مضبوط ڪنٽرول برقرار نه رکي سگهيا ۽ آخرڪار [[هالاڻي جي جنگ]] ۾ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] ميرن هٿان ڪلهوڙا اقتدار ختم ٿي ويو. [[عبدالنبي ڪلهوڙو]] آخري ڪلهوڙا حڪمران هو.<ref name="Ansari1992" /> عبدالنبي ڪلهوڙي بعد ۾ [[جسڪاڻي]] قبيلي کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ 1787ع کان 1790ع تائين ليه ۽ بکر تي حڪومت ڪئي.<ref name=":0">{{Cite book |title=Sind University Research Journal: Arts series. Humanities & social sciences |date=1968}}</ref><ref>{{Cite book |title=1998 District Census Report: Layyah |date=1999}}</ref><ref>{{Cite book |title=History of the Pathans |date=2008}}</ref><ref>{{Cite book |title=West Pakistan District Gazetteers: Kharan |date=1966}}</ref> 1793ع ۾ افغان حڪمران [[تيمور شاهه دراني]] وفات ڪري ويو ۽ سندس جاءِ تي زمان شاهه آيو. زمان شاهه عبدالنبي کان هڪ لک ويهه هزار رپين جي رهيل رقم طلب ڪئي. عبدالنبي اها رقم ادا نه ڪري سگهيو ۽ افغان درٻار جي حڪمن تي عمل نه ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس جاگير منسوخ ڪري نواب محمد خان سدوزئي کي ڏني وئي.<ref name=":0" /> [[مير علي شير قانع ٺٽوي|قانع]]، جنهن ڪلهوڙن جي درٻار جو دورو ڪيو هو، لکي ٿو ته ڪلهوڙا درٻار ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ڳالهائيندا هئا.<ref name="NAZ2023">{{cite book |last1=Naz |first1=Humera |title=Sindh under the Kalhoras: Persian histories, chronicles, epistolaries, and compendiums of 18th century Sindh |date=2023 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780190701406 |page=40}}</ref> == انتظامي ۽ معاشي ترقي == ڪلهوڙا دور کي سنڌ جي تاريخ ۾ آبپاشي ۽ زرعي ترقي جي لحاظ کان اهم دور تصور ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ ڪيترائي واھ کوٽايا ويا، جن ۾ [[پراڻ]]، [[نارو]]، [[اڙل]]، [[ڦليلي]]، [[پيڃارو]]، [[گانگرو]]، [[سيتا]]، [[بگهاڙ]]، [[داديجي]] ۽ [[نور واهه]] شامل آهن. انهن منصوبن سان زرعي پيداوار ۽ آبادي ۾ واڌ آئي. ڪلهوڙن [[خداآباد]]، [[مرادآباد]] ۽ [[الله آباد]] جهڙا شهر پڻ آباد ڪيا، جڏهن ته [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] [[شاهه بندر]] جي ترقي ۽ ٻين عمراني منصوبن لاءِ مشهور آهي.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> == فوجي نظام == ڪلهوڙن جو دور سنڌ جي فوجي تاريخ ۾ هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. ڪلهوڙا حڪمرانن نه رڳو مغلن جي سياسي بالادستيءَ کي چئلينج ڪيو، پر پنهنجي منظم فوجي طاقت جي ذريعي سنڌ ۾ هڪ خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ به ڪاميابي حاصل ڪئي. سندن فوج ۾ سنڌي، بلوچ ۽ ٻين مقامي قبيلن جا جوان شامل هئا، جن کي باقاعده تربيت ڏني ويندي هئي ۽ هر وقت جنگي تياريءَ جي حالت ۾ رکيو ويندو هو.<ref>سنڌ جو عسڪري نظام- ڊاڪٽر محمد علي قاضي، ص 286</ref><ref>ڪتاب التبصرة الناظرين</ref> [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] پنهنجي اقتدار جي استحڪام لاءِ وڏي پيماني تي فوجي ڀرتيون ڪيون. هن سنڌي ۽ بلوچ قبيلن کي فوج ۾ شامل ڪري سندن سردارن کي جاگيرون عطا ڪيون. انهن فوجي قوتن جي مدد سان هن اتر سنڌ جا وسيع علائقا پنهنجي قبضي ۾ آندا ۽ مغلن کان سياسي خودمختياري حاصل ڪئي. [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] هڪ قابل فوجي منتظم ۽ جرنيل طور مشهور هو. هن پنهنجي فوج کي جديد هٿيارن سان ليس ڪيو. تاريخي ماخذن موجب هن مدراس ۽ پورچوگيز ذريعن کان توبون حاصل ڪيون. سندس دور ۾ سنڌي ۽ بلوچ لشڪر عمرڪوٽ، لاڙ، شڪارپور، لکي ۽ ٻين سرحدي علائقن جي دفاع ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>تحفة الڪرام، مير علي شير قانع ٺٽوي، ص 266</ref> ڪلهوڙن جي دور جا مشهور فوجي سالار [[شاهه بهارو جهڃڻ]]، [[راجو ليکي]]، [[حبيب الله نائچ]]، [[محمد حسن کهاؤڙ]]، [[الله بخش جهڃڻ]]، [[عزت يار خان]]، [[تاجو سامٽيو]]، [[تاجو جتوئي]]، [[بلاول نائچ]]، [[شالمين شيدي]]، [[ٻڍو خان]]، [[ڌڱاڻو خان جتوئي]]، [[بجار جوکيو]] ۽ [[محراب خان جتوئي]] هئا. انهن مان شاهه بهارو جهڃڻ چانڊڪا پرڳڻي جو سپهه سالار هو، جنهن جي ڪمان هيٺ ڏهه هزار سپاهي هئا ۽ روايتن موجب هن ڪيترين ئي جنگين ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. ڪلهوڙن جي فوجي قوت جو اندازو ان ڳالهه مان پڻ لڳائي سگهجي ٿو ته مختلف قبيلائي لشڪر هزارين سوار ۽ پيادل سپاهي ميدان ۾ آڻي سگهندا هئا. ان دور ۾ جنگي هٿيارن ۾ تير، تلوار، ڀالا، خنجر، ڍال، بندوقون ۽ توبون شامل هيون، جڏهن⁠تہ گھوڙا فوجي نقل و حمل ۽ جنگي ڪاررواين جو بنيادي ذريعو هئا. فوجين کي باقاعده پگهار ۽ راشن پڻ ڏنو ويندو هو.<ref>ماهوار نئين زندگي، 1971ع، ڪريم بخش خالد، ''سنڌ ۽ آزادي جي جدوجهد''</ref> 1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] جي حملي دوران سنڌي قبيلن مزاحمت ڪئي. روايتن موجب ماڇي ۽ مهيري قبيلن جي لشڪرن نادري فوجن جو مقابلو ڪيو، جيتوڻيڪ سندن تعداد ۽ هٿيار محدود هئا. بعد ۾ [[احمد شاهه دراني]] ۽ ٻين افغان حملي آورن خلاف پڻ ڪلهوڙن مختلف موقعن تي فوجي مزاحمت ڪئي. ڪلهوڙن جي فوجي تنظيم ئي اها بنيادي قوت هئي جنهن سنڌ کي مغلن جي سڌي حڪمراني کان آزاد ڪرائي هڪ مقامي سنڌي حڪومت جي صورت ڏني. تنهن هوندي به، ارڙهين صديءَ جي آخر تائين اندروني اختلافن ۽ مسلسل جنگين سبب سندن فوجي طاقت ڪمزور ٿي وئي، جنهن جو فائدو وٺندي [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] اقتدار حاصل ڪيو. == مذھبي رواداري == ھي مکيه موضوع آھي جنھن ۾ ڪلھوڙن کي نمايان سوڀ حاصل ٿي. حڪمرانن ڪوشش ڪئي ته انساني رشتن جي تعميرڪجي، خاص ڪري مختلف نسلي ۽ مذھبي گروھن جي وچ ۾ يڪجھتي پيدا ڪرڻ لاءِ کين خاص ڪامراني مھيا ٿي. ھن ڏس ۾ ھندن ۽ مسلمانن جي وچ ۾ ڀائيچارو پيدا ڪرڻ تي اھم ڌيان ڏنو ويو. ھندن تي اعتماد ڪندي کين رياست ۾ اھم عھدا ڏنا ويا. ڪجھه نالا ھن ريت ملن ٿا: برخوردار مھتو موٽومل، ديوان چيلا رام، ديوان گهنشام داس، لالا امرت راءِ، ديوان تارا چند ۽ شيوڪ رام عطارد. اُن پس منظر ۾ ڪلھوڙن کي مت ڀيد کان آجو حڪمران سڏي سگهجي ٿو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == آبپاشي نظام == ڪلھوڙن بھترين آبپاشي نظام جي تشڪيل ڪئي ۽ ڪيئي واھه کوٽايا. ليمبرڪ اھڙا تفصيل ڏنا آھن: نارواھه، گهاڙ واھه، بگهاڙ واھه، شاھه جي ڪور، مراد نارواھه، نصرت واھه، سرفراز واھه، باغ واھه ۽ بيگاري واھه. اِن طرح تصور ڪجي ته ڪيتري ويران زمين پوکي ھيٺ آئي. زرعي طور تي ملڪ ڪيئن خود ڪفيل ٿيو ۽ اُن ريت ھزارين لکين ماڻھن کي ڌنڌا ۽ ملازمتن جا موقعا مليا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == فنِ تعمير == ڪلهوڙا دور سنڌ جي تعميري، مذهبي ۽ دفاعي اڏاوتن جي حوالي سان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ مسجدون، مدرسا، مقبرا، قبا، قلعا ۽ شهر تعمير ڪيا ويا، جن مان ڪيترين اڏاوتن سنڌ جي ثقافتي ۽ مذهبي ورثي ۾ نمايان حيثيت حاصل ڪئي. ڪلهوڙا حڪمرانن تعميراتي سرگرمين وسيلي نه رڳو مذهبي ۽ انتظامي ضرورتون پوريون ڪيون، پر پنهنجي سياسي اقتدار ۽ ثقافتي سڃاڻپ کي پڻ مضبوط ڪيو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> === مسجدون ۽ مدرسا === ڪلهوڙا حڪمرانن سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مسجدن ۽ مدرسن جي تعمير تي خاص ڌيان ڏنو. انهن ادارن جو مقصد مذهبي تعليم، اسلامي علوم جي واڌاري ۽ سماجي تربيت فراهم ڪرڻ هو. ڪيترن ئي مدرسن سان گڏ جامع مسجدون پڻ تعمير ڪيون ويون، جتي عبادت سان گڏ تدريس جو انتظام هوندو هو. خداآباد جي جامع مسجد ڪلهوڙا دور جي اهم مذهبي اڏاوتن مان شمار ڪئي وڃي ٿي. هڪ روايت موجب هن مسجد جي تعمير جو آغاز [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ٿيو، جڏهن⁠تہ ان جي تڪميل [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي زماني ۾ ٿي. تاريخي روايتن موجب انهن مسجدن ۽ مدرسن ۾ مذهبي تعليم سان گڏ دفاعي ۽ فوجي تربيت جو بندوبست پڻ موجود هوندو هو، جيڪو ان دور جي سياسي ۽ فوجي ضرورتن سان لاڳاپيل هو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> === مقبرا ۽ قبا === ڪلهوڙا دور ۾ مقبرن ۽ قبن جي تعمير کي پڻ خاص اهميت حاصل رهي. هن دور جي ڪيترين ئي مذهبي ۽ تاريخي شخصيتن جي مزارن تي شاندار تعميرات ڪرايون ويون، جيڪي سنڌي اسلامي فنِ تعمير جا نمايان مثال آهن. [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ڪيترن اهم مقبرن جي تعمير يا مرمت ڪرائي وئي، جن ۾ [[ميان آدم شاهه ڪلهوڙو]] جو مقبرو (سکر)، [[ميان شاهل محمد]] جو مقبرو (قمبر)، [[شاهه بهارو]] جو مقبرو (لاڙڪاڻو) ۽ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي مزار تي ٿيل تعميرات شامل آهن. ان کان علاوه [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي حڪم سان [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو]] جو قبو تعمير ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي مزار تي بعد ۾ [[مرادياب خان ڪلهوڙو]] اضافي تعميراتي ڪم ڪرايا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> === قلعا ۽ دفاعي اڏاوتون === ڪلهوڙا حڪمرانن پنهنجي رياست جي دفاع ۽ انتظامي ضرورتن کي نظر ۾ رکندي ڪيترن ئي قلعن ۽ ڪوٽن جي تعمير يا توسيع ڪرائي. اهي قلعا فوجي مرڪزن، انتظامي هيڊڪوارٽرن ۽ سرحدي تحفظ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. هن دور سان لاڳاپيل اهم دفاعي اڏاوتن ۾ [[حيدرآباد جو پڪو قلعو]]، [[بدين جو ڪوٽ]]، [[لاڙڪاڻو قلعو]] ۽ ڪڇ جي سرحد ويجهو واقع [[شاهه ڳڙهه]] جو قلعو شامل آهن. انهن مان ڪجهه اڏاوتون وقت سان گڏ زبون ٿي ويون يا مڪمل طور ختم ٿي ويون، جڏهن⁠تہ ڪجهه جا آثار اڄ به موجود آهن. اهي قلعا ڪلهوڙا دور جي فوجي حڪمتِ عملي ۽ دفاعي نظام جي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> ::: == آبادي== ===مقامي ماڻھو=== ===نئين آبادي=== ڪلهوڙن جي دور ۾، جڏهن [[افغانستان]] (جنهن کي ان وقت عام طور [[خراسان]] سڏيو ويندو هو) سان سنڌ جا لاڳاپا ويجها هئا، تڏهن افغان قبيلن جو وڏو تعداد سنڌ ۾ اچي آباد ٿيو. خاص طور [[شڪارپور]] افغانن جي هڪ وڏي آباديءَ جو مرڪز بڻجي ويو. [[پوپلزئي]]، [[پنهي]]، [[بارڪزئي]]، [[نورزئي]]، [[ڪاڪڙزئي]]، [[دراني]] ۽ [[غلزئي]] انهن اهم افغان قبيلن مان هئا، جيڪي سنڌ ۾ آباد ٿيا<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—127 }}</ref>. افغانستان ۾ جانشينيءَ جي جنگين ۽ درٻاري سازشن سبب افغان شهزادا اڪثر پناهه لاءِ سنڌ ايندا هئا. انهن سان گڏ عالمن، اديبن ۽ شاعرن جو وڏو تعداد پڻ هوندو هو. اهڙن شاعرن ۽ اديبن جو تفصيلي ذڪر [[خليل]] جي ڪتاب ''تڪمله مقالات الشعرا'' ۾ ملي ٿو.<ref name="MubarakAli"></ref> . == بندرگاھون == ميان غلام شاھه ھڪ بندر ”شاھه بندر“ جي نالي سان تعميرڪرايو. ھن اورنگا بندر جي جاءِ ورتي. علي بندر به ھن دور ۾ وجود ۾ آيو. ڪراچي بندر ڪلھوڙن جو زنده جاويد ڪارنامو اڄ به موجود آھي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == شهر ۽ وسنديون == ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ جي مختلف حصن ۾ نوان شهر، بستيون ۽ انتظامي مرڪز قائم ڪيا ويا، جن مان ڪيترن شهرن سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي اهميت حاصل ڪئي. انهن شهرن جي قيام سان نه رڳو ڪلهوڙا حڪومت جي انتظامي ڍانچي کي هٿي ملي، پر واپار، زراعت ۽ آباديءَ جي واڌ ويجهه ۾ پڻ مدد ملي. '''ڳاڙهي''' — هي شهر 1681ع کان 1700ع تائين ڪلهوڙن جي گاديءَ جو هنڌ رهيو ۽ ابتدائي ڪلهوڙا اقتدار جو اهم سياسي مرڪز هو. '''خداآباد''' — [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] هن شهر کي پنهنجي تختگاهه طور اختيار ڪيو. خداآباد لڳ ڀڳ پنجاهه ايڪڙن تي پکڙيل هو ۽ ڪلهوڙا دور جي ڪيترين اهم تعميرات جو مرڪز رهيو. ان دور جون ڪجهه اڏاوتون اڄ به موجود آهن. '''محمد آباد''' — هي شهر 1750ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي حڪم سان تعمير ڪيو ويو ۽ ڪلهوڙا دور جي اهم نون آبادڪاري منصوبن مان هڪ هو. '''مراد آباد''' — 1753ع ۾ قائم ڪيل هن شهر جو تعلق [[محمد مرادياب خان ڪلهوڙو]] سان هو. نصرپور جي ڀرسان واقع هن شهر ۾ مرادياب خان جي دستاربندي پڻ ٿي هئي. '''الله آباد''' — [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] جي حڪم سان قائم ڪيل هي شهر محمد آباد جي ويجهو واقع هو ۽ ڪلهوڙا دور جي نون شهري مرڪزن مان شمار ٿيندو هو. '''شاهه پور''' — ميان غلام شاهه جي دور ۾ نصرپور جي ڀرسان شاهه پور نالي سان ٻه بستيون آباد ڪيون ويون. وقت گذرڻ سان اهي ٻئي آباديون ختم ٿي ويون. '''حيدرآباد''' — 1768ع ۾ [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] قديم [[نيرون ڪوٽ]] جي ماڳ تي حيدرآباد شهر قائم ڪيو. هن شهر کي جلد ئي ڪلهوڙا حڪومت جو اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز بڻايو ويو. تاريخي [[پڪو قلعو]] پڻ هن ئي دور ۾ تعمير ڪيو ويو. '''خدا آباد (هالا ڀرسان)''' — [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو]] جي حڪم سان 1775ع ۾ هالا جي ويجهو هن بستي جو بنياد وڌو ويو، جيڪا ڪلهوڙا دور جي آخري آبادڪاري منصوبن مان هڪ هئي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == اهم شخصيتون == ڪلهوڙا دور سنڌ جي سياسي، علمي، ادبي، مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ هڪ نمايان حيثيت رکي ٿو. هن دور ۾ ڪيترين اهڙين شخصيتن جنم ورتو يا شهرت حاصل ڪئي، جن پنهنجي پنهنجي ميدان ۾ اهم خدمتون سرانجام ڏنيون. انهن ۾ صوفي، عالم، شاعر، مورخ، اديب، فوجي اڳواڻ ۽ انتظامي شخصيتون شامل هيون. هن دور سان لاڳاپيل نمايان شخصيتن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[مير علي شير قانع ٺٽوي]]، [[مخدوم محمد معين ٺٽوي]]، [[مخدوم محمد هاشم ٺٽوي]]، محمد حيات سي، منشي عبدالرؤف، محسن ٺٽوي، رجا ٺٽوي، شيخ محمد محفوظ ”سرخوش“، مير نجم الدين عزلت، [[مير شهداد خان ٽالپر]]، [[شاهه بهارو]]، سيد جان الله شاهه ”مير“، محمد علي عالي، غلام علي مداح، شاهه علي رضا درويش، مير لطف الله عرف مير متارو، مراد ڪليري، بلاول نائچ، مسو فقير سامٽيو ۽ مخدوم ابوالقاسم ٺٽوي شامل آهن.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> ==ڪلھوڙن جو دور== ڪلهوڙا حڪمرانن جي دور ۾ علم، ادب، تصوف، شاعري، فنِ تعمير، آبپاشي، زراعت، فوجي تنظيم ۽ انتظامي نظام جي شعبن ۾ نمايان ترقي ٿي. ان دور ۾ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ تعليمي ۽ مذهبي مرڪزن جي واڌاري سان گڏ علمي ۽ ادبي سرگرمين کي پڻ سرپرستي حاصل رهي. مير علي شير قانع جهڙن مؤرخن سنڌ جي تاريخ ۽ ثقافت کي قلمبند ڪيو، جڏهن⁠تہ شاهه عبداللطيف ڀٽائي سنڌي ادب ۽ تصوف کي نئين فڪري اوچائي عطا ڪئي. 1681ع کان 1784ع تائين ڪلهوڙا دور کي سنڌ جي تاريخ ۾ استحڪام، تعمير ۽ انتظامي تنظيم جي هڪ اهم مرحلي طور ڏٺو وڃي ٿو. هن عرصي دوران آبپاشيءَ جي نظام جي توسيع، زرعي پيداوار ۾ واڌ، نون شهرن جي قيام، فوجي تنظيم جي مضبوطي ۽ سرڪاري انتظام جي بهتري لاءِ مختلف قدم کنيا ويا. ان ڪري ڪيترائي مؤرخ هن دور کي سنڌ جي تاريخ جي اهم ۽ اثرائتن دورن مان هڪ قرار ڏين ٿا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[سنڌ جي حڪمرانن جي فهرست]] == حوالا == {{حوالا}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي ذاتيون]] 8k2942j9ofb677c0cqhgstbany5hre5 384138 384132 2026-06-11T02:27:27Z Intisar Ali 8681 /* */ 384138 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي علائقي ۾ حڪمراني ڪندڙ سني مسلمان خاندان}} {{Infobox former country | native_name = {{Lang|sd|{{Naskh|ڪلهوڙا خاندان}}}} | conventional_long_name = Kalhora Dynasty | common_name = ڪلهوڙا | year_start = 1701 | year_end = 1783 | p1 = ٺٽو صوبو | flag_p1 = | p2 = | flag_p2 = | s1 = ٽالپر خاندان | flag_s1 = Flag of Sindh (1783–1843).svg | s2 = | flag_s2 = | image_map = Black flag.svg | image_map_caption = ڪارو شاهي جهنڊو | national_anthem = | official_languages = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]<ref name="NAZ2023" /> | capital = [[خداآباد]] (1710ع–1768ع)، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] (1768ع–1783ع) | government_type = اشرافيائي حڪومت | title_leader = [[نواب]] (ميان) | leader1 = [[يار محمد ڪلهوڙو]] | year_leader1 = 1701ع–1719ع | leader2 = [[عبدالنبي ڪلهوڙو]] | year_leader2 = 1775ع–1783ع | footnotes = | today = }} {{سنڌ جي تاريخ}} '''ڪلهوڙا خاندان''' [[سنڌي]] مسلمانن جو هڪ حڪمران خاندان هو، جيڪو موجوده [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] واري علائقي ۾ حڪمران رهيو. 1701ع کان 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت قائم رهي. سندن گاديءَ جو هنڌ پهريائين [[خداآباد]] هو، جيڪو 1710ع کان 1768ع تائين گاديءَ جو شهر رهيو، ان کان پوءِ گادي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] منتقل ڪئي وئي، جتي 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت جاري رهي.<ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library (Stories) |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html |website=[[Sindhi Adabi Board]]}}</ref> == تاريخ == ===حڪمرانن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:1px solid #A2C4C9;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | ڪلهوڙا حڪمرانن جي فهرست |- ! style="background:#9FC5E8;" | حڪمران ! style="background:#9FC5E8;" | حڪومت جي شروعات ! style="background:#9FC5E8;" | حڪومت جي پڄاڻي ! style="background:#9FC5E8;" | تفصيل |- | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | 1700ع | 1720ع | [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو]] جو ننڍو پٽ. مغلن پاران ''خدا يار خان'' جو لقب حاصل ڪيائين ۽ ڪلهوڙا اقتدار کي منظم بنياد فراهم ڪيائين. |- | [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] | 1720ع | 1756ع | ميان يار محمد جو پٽ. ڪلهوڙا خاندان جو طاقتور حڪمران، صوفي مزاج شخصيت ۽ منتظم. 1736ع ۾ [[محمد شاهه مغل]] طرفان سنڌ جي خودمختيار حڪمران طور تسليم ڪيو ويو. |- | [[محمد مرادياب خان ڪلهوڙو]] | 1756ع | 1758ع | ميان نور محمد جو پٽ. پيءُ جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀاليائين، پر سندس حڪومت مختصر عرصو رهي. |- | [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] | 1758ع | 1772ع | ميان نور محمد جو پٽ. ڪلهوڙا خاندان جو ناميارو حڪمران. [[حيدرآباد]] شهر جو بنياد وڌائين ۽ رياست کي سياسي استحڪام ڏنائين. |- | [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو]] | 1772ع | 1775ع | ميان غلام شاهه جو پٽ. سندس دور ۾ اندروني سياسي تڪرار وڌي ويا. |- | [[عبدالنبي ڪلهوڙو]] | 1775ع | 1782ع | ميان سرفراز خان جو پٽ. ڪلهوڙا خاندان جو آخري حڪمران. سندس دور ۾ ٽالپرن جي طاقت وڌي ۽ آخرڪار ڪلهوڙا اقتدار ختم ٿي ويو. |} === پسمنظر ۽ عروج === ڪلهوڙا خاندان جو تعلق سنڌ جي قديم قبيلائي سماج سان هو. روايتن موجب ميان چنو ستن اهم قبيلن؛ ڪوريجن، سهتن، چنن، سمن، مهرن، ٻلالن ۽ ڏهرن جو پڳدار هو. هن جهانگارا ۽ باجارا نالي آباديون قائم ڪيون ۽ علائقي جي بااثر زميندارن مان شمار ٿيندو هو. سندس وفات 1220ع ۾ ٿي.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> ڪلهوڙن جي مذهبي ۽ سياسي اثر جي شروعات [[ميان آدم شاهه ڪلهوڙو]] کان ٿي، جنهن جي چوڌاري وڏي تعداد ۾ مريد گڏ ٿيا. ترخانن ۽ مغلن جي تڪرارن دوران هن پنهنجي پوئلڳن کي منظم ڪيو، جنهن سبب مغل اختيارين سان سندس اختلاف پيدا ٿيا ۽ آخرڪار کيس گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref><ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> سندس وفات کان پوءِ گادي ميان الياس ۽ پوءِ [[ميان شاهل محمد]] وٽ پهتي. ميان شاهل محمد پڻ مغلن جي خلاف مزاحمت جاري رکي، جنهن جي نتيجي ۾ هو به قتل ڪيو ويو.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> === ميان نصير محمد ۽ ڪلهوڙا رياست جو قيام === [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ڪلهوڙن جي طاقت ۾ نمايان واڌ آئي. 1675ع ۾ کيس گرفتار ڪري [[اورنگزيب عالمگير]] جي درٻار ڏانهن موڪليو ويو. مذهبي اختلافن جي جاچ لاءِ 1678ع ۾ احمد نگر ۾ هڪ مناظرو منعقد ڪيو ويو، جيڪو ”عالمگيري مباحثو“ جي نالي سان مشهور آهي. ان کان پوءِ ميان نصير محمد کي آزاد ڪيو ويو ۽ کيس محدود علائقي ۾ حڪمراني جو حق حاصل ٿيو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> ميان نصير محمد ڪلهوڙن جو پهريون اڳواڻ هو جنهن سرڪاري فوجن سان منظم مقابلو ڪيو. سندس فوجي ۽ سياسي سرگرمين جي نتيجي ۾ ڪلهوڙن جي اقتدار جو بنياد پيو ۽ سندن اثر سنڌ ۾ وڌندو ويو. ميان نصير محمد جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[ميان دين محمد ڪلهوڙو]] گاديءَ تي ويٺو، پر مغلن خلاف سرگرمين سبب قتل ڪيو ويو. ان کان پوءِ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] اقتدار سنڀاليو ۽ اتر سنڌ جي وسيع علائقن تي قبضو قائم ڪيو. 1701ع ۾ مغلن کيس ''خدا يار خان'' جو لقب، خلعت ۽ حڪمرانيءَ جا اختيار عطا ڪيا، جنهن سان ڪلهوڙا اقتدار کي سرڪاري حيثيت حاصل ٿي.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref><ref name="Ansari1992">{{cite book|author=Sarah F. D. Ansari|title=Sufi Saints and State Power: The Pirs of Sind, 1843-1947|url=https://books.google.com/books?id=_kC421xzMKsC&pg=PA32|date=31 January 1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-40530-0|pages=32–34}}</ref> ::: === ميان يار محمد ۽ شاهه عنايت جو واقعو === ميان يار محمد جي دور ۾ ڪلهوڙن ۽ [[شاهه عنايت شهيد]] جي تحريڪ وچ ۾ تڪرار پيدا ٿيو. ٺٽي جي مغل گورنر اعظم خان 1718ع ۾ شاهه عنايت کي گرفتار ڪري قتل ڪرايو. هن واقعي تي ڪيترن همعصر عالمن ۽ صوفين، جن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، مير جان الله شاهه رضوي ۽ مخدوم محمد معين ٺٽوي شامل هئا، افسوس جو اظهار ڪيو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> ===ميان نور محمد جو دور=== 1719ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] حڪمران بڻيو. بعد ۾ کيس [[سيوهڻ]] جو صوبيدار پڻ مقرر ڪيو ويو ۽ 1736ع ۾ ٺٽو، بکر ۽ سيوهڻ جا اختيار به مليا، جنهن سان تقريباً سڄي سنڌ ڪلهوڙا اقتدار هيٺ اچي وئي.<ref name="Ansari1992" /> هن دور ۾ انتظامي ڍانچي، فوجي تنظيم ۽ روينيو نظام کي منظم ڪيو ويو. ڪلهوڙن جي مقامي حڪومت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ سنڌ جي وڏي حصي تي سندن عملي حڪمراني قائم ٿي.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> 1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] سنڌ تي حملو ڪيو. ميان نور محمد کي وڏي مالي رقم، هڪ ڪروڙ رپيا ۽ سالياني خراج ڏيڻ تي مجبور ڪيو ويو. تاريخي ماخذن موجب سندس ڪجهه پٽن کي يرغمال طور ايران وٺي وڃڻ جو به ذڪر ملي ٿو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> ڪلهوڙا خاندان نادر شاهه جي حملي دوران سخت ڪمزور ٿيو. ان کان پوءِ 1748ع کان 1750ع تائين [[احمد شاهه دراني]] سنڌ فتح ڪئي ۽ [[سنڌ رياست]] کي [[دراني سلطنت]] جي بالادستي هيٺ هڪ تابع رياست بڻايو.<ref>''The Peoples of Pakistan: An Ethnic History'' (1971)</ref><ref>''History of Civilizations of Central Asia'' (2003)</ref> === ميان غلام شاهه ۽ ڪلهوڙن جو اوج === [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] جي دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ٿيو ۽ رياستي ڍانچي کي نئين سر منظم ڪيو ويو.<ref>Harjani, Dayal N. ''Sindhi Roots & Rituals - Part I'' (2018)</ref> ڪلهوڙا نوابن [[پاني پت جي ٽئين جنگ]] ۾ پڻ فاتح اسلامي اتحاد جي حصي طور شرڪت ڪئي.<ref>''Muqaddama-E-Sirajul Absar'', Vol-II (2013)</ref> === زوال ۽ خاتمو === ارڙهين صديءَ جي آخر تائين ڪلهوڙا اقتدار اندروني تڪرارن، افغان مداخلت ۽ فوجي ڪمزوريءَ سبب ڪمزور ٿيڻ لڳو. غلام شاهه جي جانشين سنڌ تي مضبوط ڪنٽرول برقرار نه رکي سگهيا ۽ آخرڪار [[هالاڻي جي جنگ]] ۾ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] ميرن هٿان ڪلهوڙا اقتدار ختم ٿي ويو. [[عبدالنبي ڪلهوڙو]] آخري ڪلهوڙا حڪمران هو.<ref name="Ansari1992" /> عبدالنبي ڪلهوڙي بعد ۾ [[جسڪاڻي]] قبيلي کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ 1787ع کان 1790ع تائين ليه ۽ بکر تي حڪومت ڪئي.<ref name=":0">{{Cite book |title=Sind University Research Journal: Arts series. Humanities & social sciences |date=1968}}</ref><ref>{{Cite book |title=1998 District Census Report: Layyah |date=1999}}</ref><ref>{{Cite book |title=History of the Pathans |date=2008}}</ref><ref>{{Cite book |title=West Pakistan District Gazetteers: Kharan |date=1966}}</ref> 1793ع ۾ افغان حڪمران [[تيمور شاهه دراني]] وفات ڪري ويو ۽ سندس جاءِ تي زمان شاهه آيو. زمان شاهه عبدالنبي کان هڪ لک ويهه هزار رپين جي رهيل رقم طلب ڪئي. عبدالنبي اها رقم ادا نه ڪري سگهيو ۽ افغان درٻار جي حڪمن تي عمل نه ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس جاگير منسوخ ڪري نواب محمد خان سدوزئي کي ڏني وئي.<ref name=":0" /> [[مير علي شير قانع ٺٽوي|قانع]]، جنهن ڪلهوڙن جي درٻار جو دورو ڪيو هو، لکي ٿو ته ڪلهوڙا درٻار ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ڳالهائيندا هئا.<ref name="NAZ2023">{{cite book |last1=Naz |first1=Humera |title=Sindh under the Kalhoras: Persian histories, chronicles, epistolaries, and compendiums of 18th century Sindh |date=2023 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780190701406 |page=40}}</ref> == انتظامي ۽ معاشي ترقي == ڪلهوڙا دور کي سنڌ جي تاريخ ۾ آبپاشي ۽ زرعي ترقي جي لحاظ کان اهم دور تصور ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ ڪيترائي واھ کوٽايا ويا، جن ۾ [[پراڻ]]، [[نارو]]، [[اڙل]]، [[ڦليلي]]، [[پيڃارو]]، [[گانگرو]]، [[سيتا]]، [[بگهاڙ]]، [[داديجي]] ۽ [[نور واهه]] شامل آهن. انهن منصوبن سان زرعي پيداوار ۽ آبادي ۾ واڌ آئي. ڪلهوڙن [[خداآباد]]، [[مرادآباد]] ۽ [[الله آباد]] جهڙا شهر پڻ آباد ڪيا، جڏهن ته [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] [[شاهه بندر]] جي ترقي ۽ ٻين عمراني منصوبن لاءِ مشهور آهي.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> == فوجي نظام == ڪلهوڙن جو دور سنڌ جي فوجي تاريخ ۾ هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. ڪلهوڙا حڪمرانن نه رڳو مغلن جي سياسي بالادستيءَ کي چئلينج ڪيو، پر پنهنجي منظم فوجي طاقت جي ذريعي سنڌ ۾ هڪ خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ به ڪاميابي حاصل ڪئي. سندن فوج ۾ سنڌي، بلوچ ۽ ٻين مقامي قبيلن جا جوان شامل هئا، جن کي باقاعده تربيت ڏني ويندي هئي ۽ هر وقت جنگي تياريءَ جي حالت ۾ رکيو ويندو هو.<ref>سنڌ جو عسڪري نظام- ڊاڪٽر محمد علي قاضي، ص 286</ref><ref>ڪتاب التبصرة الناظرين</ref> [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] پنهنجي اقتدار جي استحڪام لاءِ وڏي پيماني تي فوجي ڀرتيون ڪيون. هن سنڌي ۽ بلوچ قبيلن کي فوج ۾ شامل ڪري سندن سردارن کي جاگيرون عطا ڪيون. انهن فوجي قوتن جي مدد سان هن اتر سنڌ جا وسيع علائقا پنهنجي قبضي ۾ آندا ۽ مغلن کان سياسي خودمختياري حاصل ڪئي. [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] هڪ قابل فوجي منتظم ۽ جرنيل طور مشهور هو. هن پنهنجي فوج کي جديد هٿيارن سان ليس ڪيو. تاريخي ماخذن موجب هن مدراس ۽ پورچوگيز ذريعن کان توبون حاصل ڪيون. سندس دور ۾ سنڌي ۽ بلوچ لشڪر عمرڪوٽ، لاڙ، شڪارپور، لکي ۽ ٻين سرحدي علائقن جي دفاع ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>تحفة الڪرام، مير علي شير قانع ٺٽوي، ص 266</ref> ڪلهوڙن جي دور جا مشهور فوجي سالار [[شاهه بهارو جهڃڻ]]، [[راجو ليکي]]، [[حبيب الله نائچ]]، [[محمد حسن کهاؤڙ]]، [[الله بخش جهڃڻ]]، [[عزت يار خان]]، [[تاجو سامٽيو]]، [[تاجو جتوئي]]، [[بلاول نائچ]]، [[شالمين شيدي]]، [[ٻڍو خان]]، [[ڌڱاڻو خان جتوئي]]، [[بجار جوکيو]] ۽ [[محراب خان جتوئي]] هئا. انهن مان شاهه بهارو جهڃڻ چانڊڪا پرڳڻي جو سپهه سالار هو، جنهن جي ڪمان هيٺ ڏهه هزار سپاهي هئا ۽ روايتن موجب هن ڪيترين ئي جنگين ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. ڪلهوڙن جي فوجي قوت جو اندازو ان ڳالهه مان پڻ لڳائي سگهجي ٿو ته مختلف قبيلائي لشڪر هزارين سوار ۽ پيادل سپاهي ميدان ۾ آڻي سگهندا هئا. ان دور ۾ جنگي هٿيارن ۾ تير، تلوار، ڀالا، خنجر، ڍال، بندوقون ۽ توبون شامل هيون، جڏهن⁠تہ گھوڙا فوجي نقل و حمل ۽ جنگي ڪاررواين جو بنيادي ذريعو هئا. فوجين کي باقاعده پگهار ۽ راشن پڻ ڏنو ويندو هو.<ref>ماهوار نئين زندگي، 1971ع، ڪريم بخش خالد، ''سنڌ ۽ آزادي جي جدوجهد''</ref> 1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] جي حملي دوران سنڌي قبيلن مزاحمت ڪئي. روايتن موجب ماڇي ۽ مهيري قبيلن جي لشڪرن نادري فوجن جو مقابلو ڪيو، جيتوڻيڪ سندن تعداد ۽ هٿيار محدود هئا. بعد ۾ [[احمد شاهه دراني]] ۽ ٻين افغان حملي آورن خلاف پڻ ڪلهوڙن مختلف موقعن تي فوجي مزاحمت ڪئي. ڪلهوڙن جي فوجي تنظيم ئي اها بنيادي قوت هئي جنهن سنڌ کي مغلن جي سڌي حڪمراني کان آزاد ڪرائي هڪ مقامي سنڌي حڪومت جي صورت ڏني. تنهن هوندي به، ارڙهين صديءَ جي آخر تائين اندروني اختلافن ۽ مسلسل جنگين سبب سندن فوجي طاقت ڪمزور ٿي وئي، جنهن جو فائدو وٺندي [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] اقتدار حاصل ڪيو. == مذھبي رواداري == ھي مکيه موضوع آھي جنھن ۾ ڪلھوڙن کي نمايان سوڀ حاصل ٿي. حڪمرانن ڪوشش ڪئي ته انساني رشتن جي تعميرڪجي، خاص ڪري مختلف نسلي ۽ مذھبي گروھن جي وچ ۾ يڪجھتي پيدا ڪرڻ لاءِ کين خاص ڪامراني مھيا ٿي. ھن ڏس ۾ ھندن ۽ مسلمانن جي وچ ۾ ڀائيچارو پيدا ڪرڻ تي اھم ڌيان ڏنو ويو. ھندن تي اعتماد ڪندي کين رياست ۾ اھم عھدا ڏنا ويا. ڪجھه نالا ھن ريت ملن ٿا: برخوردار مھتو موٽومل، ديوان چيلا رام، ديوان گهنشام داس، لالا امرت راءِ، ديوان تارا چند ۽ شيوڪ رام عطارد. اُن پس منظر ۾ ڪلھوڙن کي مت ڀيد کان آجو حڪمران سڏي سگهجي ٿو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == آبپاشي نظام == ڪلھوڙن بھترين آبپاشي نظام جي تشڪيل ڪئي ۽ ڪيئي واھه کوٽايا. ليمبرڪ اھڙا تفصيل ڏنا آھن: نارواھه، گهاڙ واھه، بگهاڙ واھه، شاھه جي ڪور، مراد نارواھه، نصرت واھه، سرفراز واھه، باغ واھه ۽ بيگاري واھه. اِن طرح تصور ڪجي ته ڪيتري ويران زمين پوکي ھيٺ آئي. زرعي طور تي ملڪ ڪيئن خود ڪفيل ٿيو ۽ اُن ريت ھزارين لکين ماڻھن کي ڌنڌا ۽ ملازمتن جا موقعا مليا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == فنِ تعمير == ڪلهوڙا دور سنڌ جي تعميري، مذهبي ۽ دفاعي اڏاوتن جي حوالي سان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ مسجدون، مدرسا، مقبرا، قبا، قلعا ۽ شهر تعمير ڪيا ويا، جن مان ڪيترين اڏاوتن سنڌ جي ثقافتي ۽ مذهبي ورثي ۾ نمايان حيثيت حاصل ڪئي. ڪلهوڙا حڪمرانن تعميراتي سرگرمين وسيلي نه رڳو مذهبي ۽ انتظامي ضرورتون پوريون ڪيون، پر پنهنجي سياسي اقتدار ۽ ثقافتي سڃاڻپ کي پڻ مضبوط ڪيو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> === مسجدون ۽ مدرسا === ڪلهوڙا حڪمرانن سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مسجدن ۽ مدرسن جي تعمير تي خاص ڌيان ڏنو. انهن ادارن جو مقصد مذهبي تعليم، اسلامي علوم جي واڌاري ۽ سماجي تربيت فراهم ڪرڻ هو. ڪيترن ئي مدرسن سان گڏ جامع مسجدون پڻ تعمير ڪيون ويون، جتي عبادت سان گڏ تدريس جو انتظام هوندو هو. خداآباد جي جامع مسجد ڪلهوڙا دور جي اهم مذهبي اڏاوتن مان شمار ڪئي وڃي ٿي. هڪ روايت موجب هن مسجد جي تعمير جو آغاز [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ٿيو، جڏهن⁠تہ ان جي تڪميل [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي زماني ۾ ٿي. تاريخي روايتن موجب انهن مسجدن ۽ مدرسن ۾ مذهبي تعليم سان گڏ دفاعي ۽ فوجي تربيت جو بندوبست پڻ موجود هوندو هو، جيڪو ان دور جي سياسي ۽ فوجي ضرورتن سان لاڳاپيل هو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> === مقبرا ۽ قبا === ڪلهوڙا دور ۾ مقبرن ۽ قبن جي تعمير کي پڻ خاص اهميت حاصل رهي. هن دور جي ڪيترين ئي مذهبي ۽ تاريخي شخصيتن جي مزارن تي شاندار تعميرات ڪرايون ويون، جيڪي سنڌي اسلامي فنِ تعمير جا نمايان مثال آهن. [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ڪيترن اهم مقبرن جي تعمير يا مرمت ڪرائي وئي، جن ۾ [[ميان آدم شاهه ڪلهوڙو]] جو مقبرو (سکر)، [[ميان شاهل محمد]] جو مقبرو (قمبر)، [[شاهه بهارو]] جو مقبرو (لاڙڪاڻو) ۽ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي مزار تي ٿيل تعميرات شامل آهن. ان کان علاوه [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي حڪم سان [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو]] جو قبو تعمير ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي مزار تي بعد ۾ [[مرادياب خان ڪلهوڙو]] اضافي تعميراتي ڪم ڪرايا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> === قلعا ۽ دفاعي اڏاوتون === ڪلهوڙا حڪمرانن پنهنجي رياست جي دفاع ۽ انتظامي ضرورتن کي نظر ۾ رکندي ڪيترن ئي قلعن ۽ ڪوٽن جي تعمير يا توسيع ڪرائي. اهي قلعا فوجي مرڪزن، انتظامي هيڊڪوارٽرن ۽ سرحدي تحفظ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. هن دور سان لاڳاپيل اهم دفاعي اڏاوتن ۾ [[حيدرآباد جو پڪو قلعو]]، [[بدين جو ڪوٽ]]، [[لاڙڪاڻو قلعو]] ۽ ڪڇ جي سرحد ويجهو واقع [[شاهه ڳڙهه]] جو قلعو شامل آهن. انهن مان ڪجهه اڏاوتون وقت سان گڏ زبون ٿي ويون يا مڪمل طور ختم ٿي ويون، جڏهن⁠تہ ڪجهه جا آثار اڄ به موجود آهن. اهي قلعا ڪلهوڙا دور جي فوجي حڪمتِ عملي ۽ دفاعي نظام جي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> ::: == آبادي== ===مقامي ماڻھو=== ===نئين آبادي=== ڪلهوڙن جي دور ۾، جڏهن [[افغانستان]] (جنهن کي ان وقت عام طور [[خراسان]] سڏيو ويندو هو) سان سنڌ جا لاڳاپا ويجها هئا، تڏهن افغان قبيلن جو وڏو تعداد سنڌ ۾ اچي آباد ٿيو. خاص طور [[شڪارپور]] افغانن جي هڪ وڏي آباديءَ جو مرڪز بڻجي ويو. [[پوپلزئي]]، [[پنهي]]، [[بارڪزئي]]، [[نورزئي]]، [[ڪاڪڙزئي]]، [[دراني]] ۽ [[غلزئي]] انهن اهم افغان قبيلن مان هئا، جيڪي سنڌ ۾ آباد ٿيا<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—127 }}</ref>. افغانستان ۾ جانشينيءَ جي جنگين ۽ درٻاري سازشن سبب افغان شهزادا اڪثر پناهه لاءِ سنڌ ايندا هئا. انهن سان گڏ عالمن، اديبن ۽ شاعرن جو وڏو تعداد پڻ هوندو هو. اهڙن شاعرن ۽ اديبن جو تفصيلي ذڪر [[خليل]] جي ڪتاب ''تڪمله مقالات الشعرا'' ۾ ملي ٿو.<ref name="MubarakAli"></ref> . == بندرگاھون == ميان غلام شاھه ھڪ بندر ”شاھه بندر“ جي نالي سان تعميرڪرايو. ھن اورنگا بندر جي جاءِ ورتي. علي بندر به ھن دور ۾ وجود ۾ آيو. ڪراچي بندر ڪلھوڙن جو زنده جاويد ڪارنامو اڄ به موجود آھي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == شهر ۽ وسنديون == ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ جي مختلف حصن ۾ نوان شهر، بستيون ۽ انتظامي مرڪز قائم ڪيا ويا، جن مان ڪيترن شهرن سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي اهميت حاصل ڪئي. انهن شهرن جي قيام سان نه رڳو ڪلهوڙا حڪومت جي انتظامي ڍانچي کي هٿي ملي، پر واپار، زراعت ۽ آباديءَ جي واڌ ويجهه ۾ پڻ مدد ملي. '''ڳاڙهي''' — هي شهر 1681ع کان 1700ع تائين ڪلهوڙن جي گاديءَ جو هنڌ رهيو ۽ ابتدائي ڪلهوڙا اقتدار جو اهم سياسي مرڪز هو. '''خداآباد''' — [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] هن شهر کي پنهنجي تختگاهه طور اختيار ڪيو. خداآباد لڳ ڀڳ پنجاهه ايڪڙن تي پکڙيل هو ۽ ڪلهوڙا دور جي ڪيترين اهم تعميرات جو مرڪز رهيو. ان دور جون ڪجهه اڏاوتون اڄ به موجود آهن. '''محمد آباد''' — هي شهر 1750ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي حڪم سان تعمير ڪيو ويو ۽ ڪلهوڙا دور جي اهم نون آبادڪاري منصوبن مان هڪ هو. '''مراد آباد''' — 1753ع ۾ قائم ڪيل هن شهر جو تعلق [[محمد مرادياب خان ڪلهوڙو]] سان هو. نصرپور جي ڀرسان واقع هن شهر ۾ مرادياب خان جي دستاربندي پڻ ٿي هئي. '''الله آباد''' — [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] جي حڪم سان قائم ڪيل هي شهر محمد آباد جي ويجهو واقع هو ۽ ڪلهوڙا دور جي نون شهري مرڪزن مان شمار ٿيندو هو. '''شاهه پور''' — ميان غلام شاهه جي دور ۾ نصرپور جي ڀرسان شاهه پور نالي سان ٻه بستيون آباد ڪيون ويون. وقت گذرڻ سان اهي ٻئي آباديون ختم ٿي ويون. '''حيدرآباد''' — 1768ع ۾ [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] قديم [[نيرون ڪوٽ]] جي ماڳ تي حيدرآباد شهر قائم ڪيو. هن شهر کي جلد ئي ڪلهوڙا حڪومت جو اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز بڻايو ويو. تاريخي [[پڪو قلعو]] پڻ هن ئي دور ۾ تعمير ڪيو ويو. '''خدا آباد (هالا ڀرسان)''' — [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو]] جي حڪم سان 1775ع ۾ هالا جي ويجهو هن بستي جو بنياد وڌو ويو، جيڪا ڪلهوڙا دور جي آخري آبادڪاري منصوبن مان هڪ هئي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == اهم شخصيتون == ڪلهوڙا دور سنڌ جي سياسي، علمي، ادبي، مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ هڪ نمايان حيثيت رکي ٿو. هن دور ۾ ڪيترين اهڙين شخصيتن جنم ورتو يا شهرت حاصل ڪئي، جن پنهنجي پنهنجي ميدان ۾ اهم خدمتون سرانجام ڏنيون. انهن ۾ صوفي، عالم، شاعر، مورخ، اديب، فوجي اڳواڻ ۽ انتظامي شخصيتون شامل هيون. هن دور سان لاڳاپيل نمايان شخصيتن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[مير علي شير قانع ٺٽوي]]، [[مخدوم محمد معين ٺٽوي]]، [[مخدوم محمد هاشم ٺٽوي]]، محمد حيات سي، منشي عبدالرؤف، محسن ٺٽوي، رجا ٺٽوي، شيخ محمد محفوظ ”سرخوش“، مير نجم الدين عزلت، [[مير شهداد خان ٽالپر]]، [[شاهه بهارو]]، سيد جان الله شاهه ”مير“، محمد علي عالي، غلام علي مداح، شاهه علي رضا درويش، مير لطف الله عرف مير متارو، مراد ڪليري، بلاول نائچ، مسو فقير سامٽيو ۽ مخدوم ابوالقاسم ٺٽوي شامل آهن.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> ==ڪلھوڙن جو دور== ڪلهوڙا حڪمرانن جي دور ۾ علم، ادب، تصوف، شاعري، فنِ تعمير، آبپاشي، زراعت، فوجي تنظيم ۽ انتظامي نظام جي شعبن ۾ نمايان ترقي ٿي. ان دور ۾ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ تعليمي ۽ مذهبي مرڪزن جي واڌاري سان گڏ علمي ۽ ادبي سرگرمين کي پڻ سرپرستي حاصل رهي. مير علي شير قانع جهڙن مؤرخن سنڌ جي تاريخ ۽ ثقافت کي قلمبند ڪيو، جڏهن⁠تہ شاهه عبداللطيف ڀٽائي سنڌي ادب ۽ تصوف کي نئين فڪري اوچائي عطا ڪئي. 1681ع کان 1784ع تائين ڪلهوڙا دور کي سنڌ جي تاريخ ۾ استحڪام، تعمير ۽ انتظامي تنظيم جي هڪ اهم مرحلي طور ڏٺو وڃي ٿو. هن عرصي دوران آبپاشيءَ جي نظام جي توسيع، زرعي پيداوار ۾ واڌ، نون شهرن جي قيام، فوجي تنظيم جي مضبوطي ۽ سرڪاري انتظام جي بهتري لاءِ مختلف قدم کنيا ويا. ان ڪري ڪيترائي مؤرخ هن دور کي سنڌ جي تاريخ جي اهم ۽ اثرائتن دورن مان هڪ قرار ڏين ٿا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[سنڌ جي حڪمرانن جي فهرست]] == حوالا == {{حوالا}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي ذاتيون]] dt3w038rmq7y4ylxfyxl2b06xbwd8zq 384139 384138 2026-06-11T02:32:00Z Intisar Ali 8681 /* */ 384139 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي علائقي ۾ حڪمراني ڪندڙ سني مسلمان خاندان}} {{Infobox former country | native_name = {{Lang|sd|{{Naskh|ڪلهوڙا خاندان}}}} | conventional_long_name = Kalhora Dynasty | common_name = ڪلهوڙا | year_start = 1701 | year_end = 1783 | p1 = ٺٽو صوبو | flag_p1 = | p2 = | flag_p2 = | s1 = ٽالپر خاندان | flag_s1 = Flag of Sindh (1783–1843).svg | s2 = | flag_s2 = | image_map = Black flag.svg | image_map_caption = ڪارو شاهي جهنڊو | national_anthem = | official_languages = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]<ref name="NAZ2023" /> | capital = [[خداآباد]] (1710ع–1768ع)، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] (1768ع–1783ع) | government_type = اشرافيائي حڪومت | title_leader = [[نواب]] (ميان) | leader1 = [[يار محمد ڪلهوڙو]] | year_leader1 = 1701ع–1719ع | leader2 = [[عبدالنبي ڪلهوڙو]] | year_leader2 = 1775ع–1783ع | footnotes = | today = }} '''ڪلهوڙا خاندان''' [[سنڌي]] مسلمانن جو هڪ حڪمران خاندان هو، جيڪو موجوده [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] واري علائقي ۾ حڪمران رهيو. 1701ع کان 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت قائم رهي. سندن گاديءَ جو هنڌ پهريائين [[خداآباد]] هو، جيڪو 1710ع کان 1768ع تائين گاديءَ جو شهر رهيو، ان کان پوءِ گادي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] منتقل ڪئي وئي، جتي 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت جاري رهي.<ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library (Stories) |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html |website=[[Sindhi Adabi Board]]}}</ref> == تاريخ == ===حڪمرانن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:1px solid #A2C4C9;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | ڪلهوڙا حڪمرانن جي فهرست |- ! style="background:#9FC5E8;" | حڪمران ! style="background:#9FC5E8;" | حڪومت جي شروعات ! style="background:#9FC5E8;" | حڪومت جي پڄاڻي ! style="background:#9FC5E8;" | تفصيل |- | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | 1700ع | 1720ع | [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو]] جو ننڍو پٽ. مغلن پاران ''خدا يار خان'' جو لقب حاصل ڪيائين ۽ ڪلهوڙا اقتدار کي منظم بنياد فراهم ڪيائين. |- | [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] | 1720ع | 1756ع | ميان يار محمد جو پٽ. ڪلهوڙا خاندان جو طاقتور حڪمران، صوفي مزاج شخصيت ۽ منتظم. 1736ع ۾ [[محمد شاهه مغل]] طرفان سنڌ جي خودمختيار حڪمران طور تسليم ڪيو ويو. |- | [[محمد مرادياب خان ڪلهوڙو]] | 1756ع | 1758ع | ميان نور محمد جو پٽ. پيءُ جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀاليائين، پر سندس حڪومت مختصر عرصو رهي. |- | [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] | 1758ع | 1772ع | ميان نور محمد جو پٽ. ڪلهوڙا خاندان جو ناميارو حڪمران. [[حيدرآباد]] شهر جو بنياد وڌائين ۽ رياست کي سياسي استحڪام ڏنائين. |- | [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو]] | 1772ع | 1775ع | ميان غلام شاهه جو پٽ. سندس دور ۾ اندروني سياسي تڪرار وڌي ويا. |- | [[عبدالنبي ڪلهوڙو]] | 1775ع | 1782ع | ميان سرفراز خان جو پٽ. ڪلهوڙا خاندان جو آخري حڪمران. سندس دور ۾ ٽالپرن جي طاقت وڌي ۽ آخرڪار ڪلهوڙا اقتدار ختم ٿي ويو. |} === پسمنظر ۽ عروج === ڪلهوڙا خاندان جو تعلق سنڌ جي قديم قبيلائي سماج سان هو. روايتن موجب ميان چنو ستن اهم قبيلن؛ ڪوريجن، سهتن، چنن، سمن، مهرن، ٻلالن ۽ ڏهرن جو پڳدار هو. هن جهانگارا ۽ باجارا نالي آباديون قائم ڪيون ۽ علائقي جي بااثر زميندارن مان شمار ٿيندو هو. سندس وفات 1220ع ۾ ٿي.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> ڪلهوڙن جي مذهبي ۽ سياسي اثر جي شروعات [[ميان آدم شاهه ڪلهوڙو]] کان ٿي، جنهن جي چوڌاري وڏي تعداد ۾ مريد گڏ ٿيا. ترخانن ۽ مغلن جي تڪرارن دوران هن پنهنجي پوئلڳن کي منظم ڪيو، جنهن سبب مغل اختيارين سان سندس اختلاف پيدا ٿيا ۽ آخرڪار کيس گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref><ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> سندس وفات کان پوءِ گادي ميان الياس ۽ پوءِ [[ميان شاهل محمد]] وٽ پهتي. ميان شاهل محمد پڻ مغلن جي خلاف مزاحمت جاري رکي، جنهن جي نتيجي ۾ هو به قتل ڪيو ويو.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref> === ميان نصير محمد ۽ ڪلهوڙا رياست جو قيام === [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ڪلهوڙن جي طاقت ۾ نمايان واڌ آئي. 1675ع ۾ کيس گرفتار ڪري [[اورنگزيب عالمگير]] جي درٻار ڏانهن موڪليو ويو. مذهبي اختلافن جي جاچ لاءِ 1678ع ۾ احمد نگر ۾ هڪ مناظرو منعقد ڪيو ويو، جيڪو ”عالمگيري مباحثو“ جي نالي سان مشهور آهي. ان کان پوءِ ميان نصير محمد کي آزاد ڪيو ويو ۽ کيس محدود علائقي ۾ حڪمراني جو حق حاصل ٿيو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> ميان نصير محمد ڪلهوڙن جو پهريون اڳواڻ هو جنهن سرڪاري فوجن سان منظم مقابلو ڪيو. سندس فوجي ۽ سياسي سرگرمين جي نتيجي ۾ ڪلهوڙن جي اقتدار جو بنياد پيو ۽ سندن اثر سنڌ ۾ وڌندو ويو. ميان نصير محمد جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[ميان دين محمد ڪلهوڙو]] گاديءَ تي ويٺو، پر مغلن خلاف سرگرمين سبب قتل ڪيو ويو. ان کان پوءِ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] اقتدار سنڀاليو ۽ اتر سنڌ جي وسيع علائقن تي قبضو قائم ڪيو. 1701ع ۾ مغلن کيس ''خدا يار خان'' جو لقب، خلعت ۽ حڪمرانيءَ جا اختيار عطا ڪيا، جنهن سان ڪلهوڙا اقتدار کي سرڪاري حيثيت حاصل ٿي.<ref>شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55</ref><ref name="Ansari1992">{{cite book|author=Sarah F. D. Ansari|title=Sufi Saints and State Power: The Pirs of Sind, 1843-1947|url=https://books.google.com/books?id=_kC421xzMKsC&pg=PA32|date=31 January 1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-40530-0|pages=32–34}}</ref> ::: === ميان يار محمد ۽ شاهه عنايت جو واقعو === ميان يار محمد جي دور ۾ ڪلهوڙن ۽ [[شاهه عنايت شهيد]] جي تحريڪ وچ ۾ تڪرار پيدا ٿيو. ٺٽي جي مغل گورنر اعظم خان 1718ع ۾ شاهه عنايت کي گرفتار ڪري قتل ڪرايو. هن واقعي تي ڪيترن همعصر عالمن ۽ صوفين، جن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، مير جان الله شاهه رضوي ۽ مخدوم محمد معين ٺٽوي شامل هئا، افسوس جو اظهار ڪيو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> ===ميان نور محمد جو دور=== 1719ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] حڪمران بڻيو. بعد ۾ کيس [[سيوهڻ]] جو صوبيدار پڻ مقرر ڪيو ويو ۽ 1736ع ۾ ٺٽو، بکر ۽ سيوهڻ جا اختيار به مليا، جنهن سان تقريباً سڄي سنڌ ڪلهوڙا اقتدار هيٺ اچي وئي.<ref name="Ansari1992" /> هن دور ۾ انتظامي ڍانچي، فوجي تنظيم ۽ روينيو نظام کي منظم ڪيو ويو. ڪلهوڙن جي مقامي حڪومت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ سنڌ جي وڏي حصي تي سندن عملي حڪمراني قائم ٿي.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> 1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] سنڌ تي حملو ڪيو. ميان نور محمد کي وڏي مالي رقم، هڪ ڪروڙ رپيا ۽ سالياني خراج ڏيڻ تي مجبور ڪيو ويو. تاريخي ماخذن موجب سندس ڪجهه پٽن کي يرغمال طور ايران وٺي وڃڻ جو به ذڪر ملي ٿو.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> ڪلهوڙا خاندان نادر شاهه جي حملي دوران سخت ڪمزور ٿيو. ان کان پوءِ 1748ع کان 1750ع تائين [[احمد شاهه دراني]] سنڌ فتح ڪئي ۽ [[سنڌ رياست]] کي [[دراني سلطنت]] جي بالادستي هيٺ هڪ تابع رياست بڻايو.<ref>''The Peoples of Pakistan: An Ethnic History'' (1971)</ref><ref>''History of Civilizations of Central Asia'' (2003)</ref> === ميان غلام شاهه ۽ ڪلهوڙن جو اوج === [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] جي دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ٿيو ۽ رياستي ڍانچي کي نئين سر منظم ڪيو ويو.<ref>Harjani, Dayal N. ''Sindhi Roots & Rituals - Part I'' (2018)</ref> ڪلهوڙا نوابن [[پاني پت جي ٽئين جنگ]] ۾ پڻ فاتح اسلامي اتحاد جي حصي طور شرڪت ڪئي.<ref>''Muqaddama-E-Sirajul Absar'', Vol-II (2013)</ref> === زوال ۽ خاتمو === ارڙهين صديءَ جي آخر تائين ڪلهوڙا اقتدار اندروني تڪرارن، افغان مداخلت ۽ فوجي ڪمزوريءَ سبب ڪمزور ٿيڻ لڳو. غلام شاهه جي جانشين سنڌ تي مضبوط ڪنٽرول برقرار نه رکي سگهيا ۽ آخرڪار [[هالاڻي جي جنگ]] ۾ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] ميرن هٿان ڪلهوڙا اقتدار ختم ٿي ويو. [[عبدالنبي ڪلهوڙو]] آخري ڪلهوڙا حڪمران هو.<ref name="Ansari1992" /> عبدالنبي ڪلهوڙي بعد ۾ [[جسڪاڻي]] قبيلي کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ 1787ع کان 1790ع تائين ليه ۽ بکر تي حڪومت ڪئي.<ref name=":0">{{Cite book |title=Sind University Research Journal: Arts series. Humanities & social sciences |date=1968}}</ref><ref>{{Cite book |title=1998 District Census Report: Layyah |date=1999}}</ref><ref>{{Cite book |title=History of the Pathans |date=2008}}</ref><ref>{{Cite book |title=West Pakistan District Gazetteers: Kharan |date=1966}}</ref> 1793ع ۾ افغان حڪمران [[تيمور شاهه دراني]] وفات ڪري ويو ۽ سندس جاءِ تي زمان شاهه آيو. زمان شاهه عبدالنبي کان هڪ لک ويهه هزار رپين جي رهيل رقم طلب ڪئي. عبدالنبي اها رقم ادا نه ڪري سگهيو ۽ افغان درٻار جي حڪمن تي عمل نه ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس جاگير منسوخ ڪري نواب محمد خان سدوزئي کي ڏني وئي.<ref name=":0" /> [[مير علي شير قانع ٺٽوي|قانع]]، جنهن ڪلهوڙن جي درٻار جو دورو ڪيو هو، لکي ٿو ته ڪلهوڙا درٻار ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ڳالهائيندا هئا.<ref name="NAZ2023">{{cite book |last1=Naz |first1=Humera |title=Sindh under the Kalhoras: Persian histories, chronicles, epistolaries, and compendiums of 18th century Sindh |date=2023 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780190701406 |page=40}}</ref> == انتظامي ۽ معاشي ترقي == ڪلهوڙا دور کي سنڌ جي تاريخ ۾ آبپاشي ۽ زرعي ترقي جي لحاظ کان اهم دور تصور ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ ڪيترائي واھ کوٽايا ويا، جن ۾ [[پراڻ]]، [[نارو]]، [[اڙل]]، [[ڦليلي]]، [[پيڃارو]]، [[گانگرو]]، [[سيتا]]، [[بگهاڙ]]، [[داديجي]] ۽ [[نور واهه]] شامل آهن. انهن منصوبن سان زرعي پيداوار ۽ آبادي ۾ واڌ آئي. ڪلهوڙن [[خداآباد]]، [[مرادآباد]] ۽ [[الله آباد]] جهڙا شهر پڻ آباد ڪيا، جڏهن ته [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] [[شاهه بندر]] جي ترقي ۽ ٻين عمراني منصوبن لاءِ مشهور آهي.<ref>محمد نامدار خان بوزائي، ''سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)''</ref> == فوجي نظام == ڪلهوڙن جو دور سنڌ جي فوجي تاريخ ۾ هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. ڪلهوڙا حڪمرانن نه رڳو مغلن جي سياسي بالادستيءَ کي چئلينج ڪيو، پر پنهنجي منظم فوجي طاقت جي ذريعي سنڌ ۾ هڪ خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ به ڪاميابي حاصل ڪئي. سندن فوج ۾ سنڌي، بلوچ ۽ ٻين مقامي قبيلن جا جوان شامل هئا، جن کي باقاعده تربيت ڏني ويندي هئي ۽ هر وقت جنگي تياريءَ جي حالت ۾ رکيو ويندو هو.<ref>سنڌ جو عسڪري نظام- ڊاڪٽر محمد علي قاضي، ص 286</ref><ref>ڪتاب التبصرة الناظرين</ref> [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] پنهنجي اقتدار جي استحڪام لاءِ وڏي پيماني تي فوجي ڀرتيون ڪيون. هن سنڌي ۽ بلوچ قبيلن کي فوج ۾ شامل ڪري سندن سردارن کي جاگيرون عطا ڪيون. انهن فوجي قوتن جي مدد سان هن اتر سنڌ جا وسيع علائقا پنهنجي قبضي ۾ آندا ۽ مغلن کان سياسي خودمختياري حاصل ڪئي. [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] هڪ قابل فوجي منتظم ۽ جرنيل طور مشهور هو. هن پنهنجي فوج کي جديد هٿيارن سان ليس ڪيو. تاريخي ماخذن موجب هن مدراس ۽ پورچوگيز ذريعن کان توبون حاصل ڪيون. سندس دور ۾ سنڌي ۽ بلوچ لشڪر عمرڪوٽ، لاڙ، شڪارپور، لکي ۽ ٻين سرحدي علائقن جي دفاع ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>تحفة الڪرام، مير علي شير قانع ٺٽوي، ص 266</ref> ڪلهوڙن جي دور جا مشهور فوجي سالار [[شاهه بهارو جهڃڻ]]، [[راجو ليکي]]، [[حبيب الله نائچ]]، [[محمد حسن کهاؤڙ]]، [[الله بخش جهڃڻ]]، [[عزت يار خان]]، [[تاجو سامٽيو]]، [[تاجو جتوئي]]، [[بلاول نائچ]]، [[شالمين شيدي]]، [[ٻڍو خان]]، [[ڌڱاڻو خان جتوئي]]، [[بجار جوکيو]] ۽ [[محراب خان جتوئي]] هئا. انهن مان شاهه بهارو جهڃڻ چانڊڪا پرڳڻي جو سپهه سالار هو، جنهن جي ڪمان هيٺ ڏهه هزار سپاهي هئا ۽ روايتن موجب هن ڪيترين ئي جنگين ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. ڪلهوڙن جي فوجي قوت جو اندازو ان ڳالهه مان پڻ لڳائي سگهجي ٿو ته مختلف قبيلائي لشڪر هزارين سوار ۽ پيادل سپاهي ميدان ۾ آڻي سگهندا هئا. ان دور ۾ جنگي هٿيارن ۾ تير، تلوار، ڀالا، خنجر، ڍال، بندوقون ۽ توبون شامل هيون، جڏهن⁠تہ گھوڙا فوجي نقل و حمل ۽ جنگي ڪاررواين جو بنيادي ذريعو هئا. فوجين کي باقاعده پگهار ۽ راشن پڻ ڏنو ويندو هو.<ref>ماهوار نئين زندگي، 1971ع، ڪريم بخش خالد، ''سنڌ ۽ آزادي جي جدوجهد''</ref> 1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] جي حملي دوران سنڌي قبيلن مزاحمت ڪئي. روايتن موجب ماڇي ۽ مهيري قبيلن جي لشڪرن نادري فوجن جو مقابلو ڪيو، جيتوڻيڪ سندن تعداد ۽ هٿيار محدود هئا. بعد ۾ [[احمد شاهه دراني]] ۽ ٻين افغان حملي آورن خلاف پڻ ڪلهوڙن مختلف موقعن تي فوجي مزاحمت ڪئي. ڪلهوڙن جي فوجي تنظيم ئي اها بنيادي قوت هئي جنهن سنڌ کي مغلن جي سڌي حڪمراني کان آزاد ڪرائي هڪ مقامي سنڌي حڪومت جي صورت ڏني. تنهن هوندي به، ارڙهين صديءَ جي آخر تائين اندروني اختلافن ۽ مسلسل جنگين سبب سندن فوجي طاقت ڪمزور ٿي وئي، جنهن جو فائدو وٺندي [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] اقتدار حاصل ڪيو. == مذھبي رواداري == ھي مکيه موضوع آھي جنھن ۾ ڪلھوڙن کي نمايان سوڀ حاصل ٿي. حڪمرانن ڪوشش ڪئي ته انساني رشتن جي تعميرڪجي، خاص ڪري مختلف نسلي ۽ مذھبي گروھن جي وچ ۾ يڪجھتي پيدا ڪرڻ لاءِ کين خاص ڪامراني مھيا ٿي. ھن ڏس ۾ ھندن ۽ مسلمانن جي وچ ۾ ڀائيچارو پيدا ڪرڻ تي اھم ڌيان ڏنو ويو. ھندن تي اعتماد ڪندي کين رياست ۾ اھم عھدا ڏنا ويا. ڪجھه نالا ھن ريت ملن ٿا: برخوردار مھتو موٽومل، ديوان چيلا رام، ديوان گهنشام داس، لالا امرت راءِ، ديوان تارا چند ۽ شيوڪ رام عطارد. اُن پس منظر ۾ ڪلھوڙن کي مت ڀيد کان آجو حڪمران سڏي سگهجي ٿو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == آبپاشي نظام == ڪلھوڙن بھترين آبپاشي نظام جي تشڪيل ڪئي ۽ ڪيئي واھه کوٽايا. ليمبرڪ اھڙا تفصيل ڏنا آھن: نارواھه، گهاڙ واھه، بگهاڙ واھه، شاھه جي ڪور، مراد نارواھه، نصرت واھه، سرفراز واھه، باغ واھه ۽ بيگاري واھه. اِن طرح تصور ڪجي ته ڪيتري ويران زمين پوکي ھيٺ آئي. زرعي طور تي ملڪ ڪيئن خود ڪفيل ٿيو ۽ اُن ريت ھزارين لکين ماڻھن کي ڌنڌا ۽ ملازمتن جا موقعا مليا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == فنِ تعمير == ڪلهوڙا دور سنڌ جي تعميري، مذهبي ۽ دفاعي اڏاوتن جي حوالي سان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ مسجدون، مدرسا، مقبرا، قبا، قلعا ۽ شهر تعمير ڪيا ويا، جن مان ڪيترين اڏاوتن سنڌ جي ثقافتي ۽ مذهبي ورثي ۾ نمايان حيثيت حاصل ڪئي. ڪلهوڙا حڪمرانن تعميراتي سرگرمين وسيلي نه رڳو مذهبي ۽ انتظامي ضرورتون پوريون ڪيون، پر پنهنجي سياسي اقتدار ۽ ثقافتي سڃاڻپ کي پڻ مضبوط ڪيو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> === مسجدون ۽ مدرسا === ڪلهوڙا حڪمرانن سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مسجدن ۽ مدرسن جي تعمير تي خاص ڌيان ڏنو. انهن ادارن جو مقصد مذهبي تعليم، اسلامي علوم جي واڌاري ۽ سماجي تربيت فراهم ڪرڻ هو. ڪيترن ئي مدرسن سان گڏ جامع مسجدون پڻ تعمير ڪيون ويون، جتي عبادت سان گڏ تدريس جو انتظام هوندو هو. خداآباد جي جامع مسجد ڪلهوڙا دور جي اهم مذهبي اڏاوتن مان شمار ڪئي وڃي ٿي. هڪ روايت موجب هن مسجد جي تعمير جو آغاز [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ٿيو، جڏهن⁠تہ ان جي تڪميل [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي زماني ۾ ٿي. تاريخي روايتن موجب انهن مسجدن ۽ مدرسن ۾ مذهبي تعليم سان گڏ دفاعي ۽ فوجي تربيت جو بندوبست پڻ موجود هوندو هو، جيڪو ان دور جي سياسي ۽ فوجي ضرورتن سان لاڳاپيل هو.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> === مقبرا ۽ قبا === ڪلهوڙا دور ۾ مقبرن ۽ قبن جي تعمير کي پڻ خاص اهميت حاصل رهي. هن دور جي ڪيترين ئي مذهبي ۽ تاريخي شخصيتن جي مزارن تي شاندار تعميرات ڪرايون ويون، جيڪي سنڌي اسلامي فنِ تعمير جا نمايان مثال آهن. [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ڪيترن اهم مقبرن جي تعمير يا مرمت ڪرائي وئي، جن ۾ [[ميان آدم شاهه ڪلهوڙو]] جو مقبرو (سکر)، [[ميان شاهل محمد]] جو مقبرو (قمبر)، [[شاهه بهارو]] جو مقبرو (لاڙڪاڻو) ۽ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي مزار تي ٿيل تعميرات شامل آهن. ان کان علاوه [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي حڪم سان [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو]] جو قبو تعمير ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي مزار تي بعد ۾ [[مرادياب خان ڪلهوڙو]] اضافي تعميراتي ڪم ڪرايا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> === قلعا ۽ دفاعي اڏاوتون === ڪلهوڙا حڪمرانن پنهنجي رياست جي دفاع ۽ انتظامي ضرورتن کي نظر ۾ رکندي ڪيترن ئي قلعن ۽ ڪوٽن جي تعمير يا توسيع ڪرائي. اهي قلعا فوجي مرڪزن، انتظامي هيڊڪوارٽرن ۽ سرحدي تحفظ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. هن دور سان لاڳاپيل اهم دفاعي اڏاوتن ۾ [[حيدرآباد جو پڪو قلعو]]، [[بدين جو ڪوٽ]]، [[لاڙڪاڻو قلعو]] ۽ ڪڇ جي سرحد ويجهو واقع [[شاهه ڳڙهه]] جو قلعو شامل آهن. انهن مان ڪجهه اڏاوتون وقت سان گڏ زبون ٿي ويون يا مڪمل طور ختم ٿي ويون، جڏهن⁠تہ ڪجهه جا آثار اڄ به موجود آهن. اهي قلعا ڪلهوڙا دور جي فوجي حڪمتِ عملي ۽ دفاعي نظام جي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> ::: == آبادي== ===مقامي ماڻھو=== ===نئين آبادي=== ڪلهوڙن جي دور ۾، جڏهن [[افغانستان]] (جنهن کي ان وقت عام طور [[خراسان]] سڏيو ويندو هو) سان سنڌ جا لاڳاپا ويجها هئا، تڏهن افغان قبيلن جو وڏو تعداد سنڌ ۾ اچي آباد ٿيو. خاص طور [[شڪارپور]] افغانن جي هڪ وڏي آباديءَ جو مرڪز بڻجي ويو. [[پوپلزئي]]، [[پنهي]]، [[بارڪزئي]]، [[نورزئي]]، [[ڪاڪڙزئي]]، [[دراني]] ۽ [[غلزئي]] انهن اهم افغان قبيلن مان هئا، جيڪي سنڌ ۾ آباد ٿيا<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—127 }}</ref>. افغانستان ۾ جانشينيءَ جي جنگين ۽ درٻاري سازشن سبب افغان شهزادا اڪثر پناهه لاءِ سنڌ ايندا هئا. انهن سان گڏ عالمن، اديبن ۽ شاعرن جو وڏو تعداد پڻ هوندو هو. اهڙن شاعرن ۽ اديبن جو تفصيلي ذڪر [[خليل]] جي ڪتاب ''تڪمله مقالات الشعرا'' ۾ ملي ٿو.<ref name="MubarakAli"></ref> . == بندرگاھون == ميان غلام شاھه ھڪ بندر ”شاھه بندر“ جي نالي سان تعميرڪرايو. ھن اورنگا بندر جي جاءِ ورتي. علي بندر به ھن دور ۾ وجود ۾ آيو. ڪراچي بندر ڪلھوڙن جو زنده جاويد ڪارنامو اڄ به موجود آھي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == شهر ۽ وسنديون == ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ جي مختلف حصن ۾ نوان شهر، بستيون ۽ انتظامي مرڪز قائم ڪيا ويا، جن مان ڪيترن شهرن سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي اهميت حاصل ڪئي. انهن شهرن جي قيام سان نه رڳو ڪلهوڙا حڪومت جي انتظامي ڍانچي کي هٿي ملي، پر واپار، زراعت ۽ آباديءَ جي واڌ ويجهه ۾ پڻ مدد ملي. '''ڳاڙهي''' — هي شهر 1681ع کان 1700ع تائين ڪلهوڙن جي گاديءَ جو هنڌ رهيو ۽ ابتدائي ڪلهوڙا اقتدار جو اهم سياسي مرڪز هو. '''خداآباد''' — [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] هن شهر کي پنهنجي تختگاهه طور اختيار ڪيو. خداآباد لڳ ڀڳ پنجاهه ايڪڙن تي پکڙيل هو ۽ ڪلهوڙا دور جي ڪيترين اهم تعميرات جو مرڪز رهيو. ان دور جون ڪجهه اڏاوتون اڄ به موجود آهن. '''محمد آباد''' — هي شهر 1750ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي حڪم سان تعمير ڪيو ويو ۽ ڪلهوڙا دور جي اهم نون آبادڪاري منصوبن مان هڪ هو. '''مراد آباد''' — 1753ع ۾ قائم ڪيل هن شهر جو تعلق [[محمد مرادياب خان ڪلهوڙو]] سان هو. نصرپور جي ڀرسان واقع هن شهر ۾ مرادياب خان جي دستاربندي پڻ ٿي هئي. '''الله آباد''' — [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] جي حڪم سان قائم ڪيل هي شهر محمد آباد جي ويجهو واقع هو ۽ ڪلهوڙا دور جي نون شهري مرڪزن مان شمار ٿيندو هو. '''شاهه پور''' — ميان غلام شاهه جي دور ۾ نصرپور جي ڀرسان شاهه پور نالي سان ٻه بستيون آباد ڪيون ويون. وقت گذرڻ سان اهي ٻئي آباديون ختم ٿي ويون. '''حيدرآباد''' — 1768ع ۾ [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] قديم [[نيرون ڪوٽ]] جي ماڳ تي حيدرآباد شهر قائم ڪيو. هن شهر کي جلد ئي ڪلهوڙا حڪومت جو اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز بڻايو ويو. تاريخي [[پڪو قلعو]] پڻ هن ئي دور ۾ تعمير ڪيو ويو. '''خدا آباد (هالا ڀرسان)''' — [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو]] جي حڪم سان 1775ع ۾ هالا جي ويجهو هن بستي جو بنياد وڌو ويو، جيڪا ڪلهوڙا دور جي آخري آبادڪاري منصوبن مان هڪ هئي.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == اهم شخصيتون == ڪلهوڙا دور سنڌ جي سياسي، علمي، ادبي، مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ هڪ نمايان حيثيت رکي ٿو. هن دور ۾ ڪيترين اهڙين شخصيتن جنم ورتو يا شهرت حاصل ڪئي، جن پنهنجي پنهنجي ميدان ۾ اهم خدمتون سرانجام ڏنيون. انهن ۾ صوفي، عالم، شاعر، مورخ، اديب، فوجي اڳواڻ ۽ انتظامي شخصيتون شامل هيون. هن دور سان لاڳاپيل نمايان شخصيتن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[مير علي شير قانع ٺٽوي]]، [[مخدوم محمد معين ٺٽوي]]، [[مخدوم محمد هاشم ٺٽوي]]، محمد حيات سي، منشي عبدالرؤف، محسن ٺٽوي، رجا ٺٽوي، شيخ محمد محفوظ ”سرخوش“، مير نجم الدين عزلت، [[مير شهداد خان ٽالپر]]، [[شاهه بهارو]]، سيد جان الله شاهه ”مير“، محمد علي عالي، غلام علي مداح، شاهه علي رضا درويش، مير لطف الله عرف مير متارو، مراد ڪليري، بلاول نائچ، مسو فقير سامٽيو ۽ مخدوم ابوالقاسم ٺٽوي شامل آهن.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> ==ڪلھوڙن جو دور== ڪلهوڙا حڪمرانن جي دور ۾ علم، ادب، تصوف، شاعري، فنِ تعمير، آبپاشي، زراعت، فوجي تنظيم ۽ انتظامي نظام جي شعبن ۾ نمايان ترقي ٿي. ان دور ۾ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ تعليمي ۽ مذهبي مرڪزن جي واڌاري سان گڏ علمي ۽ ادبي سرگرمين کي پڻ سرپرستي حاصل رهي. مير علي شير قانع جهڙن مؤرخن سنڌ جي تاريخ ۽ ثقافت کي قلمبند ڪيو، جڏهن⁠تہ شاهه عبداللطيف ڀٽائي سنڌي ادب ۽ تصوف کي نئين فڪري اوچائي عطا ڪئي. 1681ع کان 1784ع تائين ڪلهوڙا دور کي سنڌ جي تاريخ ۾ استحڪام، تعمير ۽ انتظامي تنظيم جي هڪ اهم مرحلي طور ڏٺو وڃي ٿو. هن عرصي دوران آبپاشيءَ جي نظام جي توسيع، زرعي پيداوار ۾ واڌ، نون شهرن جي قيام، فوجي تنظيم جي مضبوطي ۽ سرڪاري انتظام جي بهتري لاءِ مختلف قدم کنيا ويا. ان ڪري ڪيترائي مؤرخ هن دور کي سنڌ جي تاريخ جي اهم ۽ اثرائتن دورن مان هڪ قرار ڏين ٿا.<ref>{سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[سنڌ جي حڪمرانن جي فهرست]] == حوالا == {{حوالا}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي ذاتيون]] fdeg2exzt5h9l010nfi95l3ztmeba1q 0 41726 384103 359355 2026-06-10T20:35:08Z Intisar Ali 8681 /* سمن جي دور جو ادب */ 384103 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون}} {{Infobox Former Country |native_name =The Samma dynasty |conventional_long_name = سما راڄ |common_name = سنڌ، بلوچستان، گجرات، سوراشٽر |continent = ايشيا |region =ڏکڻ ايشيا |country = هندوستان، پاڪستان |religion = [[اسلام]]<ref>''Muslim India before the Mughals'', I. H. Qureshi, '''The Cambridge History of Islam''', Vol. 2A, ed. P.M. Holt, Ann K.S. Lambton and Bernard Lewis, (Cambridge University Press, 1980), 26.</ref> • [[هندو مت]] |status = |year_start = 1351 |year_end = 1524 |date_start = |date_end = |event_start = شروعات |event_end = خاتمو |p1 =سومرن جي سنڌ تي حڪومت |flag_p1 = |p2 = |flag_p2 = |s1 = ارغون گھراڻو |flag_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_flag = Sindh EU4.jpg |image_map = Ancient Khorasan highlighted.jpg|200px |image_map_caption = نقشي ۾ سمن جي راڄ جو عروج ڏيکاريل آهي. |national_anthem = |capital = [[ٺٽو]] |common_languages = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] • [[ڪڇي ٻولي|ڪڇي]] • [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] • [[عربي ٻولي|عربي]] |government_type = بادشاهت |title_leader = ڄام |leader1 = [[ڄام انڙ فيروزالدين|ڄام انڙ]] |year_leader1 = |leader2 = [[ڄام فيروز]] |year_leader2 = |footnotes = |today = {{flag|Pakistan}}<br/>{{flag|Afghanistan}}<br/>{{flag|India}} |stat_year1 = 1500 |stat_pop1 = 4000000 |stat_area1 = 500000 }} [[فائل:Ancient Khorasan highlighted.jpg|thumb|نقشي ۾ سمن جي راڄ جو عروج ۽ قديم خراسان نمايان ڪري ڏيکاريل آهي، (نقشو قديم فارس کي ھلڪو زردي يا پيلو رنگ ۾ ۽ سرزمين جنهن کي سنڌ چيو وڃي ٿو (اڄڪلهه جي افغانستان جو گهڻو حصو ۽ پاڪستان جو حصو) گلابي ڳاڙھو رنگ ۾ ڏيکاريل آھي)]] '''سما''' ({{lang-en|Samma dynasty}}) [[ننڍو کنڊ]] جي مسلمان [[راجپوت]] گهراڻي سان تعلق رکندڙ [[سنڌ]] جا ڏيهي حڪمران ھئا.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://mrsindhiweb.com/سمن-جي-دور-جو-تاريخي-پسِ-منظر/amp/|title=سمن جي دور جو تاريخي پسِ منظر {{!}} مسٽر سنڌي|website=mrsindhiweb.com|access-date=2020-10-20}}</ref> سمن جي حڪمراني 1351ع<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سمن%20جي%20سلطنت|title=سمن جي سلطنت : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2020-10-20}}</ref> کان 1523ع تائين [[سنڌ]]، [[ڪڇ]]، [[بلوچستان]]، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۽ سوراشٽر (ڪاٺياواڙ رياست Saurashtra) جي ڪجهه علائقن تائين رھي. سندس حڪمراني دوران گادي جو ھنڌ [[ٺٽو]] ھو جيڪو سمانگر جي نالي سان سڏبو هو<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=Ap8IAAAAQAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA28&dq=Samm%C4%83+Dynasty&hl=en&redir_esc=y|title=A Gazetteer of the Province of Sindh|last=Hughes|first=Albert William|date=1874|publisher=G. Bell and Sons|language=en}}</ref>، [[ارغون حڪمران ۽ حڪمراني|ارغونن کان شڪست]] کان پوءِ سندس بادشاھت ختم ٿي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://books.sindhsalamat.com:443/book.php?book_id=781|title=سمن جي سلطنت (غلام محمد لاکو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر|website=books.sindhsalamat.com|language=en|access-date=2020-10-20}}</ref> == تاريخ ۽ حڪمران == === نالو === {{see also|ڄام}} سمن جي گھراڻي پنهنجي لاءِ ”[[ڄام]]“ جو لقب مقرر ڪيو، جيڪو بادشاهه يا سلطان جي برابر آهي، ڇو ته سندن خيال هو ته هنن جو وڏو [[جمشيد]] نالي هڪ ايراني هو، جيڪو هڪ افساني تي ٻڌل لڳي ٿو.<ref name="M.H. Syed p240">[History of Delhi Sultanate by M.H. Syed (p240), 2005 {{ISBN|978-8-12611-830-4}}]</ref> {{Samma monarchs}} سمن جي حڪمراني بابت ماخذ جا ذريعا نظام الدين، ابو ال فضل، [[محمد قاسم هندو شاهه|فرشتا]] ۽ [[مير معصوم شاھ بکري|مير معصوم]] آهن، جن پڻ ڪا تفصيلي ڄاڻ ميسر ناهي ڪئي، ۽ جيڪا ڄاڻ ميسر آهي اها تضادن سان ڀريل آهي. ايڇ ايم سيد پاران لکيل دهلي سلطنت جي تاريخ ۾ سما حڪمرانن جو شجرو ڏنل آهي، جيڪو کاٻي پاسي ڏيکاريل آهي.<ref name="M.H. Syed p240"/> === پسمنظر === سمن کان پھرين سنڌ تي [[سومرن جي سنڌ تي حڪومت|سومرن جي حڪمراني]] ھئي. سمن 1335ع ڌاري سومرن کان ٺٽو شھر کسي حڪمراني جي شروعات ڪئي، ان کان پوءِ پنھنجي بادشاھت کي [[بکر]] ۽ ٻين علائقن تائين وڌايو. === ڄام انڙ === {{main|ڄام انڙ فيروزالدين}} ڄام انڙ بن بابينو، سنڌ ۾ سمن جي حڪومت جو باني ھيو. ھن جو ذڪر پهريون ڀيرو [[سيوهڻ]] واري معرڪي جي حوالي سان ملي ٿو، جڏهن هن [[سلطنت دهلي]] جي هڪ نائب کي قتل ڪيو هو. ان بعد سنڌ جي مختلف قبيلن کيس پنهنجو سردار چونڊيو. پر ان کان پوءِ به هن کي [[سنڌ]] جي اقتدار والارڻ ۾ سورهن سالن جو عرصو لڳي ويو. هڪ طرف فيروز تغلق سنڌ جي سرحدن کان ٻاهر نڪتو ۽ ٻئي طرف ڄام انڙ پنهنجي حاڪميت جو اعلان ڪيو. هي واقعو سن 1351ع ۾ ٿي گذريو. [[ابن بطوطہ]] مطابق پڻ ڄام انڙ سما راڄ جو پهريون بادشاهه هو، جڏهن هن [[اتر آفريڪا]] کان مشهور سفر شروع ڪيو ته 1333ع تي سنڌ پهتو جتي هن دهلي سلطنت خلاف سمن جي سورش کي اکين ڏٺو هو.<ref name="M.H. Syed p240">[History of Delhi Sultanate by M.H. Syed (p240), 2005 {{ISBN|978-8-12611-830-4}}]</ref> === ڄام جوڻو === {{main|ڄام جوڻو}} [[ڄام انڙ فيروزالدين|ڄام انڙ]] کان پوءِ سندس ڀاءُ ڄام جوڻو گاديءَ تي ويٺو. ڄام انڙ سمن جي حڪومت جو سنڌ ۾ پايو وڌو هو، پر اڃا [[سلطنت دهلي|دهليءَ]] جي ماتحت هو. ڄام جوڻو عقلمند بادشاه ٿي گذريو آهي. هن گاديءَ تي ويهڻ شرط پنهنجا دوست ۽ عزيز ساريءَ [[سنڌ]] جي جدا جدا، ڀاڱن ڏانهن روانا ڪيا، انهي لاءِ ته ساري سنڌ سندس قبض: هيٺ رهي. اهي ٺٽي کان منزلون ڪندا [[بکر]] پهتا ۽ بکر جي آس پاس ڪيترائي ڳوٺ پنهنجي ماتحت ڪيائون. بکر جي ترڪن ٻه ٽي جنگيون سمن سان ڪيون، پر سما زور پئجي ويا ۽ ترڪ بکر ڇڏي وڃي [[اچ]] نڪتا. === ڄام بابينو === {{main|ڄام بابينو صدرالدين}} [[ڄام جوڻو]] کان پوءِ صدر الدين ڄام بابينو سنڌ جو بادشاه بنيو. ڄام بابينو جي حڪمراني مهل [[سيوهڻ]]، [[بکر]] ۽ [[نصرپور]] ۾ تغلقن جا نائب موجود هئا، سمن جو اثر صرف لاڙ تائين ڏسجي ٿو. [[ملتان]] تي [[عين الملڪ ماهرو]] جهڙو ذهين ۽ چالاڪ عملدار مقرر ڪيو ويو هو ته جيئن سنڌ متعلق درست اطلاع مهيا ڪندو رهي. [[ڄام جوڻو ٻيون|فيروز الدين تغلق]]، ڄامن کي ناڪام بنائڻ لاءِ [[گجرات]] ۽ [[ملتان]] جي نائبن کي تاڪيد ڪيو ته [[ھمير سومرو|همير سومري]] جي هر طرح مدد ڪئي وڃي ۽ کيس هر قيمت تي وري [[سنڌ]] جو حاڪم بنايو وڃي. === ڄام تماچي === {{main|ڄام تماچي}} [[ڄام بابينو صدرالدين]] کان پوءِ ڄام تماچيءَ حاڪم بڻيو، سندس حڪومت جو پهريون دور ٻه سال هليو. ڄام تماچي، ڄام فيروز انڙ (اول) جو پٽ هو. [[سلطنت دهلي|دهلي سـلطـنت]] جي خلاف پاليسين جي ڪري کيس 1370ع ۾ هٽائي، [[ڄام جوڻو|علاؤالدين ڄام جوڻي]] کي سنڌ جو نئون حاڪم بنايو ويو ۽ ڄام تماچيءَ کي دهلي بدر ڪيو ويو. دهليءَ ۾ سندس ڀاءُ [[ڄام بابينو صدرالدين|ڄام بابينو]] اڳ ۾ ئي شاهي نظرداريءَ هيٺ رهيل هو. 1388ع ۾ فيروز تغلق جي موت سان دهلي سلطنت ڪمزور ٿيڻ لڳي. تڏهن ڄام تماچي ۽ ڄام بابينو دهلي ڇڏي سنڌ ڏانهن روانا ٿيا. ڄام بابينو واٽ تي ئي فوت ٿي ويو. === ڄام صلاح الدين === {{main|ڄام صلاح الدين}} ڄام صلاح الدين پنهنجي پيءُ [[ڄام تماچي|ڄام تماچيءَ]] کان پوءِ [[سنڌ جا ڄام|سنڌ جو تاجدار]] بنيو. سندس حڪمراني ٻارهن سالن تي پکڙيل آهي. هن زماني ۾ [[تيمور لنگ|امير تيمور]] هندستان تي حملو ڪيو. تيمور جي پوٽي [[پير محمد ابن جهانگير|مرزا پير محمد]] [[ملتان]] تائين ڦرلٽ ڪئي. [[مير معصوم شاھ بکري|مير معصوم]] موجب سنڌ جو ملڪ، هن تباهيءَ ۽ برباديءَ کان [[مير ابو الغيث بکري|مير ابو الغيث بکريءَ]] جي سفارش سبب محفوظ رهيو. === ڄام نظام الدين اول === {{main|ڄام نظام الدين پھريون}} ڄام نظام الدين مختصر مدت لاءِ حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ اندروني توڙي ٻاهرين سطح تي ڪوبه خطرو موجود نه هو. ان ڪري ملڪي معاملا منشين جي حوالي ڪري، پاڻ سلطنت جي ڪمن کان گهڻي حد تائين لاپرواه ٿي ويو. ان صورتحال ۾ سندس چاچن کيس قتل ڪرڻ جو پروگرام ٺاهيو، ليڪن کيس وفادار سپاهين ان جو اطلاع مهيا ڪيو. هيءَ حقيقت ٻڌي پاڻ گجرات طرف نڪري ويو. سندس وفات رستي ۾ ٿي. هن اوچتي تبديليءَ سبب ٺٽي ۾ سخت بدامني پکڙي. آخرڪار اميرن جي فيصلي موجب ڄام علي شير سنڌ جو بادشاه بنيو.<ref name="autogenerated2"/> ڄام نظام الدين جو مقبرو [[مڪلي]]ءَ ۾ ساموئي واري ڪنڊ تي آهي.<ref>{{Citation |title=مڪليءَ جا تاريخي ماڳ {{!}} SindhSalamat<!-- Bot generated title --> |url=http://sindhsalamat.com/threads/24214/ |accessdate=2021-10-25 |archive-date=2018-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180224210323/http://sindhsalamat.com/threads/24214/ |dead-url=yes }}</ref> === ڄام علي شير === {{main|ڄام علي شير}} [[ڄام نظام الدين پھريون|ڄام نظام الدين اول]] کان پوءِ، [[ڄام علي شير]] [[سنڌ]] ۾ سمن جي راڄ جو والي ٿيو، ملڪ ۾ پيدا ٿيل ابتري کي ختم ڪيو. هن خلق سان انصاف ۽ احسان سان پيش اچي، اڳين حڪمرانن جي ڪوتاهيءَ جو ازالو ڪيو.<ref name="autogenerated1"> ڪتاب:سمن جي سلطنت؛از: غلام محمد لاکو؛ ايڊيشن ٽيون 2005؛ پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو </ref> هي نهايت داناءُ ۽ دلير انسان هو. هن سنڌ ولايت جو جوڳو انتظام رکيو. سندس حڪومت جي زماني ۾ ملڪ ۾ امن امان قائم ٿيو ۽ ماڻهو خوش گذارڻ لڳا. آخر ۾ ڄام علي شير سير سفر ۽ شڪار تي شوق رکيو. هڪ رات درياه جي سير تان گهر واپس اچي رهيو هو، تڏهن حويليءَ جي دروازي تي باغي سمن سردارن جي هٿان قتل ٿي ويو.<ref name="autogenerated1"/> === ڄام ڪرن === [[فائل:Tomb of Bibi Jawindi 1.jpg|thumb|[[اچ|اچ شريف]] ۾ واقع مزار]] {{main|ڄام ڪرن}} ڄام ڪرن [[سنڌ]] ۾ سمن جو راڄ دوران [[ڄام علي شير]] جي قتل بعد، ڄام ڪرن ڀائرن جي اتفاق سان سنڌ جو حڪمران بنيو. ڄام ڪرن کي [[ٺٽو|ٺٽي]] جي مکيه اميرن ۽ درٻارين سان سخت اختلاف ٿيو. ان ڪري هن سلطنت جي واڳن وٺڻ شرط انهن جي قتل جو پروگرام ٺاهيو. ان مقصد لاءِ هن ٻئي ڏينهن تي شاهي درٻار سڏائي ۽ عام خاص ماڻهن سان مختلف عنوانن تي بحث ڪندو رهيو. آخر کاڌي جو دسترخوان وڇايائون ۽ هو کاڌو کائي جاءِ طهارت ڏي ويو ته ڪجهه ماڻهن جي جماعت مٿس حملو ڪيو ۽ کيس اتي ئي ٽڪرا ٽڪرا ڪري ڇڏيائون. سندس حڪومت جي مدت ڏيڍ ڏينهن چئي وڃي ٿي.<ref>ڪتاب:سمن جي سلطنت؛از: غلام محمد لاکو؛ ايڊيشن ٽيون 2005؛ پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> === ڄام فتح خان === {{main|ڄام فتح خان}} [[ڄام ڪرن]] کان پوءِ [[ڄام فتح خان]] سنڌ جو والي بڻيو. مؤرخن ڄام فتح خان جي دور حڪومت جي ساراه ڪئي آهي. سندس حڪومت پندرهن سالن تي پکڙيل ڏسجي ٿي. سندس سخاوت، بهادري ۽ مروت مشهور هئي. [[ڄام فتح خان]] جي زماني ۾ سنڌ کان ٻاهر ٻه واقعا ٿي گذريا. منگولن [[سنڌو درياھ|سنڌو درياه]] ٽپي [[دهلي]] ۽ [[ديبل|ديبال پور]] تائين ڦرلٽ جي بازار گرم ڪئي. هن دور ۾ 1414ع ۾ [[سلطنت دهلي|دهلي سلطنت]] تي ”سيد“ خاندان قبضو ڪيو. سمن سلطانن ۾ ڄام فتح خان پهريون حاڪم آهي، جنهن گجرات سان سياسي لاڳاپن سان گڏ سماجي تعلقات به قائم ڪيا. هن پنهنجي نياڻي ”ڄام زادي“ [[گجرات]] ۾ مخدوم جهانيه جي پوٽي قطب عالم (1388-1454ع) سان پرڻائي ڏني. <ref> {ڪتاب:مڪلي نامہ از:پير حسام الدين راشدي ص127-128}</ref> سنڌين ۽ گجراتين ۾ مٽي مائٽيءَ جو هي سلسلو پوءِ گهڻو عرصو جاري رهيو. ڄام فتح خان سن 1428ع ۾ وفات ڪئي.<ref> {ڪتاب:سمن جي سلطنت؛از: غلام محمد لاکو؛ ايڊيشن ٽيون 2005؛ پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو }</ref> === ڄام جوڻو ٻيون === {{main|ڄام جوڻو ٻيون}} ڄام تغلق شاھ جوڻو (ٻيو) جڏهن [[سنڌ]] ۾ سمن جو راڄ هو تڏهن [[ڄام فتح خان]] جي وفات کان ٽي ڏينهن اڳ، پنهنجي ڀاءُ ڄام جوڻي (ثاني) کي ”تغلق“ جي لقب سان حڪومت لاءِ نامزد ڪيو. ڄام تغلق [[ٺٽو|ٺٽِي]] ۾ سنڌ جي سلطان بنجڻ بعد ملڪ جي سرحدن جو دورو ڪيو. امن امان کي مستحڪم ڪرڻ لاءِ هن پنهنجن ڀائرن کي [[بکر]] ۽ [[سيوھڻ شريف|سيوهڻ]] طرف روانو ڪيو. هڪ موقعي تي ٻروچن جي فساد ۽ فتني کي ختم ڪرڻ لاءِ ڄام تغلق پنهنجي سر بکر طرف روانو ٿيو. ڄام جي حڪمت تحت ملڪ جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾، هر هڪ پرڳڻي جي حدن ۾ ٿاڻا قائم ڪيا ويا. سندس دور ۾ ”ڪلان ڪوٽ“ جي قلعي جي اڏاوت شروع ٿي، جا سندس موت بعد به جاري رهي. ڄام تغلق جي زماني ۾ سنڌ ۽ گجرات جا تعلقات اڃا به وڌيڪ مستحڪم ٿيا. ڄام جوڻو سنڌ ۾ فوت ٿيو. سندس لاش گجرات ۾ دفن ٿيو.<ref> ڪتاب:مڪلي نامہ؛از:پير حسام الدين راشدي ص119-126</ref> === ڄام مبارڪ === {{main|ڄام مبارڪ}} ڄام مبارڪ [[ڄام جوڻو ٻيون|ڄام جوڻي]] جو وزير هو. ڪجهه مؤرخن کيس غاصب سڏيو آهي. هن کي اقتدار جي مسند ماڻڻ جو صرف ٽي ڏينهن موقعو مليو. ٽن ڏينهن کان پوءِ کيس تخت ۽ تاج کان الڳ ڪيو ويو. شاهي خاندان سان سندس تعلق چٽو ڪونهي. تاهم خاطري آهي ته هو حڪمران گهراڻي جو هڪ فرد هو. [[تاريخ معصومي|تاريخ معصوم]] کيس دربان سڏيو آهي. هن جو نالو مبارڪ خان هو. اقتدار تي ويهڻ شرط پاڻ کي ڄام مبارڪ سڏائڻ لڳو. مبارڪ خان ٽن ڏينهن بعد معزول ڪيو ويو.<ref>ڪتاب:سمن جي سلطنت؛از: غلام محمد لاکو؛ ايڊيشن ٽيون 2005؛ پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> === ڄام سڪندرشاھ ٻيو === {{main|ڄام سڪندرشاھ ٻيو}} ڄام سڪندر شاهه، [[ڄام مبارڪ]] کان پوءِ تخت نشين ٿيو. هن کي ڄام محمد عرف ڄام انڙ به سڏيو ويو آهي. ڄام سڪندر ثاني ڏيڍ سال سنڌ تي حڪومت ڪئي. <ref name="autogenerated1"> {ڪتاب:سمن جي سلطنت؛از: غلام محمد لاکو؛ ايڊيشن ٽيون 2005؛ پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو }</ref> جڏهن اقتدار جي مسند تي ويٺو، تڏهن اڃا ننڍي عمر جو هو. ان ڪري [[بکر]] ۽ [[سيوھڻ شريف|سيوستان]] جي مقامي حاڪمن سندس خلاف بغاوت ڪئي. === ڄام راءَ ڏنو === {{main|ڄام راءَ ڏنو}} ڄام راءِ ڏنو [[ڄام سڪندرشاھ ٻيو|ڄام سڪندر]] جي وفات تي سنڌ جو تيرهون [[ڄام]] مقرر ٿيو. چيو وڃي ٿو هن 1444ع کان 1453ع تائين سنڌ تي حڪمراني ڪئي.<ref name="auto">{{cite book|last1=Muhammad|first1=Maʻsūm|last2=George|first2=Grenville Malet|last3=M Pir|first3=Muhammad|title=A history of Sind, from the commencement of the eighth to the end of the sixteenth century,|page=65|date=1846|url=http://www.worldcat.org/title/history-of-sind-from-the-commencement-of-the-eighth-to-the-end-of-the-sixteenth-century/oclc/33339483&referer=brief_results|accessdate=9 February 2017}} </ref> تاريخدان راءِ ڏنو جي باري ۾ مختلف رايا رکن ٿا، هڪ موقف آهي ته [[ڄام سنجر]] ۽ راءِ ڏنو هڪ ئي ماڻهو جو نالو آهن.<ref name="auto1">{{cite book|last1=Lakho|first1=compiled by Ghulam Muhammad|title=The Samma Kingdom of Sindh: historical studies|date=2006|publisher=Institute of Sindhology, University of Jamshoro|location=Jamshoro|isbn=9694050782|edition=First}}</ref> [[ڄام جوڻو ٻيون|ڄام تغلق شاھ جوڻو]] جي حڪمراني ۾ هي [[ڪڇ]] ۾ رهندو هو، جڏهن هن تائين [[ڄام سڪندرشاھ ٻيو|ڄام سڪندر]] جي وفات جي خبر پهتي ته ڪيترن ئي ساٿين سميت [[ٺٽو|ٺٽي]] ڏانهن روانو ٿيو. ٺٽي تي پهچڻ بعد هن چيو ته هي حڪومت حاصل ڪرڻ نه پر مسلمانن جي ملڪيت کي بچائڻ لاءِ آيو آهي. هن چيو ته آئون پاڻ کي حڪمراني جي اهل نٿو سمجهان ۽ اوهان جنهن کي حڪمراني سونپيو سڀ کان اڳ آئون کيس قبول ڪندس. پر ٺٽي ۾ موجود ماڻهن جي گڏيل فيصلي کان پوءِ هن کي بادشاهه مقرر ڪيو ويو.<ref name="auto"/> ڄام راءِ ڏنو کي شراب ۾ [[ڄام سنجر]] زهر ملائي ڏنو، جنهن جي پيئڻ کان ٽي ڏينهن پوءِ سندس وفات ٿي.<ref name="auto"/> === ڄام سنجر === {{main|ڄام سنجر}} ڄام سنجر عرف [[ڄام راءَ ڏنو|راءَ ڏنو]] [[سنڌ]] ۾ [[سمن جو راڄ]] دوران [[ڄام سڪندرشاھ ٻيو|ڄام سڪندر]] کان پوءِ ڄام سنجر سنڌ جو سلطان بنيو. [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] ۽ [[مير معصوم شاھ بکري]] ڄام سنجر ۽ راءِ ڏني کي الڳ الڳ ذڪر هيٺ آندو آهي، ليڪن نئين کوجنا موجب سمن جي سلسلي جو هي هڪ ئي بادشاه هو، جنهن کي سلطان صدر الدين شاه جي نالي سان به سڏيو ويو آهي<ref name="autogenerated1"> ڪتاب:سمن جي سلطنت؛از: غلام محمد لاکو؛ ايڊيشن ٽيون 2005؛ پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو </ref> مؤرخن ڄام سنجر جي دور ۽ شخصيت جي وڏي واکاڻ ڪئي آهي. هي ڄام بيحد خوبصورت ۽ سهڻو هو. == سمن جي دور جو ادب == {{main|سنڌي ادب}} {{جديد ايشيائي ادب}} سمن جي دور ۾ شيخ حماد،اسحاق آهنگر، مخدوم احمد ڀٽي، [[قاضي قاضن]]،عيسي لنگوٽي، شيخ لاڏ جيو [[شاعر]] هئا. سمن جي دور ۾ [[مخدوم جعفر بوبڪائي]] به وڏو عالم هو. سمن جي دور ۾ [[سنڌي شاعري]] جي [[صنف]] [[ڳاهه|ڳاهن]]، عشقيه داستان جي شروعات ٿي. سمن جي دور جو مشهور شاعر [[قاضي قاضن]] هيو هن دور جي شاعرن جو ذڪر [[ڪلھوڙن جو دور|ڪلهوڙن جي دور]] ۾ لکيل ڪتاب [[تحفته الڪرام]] ۾ ملي ٿو. سمن جي دور جو عشقيه قصو [[نوري ڄام تماچي جي داستان]] آهي.<ref name="autogenerated1"/> === رومانوي داستان === {{main|داستان نوري ڄام تماچي}} هن دور جو مشهور [[رومانوي داستان]] [[داستان نوري ڄام تماچي|نوري ڄام تماچي]] جو آهي، رومانوي داستان اڪثر [[افسانوي]] هوندا آهن، پر نوري ۽ ڄام تماچي جو قصو محض افسانو ڪونهي، بلڪه اهو هڪ نيم تاريخي داستان آهن، جنهن ۾ [[رڪن الدين ڄام تماچي|تماچي]] جي شخصيت تاريخي آهي، جڏهن ته نوري جي شخصيت حقيقي پر پسمنظر افسانوي آهي. هي داستان اڄ به [[سنڌي نثر]] توڙي [[سنڌي شاعري|شاعري]] ۾ وڏي اهميت رکندڙ آهي.<ref>[[سهڻي ميهار ۽ نوري ڄام تماچي (ڪتاب)|سهڻي ميهار ۽ نوري ڄام تماچي]]، ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ|نبي بخش بلوچ]]، ڇاپو: پهريون، سال: 1961ع [[سنڌي ادبي بورڊ]]، [[ڄامشورو]]</ref> === شاعري === [[سنڌي بيت]] جن جي شروعات سمن جي دور ۾ ٿي تن ۾ هندي [[ڏوهيڙو|ڏوهيڙي]] جي ڪافي اثر هيو. شيخ حماد، [[اسحاق آهنگر]] ۽ [[درويش راڄو]] سمن جي حڪومت ۾ سنڌي ۾ بيت چوندا هئا. [[ماموئي فقير|ماموئي]] جا بيت، پيشن گوئي جي صورت ۾ چيل آهن. <ref>خان بهادر الحاج محمد صديق ميمڻ، ”سنڌ جي ادبي تاريخ” ڇوٿون ايڊيشن، سال 2000ع، انسٽيٽوٽ آف سنڌيالاجي، يونيورسٽي آف سنڌ، ڄامشورو</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=http://kitab/?number=74|title=سنڌي ورچوئل لائبريري {{!}} سنڌي ٻوليءَ بابت مقالا ۽ مضمون (جلد II)|website=kitab|language=sd-pk|access-date=2020-10-20}}</ref> ==وچ ايشيا سان لاڳاپا== سمن دور جي حڪمران [[ڄام نظام الدين سمو]] (1461ع–1509ع) کي علم ۽ عالمن سان خاص دلچسپي هئي. هو وچ ايشيا مان عالمن کي پنهنجي درٻار ۾ دعوت ڏيندو هو ۽ کين وڏي سخاوت سان نوازيندو هو. جڏهن هن [[مولانا جلال الدين]] جي علمي شهرت بابت ٻڌو ته کيس پنهنجي درٻار ۾ اچڻ جي دعوت ڏني. مولانا پاڻ ته سنڌ نه اچي سگهيو، پر پنهنجي ٻن شاگردن، مير شمس الدين ۽ معين الدين کي سنڌ موڪليائين<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—125-126 }}</ref>. ساڳئي دور ۾ [[مخدوم عبدالعزيز ابهري]] ۽ سندس ٻن پٽن پڻ سنڌ ۾ اچي رهائش اختيار ڪئي.<ref name="Masumi76-77">{{cite book |last=معصوم بکري |first=مير |title=تاريخ معصومي |location=بمبئي |year=1938 |pages=76–77 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> ازبڪن جي عروج کان پوءِ وچ ايشيا مان ايندڙ ڪيترن ئي مهاجرن سنڌ جو رخ ڪيو. سمن حڪمرانن انهن مهاجرن کي رهائش ۽ سهولتون فراهم ڪيون. انهن کي ٺٽي جي هڪ الڳ حصي ۾ آباد ڪيو ويو، جيڪو ''مغل واڙو'' جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Masumi112">{{cite book |last=معصوم بکري |first=مير |title=تاريخ معصومي |location=بمبئي |year=1938 |page=112 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:چندر ونشي]] [[زمرو:سما جاتيون]] [[زمرو:سما شاهي گهراڻو]] [[زمرو:هندو شاهي گهراڻا]] {{سنڌ جي تاريخ}} {{coord|24|44|46.02|N|67|55|27.61|E|display=title}} [[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]] [[زمرو:پنجاب جي تاريخ]] m9k5y1f2ba2ygsim1kx79jo8acb1kbd 0 45275 384221 364804 2026-06-11T05:47:33Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[راء سھارس پھريون]] کي [[راء ساھسي پھريون]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 364804 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = راء سھارس پھريون |title |image = |succession = سنڌ جو راجا |predecessor = [[راء ديواجي]] |successor =[[راء سھاسي پھريون]] |regent = |reign =<ref name ="جنت السنڌ" >ڪتاب جو نالو ؛ جنت السنڌ، باب ٻيون، تصنيف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن؛ پهريون 2000، ٻيون 2006ع ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي </ref> |spouses = |issue = |full name = راجا سھارس راء پھريون |house = [[راء]] |dynasty = راء گھراڻو |father =ديواجي يا ڏياچ |mother } |birth_name = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |date of burial = |place of burial = |religion = }} راجا سھارس راء پھريون: سنڌ ۾ راء گھراڻي جو ٻيون نمبر بادشاھ ھيو جيڪو پنھنجي پيء راء ڏياچ جي وفات کانپوءِ تخت تي ويٺو .کيس راء سھاسي نالي پٽ ھيو جيڪو سندس جانشين ھيو. ==راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست== {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] 9v50q603g14bzmtd33rhkotd5bqmx8z 384223 384221 2026-06-11T05:50:21Z Intisar Ali 8681 /* */ 384223 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = راء ساھسي پھريون |title |image = |succession = سنڌ جو راجا |predecessor = [[راء ديواجي]] |successor =[[راءِ سُهيرس ٻيون]] |regent = |reign =<ref name ="جنت السنڌ" >ڪتاب جو نالو ؛ جنت السنڌ، باب ٻيون، تصنيف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن؛ پهريون 2000، ٻيون 2006ع ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي </ref> |spouses = |issue = |full name = راجا ساھسي راء پھريون |house = [[راء]] |dynasty = راء گھراڻو |father =ديواجي يا ڏياچ |mother } |birth_name = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |date of burial = |place of burial = |religion = }} راجا ساھسي راء پھريون: سنڌ ۾ راء گھراڻي جو ٻيون نمبر بادشاھ ھيو جيڪو پنھنجي پيء راء ڏياچ جي وفات کانپوءِ تخت تي ويٺو .کيس راءِ سُهيرس نالي پٽ ھيو جيڪو سندس جانشين ھيو. ==راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست== {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] 7g38atfd6jy2i0dfbjv20kvwzz4lrr1 384236 384223 2026-06-11T06:13:14Z Intisar Ali 8681 /* */ 384236 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = راء ساھسي پھريون |title |image = |succession = سنڌ جو راجا |predecessor = [[راء ديواجي]] |successor =[[راءِ سُهيرس ٻيون]] |regent = |reign =<ref name ="جنت السنڌ" >ڪتاب جو نالو ؛ جنت السنڌ، باب ٻيون، تصنيف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن؛ پهريون 2000، ٻيون 2006ع ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي </ref> |spouses = |issue = |full name = راجا ساھسي راء پھريون |house = [[راء]] |dynasty = راء گھراڻو |father =ديواجي يا ڏياچ |mother } |birth_name = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |date of burial = |place of burial = |religion = }} راجا ساھسي راء پھريون: سنڌ ۾ راء گھراڻي جو ٽيون نمبر بادشاھ ھيو جيڪو پنھنجي پيء راء ڏياچ جي وفات کانپوءِ تخت تي ويٺو .کيس راءِ سُهيرس نالي پٽ ھيو جيڪو سندس جانشين ھيو. ==راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست== {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] 2v11hceum09tytp3coeljq0f95q5nx1 384241 384236 2026-06-11T06:24:46Z Intisar Ali 8681 /* */ 384241 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = راء ساھسي پھريون |title |image = |succession = سنڌ جو راجا |predecessor = [[راء سھيرس پھريون]] |successor =[[راءِ سُهيرس ٻيون]] |regent = |reign =<ref name ="جنت السنڌ" >ڪتاب جو نالو ؛ جنت السنڌ، باب ٻيون، تصنيف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن؛ پهريون 2000، ٻيون 2006ع ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي </ref> |spouses = |issue = |full name = راجا ساھسي راء پھريون |house = [[راء]] |dynasty = راء گھراڻو |father =ديواجي يا ڏياچ |mother } |birth_name = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |date of burial = |place of burial = |religion = }} راجا ساھسي راء پھريون: سنڌ ۾ راء گھراڻي جو ٽيون نمبر بادشاھ ھيو جيڪو پنھنجي پيء راء ڏياچ جي وفات کانپوءِ تخت تي ويٺو .کيس راءِ سُهيرس نالي پٽ ھيو جيڪو سندس جانشين ھيو. ==راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست== {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] 70uvse8ufgtu5323wr9nn9n7xkg9exo 384244 384241 2026-06-11T06:33:18Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[راء ساھسي پھريون]] کي [[راء سھيرس پھريون]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 384241 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = راء ساھسي پھريون |title |image = |succession = سنڌ جو راجا |predecessor = [[راء سھيرس پھريون]] |successor =[[راءِ سُهيرس ٻيون]] |regent = |reign =<ref name ="جنت السنڌ" >ڪتاب جو نالو ؛ جنت السنڌ، باب ٻيون، تصنيف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن؛ پهريون 2000، ٻيون 2006ع ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي </ref> |spouses = |issue = |full name = راجا ساھسي راء پھريون |house = [[راء]] |dynasty = راء گھراڻو |father =ديواجي يا ڏياچ |mother } |birth_name = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |date of burial = |place of burial = |religion = }} راجا ساھسي راء پھريون: سنڌ ۾ راء گھراڻي جو ٽيون نمبر بادشاھ ھيو جيڪو پنھنجي پيء راء ڏياچ جي وفات کانپوءِ تخت تي ويٺو .کيس راءِ سُهيرس نالي پٽ ھيو جيڪو سندس جانشين ھيو. ==راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست== {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] 70uvse8ufgtu5323wr9nn9n7xkg9exo 384246 384244 2026-06-11T06:36:23Z Intisar Ali 8681 /* */ 384246 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = راء ساھسي پھريون |title |image = |succession = سنڌ جو راجا |predecessor = [[راء ديواجي ]] |successor =[[راءِ ساھسي پھريون]] |regent = |reign =<ref name ="جنت السنڌ" >ڪتاب جو نالو ؛ جنت السنڌ، باب ٻيون، تصنيف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن؛ پهريون 2000، ٻيون 2006ع ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي </ref> |spouses = |issue = |full name = راجا سھيرس راء پھريون |house = [[راء]] |dynasty = راء گھراڻو |father = |mother } |birth_name = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |date of burial = |place of burial = |religion = }} راجا سھيرس راء پھريون: سنڌ ۾ راء گھراڻي جو ٻيون نمبر بادشاھ ھيو جيڪو راء ديواجي يا ڏياچ جي وفات کانپوءِ تخت تي ويٺو. ==راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست== {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] jcmt1sb3nf6cgldzo6bqt0ghkomp5kl 384250 384246 2026-06-11T06:50:30Z Intisar Ali 8681 /* */ 384250 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = راء ساھسي پھريون |title |image = |succession = سنڌ جو راجا |predecessor = [[راء ديواجي ]] |successor =[[راء ساھسي پھريون]] |regent = |reign =<ref name ="جنت السنڌ" >ڪتاب جو نالو ؛ جنت السنڌ، باب ٻيون، تصنيف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن؛ پهريون 2000، ٻيون 2006ع ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي </ref> |spouses = |issue = |full name = راجا سھيرس راء پھريون |house = [[راء]] |dynasty = راء گھراڻو |father = |mother } |birth_name = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |date of burial = |place of burial = |religion = }} راجا سھيرس راء پھريون: سنڌ ۾ راء گھراڻي جو ٻيون نمبر بادشاھ ھيو جيڪو راء ديواجي يا ڏياچ جي وفات کانپوءِ تخت تي ويٺو. ==راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست== {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] nb78iwwx9611ruo867ydnxfvipi1jqh 384256 384250 2026-06-11T07:02:34Z Intisar Ali 8681 /* */ 384256 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = راء ساھسي پھريون |title |image = |succession = سنڌ جو راجا |predecessor = [[راء ديواجي ]] |successor =[[راء ساھسي - پھريون]] |regent = |reign =<ref name ="جنت السنڌ" >ڪتاب جو نالو ؛ جنت السنڌ، باب ٻيون، تصنيف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن؛ پهريون 2000، ٻيون 2006ع ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي </ref> |spouses = |issue = |full name = راجا سھيرس راء پھريون |house = [[راء]] |dynasty = راء گھراڻو |father = |mother } |birth_name = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |date of burial = |place of burial = |religion = }} راجا سھيرس راء پھريون: سنڌ ۾ راء گھراڻي جو ٻيون نمبر بادشاھ ھيو جيڪو راء ديواجي يا ڏياچ جي وفات کانپوءِ تخت تي ويٺو. ==راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست== {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] n51rs6wot1j9y412zqwk63f3tvm13yv 0 45276 384243 364803 2026-06-11T06:30:46Z Intisar Ali 8681 /* */ 384243 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = راء ساھسي پھريون |title |image = |succession = سنڌ جو راجا |predecessor = [[راء سھيرس پھريون]] |successor =[[راءِ سُهيرس ٻيون]] |regent = |reign = |spouses = |issue = |full name = راجا ساھسي راء پھريون |house = [[راء]] |dynasty = راء گھراڻو |father = |mother |birth_name = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |date of burial = |place of burial = |religion = }} راجا ساھسي راء پھريون: سنڌ ۾ راء گھراڻي جو ٽيون بادشاھ ھيو جيڪو [[راء سھيرس پھريون]] جي وفات کان پوءِ تخت تي ويٺو. سندس پٽ راء سھيرس ٻيون تخت جو جانشين ٿيو. ==راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست== {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] ezezx0k351lbv7a90jup2su3et491wp 384249 384243 2026-06-11T06:49:58Z Intisar Ali 8681 /* */ 384249 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = راء ساھسي پھريون |title |image = |succession = سنڌ جو راجا |predecessor = [[راء سھيرس پھريون]] |successor =[[راءِ سُهيرس - ٻيون]] |regent = |reign = |spouses = |issue = |full name = راجا ساھسي راء پھريون |house = [[راء]] |dynasty = راء گھراڻو |father = |mother |birth_name = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |date of burial = |place of burial = |religion = }} راجا ساھسي راء پھريون: سنڌ ۾ راء گھراڻي جو ٽيون بادشاھ ھيو جيڪو [[راء سھيرس پھريون]] جي وفات کان پوءِ تخت تي ويٺو. سندس پٽ راء سھيرس ٻيون تخت جو جانشين ٿيو. ==راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست== {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] 4k4aip0q3p75szsaweg6nkvjitf5uvb 384252 384249 2026-06-11T06:58:02Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[راء سھاسي پھريون]] کي [[راء ساھسي - پھريون]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 384249 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = راء ساھسي پھريون |title |image = |succession = سنڌ جو راجا |predecessor = [[راء سھيرس پھريون]] |successor =[[راءِ سُهيرس - ٻيون]] |regent = |reign = |spouses = |issue = |full name = راجا ساھسي راء پھريون |house = [[راء]] |dynasty = راء گھراڻو |father = |mother |birth_name = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |date of burial = |place of burial = |religion = }} راجا ساھسي راء پھريون: سنڌ ۾ راء گھراڻي جو ٽيون بادشاھ ھيو جيڪو [[راء سھيرس پھريون]] جي وفات کان پوءِ تخت تي ويٺو. سندس پٽ راء سھيرس ٻيون تخت جو جانشين ٿيو. ==راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست== {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] 4k4aip0q3p75szsaweg6nkvjitf5uvb 384257 384252 2026-06-11T07:04:13Z Intisar Ali 8681 /* */ 384257 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = راء ساھسي پھريون |title |image = |succession = سنڌ جو راجا |predecessor = [[راء سھيرس پھريون]] |successor =[[راءِ سُهيرس - ٻيون]] |regent = |reign = |spouses = |issue = |full name = راجا ساھسي راء پھريون |house = [[راء]] |dynasty = راء گھراڻو |father = |mother |birth_name = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |date of burial = |place of burial = |religion = }} راجا ساھسي راء پھريون: سنڌ ۾ راء گھراڻي جو ٽيون بادشاھ ھيو جيڪو [[راء سھيرس پھريون]] جي وفات کان پوءِ تخت تي ويٺو. راء سھيرس ٻيون تخت جو جانشين ٿيو. ==راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست== {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] r41n086xlbclmjpy8dbqqqyfj2whpzm 0 45277 384208 364801 2026-06-11T05:23:44Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[راء سھارس ٻيون]] کي [[راءِ سُهيرس ٻيون]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 364801 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = راء سھارس ٻيون |title |image = |succession = سنڌ جو راجا |predecessor = [[راء سھاسي پھريون]] |successor =[[راء سھاسي ٻيون]] |regent = |reign = سن کان 626 تائين<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ}}{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> |spouses = |issue = |full name = راجا سھارس راء ٻيون |house = [[راء]] |dynasty = راء گھراڻو |father =راء سھاسي پھريون |mother } |birth_name = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |date of burial = |place of burial = |religion = }} راجا سھارس راء ٻيون: سنڌ ۾ راء گھراڻي جو چوٿون بادشاھ جنھن سنڌ تي 626 تائين حڪومت ڪئي. ==زندگي جو احوال== فتحنامي مطابق راءِ سھارس جو موت ھيٺ ڄاڻايل حالتن ۾ ٿيو: ”سھارس راءِ ولد سھاسي راءِ جنھن جي حڪومت جون الھندي واريون سرحدون ڪُرد جبلن ۽ قيقا نان (قلات ۽ مڪران) تائين وسيع ھيون، تنھن پنھنجي گاديءَ وارو ھنڌ اَروڙ ۾ نھايت ڪاميابي نموني بدستور حڪومت ٿي ھلائي. جڏھن اوچتو ئي اوچتو فارس طرف کان نيمروز جي بادشاه جي فوج اچي ڪرمان ۾ وارد ٿيو ۽ سھارس کي اھا خبر پھتي تھ ھن پاڻ پنھنجي سر پيشقدمي ڪري حملہ آور فوج سان سخت جنگ جوٽي، جنھن ۾ ٻنھي طرفن جا ڪئي جنگي جوڌا ڪسجي ويا. ان بعد ايرانين سخت حملو شروع ڪري ڏنو، جنھن جي نتيجي ۾ سھارس جي فوج گھيري ۾ اچي ويئي. پنھنجي مان شان ۽ عزت برقرار رکڻ خاطر سھارس پنھنجا قدم مضبوط کُپائي اَڏول ٿي بيھي لڙيو ۽ ان وقت تائين خونخوار جنگ ڪندو رھيو، جيستائين پاڻ قتل ٿي ويو. ان بعد ايرانين جو بادشاه نيمروز واپس ٿيو (پنھنجي وطن ڏانھن). راءِ سھاسي، سھارس جو پٽ، بعد ۾ پنھنجي پيءُ واري راج گديءَ تي ويٺو ۽ پنھنجي ملڪ جو طاقتور حاڪم ثابت ٿيو.“<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ}}{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref>راءِ خاندان جو پهريون راجا راءِ ديوائج هيو پر جڏهن نبي ڪريم صلي الله عليہ وسلم مديني پاڪ ڏانهن هجرت ڪئي ته ان وقت سنڌ ۾ راءِ سيهرس ٻئي جي حڪومت هئي ۽ ان وقت سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ الور (اروڙ) شهر هو. تاريخدانن مطابق هن شهر ۾ عاليشان ماڙيون، باغ باغيچا، آباد زمينون ۽ وڻ ٽڻ هئا. جنهن سان شهر پر رونق هو. راجا سيهرس وڏو ناڻي وارو ۽ نيڪ انسان هو. سندس سخاوت، انصاف ۽ انسان پروري ڪري رعيت ڏاڍي رغبت ۽ محبت رکندي هيس<br> <ref>{ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/ catalogue /History/Book7/Book_page2.html}} }</ref> راجا سهارس جي حڪومت جون حدون:<br> راجا سهارس جي ملڪ جون حدون تمام وسيع هيون، اوڀر ۾ ڪشمير، اولهه ۾ مڪران، ڏکڻ ۾ محيط درياءَ کان ويندي سمنڊ تائين ۽ اتر ۾ ڪردان جبل ۽ ڪيڪا نان تائين ڦهليل هيون.<br> سهارس جا صوبا:<br> راجا سهارس پنهنجي ملڪ سنڌ کي چئن صوبن ۾ ورهائي ڪري چار صوبيدار مقرر ڪري ڇڏياهئا. ذڪر ڪيل صوبا هيٺيان هئا.<br> 1. برهمڻ آباد: ان صوبي ۾ نيرون ڪوٽ، ديبل، لوهاڻا، لاک ۽ سما ضلعا شامل هئا.<br> 2. سيوستان: جنهن ۾ ٻوڌيا (ٻڌ پور) جنڪان (جمنڪان) رونجهان (روجيان) ۽ پايا جبل کان وٺي مڪران جي سرحد تائين وارو علائقو شامل هو.<br> 3. اسڪلنده: ڀاٽيا، تلواڙو، چچپور ۽ ديوهپور جي ڪجهه زمين شامل هئي.<br> 4. ملتان: ملتان جي ماتحت سڪا، برهمپور، ڪرور، اشهار ۽ تاڪيا کان وٺي ڪشمير جي حد تائين جا علائقا هئا. ۽ صوبي جي سرحد ڪشمير سان وڃي ملندي هئي.<br> مٿين صوبن جا الڳ الڳ گورنر مقرر هئا، جيڪي صوبي جو انتظام هلائيندا هئا ۽ راجا طرفان انهن کي ملڪ جي حفاظت ۽ عوام جي ڀلائي لاءِ خاص هدايتون ڏنل هونديون هيون. راجا پاڻ الور ۾ رهندو هو ۽ ڪردارن. ڪيڪانان ۽ برهاس شهر سندس نگراني هيٺ هو. راجا سهارس جي اعليٰ انتظامي صلاحيتن ڪري گهڻي عرصي تائين ڪنهن به بغاوت ڪر نه کنيو.<br><ref>{ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}} } </ref>تاريخ معصومي مطابق:الور مهراڻ نديءَ جي ڪناري تي هڪ نهايت وڏو شهر هو، جنهن ۾ بلند عمارتون،مضبوط محلاتون، ميويدار وڻن سان ڀريل باغ ۽ تمدن ۽ شهرت جو اهو سڀ سامان موجود هو، جنهن جي مقيم، خواه مسافر کي خواهش ٿي سگهي ٿي، انهيءَ طرف جي ملڪ ۽ شهرن جو مالڪ مختار ۽ صاحب اقتدار سيهرس راءِ بن ساهي هو، جيئن ته سيهرس راءِ نيڪوڪار ۽ عدالت پسند هو، ۽ عام خلق جون گردنون سندس قسمين قسمين مهربانين ۽ طرحين طرحين احسانن جي بار هيٺان سدائين جهڪيل هونديون هيون، تنهن ڪري عام ۽ خاص ماڻهن جا ٽولاسندس فرمانبرداري دل و جان سان ڪندا آهن، ۽ سندس ملڪ جون حدون اڀرندي طرف کان ڪشمير ۽ قنوج، الهندي طرفن کان مڪران ۽ عربي سمنڊ جي ڪناري يعني ديبل بندر جو هاڻي لاهري بندر جي نالي سان مشهور آهي، ڏکڻ کان سورت بندر ۽ ديو بندر ۽ اتر طرف کان قنڌار، سيستان، ڪوهه سليمان، ڪردان ۽ ڪي ڪنان جي حسردن تائين هيون. هن ملڪ کي چئن حصن ۾ ورهائي، هر هڪ حصو هڪڙي حاڪم جي سنڀال هيٺ ڏيئي الور جي شهر کي پنهنجو تختگاه مقرر ڪيو، ۽ گهڻو زمانو عيش ۽ آرام ۾ گذاريائين، سندس ملڪ ۾ ڪنهن به امير خواه رعيتيءَ سرڪشي ڪانه ڪئي، سڀئي نهايت فرمانبرداري ڪندا رهيا.<ref name ="تاريخ معصومي" > ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ مَعصُومي مصنف؛ مير محمد معصوم بکري ايڊيشن؛ ٽيون 2006ع ڇپائيندڙ:سنڌيڪا اڪيڊمي</ref>هن راجا پنهنجي بادشاهيءَ کي چئن صوبن ۾ ورهائي ڇڏيو هو، جن مان هڪ صوبيدار برهمڻ آباد ۾ رهندو هو ۽ [[نيرون ڪوٽ|نيرون ڪوٽ جو قلعو]]، [[ديبل]]، لوهاڻا، لاکا ۽ سمان پرڳڻا سندس حصو هئا. ٻئي صوبيدار جو ماڳ سيوهڻ هو، جنهن جي هٿ هيٺ شهرٻڌاپور، جهنڪاڻ، ڪوهستان، روجهاڻ ۽ مڪران جي حدن تائين علائقو هو، ٽيون صوبيدار اسڪلنديءَ جي قلعي ۽ پابيا ۾ رهندو هو. جيڪو تلواريا ۽ چچ جي قلعن نالي مشهور هو. ٻودهه جي ڀرپاسي جي ايراضي هن صوبيدار جي هٿ هيٺ هئي. چوٿين صوبيدار جو قيام ملتان ۾ هو ۽ سڪا، برهمپور، ڪرور، اشهار، کنڀ سندس هٿ هيٺ هئا. ۽ سندس علائقو ڪشمير جي سرحد تائين هو. خود راجا جو مرڪزي شهر اروڙ هو ۽ ڪيروان، قيقانان ۽ نيراس جا شهر پنهنجي نگرانيءَ ۾ رکيائين. پنهنجي شهزادن کي ويڙهه جي فن کان چڱي طرح واقف ڪيائين. ويڙهه لاءِ کين هر وقت تيار رکندو هو ۽ هر قسم جو جنگي سامان، هٿيار ۽ گهوڙا انهن لاءِ تيار هوندا هئا. ڪوشش ڪندو هو ته ديسي ڪاهن ۾ پٽ سکيا خاطر سدائين ۽ ضرور گڏ هجن. کين تاڪيد ڪندو هو ته رعيت کي خوش رکن. ۽ هر هنڌ عاليشان عمارتون ٺهرائيندو هو. بادشاهت ۾ فتني باز ۽ باغي ماڻهو نه هئا، جو جهڳڙا پيدا ٿين ۽ رعيت جي امن امان ۾ خلل پوي، ۽ اهو امن امان ڳچ عرصي کان قائم رهندو آيو هو<ref name =" شرر " > ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ :مصنف؛ مولانا الحليم ”شرر“: سنڌيڪار؛ فقير اشرف علي سمون: ايڊيشن؛ پهريون 2005ع، 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي </ref>. ==ايرانين جو حملو== اوچتو [[نمرود|نيمروز]] جي بادشاه ڪرمان جي رستي اچي سنڌ تي ڪاهه ڪئي ۽ سنڌ جي ماتحت ڪيچ مڪران ۾ لٽ مار شروع ڪيائين. اروڙ ۾ جڏهن راجا سيهرس کي ان جي خبر پئي ته وڏي لشڪر کي ساڻ ڪري اچي نيمروز جي مقابلي لاءِ پهتو پر قسمت سندس ساٿ نه ڏنو ۽ سيهرس ٻيو مارجي ويو. تاريخ معصومي مطابق سيهرس وڏي دليري سان وڙهي رهيو هو پر اوچتو هڪ تير اچي ڀرسان پيل گاهه ۾ ڪريو ۽ ان کي باهه لڳي ويئي، جنهن ۾ راجا سڙي رک ٿي ويو ۽ نيمروز جي لشڪر مڪران وارن سان ڏاڍي ويڌن ڪئي. هيڏانهن جڏهن سنڌي سپاهين کي خبر پئي ته سڀئي ڀڄي وڃي اروڙ پهتا اميرن وزيرن سيهرس جي مرڻ کان پوءِ پاڻ ۾ مشورو ڪري سندس پٽ سهاسي کي گاديءَ تي ويهاريو. وڏو جشن ٿيو ۽ موتي مڻيا راجا مٿان گهوريا ويا. هاڻي بلوچستان ۽ مڪران سنڌ جي قبضي مان نڪري ايرانين جي هٿ چڙهي ويو.<ref>{ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}} }</ref> صبح کان وٺي منجهند تائين لڙائي ۽ ڌڪا ڌڪي هلي، نيٺ نيمروز جو بادشاهه سنڌ جي حاڪم تي غالب پيو، ۽ انهيءَ کي ڀڄائي ڪيائين، ڀڄڻ واري وقت ۾ هڪ تير سيهرس جي نڙيءَ ۾ لڳو . نيمروز جو لشڪر اڌ رات تائين سيهرس جي لشڪر کي لٽي موٽي ويو. ٻئي ڏينهن سنڌ جا سپاهي جيڪي ٽڙي پکڙي ويا هئا، سي گڏ ٿي الور جي تختگاهه ڏانهن روانا ٿيا<ref name = " تاريخ معصومي "/>.“ ايڇ ٽي لئمبرڪ لکي ٿو ته :نمروز نالو سَجستان کي ڏنل آهي- روايتي طور اهو علائقو ڪيخسرو طرفان عظيم رستم کي سندس گذاري لاءِ عطا ڪيو ويو هو، جنهن کي ايران جي تاريخ ۾ مڪران<ref> فردوسي، ”شاهنامه“، ترجمو وارنر، ج IV، ص 3-241، 297.</ref> جو فاتح سڏيو ويو آهي- ۽ ان جو ”بادشاهه“ جو ايراني شهنشاهت جو ڪو ماتحت حڪمران هوندو، جنهن پنهنجي خودمختياريءَ اعلان ڪيو هو. اها ڳالهه پهرينءَ ئي نظر ۾ هيءُ خيال پيدا ڪري ٿي ته اهو واقعو يا ته ”هورمزد چوٿين، يا اٽڪل سنه 579ع ۽ 592ع جي وچ ڌاري خسرو پرويز جي بادشاهيءَ جي اوائلي حصي جي دوران ٿيو هو. ايران کي انهيءَ عرصي ۾ خارجي جنگين ۽ داخلي طور بهرام چُوبِن جي بغاوت کي منهن ڏيڻو هو، جنهن نيٺ سنه 591ع ۾ سچ پچ تخت تي قبضو ڪري ورتو. اهڙي وقت ۾ سيستان صوبي جي هڪ باغي گورنر لاءِ اها فطري ڳالهه هئي ته هو سرحد سان لڳ مڪران صوبي تي، جيڪو پڻ شاهه جي گرفت کان ترڪي نڪتو هو، قبضي ڪرڻ ذريعي، پنهنجي اقتدار ۽ نئين حاصل ڪيل طاقت کي مستحڪم ڪرڻ جو اهو موقعو غنيمت ڄاڻي، ان مان پورو پورو فائدو وٺي. اها ڳالهه سهرس لاءِ پڻ قدرتي ڳالهه هئي ته هو پاڻ، جيڪو هڪ مغرور ۽ جنگجو شخصيت جو مالڪ هو، انهيءَ انعام کي حاصل ڪرڻ لاءِ پاڻ به ڪوشش ڪري.<ref name = "لئمبرڪ "/>.سنڌ جي حڪمران گهراڻي جي شان ۽ وقار ۾، بهرحال، هن شڪست جي نتيجي ۾ ڪا ڪمي نه ٿي آيل معلوم ٿئي، ۽ سهاسي پنهنجي پيءُ جي ڇڏيل ساڳيءَ ۽ سڄيءَ ساريءَ بادشاهيءَ جو جائنشين بڻيو. ”تحفته الڪرام“ جي مطابق، ”سهرس جو لشڪر هڪ هنڌ اچي هڪ منظم فوج وانگر جمع ٿيو ۽ انهن سندس پٽ سهاسيءَ کي تخت تي ويهاريو<ref>جي-اي-ايس-بي XVI، ص 79. </ref> .“ سهرس جي انهيءَ مهم بابت ”چچ نامي“ ۾ ڏنل تفصيلن مان اها ڳالهه ظاهر ٿئي ٿي ته هو سنڌ جي فوج جو فقط هڪ حصو ساڻ وٺي، اٻهرائيءَ ۾ اڳتي وڌيو هو، ۽ هن انومان ڪڍڻ لاءِ بنياد آهن ته هن جو پٽ لشڪر جو باقي حصو هن جي پٺڀرائيءَ ۽ مدد لاءِ پٺيان وٺي ويو هو.<ref name = "لئمبرڪ "/>. ان مان هيءَ حقيقت پڻ واضح ٿي بيهندي ته آخر ڇو ”نمروز جي بادشاهه“ نه فقط پنهنجي فتح کي يقيني بنائڻ لاءِ ڪو وڌيڪ اقدام نه ڪيو، پر ساڳئي وقت هو اڳتي وڌڻ بدران پنهنجي ملڪ طرف موٽي هليو ويو.<ref name = "لئمبرڪ "/>. == جنت السنڌ جو بيان== رحيم داد مولائي شيدائي جي ڪتاب جنت السنڌ جي مطابق: {{quote|"اسلام جي ڪاهه وقت ٻڌ وارن جو زور ٽٽي ويو هو. مالوه، اُجين، چتور، گجرات، ڪڇ ۽ سنڌ جا راجائون، جن مان ڪي کتري ۽ ڪي برهمڻ هئا، تن جي ٻڌ وارن سان دشمني هئي. سنڌ جي راءِ گهراڻي جي راجائن جي، مسئلي نيمروز متعلق، ايران جي ساساني ڪسرائن سان سياسي ڇڪتاڻ لڳل هئي. راءِ سهارس ثانيءَ جي ڏينهن ۾ نيمروز جي ايراني عامل امڪران تي ڪاهه ڪئي هئي، جنهن ڪري راءِ سهارس ثانيءَ قسطنطنيه جي قيصر سان ايرانين خلاف دوستانو ناتو ڳنڍيو هو. سنه 628ع ۾ قيصر هرقل، ايرانين کي نينويٰ جي معرڪي ۾ شڪست ڏيئي، مدائن جي ديوارين هيٺان پهتو هو. ايرانين جي شڪست جي خوشي ملهائڻ لاءِ قسطنطنيه جي درٻار ۾ وڏو جشن برپا ٿيو هو؛ ان موقعي تي راءِ سهارس جي سفير قيصر کي مبارڪباد پيش ڪئي هئي<ref name ="E. Gibbon" >) E. Gibbon:The decline & fall of the Roman Empire, vol-VIII, P-257. </ref> . نيمروز ۾ جنگين جو سلسلو جاري رهيو، جن ۾ راءِ سهارس ثاني وڙهندي مارجي ويو."|جنت السنڌ|<ref name ="جنت السنڌ" > ڪتاب جو نالو ؛ جنت السنڌ، باب ٻيون، تصنيف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن؛ پهريون 2000، ٻيون 2006ع ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي</ref>}} ==موت جو سبب== ايڇ ٽي لئمبرڪ مطابق صوبن جا گورنر، ڪن حالتن ۾ خود راءِ جا ويجها عزيز هئا؛ انهيءَ سرشتي ۾ هڪ هيءُ نقص آهي ته شاهي نسل جي گورنرن ۽ ماتحت حڪمرانن کي، غير شاهي نسل سان وابسته گورنرن جي ڀيٽ ۾، هڪ ڪمزور بادشاهه مان فائدي وٺڻ ۽ پنهنجي لاءِ آزاديءَ ۽ خود مختياريءَ جي اعلان ڪرڻ لاءِ وڌيڪ تحريص ۽ لالچ ميسر هوندي آهي. اها ئي ڳالهه ايراني شهنشاهت ۾ بار بار واقع ٿيندڙ افراتفريءَ جو سبب هوندي هئي، ۽ تذڪرن مطابق، هڪ ماتحت گورنر جي اهڙيءَ نوعيت جي لالچ ئي راءِ سهرس کي هڪ اهڙي مقابلي ۾ڦاسائي ڇڏيو، جنهن جو نتيجو سندس موت جي صورت ۾ نڪتو <ref name =" لئمبرڪ " > ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ مسلمانن جي فتح کان اڳ (جلد ٻيو) ليکڪ؛ ايڇ. ٽي. لئمبرڪ :ايڊيشن؛ پهريون 1984ع، ٻيو 1990ع :ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref>. ==راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست== {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] oqizdq3rig9jopq6iimsgpvx7et6sut 384210 384208 2026-06-11T05:24:56Z Intisar Ali 8681 /* */ 384210 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name =راءِ سُهيرس ٻيون |title |image = |succession = سنڌ جو راجا |predecessor = [[راء سھاسي پھريون]] |successor =[[راء سھاسي ٻيون]] |regent = |reign = سن کان 626 تائين<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ}}{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> |spouses = |issue = |full name = راجا سھارس راء ٻيون |house = [[راء]] |dynasty = راء گھراڻو |father =راء سھاسي پھريون |mother } |birth_name = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |date of burial = |place of burial = |religion = }} راجا سُهيرس راء ٻيون: سنڌ ۾ راء گھراڻي جو چوٿون بادشاھ جنھن سنڌ تي 626 تائين حڪومت ڪئي. ==زندگي جو احوال== فتحنامي مطابق راءِ سھارس جو موت ھيٺ ڄاڻايل حالتن ۾ ٿيو: ”سھارس راءِ ولد سھاسي راءِ جنھن جي حڪومت جون الھندي واريون سرحدون ڪُرد جبلن ۽ قيقا نان (قلات ۽ مڪران) تائين وسيع ھيون، تنھن پنھنجي گاديءَ وارو ھنڌ اَروڙ ۾ نھايت ڪاميابي نموني بدستور حڪومت ٿي ھلائي. جڏھن اوچتو ئي اوچتو فارس طرف کان نيمروز جي بادشاه جي فوج اچي ڪرمان ۾ وارد ٿيو ۽ سھارس کي اھا خبر پھتي تھ ھن پاڻ پنھنجي سر پيشقدمي ڪري حملہ آور فوج سان سخت جنگ جوٽي، جنھن ۾ ٻنھي طرفن جا ڪئي جنگي جوڌا ڪسجي ويا. ان بعد ايرانين سخت حملو شروع ڪري ڏنو، جنھن جي نتيجي ۾ سھارس جي فوج گھيري ۾ اچي ويئي. پنھنجي مان شان ۽ عزت برقرار رکڻ خاطر سھارس پنھنجا قدم مضبوط کُپائي اَڏول ٿي بيھي لڙيو ۽ ان وقت تائين خونخوار جنگ ڪندو رھيو، جيستائين پاڻ قتل ٿي ويو. ان بعد ايرانين جو بادشاه نيمروز واپس ٿيو (پنھنجي وطن ڏانھن). راءِ سھاسي، سھارس جو پٽ، بعد ۾ پنھنجي پيءُ واري راج گديءَ تي ويٺو ۽ پنھنجي ملڪ جو طاقتور حاڪم ثابت ٿيو.“<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ}}{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref>راءِ خاندان جو پهريون راجا راءِ ديوائج هيو پر جڏهن نبي ڪريم صلي الله عليہ وسلم مديني پاڪ ڏانهن هجرت ڪئي ته ان وقت سنڌ ۾ راءِ سيهرس ٻئي جي حڪومت هئي ۽ ان وقت سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ الور (اروڙ) شهر هو. تاريخدانن مطابق هن شهر ۾ عاليشان ماڙيون، باغ باغيچا، آباد زمينون ۽ وڻ ٽڻ هئا. جنهن سان شهر پر رونق هو. راجا سيهرس وڏو ناڻي وارو ۽ نيڪ انسان هو. سندس سخاوت، انصاف ۽ انسان پروري ڪري رعيت ڏاڍي رغبت ۽ محبت رکندي هيس<br> <ref>{ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/ catalogue /History/Book7/Book_page2.html}} }</ref> راجا سهارس جي حڪومت جون حدون:<br> راجا سهارس جي ملڪ جون حدون تمام وسيع هيون، اوڀر ۾ ڪشمير، اولهه ۾ مڪران، ڏکڻ ۾ محيط درياءَ کان ويندي سمنڊ تائين ۽ اتر ۾ ڪردان جبل ۽ ڪيڪا نان تائين ڦهليل هيون.<br> سهارس جا صوبا:<br> راجا سهارس پنهنجي ملڪ سنڌ کي چئن صوبن ۾ ورهائي ڪري چار صوبيدار مقرر ڪري ڇڏياهئا. ذڪر ڪيل صوبا هيٺيان هئا.<br> 1. برهمڻ آباد: ان صوبي ۾ نيرون ڪوٽ، ديبل، لوهاڻا، لاک ۽ سما ضلعا شامل هئا.<br> 2. سيوستان: جنهن ۾ ٻوڌيا (ٻڌ پور) جنڪان (جمنڪان) رونجهان (روجيان) ۽ پايا جبل کان وٺي مڪران جي سرحد تائين وارو علائقو شامل هو.<br> 3. اسڪلنده: ڀاٽيا، تلواڙو، چچپور ۽ ديوهپور جي ڪجهه زمين شامل هئي.<br> 4. ملتان: ملتان جي ماتحت سڪا، برهمپور، ڪرور، اشهار ۽ تاڪيا کان وٺي ڪشمير جي حد تائين جا علائقا هئا. ۽ صوبي جي سرحد ڪشمير سان وڃي ملندي هئي.<br> مٿين صوبن جا الڳ الڳ گورنر مقرر هئا، جيڪي صوبي جو انتظام هلائيندا هئا ۽ راجا طرفان انهن کي ملڪ جي حفاظت ۽ عوام جي ڀلائي لاءِ خاص هدايتون ڏنل هونديون هيون. راجا پاڻ الور ۾ رهندو هو ۽ ڪردارن. ڪيڪانان ۽ برهاس شهر سندس نگراني هيٺ هو. راجا سهارس جي اعليٰ انتظامي صلاحيتن ڪري گهڻي عرصي تائين ڪنهن به بغاوت ڪر نه کنيو.<br><ref>{ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}} } </ref>تاريخ معصومي مطابق:الور مهراڻ نديءَ جي ڪناري تي هڪ نهايت وڏو شهر هو، جنهن ۾ بلند عمارتون،مضبوط محلاتون، ميويدار وڻن سان ڀريل باغ ۽ تمدن ۽ شهرت جو اهو سڀ سامان موجود هو، جنهن جي مقيم، خواه مسافر کي خواهش ٿي سگهي ٿي، انهيءَ طرف جي ملڪ ۽ شهرن جو مالڪ مختار ۽ صاحب اقتدار سيهرس راءِ بن ساهي هو، جيئن ته سيهرس راءِ نيڪوڪار ۽ عدالت پسند هو، ۽ عام خلق جون گردنون سندس قسمين قسمين مهربانين ۽ طرحين طرحين احسانن جي بار هيٺان سدائين جهڪيل هونديون هيون، تنهن ڪري عام ۽ خاص ماڻهن جا ٽولاسندس فرمانبرداري دل و جان سان ڪندا آهن، ۽ سندس ملڪ جون حدون اڀرندي طرف کان ڪشمير ۽ قنوج، الهندي طرفن کان مڪران ۽ عربي سمنڊ جي ڪناري يعني ديبل بندر جو هاڻي لاهري بندر جي نالي سان مشهور آهي، ڏکڻ کان سورت بندر ۽ ديو بندر ۽ اتر طرف کان قنڌار، سيستان، ڪوهه سليمان، ڪردان ۽ ڪي ڪنان جي حسردن تائين هيون. هن ملڪ کي چئن حصن ۾ ورهائي، هر هڪ حصو هڪڙي حاڪم جي سنڀال هيٺ ڏيئي الور جي شهر کي پنهنجو تختگاه مقرر ڪيو، ۽ گهڻو زمانو عيش ۽ آرام ۾ گذاريائين، سندس ملڪ ۾ ڪنهن به امير خواه رعيتيءَ سرڪشي ڪانه ڪئي، سڀئي نهايت فرمانبرداري ڪندا رهيا.<ref name ="تاريخ معصومي" > ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ مَعصُومي مصنف؛ مير محمد معصوم بکري ايڊيشن؛ ٽيون 2006ع ڇپائيندڙ:سنڌيڪا اڪيڊمي</ref>هن راجا پنهنجي بادشاهيءَ کي چئن صوبن ۾ ورهائي ڇڏيو هو، جن مان هڪ صوبيدار برهمڻ آباد ۾ رهندو هو ۽ [[نيرون ڪوٽ|نيرون ڪوٽ جو قلعو]]، [[ديبل]]، لوهاڻا، لاکا ۽ سمان پرڳڻا سندس حصو هئا. ٻئي صوبيدار جو ماڳ سيوهڻ هو، جنهن جي هٿ هيٺ شهرٻڌاپور، جهنڪاڻ، ڪوهستان، روجهاڻ ۽ مڪران جي حدن تائين علائقو هو، ٽيون صوبيدار اسڪلنديءَ جي قلعي ۽ پابيا ۾ رهندو هو. جيڪو تلواريا ۽ چچ جي قلعن نالي مشهور هو. ٻودهه جي ڀرپاسي جي ايراضي هن صوبيدار جي هٿ هيٺ هئي. چوٿين صوبيدار جو قيام ملتان ۾ هو ۽ سڪا، برهمپور، ڪرور، اشهار، کنڀ سندس هٿ هيٺ هئا. ۽ سندس علائقو ڪشمير جي سرحد تائين هو. خود راجا جو مرڪزي شهر اروڙ هو ۽ ڪيروان، قيقانان ۽ نيراس جا شهر پنهنجي نگرانيءَ ۾ رکيائين. پنهنجي شهزادن کي ويڙهه جي فن کان چڱي طرح واقف ڪيائين. ويڙهه لاءِ کين هر وقت تيار رکندو هو ۽ هر قسم جو جنگي سامان، هٿيار ۽ گهوڙا انهن لاءِ تيار هوندا هئا. ڪوشش ڪندو هو ته ديسي ڪاهن ۾ پٽ سکيا خاطر سدائين ۽ ضرور گڏ هجن. کين تاڪيد ڪندو هو ته رعيت کي خوش رکن. ۽ هر هنڌ عاليشان عمارتون ٺهرائيندو هو. بادشاهت ۾ فتني باز ۽ باغي ماڻهو نه هئا، جو جهڳڙا پيدا ٿين ۽ رعيت جي امن امان ۾ خلل پوي، ۽ اهو امن امان ڳچ عرصي کان قائم رهندو آيو هو<ref name =" شرر " > ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ :مصنف؛ مولانا الحليم ”شرر“: سنڌيڪار؛ فقير اشرف علي سمون: ايڊيشن؛ پهريون 2005ع، 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي </ref>. ==ايرانين جو حملو== اوچتو [[نمرود|نيمروز]] جي بادشاه ڪرمان جي رستي اچي سنڌ تي ڪاهه ڪئي ۽ سنڌ جي ماتحت ڪيچ مڪران ۾ لٽ مار شروع ڪيائين. اروڙ ۾ جڏهن راجا سيهرس کي ان جي خبر پئي ته وڏي لشڪر کي ساڻ ڪري اچي نيمروز جي مقابلي لاءِ پهتو پر قسمت سندس ساٿ نه ڏنو ۽ سيهرس ٻيو مارجي ويو. تاريخ معصومي مطابق سيهرس وڏي دليري سان وڙهي رهيو هو پر اوچتو هڪ تير اچي ڀرسان پيل گاهه ۾ ڪريو ۽ ان کي باهه لڳي ويئي، جنهن ۾ راجا سڙي رک ٿي ويو ۽ نيمروز جي لشڪر مڪران وارن سان ڏاڍي ويڌن ڪئي. هيڏانهن جڏهن سنڌي سپاهين کي خبر پئي ته سڀئي ڀڄي وڃي اروڙ پهتا اميرن وزيرن سيهرس جي مرڻ کان پوءِ پاڻ ۾ مشورو ڪري سندس پٽ سهاسي کي گاديءَ تي ويهاريو. وڏو جشن ٿيو ۽ موتي مڻيا راجا مٿان گهوريا ويا. هاڻي بلوچستان ۽ مڪران سنڌ جي قبضي مان نڪري ايرانين جي هٿ چڙهي ويو.<ref>{ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}} }</ref> صبح کان وٺي منجهند تائين لڙائي ۽ ڌڪا ڌڪي هلي، نيٺ نيمروز جو بادشاهه سنڌ جي حاڪم تي غالب پيو، ۽ انهيءَ کي ڀڄائي ڪيائين، ڀڄڻ واري وقت ۾ هڪ تير سيهرس جي نڙيءَ ۾ لڳو . نيمروز جو لشڪر اڌ رات تائين سيهرس جي لشڪر کي لٽي موٽي ويو. ٻئي ڏينهن سنڌ جا سپاهي جيڪي ٽڙي پکڙي ويا هئا، سي گڏ ٿي الور جي تختگاهه ڏانهن روانا ٿيا<ref name = " تاريخ معصومي "/>.“ ايڇ ٽي لئمبرڪ لکي ٿو ته :نمروز نالو سَجستان کي ڏنل آهي- روايتي طور اهو علائقو ڪيخسرو طرفان عظيم رستم کي سندس گذاري لاءِ عطا ڪيو ويو هو، جنهن کي ايران جي تاريخ ۾ مڪران<ref> فردوسي، ”شاهنامه“، ترجمو وارنر، ج IV، ص 3-241، 297.</ref> جو فاتح سڏيو ويو آهي- ۽ ان جو ”بادشاهه“ جو ايراني شهنشاهت جو ڪو ماتحت حڪمران هوندو، جنهن پنهنجي خودمختياريءَ اعلان ڪيو هو. اها ڳالهه پهرينءَ ئي نظر ۾ هيءُ خيال پيدا ڪري ٿي ته اهو واقعو يا ته ”هورمزد چوٿين، يا اٽڪل سنه 579ع ۽ 592ع جي وچ ڌاري خسرو پرويز جي بادشاهيءَ جي اوائلي حصي جي دوران ٿيو هو. ايران کي انهيءَ عرصي ۾ خارجي جنگين ۽ داخلي طور بهرام چُوبِن جي بغاوت کي منهن ڏيڻو هو، جنهن نيٺ سنه 591ع ۾ سچ پچ تخت تي قبضو ڪري ورتو. اهڙي وقت ۾ سيستان صوبي جي هڪ باغي گورنر لاءِ اها فطري ڳالهه هئي ته هو سرحد سان لڳ مڪران صوبي تي، جيڪو پڻ شاهه جي گرفت کان ترڪي نڪتو هو، قبضي ڪرڻ ذريعي، پنهنجي اقتدار ۽ نئين حاصل ڪيل طاقت کي مستحڪم ڪرڻ جو اهو موقعو غنيمت ڄاڻي، ان مان پورو پورو فائدو وٺي. اها ڳالهه سهرس لاءِ پڻ قدرتي ڳالهه هئي ته هو پاڻ، جيڪو هڪ مغرور ۽ جنگجو شخصيت جو مالڪ هو، انهيءَ انعام کي حاصل ڪرڻ لاءِ پاڻ به ڪوشش ڪري.<ref name = "لئمبرڪ "/>.سنڌ جي حڪمران گهراڻي جي شان ۽ وقار ۾، بهرحال، هن شڪست جي نتيجي ۾ ڪا ڪمي نه ٿي آيل معلوم ٿئي، ۽ سهاسي پنهنجي پيءُ جي ڇڏيل ساڳيءَ ۽ سڄيءَ ساريءَ بادشاهيءَ جو جائنشين بڻيو. ”تحفته الڪرام“ جي مطابق، ”سهرس جو لشڪر هڪ هنڌ اچي هڪ منظم فوج وانگر جمع ٿيو ۽ انهن سندس پٽ سهاسيءَ کي تخت تي ويهاريو<ref>جي-اي-ايس-بي XVI، ص 79. </ref> .“ سهرس جي انهيءَ مهم بابت ”چچ نامي“ ۾ ڏنل تفصيلن مان اها ڳالهه ظاهر ٿئي ٿي ته هو سنڌ جي فوج جو فقط هڪ حصو ساڻ وٺي، اٻهرائيءَ ۾ اڳتي وڌيو هو، ۽ هن انومان ڪڍڻ لاءِ بنياد آهن ته هن جو پٽ لشڪر جو باقي حصو هن جي پٺڀرائيءَ ۽ مدد لاءِ پٺيان وٺي ويو هو.<ref name = "لئمبرڪ "/>. ان مان هيءَ حقيقت پڻ واضح ٿي بيهندي ته آخر ڇو ”نمروز جي بادشاهه“ نه فقط پنهنجي فتح کي يقيني بنائڻ لاءِ ڪو وڌيڪ اقدام نه ڪيو، پر ساڳئي وقت هو اڳتي وڌڻ بدران پنهنجي ملڪ طرف موٽي هليو ويو.<ref name = "لئمبرڪ "/>. == جنت السنڌ جو بيان== رحيم داد مولائي شيدائي جي ڪتاب جنت السنڌ جي مطابق: {{quote|"اسلام جي ڪاهه وقت ٻڌ وارن جو زور ٽٽي ويو هو. مالوه، اُجين، چتور، گجرات، ڪڇ ۽ سنڌ جا راجائون، جن مان ڪي کتري ۽ ڪي برهمڻ هئا، تن جي ٻڌ وارن سان دشمني هئي. سنڌ جي راءِ گهراڻي جي راجائن جي، مسئلي نيمروز متعلق، ايران جي ساساني ڪسرائن سان سياسي ڇڪتاڻ لڳل هئي. راءِ سهارس ثانيءَ جي ڏينهن ۾ نيمروز جي ايراني عامل امڪران تي ڪاهه ڪئي هئي، جنهن ڪري راءِ سهارس ثانيءَ قسطنطنيه جي قيصر سان ايرانين خلاف دوستانو ناتو ڳنڍيو هو. سنه 628ع ۾ قيصر هرقل، ايرانين کي نينويٰ جي معرڪي ۾ شڪست ڏيئي، مدائن جي ديوارين هيٺان پهتو هو. ايرانين جي شڪست جي خوشي ملهائڻ لاءِ قسطنطنيه جي درٻار ۾ وڏو جشن برپا ٿيو هو؛ ان موقعي تي راءِ سهارس جي سفير قيصر کي مبارڪباد پيش ڪئي هئي<ref name ="E. Gibbon" >) E. Gibbon:The decline & fall of the Roman Empire, vol-VIII, P-257. </ref> . نيمروز ۾ جنگين جو سلسلو جاري رهيو، جن ۾ راءِ سهارس ثاني وڙهندي مارجي ويو."|جنت السنڌ|<ref name ="جنت السنڌ" > ڪتاب جو نالو ؛ جنت السنڌ، باب ٻيون، تصنيف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن؛ پهريون 2000، ٻيون 2006ع ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي</ref>}} ==موت جو سبب== ايڇ ٽي لئمبرڪ مطابق صوبن جا گورنر، ڪن حالتن ۾ خود راءِ جا ويجها عزيز هئا؛ انهيءَ سرشتي ۾ هڪ هيءُ نقص آهي ته شاهي نسل جي گورنرن ۽ ماتحت حڪمرانن کي، غير شاهي نسل سان وابسته گورنرن جي ڀيٽ ۾، هڪ ڪمزور بادشاهه مان فائدي وٺڻ ۽ پنهنجي لاءِ آزاديءَ ۽ خود مختياريءَ جي اعلان ڪرڻ لاءِ وڌيڪ تحريص ۽ لالچ ميسر هوندي آهي. اها ئي ڳالهه ايراني شهنشاهت ۾ بار بار واقع ٿيندڙ افراتفريءَ جو سبب هوندي هئي، ۽ تذڪرن مطابق، هڪ ماتحت گورنر جي اهڙيءَ نوعيت جي لالچ ئي راءِ سهرس کي هڪ اهڙي مقابلي ۾ڦاسائي ڇڏيو، جنهن جو نتيجو سندس موت جي صورت ۾ نڪتو <ref name =" لئمبرڪ " > ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ مسلمانن جي فتح کان اڳ (جلد ٻيو) ليکڪ؛ ايڇ. ٽي. لئمبرڪ :ايڊيشن؛ پهريون 1984ع، ٻيو 1990ع :ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref>. ==راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست== {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] 766p4njc6ianibbeg34l1hol649hyzb 384211 384210 2026-06-11T05:25:41Z Intisar Ali 8681 /* */ 384211 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name =راءِ سُهيرس ٻيون |title |image = |succession = سنڌ جو راجا |predecessor = [[راء سھاسي پھريون]] |successor =[[راء سھاسي ٻيون]] |regent = |reign = سن کان 626 تائين<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ}}{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> |spouses = |issue = |full name = راجا سُهيرس راء ٻيون |house = [[راء]] |dynasty = راء گھراڻو |father =راء سھاسي پھريون |mother } |birth_name = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |date of burial = |place of burial = |religion = }} راجا سُهيرس راء ٻيون: سنڌ ۾ راء گھراڻي جو چوٿون بادشاھ جنھن سنڌ تي 626 تائين حڪومت ڪئي. ==زندگي جو احوال== فتحنامي مطابق راءِ سھارس جو موت ھيٺ ڄاڻايل حالتن ۾ ٿيو: ”سھارس راءِ ولد سھاسي راءِ جنھن جي حڪومت جون الھندي واريون سرحدون ڪُرد جبلن ۽ قيقا نان (قلات ۽ مڪران) تائين وسيع ھيون، تنھن پنھنجي گاديءَ وارو ھنڌ اَروڙ ۾ نھايت ڪاميابي نموني بدستور حڪومت ٿي ھلائي. جڏھن اوچتو ئي اوچتو فارس طرف کان نيمروز جي بادشاه جي فوج اچي ڪرمان ۾ وارد ٿيو ۽ سھارس کي اھا خبر پھتي تھ ھن پاڻ پنھنجي سر پيشقدمي ڪري حملہ آور فوج سان سخت جنگ جوٽي، جنھن ۾ ٻنھي طرفن جا ڪئي جنگي جوڌا ڪسجي ويا. ان بعد ايرانين سخت حملو شروع ڪري ڏنو، جنھن جي نتيجي ۾ سھارس جي فوج گھيري ۾ اچي ويئي. پنھنجي مان شان ۽ عزت برقرار رکڻ خاطر سھارس پنھنجا قدم مضبوط کُپائي اَڏول ٿي بيھي لڙيو ۽ ان وقت تائين خونخوار جنگ ڪندو رھيو، جيستائين پاڻ قتل ٿي ويو. ان بعد ايرانين جو بادشاه نيمروز واپس ٿيو (پنھنجي وطن ڏانھن). راءِ سھاسي، سھارس جو پٽ، بعد ۾ پنھنجي پيءُ واري راج گديءَ تي ويٺو ۽ پنھنجي ملڪ جو طاقتور حاڪم ثابت ٿيو.“<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ}}{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref>راءِ خاندان جو پهريون راجا راءِ ديوائج هيو پر جڏهن نبي ڪريم صلي الله عليہ وسلم مديني پاڪ ڏانهن هجرت ڪئي ته ان وقت سنڌ ۾ راءِ سيهرس ٻئي جي حڪومت هئي ۽ ان وقت سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ الور (اروڙ) شهر هو. تاريخدانن مطابق هن شهر ۾ عاليشان ماڙيون، باغ باغيچا، آباد زمينون ۽ وڻ ٽڻ هئا. جنهن سان شهر پر رونق هو. راجا سيهرس وڏو ناڻي وارو ۽ نيڪ انسان هو. سندس سخاوت، انصاف ۽ انسان پروري ڪري رعيت ڏاڍي رغبت ۽ محبت رکندي هيس<br> <ref>{ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/ catalogue /History/Book7/Book_page2.html}} }</ref> راجا سهارس جي حڪومت جون حدون:<br> راجا سهارس جي ملڪ جون حدون تمام وسيع هيون، اوڀر ۾ ڪشمير، اولهه ۾ مڪران، ڏکڻ ۾ محيط درياءَ کان ويندي سمنڊ تائين ۽ اتر ۾ ڪردان جبل ۽ ڪيڪا نان تائين ڦهليل هيون.<br> سهارس جا صوبا:<br> راجا سهارس پنهنجي ملڪ سنڌ کي چئن صوبن ۾ ورهائي ڪري چار صوبيدار مقرر ڪري ڇڏياهئا. ذڪر ڪيل صوبا هيٺيان هئا.<br> 1. برهمڻ آباد: ان صوبي ۾ نيرون ڪوٽ، ديبل، لوهاڻا، لاک ۽ سما ضلعا شامل هئا.<br> 2. سيوستان: جنهن ۾ ٻوڌيا (ٻڌ پور) جنڪان (جمنڪان) رونجهان (روجيان) ۽ پايا جبل کان وٺي مڪران جي سرحد تائين وارو علائقو شامل هو.<br> 3. اسڪلنده: ڀاٽيا، تلواڙو، چچپور ۽ ديوهپور جي ڪجهه زمين شامل هئي.<br> 4. ملتان: ملتان جي ماتحت سڪا، برهمپور، ڪرور، اشهار ۽ تاڪيا کان وٺي ڪشمير جي حد تائين جا علائقا هئا. ۽ صوبي جي سرحد ڪشمير سان وڃي ملندي هئي.<br> مٿين صوبن جا الڳ الڳ گورنر مقرر هئا، جيڪي صوبي جو انتظام هلائيندا هئا ۽ راجا طرفان انهن کي ملڪ جي حفاظت ۽ عوام جي ڀلائي لاءِ خاص هدايتون ڏنل هونديون هيون. راجا پاڻ الور ۾ رهندو هو ۽ ڪردارن. ڪيڪانان ۽ برهاس شهر سندس نگراني هيٺ هو. راجا سهارس جي اعليٰ انتظامي صلاحيتن ڪري گهڻي عرصي تائين ڪنهن به بغاوت ڪر نه کنيو.<br><ref>{ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}} } </ref>تاريخ معصومي مطابق:الور مهراڻ نديءَ جي ڪناري تي هڪ نهايت وڏو شهر هو، جنهن ۾ بلند عمارتون،مضبوط محلاتون، ميويدار وڻن سان ڀريل باغ ۽ تمدن ۽ شهرت جو اهو سڀ سامان موجود هو، جنهن جي مقيم، خواه مسافر کي خواهش ٿي سگهي ٿي، انهيءَ طرف جي ملڪ ۽ شهرن جو مالڪ مختار ۽ صاحب اقتدار سيهرس راءِ بن ساهي هو، جيئن ته سيهرس راءِ نيڪوڪار ۽ عدالت پسند هو، ۽ عام خلق جون گردنون سندس قسمين قسمين مهربانين ۽ طرحين طرحين احسانن جي بار هيٺان سدائين جهڪيل هونديون هيون، تنهن ڪري عام ۽ خاص ماڻهن جا ٽولاسندس فرمانبرداري دل و جان سان ڪندا آهن، ۽ سندس ملڪ جون حدون اڀرندي طرف کان ڪشمير ۽ قنوج، الهندي طرفن کان مڪران ۽ عربي سمنڊ جي ڪناري يعني ديبل بندر جو هاڻي لاهري بندر جي نالي سان مشهور آهي، ڏکڻ کان سورت بندر ۽ ديو بندر ۽ اتر طرف کان قنڌار، سيستان، ڪوهه سليمان، ڪردان ۽ ڪي ڪنان جي حسردن تائين هيون. هن ملڪ کي چئن حصن ۾ ورهائي، هر هڪ حصو هڪڙي حاڪم جي سنڀال هيٺ ڏيئي الور جي شهر کي پنهنجو تختگاه مقرر ڪيو، ۽ گهڻو زمانو عيش ۽ آرام ۾ گذاريائين، سندس ملڪ ۾ ڪنهن به امير خواه رعيتيءَ سرڪشي ڪانه ڪئي، سڀئي نهايت فرمانبرداري ڪندا رهيا.<ref name ="تاريخ معصومي" > ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ مَعصُومي مصنف؛ مير محمد معصوم بکري ايڊيشن؛ ٽيون 2006ع ڇپائيندڙ:سنڌيڪا اڪيڊمي</ref>هن راجا پنهنجي بادشاهيءَ کي چئن صوبن ۾ ورهائي ڇڏيو هو، جن مان هڪ صوبيدار برهمڻ آباد ۾ رهندو هو ۽ [[نيرون ڪوٽ|نيرون ڪوٽ جو قلعو]]، [[ديبل]]، لوهاڻا، لاکا ۽ سمان پرڳڻا سندس حصو هئا. ٻئي صوبيدار جو ماڳ سيوهڻ هو، جنهن جي هٿ هيٺ شهرٻڌاپور، جهنڪاڻ، ڪوهستان، روجهاڻ ۽ مڪران جي حدن تائين علائقو هو، ٽيون صوبيدار اسڪلنديءَ جي قلعي ۽ پابيا ۾ رهندو هو. جيڪو تلواريا ۽ چچ جي قلعن نالي مشهور هو. ٻودهه جي ڀرپاسي جي ايراضي هن صوبيدار جي هٿ هيٺ هئي. چوٿين صوبيدار جو قيام ملتان ۾ هو ۽ سڪا، برهمپور، ڪرور، اشهار، کنڀ سندس هٿ هيٺ هئا. ۽ سندس علائقو ڪشمير جي سرحد تائين هو. خود راجا جو مرڪزي شهر اروڙ هو ۽ ڪيروان، قيقانان ۽ نيراس جا شهر پنهنجي نگرانيءَ ۾ رکيائين. پنهنجي شهزادن کي ويڙهه جي فن کان چڱي طرح واقف ڪيائين. ويڙهه لاءِ کين هر وقت تيار رکندو هو ۽ هر قسم جو جنگي سامان، هٿيار ۽ گهوڙا انهن لاءِ تيار هوندا هئا. ڪوشش ڪندو هو ته ديسي ڪاهن ۾ پٽ سکيا خاطر سدائين ۽ ضرور گڏ هجن. کين تاڪيد ڪندو هو ته رعيت کي خوش رکن. ۽ هر هنڌ عاليشان عمارتون ٺهرائيندو هو. بادشاهت ۾ فتني باز ۽ باغي ماڻهو نه هئا، جو جهڳڙا پيدا ٿين ۽ رعيت جي امن امان ۾ خلل پوي، ۽ اهو امن امان ڳچ عرصي کان قائم رهندو آيو هو<ref name =" شرر " > ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ :مصنف؛ مولانا الحليم ”شرر“: سنڌيڪار؛ فقير اشرف علي سمون: ايڊيشن؛ پهريون 2005ع، 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي </ref>. ==ايرانين جو حملو== اوچتو [[نمرود|نيمروز]] جي بادشاه ڪرمان جي رستي اچي سنڌ تي ڪاهه ڪئي ۽ سنڌ جي ماتحت ڪيچ مڪران ۾ لٽ مار شروع ڪيائين. اروڙ ۾ جڏهن راجا سيهرس کي ان جي خبر پئي ته وڏي لشڪر کي ساڻ ڪري اچي نيمروز جي مقابلي لاءِ پهتو پر قسمت سندس ساٿ نه ڏنو ۽ سيهرس ٻيو مارجي ويو. تاريخ معصومي مطابق سيهرس وڏي دليري سان وڙهي رهيو هو پر اوچتو هڪ تير اچي ڀرسان پيل گاهه ۾ ڪريو ۽ ان کي باهه لڳي ويئي، جنهن ۾ راجا سڙي رک ٿي ويو ۽ نيمروز جي لشڪر مڪران وارن سان ڏاڍي ويڌن ڪئي. هيڏانهن جڏهن سنڌي سپاهين کي خبر پئي ته سڀئي ڀڄي وڃي اروڙ پهتا اميرن وزيرن سيهرس جي مرڻ کان پوءِ پاڻ ۾ مشورو ڪري سندس پٽ سهاسي کي گاديءَ تي ويهاريو. وڏو جشن ٿيو ۽ موتي مڻيا راجا مٿان گهوريا ويا. هاڻي بلوچستان ۽ مڪران سنڌ جي قبضي مان نڪري ايرانين جي هٿ چڙهي ويو.<ref>{ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}} }</ref> صبح کان وٺي منجهند تائين لڙائي ۽ ڌڪا ڌڪي هلي، نيٺ نيمروز جو بادشاهه سنڌ جي حاڪم تي غالب پيو، ۽ انهيءَ کي ڀڄائي ڪيائين، ڀڄڻ واري وقت ۾ هڪ تير سيهرس جي نڙيءَ ۾ لڳو . نيمروز جو لشڪر اڌ رات تائين سيهرس جي لشڪر کي لٽي موٽي ويو. ٻئي ڏينهن سنڌ جا سپاهي جيڪي ٽڙي پکڙي ويا هئا، سي گڏ ٿي الور جي تختگاهه ڏانهن روانا ٿيا<ref name = " تاريخ معصومي "/>.“ ايڇ ٽي لئمبرڪ لکي ٿو ته :نمروز نالو سَجستان کي ڏنل آهي- روايتي طور اهو علائقو ڪيخسرو طرفان عظيم رستم کي سندس گذاري لاءِ عطا ڪيو ويو هو، جنهن کي ايران جي تاريخ ۾ مڪران<ref> فردوسي، ”شاهنامه“، ترجمو وارنر، ج IV، ص 3-241، 297.</ref> جو فاتح سڏيو ويو آهي- ۽ ان جو ”بادشاهه“ جو ايراني شهنشاهت جو ڪو ماتحت حڪمران هوندو، جنهن پنهنجي خودمختياريءَ اعلان ڪيو هو. اها ڳالهه پهرينءَ ئي نظر ۾ هيءُ خيال پيدا ڪري ٿي ته اهو واقعو يا ته ”هورمزد چوٿين، يا اٽڪل سنه 579ع ۽ 592ع جي وچ ڌاري خسرو پرويز جي بادشاهيءَ جي اوائلي حصي جي دوران ٿيو هو. ايران کي انهيءَ عرصي ۾ خارجي جنگين ۽ داخلي طور بهرام چُوبِن جي بغاوت کي منهن ڏيڻو هو، جنهن نيٺ سنه 591ع ۾ سچ پچ تخت تي قبضو ڪري ورتو. اهڙي وقت ۾ سيستان صوبي جي هڪ باغي گورنر لاءِ اها فطري ڳالهه هئي ته هو سرحد سان لڳ مڪران صوبي تي، جيڪو پڻ شاهه جي گرفت کان ترڪي نڪتو هو، قبضي ڪرڻ ذريعي، پنهنجي اقتدار ۽ نئين حاصل ڪيل طاقت کي مستحڪم ڪرڻ جو اهو موقعو غنيمت ڄاڻي، ان مان پورو پورو فائدو وٺي. اها ڳالهه سهرس لاءِ پڻ قدرتي ڳالهه هئي ته هو پاڻ، جيڪو هڪ مغرور ۽ جنگجو شخصيت جو مالڪ هو، انهيءَ انعام کي حاصل ڪرڻ لاءِ پاڻ به ڪوشش ڪري.<ref name = "لئمبرڪ "/>.سنڌ جي حڪمران گهراڻي جي شان ۽ وقار ۾، بهرحال، هن شڪست جي نتيجي ۾ ڪا ڪمي نه ٿي آيل معلوم ٿئي، ۽ سهاسي پنهنجي پيءُ جي ڇڏيل ساڳيءَ ۽ سڄيءَ ساريءَ بادشاهيءَ جو جائنشين بڻيو. ”تحفته الڪرام“ جي مطابق، ”سهرس جو لشڪر هڪ هنڌ اچي هڪ منظم فوج وانگر جمع ٿيو ۽ انهن سندس پٽ سهاسيءَ کي تخت تي ويهاريو<ref>جي-اي-ايس-بي XVI، ص 79. </ref> .“ سهرس جي انهيءَ مهم بابت ”چچ نامي“ ۾ ڏنل تفصيلن مان اها ڳالهه ظاهر ٿئي ٿي ته هو سنڌ جي فوج جو فقط هڪ حصو ساڻ وٺي، اٻهرائيءَ ۾ اڳتي وڌيو هو، ۽ هن انومان ڪڍڻ لاءِ بنياد آهن ته هن جو پٽ لشڪر جو باقي حصو هن جي پٺڀرائيءَ ۽ مدد لاءِ پٺيان وٺي ويو هو.<ref name = "لئمبرڪ "/>. ان مان هيءَ حقيقت پڻ واضح ٿي بيهندي ته آخر ڇو ”نمروز جي بادشاهه“ نه فقط پنهنجي فتح کي يقيني بنائڻ لاءِ ڪو وڌيڪ اقدام نه ڪيو، پر ساڳئي وقت هو اڳتي وڌڻ بدران پنهنجي ملڪ طرف موٽي هليو ويو.<ref name = "لئمبرڪ "/>. == جنت السنڌ جو بيان== رحيم داد مولائي شيدائي جي ڪتاب جنت السنڌ جي مطابق: {{quote|"اسلام جي ڪاهه وقت ٻڌ وارن جو زور ٽٽي ويو هو. مالوه، اُجين، چتور، گجرات، ڪڇ ۽ سنڌ جا راجائون، جن مان ڪي کتري ۽ ڪي برهمڻ هئا، تن جي ٻڌ وارن سان دشمني هئي. سنڌ جي راءِ گهراڻي جي راجائن جي، مسئلي نيمروز متعلق، ايران جي ساساني ڪسرائن سان سياسي ڇڪتاڻ لڳل هئي. راءِ سهارس ثانيءَ جي ڏينهن ۾ نيمروز جي ايراني عامل امڪران تي ڪاهه ڪئي هئي، جنهن ڪري راءِ سهارس ثانيءَ قسطنطنيه جي قيصر سان ايرانين خلاف دوستانو ناتو ڳنڍيو هو. سنه 628ع ۾ قيصر هرقل، ايرانين کي نينويٰ جي معرڪي ۾ شڪست ڏيئي، مدائن جي ديوارين هيٺان پهتو هو. ايرانين جي شڪست جي خوشي ملهائڻ لاءِ قسطنطنيه جي درٻار ۾ وڏو جشن برپا ٿيو هو؛ ان موقعي تي راءِ سهارس جي سفير قيصر کي مبارڪباد پيش ڪئي هئي<ref name ="E. Gibbon" >) E. Gibbon:The decline & fall of the Roman Empire, vol-VIII, P-257. </ref> . نيمروز ۾ جنگين جو سلسلو جاري رهيو، جن ۾ راءِ سهارس ثاني وڙهندي مارجي ويو."|جنت السنڌ|<ref name ="جنت السنڌ" > ڪتاب جو نالو ؛ جنت السنڌ، باب ٻيون، تصنيف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن؛ پهريون 2000، ٻيون 2006ع ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي</ref>}} ==موت جو سبب== ايڇ ٽي لئمبرڪ مطابق صوبن جا گورنر، ڪن حالتن ۾ خود راءِ جا ويجها عزيز هئا؛ انهيءَ سرشتي ۾ هڪ هيءُ نقص آهي ته شاهي نسل جي گورنرن ۽ ماتحت حڪمرانن کي، غير شاهي نسل سان وابسته گورنرن جي ڀيٽ ۾، هڪ ڪمزور بادشاهه مان فائدي وٺڻ ۽ پنهنجي لاءِ آزاديءَ ۽ خود مختياريءَ جي اعلان ڪرڻ لاءِ وڌيڪ تحريص ۽ لالچ ميسر هوندي آهي. اها ئي ڳالهه ايراني شهنشاهت ۾ بار بار واقع ٿيندڙ افراتفريءَ جو سبب هوندي هئي، ۽ تذڪرن مطابق، هڪ ماتحت گورنر جي اهڙيءَ نوعيت جي لالچ ئي راءِ سهرس کي هڪ اهڙي مقابلي ۾ڦاسائي ڇڏيو، جنهن جو نتيجو سندس موت جي صورت ۾ نڪتو <ref name =" لئمبرڪ " > ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ مسلمانن جي فتح کان اڳ (جلد ٻيو) ليکڪ؛ ايڇ. ٽي. لئمبرڪ :ايڊيشن؛ پهريون 1984ع، ٻيو 1990ع :ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref>. ==راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست== {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] jsjrrdn3lw8pkf4abttda7weo10qr7s 384214 384211 2026-06-11T05:32:37Z Intisar Ali 8681 /* زندگي جو احوال */ 384214 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name =راءِ سُهيرس ٻيون |title |image = |succession = سنڌ جو راجا |predecessor = [[راء سھاسي پھريون]] |successor =[[راء سھاسي ٻيون]] |regent = |reign = سن کان 626 تائين<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ}}{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> |spouses = |issue = |full name = راجا سُهيرس راء ٻيون |house = [[راء]] |dynasty = راء گھراڻو |father =راء سھاسي پھريون |mother } |birth_name = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |date of burial = |place of burial = |religion = }} راجا سُهيرس راء ٻيون: سنڌ ۾ راء گھراڻي جو چوٿون بادشاھ جنھن سنڌ تي 626 تائين حڪومت ڪئي. == زندگي جو احوال == فتحنامي مطابق [[راءِ سُهيرس ٻيون|راءِ سُهيرس]] جو موت هيٺين حالتن ۾ ٿيو: {{quote|سُهيرس راءِ ولد ساهسي راءِ، جنهن جي حڪومت جون الهنديون سرحدون ڪُرد جبلن ۽ قيقانان، يعني قلات ۽ مڪران، تائين وسيع هيون، پنهنجي گاديءَ واري هنڌ اَروڙ ۾ نهايت ڪاميابيءَ سان حڪومت هلائي رهيو هو. اوچتو فارس طرفان نيمروز جي بادشاهه جي فوج ڪرمان ۾ داخل ٿي. جڏهن سُهيرس کي اها خبر پهتي، تڏهن هن پاڻ پيشقدمي ڪري حملي آور فوج سان سخت جنگ ڪئي، جنهن ۾ ٻنهي طرفن جا ڪيترائي جنگي جوڌا مارجي ويا. ان کان پوءِ ايرانين سخت حملو شروع ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سُهيرس جي فوج گهيري ۾ اچي وئي. پنهنجي مانَ، شانَ ۽ عزت برقرار رکڻ خاطر سُهيرس پنهنجا قدم مضبوط کُپائي اَڏول ٿي بيهي وڙهيو ۽ ان وقت تائين خونخوار جنگ ڪندو رهيو، جيستائين پاڻ قتل ٿي ويو. ان کان پوءِ ايرانين جو بادشاهه نيمروز پنهنجي وطن ڏانهن واپس ٿيو. راءِ ساهسي، سُهيرس جو پٽ، بعد ۾ پنهنجي پيءُ واري راڄ گديءَ تي ويٺو ۽ پنهنجي ملڪ جو طاقتور حاڪم ثابت ٿيو.}}<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛ 1982؛ ثقافتي مرڪز، ڀٽ شاھ {{تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ}}{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> راءِ خاندان جو پهريون راجا [[راءِ ديواجي]] هو، پر جڏهن نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم مديني پاڪ ڏانهن هجرت ڪئي، تڏهن سنڌ ۾ راءِ سُهيرس ٻئي جي حڪومت هئي. ان وقت سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ الور، يعني [[اروڙ]]، شهر هو. تاريخدانن مطابق هن شهر ۾ عاليشان ماڙيون، باغ باغيچا، آباد زمينون ۽ وڻ ٽڻ هئا، جن سان شهر پررونق هو. راجا سُهيرس وڏو ناڻي وارو ۽ نيڪ انسان هو. سندس سخاوت، انصاف ۽ انسان پروريءَ سبب رعيت ساڻس گهڻي رغبت ۽ محبت رکندي هئي.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> === حڪومت جون حدون === راجا سُهيرس جي ملڪ جون حدون تمام وسيع هيون. سندس حڪومت جون حدون اوڀر ۾ [[ڪشمير]] ۽ [[قنوج]] تائين، اولهه ۾ [[مڪران]] تائين، ڏکڻ ۾ محيط درياءَ کان سمنڊ تائين، ۽ اتر ۾ ڪردان جبل ۽ ڪيڪانان تائين ڦهليل هيون. ''[[تاريخ معصومي]]'' مطابق، الور [[مهراڻ درياهه]] جي ڪناري تي هڪ نهايت وڏو شهر هو، جنهن ۾ بلند عمارتون، مضبوط محلاتون، ميويدار وڻن سان ڀريل باغ ۽ تمدن ۽ شهرت جو اهو سڀ سامان موجود هو، جنهن جي مقيم توڙي مسافر کي خواهش ٿي سگهي ٿي. انهيءَ طرف جي ملڪ ۽ شهرن جو مالڪ مختار ۽ صاحب اقتدار سُهيرس راءِ بن ساهسي هو. جيئن ته سُهيرس راءِ نيڪوڪار ۽ عدالت پسند هو ۽ عام خلق جون گردنون سندس قسمن قسمن جي مهربانين ۽ طرحين طرحين احسانن جي بار هيٺ سدائين جهڪيل هونديون هيون، تنهن ڪري عام ۽ خاص ماڻهن جا ٽولا سندس فرمانبرداري دل و جان سان ڪندا هئا. سندس ملڪ جون حدون اڀرندي طرف کان ڪشمير ۽ قنوج، الهندي طرف کان مڪران ۽ عربي سمنڊ جي ڪناري، يعني ديبل بندر، جيڪو هاڻي لاهري بندر جي نالي سان مشهور آهي، ڏکڻ کان سورت بندر ۽ ديو بندر، ۽ اتر طرف کان قنڌار، سيستان، ڪوهه سليمان، ڪردان ۽ ڪيڪنان جي حدن تائين هيون.<ref name="تاريخ معصومي">ڪتاب جو نالو؛ تاريخ مَعصُومي مصنف؛ مير محمد معصوم بکري ايڊيشن؛ ٽيون 2006ع ڇپائيندڙ: سنڌيڪا اڪيڊمي</ref> === انتظامي ورهاست === راجا سُهيرس پنهنجي ملڪ سنڌ کي چئن صوبن ۾ ورهائي، انهن تي چار صوبيدار مقرر ڪيا. ذڪر ڪيل صوبا هيٺيان هئا: # '''برهمڻ آباد:''' هن صوبي ۾ [[نيرون ڪوٽ]]، [[ديبل]]، لوهاڻا، لاک ۽ سما ضلعا شامل هئا. # '''سيوستان:''' هن صوبي ۾ ٻوڌيا، يعني ٻڌپور، جنڪان، جمنڪان، رونجهان، روجيان ۽ پايا جبل کان وٺي مڪران جي سرحد تائين وارو علائقو شامل هو. # '''اسڪلنده:''' هن صوبي ۾ ڀاٽيا، تلواڙو، چچپور ۽ ديوهپور جي ڪجهه زمين شامل هئي. # '''ملتان:''' ملتان جي ماتحت سڪا، برهمپور، ڪرور، اشهار ۽ تاڪيا کان وٺي ڪشمير جي حد تائين جا علائقا هئا، ۽ هن صوبي جي سرحد ڪشمير سان وڃي ملندي هئي. مٿين صوبن جا الڳ الڳ گورنر مقرر هئا، جيڪي صوبي جو انتظام هلائيندا هئا. راجا طرفان انهن کي ملڪ جي حفاظت ۽ عوام جي ڀلائيءَ لاءِ خاص هدايتون ڏنل هونديون هيون. راجا پاڻ الور ۾ رهندو هو ۽ ڪردارن، ڪيڪانان ۽ برهاس شهر سندس سڌي نگرانيءَ هيٺ هئا. راجا سُهيرس جي اعليٰ انتظامي صلاحيتن سبب گهڻي عرصي تائين ڪنهن به بغاوت سر نه کنيو.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> ''تاريخ معصومي'' مطابق، سُهيرس راءِ ملڪ کي چئن حصن ۾ ورهائي، هر هڪ حصو هڪڙي حاڪم جي سنڀال هيٺ ڏنو ۽ الور شهر کي پنهنجو تختگاهه مقرر ڪيو. هن گهڻو زمانو عيش ۽ آرام ۾ گذاريو. سندس ملڪ ۾ ڪنهن به امير توڙي رعيت سرڪشي نه ڪئي ۽ سڀئي نهايت فرمانبرداري ڪندا رهيا.<ref name="تاريخ معصومي" /> === صوبيدار ۽ علائقا === هن راجا پنهنجي بادشاهت کي چئن صوبن ۾ ورهايو هو. انهن صوبن جو انتظام هيٺين ريت هو: * هڪ صوبيدار [[برهمڻ آباد]] ۾ رهندو هو. [[نيرون ڪوٽ|نيرون ڪوٽ جو قلعو]]، [[ديبل]]، لوهاڻا، لاکا ۽ سمان پرڳڻا سندس حصي ۾ هئا. * ٻئي صوبيدار جو ماڳ [[سيوهڻ]] هو. سندس هٿ هيٺ ٻڌاپور، جهنڪاڻ، ڪوهستان، روجهاڻ ۽ مڪران جي حدن تائين علائقو هو. * ٽيون صوبيدار اسڪلنديءَ جي قلعي ۽ پابيا ۾ رهندو هو، جيڪو تلواريا ۽ چچ جي قلعن جي نالي سان مشهور هو. ٻودهه جي ڀرپاسي واري ايراضي هن صوبيدار جي هٿ هيٺ هئي. * چوٿين صوبيدار جو قيام [[ملتان]] ۾ هو. سڪا، برهمپور، ڪرور، اشهار ۽ کنڀ سندس هٿ هيٺ هئا، ۽ سندس علائقو ڪشمير جي سرحد تائين هو. خود راجا جو مرڪزي شهر [[اروڙ]] هو. هن ڪيروان، قيقانان ۽ نيراس جا شهر پنهنجي نگرانيءَ ۾ رکيا. هن پنهنجي شهزادن کي ويڙهه جي فن کان چڱيءَ طرح واقف ڪيو. ويڙهه لاءِ کين هر وقت تيار رکندو هو ۽ هر قسم جو جنگي سامان، هٿيار ۽ گهوڙا انهن لاءِ تيار هوندا هئا. هو ڪوشش ڪندو هو ته ديسي ڪاهن ۾ پٽ سکيا خاطر سدائين گڏ هجن. کين تاڪيد ڪندو هو ته رعيت کي خوش رکن. هو هر هنڌ عاليشان عمارتون پڻ ٺهرائيندو هو. سندس بادشاهت ۾ فتني باز ۽ باغي ماڻهو نه هئا، جيڪي جهڳڙا پيدا ڪن ۽ رعيت جي امن امان ۾ خلل وجهن. اهو امن امان ڳچ عرصي کان قائم رهندو آيو هو.<ref name="شرر">ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ: مصنف؛ مولانا الحليم ”شرر“: سنڌيڪار؛ فقير اشرف علي سمون: ايڊيشن؛ پهريون 2005ع، 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي</ref> ==ايرانين جو حملو== اوچتو [[نمرود|نيمروز]] جي بادشاه ڪرمان جي رستي اچي سنڌ تي ڪاهه ڪئي ۽ سنڌ جي ماتحت ڪيچ مڪران ۾ لٽ مار شروع ڪيائين. اروڙ ۾ جڏهن راجا سيهرس کي ان جي خبر پئي ته وڏي لشڪر کي ساڻ ڪري اچي نيمروز جي مقابلي لاءِ پهتو پر قسمت سندس ساٿ نه ڏنو ۽ سيهرس ٻيو مارجي ويو. تاريخ معصومي مطابق سيهرس وڏي دليري سان وڙهي رهيو هو پر اوچتو هڪ تير اچي ڀرسان پيل گاهه ۾ ڪريو ۽ ان کي باهه لڳي ويئي، جنهن ۾ راجا سڙي رک ٿي ويو ۽ نيمروز جي لشڪر مڪران وارن سان ڏاڍي ويڌن ڪئي. هيڏانهن جڏهن سنڌي سپاهين کي خبر پئي ته سڀئي ڀڄي وڃي اروڙ پهتا اميرن وزيرن سيهرس جي مرڻ کان پوءِ پاڻ ۾ مشورو ڪري سندس پٽ سهاسي کي گاديءَ تي ويهاريو. وڏو جشن ٿيو ۽ موتي مڻيا راجا مٿان گهوريا ويا. هاڻي بلوچستان ۽ مڪران سنڌ جي قبضي مان نڪري ايرانين جي هٿ چڙهي ويو.<ref>{ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}} }</ref> صبح کان وٺي منجهند تائين لڙائي ۽ ڌڪا ڌڪي هلي، نيٺ نيمروز جو بادشاهه سنڌ جي حاڪم تي غالب پيو، ۽ انهيءَ کي ڀڄائي ڪيائين، ڀڄڻ واري وقت ۾ هڪ تير سيهرس جي نڙيءَ ۾ لڳو . نيمروز جو لشڪر اڌ رات تائين سيهرس جي لشڪر کي لٽي موٽي ويو. ٻئي ڏينهن سنڌ جا سپاهي جيڪي ٽڙي پکڙي ويا هئا، سي گڏ ٿي الور جي تختگاهه ڏانهن روانا ٿيا<ref name = " تاريخ معصومي "/>.“ ايڇ ٽي لئمبرڪ لکي ٿو ته :نمروز نالو سَجستان کي ڏنل آهي- روايتي طور اهو علائقو ڪيخسرو طرفان عظيم رستم کي سندس گذاري لاءِ عطا ڪيو ويو هو، جنهن کي ايران جي تاريخ ۾ مڪران<ref> فردوسي، ”شاهنامه“، ترجمو وارنر، ج IV، ص 3-241، 297.</ref> جو فاتح سڏيو ويو آهي- ۽ ان جو ”بادشاهه“ جو ايراني شهنشاهت جو ڪو ماتحت حڪمران هوندو، جنهن پنهنجي خودمختياريءَ اعلان ڪيو هو. اها ڳالهه پهرينءَ ئي نظر ۾ هيءُ خيال پيدا ڪري ٿي ته اهو واقعو يا ته ”هورمزد چوٿين، يا اٽڪل سنه 579ع ۽ 592ع جي وچ ڌاري خسرو پرويز جي بادشاهيءَ جي اوائلي حصي جي دوران ٿيو هو. ايران کي انهيءَ عرصي ۾ خارجي جنگين ۽ داخلي طور بهرام چُوبِن جي بغاوت کي منهن ڏيڻو هو، جنهن نيٺ سنه 591ع ۾ سچ پچ تخت تي قبضو ڪري ورتو. اهڙي وقت ۾ سيستان صوبي جي هڪ باغي گورنر لاءِ اها فطري ڳالهه هئي ته هو سرحد سان لڳ مڪران صوبي تي، جيڪو پڻ شاهه جي گرفت کان ترڪي نڪتو هو، قبضي ڪرڻ ذريعي، پنهنجي اقتدار ۽ نئين حاصل ڪيل طاقت کي مستحڪم ڪرڻ جو اهو موقعو غنيمت ڄاڻي، ان مان پورو پورو فائدو وٺي. اها ڳالهه سهرس لاءِ پڻ قدرتي ڳالهه هئي ته هو پاڻ، جيڪو هڪ مغرور ۽ جنگجو شخصيت جو مالڪ هو، انهيءَ انعام کي حاصل ڪرڻ لاءِ پاڻ به ڪوشش ڪري.<ref name = "لئمبرڪ "/>.سنڌ جي حڪمران گهراڻي جي شان ۽ وقار ۾، بهرحال، هن شڪست جي نتيجي ۾ ڪا ڪمي نه ٿي آيل معلوم ٿئي، ۽ سهاسي پنهنجي پيءُ جي ڇڏيل ساڳيءَ ۽ سڄيءَ ساريءَ بادشاهيءَ جو جائنشين بڻيو. ”تحفته الڪرام“ جي مطابق، ”سهرس جو لشڪر هڪ هنڌ اچي هڪ منظم فوج وانگر جمع ٿيو ۽ انهن سندس پٽ سهاسيءَ کي تخت تي ويهاريو<ref>جي-اي-ايس-بي XVI، ص 79. </ref> .“ سهرس جي انهيءَ مهم بابت ”چچ نامي“ ۾ ڏنل تفصيلن مان اها ڳالهه ظاهر ٿئي ٿي ته هو سنڌ جي فوج جو فقط هڪ حصو ساڻ وٺي، اٻهرائيءَ ۾ اڳتي وڌيو هو، ۽ هن انومان ڪڍڻ لاءِ بنياد آهن ته هن جو پٽ لشڪر جو باقي حصو هن جي پٺڀرائيءَ ۽ مدد لاءِ پٺيان وٺي ويو هو.<ref name = "لئمبرڪ "/>. ان مان هيءَ حقيقت پڻ واضح ٿي بيهندي ته آخر ڇو ”نمروز جي بادشاهه“ نه فقط پنهنجي فتح کي يقيني بنائڻ لاءِ ڪو وڌيڪ اقدام نه ڪيو، پر ساڳئي وقت هو اڳتي وڌڻ بدران پنهنجي ملڪ طرف موٽي هليو ويو.<ref name = "لئمبرڪ "/>. == جنت السنڌ جو بيان== رحيم داد مولائي شيدائي جي ڪتاب جنت السنڌ جي مطابق: {{quote|"اسلام جي ڪاهه وقت ٻڌ وارن جو زور ٽٽي ويو هو. مالوه، اُجين، چتور، گجرات، ڪڇ ۽ سنڌ جا راجائون، جن مان ڪي کتري ۽ ڪي برهمڻ هئا، تن جي ٻڌ وارن سان دشمني هئي. سنڌ جي راءِ گهراڻي جي راجائن جي، مسئلي نيمروز متعلق، ايران جي ساساني ڪسرائن سان سياسي ڇڪتاڻ لڳل هئي. راءِ سهارس ثانيءَ جي ڏينهن ۾ نيمروز جي ايراني عامل امڪران تي ڪاهه ڪئي هئي، جنهن ڪري راءِ سهارس ثانيءَ قسطنطنيه جي قيصر سان ايرانين خلاف دوستانو ناتو ڳنڍيو هو. سنه 628ع ۾ قيصر هرقل، ايرانين کي نينويٰ جي معرڪي ۾ شڪست ڏيئي، مدائن جي ديوارين هيٺان پهتو هو. ايرانين جي شڪست جي خوشي ملهائڻ لاءِ قسطنطنيه جي درٻار ۾ وڏو جشن برپا ٿيو هو؛ ان موقعي تي راءِ سهارس جي سفير قيصر کي مبارڪباد پيش ڪئي هئي<ref name ="E. Gibbon" >) E. Gibbon:The decline & fall of the Roman Empire, vol-VIII, P-257. </ref> . نيمروز ۾ جنگين جو سلسلو جاري رهيو، جن ۾ راءِ سهارس ثاني وڙهندي مارجي ويو."|جنت السنڌ|<ref name ="جنت السنڌ" > ڪتاب جو نالو ؛ جنت السنڌ، باب ٻيون، تصنيف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن؛ پهريون 2000، ٻيون 2006ع ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي</ref>}} ==موت جو سبب== ايڇ ٽي لئمبرڪ مطابق صوبن جا گورنر، ڪن حالتن ۾ خود راءِ جا ويجها عزيز هئا؛ انهيءَ سرشتي ۾ هڪ هيءُ نقص آهي ته شاهي نسل جي گورنرن ۽ ماتحت حڪمرانن کي، غير شاهي نسل سان وابسته گورنرن جي ڀيٽ ۾، هڪ ڪمزور بادشاهه مان فائدي وٺڻ ۽ پنهنجي لاءِ آزاديءَ ۽ خود مختياريءَ جي اعلان ڪرڻ لاءِ وڌيڪ تحريص ۽ لالچ ميسر هوندي آهي. اها ئي ڳالهه ايراني شهنشاهت ۾ بار بار واقع ٿيندڙ افراتفريءَ جو سبب هوندي هئي، ۽ تذڪرن مطابق، هڪ ماتحت گورنر جي اهڙيءَ نوعيت جي لالچ ئي راءِ سهرس کي هڪ اهڙي مقابلي ۾ڦاسائي ڇڏيو، جنهن جو نتيجو سندس موت جي صورت ۾ نڪتو <ref name =" لئمبرڪ " > ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ مسلمانن جي فتح کان اڳ (جلد ٻيو) ليکڪ؛ ايڇ. ٽي. لئمبرڪ :ايڊيشن؛ پهريون 1984ع، ٻيو 1990ع :ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref>. ==راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست== {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] nyre8k8yfh33qk5heuoesdw7qqyprz7 384215 384214 2026-06-11T05:35:47Z Intisar Ali 8681 /* ايرانين جو حملو */ 384215 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name =راءِ سُهيرس ٻيون |title |image = |succession = سنڌ جو راجا |predecessor = [[راء سھاسي پھريون]] |successor =[[راء سھاسي ٻيون]] |regent = |reign = سن کان 626 تائين<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ}}{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> |spouses = |issue = |full name = راجا سُهيرس راء ٻيون |house = [[راء]] |dynasty = راء گھراڻو |father =راء سھاسي پھريون |mother } |birth_name = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |date of burial = |place of burial = |religion = }} راجا سُهيرس راء ٻيون: سنڌ ۾ راء گھراڻي جو چوٿون بادشاھ جنھن سنڌ تي 626 تائين حڪومت ڪئي. == زندگي جو احوال == فتحنامي مطابق [[راءِ سُهيرس ٻيون|راءِ سُهيرس]] جو موت هيٺين حالتن ۾ ٿيو: {{quote|سُهيرس راءِ ولد ساهسي راءِ، جنهن جي حڪومت جون الهنديون سرحدون ڪُرد جبلن ۽ قيقانان، يعني قلات ۽ مڪران، تائين وسيع هيون، پنهنجي گاديءَ واري هنڌ اَروڙ ۾ نهايت ڪاميابيءَ سان حڪومت هلائي رهيو هو. اوچتو فارس طرفان نيمروز جي بادشاهه جي فوج ڪرمان ۾ داخل ٿي. جڏهن سُهيرس کي اها خبر پهتي، تڏهن هن پاڻ پيشقدمي ڪري حملي آور فوج سان سخت جنگ ڪئي، جنهن ۾ ٻنهي طرفن جا ڪيترائي جنگي جوڌا مارجي ويا. ان کان پوءِ ايرانين سخت حملو شروع ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سُهيرس جي فوج گهيري ۾ اچي وئي. پنهنجي مانَ، شانَ ۽ عزت برقرار رکڻ خاطر سُهيرس پنهنجا قدم مضبوط کُپائي اَڏول ٿي بيهي وڙهيو ۽ ان وقت تائين خونخوار جنگ ڪندو رهيو، جيستائين پاڻ قتل ٿي ويو. ان کان پوءِ ايرانين جو بادشاهه نيمروز پنهنجي وطن ڏانهن واپس ٿيو. راءِ ساهسي، سُهيرس جو پٽ، بعد ۾ پنهنجي پيءُ واري راڄ گديءَ تي ويٺو ۽ پنهنجي ملڪ جو طاقتور حاڪم ثابت ٿيو.}}<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛ 1982؛ ثقافتي مرڪز، ڀٽ شاھ {{تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ}}{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> راءِ خاندان جو پهريون راجا [[راءِ ديواجي]] هو، پر جڏهن نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم مديني پاڪ ڏانهن هجرت ڪئي، تڏهن سنڌ ۾ راءِ سُهيرس ٻئي جي حڪومت هئي. ان وقت سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ الور، يعني [[اروڙ]]، شهر هو. تاريخدانن مطابق هن شهر ۾ عاليشان ماڙيون، باغ باغيچا، آباد زمينون ۽ وڻ ٽڻ هئا، جن سان شهر پررونق هو. راجا سُهيرس وڏو ناڻي وارو ۽ نيڪ انسان هو. سندس سخاوت، انصاف ۽ انسان پروريءَ سبب رعيت ساڻس گهڻي رغبت ۽ محبت رکندي هئي.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> === حڪومت جون حدون === راجا سُهيرس جي ملڪ جون حدون تمام وسيع هيون. سندس حڪومت جون حدون اوڀر ۾ [[ڪشمير]] ۽ [[قنوج]] تائين، اولهه ۾ [[مڪران]] تائين، ڏکڻ ۾ محيط درياءَ کان سمنڊ تائين، ۽ اتر ۾ ڪردان جبل ۽ ڪيڪانان تائين ڦهليل هيون. ''[[تاريخ معصومي]]'' مطابق، الور [[مهراڻ درياهه]] جي ڪناري تي هڪ نهايت وڏو شهر هو، جنهن ۾ بلند عمارتون، مضبوط محلاتون، ميويدار وڻن سان ڀريل باغ ۽ تمدن ۽ شهرت جو اهو سڀ سامان موجود هو، جنهن جي مقيم توڙي مسافر کي خواهش ٿي سگهي ٿي. انهيءَ طرف جي ملڪ ۽ شهرن جو مالڪ مختار ۽ صاحب اقتدار سُهيرس راءِ بن ساهسي هو. جيئن ته سُهيرس راءِ نيڪوڪار ۽ عدالت پسند هو ۽ عام خلق جون گردنون سندس قسمن قسمن جي مهربانين ۽ طرحين طرحين احسانن جي بار هيٺ سدائين جهڪيل هونديون هيون، تنهن ڪري عام ۽ خاص ماڻهن جا ٽولا سندس فرمانبرداري دل و جان سان ڪندا هئا. سندس ملڪ جون حدون اڀرندي طرف کان ڪشمير ۽ قنوج، الهندي طرف کان مڪران ۽ عربي سمنڊ جي ڪناري، يعني ديبل بندر، جيڪو هاڻي لاهري بندر جي نالي سان مشهور آهي، ڏکڻ کان سورت بندر ۽ ديو بندر، ۽ اتر طرف کان قنڌار، سيستان، ڪوهه سليمان، ڪردان ۽ ڪيڪنان جي حدن تائين هيون.<ref name="تاريخ معصومي">ڪتاب جو نالو؛ تاريخ مَعصُومي مصنف؛ مير محمد معصوم بکري ايڊيشن؛ ٽيون 2006ع ڇپائيندڙ: سنڌيڪا اڪيڊمي</ref> === انتظامي ورهاست === راجا سُهيرس پنهنجي ملڪ سنڌ کي چئن صوبن ۾ ورهائي، انهن تي چار صوبيدار مقرر ڪيا. ذڪر ڪيل صوبا هيٺيان هئا: # '''برهمڻ آباد:''' هن صوبي ۾ [[نيرون ڪوٽ]]، [[ديبل]]، لوهاڻا، لاک ۽ سما ضلعا شامل هئا. # '''سيوستان:''' هن صوبي ۾ ٻوڌيا، يعني ٻڌپور، جنڪان، جمنڪان، رونجهان، روجيان ۽ پايا جبل کان وٺي مڪران جي سرحد تائين وارو علائقو شامل هو. # '''اسڪلنده:''' هن صوبي ۾ ڀاٽيا، تلواڙو، چچپور ۽ ديوهپور جي ڪجهه زمين شامل هئي. # '''ملتان:''' ملتان جي ماتحت سڪا، برهمپور، ڪرور، اشهار ۽ تاڪيا کان وٺي ڪشمير جي حد تائين جا علائقا هئا، ۽ هن صوبي جي سرحد ڪشمير سان وڃي ملندي هئي. مٿين صوبن جا الڳ الڳ گورنر مقرر هئا، جيڪي صوبي جو انتظام هلائيندا هئا. راجا طرفان انهن کي ملڪ جي حفاظت ۽ عوام جي ڀلائيءَ لاءِ خاص هدايتون ڏنل هونديون هيون. راجا پاڻ الور ۾ رهندو هو ۽ ڪردارن، ڪيڪانان ۽ برهاس شهر سندس سڌي نگرانيءَ هيٺ هئا. راجا سُهيرس جي اعليٰ انتظامي صلاحيتن سبب گهڻي عرصي تائين ڪنهن به بغاوت سر نه کنيو.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> ''تاريخ معصومي'' مطابق، سُهيرس راءِ ملڪ کي چئن حصن ۾ ورهائي، هر هڪ حصو هڪڙي حاڪم جي سنڀال هيٺ ڏنو ۽ الور شهر کي پنهنجو تختگاهه مقرر ڪيو. هن گهڻو زمانو عيش ۽ آرام ۾ گذاريو. سندس ملڪ ۾ ڪنهن به امير توڙي رعيت سرڪشي نه ڪئي ۽ سڀئي نهايت فرمانبرداري ڪندا رهيا.<ref name="تاريخ معصومي" /> === صوبيدار ۽ علائقا === هن راجا پنهنجي بادشاهت کي چئن صوبن ۾ ورهايو هو. انهن صوبن جو انتظام هيٺين ريت هو: * هڪ صوبيدار [[برهمڻ آباد]] ۾ رهندو هو. [[نيرون ڪوٽ|نيرون ڪوٽ جو قلعو]]، [[ديبل]]، لوهاڻا، لاکا ۽ سمان پرڳڻا سندس حصي ۾ هئا. * ٻئي صوبيدار جو ماڳ [[سيوهڻ]] هو. سندس هٿ هيٺ ٻڌاپور، جهنڪاڻ، ڪوهستان، روجهاڻ ۽ مڪران جي حدن تائين علائقو هو. * ٽيون صوبيدار اسڪلنديءَ جي قلعي ۽ پابيا ۾ رهندو هو، جيڪو تلواريا ۽ چچ جي قلعن جي نالي سان مشهور هو. ٻودهه جي ڀرپاسي واري ايراضي هن صوبيدار جي هٿ هيٺ هئي. * چوٿين صوبيدار جو قيام [[ملتان]] ۾ هو. سڪا، برهمپور، ڪرور، اشهار ۽ کنڀ سندس هٿ هيٺ هئا، ۽ سندس علائقو ڪشمير جي سرحد تائين هو. خود راجا جو مرڪزي شهر [[اروڙ]] هو. هن ڪيروان، قيقانان ۽ نيراس جا شهر پنهنجي نگرانيءَ ۾ رکيا. هن پنهنجي شهزادن کي ويڙهه جي فن کان چڱيءَ طرح واقف ڪيو. ويڙهه لاءِ کين هر وقت تيار رکندو هو ۽ هر قسم جو جنگي سامان، هٿيار ۽ گهوڙا انهن لاءِ تيار هوندا هئا. هو ڪوشش ڪندو هو ته ديسي ڪاهن ۾ پٽ سکيا خاطر سدائين گڏ هجن. کين تاڪيد ڪندو هو ته رعيت کي خوش رکن. هو هر هنڌ عاليشان عمارتون پڻ ٺهرائيندو هو. سندس بادشاهت ۾ فتني باز ۽ باغي ماڻهو نه هئا، جيڪي جهڳڙا پيدا ڪن ۽ رعيت جي امن امان ۾ خلل وجهن. اهو امن امان ڳچ عرصي کان قائم رهندو آيو هو.<ref name="شرر">ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ: مصنف؛ مولانا الحليم ”شرر“: سنڌيڪار؛ فقير اشرف علي سمون: ايڊيشن؛ پهريون 2005ع، 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي</ref> == ايرانين جو حملو == [[راءِ سُهيرس ٻيون|راءِ سُهيرس]] جي دورِ حڪومت ۾ اوچتو [[نيمروز]] جي بادشاهه ڪرمان جي رستي سنڌ تي ڪاهه ڪئي ۽ سنڌ جي ماتحت علائقي [[ڪيچ]] ۽ [[مڪران]] ۾ ڦرلٽ ۽ تباهي شروع ڪئي. جڏهن [[اروڙ]] ۾ ويٺل راءِ سُهيرس کي ان حملي جي خبر پئي ته هن هڪ وڏو لشڪر گڏ ڪري حملي آورن جي مقابلي لاءِ روانگي اختيار ڪئي. ٻنهي فوجن جي وچ ۾ سخت جنگ لڳي، پر قسمت راءِ سُهيرس جو ساٿ نه ڏنو ۽ هو جنگ دوران مارجي ويو.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي، ايڊيشن؛ پهريون 2007ع، ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> ''تاريخ معصومي'' مطابق، جنگ صبح کان وٺي منجهند تائين جاري رهي. آخرڪار نيمروز جو بادشاهه سنڌ جي حاڪم تي غالب پئجي ويو ۽ سنڌي فوج کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. انهيءَ دوران هڪ تير راءِ سُهيرس جي نڙيءَ ۾ لڳو، جنهن سبب هو مارجي ويو. نيمروز جو لشڪر اڌ رات تائين سنڌي لشڪر جي ڇانوڻي ۽ سامان کي ڦريندو رهيو ۽ پوءِ واپس موٽي ويو. ٻئي ڏينهن سنڌ جا اهي سپاهي، جيڪي جنگ دوران ٽڙي پکڙي ويا هئا، ٻيهر گڏ ٿي [[اروڙ]] جي تختگاهه ڏانهن روانا ٿيا.<ref name="تاريخ معصومي">ڪتاب جو نالو؛ تاريخ معصومي، مصنف؛ مير محمد معصوم بکري، ايڊيشن؛ ٽيون 2006ع، ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي</ref> اعجاز الحق قدوسي هڪ ٻي روايت بيان ڪندي لکي ٿو ته راءِ سُهيرس وڏي بهادريءَ سان جنگ وڙهي رهيو هو، پر اوچتو هڪ تير ڀرسان پيل گاهه ۾ ڪري پيو، جنهن سبب باهه لڳي وئي. انهيءَ باهه ۾ راجا سڙي فوت ٿي ويو، جڏهن⁠ته نيمروز جي لشڪر مڪران جي علائقن ۾ وڏي تباهي ۽ ويڌن مچائي.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي، ايڊيشن؛ پهريون 2007ع، ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> فتحنامي موجب راءِ سُهيرس جي موت بابت هيٺيون بيان ملي ٿو: {{اقتباس|سُهيرس راءِ ولد ساهسي راءِ، جنهن جي حڪومت جون الهنديون سرحدون ڪُرد جبلن ۽ قيقانان، يعني قلات ۽ مڪران، تائين وسيع هيون، پنهنجي گاديءَ واري هنڌ اَروڙ ۾ نهايت ڪاميابيءَ سان حڪومت هلائي رهيو هو. اوچتو فارس طرفان نيمروز جي بادشاهه جي فوج ڪرمان ۾ داخل ٿي. جڏهن سُهيرس کي اها خبر پهتي، تڏهن هن پاڻ پيشقدمي ڪري حملي آور فوج سان سخت جنگ ڪئي، جنهن ۾ ٻنهي طرفن جا ڪيترائي جنگي جوڌا مارجي ويا. ان کان پوءِ ايرانين سخت حملو شروع ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سُهيرس جي فوج گهيري ۾ اچي وئي. پنهنجي مانَ، شانَ ۽ عزت برقرار رکڻ خاطر سُهيرس پنهنجا قدم مضبوط کُپائي اَڏول ٿي بيهي وڙهيو ۽ ان وقت تائين خونخوار جنگ ڪندو رهيو، جيستائين پاڻ قتل ٿي ويو. ان کان پوءِ ايرانين جو بادشاهه نيمروز پنهنجي وطن ڏانهن واپس ٿيو. راءِ ساهسي، سُهيرس جو پٽ، بعد ۾ پنهنجي پيءُ واري راڄ گديءَ تي ويٺو ۽ پنهنجي ملڪ جو طاقتور حاڪم ثابت ٿيو.}}<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛ 1982؛ ثقافتي مرڪز، ڀٽ شاھ {{تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ}}{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> سنڌ جي مشهور مورخ [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] هن واقعي بابت لکي ٿو ته ”نيمروز“ دراصل [[سجستان]] جو نالو هو، جيڪو روايتي طور [[رستم]] سان منسوب علائقو سمجهيو ويندو هو. سندس خيال موجب نيمروز جو ”بادشاهه“ شايد ايراني سلطنت جو ڪو ماتحت حڪمران هو، جنهن ڪنهن سياسي بحران جي دوران پنهنجي خودمختياريءَ جو اعلان ڪيو هو. لئمبرڪ جي راءِ موجب اهو واقعو غالباً [[هرمز چوٿون]] يا [[خسرو پرويز]] جي ابتدائي دورِ حڪومت (579ع–592ع) ۾ پيش آيو، جڏهن ايران خارجي جنگين ۽ [[بهرام چوبين]] جي بغاوت جهڙين مشڪلاتن کي منهن ڏئي رهيو هو. اهڙي صورتحال ۾ سجستان جي ڪنهن باغي گورنر لاءِ مڪران تي قبضو ڪرڻ هڪ قدرتي سياسي قدم هو، جڏهن⁠ته راءِ سُهيرس جهڙي جنگجو حڪمران لاءِ به ان چئلينج جو مقابلو ڪرڻ فطري ڳالهه هئي.<ref name="لئمبرڪ">ايڇ. ٽي. لئمبرڪ، ''Sind Before the Muslim Conquest''.</ref> لئمبرڪ وڌيڪ لکي ٿو ته هن شڪست جي باوجود سنڌ جي حڪمران گهراڻي جي طاقت ۽ وقار ۾ ڪا نمايان گهٽتائي نه آئي. [[راءِ ساهسي ٻيون|راءِ ساهسي]] پنهنجي پيءُ جي ڇڏيل سلطنت جو مڪمل جانشين بڻيو. ''تحفة الڪرام'' مطابق، ”سُهيرس جو لشڪر هڪ هنڌ گڏ ٿيو ۽ انهن سندس پٽ ساهسيءَ کي تخت تي ويهاريو.“<ref>جي-اي-ايس-بي XVI، ص 79.</ref> لئمبرڪ جي خيال موجب ''چچ نامي'' ۾ ڏنل تفصيلن مان ظاهر ٿئي ٿو ته راءِ سُهيرس فوج جي فقط هڪ حصي سان جلدي ۾ مهم تي روانو ٿيو هو، جڏهن⁠ته سندس پٽ شايد باقي فوج ساڻ ڪري پٺيان اچي رهيو هو. انهيءَ سبب نيمروز جو بادشاهه پنهنجي فتح کي اڳتي وڌائڻ بدران واپس موٽي ويو ۽ سنڌ تي وڌيڪ ڪاهه ڪرڻ جي ڪوشش نه ڪيائين.<ref name="لئمبرڪ" /> هن جنگ کان پوءِ [[بلوچستان]] ۽ [[مڪران]] تي سنڌ جي قبضي کي ڌڪ رسيو ۽ اهي علائقا ڪجهه عرصي لاءِ ايراني اثر هيٺ اچي ويا، جڏهن⁠ته سنڌ ۾ [[راءِ ساهسي ٻيون]] جي تخت نشيني وڏي جشن ۽ تقريبن سان عمل ۾ آئي، جتي موتي ۽ جواهر نئين راجا تي نڇاور ڪيا ويا.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي، ايڊيشن؛ پهريون 2007ع، ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> == جنت السنڌ جو بيان== رحيم داد مولائي شيدائي جي ڪتاب جنت السنڌ جي مطابق: {{quote|"اسلام جي ڪاهه وقت ٻڌ وارن جو زور ٽٽي ويو هو. مالوه، اُجين، چتور، گجرات، ڪڇ ۽ سنڌ جا راجائون، جن مان ڪي کتري ۽ ڪي برهمڻ هئا، تن جي ٻڌ وارن سان دشمني هئي. سنڌ جي راءِ گهراڻي جي راجائن جي، مسئلي نيمروز متعلق، ايران جي ساساني ڪسرائن سان سياسي ڇڪتاڻ لڳل هئي. راءِ سهارس ثانيءَ جي ڏينهن ۾ نيمروز جي ايراني عامل امڪران تي ڪاهه ڪئي هئي، جنهن ڪري راءِ سهارس ثانيءَ قسطنطنيه جي قيصر سان ايرانين خلاف دوستانو ناتو ڳنڍيو هو. سنه 628ع ۾ قيصر هرقل، ايرانين کي نينويٰ جي معرڪي ۾ شڪست ڏيئي، مدائن جي ديوارين هيٺان پهتو هو. ايرانين جي شڪست جي خوشي ملهائڻ لاءِ قسطنطنيه جي درٻار ۾ وڏو جشن برپا ٿيو هو؛ ان موقعي تي راءِ سهارس جي سفير قيصر کي مبارڪباد پيش ڪئي هئي<ref name ="E. Gibbon" >) E. Gibbon:The decline & fall of the Roman Empire, vol-VIII, P-257. </ref> . نيمروز ۾ جنگين جو سلسلو جاري رهيو، جن ۾ راءِ سهارس ثاني وڙهندي مارجي ويو."|جنت السنڌ|<ref name ="جنت السنڌ" > ڪتاب جو نالو ؛ جنت السنڌ، باب ٻيون، تصنيف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن؛ پهريون 2000، ٻيون 2006ع ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي</ref>}} ==موت جو سبب== ايڇ ٽي لئمبرڪ مطابق صوبن جا گورنر، ڪن حالتن ۾ خود راءِ جا ويجها عزيز هئا؛ انهيءَ سرشتي ۾ هڪ هيءُ نقص آهي ته شاهي نسل جي گورنرن ۽ ماتحت حڪمرانن کي، غير شاهي نسل سان وابسته گورنرن جي ڀيٽ ۾، هڪ ڪمزور بادشاهه مان فائدي وٺڻ ۽ پنهنجي لاءِ آزاديءَ ۽ خود مختياريءَ جي اعلان ڪرڻ لاءِ وڌيڪ تحريص ۽ لالچ ميسر هوندي آهي. اها ئي ڳالهه ايراني شهنشاهت ۾ بار بار واقع ٿيندڙ افراتفريءَ جو سبب هوندي هئي، ۽ تذڪرن مطابق، هڪ ماتحت گورنر جي اهڙيءَ نوعيت جي لالچ ئي راءِ سهرس کي هڪ اهڙي مقابلي ۾ڦاسائي ڇڏيو، جنهن جو نتيجو سندس موت جي صورت ۾ نڪتو <ref name =" لئمبرڪ " > ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ مسلمانن جي فتح کان اڳ (جلد ٻيو) ليکڪ؛ ايڇ. ٽي. لئمبرڪ :ايڊيشن؛ پهريون 1984ع، ٻيو 1990ع :ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref>. ==راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست== {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] 8sbyk01rxade1hnd82rrw4k6rb62on6 384216 384215 2026-06-11T05:36:40Z Intisar Ali 8681 384216 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name =راءِ سُهيرس ٻيون |title |image = |succession = سنڌ جو راجا |predecessor = [[راء سھاسي پھريون]] |successor =[[راء سھاسي ٻيون]] |regent = |reign = سن کان 626 تائين<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ}}{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> |spouses = |issue = |full name = راجا سُهيرس راء ٻيون |house = [[راء]] |dynasty = راء گھراڻو |father =راء سھاسي پھريون |mother } |birth_name = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |date of burial = |place of burial = |religion = }} راجا سُهيرس راء ٻيون: سنڌ ۾ راء گھراڻي جو چوٿون بادشاھ جنھن سنڌ تي 626 تائين حڪومت ڪئي. == زندگي جو احوال == فتحنامي مطابق [[راءِ سُهيرس ٻيون|راءِ سُهيرس]] جو موت هيٺين حالتن ۾ ٿيو: {{quote|سُهيرس راءِ ولد ساهسي راءِ، جنهن جي حڪومت جون الهنديون سرحدون ڪُرد جبلن ۽ قيقانان، يعني قلات ۽ مڪران، تائين وسيع هيون، پنهنجي گاديءَ واري هنڌ اَروڙ ۾ نهايت ڪاميابيءَ سان حڪومت هلائي رهيو هو. اوچتو فارس طرفان نيمروز جي بادشاهه جي فوج ڪرمان ۾ داخل ٿي. جڏهن سُهيرس کي اها خبر پهتي، تڏهن هن پاڻ پيشقدمي ڪري حملي آور فوج سان سخت جنگ ڪئي، جنهن ۾ ٻنهي طرفن جا ڪيترائي جنگي جوڌا مارجي ويا. ان کان پوءِ ايرانين سخت حملو شروع ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سُهيرس جي فوج گهيري ۾ اچي وئي. پنهنجي مانَ، شانَ ۽ عزت برقرار رکڻ خاطر سُهيرس پنهنجا قدم مضبوط کُپائي اَڏول ٿي بيهي وڙهيو ۽ ان وقت تائين خونخوار جنگ ڪندو رهيو، جيستائين پاڻ قتل ٿي ويو. ان کان پوءِ ايرانين جو بادشاهه نيمروز پنهنجي وطن ڏانهن واپس ٿيو. راءِ ساهسي، سُهيرس جو پٽ، بعد ۾ پنهنجي پيءُ واري راڄ گديءَ تي ويٺو ۽ پنهنجي ملڪ جو طاقتور حاڪم ثابت ٿيو.}}<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛ 1982؛ ثقافتي مرڪز، ڀٽ شاھ {{تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ}}{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> راءِ خاندان جو پهريون راجا [[راءِ ديواجي]] هو، پر جڏهن نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم مديني پاڪ ڏانهن هجرت ڪئي، تڏهن سنڌ ۾ راءِ سُهيرس ٻئي جي حڪومت هئي. ان وقت سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ الور، يعني [[اروڙ]]، شهر هو. تاريخدانن مطابق هن شهر ۾ عاليشان ماڙيون، باغ باغيچا، آباد زمينون ۽ وڻ ٽڻ هئا، جن سان شهر پررونق هو. راجا سُهيرس وڏو ناڻي وارو ۽ نيڪ انسان هو. سندس سخاوت، انصاف ۽ انسان پروريءَ سبب رعيت ساڻس گهڻي رغبت ۽ محبت رکندي هئي.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> === حڪومت جون حدون === راجا سُهيرس جي ملڪ جون حدون تمام وسيع هيون. سندس حڪومت جون حدون اوڀر ۾ [[ڪشمير]] ۽ [[قنوج]] تائين، اولهه ۾ [[مڪران]] تائين، ڏکڻ ۾ محيط درياءَ کان سمنڊ تائين، ۽ اتر ۾ ڪردان جبل ۽ ڪيڪانان تائين ڦهليل هيون. ''[[تاريخ معصومي]]'' مطابق، الور [[مهراڻ درياهه]] جي ڪناري تي هڪ نهايت وڏو شهر هو، جنهن ۾ بلند عمارتون، مضبوط محلاتون، ميويدار وڻن سان ڀريل باغ ۽ تمدن ۽ شهرت جو اهو سڀ سامان موجود هو، جنهن جي مقيم توڙي مسافر کي خواهش ٿي سگهي ٿي. انهيءَ طرف جي ملڪ ۽ شهرن جو مالڪ مختار ۽ صاحب اقتدار سُهيرس راءِ بن ساهسي هو. جيئن ته سُهيرس راءِ نيڪوڪار ۽ عدالت پسند هو ۽ عام خلق جون گردنون سندس قسمن قسمن جي مهربانين ۽ طرحين طرحين احسانن جي بار هيٺ سدائين جهڪيل هونديون هيون، تنهن ڪري عام ۽ خاص ماڻهن جا ٽولا سندس فرمانبرداري دل و جان سان ڪندا هئا. سندس ملڪ جون حدون اڀرندي طرف کان ڪشمير ۽ قنوج، الهندي طرف کان مڪران ۽ عربي سمنڊ جي ڪناري، يعني ديبل بندر، جيڪو هاڻي لاهري بندر جي نالي سان مشهور آهي، ڏکڻ کان سورت بندر ۽ ديو بندر، ۽ اتر طرف کان قنڌار، سيستان، ڪوهه سليمان، ڪردان ۽ ڪيڪنان جي حدن تائين هيون.<ref name="تاريخ معصومي">ڪتاب جو نالو؛ تاريخ مَعصُومي مصنف؛ مير محمد معصوم بکري ايڊيشن؛ ٽيون 2006ع ڇپائيندڙ: سنڌيڪا اڪيڊمي</ref> === انتظامي ورهاست === راجا سُهيرس پنهنجي ملڪ سنڌ کي چئن صوبن ۾ ورهائي، انهن تي چار صوبيدار مقرر ڪيا. ذڪر ڪيل صوبا هيٺيان هئا: # '''برهمڻ آباد:''' هن صوبي ۾ [[نيرون ڪوٽ]]، [[ديبل]]، لوهاڻا، لاک ۽ سما ضلعا شامل هئا. # '''سيوستان:''' هن صوبي ۾ ٻوڌيا، يعني ٻڌپور، جنڪان، جمنڪان، رونجهان، روجيان ۽ پايا جبل کان وٺي مڪران جي سرحد تائين وارو علائقو شامل هو. # '''اسڪلنده:''' هن صوبي ۾ ڀاٽيا، تلواڙو، چچپور ۽ ديوهپور جي ڪجهه زمين شامل هئي. # '''ملتان:''' ملتان جي ماتحت سڪا، برهمپور، ڪرور، اشهار ۽ تاڪيا کان وٺي ڪشمير جي حد تائين جا علائقا هئا، ۽ هن صوبي جي سرحد ڪشمير سان وڃي ملندي هئي. مٿين صوبن جا الڳ الڳ گورنر مقرر هئا، جيڪي صوبي جو انتظام هلائيندا هئا. راجا طرفان انهن کي ملڪ جي حفاظت ۽ عوام جي ڀلائيءَ لاءِ خاص هدايتون ڏنل هونديون هيون. راجا پاڻ الور ۾ رهندو هو ۽ ڪردارن، ڪيڪانان ۽ برهاس شهر سندس سڌي نگرانيءَ هيٺ هئا. راجا سُهيرس جي اعليٰ انتظامي صلاحيتن سبب گهڻي عرصي تائين ڪنهن به بغاوت سر نه کنيو.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> ''تاريخ معصومي'' مطابق، سُهيرس راءِ ملڪ کي چئن حصن ۾ ورهائي، هر هڪ حصو هڪڙي حاڪم جي سنڀال هيٺ ڏنو ۽ الور شهر کي پنهنجو تختگاهه مقرر ڪيو. هن گهڻو زمانو عيش ۽ آرام ۾ گذاريو. سندس ملڪ ۾ ڪنهن به امير توڙي رعيت سرڪشي نه ڪئي ۽ سڀئي نهايت فرمانبرداري ڪندا رهيا.<ref name="تاريخ معصومي" /> === صوبيدار ۽ علائقا === هن راجا پنهنجي بادشاهت کي چئن صوبن ۾ ورهايو هو. انهن صوبن جو انتظام هيٺين ريت هو: * هڪ صوبيدار [[برهمڻ آباد]] ۾ رهندو هو. [[نيرون ڪوٽ|نيرون ڪوٽ جو قلعو]]، [[ديبل]]، لوهاڻا، لاکا ۽ سمان پرڳڻا سندس حصي ۾ هئا. * ٻئي صوبيدار جو ماڳ [[سيوهڻ]] هو. سندس هٿ هيٺ ٻڌاپور، جهنڪاڻ، ڪوهستان، روجهاڻ ۽ مڪران جي حدن تائين علائقو هو. * ٽيون صوبيدار اسڪلنديءَ جي قلعي ۽ پابيا ۾ رهندو هو، جيڪو تلواريا ۽ چچ جي قلعن جي نالي سان مشهور هو. ٻودهه جي ڀرپاسي واري ايراضي هن صوبيدار جي هٿ هيٺ هئي. * چوٿين صوبيدار جو قيام [[ملتان]] ۾ هو. سڪا، برهمپور، ڪرور، اشهار ۽ کنڀ سندس هٿ هيٺ هئا، ۽ سندس علائقو ڪشمير جي سرحد تائين هو. خود راجا جو مرڪزي شهر [[اروڙ]] هو. هن ڪيروان، قيقانان ۽ نيراس جا شهر پنهنجي نگرانيءَ ۾ رکيا. هن پنهنجي شهزادن کي ويڙهه جي فن کان چڱيءَ طرح واقف ڪيو. ويڙهه لاءِ کين هر وقت تيار رکندو هو ۽ هر قسم جو جنگي سامان، هٿيار ۽ گهوڙا انهن لاءِ تيار هوندا هئا. هو ڪوشش ڪندو هو ته ديسي ڪاهن ۾ پٽ سکيا خاطر سدائين گڏ هجن. کين تاڪيد ڪندو هو ته رعيت کي خوش رکن. هو هر هنڌ عاليشان عمارتون پڻ ٺهرائيندو هو. سندس بادشاهت ۾ فتني باز ۽ باغي ماڻهو نه هئا، جيڪي جهڳڙا پيدا ڪن ۽ رعيت جي امن امان ۾ خلل وجهن. اهو امن امان ڳچ عرصي کان قائم رهندو آيو هو.<ref name="شرر">ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ: مصنف؛ مولانا الحليم ”شرر“: سنڌيڪار؛ فقير اشرف علي سمون: ايڊيشن؛ پهريون 2005ع، 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي</ref> == ايرانين جو حملو == [[راءِ سُهيرس ٻيون|راءِ سُهيرس]] جي دورِ حڪومت ۾ اوچتو [[نيمروز]] جي بادشاهه ڪرمان جي رستي سنڌ تي ڪاهه ڪئي ۽ سنڌ جي ماتحت علائقي [[ڪيچ]] ۽ [[مڪران]] ۾ ڦرلٽ ۽ تباهي شروع ڪئي. جڏهن [[اروڙ]] ۾ ويٺل راءِ سُهيرس کي ان حملي جي خبر پئي ته هن هڪ وڏو لشڪر گڏ ڪري حملي آورن جي مقابلي لاءِ روانگي اختيار ڪئي. ٻنهي فوجن جي وچ ۾ سخت جنگ لڳي، پر قسمت راءِ سُهيرس جو ساٿ نه ڏنو ۽ هو جنگ دوران مارجي ويو.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي، ايڊيشن؛ پهريون 2007ع، ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> ''تاريخ معصومي'' مطابق، جنگ صبح کان وٺي منجهند تائين جاري رهي. آخرڪار نيمروز جو بادشاهه سنڌ جي حاڪم تي غالب پئجي ويو ۽ سنڌي فوج کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. انهيءَ دوران هڪ تير راءِ سُهيرس جي نڙيءَ ۾ لڳو، جنهن سبب هو مارجي ويو. نيمروز جو لشڪر اڌ رات تائين سنڌي لشڪر جي ڇانوڻي ۽ سامان کي ڦريندو رهيو ۽ پوءِ واپس موٽي ويو. ٻئي ڏينهن سنڌ جا اهي سپاهي، جيڪي جنگ دوران ٽڙي پکڙي ويا هئا، ٻيهر گڏ ٿي [[اروڙ]] جي تختگاهه ڏانهن روانا ٿيا.<ref name="تاريخ معصومي">ڪتاب جو نالو؛ تاريخ معصومي، مصنف؛ مير محمد معصوم بکري، ايڊيشن؛ ٽيون 2006ع، ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي</ref> اعجاز الحق قدوسي هڪ ٻي روايت بيان ڪندي لکي ٿو ته راءِ سُهيرس وڏي بهادريءَ سان جنگ وڙهي رهيو هو، پر اوچتو هڪ تير ڀرسان پيل گاهه ۾ ڪري پيو، جنهن سبب باهه لڳي وئي. انهيءَ باهه ۾ راجا سڙي فوت ٿي ويو، جڏهن⁠ته نيمروز جي لشڪر مڪران جي علائقن ۾ وڏي تباهي ۽ ويڌن مچائي.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي، ايڊيشن؛ پهريون 2007ع، ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> فتحنامي موجب راءِ سُهيرس جي موت بابت هيٺيون بيان ملي ٿو: {{اقتباس|سُهيرس راءِ ولد ساهسي راءِ، جنهن جي حڪومت جون الهنديون سرحدون ڪُرد جبلن ۽ قيقانان، يعني قلات ۽ مڪران، تائين وسيع هيون، پنهنجي گاديءَ واري هنڌ اَروڙ ۾ نهايت ڪاميابيءَ سان حڪومت هلائي رهيو هو. اوچتو فارس طرفان نيمروز جي بادشاهه جي فوج ڪرمان ۾ داخل ٿي. جڏهن سُهيرس کي اها خبر پهتي، تڏهن هن پاڻ پيشقدمي ڪري حملي آور فوج سان سخت جنگ ڪئي، جنهن ۾ ٻنهي طرفن جا ڪيترائي جنگي جوڌا مارجي ويا. ان کان پوءِ ايرانين سخت حملو شروع ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سُهيرس جي فوج گهيري ۾ اچي وئي. پنهنجي مانَ، شانَ ۽ عزت برقرار رکڻ خاطر سُهيرس پنهنجا قدم مضبوط کُپائي اَڏول ٿي بيهي وڙهيو ۽ ان وقت تائين خونخوار جنگ ڪندو رهيو، جيستائين پاڻ قتل ٿي ويو. ان کان پوءِ ايرانين جو بادشاهه نيمروز پنهنجي وطن ڏانهن واپس ٿيو. راءِ ساهسي، سُهيرس جو پٽ، بعد ۾ پنهنجي پيءُ واري راڄ گديءَ تي ويٺو ۽ پنهنجي ملڪ جو طاقتور حاڪم ثابت ٿيو.}}<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛ 1982؛ ثقافتي مرڪز، ڀٽ شاھ {{تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ}}{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> سنڌ جي مشهور مورخ [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] هن واقعي بابت لکي ٿو ته ”نيمروز“ دراصل [[سجستان]] جو نالو هو، جيڪو روايتي طور [[رستم]] سان منسوب علائقو سمجهيو ويندو هو. سندس خيال موجب نيمروز جو ”بادشاهه“ شايد ايراني سلطنت جو ڪو ماتحت حڪمران هو، جنهن ڪنهن سياسي بحران جي دوران پنهنجي خودمختياريءَ جو اعلان ڪيو هو. لئمبرڪ جي راءِ موجب اهو واقعو غالباً [[هرمز چوٿون]] يا [[خسرو پرويز]] جي ابتدائي دورِ حڪومت (579ع–592ع) ۾ پيش آيو، جڏهن ايران خارجي جنگين ۽ [[بهرام چوبين]] جي بغاوت جهڙين مشڪلاتن کي منهن ڏئي رهيو هو. اهڙي صورتحال ۾ سجستان جي ڪنهن باغي گورنر لاءِ مڪران تي قبضو ڪرڻ هڪ قدرتي سياسي قدم هو، جڏهن⁠ته راءِ سُهيرس جهڙي جنگجو حڪمران لاءِ به ان چئلينج جو مقابلو ڪرڻ فطري ڳالهه هئي.<ref name="لئمبرڪ">ايڇ. ٽي. لئمبرڪ، ''Sind Before the Muslim Conquest''.</ref> لئمبرڪ وڌيڪ لکي ٿو ته هن شڪست جي باوجود سنڌ جي حڪمران گهراڻي جي طاقت ۽ وقار ۾ ڪا نمايان گهٽتائي نه آئي. [[راءِ ساهسي ٻيون|راءِ ساهسي]] پنهنجي پيءُ جي ڇڏيل سلطنت جو مڪمل جانشين بڻيو. ''تحفة الڪرام'' مطابق، ”سُهيرس جو لشڪر هڪ هنڌ گڏ ٿيو ۽ انهن سندس پٽ ساهسيءَ کي تخت تي ويهاريو.“<ref>جي-اي-ايس-بي XVI، ص 79.</ref> لئمبرڪ جي خيال موجب ''چچ نامي'' ۾ ڏنل تفصيلن مان ظاهر ٿئي ٿو ته راءِ سُهيرس فوج جي فقط هڪ حصي سان جلدي ۾ مهم تي روانو ٿيو هو، جڏهن⁠ته سندس پٽ شايد باقي فوج ساڻ ڪري پٺيان اچي رهيو هو. انهيءَ سبب نيمروز جو بادشاهه پنهنجي فتح کي اڳتي وڌائڻ بدران واپس موٽي ويو ۽ سنڌ تي وڌيڪ ڪاهه ڪرڻ جي ڪوشش نه ڪيائين.<ref name="لئمبرڪ" /> هن جنگ کان پوءِ [[بلوچستان]] ۽ [[مڪران]] تي سنڌ جي قبضي کي ڌڪ رسيو ۽ اهي علائقا ڪجهه عرصي لاءِ ايراني اثر هيٺ اچي ويا، جڏهن⁠ته سنڌ ۾ [[راءِ ساهسي ٻيون]] جي تخت نشيني وڏي جشن ۽ تقريبن سان عمل ۾ آئي، جتي موتي ۽ جواهر نئين راجا تي نڇاور ڪيا ويا.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي، ايڊيشن؛ پهريون 2007ع، ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> رحيم داد مولائي شيدائي جي ڪتاب جنت السنڌ جي مطابق: {{quote|"اسلام جي ڪاهه وقت ٻڌ وارن جو زور ٽٽي ويو هو. مالوه، اُجين، چتور، گجرات، ڪڇ ۽ سنڌ جا راجائون، جن مان ڪي کتري ۽ ڪي برهمڻ هئا، تن جي ٻڌ وارن سان دشمني هئي. سنڌ جي راءِ گهراڻي جي راجائن جي، مسئلي نيمروز متعلق، ايران جي ساساني ڪسرائن سان سياسي ڇڪتاڻ لڳل هئي. راءِ سهارس ثانيءَ جي ڏينهن ۾ نيمروز جي ايراني عامل امڪران تي ڪاهه ڪئي هئي، جنهن ڪري راءِ سهارس ثانيءَ قسطنطنيه جي قيصر سان ايرانين خلاف دوستانو ناتو ڳنڍيو هو. سنه 628ع ۾ قيصر هرقل، ايرانين کي نينويٰ جي معرڪي ۾ شڪست ڏيئي، مدائن جي ديوارين هيٺان پهتو هو. ايرانين جي شڪست جي خوشي ملهائڻ لاءِ قسطنطنيه جي درٻار ۾ وڏو جشن برپا ٿيو هو؛ ان موقعي تي راءِ سهارس جي سفير قيصر کي مبارڪباد پيش ڪئي هئي<ref name ="E. Gibbon" >) E. Gibbon:The decline & fall of the Roman Empire, vol-VIII, P-257. </ref> . نيمروز ۾ جنگين جو سلسلو جاري رهيو، جن ۾ راءِ سهارس ثاني وڙهندي مارجي ويو."|جنت السنڌ|<ref name ="جنت السنڌ" > ڪتاب جو نالو ؛ جنت السنڌ، باب ٻيون، تصنيف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن؛ پهريون 2000، ٻيون 2006ع ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي</ref>}} ==موت جو سبب== ايڇ ٽي لئمبرڪ مطابق صوبن جا گورنر، ڪن حالتن ۾ خود راءِ جا ويجها عزيز هئا؛ انهيءَ سرشتي ۾ هڪ هيءُ نقص آهي ته شاهي نسل جي گورنرن ۽ ماتحت حڪمرانن کي، غير شاهي نسل سان وابسته گورنرن جي ڀيٽ ۾، هڪ ڪمزور بادشاهه مان فائدي وٺڻ ۽ پنهنجي لاءِ آزاديءَ ۽ خود مختياريءَ جي اعلان ڪرڻ لاءِ وڌيڪ تحريص ۽ لالچ ميسر هوندي آهي. اها ئي ڳالهه ايراني شهنشاهت ۾ بار بار واقع ٿيندڙ افراتفريءَ جو سبب هوندي هئي، ۽ تذڪرن مطابق، هڪ ماتحت گورنر جي اهڙيءَ نوعيت جي لالچ ئي راءِ سهرس کي هڪ اهڙي مقابلي ۾ڦاسائي ڇڏيو، جنهن جو نتيجو سندس موت جي صورت ۾ نڪتو <ref name =" لئمبرڪ " > ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ مسلمانن جي فتح کان اڳ (جلد ٻيو) ليکڪ؛ ايڇ. ٽي. لئمبرڪ :ايڊيشن؛ پهريون 1984ع، ٻيو 1990ع :ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref>. ==راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست== {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] 36uwswtoxuhw0u5ebfqhi2vctmam7ou 384217 384216 2026-06-11T05:38:37Z Intisar Ali 8681 384217 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name =راءِ سُهيرس ٻيون |title |image = |succession = سنڌ جو راجا |predecessor = [[راء سھاسي پھريون]] |successor =[[راء سھاسي ٻيون]] |regent = |reign = سن کان 626 تائين<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ}}{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> |spouses = |issue = |full name = راجا سُهيرس راء ٻيون |house = [[راء]] |dynasty = راء گھراڻو |father =راء سھاسي پھريون |mother } |birth_name = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |date of burial = |place of burial = |religion = }} راجا سُهيرس راء ٻيون: سنڌ ۾ راء گھراڻي جو چوٿون بادشاھ جنھن سنڌ تي 626 تائين حڪومت ڪئي. == زندگي جو احوال == فتحنامي مطابق [[راءِ سُهيرس ٻيون|راءِ سُهيرس]] جو موت هيٺين حالتن ۾ ٿيو: {{quote|سُهيرس راءِ ولد ساهسي راءِ، جنهن جي حڪومت جون الهنديون سرحدون ڪُرد جبلن ۽ قيقانان، يعني قلات ۽ مڪران، تائين وسيع هيون، پنهنجي گاديءَ واري هنڌ اَروڙ ۾ نهايت ڪاميابيءَ سان حڪومت هلائي رهيو هو. اوچتو فارس طرفان نيمروز جي بادشاهه جي فوج ڪرمان ۾ داخل ٿي. جڏهن سُهيرس کي اها خبر پهتي، تڏهن هن پاڻ پيشقدمي ڪري حملي آور فوج سان سخت جنگ ڪئي، جنهن ۾ ٻنهي طرفن جا ڪيترائي جنگي جوڌا مارجي ويا. ان کان پوءِ ايرانين سخت حملو شروع ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سُهيرس جي فوج گهيري ۾ اچي وئي. پنهنجي مانَ، شانَ ۽ عزت برقرار رکڻ خاطر سُهيرس پنهنجا قدم مضبوط کُپائي اَڏول ٿي بيهي وڙهيو ۽ ان وقت تائين خونخوار جنگ ڪندو رهيو، جيستائين پاڻ قتل ٿي ويو. ان کان پوءِ ايرانين جو بادشاهه نيمروز پنهنجي وطن ڏانهن واپس ٿيو. راءِ ساهسي، سُهيرس جو پٽ، بعد ۾ پنهنجي پيءُ واري راڄ گديءَ تي ويٺو ۽ پنهنجي ملڪ جو طاقتور حاڪم ثابت ٿيو.}}<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛ 1982؛ ثقافتي مرڪز، ڀٽ شاھ {{تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ}}{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> راءِ خاندان جو پهريون راجا [[راءِ ديواجي]] هو، پر جڏهن نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم مديني پاڪ ڏانهن هجرت ڪئي، تڏهن سنڌ ۾ راءِ سُهيرس ٻئي جي حڪومت هئي. ان وقت سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ الور، يعني [[اروڙ]]، شهر هو. تاريخدانن مطابق هن شهر ۾ عاليشان ماڙيون، باغ باغيچا، آباد زمينون ۽ وڻ ٽڻ هئا، جن سان شهر پررونق هو. راجا سُهيرس وڏو ناڻي وارو ۽ نيڪ انسان هو. سندس سخاوت، انصاف ۽ انسان پروريءَ سبب رعيت ساڻس گهڻي رغبت ۽ محبت رکندي هئي.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> === حڪومت جون حدون === راجا سُهيرس جي ملڪ جون حدون تمام وسيع هيون. سندس حڪومت جون حدون اوڀر ۾ [[ڪشمير]] ۽ [[قنوج]] تائين، اولهه ۾ [[مڪران]] تائين، ڏکڻ ۾ محيط درياءَ کان سمنڊ تائين، ۽ اتر ۾ ڪردان جبل ۽ ڪيڪانان تائين ڦهليل هيون. ''[[تاريخ معصومي]]'' مطابق، الور [[مهراڻ درياهه]] جي ڪناري تي هڪ نهايت وڏو شهر هو، جنهن ۾ بلند عمارتون، مضبوط محلاتون، ميويدار وڻن سان ڀريل باغ ۽ تمدن ۽ شهرت جو اهو سڀ سامان موجود هو، جنهن جي مقيم توڙي مسافر کي خواهش ٿي سگهي ٿي. انهيءَ طرف جي ملڪ ۽ شهرن جو مالڪ مختار ۽ صاحب اقتدار سُهيرس راءِ بن ساهسي هو. جيئن ته سُهيرس راءِ نيڪوڪار ۽ عدالت پسند هو ۽ عام خلق جون گردنون سندس قسمن قسمن جي مهربانين ۽ طرحين طرحين احسانن جي بار هيٺ سدائين جهڪيل هونديون هيون، تنهن ڪري عام ۽ خاص ماڻهن جا ٽولا سندس فرمانبرداري دل و جان سان ڪندا هئا. سندس ملڪ جون حدون اڀرندي طرف کان ڪشمير ۽ قنوج، الهندي طرف کان مڪران ۽ عربي سمنڊ جي ڪناري، يعني ديبل بندر، جيڪو هاڻي لاهري بندر جي نالي سان مشهور آهي، ڏکڻ کان سورت بندر ۽ ديو بندر، ۽ اتر طرف کان قنڌار، سيستان، ڪوهه سليمان، ڪردان ۽ ڪيڪنان جي حدن تائين هيون.<ref name="تاريخ معصومي">ڪتاب جو نالو؛ تاريخ مَعصُومي مصنف؛ مير محمد معصوم بکري ايڊيشن؛ ٽيون 2006ع ڇپائيندڙ: سنڌيڪا اڪيڊمي</ref> === انتظامي ورهاست === راجا سُهيرس پنهنجي ملڪ سنڌ کي چئن صوبن ۾ ورهائي، انهن تي چار صوبيدار مقرر ڪيا. ذڪر ڪيل صوبا هيٺيان هئا: # '''برهمڻ آباد:''' هن صوبي ۾ [[نيرون ڪوٽ]]، [[ديبل]]، لوهاڻا، لاک ۽ سما ضلعا شامل هئا. # '''سيوستان:''' هن صوبي ۾ ٻوڌيا، يعني ٻڌپور، جنڪان، جمنڪان، رونجهان، روجيان ۽ پايا جبل کان وٺي مڪران جي سرحد تائين وارو علائقو شامل هو. # '''اسڪلنده:''' هن صوبي ۾ ڀاٽيا، تلواڙو، چچپور ۽ ديوهپور جي ڪجهه زمين شامل هئي. # '''ملتان:''' ملتان جي ماتحت سڪا، برهمپور، ڪرور، اشهار ۽ تاڪيا کان وٺي ڪشمير جي حد تائين جا علائقا هئا، ۽ هن صوبي جي سرحد ڪشمير سان وڃي ملندي هئي. مٿين صوبن جا الڳ الڳ گورنر مقرر هئا، جيڪي صوبي جو انتظام هلائيندا هئا. راجا طرفان انهن کي ملڪ جي حفاظت ۽ عوام جي ڀلائيءَ لاءِ خاص هدايتون ڏنل هونديون هيون. راجا پاڻ الور ۾ رهندو هو ۽ ڪردارن، ڪيڪانان ۽ برهاس شهر سندس سڌي نگرانيءَ هيٺ هئا. راجا سُهيرس جي اعليٰ انتظامي صلاحيتن سبب گهڻي عرصي تائين ڪنهن به بغاوت سر نه کنيو.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> ''تاريخ معصومي'' مطابق، سُهيرس راءِ ملڪ کي چئن حصن ۾ ورهائي، هر هڪ حصو هڪڙي حاڪم جي سنڀال هيٺ ڏنو ۽ الور شهر کي پنهنجو تختگاهه مقرر ڪيو. هن گهڻو زمانو عيش ۽ آرام ۾ گذاريو. سندس ملڪ ۾ ڪنهن به امير توڙي رعيت سرڪشي نه ڪئي ۽ سڀئي نهايت فرمانبرداري ڪندا رهيا.<ref name="تاريخ معصومي" /> === صوبيدار ۽ علائقا === هن راجا پنهنجي بادشاهت کي چئن صوبن ۾ ورهايو هو. انهن صوبن جو انتظام هيٺين ريت هو: * هڪ صوبيدار [[برهمڻ آباد]] ۾ رهندو هو. [[نيرون ڪوٽ|نيرون ڪوٽ جو قلعو]]، [[ديبل]]، لوهاڻا، لاکا ۽ سمان پرڳڻا سندس حصي ۾ هئا. * ٻئي صوبيدار جو ماڳ [[سيوهڻ]] هو. سندس هٿ هيٺ ٻڌاپور، جهنڪاڻ، ڪوهستان، روجهاڻ ۽ مڪران جي حدن تائين علائقو هو. * ٽيون صوبيدار اسڪلنديءَ جي قلعي ۽ پابيا ۾ رهندو هو، جيڪو تلواريا ۽ چچ جي قلعن جي نالي سان مشهور هو. ٻودهه جي ڀرپاسي واري ايراضي هن صوبيدار جي هٿ هيٺ هئي. * چوٿين صوبيدار جو قيام [[ملتان]] ۾ هو. سڪا، برهمپور، ڪرور، اشهار ۽ کنڀ سندس هٿ هيٺ هئا، ۽ سندس علائقو ڪشمير جي سرحد تائين هو. خود راجا جو مرڪزي شهر [[اروڙ]] هو. هن ڪيروان، قيقانان ۽ نيراس جا شهر پنهنجي نگرانيءَ ۾ رکيا. هن پنهنجي شهزادن کي ويڙهه جي فن کان چڱيءَ طرح واقف ڪيو. ويڙهه لاءِ کين هر وقت تيار رکندو هو ۽ هر قسم جو جنگي سامان، هٿيار ۽ گهوڙا انهن لاءِ تيار هوندا هئا. هو ڪوشش ڪندو هو ته ديسي ڪاهن ۾ پٽ سکيا خاطر سدائين گڏ هجن. کين تاڪيد ڪندو هو ته رعيت کي خوش رکن. هو هر هنڌ عاليشان عمارتون پڻ ٺهرائيندو هو. سندس بادشاهت ۾ فتني باز ۽ باغي ماڻهو نه هئا، جيڪي جهڳڙا پيدا ڪن ۽ رعيت جي امن امان ۾ خلل وجهن. اهو امن امان ڳچ عرصي کان قائم رهندو آيو هو.<ref name="شرر">ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ: مصنف؛ مولانا الحليم ”شرر“: سنڌيڪار؛ فقير اشرف علي سمون: ايڊيشن؛ پهريون 2005ع، 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي</ref> == ايرانين جو حملو == [[راءِ سُهيرس ٻيون|راءِ سُهيرس]] جي دورِ حڪومت ۾ اوچتو [[نيمروز]] جي بادشاهه ڪرمان جي رستي سنڌ تي ڪاهه ڪئي ۽ سنڌ جي ماتحت علائقي [[ڪيچ]] ۽ [[مڪران]] ۾ ڦرلٽ ۽ تباهي شروع ڪئي. جڏهن [[اروڙ]] ۾ ويٺل راءِ سُهيرس کي ان حملي جي خبر پئي ته هن هڪ وڏو لشڪر گڏ ڪري حملي آورن جي مقابلي لاءِ روانگي اختيار ڪئي. ٻنهي فوجن جي وچ ۾ سخت جنگ لڳي، پر قسمت راءِ سُهيرس جو ساٿ نه ڏنو ۽ هو جنگ دوران مارجي ويو.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي، ايڊيشن؛ پهريون 2007ع، ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> ''تاريخ معصومي'' مطابق، جنگ صبح کان وٺي منجهند تائين جاري رهي. آخرڪار نيمروز جو بادشاهه سنڌ جي حاڪم تي غالب پئجي ويو ۽ سنڌي فوج کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. انهيءَ دوران هڪ تير راءِ سُهيرس جي نڙيءَ ۾ لڳو، جنهن سبب هو مارجي ويو. نيمروز جو لشڪر اڌ رات تائين سنڌي لشڪر جي ڇانوڻي ۽ سامان کي ڦريندو رهيو ۽ پوءِ واپس موٽي ويو. ٻئي ڏينهن سنڌ جا اهي سپاهي، جيڪي جنگ دوران ٽڙي پکڙي ويا هئا، ٻيهر گڏ ٿي [[اروڙ]] جي تختگاهه ڏانهن روانا ٿيا.<ref name="تاريخ معصومي">ڪتاب جو نالو؛ تاريخ معصومي، مصنف؛ مير محمد معصوم بکري، ايڊيشن؛ ٽيون 2006ع، ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي</ref> اعجاز الحق قدوسي هڪ ٻي روايت بيان ڪندي لکي ٿو ته راءِ سُهيرس وڏي بهادريءَ سان جنگ وڙهي رهيو هو، پر اوچتو هڪ تير ڀرسان پيل گاهه ۾ ڪري پيو، جنهن سبب باهه لڳي وئي. انهيءَ باهه ۾ راجا سڙي فوت ٿي ويو، جڏهن⁠ته نيمروز جي لشڪر مڪران جي علائقن ۾ وڏي تباهي ۽ ويڌن مچائي.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي، ايڊيشن؛ پهريون 2007ع، ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> فتحنامي موجب راءِ سُهيرس جي موت بابت هيٺيون بيان ملي ٿو: {{اقتباس|سُهيرس راءِ ولد ساهسي راءِ، جنهن جي حڪومت جون الهنديون سرحدون ڪُرد جبلن ۽ قيقانان، يعني قلات ۽ مڪران، تائين وسيع هيون، پنهنجي گاديءَ واري هنڌ اَروڙ ۾ نهايت ڪاميابيءَ سان حڪومت هلائي رهيو هو. اوچتو فارس طرفان نيمروز جي بادشاهه جي فوج ڪرمان ۾ داخل ٿي. جڏهن سُهيرس کي اها خبر پهتي، تڏهن هن پاڻ پيشقدمي ڪري حملي آور فوج سان سخت جنگ ڪئي، جنهن ۾ ٻنهي طرفن جا ڪيترائي جنگي جوڌا مارجي ويا. ان کان پوءِ ايرانين سخت حملو شروع ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سُهيرس جي فوج گهيري ۾ اچي وئي. پنهنجي مانَ، شانَ ۽ عزت برقرار رکڻ خاطر سُهيرس پنهنجا قدم مضبوط کُپائي اَڏول ٿي بيهي وڙهيو ۽ ان وقت تائين خونخوار جنگ ڪندو رهيو، جيستائين پاڻ قتل ٿي ويو. ان کان پوءِ ايرانين جو بادشاهه نيمروز پنهنجي وطن ڏانهن واپس ٿيو. راءِ ساهسي، سُهيرس جو پٽ، بعد ۾ پنهنجي پيءُ واري راڄ گديءَ تي ويٺو ۽ پنهنجي ملڪ جو طاقتور حاڪم ثابت ٿيو.}}<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛ 1982؛ ثقافتي مرڪز، ڀٽ شاھ {{تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ}}{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> سنڌ جي مشهور مورخ [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] هن واقعي بابت لکي ٿو ته ”نيمروز“ دراصل [[سجستان]] جو نالو هو، جيڪو روايتي طور [[رستم]] سان منسوب علائقو سمجهيو ويندو هو. سندس خيال موجب نيمروز جو ”بادشاهه“ شايد ايراني سلطنت جو ڪو ماتحت حڪمران هو، جنهن ڪنهن سياسي بحران جي دوران پنهنجي خودمختياريءَ جو اعلان ڪيو هو. لئمبرڪ جي راءِ موجب اهو واقعو غالباً [[هرمز چوٿون]] يا [[خسرو پرويز]] جي ابتدائي دورِ حڪومت (579ع–592ع) ۾ پيش آيو، جڏهن ايران خارجي جنگين ۽ [[بهرام چوبين]] جي بغاوت جهڙين مشڪلاتن کي منهن ڏئي رهيو هو. اهڙي صورتحال ۾ سجستان جي ڪنهن باغي گورنر لاءِ مڪران تي قبضو ڪرڻ هڪ قدرتي سياسي قدم هو، جڏهن⁠ته راءِ سُهيرس جهڙي جنگجو حڪمران لاءِ به ان چئلينج جو مقابلو ڪرڻ فطري ڳالهه هئي.<ref name="لئمبرڪ">ايڇ. ٽي. لئمبرڪ، ''Sind Before the Muslim Conquest''.</ref> لئمبرڪ وڌيڪ لکي ٿو ته هن شڪست جي باوجود سنڌ جي حڪمران گهراڻي جي طاقت ۽ وقار ۾ ڪا نمايان گهٽتائي نه آئي. [[راءِ ساهسي ٻيون|راءِ ساهسي]] پنهنجي پيءُ جي ڇڏيل سلطنت جو مڪمل جانشين بڻيو. ''تحفة الڪرام'' مطابق، ”سُهيرس جو لشڪر هڪ هنڌ گڏ ٿيو ۽ انهن سندس پٽ ساهسيءَ کي تخت تي ويهاريو.“<ref>جي-اي-ايس-بي XVI، ص 79.</ref> لئمبرڪ جي خيال موجب ''چچ نامي'' ۾ ڏنل تفصيلن مان ظاهر ٿئي ٿو ته راءِ سُهيرس فوج جي فقط هڪ حصي سان جلدي ۾ مهم تي روانو ٿيو هو، جڏهن⁠ته سندس پٽ شايد باقي فوج ساڻ ڪري پٺيان اچي رهيو هو. انهيءَ سبب نيمروز جو بادشاهه پنهنجي فتح کي اڳتي وڌائڻ بدران واپس موٽي ويو ۽ سنڌ تي وڌيڪ ڪاهه ڪرڻ جي ڪوشش نه ڪيائين.<ref name="لئمبرڪ" /> هن جنگ کان پوءِ [[بلوچستان]] ۽ [[مڪران]] تي سنڌ جي قبضي کي ڌڪ رسيو ۽ اهي علائقا ڪجهه عرصي لاءِ ايراني اثر هيٺ اچي ويا، جڏهن⁠ته سنڌ ۾ [[راءِ ساهسي ٻيون]] جي تخت نشيني وڏي جشن ۽ تقريبن سان عمل ۾ آئي، جتي موتي ۽ جواهر نئين راجا تي نڇاور ڪيا ويا.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي، ايڊيشن؛ پهريون 2007ع، ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> رحيم داد مولائي شيدائي جي ڪتاب جنت السنڌ جي مطابق: {{quote|"اسلام جي ڪاهه وقت ٻڌ وارن جو زور ٽٽي ويو هو. مالوه، اُجين، چتور، گجرات، ڪڇ ۽ سنڌ جا راجائون، جن مان ڪي کتري ۽ ڪي برهمڻ هئا، تن جي ٻڌ وارن سان دشمني هئي. سنڌ جي راءِ گهراڻي جي راجائن جي، مسئلي نيمروز متعلق، ايران جي ساساني ڪسرائن سان سياسي ڇڪتاڻ لڳل هئي. راءِ سهارس ثانيءَ جي ڏينهن ۾ نيمروز جي ايراني عامل امڪران تي ڪاهه ڪئي هئي، جنهن ڪري راءِ سهارس ثانيءَ قسطنطنيه جي قيصر سان ايرانين خلاف دوستانو ناتو ڳنڍيو هو. سنه 628ع ۾ قيصر هرقل، ايرانين کي نينويٰ جي معرڪي ۾ شڪست ڏيئي، مدائن جي ديوارين هيٺان پهتو هو. ايرانين جي شڪست جي خوشي ملهائڻ لاءِ قسطنطنيه جي درٻار ۾ وڏو جشن برپا ٿيو هو؛ ان موقعي تي راءِ سهارس جي سفير قيصر کي مبارڪباد پيش ڪئي هئي<ref name ="E. Gibbon" >) E. Gibbon:The decline & fall of the Roman Empire, vol-VIII, P-257. </ref> . نيمروز ۾ جنگين جو سلسلو جاري رهيو، جن ۾ راءِ سهارس ثاني وڙهندي مارجي ويو."|جنت السنڌ|<ref name ="جنت السنڌ" > ڪتاب جو نالو ؛ جنت السنڌ، باب ٻيون، تصنيف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن؛ پهريون 2000، ٻيون 2006ع ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي</ref>}} == موت جو سبب == [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] جي راءِ موجب راءِ خاندان جي انتظامي نظام ۾ صوبن جا ڪي گورنر خود راءِ جا ويجها عزيز هوندا هئا. اهڙي سرشتي جو هڪ وڏو نقص اهو هو ته شاهي خاندان سان تعلق رکندڙ گورنرن ۽ ماتحت حڪمرانن کي، غير شاهي نسل جي عملدارن جي ڀيٽ ۾، ڪنهن ڪمزور بادشاهه جي دور ۾ پنهنجي طاقت وڌائڻ ۽ آزادي يا خودمختياري حاصل ڪرڻ جا وڌيڪ موقعا ۽ ترغيبون ملنديون هيون. لئمبرڪ جو خيال آهي ته اهڙي قسم جي صورتحال ايراني شهنشاهت ۾ به بار بار پيدا ٿيندي رهي، جتي ماتحت حڪمران مرڪزي اقتدار جي ڪمزوريءَ مان فائدو وٺي بغاوتون ڪندا هئا. سندس مطابق تاريخي روايتن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪنهن ماتحت گورنر يا سرحدي حڪمران جي اهڙي سياسي خواهش ۽ طاقت جي ڪشمڪش ئي آخرڪار [[راءِ سُهيرس ٻيون|راءِ سُهيرس]] کي هڪ اهڙي فوجي مقابلي ۾ آڻي بيهاريو، جنهن جو انجام سندس موت جي صورت ۾ نڪتو.<ref name="لئمبرڪ">ڪتاب جو نالو؛ ''سنڌ مسلمانن جي فتح کان اڳ'' (جلد ٻيو)؛ ليکڪ: [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]]؛ ايڊيشن: پهريون 1984ع، ٻيو 1990ع؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄام شورو.</ref> لئمبرڪ جي تشريح موجب راءِ سُهيرس جي موت کي رڳو هڪ جنگي حادثو نه، پر ان دور جي سياسي حالتن، سرحدي طاقت جي مقابلي ۽ ماتحت حڪمرانن جي وڌندڙ خودمختياريءَ جي رجحان جي تناظر ۾ به سمجهڻ گهرجي.<ref name="لئمبرڪ" /> ==راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست== {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] 61du70dbkvii58h35d9zll4ozldxoje 384218 384217 2026-06-11T05:41:53Z Intisar Ali 8681 384218 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name =راءِ سُهيرس ٻيون |title |image = |succession = سنڌ جو راجا |predecessor = [[راء سھاسي پھريون]] |successor =[[راء سھاسي ٻيون]] |regent = |reign = سن کان 626 تائين<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ}}{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> |spouses = |issue = |full name = راجا سُهيرس راء ٻيون |house = [[راء]] |dynasty = راء گھراڻو |father =راء سھاسي پھريون |mother } |birth_name = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |date of burial = |place of burial = |religion = }} راجا سُهيرس راء ٻيون: سنڌ ۾ راء گھراڻي جو چوٿون بادشاھ جنھن سنڌ تي 626 تائين حڪومت ڪئي. == زندگي جو احوال == راءِ خاندان جو پهريون راجا [[راءِ ديواجي]] هو، پر جڏهن نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم مديني پاڪ ڏانهن هجرت ڪئي، تڏهن سنڌ ۾ راءِ سُهيرس ٻئي جي حڪومت هئي. ان وقت سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ الور، يعني [[اروڙ]]، شهر هو. تاريخدانن مطابق هن شهر ۾ عاليشان ماڙيون، باغ باغيچا، آباد زمينون ۽ وڻ ٽڻ هئا، جن سان شهر پررونق هو. راجا سُهيرس وڏو ناڻي وارو ۽ نيڪ انسان هو. سندس سخاوت، انصاف ۽ انسان پروريءَ سبب رعيت ساڻس گهڻي رغبت ۽ محبت رکندي هئي.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> == حڪومت جون حدون == راجا سُهيرس جي ملڪ جون حدون تمام وسيع هيون. سندس حڪومت جون حدون اوڀر ۾ [[ڪشمير]] ۽ [[قنوج]] تائين، اولهه ۾ [[مڪران]] تائين، ڏکڻ ۾ محيط درياءَ کان سمنڊ تائين، ۽ اتر ۾ ڪردان جبل ۽ ڪيڪانان تائين ڦهليل هيون. ''[[تاريخ معصومي]]'' مطابق، الور [[مهراڻ درياهه]] جي ڪناري تي هڪ نهايت وڏو شهر هو، جنهن ۾ بلند عمارتون، مضبوط محلاتون، ميويدار وڻن سان ڀريل باغ ۽ تمدن ۽ شهرت جو اهو سڀ سامان موجود هو، جنهن جي مقيم توڙي مسافر کي خواهش ٿي سگهي ٿي. انهيءَ طرف جي ملڪ ۽ شهرن جو مالڪ مختار ۽ صاحب اقتدار سُهيرس راءِ بن ساهسي هو. جيئن ته سُهيرس راءِ نيڪوڪار ۽ عدالت پسند هو ۽ عام خلق جون گردنون سندس قسمن قسمن جي مهربانين ۽ طرحين طرحين احسانن جي بار هيٺ سدائين جهڪيل هونديون هيون، تنهن ڪري عام ۽ خاص ماڻهن جا ٽولا سندس فرمانبرداري دل و جان سان ڪندا هئا. سندس ملڪ جون حدون اڀرندي طرف کان ڪشمير ۽ قنوج، الهندي طرف کان مڪران ۽ عربي سمنڊ جي ڪناري، يعني ديبل بندر، جيڪو هاڻي لاهري بندر جي نالي سان مشهور آهي، ڏکڻ کان سورت بندر ۽ ديو بندر، ۽ اتر طرف کان قنڌار، سيستان، ڪوهه سليمان، ڪردان ۽ ڪيڪنان جي حدن تائين هيون.<ref name="تاريخ معصومي">ڪتاب جو نالو؛ تاريخ مَعصُومي مصنف؛ مير محمد معصوم بکري ايڊيشن؛ ٽيون 2006ع ڇپائيندڙ: سنڌيڪا اڪيڊمي</ref> == انتظامي ورهاست == راجا سُهيرس پنهنجي ملڪ سنڌ کي چئن صوبن ۾ ورهائي، انهن تي چار صوبيدار مقرر ڪيا. ذڪر ڪيل صوبا هيٺيان هئا: # '''برهمڻ آباد:''' هن صوبي ۾ [[نيرون ڪوٽ]]، [[ديبل]]، لوهاڻا، لاک ۽ سما ضلعا شامل هئا. # '''سيوستان:''' هن صوبي ۾ ٻوڌيا، يعني ٻڌپور، جنڪان، جمنڪان، رونجهان، روجيان ۽ پايا جبل کان وٺي مڪران جي سرحد تائين وارو علائقو شامل هو. # '''اسڪلنده:''' هن صوبي ۾ ڀاٽيا، تلواڙو، چچپور ۽ ديوهپور جي ڪجهه زمين شامل هئي. # '''ملتان:''' ملتان جي ماتحت سڪا، برهمپور، ڪرور، اشهار ۽ تاڪيا کان وٺي ڪشمير جي حد تائين جا علائقا هئا، ۽ هن صوبي جي سرحد ڪشمير سان وڃي ملندي هئي. مٿين صوبن جا الڳ الڳ گورنر مقرر هئا، جيڪي صوبي جو انتظام هلائيندا هئا. راجا طرفان انهن کي ملڪ جي حفاظت ۽ عوام جي ڀلائيءَ لاءِ خاص هدايتون ڏنل هونديون هيون. راجا پاڻ الور ۾ رهندو هو ۽ ڪردارن، ڪيڪانان ۽ برهاس شهر سندس سڌي نگرانيءَ هيٺ هئا. راجا سُهيرس جي اعليٰ انتظامي صلاحيتن سبب گهڻي عرصي تائين ڪنهن به بغاوت سر نه کنيو.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> ''تاريخ معصومي'' مطابق، سُهيرس راءِ ملڪ کي چئن حصن ۾ ورهائي، هر هڪ حصو هڪڙي حاڪم جي سنڀال هيٺ ڏنو ۽ الور شهر کي پنهنجو تختگاهه مقرر ڪيو. هن گهڻو زمانو عيش ۽ آرام ۾ گذاريو. سندس ملڪ ۾ ڪنهن به امير توڙي رعيت سرڪشي نه ڪئي ۽ سڀئي نهايت فرمانبرداري ڪندا رهيا.<ref name="تاريخ معصومي" /> == صوبيدار ۽ علائقا == هن راجا پنهنجي بادشاهت کي چئن صوبن ۾ ورهايو هو. انهن صوبن جو انتظام هيٺين ريت هو: * هڪ صوبيدار [[برهمڻ آباد]] ۾ رهندو هو. [[نيرون ڪوٽ|نيرون ڪوٽ جو قلعو]]، [[ديبل]]، لوهاڻا، لاکا ۽ سمان پرڳڻا سندس حصي ۾ هئا. * ٻئي صوبيدار جو ماڳ [[سيوهڻ]] هو. سندس هٿ هيٺ ٻڌاپور، جهنڪاڻ، ڪوهستان، روجهاڻ ۽ مڪران جي حدن تائين علائقو هو. * ٽيون صوبيدار اسڪلنديءَ جي قلعي ۽ پابيا ۾ رهندو هو، جيڪو تلواريا ۽ چچ جي قلعن جي نالي سان مشهور هو. ٻودهه جي ڀرپاسي واري ايراضي هن صوبيدار جي هٿ هيٺ هئي. * چوٿين صوبيدار جو قيام [[ملتان]] ۾ هو. سڪا، برهمپور، ڪرور، اشهار ۽ کنڀ سندس هٿ هيٺ هئا، ۽ سندس علائقو ڪشمير جي سرحد تائين هو. خود راجا جو مرڪزي شهر [[اروڙ]] هو. هن ڪيروان، قيقانان ۽ نيراس جا شهر پنهنجي نگرانيءَ ۾ رکيا. هن پنهنجي شهزادن کي ويڙهه جي فن کان چڱيءَ طرح واقف ڪيو. ويڙهه لاءِ کين هر وقت تيار رکندو هو ۽ هر قسم جو جنگي سامان، هٿيار ۽ گهوڙا انهن لاءِ تيار هوندا هئا. هو ڪوشش ڪندو هو ته ديسي ڪاهن ۾ پٽ سکيا خاطر سدائين گڏ هجن. کين تاڪيد ڪندو هو ته رعيت کي خوش رکن. هو هر هنڌ عاليشان عمارتون پڻ ٺهرائيندو هو. سندس بادشاهت ۾ فتني باز ۽ باغي ماڻهو نه هئا، جيڪي جهڳڙا پيدا ڪن ۽ رعيت جي امن امان ۾ خلل وجهن. اهو امن امان ڳچ عرصي کان قائم رهندو آيو هو.<ref name="شرر">ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ: مصنف؛ مولانا الحليم ”شرر“: سنڌيڪار؛ فقير اشرف علي سمون: ايڊيشن؛ پهريون 2005ع، 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي</ref> == ايرانين جو حملو == [[راءِ سُهيرس ٻيون|راءِ سُهيرس]] جي دورِ حڪومت ۾ اوچتو [[نيمروز]] جي بادشاهه ڪرمان جي رستي سنڌ تي ڪاهه ڪئي ۽ سنڌ جي ماتحت علائقي [[ڪيچ]] ۽ [[مڪران]] ۾ ڦرلٽ ۽ تباهي شروع ڪئي. جڏهن [[اروڙ]] ۾ ويٺل راءِ سُهيرس کي ان حملي جي خبر پئي ته هن هڪ وڏو لشڪر گڏ ڪري حملي آورن جي مقابلي لاءِ روانگي اختيار ڪئي. ٻنهي فوجن جي وچ ۾ سخت جنگ لڳي، پر قسمت راءِ سُهيرس جو ساٿ نه ڏنو ۽ هو جنگ دوران مارجي ويو.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي، ايڊيشن؛ پهريون 2007ع، ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> ''تاريخ معصومي'' مطابق، جنگ صبح کان وٺي منجهند تائين جاري رهي. آخرڪار نيمروز جو بادشاهه سنڌ جي حاڪم تي غالب پئجي ويو ۽ سنڌي فوج کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. انهيءَ دوران هڪ تير راءِ سُهيرس جي نڙيءَ ۾ لڳو، جنهن سبب هو مارجي ويو. نيمروز جو لشڪر اڌ رات تائين سنڌي لشڪر جي ڇانوڻي ۽ سامان کي ڦريندو رهيو ۽ پوءِ واپس موٽي ويو. ٻئي ڏينهن سنڌ جا اهي سپاهي، جيڪي جنگ دوران ٽڙي پکڙي ويا هئا، ٻيهر گڏ ٿي [[اروڙ]] جي تختگاهه ڏانهن روانا ٿيا.<ref name="تاريخ معصومي">ڪتاب جو نالو؛ تاريخ معصومي، مصنف؛ مير محمد معصوم بکري، ايڊيشن؛ ٽيون 2006ع، ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي</ref> اعجاز الحق قدوسي هڪ ٻي روايت بيان ڪندي لکي ٿو ته راءِ سُهيرس وڏي بهادريءَ سان جنگ وڙهي رهيو هو، پر اوچتو هڪ تير ڀرسان پيل گاهه ۾ ڪري پيو، جنهن سبب باهه لڳي وئي. انهيءَ باهه ۾ راجا سڙي فوت ٿي ويو، جڏهن⁠ته نيمروز جي لشڪر مڪران جي علائقن ۾ وڏي تباهي ۽ ويڌن مچائي.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي، ايڊيشن؛ پهريون 2007ع، ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> فتحنامي موجب راءِ سُهيرس جي موت بابت هيٺيون بيان ملي ٿو: {{اقتباس|سُهيرس راءِ ولد ساهسي راءِ، جنهن جي حڪومت جون الهنديون سرحدون ڪُرد جبلن ۽ قيقانان، يعني قلات ۽ مڪران، تائين وسيع هيون، پنهنجي گاديءَ واري هنڌ اَروڙ ۾ نهايت ڪاميابيءَ سان حڪومت هلائي رهيو هو. اوچتو فارس طرفان نيمروز جي بادشاهه جي فوج ڪرمان ۾ داخل ٿي. جڏهن سُهيرس کي اها خبر پهتي، تڏهن هن پاڻ پيشقدمي ڪري حملي آور فوج سان سخت جنگ ڪئي، جنهن ۾ ٻنهي طرفن جا ڪيترائي جنگي جوڌا مارجي ويا. ان کان پوءِ ايرانين سخت حملو شروع ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سُهيرس جي فوج گهيري ۾ اچي وئي. پنهنجي مانَ، شانَ ۽ عزت برقرار رکڻ خاطر سُهيرس پنهنجا قدم مضبوط کُپائي اَڏول ٿي بيهي وڙهيو ۽ ان وقت تائين خونخوار جنگ ڪندو رهيو، جيستائين پاڻ قتل ٿي ويو. ان کان پوءِ ايرانين جو بادشاهه نيمروز پنهنجي وطن ڏانهن واپس ٿيو. راءِ ساهسي، سُهيرس جو پٽ، بعد ۾ پنهنجي پيءُ واري راڄ گديءَ تي ويٺو ۽ پنهنجي ملڪ جو طاقتور حاڪم ثابت ٿيو.}}<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛ 1982؛ ثقافتي مرڪز، ڀٽ شاھ {{تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ}}{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> سنڌ جي مشهور مورخ [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] هن واقعي بابت لکي ٿو ته ”نيمروز“ دراصل [[سجستان]] جو نالو هو، جيڪو روايتي طور [[رستم]] سان منسوب علائقو سمجهيو ويندو هو. سندس خيال موجب نيمروز جو ”بادشاهه“ شايد ايراني سلطنت جو ڪو ماتحت حڪمران هو، جنهن ڪنهن سياسي بحران جي دوران پنهنجي خودمختياريءَ جو اعلان ڪيو هو. لئمبرڪ جي راءِ موجب اهو واقعو غالباً [[هرمز چوٿون]] يا [[خسرو پرويز]] جي ابتدائي دورِ حڪومت (579ع–592ع) ۾ پيش آيو، جڏهن ايران خارجي جنگين ۽ [[بهرام چوبين]] جي بغاوت جهڙين مشڪلاتن کي منهن ڏئي رهيو هو. اهڙي صورتحال ۾ سجستان جي ڪنهن باغي گورنر لاءِ مڪران تي قبضو ڪرڻ هڪ قدرتي سياسي قدم هو، جڏهن⁠ته راءِ سُهيرس جهڙي جنگجو حڪمران لاءِ به ان چئلينج جو مقابلو ڪرڻ فطري ڳالهه هئي.<ref name="لئمبرڪ">ايڇ. ٽي. لئمبرڪ، ''Sind Before the Muslim Conquest''.</ref> لئمبرڪ وڌيڪ لکي ٿو ته هن شڪست جي باوجود سنڌ جي حڪمران گهراڻي جي طاقت ۽ وقار ۾ ڪا نمايان گهٽتائي نه آئي. [[راءِ ساهسي ٻيون|راءِ ساهسي]] پنهنجي پيءُ جي ڇڏيل سلطنت جو مڪمل جانشين بڻيو. ''تحفة الڪرام'' مطابق، ”سُهيرس جو لشڪر هڪ هنڌ گڏ ٿيو ۽ انهن سندس پٽ ساهسيءَ کي تخت تي ويهاريو.“<ref>جي-اي-ايس-بي XVI، ص 79.</ref> لئمبرڪ جي خيال موجب ''چچ نامي'' ۾ ڏنل تفصيلن مان ظاهر ٿئي ٿو ته راءِ سُهيرس فوج جي فقط هڪ حصي سان جلدي ۾ مهم تي روانو ٿيو هو، جڏهن⁠ته سندس پٽ شايد باقي فوج ساڻ ڪري پٺيان اچي رهيو هو. انهيءَ سبب نيمروز جو بادشاهه پنهنجي فتح کي اڳتي وڌائڻ بدران واپس موٽي ويو ۽ سنڌ تي وڌيڪ ڪاهه ڪرڻ جي ڪوشش نه ڪيائين.<ref name="لئمبرڪ" /> هن جنگ کان پوءِ [[بلوچستان]] ۽ [[مڪران]] تي سنڌ جي قبضي کي ڌڪ رسيو ۽ اهي علائقا ڪجهه عرصي لاءِ ايراني اثر هيٺ اچي ويا، جڏهن⁠ته سنڌ ۾ [[راءِ ساهسي ٻيون]] جي تخت نشيني وڏي جشن ۽ تقريبن سان عمل ۾ آئي، جتي موتي ۽ جواهر نئين راجا تي نڇاور ڪيا ويا.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي، ايڊيشن؛ پهريون 2007ع، ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> رحيم داد مولائي شيدائي جي ڪتاب جنت السنڌ جي مطابق: {{quote|"اسلام جي ڪاهه وقت ٻڌ وارن جو زور ٽٽي ويو هو. مالوه، اُجين، چتور، گجرات، ڪڇ ۽ سنڌ جا راجائون، جن مان ڪي کتري ۽ ڪي برهمڻ هئا، تن جي ٻڌ وارن سان دشمني هئي. سنڌ جي راءِ گهراڻي جي راجائن جي، مسئلي نيمروز متعلق، ايران جي ساساني ڪسرائن سان سياسي ڇڪتاڻ لڳل هئي. راءِ سهارس ثانيءَ جي ڏينهن ۾ نيمروز جي ايراني عامل امڪران تي ڪاهه ڪئي هئي، جنهن ڪري راءِ سهارس ثانيءَ قسطنطنيه جي قيصر سان ايرانين خلاف دوستانو ناتو ڳنڍيو هو. سنه 628ع ۾ قيصر هرقل، ايرانين کي نينويٰ جي معرڪي ۾ شڪست ڏيئي، مدائن جي ديوارين هيٺان پهتو هو. ايرانين جي شڪست جي خوشي ملهائڻ لاءِ قسطنطنيه جي درٻار ۾ وڏو جشن برپا ٿيو هو؛ ان موقعي تي راءِ سهارس جي سفير قيصر کي مبارڪباد پيش ڪئي هئي<ref name ="E. Gibbon" >) E. Gibbon:The decline & fall of the Roman Empire, vol-VIII, P-257. </ref> . نيمروز ۾ جنگين جو سلسلو جاري رهيو، جن ۾ راءِ سهارس ثاني وڙهندي مارجي ويو."|جنت السنڌ|<ref name ="جنت السنڌ" > ڪتاب جو نالو ؛ جنت السنڌ، باب ٻيون، تصنيف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن؛ پهريون 2000، ٻيون 2006ع ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي</ref>}} == موت جو سبب == [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] جي راءِ موجب راءِ خاندان جي انتظامي نظام ۾ صوبن جا ڪي گورنر خود راءِ جا ويجها عزيز هوندا هئا. اهڙي سرشتي جو هڪ وڏو نقص اهو هو ته شاهي خاندان سان تعلق رکندڙ گورنرن ۽ ماتحت حڪمرانن کي، غير شاهي نسل جي عملدارن جي ڀيٽ ۾، ڪنهن ڪمزور بادشاهه جي دور ۾ پنهنجي طاقت وڌائڻ ۽ آزادي يا خودمختياري حاصل ڪرڻ جا وڌيڪ موقعا ۽ ترغيبون ملنديون هيون. لئمبرڪ جو خيال آهي ته اهڙي قسم جي صورتحال ايراني شهنشاهت ۾ به بار بار پيدا ٿيندي رهي، جتي ماتحت حڪمران مرڪزي اقتدار جي ڪمزوريءَ مان فائدو وٺي بغاوتون ڪندا هئا. سندس مطابق تاريخي روايتن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪنهن ماتحت گورنر يا سرحدي حڪمران جي اهڙي سياسي خواهش ۽ طاقت جي ڪشمڪش ئي آخرڪار [[راءِ سُهيرس ٻيون|راءِ سُهيرس]] کي هڪ اهڙي فوجي مقابلي ۾ آڻي بيهاريو، جنهن جو انجام سندس موت جي صورت ۾ نڪتو.<ref name="لئمبرڪ">ڪتاب جو نالو؛ ''سنڌ مسلمانن جي فتح کان اڳ'' (جلد ٻيو)؛ ليکڪ: [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]]؛ ايڊيشن: پهريون 1984ع، ٻيو 1990ع؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄام شورو.</ref> لئمبرڪ جي تشريح موجب راءِ سُهيرس جي موت کي رڳو هڪ جنگي حادثو نه، پر ان دور جي سياسي حالتن، سرحدي طاقت جي مقابلي ۽ ماتحت حڪمرانن جي وڌندڙ خودمختياريءَ جي رجحان جي تناظر ۾ به سمجهڻ گهرجي.<ref name="لئمبرڪ" /> ==راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست== {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] m9z4tcbfqa97dvs632zlouak8tt6tgu 384219 384218 2026-06-11T05:42:13Z Intisar Ali 8681 384219 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name =راءِ سُهيرس ٻيون |title |image = |succession = سنڌ جو راجا |predecessor = [[راء سھاسي پھريون]] |successor =[[راء سھاسي ٻيون]] |regent = |reign = سن کان 626 تائين<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ}}{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> |spouses = |issue = |full name = راجا سُهيرس راء ٻيون |house = [[راء]] |dynasty = راء گھراڻو |father =راء سھاسي پھريون |mother } |birth_name = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |date of burial = |place of burial = |religion = }} راجا سُهيرس راء ٻيون: سنڌ ۾ راء گھراڻي جو چوٿون بادشاھ جنھن سنڌ تي 626 تائين حڪومت ڪئي. == تعارف == راءِ خاندان جو پهريون راجا [[راءِ ديواجي]] هو، پر جڏهن نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم مديني پاڪ ڏانهن هجرت ڪئي، تڏهن سنڌ ۾ راءِ سُهيرس ٻئي جي حڪومت هئي. ان وقت سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ الور، يعني [[اروڙ]]، شهر هو. تاريخدانن مطابق هن شهر ۾ عاليشان ماڙيون، باغ باغيچا، آباد زمينون ۽ وڻ ٽڻ هئا، جن سان شهر پررونق هو. راجا سُهيرس وڏو ناڻي وارو ۽ نيڪ انسان هو. سندس سخاوت، انصاف ۽ انسان پروريءَ سبب رعيت ساڻس گهڻي رغبت ۽ محبت رکندي هئي.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> == حڪومت جون حدون == راجا سُهيرس جي ملڪ جون حدون تمام وسيع هيون. سندس حڪومت جون حدون اوڀر ۾ [[ڪشمير]] ۽ [[قنوج]] تائين، اولهه ۾ [[مڪران]] تائين، ڏکڻ ۾ محيط درياءَ کان سمنڊ تائين، ۽ اتر ۾ ڪردان جبل ۽ ڪيڪانان تائين ڦهليل هيون. ''[[تاريخ معصومي]]'' مطابق، الور [[مهراڻ درياهه]] جي ڪناري تي هڪ نهايت وڏو شهر هو، جنهن ۾ بلند عمارتون، مضبوط محلاتون، ميويدار وڻن سان ڀريل باغ ۽ تمدن ۽ شهرت جو اهو سڀ سامان موجود هو، جنهن جي مقيم توڙي مسافر کي خواهش ٿي سگهي ٿي. انهيءَ طرف جي ملڪ ۽ شهرن جو مالڪ مختار ۽ صاحب اقتدار سُهيرس راءِ بن ساهسي هو. جيئن ته سُهيرس راءِ نيڪوڪار ۽ عدالت پسند هو ۽ عام خلق جون گردنون سندس قسمن قسمن جي مهربانين ۽ طرحين طرحين احسانن جي بار هيٺ سدائين جهڪيل هونديون هيون، تنهن ڪري عام ۽ خاص ماڻهن جا ٽولا سندس فرمانبرداري دل و جان سان ڪندا هئا. سندس ملڪ جون حدون اڀرندي طرف کان ڪشمير ۽ قنوج، الهندي طرف کان مڪران ۽ عربي سمنڊ جي ڪناري، يعني ديبل بندر، جيڪو هاڻي لاهري بندر جي نالي سان مشهور آهي، ڏکڻ کان سورت بندر ۽ ديو بندر، ۽ اتر طرف کان قنڌار، سيستان، ڪوهه سليمان، ڪردان ۽ ڪيڪنان جي حدن تائين هيون.<ref name="تاريخ معصومي">ڪتاب جو نالو؛ تاريخ مَعصُومي مصنف؛ مير محمد معصوم بکري ايڊيشن؛ ٽيون 2006ع ڇپائيندڙ: سنڌيڪا اڪيڊمي</ref> == انتظامي ورهاست == راجا سُهيرس پنهنجي ملڪ سنڌ کي چئن صوبن ۾ ورهائي، انهن تي چار صوبيدار مقرر ڪيا. ذڪر ڪيل صوبا هيٺيان هئا: # '''برهمڻ آباد:''' هن صوبي ۾ [[نيرون ڪوٽ]]، [[ديبل]]، لوهاڻا، لاک ۽ سما ضلعا شامل هئا. # '''سيوستان:''' هن صوبي ۾ ٻوڌيا، يعني ٻڌپور، جنڪان، جمنڪان، رونجهان، روجيان ۽ پايا جبل کان وٺي مڪران جي سرحد تائين وارو علائقو شامل هو. # '''اسڪلنده:''' هن صوبي ۾ ڀاٽيا، تلواڙو، چچپور ۽ ديوهپور جي ڪجهه زمين شامل هئي. # '''ملتان:''' ملتان جي ماتحت سڪا، برهمپور، ڪرور، اشهار ۽ تاڪيا کان وٺي ڪشمير جي حد تائين جا علائقا هئا، ۽ هن صوبي جي سرحد ڪشمير سان وڃي ملندي هئي. مٿين صوبن جا الڳ الڳ گورنر مقرر هئا، جيڪي صوبي جو انتظام هلائيندا هئا. راجا طرفان انهن کي ملڪ جي حفاظت ۽ عوام جي ڀلائيءَ لاءِ خاص هدايتون ڏنل هونديون هيون. راجا پاڻ الور ۾ رهندو هو ۽ ڪردارن، ڪيڪانان ۽ برهاس شهر سندس سڌي نگرانيءَ هيٺ هئا. راجا سُهيرس جي اعليٰ انتظامي صلاحيتن سبب گهڻي عرصي تائين ڪنهن به بغاوت سر نه کنيو.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> ''تاريخ معصومي'' مطابق، سُهيرس راءِ ملڪ کي چئن حصن ۾ ورهائي، هر هڪ حصو هڪڙي حاڪم جي سنڀال هيٺ ڏنو ۽ الور شهر کي پنهنجو تختگاهه مقرر ڪيو. هن گهڻو زمانو عيش ۽ آرام ۾ گذاريو. سندس ملڪ ۾ ڪنهن به امير توڙي رعيت سرڪشي نه ڪئي ۽ سڀئي نهايت فرمانبرداري ڪندا رهيا.<ref name="تاريخ معصومي" /> == صوبيدار ۽ علائقا == هن راجا پنهنجي بادشاهت کي چئن صوبن ۾ ورهايو هو. انهن صوبن جو انتظام هيٺين ريت هو: * هڪ صوبيدار [[برهمڻ آباد]] ۾ رهندو هو. [[نيرون ڪوٽ|نيرون ڪوٽ جو قلعو]]، [[ديبل]]، لوهاڻا، لاکا ۽ سمان پرڳڻا سندس حصي ۾ هئا. * ٻئي صوبيدار جو ماڳ [[سيوهڻ]] هو. سندس هٿ هيٺ ٻڌاپور، جهنڪاڻ، ڪوهستان، روجهاڻ ۽ مڪران جي حدن تائين علائقو هو. * ٽيون صوبيدار اسڪلنديءَ جي قلعي ۽ پابيا ۾ رهندو هو، جيڪو تلواريا ۽ چچ جي قلعن جي نالي سان مشهور هو. ٻودهه جي ڀرپاسي واري ايراضي هن صوبيدار جي هٿ هيٺ هئي. * چوٿين صوبيدار جو قيام [[ملتان]] ۾ هو. سڪا، برهمپور، ڪرور، اشهار ۽ کنڀ سندس هٿ هيٺ هئا، ۽ سندس علائقو ڪشمير جي سرحد تائين هو. خود راجا جو مرڪزي شهر [[اروڙ]] هو. هن ڪيروان، قيقانان ۽ نيراس جا شهر پنهنجي نگرانيءَ ۾ رکيا. هن پنهنجي شهزادن کي ويڙهه جي فن کان چڱيءَ طرح واقف ڪيو. ويڙهه لاءِ کين هر وقت تيار رکندو هو ۽ هر قسم جو جنگي سامان، هٿيار ۽ گهوڙا انهن لاءِ تيار هوندا هئا. هو ڪوشش ڪندو هو ته ديسي ڪاهن ۾ پٽ سکيا خاطر سدائين گڏ هجن. کين تاڪيد ڪندو هو ته رعيت کي خوش رکن. هو هر هنڌ عاليشان عمارتون پڻ ٺهرائيندو هو. سندس بادشاهت ۾ فتني باز ۽ باغي ماڻهو نه هئا، جيڪي جهڳڙا پيدا ڪن ۽ رعيت جي امن امان ۾ خلل وجهن. اهو امن امان ڳچ عرصي کان قائم رهندو آيو هو.<ref name="شرر">ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ: مصنف؛ مولانا الحليم ”شرر“: سنڌيڪار؛ فقير اشرف علي سمون: ايڊيشن؛ پهريون 2005ع، 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي</ref> == ايرانين جو حملو == [[راءِ سُهيرس ٻيون|راءِ سُهيرس]] جي دورِ حڪومت ۾ اوچتو [[نيمروز]] جي بادشاهه ڪرمان جي رستي سنڌ تي ڪاهه ڪئي ۽ سنڌ جي ماتحت علائقي [[ڪيچ]] ۽ [[مڪران]] ۾ ڦرلٽ ۽ تباهي شروع ڪئي. جڏهن [[اروڙ]] ۾ ويٺل راءِ سُهيرس کي ان حملي جي خبر پئي ته هن هڪ وڏو لشڪر گڏ ڪري حملي آورن جي مقابلي لاءِ روانگي اختيار ڪئي. ٻنهي فوجن جي وچ ۾ سخت جنگ لڳي، پر قسمت راءِ سُهيرس جو ساٿ نه ڏنو ۽ هو جنگ دوران مارجي ويو.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي، ايڊيشن؛ پهريون 2007ع، ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> ''تاريخ معصومي'' مطابق، جنگ صبح کان وٺي منجهند تائين جاري رهي. آخرڪار نيمروز جو بادشاهه سنڌ جي حاڪم تي غالب پئجي ويو ۽ سنڌي فوج کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. انهيءَ دوران هڪ تير راءِ سُهيرس جي نڙيءَ ۾ لڳو، جنهن سبب هو مارجي ويو. نيمروز جو لشڪر اڌ رات تائين سنڌي لشڪر جي ڇانوڻي ۽ سامان کي ڦريندو رهيو ۽ پوءِ واپس موٽي ويو. ٻئي ڏينهن سنڌ جا اهي سپاهي، جيڪي جنگ دوران ٽڙي پکڙي ويا هئا، ٻيهر گڏ ٿي [[اروڙ]] جي تختگاهه ڏانهن روانا ٿيا.<ref name="تاريخ معصومي">ڪتاب جو نالو؛ تاريخ معصومي، مصنف؛ مير محمد معصوم بکري، ايڊيشن؛ ٽيون 2006ع، ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي</ref> اعجاز الحق قدوسي هڪ ٻي روايت بيان ڪندي لکي ٿو ته راءِ سُهيرس وڏي بهادريءَ سان جنگ وڙهي رهيو هو، پر اوچتو هڪ تير ڀرسان پيل گاهه ۾ ڪري پيو، جنهن سبب باهه لڳي وئي. انهيءَ باهه ۾ راجا سڙي فوت ٿي ويو، جڏهن⁠ته نيمروز جي لشڪر مڪران جي علائقن ۾ وڏي تباهي ۽ ويڌن مچائي.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي، ايڊيشن؛ پهريون 2007ع، ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> فتحنامي موجب راءِ سُهيرس جي موت بابت هيٺيون بيان ملي ٿو: {{اقتباس|سُهيرس راءِ ولد ساهسي راءِ، جنهن جي حڪومت جون الهنديون سرحدون ڪُرد جبلن ۽ قيقانان، يعني قلات ۽ مڪران، تائين وسيع هيون، پنهنجي گاديءَ واري هنڌ اَروڙ ۾ نهايت ڪاميابيءَ سان حڪومت هلائي رهيو هو. اوچتو فارس طرفان نيمروز جي بادشاهه جي فوج ڪرمان ۾ داخل ٿي. جڏهن سُهيرس کي اها خبر پهتي، تڏهن هن پاڻ پيشقدمي ڪري حملي آور فوج سان سخت جنگ ڪئي، جنهن ۾ ٻنهي طرفن جا ڪيترائي جنگي جوڌا مارجي ويا. ان کان پوءِ ايرانين سخت حملو شروع ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سُهيرس جي فوج گهيري ۾ اچي وئي. پنهنجي مانَ، شانَ ۽ عزت برقرار رکڻ خاطر سُهيرس پنهنجا قدم مضبوط کُپائي اَڏول ٿي بيهي وڙهيو ۽ ان وقت تائين خونخوار جنگ ڪندو رهيو، جيستائين پاڻ قتل ٿي ويو. ان کان پوءِ ايرانين جو بادشاهه نيمروز پنهنجي وطن ڏانهن واپس ٿيو. راءِ ساهسي، سُهيرس جو پٽ، بعد ۾ پنهنجي پيءُ واري راڄ گديءَ تي ويٺو ۽ پنهنجي ملڪ جو طاقتور حاڪم ثابت ٿيو.}}<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛ 1982؛ ثقافتي مرڪز، ڀٽ شاھ {{تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ}}{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> سنڌ جي مشهور مورخ [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] هن واقعي بابت لکي ٿو ته ”نيمروز“ دراصل [[سجستان]] جو نالو هو، جيڪو روايتي طور [[رستم]] سان منسوب علائقو سمجهيو ويندو هو. سندس خيال موجب نيمروز جو ”بادشاهه“ شايد ايراني سلطنت جو ڪو ماتحت حڪمران هو، جنهن ڪنهن سياسي بحران جي دوران پنهنجي خودمختياريءَ جو اعلان ڪيو هو. لئمبرڪ جي راءِ موجب اهو واقعو غالباً [[هرمز چوٿون]] يا [[خسرو پرويز]] جي ابتدائي دورِ حڪومت (579ع–592ع) ۾ پيش آيو، جڏهن ايران خارجي جنگين ۽ [[بهرام چوبين]] جي بغاوت جهڙين مشڪلاتن کي منهن ڏئي رهيو هو. اهڙي صورتحال ۾ سجستان جي ڪنهن باغي گورنر لاءِ مڪران تي قبضو ڪرڻ هڪ قدرتي سياسي قدم هو، جڏهن⁠ته راءِ سُهيرس جهڙي جنگجو حڪمران لاءِ به ان چئلينج جو مقابلو ڪرڻ فطري ڳالهه هئي.<ref name="لئمبرڪ">ايڇ. ٽي. لئمبرڪ، ''Sind Before the Muslim Conquest''.</ref> لئمبرڪ وڌيڪ لکي ٿو ته هن شڪست جي باوجود سنڌ جي حڪمران گهراڻي جي طاقت ۽ وقار ۾ ڪا نمايان گهٽتائي نه آئي. [[راءِ ساهسي ٻيون|راءِ ساهسي]] پنهنجي پيءُ جي ڇڏيل سلطنت جو مڪمل جانشين بڻيو. ''تحفة الڪرام'' مطابق، ”سُهيرس جو لشڪر هڪ هنڌ گڏ ٿيو ۽ انهن سندس پٽ ساهسيءَ کي تخت تي ويهاريو.“<ref>جي-اي-ايس-بي XVI، ص 79.</ref> لئمبرڪ جي خيال موجب ''چچ نامي'' ۾ ڏنل تفصيلن مان ظاهر ٿئي ٿو ته راءِ سُهيرس فوج جي فقط هڪ حصي سان جلدي ۾ مهم تي روانو ٿيو هو، جڏهن⁠ته سندس پٽ شايد باقي فوج ساڻ ڪري پٺيان اچي رهيو هو. انهيءَ سبب نيمروز جو بادشاهه پنهنجي فتح کي اڳتي وڌائڻ بدران واپس موٽي ويو ۽ سنڌ تي وڌيڪ ڪاهه ڪرڻ جي ڪوشش نه ڪيائين.<ref name="لئمبرڪ" /> هن جنگ کان پوءِ [[بلوچستان]] ۽ [[مڪران]] تي سنڌ جي قبضي کي ڌڪ رسيو ۽ اهي علائقا ڪجهه عرصي لاءِ ايراني اثر هيٺ اچي ويا، جڏهن⁠ته سنڌ ۾ [[راءِ ساهسي ٻيون]] جي تخت نشيني وڏي جشن ۽ تقريبن سان عمل ۾ آئي، جتي موتي ۽ جواهر نئين راجا تي نڇاور ڪيا ويا.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي، ايڊيشن؛ پهريون 2007ع، ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> رحيم داد مولائي شيدائي جي ڪتاب جنت السنڌ جي مطابق: {{quote|"اسلام جي ڪاهه وقت ٻڌ وارن جو زور ٽٽي ويو هو. مالوه، اُجين، چتور، گجرات، ڪڇ ۽ سنڌ جا راجائون، جن مان ڪي کتري ۽ ڪي برهمڻ هئا، تن جي ٻڌ وارن سان دشمني هئي. سنڌ جي راءِ گهراڻي جي راجائن جي، مسئلي نيمروز متعلق، ايران جي ساساني ڪسرائن سان سياسي ڇڪتاڻ لڳل هئي. راءِ سهارس ثانيءَ جي ڏينهن ۾ نيمروز جي ايراني عامل امڪران تي ڪاهه ڪئي هئي، جنهن ڪري راءِ سهارس ثانيءَ قسطنطنيه جي قيصر سان ايرانين خلاف دوستانو ناتو ڳنڍيو هو. سنه 628ع ۾ قيصر هرقل، ايرانين کي نينويٰ جي معرڪي ۾ شڪست ڏيئي، مدائن جي ديوارين هيٺان پهتو هو. ايرانين جي شڪست جي خوشي ملهائڻ لاءِ قسطنطنيه جي درٻار ۾ وڏو جشن برپا ٿيو هو؛ ان موقعي تي راءِ سهارس جي سفير قيصر کي مبارڪباد پيش ڪئي هئي<ref name ="E. Gibbon" >) E. Gibbon:The decline & fall of the Roman Empire, vol-VIII, P-257. </ref> . نيمروز ۾ جنگين جو سلسلو جاري رهيو، جن ۾ راءِ سهارس ثاني وڙهندي مارجي ويو."|جنت السنڌ|<ref name ="جنت السنڌ" > ڪتاب جو نالو ؛ جنت السنڌ، باب ٻيون، تصنيف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن؛ پهريون 2000، ٻيون 2006ع ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي</ref>}} == موت جو سبب == [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] جي راءِ موجب راءِ خاندان جي انتظامي نظام ۾ صوبن جا ڪي گورنر خود راءِ جا ويجها عزيز هوندا هئا. اهڙي سرشتي جو هڪ وڏو نقص اهو هو ته شاهي خاندان سان تعلق رکندڙ گورنرن ۽ ماتحت حڪمرانن کي، غير شاهي نسل جي عملدارن جي ڀيٽ ۾، ڪنهن ڪمزور بادشاهه جي دور ۾ پنهنجي طاقت وڌائڻ ۽ آزادي يا خودمختياري حاصل ڪرڻ جا وڌيڪ موقعا ۽ ترغيبون ملنديون هيون. لئمبرڪ جو خيال آهي ته اهڙي قسم جي صورتحال ايراني شهنشاهت ۾ به بار بار پيدا ٿيندي رهي، جتي ماتحت حڪمران مرڪزي اقتدار جي ڪمزوريءَ مان فائدو وٺي بغاوتون ڪندا هئا. سندس مطابق تاريخي روايتن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪنهن ماتحت گورنر يا سرحدي حڪمران جي اهڙي سياسي خواهش ۽ طاقت جي ڪشمڪش ئي آخرڪار [[راءِ سُهيرس ٻيون|راءِ سُهيرس]] کي هڪ اهڙي فوجي مقابلي ۾ آڻي بيهاريو، جنهن جو انجام سندس موت جي صورت ۾ نڪتو.<ref name="لئمبرڪ">ڪتاب جو نالو؛ ''سنڌ مسلمانن جي فتح کان اڳ'' (جلد ٻيو)؛ ليکڪ: [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]]؛ ايڊيشن: پهريون 1984ع، ٻيو 1990ع؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄام شورو.</ref> لئمبرڪ جي تشريح موجب راءِ سُهيرس جي موت کي رڳو هڪ جنگي حادثو نه، پر ان دور جي سياسي حالتن، سرحدي طاقت جي مقابلي ۽ ماتحت حڪمرانن جي وڌندڙ خودمختياريءَ جي رجحان جي تناظر ۾ به سمجهڻ گهرجي.<ref name="لئمبرڪ" /> ==راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست== {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] 9ouypdj1n6sg07o1hygz6821kf0ynvv 384220 384219 2026-06-11T05:44:08Z Intisar Ali 8681 /* */ 384220 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name =راءِ سُهيرس ٻيون |title |image = |succession = سنڌ جو راجا |predecessor = [[راء سھاسي پھريون]] |successor =[[راء سھاسي ٻيون]] |regent = |reign = سن کان 626 تائين<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ}}{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> |spouses = |issue = |full name = راجا سُهيرس راء ٻيون |house = [[راء]] |dynasty = راء گھراڻو |father =راء سھاسي پھريون |mother } |birth_name = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |date of burial = |place of burial = |religion = }} '''راءِ سُهيرس''' (سنسڪرت: سهاسي) [[راءِ خاندان]] جو هڪ اهم حڪمران هو، جنهن [[ارور]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻائي سنڌ تي حڪومت ڪئي. [[چچ نامو]] موجب هو [[راءِ ساهسي اول]] جو پٽ هو ۽ پنهنجي دور جو هڪ انصاف پسند، مضبوط ۽ بااختيار حڪمران شمار ٿيندو هو == تعارف == راءِ خاندان جو پهريون راجا [[راءِ ديواجي]] هو، پر جڏهن نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم مديني پاڪ ڏانهن هجرت ڪئي، تڏهن سنڌ ۾ راءِ سُهيرس ٻئي جي حڪومت هئي. ان وقت سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ الور، يعني [[اروڙ]]، شهر هو. تاريخدانن مطابق هن شهر ۾ عاليشان ماڙيون، باغ باغيچا، آباد زمينون ۽ وڻ ٽڻ هئا، جن سان شهر پررونق هو. راجا سُهيرس وڏو ناڻي وارو ۽ نيڪ انسان هو. سندس سخاوت، انصاف ۽ انسان پروريءَ سبب رعيت ساڻس گهڻي رغبت ۽ محبت رکندي هئي.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> == حڪومت جون حدون == راجا سُهيرس جي ملڪ جون حدون تمام وسيع هيون. سندس حڪومت جون حدون اوڀر ۾ [[ڪشمير]] ۽ [[قنوج]] تائين، اولهه ۾ [[مڪران]] تائين، ڏکڻ ۾ محيط درياءَ کان سمنڊ تائين، ۽ اتر ۾ ڪردان جبل ۽ ڪيڪانان تائين ڦهليل هيون. ''[[تاريخ معصومي]]'' مطابق، الور [[مهراڻ درياهه]] جي ڪناري تي هڪ نهايت وڏو شهر هو، جنهن ۾ بلند عمارتون، مضبوط محلاتون، ميويدار وڻن سان ڀريل باغ ۽ تمدن ۽ شهرت جو اهو سڀ سامان موجود هو، جنهن جي مقيم توڙي مسافر کي خواهش ٿي سگهي ٿي. انهيءَ طرف جي ملڪ ۽ شهرن جو مالڪ مختار ۽ صاحب اقتدار سُهيرس راءِ بن ساهسي هو. جيئن ته سُهيرس راءِ نيڪوڪار ۽ عدالت پسند هو ۽ عام خلق جون گردنون سندس قسمن قسمن جي مهربانين ۽ طرحين طرحين احسانن جي بار هيٺ سدائين جهڪيل هونديون هيون، تنهن ڪري عام ۽ خاص ماڻهن جا ٽولا سندس فرمانبرداري دل و جان سان ڪندا هئا. سندس ملڪ جون حدون اڀرندي طرف کان ڪشمير ۽ قنوج، الهندي طرف کان مڪران ۽ عربي سمنڊ جي ڪناري، يعني ديبل بندر، جيڪو هاڻي لاهري بندر جي نالي سان مشهور آهي، ڏکڻ کان سورت بندر ۽ ديو بندر، ۽ اتر طرف کان قنڌار، سيستان، ڪوهه سليمان، ڪردان ۽ ڪيڪنان جي حدن تائين هيون.<ref name="تاريخ معصومي">ڪتاب جو نالو؛ تاريخ مَعصُومي مصنف؛ مير محمد معصوم بکري ايڊيشن؛ ٽيون 2006ع ڇپائيندڙ: سنڌيڪا اڪيڊمي</ref> == انتظامي ورهاست == راجا سُهيرس پنهنجي ملڪ سنڌ کي چئن صوبن ۾ ورهائي، انهن تي چار صوبيدار مقرر ڪيا. ذڪر ڪيل صوبا هيٺيان هئا: # '''برهمڻ آباد:''' هن صوبي ۾ [[نيرون ڪوٽ]]، [[ديبل]]، لوهاڻا، لاک ۽ سما ضلعا شامل هئا. # '''سيوستان:''' هن صوبي ۾ ٻوڌيا، يعني ٻڌپور، جنڪان، جمنڪان، رونجهان، روجيان ۽ پايا جبل کان وٺي مڪران جي سرحد تائين وارو علائقو شامل هو. # '''اسڪلنده:''' هن صوبي ۾ ڀاٽيا، تلواڙو، چچپور ۽ ديوهپور جي ڪجهه زمين شامل هئي. # '''ملتان:''' ملتان جي ماتحت سڪا، برهمپور، ڪرور، اشهار ۽ تاڪيا کان وٺي ڪشمير جي حد تائين جا علائقا هئا، ۽ هن صوبي جي سرحد ڪشمير سان وڃي ملندي هئي. مٿين صوبن جا الڳ الڳ گورنر مقرر هئا، جيڪي صوبي جو انتظام هلائيندا هئا. راجا طرفان انهن کي ملڪ جي حفاظت ۽ عوام جي ڀلائيءَ لاءِ خاص هدايتون ڏنل هونديون هيون. راجا پاڻ الور ۾ رهندو هو ۽ ڪردارن، ڪيڪانان ۽ برهاس شهر سندس سڌي نگرانيءَ هيٺ هئا. راجا سُهيرس جي اعليٰ انتظامي صلاحيتن سبب گهڻي عرصي تائين ڪنهن به بغاوت سر نه کنيو.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> ''تاريخ معصومي'' مطابق، سُهيرس راءِ ملڪ کي چئن حصن ۾ ورهائي، هر هڪ حصو هڪڙي حاڪم جي سنڀال هيٺ ڏنو ۽ الور شهر کي پنهنجو تختگاهه مقرر ڪيو. هن گهڻو زمانو عيش ۽ آرام ۾ گذاريو. سندس ملڪ ۾ ڪنهن به امير توڙي رعيت سرڪشي نه ڪئي ۽ سڀئي نهايت فرمانبرداري ڪندا رهيا.<ref name="تاريخ معصومي" /> == صوبيدار ۽ علائقا == هن راجا پنهنجي بادشاهت کي چئن صوبن ۾ ورهايو هو. انهن صوبن جو انتظام هيٺين ريت هو: * هڪ صوبيدار [[برهمڻ آباد]] ۾ رهندو هو. [[نيرون ڪوٽ|نيرون ڪوٽ جو قلعو]]، [[ديبل]]، لوهاڻا، لاکا ۽ سمان پرڳڻا سندس حصي ۾ هئا. * ٻئي صوبيدار جو ماڳ [[سيوهڻ]] هو. سندس هٿ هيٺ ٻڌاپور، جهنڪاڻ، ڪوهستان، روجهاڻ ۽ مڪران جي حدن تائين علائقو هو. * ٽيون صوبيدار اسڪلنديءَ جي قلعي ۽ پابيا ۾ رهندو هو، جيڪو تلواريا ۽ چچ جي قلعن جي نالي سان مشهور هو. ٻودهه جي ڀرپاسي واري ايراضي هن صوبيدار جي هٿ هيٺ هئي. * چوٿين صوبيدار جو قيام [[ملتان]] ۾ هو. سڪا، برهمپور، ڪرور، اشهار ۽ کنڀ سندس هٿ هيٺ هئا، ۽ سندس علائقو ڪشمير جي سرحد تائين هو. خود راجا جو مرڪزي شهر [[اروڙ]] هو. هن ڪيروان، قيقانان ۽ نيراس جا شهر پنهنجي نگرانيءَ ۾ رکيا. هن پنهنجي شهزادن کي ويڙهه جي فن کان چڱيءَ طرح واقف ڪيو. ويڙهه لاءِ کين هر وقت تيار رکندو هو ۽ هر قسم جو جنگي سامان، هٿيار ۽ گهوڙا انهن لاءِ تيار هوندا هئا. هو ڪوشش ڪندو هو ته ديسي ڪاهن ۾ پٽ سکيا خاطر سدائين گڏ هجن. کين تاڪيد ڪندو هو ته رعيت کي خوش رکن. هو هر هنڌ عاليشان عمارتون پڻ ٺهرائيندو هو. سندس بادشاهت ۾ فتني باز ۽ باغي ماڻهو نه هئا، جيڪي جهڳڙا پيدا ڪن ۽ رعيت جي امن امان ۾ خلل وجهن. اهو امن امان ڳچ عرصي کان قائم رهندو آيو هو.<ref name="شرر">ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ: مصنف؛ مولانا الحليم ”شرر“: سنڌيڪار؛ فقير اشرف علي سمون: ايڊيشن؛ پهريون 2005ع، 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي</ref> == ايرانين جو حملو == [[راءِ سُهيرس ٻيون|راءِ سُهيرس]] جي دورِ حڪومت ۾ اوچتو [[نيمروز]] جي بادشاهه ڪرمان جي رستي سنڌ تي ڪاهه ڪئي ۽ سنڌ جي ماتحت علائقي [[ڪيچ]] ۽ [[مڪران]] ۾ ڦرلٽ ۽ تباهي شروع ڪئي. جڏهن [[اروڙ]] ۾ ويٺل راءِ سُهيرس کي ان حملي جي خبر پئي ته هن هڪ وڏو لشڪر گڏ ڪري حملي آورن جي مقابلي لاءِ روانگي اختيار ڪئي. ٻنهي فوجن جي وچ ۾ سخت جنگ لڳي، پر قسمت راءِ سُهيرس جو ساٿ نه ڏنو ۽ هو جنگ دوران مارجي ويو.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي، ايڊيشن؛ پهريون 2007ع، ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> ''تاريخ معصومي'' مطابق، جنگ صبح کان وٺي منجهند تائين جاري رهي. آخرڪار نيمروز جو بادشاهه سنڌ جي حاڪم تي غالب پئجي ويو ۽ سنڌي فوج کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. انهيءَ دوران هڪ تير راءِ سُهيرس جي نڙيءَ ۾ لڳو، جنهن سبب هو مارجي ويو. نيمروز جو لشڪر اڌ رات تائين سنڌي لشڪر جي ڇانوڻي ۽ سامان کي ڦريندو رهيو ۽ پوءِ واپس موٽي ويو. ٻئي ڏينهن سنڌ جا اهي سپاهي، جيڪي جنگ دوران ٽڙي پکڙي ويا هئا، ٻيهر گڏ ٿي [[اروڙ]] جي تختگاهه ڏانهن روانا ٿيا.<ref name="تاريخ معصومي">ڪتاب جو نالو؛ تاريخ معصومي، مصنف؛ مير محمد معصوم بکري، ايڊيشن؛ ٽيون 2006ع، ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي</ref> اعجاز الحق قدوسي هڪ ٻي روايت بيان ڪندي لکي ٿو ته راءِ سُهيرس وڏي بهادريءَ سان جنگ وڙهي رهيو هو، پر اوچتو هڪ تير ڀرسان پيل گاهه ۾ ڪري پيو، جنهن سبب باهه لڳي وئي. انهيءَ باهه ۾ راجا سڙي فوت ٿي ويو، جڏهن⁠ته نيمروز جي لشڪر مڪران جي علائقن ۾ وڏي تباهي ۽ ويڌن مچائي.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي، ايڊيشن؛ پهريون 2007ع، ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> فتحنامي موجب راءِ سُهيرس جي موت بابت هيٺيون بيان ملي ٿو: {{اقتباس|سُهيرس راءِ ولد ساهسي راءِ، جنهن جي حڪومت جون الهنديون سرحدون ڪُرد جبلن ۽ قيقانان، يعني قلات ۽ مڪران، تائين وسيع هيون، پنهنجي گاديءَ واري هنڌ اَروڙ ۾ نهايت ڪاميابيءَ سان حڪومت هلائي رهيو هو. اوچتو فارس طرفان نيمروز جي بادشاهه جي فوج ڪرمان ۾ داخل ٿي. جڏهن سُهيرس کي اها خبر پهتي، تڏهن هن پاڻ پيشقدمي ڪري حملي آور فوج سان سخت جنگ ڪئي، جنهن ۾ ٻنهي طرفن جا ڪيترائي جنگي جوڌا مارجي ويا. ان کان پوءِ ايرانين سخت حملو شروع ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سُهيرس جي فوج گهيري ۾ اچي وئي. پنهنجي مانَ، شانَ ۽ عزت برقرار رکڻ خاطر سُهيرس پنهنجا قدم مضبوط کُپائي اَڏول ٿي بيهي وڙهيو ۽ ان وقت تائين خونخوار جنگ ڪندو رهيو، جيستائين پاڻ قتل ٿي ويو. ان کان پوءِ ايرانين جو بادشاهه نيمروز پنهنجي وطن ڏانهن واپس ٿيو. راءِ ساهسي، سُهيرس جو پٽ، بعد ۾ پنهنجي پيءُ واري راڄ گديءَ تي ويٺو ۽ پنهنجي ملڪ جو طاقتور حاڪم ثابت ٿيو.}}<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛ 1982؛ ثقافتي مرڪز، ڀٽ شاھ {{تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ}}{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> سنڌ جي مشهور مورخ [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] هن واقعي بابت لکي ٿو ته ”نيمروز“ دراصل [[سجستان]] جو نالو هو، جيڪو روايتي طور [[رستم]] سان منسوب علائقو سمجهيو ويندو هو. سندس خيال موجب نيمروز جو ”بادشاهه“ شايد ايراني سلطنت جو ڪو ماتحت حڪمران هو، جنهن ڪنهن سياسي بحران جي دوران پنهنجي خودمختياريءَ جو اعلان ڪيو هو. لئمبرڪ جي راءِ موجب اهو واقعو غالباً [[هرمز چوٿون]] يا [[خسرو پرويز]] جي ابتدائي دورِ حڪومت (579ع–592ع) ۾ پيش آيو، جڏهن ايران خارجي جنگين ۽ [[بهرام چوبين]] جي بغاوت جهڙين مشڪلاتن کي منهن ڏئي رهيو هو. اهڙي صورتحال ۾ سجستان جي ڪنهن باغي گورنر لاءِ مڪران تي قبضو ڪرڻ هڪ قدرتي سياسي قدم هو، جڏهن⁠ته راءِ سُهيرس جهڙي جنگجو حڪمران لاءِ به ان چئلينج جو مقابلو ڪرڻ فطري ڳالهه هئي.<ref name="لئمبرڪ">ايڇ. ٽي. لئمبرڪ، ''Sind Before the Muslim Conquest''.</ref> لئمبرڪ وڌيڪ لکي ٿو ته هن شڪست جي باوجود سنڌ جي حڪمران گهراڻي جي طاقت ۽ وقار ۾ ڪا نمايان گهٽتائي نه آئي. [[راءِ ساهسي ٻيون|راءِ ساهسي]] پنهنجي پيءُ جي ڇڏيل سلطنت جو مڪمل جانشين بڻيو. ''تحفة الڪرام'' مطابق، ”سُهيرس جو لشڪر هڪ هنڌ گڏ ٿيو ۽ انهن سندس پٽ ساهسيءَ کي تخت تي ويهاريو.“<ref>جي-اي-ايس-بي XVI، ص 79.</ref> لئمبرڪ جي خيال موجب ''چچ نامي'' ۾ ڏنل تفصيلن مان ظاهر ٿئي ٿو ته راءِ سُهيرس فوج جي فقط هڪ حصي سان جلدي ۾ مهم تي روانو ٿيو هو، جڏهن⁠ته سندس پٽ شايد باقي فوج ساڻ ڪري پٺيان اچي رهيو هو. انهيءَ سبب نيمروز جو بادشاهه پنهنجي فتح کي اڳتي وڌائڻ بدران واپس موٽي ويو ۽ سنڌ تي وڌيڪ ڪاهه ڪرڻ جي ڪوشش نه ڪيائين.<ref name="لئمبرڪ" /> هن جنگ کان پوءِ [[بلوچستان]] ۽ [[مڪران]] تي سنڌ جي قبضي کي ڌڪ رسيو ۽ اهي علائقا ڪجهه عرصي لاءِ ايراني اثر هيٺ اچي ويا، جڏهن⁠ته سنڌ ۾ [[راءِ ساهسي ٻيون]] جي تخت نشيني وڏي جشن ۽ تقريبن سان عمل ۾ آئي، جتي موتي ۽ جواهر نئين راجا تي نڇاور ڪيا ويا.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي، ايڊيشن؛ پهريون 2007ع، ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> رحيم داد مولائي شيدائي جي ڪتاب جنت السنڌ جي مطابق: {{quote|"اسلام جي ڪاهه وقت ٻڌ وارن جو زور ٽٽي ويو هو. مالوه، اُجين، چتور، گجرات، ڪڇ ۽ سنڌ جا راجائون، جن مان ڪي کتري ۽ ڪي برهمڻ هئا، تن جي ٻڌ وارن سان دشمني هئي. سنڌ جي راءِ گهراڻي جي راجائن جي، مسئلي نيمروز متعلق، ايران جي ساساني ڪسرائن سان سياسي ڇڪتاڻ لڳل هئي. راءِ سهارس ثانيءَ جي ڏينهن ۾ نيمروز جي ايراني عامل امڪران تي ڪاهه ڪئي هئي، جنهن ڪري راءِ سهارس ثانيءَ قسطنطنيه جي قيصر سان ايرانين خلاف دوستانو ناتو ڳنڍيو هو. سنه 628ع ۾ قيصر هرقل، ايرانين کي نينويٰ جي معرڪي ۾ شڪست ڏيئي، مدائن جي ديوارين هيٺان پهتو هو. ايرانين جي شڪست جي خوشي ملهائڻ لاءِ قسطنطنيه جي درٻار ۾ وڏو جشن برپا ٿيو هو؛ ان موقعي تي راءِ سهارس جي سفير قيصر کي مبارڪباد پيش ڪئي هئي<ref name ="E. Gibbon" >) E. Gibbon:The decline & fall of the Roman Empire, vol-VIII, P-257. </ref> . نيمروز ۾ جنگين جو سلسلو جاري رهيو، جن ۾ راءِ سهارس ثاني وڙهندي مارجي ويو."|جنت السنڌ|<ref name ="جنت السنڌ" > ڪتاب جو نالو ؛ جنت السنڌ، باب ٻيون، تصنيف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن؛ پهريون 2000، ٻيون 2006ع ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي</ref>}} == موت جو سبب == [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] جي راءِ موجب راءِ خاندان جي انتظامي نظام ۾ صوبن جا ڪي گورنر خود راءِ جا ويجها عزيز هوندا هئا. اهڙي سرشتي جو هڪ وڏو نقص اهو هو ته شاهي خاندان سان تعلق رکندڙ گورنرن ۽ ماتحت حڪمرانن کي، غير شاهي نسل جي عملدارن جي ڀيٽ ۾، ڪنهن ڪمزور بادشاهه جي دور ۾ پنهنجي طاقت وڌائڻ ۽ آزادي يا خودمختياري حاصل ڪرڻ جا وڌيڪ موقعا ۽ ترغيبون ملنديون هيون. لئمبرڪ جو خيال آهي ته اهڙي قسم جي صورتحال ايراني شهنشاهت ۾ به بار بار پيدا ٿيندي رهي، جتي ماتحت حڪمران مرڪزي اقتدار جي ڪمزوريءَ مان فائدو وٺي بغاوتون ڪندا هئا. سندس مطابق تاريخي روايتن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪنهن ماتحت گورنر يا سرحدي حڪمران جي اهڙي سياسي خواهش ۽ طاقت جي ڪشمڪش ئي آخرڪار [[راءِ سُهيرس ٻيون|راءِ سُهيرس]] کي هڪ اهڙي فوجي مقابلي ۾ آڻي بيهاريو، جنهن جو انجام سندس موت جي صورت ۾ نڪتو.<ref name="لئمبرڪ">ڪتاب جو نالو؛ ''سنڌ مسلمانن جي فتح کان اڳ'' (جلد ٻيو)؛ ليکڪ: [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]]؛ ايڊيشن: پهريون 1984ع، ٻيو 1990ع؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄام شورو.</ref> لئمبرڪ جي تشريح موجب راءِ سُهيرس جي موت کي رڳو هڪ جنگي حادثو نه، پر ان دور جي سياسي حالتن، سرحدي طاقت جي مقابلي ۽ ماتحت حڪمرانن جي وڌندڙ خودمختياريءَ جي رجحان جي تناظر ۾ به سمجهڻ گهرجي.<ref name="لئمبرڪ" /> ==راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست== {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] nu4t4t6v3k58u0yhjnz9azrkrnphfsh 384224 384220 2026-06-11T05:53:08Z Intisar Ali 8681 /* */ 384224 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name =راءِ سُهيرس ٻيون |title |image = |succession = سنڌ جو راجا |predecessor = [[راء ساھسي پھريون]] |successor =[[راء ساھسي ٻيون]] |regent = |reign = سن کان 626 تائين<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ}}{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> |spouses = |issue = |full name = راجا سُهيرس راء ٻيون |house = [[راء]] |dynasty = راء گھراڻو |father =راء سھاسي پھريون |mother } |birth_name = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |date of burial = |place of burial = |religion = }} '''راءِ سُهيرس''' (سنسڪرت: سهاسي) [[راءِ خاندان]] جو هڪ اهم حڪمران هو، جنهن [[ارور]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻائي سنڌ تي حڪومت ڪئي. [[چچ نامو]] موجب هو [[راءِ ساهسي اول]] جو پٽ هو ۽ پنهنجي دور جو هڪ انصاف پسند، مضبوط ۽ بااختيار حڪمران شمار ٿيندو هو == تعارف == راءِ خاندان جو پهريون راجا [[راءِ ديواجي]] هو، پر جڏهن نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم مديني پاڪ ڏانهن هجرت ڪئي، تڏهن سنڌ ۾ راءِ سُهيرس ٻئي جي حڪومت هئي. ان وقت سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ الور، يعني [[اروڙ]]، شهر هو. تاريخدانن مطابق هن شهر ۾ عاليشان ماڙيون، باغ باغيچا، آباد زمينون ۽ وڻ ٽڻ هئا، جن سان شهر پررونق هو. راجا سُهيرس وڏو ناڻي وارو ۽ نيڪ انسان هو. سندس سخاوت، انصاف ۽ انسان پروريءَ سبب رعيت ساڻس گهڻي رغبت ۽ محبت رکندي هئي.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> == حڪومت جون حدون == راجا سُهيرس جي ملڪ جون حدون تمام وسيع هيون. سندس حڪومت جون حدون اوڀر ۾ [[ڪشمير]] ۽ [[قنوج]] تائين، اولهه ۾ [[مڪران]] تائين، ڏکڻ ۾ محيط درياءَ کان سمنڊ تائين، ۽ اتر ۾ ڪردان جبل ۽ ڪيڪانان تائين ڦهليل هيون. ''[[تاريخ معصومي]]'' مطابق، الور [[مهراڻ درياهه]] جي ڪناري تي هڪ نهايت وڏو شهر هو، جنهن ۾ بلند عمارتون، مضبوط محلاتون، ميويدار وڻن سان ڀريل باغ ۽ تمدن ۽ شهرت جو اهو سڀ سامان موجود هو، جنهن جي مقيم توڙي مسافر کي خواهش ٿي سگهي ٿي. انهيءَ طرف جي ملڪ ۽ شهرن جو مالڪ مختار ۽ صاحب اقتدار سُهيرس راءِ بن ساهسي هو. جيئن ته سُهيرس راءِ نيڪوڪار ۽ عدالت پسند هو ۽ عام خلق جون گردنون سندس قسمن قسمن جي مهربانين ۽ طرحين طرحين احسانن جي بار هيٺ سدائين جهڪيل هونديون هيون، تنهن ڪري عام ۽ خاص ماڻهن جا ٽولا سندس فرمانبرداري دل و جان سان ڪندا هئا. سندس ملڪ جون حدون اڀرندي طرف کان ڪشمير ۽ قنوج، الهندي طرف کان مڪران ۽ عربي سمنڊ جي ڪناري، يعني ديبل بندر، جيڪو هاڻي لاهري بندر جي نالي سان مشهور آهي، ڏکڻ کان سورت بندر ۽ ديو بندر، ۽ اتر طرف کان قنڌار، سيستان، ڪوهه سليمان، ڪردان ۽ ڪيڪنان جي حدن تائين هيون.<ref name="تاريخ معصومي">ڪتاب جو نالو؛ تاريخ مَعصُومي مصنف؛ مير محمد معصوم بکري ايڊيشن؛ ٽيون 2006ع ڇپائيندڙ: سنڌيڪا اڪيڊمي</ref> == انتظامي ورهاست == راجا سُهيرس پنهنجي ملڪ سنڌ کي چئن صوبن ۾ ورهائي، انهن تي چار صوبيدار مقرر ڪيا. ذڪر ڪيل صوبا هيٺيان هئا: # '''برهمڻ آباد:''' هن صوبي ۾ [[نيرون ڪوٽ]]، [[ديبل]]، لوهاڻا، لاک ۽ سما ضلعا شامل هئا. # '''سيوستان:''' هن صوبي ۾ ٻوڌيا، يعني ٻڌپور، جنڪان، جمنڪان، رونجهان، روجيان ۽ پايا جبل کان وٺي مڪران جي سرحد تائين وارو علائقو شامل هو. # '''اسڪلنده:''' هن صوبي ۾ ڀاٽيا، تلواڙو، چچپور ۽ ديوهپور جي ڪجهه زمين شامل هئي. # '''ملتان:''' ملتان جي ماتحت سڪا، برهمپور، ڪرور، اشهار ۽ تاڪيا کان وٺي ڪشمير جي حد تائين جا علائقا هئا، ۽ هن صوبي جي سرحد ڪشمير سان وڃي ملندي هئي. مٿين صوبن جا الڳ الڳ گورنر مقرر هئا، جيڪي صوبي جو انتظام هلائيندا هئا. راجا طرفان انهن کي ملڪ جي حفاظت ۽ عوام جي ڀلائيءَ لاءِ خاص هدايتون ڏنل هونديون هيون. راجا پاڻ الور ۾ رهندو هو ۽ ڪردارن، ڪيڪانان ۽ برهاس شهر سندس سڌي نگرانيءَ هيٺ هئا. راجا سُهيرس جي اعليٰ انتظامي صلاحيتن سبب گهڻي عرصي تائين ڪنهن به بغاوت سر نه کنيو.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> ''تاريخ معصومي'' مطابق، سُهيرس راءِ ملڪ کي چئن حصن ۾ ورهائي، هر هڪ حصو هڪڙي حاڪم جي سنڀال هيٺ ڏنو ۽ الور شهر کي پنهنجو تختگاهه مقرر ڪيو. هن گهڻو زمانو عيش ۽ آرام ۾ گذاريو. سندس ملڪ ۾ ڪنهن به امير توڙي رعيت سرڪشي نه ڪئي ۽ سڀئي نهايت فرمانبرداري ڪندا رهيا.<ref name="تاريخ معصومي" /> == صوبيدار ۽ علائقا == هن راجا پنهنجي بادشاهت کي چئن صوبن ۾ ورهايو هو. انهن صوبن جو انتظام هيٺين ريت هو: * هڪ صوبيدار [[برهمڻ آباد]] ۾ رهندو هو. [[نيرون ڪوٽ|نيرون ڪوٽ جو قلعو]]، [[ديبل]]، لوهاڻا، لاکا ۽ سمان پرڳڻا سندس حصي ۾ هئا. * ٻئي صوبيدار جو ماڳ [[سيوهڻ]] هو. سندس هٿ هيٺ ٻڌاپور، جهنڪاڻ، ڪوهستان، روجهاڻ ۽ مڪران جي حدن تائين علائقو هو. * ٽيون صوبيدار اسڪلنديءَ جي قلعي ۽ پابيا ۾ رهندو هو، جيڪو تلواريا ۽ چچ جي قلعن جي نالي سان مشهور هو. ٻودهه جي ڀرپاسي واري ايراضي هن صوبيدار جي هٿ هيٺ هئي. * چوٿين صوبيدار جو قيام [[ملتان]] ۾ هو. سڪا، برهمپور، ڪرور، اشهار ۽ کنڀ سندس هٿ هيٺ هئا، ۽ سندس علائقو ڪشمير جي سرحد تائين هو. خود راجا جو مرڪزي شهر [[اروڙ]] هو. هن ڪيروان، قيقانان ۽ نيراس جا شهر پنهنجي نگرانيءَ ۾ رکيا. هن پنهنجي شهزادن کي ويڙهه جي فن کان چڱيءَ طرح واقف ڪيو. ويڙهه لاءِ کين هر وقت تيار رکندو هو ۽ هر قسم جو جنگي سامان، هٿيار ۽ گهوڙا انهن لاءِ تيار هوندا هئا. هو ڪوشش ڪندو هو ته ديسي ڪاهن ۾ پٽ سکيا خاطر سدائين گڏ هجن. کين تاڪيد ڪندو هو ته رعيت کي خوش رکن. هو هر هنڌ عاليشان عمارتون پڻ ٺهرائيندو هو. سندس بادشاهت ۾ فتني باز ۽ باغي ماڻهو نه هئا، جيڪي جهڳڙا پيدا ڪن ۽ رعيت جي امن امان ۾ خلل وجهن. اهو امن امان ڳچ عرصي کان قائم رهندو آيو هو.<ref name="شرر">ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ: مصنف؛ مولانا الحليم ”شرر“: سنڌيڪار؛ فقير اشرف علي سمون: ايڊيشن؛ پهريون 2005ع، 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي</ref> == ايرانين جو حملو == [[راءِ سُهيرس ٻيون|راءِ سُهيرس]] جي دورِ حڪومت ۾ اوچتو [[نيمروز]] جي بادشاهه ڪرمان جي رستي سنڌ تي ڪاهه ڪئي ۽ سنڌ جي ماتحت علائقي [[ڪيچ]] ۽ [[مڪران]] ۾ ڦرلٽ ۽ تباهي شروع ڪئي. جڏهن [[اروڙ]] ۾ ويٺل راءِ سُهيرس کي ان حملي جي خبر پئي ته هن هڪ وڏو لشڪر گڏ ڪري حملي آورن جي مقابلي لاءِ روانگي اختيار ڪئي. ٻنهي فوجن جي وچ ۾ سخت جنگ لڳي، پر قسمت راءِ سُهيرس جو ساٿ نه ڏنو ۽ هو جنگ دوران مارجي ويو.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي، ايڊيشن؛ پهريون 2007ع، ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> ''تاريخ معصومي'' مطابق، جنگ صبح کان وٺي منجهند تائين جاري رهي. آخرڪار نيمروز جو بادشاهه سنڌ جي حاڪم تي غالب پئجي ويو ۽ سنڌي فوج کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. انهيءَ دوران هڪ تير راءِ سُهيرس جي نڙيءَ ۾ لڳو، جنهن سبب هو مارجي ويو. نيمروز جو لشڪر اڌ رات تائين سنڌي لشڪر جي ڇانوڻي ۽ سامان کي ڦريندو رهيو ۽ پوءِ واپس موٽي ويو. ٻئي ڏينهن سنڌ جا اهي سپاهي، جيڪي جنگ دوران ٽڙي پکڙي ويا هئا، ٻيهر گڏ ٿي [[اروڙ]] جي تختگاهه ڏانهن روانا ٿيا.<ref name="تاريخ معصومي">ڪتاب جو نالو؛ تاريخ معصومي، مصنف؛ مير محمد معصوم بکري، ايڊيشن؛ ٽيون 2006ع، ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي</ref> اعجاز الحق قدوسي هڪ ٻي روايت بيان ڪندي لکي ٿو ته راءِ سُهيرس وڏي بهادريءَ سان جنگ وڙهي رهيو هو، پر اوچتو هڪ تير ڀرسان پيل گاهه ۾ ڪري پيو، جنهن سبب باهه لڳي وئي. انهيءَ باهه ۾ راجا سڙي فوت ٿي ويو، جڏهن⁠ته نيمروز جي لشڪر مڪران جي علائقن ۾ وڏي تباهي ۽ ويڌن مچائي.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي، ايڊيشن؛ پهريون 2007ع، ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> فتحنامي موجب راءِ سُهيرس جي موت بابت هيٺيون بيان ملي ٿو: {{اقتباس|سُهيرس راءِ ولد ساهسي راءِ، جنهن جي حڪومت جون الهنديون سرحدون ڪُرد جبلن ۽ قيقانان، يعني قلات ۽ مڪران، تائين وسيع هيون، پنهنجي گاديءَ واري هنڌ اَروڙ ۾ نهايت ڪاميابيءَ سان حڪومت هلائي رهيو هو. اوچتو فارس طرفان نيمروز جي بادشاهه جي فوج ڪرمان ۾ داخل ٿي. جڏهن سُهيرس کي اها خبر پهتي، تڏهن هن پاڻ پيشقدمي ڪري حملي آور فوج سان سخت جنگ ڪئي، جنهن ۾ ٻنهي طرفن جا ڪيترائي جنگي جوڌا مارجي ويا. ان کان پوءِ ايرانين سخت حملو شروع ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سُهيرس جي فوج گهيري ۾ اچي وئي. پنهنجي مانَ، شانَ ۽ عزت برقرار رکڻ خاطر سُهيرس پنهنجا قدم مضبوط کُپائي اَڏول ٿي بيهي وڙهيو ۽ ان وقت تائين خونخوار جنگ ڪندو رهيو، جيستائين پاڻ قتل ٿي ويو. ان کان پوءِ ايرانين جو بادشاهه نيمروز پنهنجي وطن ڏانهن واپس ٿيو. راءِ ساهسي، سُهيرس جو پٽ، بعد ۾ پنهنجي پيءُ واري راڄ گديءَ تي ويٺو ۽ پنهنجي ملڪ جو طاقتور حاڪم ثابت ٿيو.}}<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛ 1982؛ ثقافتي مرڪز، ڀٽ شاھ {{تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ}}{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> سنڌ جي مشهور مورخ [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] هن واقعي بابت لکي ٿو ته ”نيمروز“ دراصل [[سجستان]] جو نالو هو، جيڪو روايتي طور [[رستم]] سان منسوب علائقو سمجهيو ويندو هو. سندس خيال موجب نيمروز جو ”بادشاهه“ شايد ايراني سلطنت جو ڪو ماتحت حڪمران هو، جنهن ڪنهن سياسي بحران جي دوران پنهنجي خودمختياريءَ جو اعلان ڪيو هو. لئمبرڪ جي راءِ موجب اهو واقعو غالباً [[هرمز چوٿون]] يا [[خسرو پرويز]] جي ابتدائي دورِ حڪومت (579ع–592ع) ۾ پيش آيو، جڏهن ايران خارجي جنگين ۽ [[بهرام چوبين]] جي بغاوت جهڙين مشڪلاتن کي منهن ڏئي رهيو هو. اهڙي صورتحال ۾ سجستان جي ڪنهن باغي گورنر لاءِ مڪران تي قبضو ڪرڻ هڪ قدرتي سياسي قدم هو، جڏهن⁠ته راءِ سُهيرس جهڙي جنگجو حڪمران لاءِ به ان چئلينج جو مقابلو ڪرڻ فطري ڳالهه هئي.<ref name="لئمبرڪ">ايڇ. ٽي. لئمبرڪ، ''Sind Before the Muslim Conquest''.</ref> لئمبرڪ وڌيڪ لکي ٿو ته هن شڪست جي باوجود سنڌ جي حڪمران گهراڻي جي طاقت ۽ وقار ۾ ڪا نمايان گهٽتائي نه آئي. [[راءِ ساهسي ٻيون|راءِ ساهسي]] پنهنجي پيءُ جي ڇڏيل سلطنت جو مڪمل جانشين بڻيو. ''تحفة الڪرام'' مطابق، ”سُهيرس جو لشڪر هڪ هنڌ گڏ ٿيو ۽ انهن سندس پٽ ساهسيءَ کي تخت تي ويهاريو.“<ref>جي-اي-ايس-بي XVI، ص 79.</ref> لئمبرڪ جي خيال موجب ''چچ نامي'' ۾ ڏنل تفصيلن مان ظاهر ٿئي ٿو ته راءِ سُهيرس فوج جي فقط هڪ حصي سان جلدي ۾ مهم تي روانو ٿيو هو، جڏهن⁠ته سندس پٽ شايد باقي فوج ساڻ ڪري پٺيان اچي رهيو هو. انهيءَ سبب نيمروز جو بادشاهه پنهنجي فتح کي اڳتي وڌائڻ بدران واپس موٽي ويو ۽ سنڌ تي وڌيڪ ڪاهه ڪرڻ جي ڪوشش نه ڪيائين.<ref name="لئمبرڪ" /> هن جنگ کان پوءِ [[بلوچستان]] ۽ [[مڪران]] تي سنڌ جي قبضي کي ڌڪ رسيو ۽ اهي علائقا ڪجهه عرصي لاءِ ايراني اثر هيٺ اچي ويا، جڏهن⁠ته سنڌ ۾ [[راءِ ساهسي ٻيون]] جي تخت نشيني وڏي جشن ۽ تقريبن سان عمل ۾ آئي، جتي موتي ۽ جواهر نئين راجا تي نڇاور ڪيا ويا.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي، ايڊيشن؛ پهريون 2007ع، ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> رحيم داد مولائي شيدائي جي ڪتاب جنت السنڌ جي مطابق: {{quote|"اسلام جي ڪاهه وقت ٻڌ وارن جو زور ٽٽي ويو هو. مالوه، اُجين، چتور، گجرات، ڪڇ ۽ سنڌ جا راجائون، جن مان ڪي کتري ۽ ڪي برهمڻ هئا، تن جي ٻڌ وارن سان دشمني هئي. سنڌ جي راءِ گهراڻي جي راجائن جي، مسئلي نيمروز متعلق، ايران جي ساساني ڪسرائن سان سياسي ڇڪتاڻ لڳل هئي. راءِ سهارس ثانيءَ جي ڏينهن ۾ نيمروز جي ايراني عامل امڪران تي ڪاهه ڪئي هئي، جنهن ڪري راءِ سهارس ثانيءَ قسطنطنيه جي قيصر سان ايرانين خلاف دوستانو ناتو ڳنڍيو هو. سنه 628ع ۾ قيصر هرقل، ايرانين کي نينويٰ جي معرڪي ۾ شڪست ڏيئي، مدائن جي ديوارين هيٺان پهتو هو. ايرانين جي شڪست جي خوشي ملهائڻ لاءِ قسطنطنيه جي درٻار ۾ وڏو جشن برپا ٿيو هو؛ ان موقعي تي راءِ سهارس جي سفير قيصر کي مبارڪباد پيش ڪئي هئي<ref name ="E. Gibbon" >) E. Gibbon:The decline & fall of the Roman Empire, vol-VIII, P-257. </ref> . نيمروز ۾ جنگين جو سلسلو جاري رهيو، جن ۾ راءِ سهارس ثاني وڙهندي مارجي ويو."|جنت السنڌ|<ref name ="جنت السنڌ" > ڪتاب جو نالو ؛ جنت السنڌ، باب ٻيون، تصنيف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن؛ پهريون 2000، ٻيون 2006ع ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي</ref>}} == موت جو سبب == [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] جي راءِ موجب راءِ خاندان جي انتظامي نظام ۾ صوبن جا ڪي گورنر خود راءِ جا ويجها عزيز هوندا هئا. اهڙي سرشتي جو هڪ وڏو نقص اهو هو ته شاهي خاندان سان تعلق رکندڙ گورنرن ۽ ماتحت حڪمرانن کي، غير شاهي نسل جي عملدارن جي ڀيٽ ۾، ڪنهن ڪمزور بادشاهه جي دور ۾ پنهنجي طاقت وڌائڻ ۽ آزادي يا خودمختياري حاصل ڪرڻ جا وڌيڪ موقعا ۽ ترغيبون ملنديون هيون. لئمبرڪ جو خيال آهي ته اهڙي قسم جي صورتحال ايراني شهنشاهت ۾ به بار بار پيدا ٿيندي رهي، جتي ماتحت حڪمران مرڪزي اقتدار جي ڪمزوريءَ مان فائدو وٺي بغاوتون ڪندا هئا. سندس مطابق تاريخي روايتن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪنهن ماتحت گورنر يا سرحدي حڪمران جي اهڙي سياسي خواهش ۽ طاقت جي ڪشمڪش ئي آخرڪار [[راءِ سُهيرس ٻيون|راءِ سُهيرس]] کي هڪ اهڙي فوجي مقابلي ۾ آڻي بيهاريو، جنهن جو انجام سندس موت جي صورت ۾ نڪتو.<ref name="لئمبرڪ">ڪتاب جو نالو؛ ''سنڌ مسلمانن جي فتح کان اڳ'' (جلد ٻيو)؛ ليکڪ: [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]]؛ ايڊيشن: پهريون 1984ع، ٻيو 1990ع؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄام شورو.</ref> لئمبرڪ جي تشريح موجب راءِ سُهيرس جي موت کي رڳو هڪ جنگي حادثو نه، پر ان دور جي سياسي حالتن، سرحدي طاقت جي مقابلي ۽ ماتحت حڪمرانن جي وڌندڙ خودمختياريءَ جي رجحان جي تناظر ۾ به سمجهڻ گهرجي.<ref name="لئمبرڪ" /> ==راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست== {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] anz8fbacavcojbbrmlzy8f7jlsye22m 384225 384224 2026-06-11T05:53:30Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[راءِ سُهيرس ٻيون]] کي [[راءِ سُهيرس]] ڏانھن چوريو 384224 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name =راءِ سُهيرس ٻيون |title |image = |succession = سنڌ جو راجا |predecessor = [[راء ساھسي پھريون]] |successor =[[راء ساھسي ٻيون]] |regent = |reign = سن کان 626 تائين<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ}}{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> |spouses = |issue = |full name = راجا سُهيرس راء ٻيون |house = [[راء]] |dynasty = راء گھراڻو |father =راء سھاسي پھريون |mother } |birth_name = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |date of burial = |place of burial = |religion = }} '''راءِ سُهيرس''' (سنسڪرت: سهاسي) [[راءِ خاندان]] جو هڪ اهم حڪمران هو، جنهن [[ارور]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻائي سنڌ تي حڪومت ڪئي. [[چچ نامو]] موجب هو [[راءِ ساهسي اول]] جو پٽ هو ۽ پنهنجي دور جو هڪ انصاف پسند، مضبوط ۽ بااختيار حڪمران شمار ٿيندو هو == تعارف == راءِ خاندان جو پهريون راجا [[راءِ ديواجي]] هو، پر جڏهن نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم مديني پاڪ ڏانهن هجرت ڪئي، تڏهن سنڌ ۾ راءِ سُهيرس ٻئي جي حڪومت هئي. ان وقت سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ الور، يعني [[اروڙ]]، شهر هو. تاريخدانن مطابق هن شهر ۾ عاليشان ماڙيون، باغ باغيچا، آباد زمينون ۽ وڻ ٽڻ هئا، جن سان شهر پررونق هو. راجا سُهيرس وڏو ناڻي وارو ۽ نيڪ انسان هو. سندس سخاوت، انصاف ۽ انسان پروريءَ سبب رعيت ساڻس گهڻي رغبت ۽ محبت رکندي هئي.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> == حڪومت جون حدون == راجا سُهيرس جي ملڪ جون حدون تمام وسيع هيون. سندس حڪومت جون حدون اوڀر ۾ [[ڪشمير]] ۽ [[قنوج]] تائين، اولهه ۾ [[مڪران]] تائين، ڏکڻ ۾ محيط درياءَ کان سمنڊ تائين، ۽ اتر ۾ ڪردان جبل ۽ ڪيڪانان تائين ڦهليل هيون. ''[[تاريخ معصومي]]'' مطابق، الور [[مهراڻ درياهه]] جي ڪناري تي هڪ نهايت وڏو شهر هو، جنهن ۾ بلند عمارتون، مضبوط محلاتون، ميويدار وڻن سان ڀريل باغ ۽ تمدن ۽ شهرت جو اهو سڀ سامان موجود هو، جنهن جي مقيم توڙي مسافر کي خواهش ٿي سگهي ٿي. انهيءَ طرف جي ملڪ ۽ شهرن جو مالڪ مختار ۽ صاحب اقتدار سُهيرس راءِ بن ساهسي هو. جيئن ته سُهيرس راءِ نيڪوڪار ۽ عدالت پسند هو ۽ عام خلق جون گردنون سندس قسمن قسمن جي مهربانين ۽ طرحين طرحين احسانن جي بار هيٺ سدائين جهڪيل هونديون هيون، تنهن ڪري عام ۽ خاص ماڻهن جا ٽولا سندس فرمانبرداري دل و جان سان ڪندا هئا. سندس ملڪ جون حدون اڀرندي طرف کان ڪشمير ۽ قنوج، الهندي طرف کان مڪران ۽ عربي سمنڊ جي ڪناري، يعني ديبل بندر، جيڪو هاڻي لاهري بندر جي نالي سان مشهور آهي، ڏکڻ کان سورت بندر ۽ ديو بندر، ۽ اتر طرف کان قنڌار، سيستان، ڪوهه سليمان، ڪردان ۽ ڪيڪنان جي حدن تائين هيون.<ref name="تاريخ معصومي">ڪتاب جو نالو؛ تاريخ مَعصُومي مصنف؛ مير محمد معصوم بکري ايڊيشن؛ ٽيون 2006ع ڇپائيندڙ: سنڌيڪا اڪيڊمي</ref> == انتظامي ورهاست == راجا سُهيرس پنهنجي ملڪ سنڌ کي چئن صوبن ۾ ورهائي، انهن تي چار صوبيدار مقرر ڪيا. ذڪر ڪيل صوبا هيٺيان هئا: # '''برهمڻ آباد:''' هن صوبي ۾ [[نيرون ڪوٽ]]، [[ديبل]]، لوهاڻا، لاک ۽ سما ضلعا شامل هئا. # '''سيوستان:''' هن صوبي ۾ ٻوڌيا، يعني ٻڌپور، جنڪان، جمنڪان، رونجهان، روجيان ۽ پايا جبل کان وٺي مڪران جي سرحد تائين وارو علائقو شامل هو. # '''اسڪلنده:''' هن صوبي ۾ ڀاٽيا، تلواڙو، چچپور ۽ ديوهپور جي ڪجهه زمين شامل هئي. # '''ملتان:''' ملتان جي ماتحت سڪا، برهمپور، ڪرور، اشهار ۽ تاڪيا کان وٺي ڪشمير جي حد تائين جا علائقا هئا، ۽ هن صوبي جي سرحد ڪشمير سان وڃي ملندي هئي. مٿين صوبن جا الڳ الڳ گورنر مقرر هئا، جيڪي صوبي جو انتظام هلائيندا هئا. راجا طرفان انهن کي ملڪ جي حفاظت ۽ عوام جي ڀلائيءَ لاءِ خاص هدايتون ڏنل هونديون هيون. راجا پاڻ الور ۾ رهندو هو ۽ ڪردارن، ڪيڪانان ۽ برهاس شهر سندس سڌي نگرانيءَ هيٺ هئا. راجا سُهيرس جي اعليٰ انتظامي صلاحيتن سبب گهڻي عرصي تائين ڪنهن به بغاوت سر نه کنيو.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> ''تاريخ معصومي'' مطابق، سُهيرس راءِ ملڪ کي چئن حصن ۾ ورهائي، هر هڪ حصو هڪڙي حاڪم جي سنڀال هيٺ ڏنو ۽ الور شهر کي پنهنجو تختگاهه مقرر ڪيو. هن گهڻو زمانو عيش ۽ آرام ۾ گذاريو. سندس ملڪ ۾ ڪنهن به امير توڙي رعيت سرڪشي نه ڪئي ۽ سڀئي نهايت فرمانبرداري ڪندا رهيا.<ref name="تاريخ معصومي" /> == صوبيدار ۽ علائقا == هن راجا پنهنجي بادشاهت کي چئن صوبن ۾ ورهايو هو. انهن صوبن جو انتظام هيٺين ريت هو: * هڪ صوبيدار [[برهمڻ آباد]] ۾ رهندو هو. [[نيرون ڪوٽ|نيرون ڪوٽ جو قلعو]]، [[ديبل]]، لوهاڻا، لاکا ۽ سمان پرڳڻا سندس حصي ۾ هئا. * ٻئي صوبيدار جو ماڳ [[سيوهڻ]] هو. سندس هٿ هيٺ ٻڌاپور، جهنڪاڻ، ڪوهستان، روجهاڻ ۽ مڪران جي حدن تائين علائقو هو. * ٽيون صوبيدار اسڪلنديءَ جي قلعي ۽ پابيا ۾ رهندو هو، جيڪو تلواريا ۽ چچ جي قلعن جي نالي سان مشهور هو. ٻودهه جي ڀرپاسي واري ايراضي هن صوبيدار جي هٿ هيٺ هئي. * چوٿين صوبيدار جو قيام [[ملتان]] ۾ هو. سڪا، برهمپور، ڪرور، اشهار ۽ کنڀ سندس هٿ هيٺ هئا، ۽ سندس علائقو ڪشمير جي سرحد تائين هو. خود راجا جو مرڪزي شهر [[اروڙ]] هو. هن ڪيروان، قيقانان ۽ نيراس جا شهر پنهنجي نگرانيءَ ۾ رکيا. هن پنهنجي شهزادن کي ويڙهه جي فن کان چڱيءَ طرح واقف ڪيو. ويڙهه لاءِ کين هر وقت تيار رکندو هو ۽ هر قسم جو جنگي سامان، هٿيار ۽ گهوڙا انهن لاءِ تيار هوندا هئا. هو ڪوشش ڪندو هو ته ديسي ڪاهن ۾ پٽ سکيا خاطر سدائين گڏ هجن. کين تاڪيد ڪندو هو ته رعيت کي خوش رکن. هو هر هنڌ عاليشان عمارتون پڻ ٺهرائيندو هو. سندس بادشاهت ۾ فتني باز ۽ باغي ماڻهو نه هئا، جيڪي جهڳڙا پيدا ڪن ۽ رعيت جي امن امان ۾ خلل وجهن. اهو امن امان ڳچ عرصي کان قائم رهندو آيو هو.<ref name="شرر">ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ: مصنف؛ مولانا الحليم ”شرر“: سنڌيڪار؛ فقير اشرف علي سمون: ايڊيشن؛ پهريون 2005ع، 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي</ref> == ايرانين جو حملو == [[راءِ سُهيرس ٻيون|راءِ سُهيرس]] جي دورِ حڪومت ۾ اوچتو [[نيمروز]] جي بادشاهه ڪرمان جي رستي سنڌ تي ڪاهه ڪئي ۽ سنڌ جي ماتحت علائقي [[ڪيچ]] ۽ [[مڪران]] ۾ ڦرلٽ ۽ تباهي شروع ڪئي. جڏهن [[اروڙ]] ۾ ويٺل راءِ سُهيرس کي ان حملي جي خبر پئي ته هن هڪ وڏو لشڪر گڏ ڪري حملي آورن جي مقابلي لاءِ روانگي اختيار ڪئي. ٻنهي فوجن جي وچ ۾ سخت جنگ لڳي، پر قسمت راءِ سُهيرس جو ساٿ نه ڏنو ۽ هو جنگ دوران مارجي ويو.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي، ايڊيشن؛ پهريون 2007ع، ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> ''تاريخ معصومي'' مطابق، جنگ صبح کان وٺي منجهند تائين جاري رهي. آخرڪار نيمروز جو بادشاهه سنڌ جي حاڪم تي غالب پئجي ويو ۽ سنڌي فوج کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. انهيءَ دوران هڪ تير راءِ سُهيرس جي نڙيءَ ۾ لڳو، جنهن سبب هو مارجي ويو. نيمروز جو لشڪر اڌ رات تائين سنڌي لشڪر جي ڇانوڻي ۽ سامان کي ڦريندو رهيو ۽ پوءِ واپس موٽي ويو. ٻئي ڏينهن سنڌ جا اهي سپاهي، جيڪي جنگ دوران ٽڙي پکڙي ويا هئا، ٻيهر گڏ ٿي [[اروڙ]] جي تختگاهه ڏانهن روانا ٿيا.<ref name="تاريخ معصومي">ڪتاب جو نالو؛ تاريخ معصومي، مصنف؛ مير محمد معصوم بکري، ايڊيشن؛ ٽيون 2006ع، ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي</ref> اعجاز الحق قدوسي هڪ ٻي روايت بيان ڪندي لکي ٿو ته راءِ سُهيرس وڏي بهادريءَ سان جنگ وڙهي رهيو هو، پر اوچتو هڪ تير ڀرسان پيل گاهه ۾ ڪري پيو، جنهن سبب باهه لڳي وئي. انهيءَ باهه ۾ راجا سڙي فوت ٿي ويو، جڏهن⁠ته نيمروز جي لشڪر مڪران جي علائقن ۾ وڏي تباهي ۽ ويڌن مچائي.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي، ايڊيشن؛ پهريون 2007ع، ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> فتحنامي موجب راءِ سُهيرس جي موت بابت هيٺيون بيان ملي ٿو: {{اقتباس|سُهيرس راءِ ولد ساهسي راءِ، جنهن جي حڪومت جون الهنديون سرحدون ڪُرد جبلن ۽ قيقانان، يعني قلات ۽ مڪران، تائين وسيع هيون، پنهنجي گاديءَ واري هنڌ اَروڙ ۾ نهايت ڪاميابيءَ سان حڪومت هلائي رهيو هو. اوچتو فارس طرفان نيمروز جي بادشاهه جي فوج ڪرمان ۾ داخل ٿي. جڏهن سُهيرس کي اها خبر پهتي، تڏهن هن پاڻ پيشقدمي ڪري حملي آور فوج سان سخت جنگ ڪئي، جنهن ۾ ٻنهي طرفن جا ڪيترائي جنگي جوڌا مارجي ويا. ان کان پوءِ ايرانين سخت حملو شروع ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سُهيرس جي فوج گهيري ۾ اچي وئي. پنهنجي مانَ، شانَ ۽ عزت برقرار رکڻ خاطر سُهيرس پنهنجا قدم مضبوط کُپائي اَڏول ٿي بيهي وڙهيو ۽ ان وقت تائين خونخوار جنگ ڪندو رهيو، جيستائين پاڻ قتل ٿي ويو. ان کان پوءِ ايرانين جو بادشاهه نيمروز پنهنجي وطن ڏانهن واپس ٿيو. راءِ ساهسي، سُهيرس جو پٽ، بعد ۾ پنهنجي پيءُ واري راڄ گديءَ تي ويٺو ۽ پنهنجي ملڪ جو طاقتور حاڪم ثابت ٿيو.}}<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛ 1982؛ ثقافتي مرڪز، ڀٽ شاھ {{تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ}}{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> سنڌ جي مشهور مورخ [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] هن واقعي بابت لکي ٿو ته ”نيمروز“ دراصل [[سجستان]] جو نالو هو، جيڪو روايتي طور [[رستم]] سان منسوب علائقو سمجهيو ويندو هو. سندس خيال موجب نيمروز جو ”بادشاهه“ شايد ايراني سلطنت جو ڪو ماتحت حڪمران هو، جنهن ڪنهن سياسي بحران جي دوران پنهنجي خودمختياريءَ جو اعلان ڪيو هو. لئمبرڪ جي راءِ موجب اهو واقعو غالباً [[هرمز چوٿون]] يا [[خسرو پرويز]] جي ابتدائي دورِ حڪومت (579ع–592ع) ۾ پيش آيو، جڏهن ايران خارجي جنگين ۽ [[بهرام چوبين]] جي بغاوت جهڙين مشڪلاتن کي منهن ڏئي رهيو هو. اهڙي صورتحال ۾ سجستان جي ڪنهن باغي گورنر لاءِ مڪران تي قبضو ڪرڻ هڪ قدرتي سياسي قدم هو، جڏهن⁠ته راءِ سُهيرس جهڙي جنگجو حڪمران لاءِ به ان چئلينج جو مقابلو ڪرڻ فطري ڳالهه هئي.<ref name="لئمبرڪ">ايڇ. ٽي. لئمبرڪ، ''Sind Before the Muslim Conquest''.</ref> لئمبرڪ وڌيڪ لکي ٿو ته هن شڪست جي باوجود سنڌ جي حڪمران گهراڻي جي طاقت ۽ وقار ۾ ڪا نمايان گهٽتائي نه آئي. [[راءِ ساهسي ٻيون|راءِ ساهسي]] پنهنجي پيءُ جي ڇڏيل سلطنت جو مڪمل جانشين بڻيو. ''تحفة الڪرام'' مطابق، ”سُهيرس جو لشڪر هڪ هنڌ گڏ ٿيو ۽ انهن سندس پٽ ساهسيءَ کي تخت تي ويهاريو.“<ref>جي-اي-ايس-بي XVI، ص 79.</ref> لئمبرڪ جي خيال موجب ''چچ نامي'' ۾ ڏنل تفصيلن مان ظاهر ٿئي ٿو ته راءِ سُهيرس فوج جي فقط هڪ حصي سان جلدي ۾ مهم تي روانو ٿيو هو، جڏهن⁠ته سندس پٽ شايد باقي فوج ساڻ ڪري پٺيان اچي رهيو هو. انهيءَ سبب نيمروز جو بادشاهه پنهنجي فتح کي اڳتي وڌائڻ بدران واپس موٽي ويو ۽ سنڌ تي وڌيڪ ڪاهه ڪرڻ جي ڪوشش نه ڪيائين.<ref name="لئمبرڪ" /> هن جنگ کان پوءِ [[بلوچستان]] ۽ [[مڪران]] تي سنڌ جي قبضي کي ڌڪ رسيو ۽ اهي علائقا ڪجهه عرصي لاءِ ايراني اثر هيٺ اچي ويا، جڏهن⁠ته سنڌ ۾ [[راءِ ساهسي ٻيون]] جي تخت نشيني وڏي جشن ۽ تقريبن سان عمل ۾ آئي، جتي موتي ۽ جواهر نئين راجا تي نڇاور ڪيا ويا.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي، ايڊيشن؛ پهريون 2007ع، ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> رحيم داد مولائي شيدائي جي ڪتاب جنت السنڌ جي مطابق: {{quote|"اسلام جي ڪاهه وقت ٻڌ وارن جو زور ٽٽي ويو هو. مالوه، اُجين، چتور، گجرات، ڪڇ ۽ سنڌ جا راجائون، جن مان ڪي کتري ۽ ڪي برهمڻ هئا، تن جي ٻڌ وارن سان دشمني هئي. سنڌ جي راءِ گهراڻي جي راجائن جي، مسئلي نيمروز متعلق، ايران جي ساساني ڪسرائن سان سياسي ڇڪتاڻ لڳل هئي. راءِ سهارس ثانيءَ جي ڏينهن ۾ نيمروز جي ايراني عامل امڪران تي ڪاهه ڪئي هئي، جنهن ڪري راءِ سهارس ثانيءَ قسطنطنيه جي قيصر سان ايرانين خلاف دوستانو ناتو ڳنڍيو هو. سنه 628ع ۾ قيصر هرقل، ايرانين کي نينويٰ جي معرڪي ۾ شڪست ڏيئي، مدائن جي ديوارين هيٺان پهتو هو. ايرانين جي شڪست جي خوشي ملهائڻ لاءِ قسطنطنيه جي درٻار ۾ وڏو جشن برپا ٿيو هو؛ ان موقعي تي راءِ سهارس جي سفير قيصر کي مبارڪباد پيش ڪئي هئي<ref name ="E. Gibbon" >) E. Gibbon:The decline & fall of the Roman Empire, vol-VIII, P-257. </ref> . نيمروز ۾ جنگين جو سلسلو جاري رهيو، جن ۾ راءِ سهارس ثاني وڙهندي مارجي ويو."|جنت السنڌ|<ref name ="جنت السنڌ" > ڪتاب جو نالو ؛ جنت السنڌ، باب ٻيون، تصنيف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن؛ پهريون 2000، ٻيون 2006ع ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي</ref>}} == موت جو سبب == [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] جي راءِ موجب راءِ خاندان جي انتظامي نظام ۾ صوبن جا ڪي گورنر خود راءِ جا ويجها عزيز هوندا هئا. اهڙي سرشتي جو هڪ وڏو نقص اهو هو ته شاهي خاندان سان تعلق رکندڙ گورنرن ۽ ماتحت حڪمرانن کي، غير شاهي نسل جي عملدارن جي ڀيٽ ۾، ڪنهن ڪمزور بادشاهه جي دور ۾ پنهنجي طاقت وڌائڻ ۽ آزادي يا خودمختياري حاصل ڪرڻ جا وڌيڪ موقعا ۽ ترغيبون ملنديون هيون. لئمبرڪ جو خيال آهي ته اهڙي قسم جي صورتحال ايراني شهنشاهت ۾ به بار بار پيدا ٿيندي رهي، جتي ماتحت حڪمران مرڪزي اقتدار جي ڪمزوريءَ مان فائدو وٺي بغاوتون ڪندا هئا. سندس مطابق تاريخي روايتن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪنهن ماتحت گورنر يا سرحدي حڪمران جي اهڙي سياسي خواهش ۽ طاقت جي ڪشمڪش ئي آخرڪار [[راءِ سُهيرس ٻيون|راءِ سُهيرس]] کي هڪ اهڙي فوجي مقابلي ۾ آڻي بيهاريو، جنهن جو انجام سندس موت جي صورت ۾ نڪتو.<ref name="لئمبرڪ">ڪتاب جو نالو؛ ''سنڌ مسلمانن جي فتح کان اڳ'' (جلد ٻيو)؛ ليکڪ: [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]]؛ ايڊيشن: پهريون 1984ع، ٻيو 1990ع؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄام شورو.</ref> لئمبرڪ جي تشريح موجب راءِ سُهيرس جي موت کي رڳو هڪ جنگي حادثو نه، پر ان دور جي سياسي حالتن، سرحدي طاقت جي مقابلي ۽ ماتحت حڪمرانن جي وڌندڙ خودمختياريءَ جي رجحان جي تناظر ۾ به سمجهڻ گهرجي.<ref name="لئمبرڪ" /> ==راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست== {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] anz8fbacavcojbbrmlzy8f7jlsye22m 384227 384225 2026-06-11T05:54:58Z Intisar Ali 8681 /* */ 384227 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name =راءِ سُهيرس |title |image = |succession = سنڌ جو راجا |predecessor = [[راء ساھسي پھريون]] |successor =[[راء ساھسي ٻيون]] |regent = |reign = سن کان 626 تائين<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ}}{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> |spouses = |issue = |full name = راجا سُهيرس راء |house = [[راء]] |dynasty = راء گھراڻو |father =راء سھاسي پھريون |mother } |birth_name = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |date of burial = |place of burial = |religion = }} '''راءِ سُهيرس''' (سنسڪرت: سهاسي) [[راءِ خاندان]] جو ٽيون ۽ هڪ اهم حڪمران هو، جنهن [[اروڙ]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻائي سنڌ تي حڪومت ڪئي. [[چچ نامو]] موجب هو [[راءِ ساهسي اول]] جو پٽ هو ۽ پنهنجي دور جو هڪ انصاف پسند، مضبوط ۽ بااختيار حڪمران شمار ٿيندو هو == تعارف == راءِ خاندان جو پهريون راجا [[راءِ ديواجي]] هو، پر جڏهن نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم مديني پاڪ ڏانهن هجرت ڪئي، تڏهن سنڌ ۾ راءِ سُهيرس ٻئي جي حڪومت هئي. ان وقت سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ الور، يعني [[اروڙ]]، شهر هو. تاريخدانن مطابق هن شهر ۾ عاليشان ماڙيون، باغ باغيچا، آباد زمينون ۽ وڻ ٽڻ هئا، جن سان شهر پررونق هو. راجا سُهيرس وڏو ناڻي وارو ۽ نيڪ انسان هو. سندس سخاوت، انصاف ۽ انسان پروريءَ سبب رعيت ساڻس گهڻي رغبت ۽ محبت رکندي هئي.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> == حڪومت جون حدون == راجا سُهيرس جي ملڪ جون حدون تمام وسيع هيون. سندس حڪومت جون حدون اوڀر ۾ [[ڪشمير]] ۽ [[قنوج]] تائين، اولهه ۾ [[مڪران]] تائين، ڏکڻ ۾ محيط درياءَ کان سمنڊ تائين، ۽ اتر ۾ ڪردان جبل ۽ ڪيڪانان تائين ڦهليل هيون. ''[[تاريخ معصومي]]'' مطابق، الور [[مهراڻ درياهه]] جي ڪناري تي هڪ نهايت وڏو شهر هو، جنهن ۾ بلند عمارتون، مضبوط محلاتون، ميويدار وڻن سان ڀريل باغ ۽ تمدن ۽ شهرت جو اهو سڀ سامان موجود هو، جنهن جي مقيم توڙي مسافر کي خواهش ٿي سگهي ٿي. انهيءَ طرف جي ملڪ ۽ شهرن جو مالڪ مختار ۽ صاحب اقتدار سُهيرس راءِ بن ساهسي هو. جيئن ته سُهيرس راءِ نيڪوڪار ۽ عدالت پسند هو ۽ عام خلق جون گردنون سندس قسمن قسمن جي مهربانين ۽ طرحين طرحين احسانن جي بار هيٺ سدائين جهڪيل هونديون هيون، تنهن ڪري عام ۽ خاص ماڻهن جا ٽولا سندس فرمانبرداري دل و جان سان ڪندا هئا. سندس ملڪ جون حدون اڀرندي طرف کان ڪشمير ۽ قنوج، الهندي طرف کان مڪران ۽ عربي سمنڊ جي ڪناري، يعني ديبل بندر، جيڪو هاڻي لاهري بندر جي نالي سان مشهور آهي، ڏکڻ کان سورت بندر ۽ ديو بندر، ۽ اتر طرف کان قنڌار، سيستان، ڪوهه سليمان، ڪردان ۽ ڪيڪنان جي حدن تائين هيون.<ref name="تاريخ معصومي">ڪتاب جو نالو؛ تاريخ مَعصُومي مصنف؛ مير محمد معصوم بکري ايڊيشن؛ ٽيون 2006ع ڇپائيندڙ: سنڌيڪا اڪيڊمي</ref> == انتظامي ورهاست == راجا سُهيرس پنهنجي ملڪ سنڌ کي چئن صوبن ۾ ورهائي، انهن تي چار صوبيدار مقرر ڪيا. ذڪر ڪيل صوبا هيٺيان هئا: # '''برهمڻ آباد:''' هن صوبي ۾ [[نيرون ڪوٽ]]، [[ديبل]]، لوهاڻا، لاک ۽ سما ضلعا شامل هئا. # '''سيوستان:''' هن صوبي ۾ ٻوڌيا، يعني ٻڌپور، جنڪان، جمنڪان، رونجهان، روجيان ۽ پايا جبل کان وٺي مڪران جي سرحد تائين وارو علائقو شامل هو. # '''اسڪلنده:''' هن صوبي ۾ ڀاٽيا، تلواڙو، چچپور ۽ ديوهپور جي ڪجهه زمين شامل هئي. # '''ملتان:''' ملتان جي ماتحت سڪا، برهمپور، ڪرور، اشهار ۽ تاڪيا کان وٺي ڪشمير جي حد تائين جا علائقا هئا، ۽ هن صوبي جي سرحد ڪشمير سان وڃي ملندي هئي. مٿين صوبن جا الڳ الڳ گورنر مقرر هئا، جيڪي صوبي جو انتظام هلائيندا هئا. راجا طرفان انهن کي ملڪ جي حفاظت ۽ عوام جي ڀلائيءَ لاءِ خاص هدايتون ڏنل هونديون هيون. راجا پاڻ الور ۾ رهندو هو ۽ ڪردارن، ڪيڪانان ۽ برهاس شهر سندس سڌي نگرانيءَ هيٺ هئا. راجا سُهيرس جي اعليٰ انتظامي صلاحيتن سبب گهڻي عرصي تائين ڪنهن به بغاوت سر نه کنيو.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> ''تاريخ معصومي'' مطابق، سُهيرس راءِ ملڪ کي چئن حصن ۾ ورهائي، هر هڪ حصو هڪڙي حاڪم جي سنڀال هيٺ ڏنو ۽ الور شهر کي پنهنجو تختگاهه مقرر ڪيو. هن گهڻو زمانو عيش ۽ آرام ۾ گذاريو. سندس ملڪ ۾ ڪنهن به امير توڙي رعيت سرڪشي نه ڪئي ۽ سڀئي نهايت فرمانبرداري ڪندا رهيا.<ref name="تاريخ معصومي" /> == صوبيدار ۽ علائقا == هن راجا پنهنجي بادشاهت کي چئن صوبن ۾ ورهايو هو. انهن صوبن جو انتظام هيٺين ريت هو: * هڪ صوبيدار [[برهمڻ آباد]] ۾ رهندو هو. [[نيرون ڪوٽ|نيرون ڪوٽ جو قلعو]]، [[ديبل]]، لوهاڻا، لاکا ۽ سمان پرڳڻا سندس حصي ۾ هئا. * ٻئي صوبيدار جو ماڳ [[سيوهڻ]] هو. سندس هٿ هيٺ ٻڌاپور، جهنڪاڻ، ڪوهستان، روجهاڻ ۽ مڪران جي حدن تائين علائقو هو. * ٽيون صوبيدار اسڪلنديءَ جي قلعي ۽ پابيا ۾ رهندو هو، جيڪو تلواريا ۽ چچ جي قلعن جي نالي سان مشهور هو. ٻودهه جي ڀرپاسي واري ايراضي هن صوبيدار جي هٿ هيٺ هئي. * چوٿين صوبيدار جو قيام [[ملتان]] ۾ هو. سڪا، برهمپور، ڪرور، اشهار ۽ کنڀ سندس هٿ هيٺ هئا، ۽ سندس علائقو ڪشمير جي سرحد تائين هو. خود راجا جو مرڪزي شهر [[اروڙ]] هو. هن ڪيروان، قيقانان ۽ نيراس جا شهر پنهنجي نگرانيءَ ۾ رکيا. هن پنهنجي شهزادن کي ويڙهه جي فن کان چڱيءَ طرح واقف ڪيو. ويڙهه لاءِ کين هر وقت تيار رکندو هو ۽ هر قسم جو جنگي سامان، هٿيار ۽ گهوڙا انهن لاءِ تيار هوندا هئا. هو ڪوشش ڪندو هو ته ديسي ڪاهن ۾ پٽ سکيا خاطر سدائين گڏ هجن. کين تاڪيد ڪندو هو ته رعيت کي خوش رکن. هو هر هنڌ عاليشان عمارتون پڻ ٺهرائيندو هو. سندس بادشاهت ۾ فتني باز ۽ باغي ماڻهو نه هئا، جيڪي جهڳڙا پيدا ڪن ۽ رعيت جي امن امان ۾ خلل وجهن. اهو امن امان ڳچ عرصي کان قائم رهندو آيو هو.<ref name="شرر">ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ: مصنف؛ مولانا الحليم ”شرر“: سنڌيڪار؛ فقير اشرف علي سمون: ايڊيشن؛ پهريون 2005ع، 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي</ref> == ايرانين جو حملو == [[راءِ سُهيرس ٻيون|راءِ سُهيرس]] جي دورِ حڪومت ۾ اوچتو [[نيمروز]] جي بادشاهه ڪرمان جي رستي سنڌ تي ڪاهه ڪئي ۽ سنڌ جي ماتحت علائقي [[ڪيچ]] ۽ [[مڪران]] ۾ ڦرلٽ ۽ تباهي شروع ڪئي. جڏهن [[اروڙ]] ۾ ويٺل راءِ سُهيرس کي ان حملي جي خبر پئي ته هن هڪ وڏو لشڪر گڏ ڪري حملي آورن جي مقابلي لاءِ روانگي اختيار ڪئي. ٻنهي فوجن جي وچ ۾ سخت جنگ لڳي، پر قسمت راءِ سُهيرس جو ساٿ نه ڏنو ۽ هو جنگ دوران مارجي ويو.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي، ايڊيشن؛ پهريون 2007ع، ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> ''تاريخ معصومي'' مطابق، جنگ صبح کان وٺي منجهند تائين جاري رهي. آخرڪار نيمروز جو بادشاهه سنڌ جي حاڪم تي غالب پئجي ويو ۽ سنڌي فوج کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. انهيءَ دوران هڪ تير راءِ سُهيرس جي نڙيءَ ۾ لڳو، جنهن سبب هو مارجي ويو. نيمروز جو لشڪر اڌ رات تائين سنڌي لشڪر جي ڇانوڻي ۽ سامان کي ڦريندو رهيو ۽ پوءِ واپس موٽي ويو. ٻئي ڏينهن سنڌ جا اهي سپاهي، جيڪي جنگ دوران ٽڙي پکڙي ويا هئا، ٻيهر گڏ ٿي [[اروڙ]] جي تختگاهه ڏانهن روانا ٿيا.<ref name="تاريخ معصومي">ڪتاب جو نالو؛ تاريخ معصومي، مصنف؛ مير محمد معصوم بکري، ايڊيشن؛ ٽيون 2006ع، ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي</ref> اعجاز الحق قدوسي هڪ ٻي روايت بيان ڪندي لکي ٿو ته راءِ سُهيرس وڏي بهادريءَ سان جنگ وڙهي رهيو هو، پر اوچتو هڪ تير ڀرسان پيل گاهه ۾ ڪري پيو، جنهن سبب باهه لڳي وئي. انهيءَ باهه ۾ راجا سڙي فوت ٿي ويو، جڏهن⁠ته نيمروز جي لشڪر مڪران جي علائقن ۾ وڏي تباهي ۽ ويڌن مچائي.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي، ايڊيشن؛ پهريون 2007ع، ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> فتحنامي موجب راءِ سُهيرس جي موت بابت هيٺيون بيان ملي ٿو: {{اقتباس|سُهيرس راءِ ولد ساهسي راءِ، جنهن جي حڪومت جون الهنديون سرحدون ڪُرد جبلن ۽ قيقانان، يعني قلات ۽ مڪران، تائين وسيع هيون، پنهنجي گاديءَ واري هنڌ اَروڙ ۾ نهايت ڪاميابيءَ سان حڪومت هلائي رهيو هو. اوچتو فارس طرفان نيمروز جي بادشاهه جي فوج ڪرمان ۾ داخل ٿي. جڏهن سُهيرس کي اها خبر پهتي، تڏهن هن پاڻ پيشقدمي ڪري حملي آور فوج سان سخت جنگ ڪئي، جنهن ۾ ٻنهي طرفن جا ڪيترائي جنگي جوڌا مارجي ويا. ان کان پوءِ ايرانين سخت حملو شروع ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سُهيرس جي فوج گهيري ۾ اچي وئي. پنهنجي مانَ، شانَ ۽ عزت برقرار رکڻ خاطر سُهيرس پنهنجا قدم مضبوط کُپائي اَڏول ٿي بيهي وڙهيو ۽ ان وقت تائين خونخوار جنگ ڪندو رهيو، جيستائين پاڻ قتل ٿي ويو. ان کان پوءِ ايرانين جو بادشاهه نيمروز پنهنجي وطن ڏانهن واپس ٿيو. راءِ ساهسي، سُهيرس جو پٽ، بعد ۾ پنهنجي پيءُ واري راڄ گديءَ تي ويٺو ۽ پنهنجي ملڪ جو طاقتور حاڪم ثابت ٿيو.}}<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛ 1982؛ ثقافتي مرڪز، ڀٽ شاھ {{تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ}}{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> سنڌ جي مشهور مورخ [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] هن واقعي بابت لکي ٿو ته ”نيمروز“ دراصل [[سجستان]] جو نالو هو، جيڪو روايتي طور [[رستم]] سان منسوب علائقو سمجهيو ويندو هو. سندس خيال موجب نيمروز جو ”بادشاهه“ شايد ايراني سلطنت جو ڪو ماتحت حڪمران هو، جنهن ڪنهن سياسي بحران جي دوران پنهنجي خودمختياريءَ جو اعلان ڪيو هو. لئمبرڪ جي راءِ موجب اهو واقعو غالباً [[هرمز چوٿون]] يا [[خسرو پرويز]] جي ابتدائي دورِ حڪومت (579ع–592ع) ۾ پيش آيو، جڏهن ايران خارجي جنگين ۽ [[بهرام چوبين]] جي بغاوت جهڙين مشڪلاتن کي منهن ڏئي رهيو هو. اهڙي صورتحال ۾ سجستان جي ڪنهن باغي گورنر لاءِ مڪران تي قبضو ڪرڻ هڪ قدرتي سياسي قدم هو، جڏهن⁠ته راءِ سُهيرس جهڙي جنگجو حڪمران لاءِ به ان چئلينج جو مقابلو ڪرڻ فطري ڳالهه هئي.<ref name="لئمبرڪ">ايڇ. ٽي. لئمبرڪ، ''Sind Before the Muslim Conquest''.</ref> لئمبرڪ وڌيڪ لکي ٿو ته هن شڪست جي باوجود سنڌ جي حڪمران گهراڻي جي طاقت ۽ وقار ۾ ڪا نمايان گهٽتائي نه آئي. [[راءِ ساهسي ٻيون|راءِ ساهسي]] پنهنجي پيءُ جي ڇڏيل سلطنت جو مڪمل جانشين بڻيو. ''تحفة الڪرام'' مطابق، ”سُهيرس جو لشڪر هڪ هنڌ گڏ ٿيو ۽ انهن سندس پٽ ساهسيءَ کي تخت تي ويهاريو.“<ref>جي-اي-ايس-بي XVI، ص 79.</ref> لئمبرڪ جي خيال موجب ''چچ نامي'' ۾ ڏنل تفصيلن مان ظاهر ٿئي ٿو ته راءِ سُهيرس فوج جي فقط هڪ حصي سان جلدي ۾ مهم تي روانو ٿيو هو، جڏهن⁠ته سندس پٽ شايد باقي فوج ساڻ ڪري پٺيان اچي رهيو هو. انهيءَ سبب نيمروز جو بادشاهه پنهنجي فتح کي اڳتي وڌائڻ بدران واپس موٽي ويو ۽ سنڌ تي وڌيڪ ڪاهه ڪرڻ جي ڪوشش نه ڪيائين.<ref name="لئمبرڪ" /> هن جنگ کان پوءِ [[بلوچستان]] ۽ [[مڪران]] تي سنڌ جي قبضي کي ڌڪ رسيو ۽ اهي علائقا ڪجهه عرصي لاءِ ايراني اثر هيٺ اچي ويا، جڏهن⁠ته سنڌ ۾ [[راءِ ساهسي ٻيون]] جي تخت نشيني وڏي جشن ۽ تقريبن سان عمل ۾ آئي، جتي موتي ۽ جواهر نئين راجا تي نڇاور ڪيا ويا.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي، ايڊيشن؛ پهريون 2007ع، ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> رحيم داد مولائي شيدائي جي ڪتاب جنت السنڌ جي مطابق: {{quote|"اسلام جي ڪاهه وقت ٻڌ وارن جو زور ٽٽي ويو هو. مالوه، اُجين، چتور، گجرات، ڪڇ ۽ سنڌ جا راجائون، جن مان ڪي کتري ۽ ڪي برهمڻ هئا، تن جي ٻڌ وارن سان دشمني هئي. سنڌ جي راءِ گهراڻي جي راجائن جي، مسئلي نيمروز متعلق، ايران جي ساساني ڪسرائن سان سياسي ڇڪتاڻ لڳل هئي. راءِ سهارس ثانيءَ جي ڏينهن ۾ نيمروز جي ايراني عامل امڪران تي ڪاهه ڪئي هئي، جنهن ڪري راءِ سهارس ثانيءَ قسطنطنيه جي قيصر سان ايرانين خلاف دوستانو ناتو ڳنڍيو هو. سنه 628ع ۾ قيصر هرقل، ايرانين کي نينويٰ جي معرڪي ۾ شڪست ڏيئي، مدائن جي ديوارين هيٺان پهتو هو. ايرانين جي شڪست جي خوشي ملهائڻ لاءِ قسطنطنيه جي درٻار ۾ وڏو جشن برپا ٿيو هو؛ ان موقعي تي راءِ سهارس جي سفير قيصر کي مبارڪباد پيش ڪئي هئي<ref name ="E. Gibbon" >) E. Gibbon:The decline & fall of the Roman Empire, vol-VIII, P-257. </ref> . نيمروز ۾ جنگين جو سلسلو جاري رهيو، جن ۾ راءِ سهارس ثاني وڙهندي مارجي ويو."|جنت السنڌ|<ref name ="جنت السنڌ" > ڪتاب جو نالو ؛ جنت السنڌ، باب ٻيون، تصنيف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن؛ پهريون 2000، ٻيون 2006ع ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي</ref>}} == موت جو سبب == [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] جي راءِ موجب راءِ خاندان جي انتظامي نظام ۾ صوبن جا ڪي گورنر خود راءِ جا ويجها عزيز هوندا هئا. اهڙي سرشتي جو هڪ وڏو نقص اهو هو ته شاهي خاندان سان تعلق رکندڙ گورنرن ۽ ماتحت حڪمرانن کي، غير شاهي نسل جي عملدارن جي ڀيٽ ۾، ڪنهن ڪمزور بادشاهه جي دور ۾ پنهنجي طاقت وڌائڻ ۽ آزادي يا خودمختياري حاصل ڪرڻ جا وڌيڪ موقعا ۽ ترغيبون ملنديون هيون. لئمبرڪ جو خيال آهي ته اهڙي قسم جي صورتحال ايراني شهنشاهت ۾ به بار بار پيدا ٿيندي رهي، جتي ماتحت حڪمران مرڪزي اقتدار جي ڪمزوريءَ مان فائدو وٺي بغاوتون ڪندا هئا. سندس مطابق تاريخي روايتن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪنهن ماتحت گورنر يا سرحدي حڪمران جي اهڙي سياسي خواهش ۽ طاقت جي ڪشمڪش ئي آخرڪار [[راءِ سُهيرس ٻيون|راءِ سُهيرس]] کي هڪ اهڙي فوجي مقابلي ۾ آڻي بيهاريو، جنهن جو انجام سندس موت جي صورت ۾ نڪتو.<ref name="لئمبرڪ">ڪتاب جو نالو؛ ''سنڌ مسلمانن جي فتح کان اڳ'' (جلد ٻيو)؛ ليکڪ: [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]]؛ ايڊيشن: پهريون 1984ع، ٻيو 1990ع؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄام شورو.</ref> لئمبرڪ جي تشريح موجب راءِ سُهيرس جي موت کي رڳو هڪ جنگي حادثو نه، پر ان دور جي سياسي حالتن، سرحدي طاقت جي مقابلي ۽ ماتحت حڪمرانن جي وڌندڙ خودمختياريءَ جي رجحان جي تناظر ۾ به سمجهڻ گهرجي.<ref name="لئمبرڪ" /> ==راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست== {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] chrt1osfgx1h4xqxt78y8rfdumwtk6f 384228 384227 2026-06-11T05:55:47Z Intisar Ali 8681 384228 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name =راءِ سُهيرس |title |image = |succession = سنڌ جو راجا |predecessor = [[راء ساھسي پھريون]] |successor =[[راء ساھسي ٻيون]] |regent = |reign = سن کان 626 تائين<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ}}{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> |spouses = |issue = |full name = راجا سُهيرس راء |house = [[راء]] |dynasty = راء گھراڻو |father =راء سھاسي پھريون |mother } |birth_name = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |date of burial = |place of burial = |religion = }} '''راءِ سُهيرس''' (سنسڪرت: سهاسي) [[راءِ خاندان]] جو ٽيون ۽ هڪ اهم حڪمران هو، جنهن [[اروڙ]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻائي سنڌ تي حڪومت ڪئي. [[چچ نامو]] موجب هو [[راءِ ساهسي اول]] جو پٽ هو ۽ پنهنجي دور جو هڪ انصاف پسند، مضبوط ۽ بااختيار حڪمران شمار ٿيندو هو == تعارف == راءِ خاندان جو پهريون راجا [[راءِ ديواجي]] هو، پر جڏهن نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم مديني پاڪ ڏانهن هجرت ڪئي، تڏهن سنڌ ۾ راءِ سُهيرس جي حڪومت هئي. ان وقت سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ الور، يعني [[اروڙ]]، شهر هو. تاريخدانن مطابق هن شهر ۾ عاليشان ماڙيون، باغ باغيچا، آباد زمينون ۽ وڻ ٽڻ هئا، جن سان شهر پررونق هو. راجا سُهيرس وڏو ناڻي وارو ۽ نيڪ انسان هو. سندس سخاوت، انصاف ۽ انسان پروريءَ سبب رعيت ساڻس گهڻي رغبت ۽ محبت رکندي هئي.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> == حڪومت جون حدون == راجا سُهيرس جي ملڪ جون حدون تمام وسيع هيون. سندس حڪومت جون حدون اوڀر ۾ [[ڪشمير]] ۽ [[قنوج]] تائين، اولهه ۾ [[مڪران]] تائين، ڏکڻ ۾ محيط درياءَ کان سمنڊ تائين، ۽ اتر ۾ ڪردان جبل ۽ ڪيڪانان تائين ڦهليل هيون. ''[[تاريخ معصومي]]'' مطابق، الور [[مهراڻ درياهه]] جي ڪناري تي هڪ نهايت وڏو شهر هو، جنهن ۾ بلند عمارتون، مضبوط محلاتون، ميويدار وڻن سان ڀريل باغ ۽ تمدن ۽ شهرت جو اهو سڀ سامان موجود هو، جنهن جي مقيم توڙي مسافر کي خواهش ٿي سگهي ٿي. انهيءَ طرف جي ملڪ ۽ شهرن جو مالڪ مختار ۽ صاحب اقتدار سُهيرس راءِ بن ساهسي هو. جيئن ته سُهيرس راءِ نيڪوڪار ۽ عدالت پسند هو ۽ عام خلق جون گردنون سندس قسمن قسمن جي مهربانين ۽ طرحين طرحين احسانن جي بار هيٺ سدائين جهڪيل هونديون هيون، تنهن ڪري عام ۽ خاص ماڻهن جا ٽولا سندس فرمانبرداري دل و جان سان ڪندا هئا. سندس ملڪ جون حدون اڀرندي طرف کان ڪشمير ۽ قنوج، الهندي طرف کان مڪران ۽ عربي سمنڊ جي ڪناري، يعني ديبل بندر، جيڪو هاڻي لاهري بندر جي نالي سان مشهور آهي، ڏکڻ کان سورت بندر ۽ ديو بندر، ۽ اتر طرف کان قنڌار، سيستان، ڪوهه سليمان، ڪردان ۽ ڪيڪنان جي حدن تائين هيون.<ref name="تاريخ معصومي">ڪتاب جو نالو؛ تاريخ مَعصُومي مصنف؛ مير محمد معصوم بکري ايڊيشن؛ ٽيون 2006ع ڇپائيندڙ: سنڌيڪا اڪيڊمي</ref> == انتظامي ورهاست == راجا سُهيرس پنهنجي ملڪ سنڌ کي چئن صوبن ۾ ورهائي، انهن تي چار صوبيدار مقرر ڪيا. ذڪر ڪيل صوبا هيٺيان هئا: # '''برهمڻ آباد:''' هن صوبي ۾ [[نيرون ڪوٽ]]، [[ديبل]]، لوهاڻا، لاک ۽ سما ضلعا شامل هئا. # '''سيوستان:''' هن صوبي ۾ ٻوڌيا، يعني ٻڌپور، جنڪان، جمنڪان، رونجهان، روجيان ۽ پايا جبل کان وٺي مڪران جي سرحد تائين وارو علائقو شامل هو. # '''اسڪلنده:''' هن صوبي ۾ ڀاٽيا، تلواڙو، چچپور ۽ ديوهپور جي ڪجهه زمين شامل هئي. # '''ملتان:''' ملتان جي ماتحت سڪا، برهمپور، ڪرور، اشهار ۽ تاڪيا کان وٺي ڪشمير جي حد تائين جا علائقا هئا، ۽ هن صوبي جي سرحد ڪشمير سان وڃي ملندي هئي. مٿين صوبن جا الڳ الڳ گورنر مقرر هئا، جيڪي صوبي جو انتظام هلائيندا هئا. راجا طرفان انهن کي ملڪ جي حفاظت ۽ عوام جي ڀلائيءَ لاءِ خاص هدايتون ڏنل هونديون هيون. راجا پاڻ الور ۾ رهندو هو ۽ ڪردارن، ڪيڪانان ۽ برهاس شهر سندس سڌي نگرانيءَ هيٺ هئا. راجا سُهيرس جي اعليٰ انتظامي صلاحيتن سبب گهڻي عرصي تائين ڪنهن به بغاوت سر نه کنيو.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> ''تاريخ معصومي'' مطابق، سُهيرس راءِ ملڪ کي چئن حصن ۾ ورهائي، هر هڪ حصو هڪڙي حاڪم جي سنڀال هيٺ ڏنو ۽ الور شهر کي پنهنجو تختگاهه مقرر ڪيو. هن گهڻو زمانو عيش ۽ آرام ۾ گذاريو. سندس ملڪ ۾ ڪنهن به امير توڙي رعيت سرڪشي نه ڪئي ۽ سڀئي نهايت فرمانبرداري ڪندا رهيا.<ref name="تاريخ معصومي" /> == صوبيدار ۽ علائقا == هن راجا پنهنجي بادشاهت کي چئن صوبن ۾ ورهايو هو. انهن صوبن جو انتظام هيٺين ريت هو: * هڪ صوبيدار [[برهمڻ آباد]] ۾ رهندو هو. [[نيرون ڪوٽ|نيرون ڪوٽ جو قلعو]]، [[ديبل]]، لوهاڻا، لاکا ۽ سمان پرڳڻا سندس حصي ۾ هئا. * ٻئي صوبيدار جو ماڳ [[سيوهڻ]] هو. سندس هٿ هيٺ ٻڌاپور، جهنڪاڻ، ڪوهستان، روجهاڻ ۽ مڪران جي حدن تائين علائقو هو. * ٽيون صوبيدار اسڪلنديءَ جي قلعي ۽ پابيا ۾ رهندو هو، جيڪو تلواريا ۽ چچ جي قلعن جي نالي سان مشهور هو. ٻودهه جي ڀرپاسي واري ايراضي هن صوبيدار جي هٿ هيٺ هئي. * چوٿين صوبيدار جو قيام [[ملتان]] ۾ هو. سڪا، برهمپور، ڪرور، اشهار ۽ کنڀ سندس هٿ هيٺ هئا، ۽ سندس علائقو ڪشمير جي سرحد تائين هو. خود راجا جو مرڪزي شهر [[اروڙ]] هو. هن ڪيروان، قيقانان ۽ نيراس جا شهر پنهنجي نگرانيءَ ۾ رکيا. هن پنهنجي شهزادن کي ويڙهه جي فن کان چڱيءَ طرح واقف ڪيو. ويڙهه لاءِ کين هر وقت تيار رکندو هو ۽ هر قسم جو جنگي سامان، هٿيار ۽ گهوڙا انهن لاءِ تيار هوندا هئا. هو ڪوشش ڪندو هو ته ديسي ڪاهن ۾ پٽ سکيا خاطر سدائين گڏ هجن. کين تاڪيد ڪندو هو ته رعيت کي خوش رکن. هو هر هنڌ عاليشان عمارتون پڻ ٺهرائيندو هو. سندس بادشاهت ۾ فتني باز ۽ باغي ماڻهو نه هئا، جيڪي جهڳڙا پيدا ڪن ۽ رعيت جي امن امان ۾ خلل وجهن. اهو امن امان ڳچ عرصي کان قائم رهندو آيو هو.<ref name="شرر">ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ: مصنف؛ مولانا الحليم ”شرر“: سنڌيڪار؛ فقير اشرف علي سمون: ايڊيشن؛ پهريون 2005ع، 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي</ref> == ايرانين جو حملو == [[راءِ سُهيرس ٻيون|راءِ سُهيرس]] جي دورِ حڪومت ۾ اوچتو [[نيمروز]] جي بادشاهه ڪرمان جي رستي سنڌ تي ڪاهه ڪئي ۽ سنڌ جي ماتحت علائقي [[ڪيچ]] ۽ [[مڪران]] ۾ ڦرلٽ ۽ تباهي شروع ڪئي. جڏهن [[اروڙ]] ۾ ويٺل راءِ سُهيرس کي ان حملي جي خبر پئي ته هن هڪ وڏو لشڪر گڏ ڪري حملي آورن جي مقابلي لاءِ روانگي اختيار ڪئي. ٻنهي فوجن جي وچ ۾ سخت جنگ لڳي، پر قسمت راءِ سُهيرس جو ساٿ نه ڏنو ۽ هو جنگ دوران مارجي ويو.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي، ايڊيشن؛ پهريون 2007ع، ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> ''تاريخ معصومي'' مطابق، جنگ صبح کان وٺي منجهند تائين جاري رهي. آخرڪار نيمروز جو بادشاهه سنڌ جي حاڪم تي غالب پئجي ويو ۽ سنڌي فوج کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. انهيءَ دوران هڪ تير راءِ سُهيرس جي نڙيءَ ۾ لڳو، جنهن سبب هو مارجي ويو. نيمروز جو لشڪر اڌ رات تائين سنڌي لشڪر جي ڇانوڻي ۽ سامان کي ڦريندو رهيو ۽ پوءِ واپس موٽي ويو. ٻئي ڏينهن سنڌ جا اهي سپاهي، جيڪي جنگ دوران ٽڙي پکڙي ويا هئا، ٻيهر گڏ ٿي [[اروڙ]] جي تختگاهه ڏانهن روانا ٿيا.<ref name="تاريخ معصومي">ڪتاب جو نالو؛ تاريخ معصومي، مصنف؛ مير محمد معصوم بکري، ايڊيشن؛ ٽيون 2006ع، ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي</ref> اعجاز الحق قدوسي هڪ ٻي روايت بيان ڪندي لکي ٿو ته راءِ سُهيرس وڏي بهادريءَ سان جنگ وڙهي رهيو هو، پر اوچتو هڪ تير ڀرسان پيل گاهه ۾ ڪري پيو، جنهن سبب باهه لڳي وئي. انهيءَ باهه ۾ راجا سڙي فوت ٿي ويو، جڏهن⁠ته نيمروز جي لشڪر مڪران جي علائقن ۾ وڏي تباهي ۽ ويڌن مچائي.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي، ايڊيشن؛ پهريون 2007ع، ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> فتحنامي موجب راءِ سُهيرس جي موت بابت هيٺيون بيان ملي ٿو: {{اقتباس|سُهيرس راءِ ولد ساهسي راءِ، جنهن جي حڪومت جون الهنديون سرحدون ڪُرد جبلن ۽ قيقانان، يعني قلات ۽ مڪران، تائين وسيع هيون، پنهنجي گاديءَ واري هنڌ اَروڙ ۾ نهايت ڪاميابيءَ سان حڪومت هلائي رهيو هو. اوچتو فارس طرفان نيمروز جي بادشاهه جي فوج ڪرمان ۾ داخل ٿي. جڏهن سُهيرس کي اها خبر پهتي، تڏهن هن پاڻ پيشقدمي ڪري حملي آور فوج سان سخت جنگ ڪئي، جنهن ۾ ٻنهي طرفن جا ڪيترائي جنگي جوڌا مارجي ويا. ان کان پوءِ ايرانين سخت حملو شروع ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سُهيرس جي فوج گهيري ۾ اچي وئي. پنهنجي مانَ، شانَ ۽ عزت برقرار رکڻ خاطر سُهيرس پنهنجا قدم مضبوط کُپائي اَڏول ٿي بيهي وڙهيو ۽ ان وقت تائين خونخوار جنگ ڪندو رهيو، جيستائين پاڻ قتل ٿي ويو. ان کان پوءِ ايرانين جو بادشاهه نيمروز پنهنجي وطن ڏانهن واپس ٿيو. راءِ ساهسي، سُهيرس جو پٽ، بعد ۾ پنهنجي پيءُ واري راڄ گديءَ تي ويٺو ۽ پنهنجي ملڪ جو طاقتور حاڪم ثابت ٿيو.}}<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛ 1982؛ ثقافتي مرڪز، ڀٽ شاھ {{تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ}}{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> سنڌ جي مشهور مورخ [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] هن واقعي بابت لکي ٿو ته ”نيمروز“ دراصل [[سجستان]] جو نالو هو، جيڪو روايتي طور [[رستم]] سان منسوب علائقو سمجهيو ويندو هو. سندس خيال موجب نيمروز جو ”بادشاهه“ شايد ايراني سلطنت جو ڪو ماتحت حڪمران هو، جنهن ڪنهن سياسي بحران جي دوران پنهنجي خودمختياريءَ جو اعلان ڪيو هو. لئمبرڪ جي راءِ موجب اهو واقعو غالباً [[هرمز چوٿون]] يا [[خسرو پرويز]] جي ابتدائي دورِ حڪومت (579ع–592ع) ۾ پيش آيو، جڏهن ايران خارجي جنگين ۽ [[بهرام چوبين]] جي بغاوت جهڙين مشڪلاتن کي منهن ڏئي رهيو هو. اهڙي صورتحال ۾ سجستان جي ڪنهن باغي گورنر لاءِ مڪران تي قبضو ڪرڻ هڪ قدرتي سياسي قدم هو، جڏهن⁠ته راءِ سُهيرس جهڙي جنگجو حڪمران لاءِ به ان چئلينج جو مقابلو ڪرڻ فطري ڳالهه هئي.<ref name="لئمبرڪ">ايڇ. ٽي. لئمبرڪ، ''Sind Before the Muslim Conquest''.</ref> لئمبرڪ وڌيڪ لکي ٿو ته هن شڪست جي باوجود سنڌ جي حڪمران گهراڻي جي طاقت ۽ وقار ۾ ڪا نمايان گهٽتائي نه آئي. [[راءِ ساهسي ٻيون|راءِ ساهسي]] پنهنجي پيءُ جي ڇڏيل سلطنت جو مڪمل جانشين بڻيو. ''تحفة الڪرام'' مطابق، ”سُهيرس جو لشڪر هڪ هنڌ گڏ ٿيو ۽ انهن سندس پٽ ساهسيءَ کي تخت تي ويهاريو.“<ref>جي-اي-ايس-بي XVI، ص 79.</ref> لئمبرڪ جي خيال موجب ''چچ نامي'' ۾ ڏنل تفصيلن مان ظاهر ٿئي ٿو ته راءِ سُهيرس فوج جي فقط هڪ حصي سان جلدي ۾ مهم تي روانو ٿيو هو، جڏهن⁠ته سندس پٽ شايد باقي فوج ساڻ ڪري پٺيان اچي رهيو هو. انهيءَ سبب نيمروز جو بادشاهه پنهنجي فتح کي اڳتي وڌائڻ بدران واپس موٽي ويو ۽ سنڌ تي وڌيڪ ڪاهه ڪرڻ جي ڪوشش نه ڪيائين.<ref name="لئمبرڪ" /> هن جنگ کان پوءِ [[بلوچستان]] ۽ [[مڪران]] تي سنڌ جي قبضي کي ڌڪ رسيو ۽ اهي علائقا ڪجهه عرصي لاءِ ايراني اثر هيٺ اچي ويا، جڏهن⁠ته سنڌ ۾ [[راءِ ساهسي ٻيون]] جي تخت نشيني وڏي جشن ۽ تقريبن سان عمل ۾ آئي، جتي موتي ۽ جواهر نئين راجا تي نڇاور ڪيا ويا.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي، ايڊيشن؛ پهريون 2007ع، ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> رحيم داد مولائي شيدائي جي ڪتاب جنت السنڌ جي مطابق: {{quote|"اسلام جي ڪاهه وقت ٻڌ وارن جو زور ٽٽي ويو هو. مالوه، اُجين، چتور، گجرات، ڪڇ ۽ سنڌ جا راجائون، جن مان ڪي کتري ۽ ڪي برهمڻ هئا، تن جي ٻڌ وارن سان دشمني هئي. سنڌ جي راءِ گهراڻي جي راجائن جي، مسئلي نيمروز متعلق، ايران جي ساساني ڪسرائن سان سياسي ڇڪتاڻ لڳل هئي. راءِ سهارس ثانيءَ جي ڏينهن ۾ نيمروز جي ايراني عامل امڪران تي ڪاهه ڪئي هئي، جنهن ڪري راءِ سهارس ثانيءَ قسطنطنيه جي قيصر سان ايرانين خلاف دوستانو ناتو ڳنڍيو هو. سنه 628ع ۾ قيصر هرقل، ايرانين کي نينويٰ جي معرڪي ۾ شڪست ڏيئي، مدائن جي ديوارين هيٺان پهتو هو. ايرانين جي شڪست جي خوشي ملهائڻ لاءِ قسطنطنيه جي درٻار ۾ وڏو جشن برپا ٿيو هو؛ ان موقعي تي راءِ سهارس جي سفير قيصر کي مبارڪباد پيش ڪئي هئي<ref name ="E. Gibbon" >) E. Gibbon:The decline & fall of the Roman Empire, vol-VIII, P-257. </ref> . نيمروز ۾ جنگين جو سلسلو جاري رهيو، جن ۾ راءِ سهارس ثاني وڙهندي مارجي ويو."|جنت السنڌ|<ref name ="جنت السنڌ" > ڪتاب جو نالو ؛ جنت السنڌ، باب ٻيون، تصنيف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن؛ پهريون 2000، ٻيون 2006ع ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي</ref>}} == موت جو سبب == [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] جي راءِ موجب راءِ خاندان جي انتظامي نظام ۾ صوبن جا ڪي گورنر خود راءِ جا ويجها عزيز هوندا هئا. اهڙي سرشتي جو هڪ وڏو نقص اهو هو ته شاهي خاندان سان تعلق رکندڙ گورنرن ۽ ماتحت حڪمرانن کي، غير شاهي نسل جي عملدارن جي ڀيٽ ۾، ڪنهن ڪمزور بادشاهه جي دور ۾ پنهنجي طاقت وڌائڻ ۽ آزادي يا خودمختياري حاصل ڪرڻ جا وڌيڪ موقعا ۽ ترغيبون ملنديون هيون. لئمبرڪ جو خيال آهي ته اهڙي قسم جي صورتحال ايراني شهنشاهت ۾ به بار بار پيدا ٿيندي رهي، جتي ماتحت حڪمران مرڪزي اقتدار جي ڪمزوريءَ مان فائدو وٺي بغاوتون ڪندا هئا. سندس مطابق تاريخي روايتن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪنهن ماتحت گورنر يا سرحدي حڪمران جي اهڙي سياسي خواهش ۽ طاقت جي ڪشمڪش ئي آخرڪار [[راءِ سُهيرس ٻيون|راءِ سُهيرس]] کي هڪ اهڙي فوجي مقابلي ۾ آڻي بيهاريو، جنهن جو انجام سندس موت جي صورت ۾ نڪتو.<ref name="لئمبرڪ">ڪتاب جو نالو؛ ''سنڌ مسلمانن جي فتح کان اڳ'' (جلد ٻيو)؛ ليکڪ: [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]]؛ ايڊيشن: پهريون 1984ع، ٻيو 1990ع؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄام شورو.</ref> لئمبرڪ جي تشريح موجب راءِ سُهيرس جي موت کي رڳو هڪ جنگي حادثو نه، پر ان دور جي سياسي حالتن، سرحدي طاقت جي مقابلي ۽ ماتحت حڪمرانن جي وڌندڙ خودمختياريءَ جي رجحان جي تناظر ۾ به سمجهڻ گهرجي.<ref name="لئمبرڪ" /> ==راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست== {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] iytl3972j0999sua8gocz7mze01v0gp 384234 384228 2026-06-11T06:10:41Z Intisar Ali 8681 /* */ 384234 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name =راءِ سُهيرس ٻيون |title |image = |succession = سنڌ جو راجا |predecessor = [[راء ساھسي پھريون]] |successor =[[راء ساھسي ٻيون]] |regent = |reign = سن کان 626 تائين<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ}}{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> |spouses = |issue = |full name = راجا سُهيرس راء |house = [[راء]] |dynasty = راء گھراڻو |father =راء سھاسي پھريون |mother } |birth_name = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |date of burial = |place of burial = |religion = }} '''راءِ سُهيرس ٻيون''' (سنسڪرت: سهاسي) [[راءِ خاندان]] جو ٽيون ۽ هڪ اهم حڪمران هو، جنهن [[اروڙ]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻائي سنڌ تي حڪومت ڪئي. [[چچ نامو]] موجب هو [[راءِ ساهسي اول]] جو پٽ هو ۽ پنهنجي دور جو هڪ انصاف پسند، مضبوط ۽ بااختيار حڪمران شمار ٿيندو هو == تعارف == راءِ خاندان جو پهريون راجا [[راءِ ديواجي]] هو، پر جڏهن نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم مديني پاڪ ڏانهن هجرت ڪئي، تڏهن سنڌ ۾ راءِ سُهيرس جي حڪومت هئي. ان وقت سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ الور، يعني [[اروڙ]]، شهر هو. تاريخدانن مطابق هن شهر ۾ عاليشان ماڙيون، باغ باغيچا، آباد زمينون ۽ وڻ ٽڻ هئا، جن سان شهر پررونق هو. راجا سُهيرس وڏو ناڻي وارو ۽ نيڪ انسان هو. سندس سخاوت، انصاف ۽ انسان پروريءَ سبب رعيت ساڻس گهڻي رغبت ۽ محبت رکندي هئي.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> == حڪومت جون حدون == راجا سُهيرس جي ملڪ جون حدون تمام وسيع هيون. سندس حڪومت جون حدون اوڀر ۾ [[ڪشمير]] ۽ [[قنوج]] تائين، اولهه ۾ [[مڪران]] تائين، ڏکڻ ۾ محيط درياءَ کان سمنڊ تائين، ۽ اتر ۾ ڪردان جبل ۽ ڪيڪانان تائين ڦهليل هيون. ''[[تاريخ معصومي]]'' مطابق، الور [[مهراڻ درياهه]] جي ڪناري تي هڪ نهايت وڏو شهر هو، جنهن ۾ بلند عمارتون، مضبوط محلاتون، ميويدار وڻن سان ڀريل باغ ۽ تمدن ۽ شهرت جو اهو سڀ سامان موجود هو، جنهن جي مقيم توڙي مسافر کي خواهش ٿي سگهي ٿي. انهيءَ طرف جي ملڪ ۽ شهرن جو مالڪ مختار ۽ صاحب اقتدار سُهيرس راءِ بن ساهسي هو. جيئن ته سُهيرس راءِ نيڪوڪار ۽ عدالت پسند هو ۽ عام خلق جون گردنون سندس قسمن قسمن جي مهربانين ۽ طرحين طرحين احسانن جي بار هيٺ سدائين جهڪيل هونديون هيون، تنهن ڪري عام ۽ خاص ماڻهن جا ٽولا سندس فرمانبرداري دل و جان سان ڪندا هئا. سندس ملڪ جون حدون اڀرندي طرف کان ڪشمير ۽ قنوج، الهندي طرف کان مڪران ۽ عربي سمنڊ جي ڪناري، يعني ديبل بندر، جيڪو هاڻي لاهري بندر جي نالي سان مشهور آهي، ڏکڻ کان سورت بندر ۽ ديو بندر، ۽ اتر طرف کان قنڌار، سيستان، ڪوهه سليمان، ڪردان ۽ ڪيڪنان جي حدن تائين هيون.<ref name="تاريخ معصومي">ڪتاب جو نالو؛ تاريخ مَعصُومي مصنف؛ مير محمد معصوم بکري ايڊيشن؛ ٽيون 2006ع ڇپائيندڙ: سنڌيڪا اڪيڊمي</ref> == انتظامي ورهاست == راجا سُهيرس پنهنجي ملڪ سنڌ کي چئن صوبن ۾ ورهائي، انهن تي چار صوبيدار مقرر ڪيا. ذڪر ڪيل صوبا هيٺيان هئا: # '''برهمڻ آباد:''' هن صوبي ۾ [[نيرون ڪوٽ]]، [[ديبل]]، لوهاڻا، لاک ۽ سما ضلعا شامل هئا. # '''سيوستان:''' هن صوبي ۾ ٻوڌيا، يعني ٻڌپور، جنڪان، جمنڪان، رونجهان، روجيان ۽ پايا جبل کان وٺي مڪران جي سرحد تائين وارو علائقو شامل هو. # '''اسڪلنده:''' هن صوبي ۾ ڀاٽيا، تلواڙو، چچپور ۽ ديوهپور جي ڪجهه زمين شامل هئي. # '''ملتان:''' ملتان جي ماتحت سڪا، برهمپور، ڪرور، اشهار ۽ تاڪيا کان وٺي ڪشمير جي حد تائين جا علائقا هئا، ۽ هن صوبي جي سرحد ڪشمير سان وڃي ملندي هئي. مٿين صوبن جا الڳ الڳ گورنر مقرر هئا، جيڪي صوبي جو انتظام هلائيندا هئا. راجا طرفان انهن کي ملڪ جي حفاظت ۽ عوام جي ڀلائيءَ لاءِ خاص هدايتون ڏنل هونديون هيون. راجا پاڻ الور ۾ رهندو هو ۽ ڪردارن، ڪيڪانان ۽ برهاس شهر سندس سڌي نگرانيءَ هيٺ هئا. راجا سُهيرس جي اعليٰ انتظامي صلاحيتن سبب گهڻي عرصي تائين ڪنهن به بغاوت سر نه کنيو.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> ''تاريخ معصومي'' مطابق، سُهيرس راءِ ملڪ کي چئن حصن ۾ ورهائي، هر هڪ حصو هڪڙي حاڪم جي سنڀال هيٺ ڏنو ۽ الور شهر کي پنهنجو تختگاهه مقرر ڪيو. هن گهڻو زمانو عيش ۽ آرام ۾ گذاريو. سندس ملڪ ۾ ڪنهن به امير توڙي رعيت سرڪشي نه ڪئي ۽ سڀئي نهايت فرمانبرداري ڪندا رهيا.<ref name="تاريخ معصومي" /> == صوبيدار ۽ علائقا == هن راجا پنهنجي بادشاهت کي چئن صوبن ۾ ورهايو هو. انهن صوبن جو انتظام هيٺين ريت هو: * هڪ صوبيدار [[برهمڻ آباد]] ۾ رهندو هو. [[نيرون ڪوٽ|نيرون ڪوٽ جو قلعو]]، [[ديبل]]، لوهاڻا، لاکا ۽ سمان پرڳڻا سندس حصي ۾ هئا. * ٻئي صوبيدار جو ماڳ [[سيوهڻ]] هو. سندس هٿ هيٺ ٻڌاپور، جهنڪاڻ، ڪوهستان، روجهاڻ ۽ مڪران جي حدن تائين علائقو هو. * ٽيون صوبيدار اسڪلنديءَ جي قلعي ۽ پابيا ۾ رهندو هو، جيڪو تلواريا ۽ چچ جي قلعن جي نالي سان مشهور هو. ٻودهه جي ڀرپاسي واري ايراضي هن صوبيدار جي هٿ هيٺ هئي. * چوٿين صوبيدار جو قيام [[ملتان]] ۾ هو. سڪا، برهمپور، ڪرور، اشهار ۽ کنڀ سندس هٿ هيٺ هئا، ۽ سندس علائقو ڪشمير جي سرحد تائين هو. خود راجا جو مرڪزي شهر [[اروڙ]] هو. هن ڪيروان، قيقانان ۽ نيراس جا شهر پنهنجي نگرانيءَ ۾ رکيا. هن پنهنجي شهزادن کي ويڙهه جي فن کان چڱيءَ طرح واقف ڪيو. ويڙهه لاءِ کين هر وقت تيار رکندو هو ۽ هر قسم جو جنگي سامان، هٿيار ۽ گهوڙا انهن لاءِ تيار هوندا هئا. هو ڪوشش ڪندو هو ته ديسي ڪاهن ۾ پٽ سکيا خاطر سدائين گڏ هجن. کين تاڪيد ڪندو هو ته رعيت کي خوش رکن. هو هر هنڌ عاليشان عمارتون پڻ ٺهرائيندو هو. سندس بادشاهت ۾ فتني باز ۽ باغي ماڻهو نه هئا، جيڪي جهڳڙا پيدا ڪن ۽ رعيت جي امن امان ۾ خلل وجهن. اهو امن امان ڳچ عرصي کان قائم رهندو آيو هو.<ref name="شرر">ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ: مصنف؛ مولانا الحليم ”شرر“: سنڌيڪار؛ فقير اشرف علي سمون: ايڊيشن؛ پهريون 2005ع، 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي</ref> == ايرانين جو حملو == [[راءِ سُهيرس ٻيون|راءِ سُهيرس]] جي دورِ حڪومت ۾ اوچتو [[نيمروز]] جي بادشاهه ڪرمان جي رستي سنڌ تي ڪاهه ڪئي ۽ سنڌ جي ماتحت علائقي [[ڪيچ]] ۽ [[مڪران]] ۾ ڦرلٽ ۽ تباهي شروع ڪئي. جڏهن [[اروڙ]] ۾ ويٺل راءِ سُهيرس کي ان حملي جي خبر پئي ته هن هڪ وڏو لشڪر گڏ ڪري حملي آورن جي مقابلي لاءِ روانگي اختيار ڪئي. ٻنهي فوجن جي وچ ۾ سخت جنگ لڳي، پر قسمت راءِ سُهيرس جو ساٿ نه ڏنو ۽ هو جنگ دوران مارجي ويو.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي، ايڊيشن؛ پهريون 2007ع، ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> ''تاريخ معصومي'' مطابق، جنگ صبح کان وٺي منجهند تائين جاري رهي. آخرڪار نيمروز جو بادشاهه سنڌ جي حاڪم تي غالب پئجي ويو ۽ سنڌي فوج کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. انهيءَ دوران هڪ تير راءِ سُهيرس جي نڙيءَ ۾ لڳو، جنهن سبب هو مارجي ويو. نيمروز جو لشڪر اڌ رات تائين سنڌي لشڪر جي ڇانوڻي ۽ سامان کي ڦريندو رهيو ۽ پوءِ واپس موٽي ويو. ٻئي ڏينهن سنڌ جا اهي سپاهي، جيڪي جنگ دوران ٽڙي پکڙي ويا هئا، ٻيهر گڏ ٿي [[اروڙ]] جي تختگاهه ڏانهن روانا ٿيا.<ref name="تاريخ معصومي">ڪتاب جو نالو؛ تاريخ معصومي، مصنف؛ مير محمد معصوم بکري، ايڊيشن؛ ٽيون 2006ع، ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي</ref> اعجاز الحق قدوسي هڪ ٻي روايت بيان ڪندي لکي ٿو ته راءِ سُهيرس وڏي بهادريءَ سان جنگ وڙهي رهيو هو، پر اوچتو هڪ تير ڀرسان پيل گاهه ۾ ڪري پيو، جنهن سبب باهه لڳي وئي. انهيءَ باهه ۾ راجا سڙي فوت ٿي ويو، جڏهن⁠ته نيمروز جي لشڪر مڪران جي علائقن ۾ وڏي تباهي ۽ ويڌن مچائي.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي، ايڊيشن؛ پهريون 2007ع، ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> فتحنامي موجب راءِ سُهيرس جي موت بابت هيٺيون بيان ملي ٿو: {{اقتباس|سُهيرس راءِ ولد ساهسي راءِ، جنهن جي حڪومت جون الهنديون سرحدون ڪُرد جبلن ۽ قيقانان، يعني قلات ۽ مڪران، تائين وسيع هيون، پنهنجي گاديءَ واري هنڌ اَروڙ ۾ نهايت ڪاميابيءَ سان حڪومت هلائي رهيو هو. اوچتو فارس طرفان نيمروز جي بادشاهه جي فوج ڪرمان ۾ داخل ٿي. جڏهن سُهيرس کي اها خبر پهتي، تڏهن هن پاڻ پيشقدمي ڪري حملي آور فوج سان سخت جنگ ڪئي، جنهن ۾ ٻنهي طرفن جا ڪيترائي جنگي جوڌا مارجي ويا. ان کان پوءِ ايرانين سخت حملو شروع ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سُهيرس جي فوج گهيري ۾ اچي وئي. پنهنجي مانَ، شانَ ۽ عزت برقرار رکڻ خاطر سُهيرس پنهنجا قدم مضبوط کُپائي اَڏول ٿي بيهي وڙهيو ۽ ان وقت تائين خونخوار جنگ ڪندو رهيو، جيستائين پاڻ قتل ٿي ويو. ان کان پوءِ ايرانين جو بادشاهه نيمروز پنهنجي وطن ڏانهن واپس ٿيو. راءِ ساهسي، سُهيرس جو پٽ، بعد ۾ پنهنجي پيءُ واري راڄ گديءَ تي ويٺو ۽ پنهنجي ملڪ جو طاقتور حاڪم ثابت ٿيو.}}<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛ 1982؛ ثقافتي مرڪز، ڀٽ شاھ {{تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ}}{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> سنڌ جي مشهور مورخ [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] هن واقعي بابت لکي ٿو ته ”نيمروز“ دراصل [[سجستان]] جو نالو هو، جيڪو روايتي طور [[رستم]] سان منسوب علائقو سمجهيو ويندو هو. سندس خيال موجب نيمروز جو ”بادشاهه“ شايد ايراني سلطنت جو ڪو ماتحت حڪمران هو، جنهن ڪنهن سياسي بحران جي دوران پنهنجي خودمختياريءَ جو اعلان ڪيو هو. لئمبرڪ جي راءِ موجب اهو واقعو غالباً [[هرمز چوٿون]] يا [[خسرو پرويز]] جي ابتدائي دورِ حڪومت (579ع–592ع) ۾ پيش آيو، جڏهن ايران خارجي جنگين ۽ [[بهرام چوبين]] جي بغاوت جهڙين مشڪلاتن کي منهن ڏئي رهيو هو. اهڙي صورتحال ۾ سجستان جي ڪنهن باغي گورنر لاءِ مڪران تي قبضو ڪرڻ هڪ قدرتي سياسي قدم هو، جڏهن⁠ته راءِ سُهيرس جهڙي جنگجو حڪمران لاءِ به ان چئلينج جو مقابلو ڪرڻ فطري ڳالهه هئي.<ref name="لئمبرڪ">ايڇ. ٽي. لئمبرڪ، ''Sind Before the Muslim Conquest''.</ref> لئمبرڪ وڌيڪ لکي ٿو ته هن شڪست جي باوجود سنڌ جي حڪمران گهراڻي جي طاقت ۽ وقار ۾ ڪا نمايان گهٽتائي نه آئي. [[راءِ ساهسي ٻيون|راءِ ساهسي]] پنهنجي پيءُ جي ڇڏيل سلطنت جو مڪمل جانشين بڻيو. ''تحفة الڪرام'' مطابق، ”سُهيرس جو لشڪر هڪ هنڌ گڏ ٿيو ۽ انهن سندس پٽ ساهسيءَ کي تخت تي ويهاريو.“<ref>جي-اي-ايس-بي XVI، ص 79.</ref> لئمبرڪ جي خيال موجب ''چچ نامي'' ۾ ڏنل تفصيلن مان ظاهر ٿئي ٿو ته راءِ سُهيرس فوج جي فقط هڪ حصي سان جلدي ۾ مهم تي روانو ٿيو هو، جڏهن⁠ته سندس پٽ شايد باقي فوج ساڻ ڪري پٺيان اچي رهيو هو. انهيءَ سبب نيمروز جو بادشاهه پنهنجي فتح کي اڳتي وڌائڻ بدران واپس موٽي ويو ۽ سنڌ تي وڌيڪ ڪاهه ڪرڻ جي ڪوشش نه ڪيائين.<ref name="لئمبرڪ" /> هن جنگ کان پوءِ [[بلوچستان]] ۽ [[مڪران]] تي سنڌ جي قبضي کي ڌڪ رسيو ۽ اهي علائقا ڪجهه عرصي لاءِ ايراني اثر هيٺ اچي ويا، جڏهن⁠ته سنڌ ۾ [[راءِ ساهسي ٻيون]] جي تخت نشيني وڏي جشن ۽ تقريبن سان عمل ۾ آئي، جتي موتي ۽ جواهر نئين راجا تي نڇاور ڪيا ويا.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي، ايڊيشن؛ پهريون 2007ع، ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> رحيم داد مولائي شيدائي جي ڪتاب جنت السنڌ جي مطابق: {{quote|"اسلام جي ڪاهه وقت ٻڌ وارن جو زور ٽٽي ويو هو. مالوه، اُجين، چتور، گجرات، ڪڇ ۽ سنڌ جا راجائون، جن مان ڪي کتري ۽ ڪي برهمڻ هئا، تن جي ٻڌ وارن سان دشمني هئي. سنڌ جي راءِ گهراڻي جي راجائن جي، مسئلي نيمروز متعلق، ايران جي ساساني ڪسرائن سان سياسي ڇڪتاڻ لڳل هئي. راءِ سهارس ثانيءَ جي ڏينهن ۾ نيمروز جي ايراني عامل امڪران تي ڪاهه ڪئي هئي، جنهن ڪري راءِ سهارس ثانيءَ قسطنطنيه جي قيصر سان ايرانين خلاف دوستانو ناتو ڳنڍيو هو. سنه 628ع ۾ قيصر هرقل، ايرانين کي نينويٰ جي معرڪي ۾ شڪست ڏيئي، مدائن جي ديوارين هيٺان پهتو هو. ايرانين جي شڪست جي خوشي ملهائڻ لاءِ قسطنطنيه جي درٻار ۾ وڏو جشن برپا ٿيو هو؛ ان موقعي تي راءِ سهارس جي سفير قيصر کي مبارڪباد پيش ڪئي هئي<ref name ="E. Gibbon" >) E. Gibbon:The decline & fall of the Roman Empire, vol-VIII, P-257. </ref> . نيمروز ۾ جنگين جو سلسلو جاري رهيو، جن ۾ راءِ سهارس ثاني وڙهندي مارجي ويو."|جنت السنڌ|<ref name ="جنت السنڌ" > ڪتاب جو نالو ؛ جنت السنڌ، باب ٻيون، تصنيف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن؛ پهريون 2000، ٻيون 2006ع ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي</ref>}} == موت جو سبب == [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] جي راءِ موجب راءِ خاندان جي انتظامي نظام ۾ صوبن جا ڪي گورنر خود راءِ جا ويجها عزيز هوندا هئا. اهڙي سرشتي جو هڪ وڏو نقص اهو هو ته شاهي خاندان سان تعلق رکندڙ گورنرن ۽ ماتحت حڪمرانن کي، غير شاهي نسل جي عملدارن جي ڀيٽ ۾، ڪنهن ڪمزور بادشاهه جي دور ۾ پنهنجي طاقت وڌائڻ ۽ آزادي يا خودمختياري حاصل ڪرڻ جا وڌيڪ موقعا ۽ ترغيبون ملنديون هيون. لئمبرڪ جو خيال آهي ته اهڙي قسم جي صورتحال ايراني شهنشاهت ۾ به بار بار پيدا ٿيندي رهي، جتي ماتحت حڪمران مرڪزي اقتدار جي ڪمزوريءَ مان فائدو وٺي بغاوتون ڪندا هئا. سندس مطابق تاريخي روايتن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪنهن ماتحت گورنر يا سرحدي حڪمران جي اهڙي سياسي خواهش ۽ طاقت جي ڪشمڪش ئي آخرڪار [[راءِ سُهيرس ٻيون|راءِ سُهيرس]] کي هڪ اهڙي فوجي مقابلي ۾ آڻي بيهاريو، جنهن جو انجام سندس موت جي صورت ۾ نڪتو.<ref name="لئمبرڪ">ڪتاب جو نالو؛ ''سنڌ مسلمانن جي فتح کان اڳ'' (جلد ٻيو)؛ ليکڪ: [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]]؛ ايڊيشن: پهريون 1984ع، ٻيو 1990ع؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄام شورو.</ref> لئمبرڪ جي تشريح موجب راءِ سُهيرس جي موت کي رڳو هڪ جنگي حادثو نه، پر ان دور جي سياسي حالتن، سرحدي طاقت جي مقابلي ۽ ماتحت حڪمرانن جي وڌندڙ خودمختياريءَ جي رجحان جي تناظر ۾ به سمجهڻ گهرجي.<ref name="لئمبرڪ" /> ==راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست== {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] l291qm5gyg5lxcf8fvo9c1uvvu59rde 384235 384234 2026-06-11T06:11:44Z Intisar Ali 8681 /* */ 384235 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name =راءِ سُهيرس ٻيون |title |image = |succession = سنڌ جو راجا |predecessor = [[راء ساھسي پھريون]] |successor =[[راء ساھسي ٻيون]] |regent = |reign = سن کان 626 تائين<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ}}{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> |spouses = |issue = |full name = راجا سُهيرس راء |house = [[راء]] |dynasty = راء گھراڻو |father =راء سھاسي پھريون |mother } |birth_name = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |date of burial = |place of burial = |religion = }} '''راءِ سُهيرس ٻيون''' (سنسڪرت: سهاسي) [[راءِ خاندان]] جو چوٿون ۽ هڪ اهم حڪمران هو، جنهن [[اروڙ]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻائي سنڌ تي حڪومت ڪئي. [[چچ نامو]] موجب هو [[راءِ ساهسي اول]] جو پٽ هو ۽ پنهنجي دور جو هڪ انصاف پسند، مضبوط ۽ بااختيار حڪمران شمار ٿيندو هو == تعارف == راءِ خاندان جو پهريون راجا [[راءِ ديواجي]] هو، پر جڏهن نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم مديني پاڪ ڏانهن هجرت ڪئي، تڏهن سنڌ ۾ راءِ سُهيرس جي حڪومت هئي. ان وقت سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ الور، يعني [[اروڙ]]، شهر هو. تاريخدانن مطابق هن شهر ۾ عاليشان ماڙيون، باغ باغيچا، آباد زمينون ۽ وڻ ٽڻ هئا، جن سان شهر پررونق هو. راجا سُهيرس وڏو ناڻي وارو ۽ نيڪ انسان هو. سندس سخاوت، انصاف ۽ انسان پروريءَ سبب رعيت ساڻس گهڻي رغبت ۽ محبت رکندي هئي.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> == حڪومت جون حدون == راجا سُهيرس جي ملڪ جون حدون تمام وسيع هيون. سندس حڪومت جون حدون اوڀر ۾ [[ڪشمير]] ۽ [[قنوج]] تائين، اولهه ۾ [[مڪران]] تائين، ڏکڻ ۾ محيط درياءَ کان سمنڊ تائين، ۽ اتر ۾ ڪردان جبل ۽ ڪيڪانان تائين ڦهليل هيون. ''[[تاريخ معصومي]]'' مطابق، الور [[مهراڻ درياهه]] جي ڪناري تي هڪ نهايت وڏو شهر هو، جنهن ۾ بلند عمارتون، مضبوط محلاتون، ميويدار وڻن سان ڀريل باغ ۽ تمدن ۽ شهرت جو اهو سڀ سامان موجود هو، جنهن جي مقيم توڙي مسافر کي خواهش ٿي سگهي ٿي. انهيءَ طرف جي ملڪ ۽ شهرن جو مالڪ مختار ۽ صاحب اقتدار سُهيرس راءِ بن ساهسي هو. جيئن ته سُهيرس راءِ نيڪوڪار ۽ عدالت پسند هو ۽ عام خلق جون گردنون سندس قسمن قسمن جي مهربانين ۽ طرحين طرحين احسانن جي بار هيٺ سدائين جهڪيل هونديون هيون، تنهن ڪري عام ۽ خاص ماڻهن جا ٽولا سندس فرمانبرداري دل و جان سان ڪندا هئا. سندس ملڪ جون حدون اڀرندي طرف کان ڪشمير ۽ قنوج، الهندي طرف کان مڪران ۽ عربي سمنڊ جي ڪناري، يعني ديبل بندر، جيڪو هاڻي لاهري بندر جي نالي سان مشهور آهي، ڏکڻ کان سورت بندر ۽ ديو بندر، ۽ اتر طرف کان قنڌار، سيستان، ڪوهه سليمان، ڪردان ۽ ڪيڪنان جي حدن تائين هيون.<ref name="تاريخ معصومي">ڪتاب جو نالو؛ تاريخ مَعصُومي مصنف؛ مير محمد معصوم بکري ايڊيشن؛ ٽيون 2006ع ڇپائيندڙ: سنڌيڪا اڪيڊمي</ref> == انتظامي ورهاست == راجا سُهيرس پنهنجي ملڪ سنڌ کي چئن صوبن ۾ ورهائي، انهن تي چار صوبيدار مقرر ڪيا. ذڪر ڪيل صوبا هيٺيان هئا: # '''برهمڻ آباد:''' هن صوبي ۾ [[نيرون ڪوٽ]]، [[ديبل]]، لوهاڻا، لاک ۽ سما ضلعا شامل هئا. # '''سيوستان:''' هن صوبي ۾ ٻوڌيا، يعني ٻڌپور، جنڪان، جمنڪان، رونجهان، روجيان ۽ پايا جبل کان وٺي مڪران جي سرحد تائين وارو علائقو شامل هو. # '''اسڪلنده:''' هن صوبي ۾ ڀاٽيا، تلواڙو، چچپور ۽ ديوهپور جي ڪجهه زمين شامل هئي. # '''ملتان:''' ملتان جي ماتحت سڪا، برهمپور، ڪرور، اشهار ۽ تاڪيا کان وٺي ڪشمير جي حد تائين جا علائقا هئا، ۽ هن صوبي جي سرحد ڪشمير سان وڃي ملندي هئي. مٿين صوبن جا الڳ الڳ گورنر مقرر هئا، جيڪي صوبي جو انتظام هلائيندا هئا. راجا طرفان انهن کي ملڪ جي حفاظت ۽ عوام جي ڀلائيءَ لاءِ خاص هدايتون ڏنل هونديون هيون. راجا پاڻ الور ۾ رهندو هو ۽ ڪردارن، ڪيڪانان ۽ برهاس شهر سندس سڌي نگرانيءَ هيٺ هئا. راجا سُهيرس جي اعليٰ انتظامي صلاحيتن سبب گهڻي عرصي تائين ڪنهن به بغاوت سر نه کنيو.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> ''تاريخ معصومي'' مطابق، سُهيرس راءِ ملڪ کي چئن حصن ۾ ورهائي، هر هڪ حصو هڪڙي حاڪم جي سنڀال هيٺ ڏنو ۽ الور شهر کي پنهنجو تختگاهه مقرر ڪيو. هن گهڻو زمانو عيش ۽ آرام ۾ گذاريو. سندس ملڪ ۾ ڪنهن به امير توڙي رعيت سرڪشي نه ڪئي ۽ سڀئي نهايت فرمانبرداري ڪندا رهيا.<ref name="تاريخ معصومي" /> == صوبيدار ۽ علائقا == هن راجا پنهنجي بادشاهت کي چئن صوبن ۾ ورهايو هو. انهن صوبن جو انتظام هيٺين ريت هو: * هڪ صوبيدار [[برهمڻ آباد]] ۾ رهندو هو. [[نيرون ڪوٽ|نيرون ڪوٽ جو قلعو]]، [[ديبل]]، لوهاڻا، لاکا ۽ سمان پرڳڻا سندس حصي ۾ هئا. * ٻئي صوبيدار جو ماڳ [[سيوهڻ]] هو. سندس هٿ هيٺ ٻڌاپور، جهنڪاڻ، ڪوهستان، روجهاڻ ۽ مڪران جي حدن تائين علائقو هو. * ٽيون صوبيدار اسڪلنديءَ جي قلعي ۽ پابيا ۾ رهندو هو، جيڪو تلواريا ۽ چچ جي قلعن جي نالي سان مشهور هو. ٻودهه جي ڀرپاسي واري ايراضي هن صوبيدار جي هٿ هيٺ هئي. * چوٿين صوبيدار جو قيام [[ملتان]] ۾ هو. سڪا، برهمپور، ڪرور، اشهار ۽ کنڀ سندس هٿ هيٺ هئا، ۽ سندس علائقو ڪشمير جي سرحد تائين هو. خود راجا جو مرڪزي شهر [[اروڙ]] هو. هن ڪيروان، قيقانان ۽ نيراس جا شهر پنهنجي نگرانيءَ ۾ رکيا. هن پنهنجي شهزادن کي ويڙهه جي فن کان چڱيءَ طرح واقف ڪيو. ويڙهه لاءِ کين هر وقت تيار رکندو هو ۽ هر قسم جو جنگي سامان، هٿيار ۽ گهوڙا انهن لاءِ تيار هوندا هئا. هو ڪوشش ڪندو هو ته ديسي ڪاهن ۾ پٽ سکيا خاطر سدائين گڏ هجن. کين تاڪيد ڪندو هو ته رعيت کي خوش رکن. هو هر هنڌ عاليشان عمارتون پڻ ٺهرائيندو هو. سندس بادشاهت ۾ فتني باز ۽ باغي ماڻهو نه هئا، جيڪي جهڳڙا پيدا ڪن ۽ رعيت جي امن امان ۾ خلل وجهن. اهو امن امان ڳچ عرصي کان قائم رهندو آيو هو.<ref name="شرر">ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ: مصنف؛ مولانا الحليم ”شرر“: سنڌيڪار؛ فقير اشرف علي سمون: ايڊيشن؛ پهريون 2005ع، 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي</ref> == ايرانين جو حملو == [[راءِ سُهيرس ٻيون|راءِ سُهيرس]] جي دورِ حڪومت ۾ اوچتو [[نيمروز]] جي بادشاهه ڪرمان جي رستي سنڌ تي ڪاهه ڪئي ۽ سنڌ جي ماتحت علائقي [[ڪيچ]] ۽ [[مڪران]] ۾ ڦرلٽ ۽ تباهي شروع ڪئي. جڏهن [[اروڙ]] ۾ ويٺل راءِ سُهيرس کي ان حملي جي خبر پئي ته هن هڪ وڏو لشڪر گڏ ڪري حملي آورن جي مقابلي لاءِ روانگي اختيار ڪئي. ٻنهي فوجن جي وچ ۾ سخت جنگ لڳي، پر قسمت راءِ سُهيرس جو ساٿ نه ڏنو ۽ هو جنگ دوران مارجي ويو.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي، ايڊيشن؛ پهريون 2007ع، ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> ''تاريخ معصومي'' مطابق، جنگ صبح کان وٺي منجهند تائين جاري رهي. آخرڪار نيمروز جو بادشاهه سنڌ جي حاڪم تي غالب پئجي ويو ۽ سنڌي فوج کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. انهيءَ دوران هڪ تير راءِ سُهيرس جي نڙيءَ ۾ لڳو، جنهن سبب هو مارجي ويو. نيمروز جو لشڪر اڌ رات تائين سنڌي لشڪر جي ڇانوڻي ۽ سامان کي ڦريندو رهيو ۽ پوءِ واپس موٽي ويو. ٻئي ڏينهن سنڌ جا اهي سپاهي، جيڪي جنگ دوران ٽڙي پکڙي ويا هئا، ٻيهر گڏ ٿي [[اروڙ]] جي تختگاهه ڏانهن روانا ٿيا.<ref name="تاريخ معصومي">ڪتاب جو نالو؛ تاريخ معصومي، مصنف؛ مير محمد معصوم بکري، ايڊيشن؛ ٽيون 2006ع، ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي</ref> اعجاز الحق قدوسي هڪ ٻي روايت بيان ڪندي لکي ٿو ته راءِ سُهيرس وڏي بهادريءَ سان جنگ وڙهي رهيو هو، پر اوچتو هڪ تير ڀرسان پيل گاهه ۾ ڪري پيو، جنهن سبب باهه لڳي وئي. انهيءَ باهه ۾ راجا سڙي فوت ٿي ويو، جڏهن⁠ته نيمروز جي لشڪر مڪران جي علائقن ۾ وڏي تباهي ۽ ويڌن مچائي.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي، ايڊيشن؛ پهريون 2007ع، ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> فتحنامي موجب راءِ سُهيرس جي موت بابت هيٺيون بيان ملي ٿو: {{اقتباس|سُهيرس راءِ ولد ساهسي راءِ، جنهن جي حڪومت جون الهنديون سرحدون ڪُرد جبلن ۽ قيقانان، يعني قلات ۽ مڪران، تائين وسيع هيون، پنهنجي گاديءَ واري هنڌ اَروڙ ۾ نهايت ڪاميابيءَ سان حڪومت هلائي رهيو هو. اوچتو فارس طرفان نيمروز جي بادشاهه جي فوج ڪرمان ۾ داخل ٿي. جڏهن سُهيرس کي اها خبر پهتي، تڏهن هن پاڻ پيشقدمي ڪري حملي آور فوج سان سخت جنگ ڪئي، جنهن ۾ ٻنهي طرفن جا ڪيترائي جنگي جوڌا مارجي ويا. ان کان پوءِ ايرانين سخت حملو شروع ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سُهيرس جي فوج گهيري ۾ اچي وئي. پنهنجي مانَ، شانَ ۽ عزت برقرار رکڻ خاطر سُهيرس پنهنجا قدم مضبوط کُپائي اَڏول ٿي بيهي وڙهيو ۽ ان وقت تائين خونخوار جنگ ڪندو رهيو، جيستائين پاڻ قتل ٿي ويو. ان کان پوءِ ايرانين جو بادشاهه نيمروز پنهنجي وطن ڏانهن واپس ٿيو. راءِ ساهسي، سُهيرس جو پٽ، بعد ۾ پنهنجي پيءُ واري راڄ گديءَ تي ويٺو ۽ پنهنجي ملڪ جو طاقتور حاڪم ثابت ٿيو.}}<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛ 1982؛ ثقافتي مرڪز، ڀٽ شاھ {{تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ}}{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> سنڌ جي مشهور مورخ [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] هن واقعي بابت لکي ٿو ته ”نيمروز“ دراصل [[سجستان]] جو نالو هو، جيڪو روايتي طور [[رستم]] سان منسوب علائقو سمجهيو ويندو هو. سندس خيال موجب نيمروز جو ”بادشاهه“ شايد ايراني سلطنت جو ڪو ماتحت حڪمران هو، جنهن ڪنهن سياسي بحران جي دوران پنهنجي خودمختياريءَ جو اعلان ڪيو هو. لئمبرڪ جي راءِ موجب اهو واقعو غالباً [[هرمز چوٿون]] يا [[خسرو پرويز]] جي ابتدائي دورِ حڪومت (579ع–592ع) ۾ پيش آيو، جڏهن ايران خارجي جنگين ۽ [[بهرام چوبين]] جي بغاوت جهڙين مشڪلاتن کي منهن ڏئي رهيو هو. اهڙي صورتحال ۾ سجستان جي ڪنهن باغي گورنر لاءِ مڪران تي قبضو ڪرڻ هڪ قدرتي سياسي قدم هو، جڏهن⁠ته راءِ سُهيرس جهڙي جنگجو حڪمران لاءِ به ان چئلينج جو مقابلو ڪرڻ فطري ڳالهه هئي.<ref name="لئمبرڪ">ايڇ. ٽي. لئمبرڪ، ''Sind Before the Muslim Conquest''.</ref> لئمبرڪ وڌيڪ لکي ٿو ته هن شڪست جي باوجود سنڌ جي حڪمران گهراڻي جي طاقت ۽ وقار ۾ ڪا نمايان گهٽتائي نه آئي. [[راءِ ساهسي ٻيون|راءِ ساهسي]] پنهنجي پيءُ جي ڇڏيل سلطنت جو مڪمل جانشين بڻيو. ''تحفة الڪرام'' مطابق، ”سُهيرس جو لشڪر هڪ هنڌ گڏ ٿيو ۽ انهن سندس پٽ ساهسيءَ کي تخت تي ويهاريو.“<ref>جي-اي-ايس-بي XVI، ص 79.</ref> لئمبرڪ جي خيال موجب ''چچ نامي'' ۾ ڏنل تفصيلن مان ظاهر ٿئي ٿو ته راءِ سُهيرس فوج جي فقط هڪ حصي سان جلدي ۾ مهم تي روانو ٿيو هو، جڏهن⁠ته سندس پٽ شايد باقي فوج ساڻ ڪري پٺيان اچي رهيو هو. انهيءَ سبب نيمروز جو بادشاهه پنهنجي فتح کي اڳتي وڌائڻ بدران واپس موٽي ويو ۽ سنڌ تي وڌيڪ ڪاهه ڪرڻ جي ڪوشش نه ڪيائين.<ref name="لئمبرڪ" /> هن جنگ کان پوءِ [[بلوچستان]] ۽ [[مڪران]] تي سنڌ جي قبضي کي ڌڪ رسيو ۽ اهي علائقا ڪجهه عرصي لاءِ ايراني اثر هيٺ اچي ويا، جڏهن⁠ته سنڌ ۾ [[راءِ ساهسي ٻيون]] جي تخت نشيني وڏي جشن ۽ تقريبن سان عمل ۾ آئي، جتي موتي ۽ جواهر نئين راجا تي نڇاور ڪيا ويا.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي، ايڊيشن؛ پهريون 2007ع، ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> رحيم داد مولائي شيدائي جي ڪتاب جنت السنڌ جي مطابق: {{quote|"اسلام جي ڪاهه وقت ٻڌ وارن جو زور ٽٽي ويو هو. مالوه، اُجين، چتور، گجرات، ڪڇ ۽ سنڌ جا راجائون، جن مان ڪي کتري ۽ ڪي برهمڻ هئا، تن جي ٻڌ وارن سان دشمني هئي. سنڌ جي راءِ گهراڻي جي راجائن جي، مسئلي نيمروز متعلق، ايران جي ساساني ڪسرائن سان سياسي ڇڪتاڻ لڳل هئي. راءِ سهارس ثانيءَ جي ڏينهن ۾ نيمروز جي ايراني عامل امڪران تي ڪاهه ڪئي هئي، جنهن ڪري راءِ سهارس ثانيءَ قسطنطنيه جي قيصر سان ايرانين خلاف دوستانو ناتو ڳنڍيو هو. سنه 628ع ۾ قيصر هرقل، ايرانين کي نينويٰ جي معرڪي ۾ شڪست ڏيئي، مدائن جي ديوارين هيٺان پهتو هو. ايرانين جي شڪست جي خوشي ملهائڻ لاءِ قسطنطنيه جي درٻار ۾ وڏو جشن برپا ٿيو هو؛ ان موقعي تي راءِ سهارس جي سفير قيصر کي مبارڪباد پيش ڪئي هئي<ref name ="E. Gibbon" >) E. Gibbon:The decline & fall of the Roman Empire, vol-VIII, P-257. </ref> . نيمروز ۾ جنگين جو سلسلو جاري رهيو، جن ۾ راءِ سهارس ثاني وڙهندي مارجي ويو."|جنت السنڌ|<ref name ="جنت السنڌ" > ڪتاب جو نالو ؛ جنت السنڌ، باب ٻيون، تصنيف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن؛ پهريون 2000، ٻيون 2006ع ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي</ref>}} == موت جو سبب == [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] جي راءِ موجب راءِ خاندان جي انتظامي نظام ۾ صوبن جا ڪي گورنر خود راءِ جا ويجها عزيز هوندا هئا. اهڙي سرشتي جو هڪ وڏو نقص اهو هو ته شاهي خاندان سان تعلق رکندڙ گورنرن ۽ ماتحت حڪمرانن کي، غير شاهي نسل جي عملدارن جي ڀيٽ ۾، ڪنهن ڪمزور بادشاهه جي دور ۾ پنهنجي طاقت وڌائڻ ۽ آزادي يا خودمختياري حاصل ڪرڻ جا وڌيڪ موقعا ۽ ترغيبون ملنديون هيون. لئمبرڪ جو خيال آهي ته اهڙي قسم جي صورتحال ايراني شهنشاهت ۾ به بار بار پيدا ٿيندي رهي، جتي ماتحت حڪمران مرڪزي اقتدار جي ڪمزوريءَ مان فائدو وٺي بغاوتون ڪندا هئا. سندس مطابق تاريخي روايتن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪنهن ماتحت گورنر يا سرحدي حڪمران جي اهڙي سياسي خواهش ۽ طاقت جي ڪشمڪش ئي آخرڪار [[راءِ سُهيرس ٻيون|راءِ سُهيرس]] کي هڪ اهڙي فوجي مقابلي ۾ آڻي بيهاريو، جنهن جو انجام سندس موت جي صورت ۾ نڪتو.<ref name="لئمبرڪ">ڪتاب جو نالو؛ ''سنڌ مسلمانن جي فتح کان اڳ'' (جلد ٻيو)؛ ليکڪ: [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]]؛ ايڊيشن: پهريون 1984ع، ٻيو 1990ع؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄام شورو.</ref> لئمبرڪ جي تشريح موجب راءِ سُهيرس جي موت کي رڳو هڪ جنگي حادثو نه، پر ان دور جي سياسي حالتن، سرحدي طاقت جي مقابلي ۽ ماتحت حڪمرانن جي وڌندڙ خودمختياريءَ جي رجحان جي تناظر ۾ به سمجهڻ گهرجي.<ref name="لئمبرڪ" /> ==راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست== {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] n6ay3ds3k20ubah4mzjul5tsw261joz 384237 384235 2026-06-11T06:19:01Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[راءِ سُهيرس]] کي [[راءِ سُهيرس - ٻيون]] ڏانھن چوريو 384235 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name =راءِ سُهيرس ٻيون |title |image = |succession = سنڌ جو راجا |predecessor = [[راء ساھسي پھريون]] |successor =[[راء ساھسي ٻيون]] |regent = |reign = سن کان 626 تائين<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ}}{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> |spouses = |issue = |full name = راجا سُهيرس راء |house = [[راء]] |dynasty = راء گھراڻو |father =راء سھاسي پھريون |mother } |birth_name = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |date of burial = |place of burial = |religion = }} '''راءِ سُهيرس ٻيون''' (سنسڪرت: سهاسي) [[راءِ خاندان]] جو چوٿون ۽ هڪ اهم حڪمران هو، جنهن [[اروڙ]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻائي سنڌ تي حڪومت ڪئي. [[چچ نامو]] موجب هو [[راءِ ساهسي اول]] جو پٽ هو ۽ پنهنجي دور جو هڪ انصاف پسند، مضبوط ۽ بااختيار حڪمران شمار ٿيندو هو == تعارف == راءِ خاندان جو پهريون راجا [[راءِ ديواجي]] هو، پر جڏهن نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم مديني پاڪ ڏانهن هجرت ڪئي، تڏهن سنڌ ۾ راءِ سُهيرس جي حڪومت هئي. ان وقت سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ الور، يعني [[اروڙ]]، شهر هو. تاريخدانن مطابق هن شهر ۾ عاليشان ماڙيون، باغ باغيچا، آباد زمينون ۽ وڻ ٽڻ هئا، جن سان شهر پررونق هو. راجا سُهيرس وڏو ناڻي وارو ۽ نيڪ انسان هو. سندس سخاوت، انصاف ۽ انسان پروريءَ سبب رعيت ساڻس گهڻي رغبت ۽ محبت رکندي هئي.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> == حڪومت جون حدون == راجا سُهيرس جي ملڪ جون حدون تمام وسيع هيون. سندس حڪومت جون حدون اوڀر ۾ [[ڪشمير]] ۽ [[قنوج]] تائين، اولهه ۾ [[مڪران]] تائين، ڏکڻ ۾ محيط درياءَ کان سمنڊ تائين، ۽ اتر ۾ ڪردان جبل ۽ ڪيڪانان تائين ڦهليل هيون. ''[[تاريخ معصومي]]'' مطابق، الور [[مهراڻ درياهه]] جي ڪناري تي هڪ نهايت وڏو شهر هو، جنهن ۾ بلند عمارتون، مضبوط محلاتون، ميويدار وڻن سان ڀريل باغ ۽ تمدن ۽ شهرت جو اهو سڀ سامان موجود هو، جنهن جي مقيم توڙي مسافر کي خواهش ٿي سگهي ٿي. انهيءَ طرف جي ملڪ ۽ شهرن جو مالڪ مختار ۽ صاحب اقتدار سُهيرس راءِ بن ساهسي هو. جيئن ته سُهيرس راءِ نيڪوڪار ۽ عدالت پسند هو ۽ عام خلق جون گردنون سندس قسمن قسمن جي مهربانين ۽ طرحين طرحين احسانن جي بار هيٺ سدائين جهڪيل هونديون هيون، تنهن ڪري عام ۽ خاص ماڻهن جا ٽولا سندس فرمانبرداري دل و جان سان ڪندا هئا. سندس ملڪ جون حدون اڀرندي طرف کان ڪشمير ۽ قنوج، الهندي طرف کان مڪران ۽ عربي سمنڊ جي ڪناري، يعني ديبل بندر، جيڪو هاڻي لاهري بندر جي نالي سان مشهور آهي، ڏکڻ کان سورت بندر ۽ ديو بندر، ۽ اتر طرف کان قنڌار، سيستان، ڪوهه سليمان، ڪردان ۽ ڪيڪنان جي حدن تائين هيون.<ref name="تاريخ معصومي">ڪتاب جو نالو؛ تاريخ مَعصُومي مصنف؛ مير محمد معصوم بکري ايڊيشن؛ ٽيون 2006ع ڇپائيندڙ: سنڌيڪا اڪيڊمي</ref> == انتظامي ورهاست == راجا سُهيرس پنهنجي ملڪ سنڌ کي چئن صوبن ۾ ورهائي، انهن تي چار صوبيدار مقرر ڪيا. ذڪر ڪيل صوبا هيٺيان هئا: # '''برهمڻ آباد:''' هن صوبي ۾ [[نيرون ڪوٽ]]، [[ديبل]]، لوهاڻا، لاک ۽ سما ضلعا شامل هئا. # '''سيوستان:''' هن صوبي ۾ ٻوڌيا، يعني ٻڌپور، جنڪان، جمنڪان، رونجهان، روجيان ۽ پايا جبل کان وٺي مڪران جي سرحد تائين وارو علائقو شامل هو. # '''اسڪلنده:''' هن صوبي ۾ ڀاٽيا، تلواڙو، چچپور ۽ ديوهپور جي ڪجهه زمين شامل هئي. # '''ملتان:''' ملتان جي ماتحت سڪا، برهمپور، ڪرور، اشهار ۽ تاڪيا کان وٺي ڪشمير جي حد تائين جا علائقا هئا، ۽ هن صوبي جي سرحد ڪشمير سان وڃي ملندي هئي. مٿين صوبن جا الڳ الڳ گورنر مقرر هئا، جيڪي صوبي جو انتظام هلائيندا هئا. راجا طرفان انهن کي ملڪ جي حفاظت ۽ عوام جي ڀلائيءَ لاءِ خاص هدايتون ڏنل هونديون هيون. راجا پاڻ الور ۾ رهندو هو ۽ ڪردارن، ڪيڪانان ۽ برهاس شهر سندس سڌي نگرانيءَ هيٺ هئا. راجا سُهيرس جي اعليٰ انتظامي صلاحيتن سبب گهڻي عرصي تائين ڪنهن به بغاوت سر نه کنيو.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> ''تاريخ معصومي'' مطابق، سُهيرس راءِ ملڪ کي چئن حصن ۾ ورهائي، هر هڪ حصو هڪڙي حاڪم جي سنڀال هيٺ ڏنو ۽ الور شهر کي پنهنجو تختگاهه مقرر ڪيو. هن گهڻو زمانو عيش ۽ آرام ۾ گذاريو. سندس ملڪ ۾ ڪنهن به امير توڙي رعيت سرڪشي نه ڪئي ۽ سڀئي نهايت فرمانبرداري ڪندا رهيا.<ref name="تاريخ معصومي" /> == صوبيدار ۽ علائقا == هن راجا پنهنجي بادشاهت کي چئن صوبن ۾ ورهايو هو. انهن صوبن جو انتظام هيٺين ريت هو: * هڪ صوبيدار [[برهمڻ آباد]] ۾ رهندو هو. [[نيرون ڪوٽ|نيرون ڪوٽ جو قلعو]]، [[ديبل]]، لوهاڻا، لاکا ۽ سمان پرڳڻا سندس حصي ۾ هئا. * ٻئي صوبيدار جو ماڳ [[سيوهڻ]] هو. سندس هٿ هيٺ ٻڌاپور، جهنڪاڻ، ڪوهستان، روجهاڻ ۽ مڪران جي حدن تائين علائقو هو. * ٽيون صوبيدار اسڪلنديءَ جي قلعي ۽ پابيا ۾ رهندو هو، جيڪو تلواريا ۽ چچ جي قلعن جي نالي سان مشهور هو. ٻودهه جي ڀرپاسي واري ايراضي هن صوبيدار جي هٿ هيٺ هئي. * چوٿين صوبيدار جو قيام [[ملتان]] ۾ هو. سڪا، برهمپور، ڪرور، اشهار ۽ کنڀ سندس هٿ هيٺ هئا، ۽ سندس علائقو ڪشمير جي سرحد تائين هو. خود راجا جو مرڪزي شهر [[اروڙ]] هو. هن ڪيروان، قيقانان ۽ نيراس جا شهر پنهنجي نگرانيءَ ۾ رکيا. هن پنهنجي شهزادن کي ويڙهه جي فن کان چڱيءَ طرح واقف ڪيو. ويڙهه لاءِ کين هر وقت تيار رکندو هو ۽ هر قسم جو جنگي سامان، هٿيار ۽ گهوڙا انهن لاءِ تيار هوندا هئا. هو ڪوشش ڪندو هو ته ديسي ڪاهن ۾ پٽ سکيا خاطر سدائين گڏ هجن. کين تاڪيد ڪندو هو ته رعيت کي خوش رکن. هو هر هنڌ عاليشان عمارتون پڻ ٺهرائيندو هو. سندس بادشاهت ۾ فتني باز ۽ باغي ماڻهو نه هئا، جيڪي جهڳڙا پيدا ڪن ۽ رعيت جي امن امان ۾ خلل وجهن. اهو امن امان ڳچ عرصي کان قائم رهندو آيو هو.<ref name="شرر">ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ: مصنف؛ مولانا الحليم ”شرر“: سنڌيڪار؛ فقير اشرف علي سمون: ايڊيشن؛ پهريون 2005ع، 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي</ref> == ايرانين جو حملو == [[راءِ سُهيرس ٻيون|راءِ سُهيرس]] جي دورِ حڪومت ۾ اوچتو [[نيمروز]] جي بادشاهه ڪرمان جي رستي سنڌ تي ڪاهه ڪئي ۽ سنڌ جي ماتحت علائقي [[ڪيچ]] ۽ [[مڪران]] ۾ ڦرلٽ ۽ تباهي شروع ڪئي. جڏهن [[اروڙ]] ۾ ويٺل راءِ سُهيرس کي ان حملي جي خبر پئي ته هن هڪ وڏو لشڪر گڏ ڪري حملي آورن جي مقابلي لاءِ روانگي اختيار ڪئي. ٻنهي فوجن جي وچ ۾ سخت جنگ لڳي، پر قسمت راءِ سُهيرس جو ساٿ نه ڏنو ۽ هو جنگ دوران مارجي ويو.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي، ايڊيشن؛ پهريون 2007ع، ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> ''تاريخ معصومي'' مطابق، جنگ صبح کان وٺي منجهند تائين جاري رهي. آخرڪار نيمروز جو بادشاهه سنڌ جي حاڪم تي غالب پئجي ويو ۽ سنڌي فوج کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. انهيءَ دوران هڪ تير راءِ سُهيرس جي نڙيءَ ۾ لڳو، جنهن سبب هو مارجي ويو. نيمروز جو لشڪر اڌ رات تائين سنڌي لشڪر جي ڇانوڻي ۽ سامان کي ڦريندو رهيو ۽ پوءِ واپس موٽي ويو. ٻئي ڏينهن سنڌ جا اهي سپاهي، جيڪي جنگ دوران ٽڙي پکڙي ويا هئا، ٻيهر گڏ ٿي [[اروڙ]] جي تختگاهه ڏانهن روانا ٿيا.<ref name="تاريخ معصومي">ڪتاب جو نالو؛ تاريخ معصومي، مصنف؛ مير محمد معصوم بکري، ايڊيشن؛ ٽيون 2006ع، ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي</ref> اعجاز الحق قدوسي هڪ ٻي روايت بيان ڪندي لکي ٿو ته راءِ سُهيرس وڏي بهادريءَ سان جنگ وڙهي رهيو هو، پر اوچتو هڪ تير ڀرسان پيل گاهه ۾ ڪري پيو، جنهن سبب باهه لڳي وئي. انهيءَ باهه ۾ راجا سڙي فوت ٿي ويو، جڏهن⁠ته نيمروز جي لشڪر مڪران جي علائقن ۾ وڏي تباهي ۽ ويڌن مچائي.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي، ايڊيشن؛ پهريون 2007ع، ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> فتحنامي موجب راءِ سُهيرس جي موت بابت هيٺيون بيان ملي ٿو: {{اقتباس|سُهيرس راءِ ولد ساهسي راءِ، جنهن جي حڪومت جون الهنديون سرحدون ڪُرد جبلن ۽ قيقانان، يعني قلات ۽ مڪران، تائين وسيع هيون، پنهنجي گاديءَ واري هنڌ اَروڙ ۾ نهايت ڪاميابيءَ سان حڪومت هلائي رهيو هو. اوچتو فارس طرفان نيمروز جي بادشاهه جي فوج ڪرمان ۾ داخل ٿي. جڏهن سُهيرس کي اها خبر پهتي، تڏهن هن پاڻ پيشقدمي ڪري حملي آور فوج سان سخت جنگ ڪئي، جنهن ۾ ٻنهي طرفن جا ڪيترائي جنگي جوڌا مارجي ويا. ان کان پوءِ ايرانين سخت حملو شروع ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سُهيرس جي فوج گهيري ۾ اچي وئي. پنهنجي مانَ، شانَ ۽ عزت برقرار رکڻ خاطر سُهيرس پنهنجا قدم مضبوط کُپائي اَڏول ٿي بيهي وڙهيو ۽ ان وقت تائين خونخوار جنگ ڪندو رهيو، جيستائين پاڻ قتل ٿي ويو. ان کان پوءِ ايرانين جو بادشاهه نيمروز پنهنجي وطن ڏانهن واپس ٿيو. راءِ ساهسي، سُهيرس جو پٽ، بعد ۾ پنهنجي پيءُ واري راڄ گديءَ تي ويٺو ۽ پنهنجي ملڪ جو طاقتور حاڪم ثابت ٿيو.}}<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛ 1982؛ ثقافتي مرڪز، ڀٽ شاھ {{تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ}}{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> سنڌ جي مشهور مورخ [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] هن واقعي بابت لکي ٿو ته ”نيمروز“ دراصل [[سجستان]] جو نالو هو، جيڪو روايتي طور [[رستم]] سان منسوب علائقو سمجهيو ويندو هو. سندس خيال موجب نيمروز جو ”بادشاهه“ شايد ايراني سلطنت جو ڪو ماتحت حڪمران هو، جنهن ڪنهن سياسي بحران جي دوران پنهنجي خودمختياريءَ جو اعلان ڪيو هو. لئمبرڪ جي راءِ موجب اهو واقعو غالباً [[هرمز چوٿون]] يا [[خسرو پرويز]] جي ابتدائي دورِ حڪومت (579ع–592ع) ۾ پيش آيو، جڏهن ايران خارجي جنگين ۽ [[بهرام چوبين]] جي بغاوت جهڙين مشڪلاتن کي منهن ڏئي رهيو هو. اهڙي صورتحال ۾ سجستان جي ڪنهن باغي گورنر لاءِ مڪران تي قبضو ڪرڻ هڪ قدرتي سياسي قدم هو، جڏهن⁠ته راءِ سُهيرس جهڙي جنگجو حڪمران لاءِ به ان چئلينج جو مقابلو ڪرڻ فطري ڳالهه هئي.<ref name="لئمبرڪ">ايڇ. ٽي. لئمبرڪ، ''Sind Before the Muslim Conquest''.</ref> لئمبرڪ وڌيڪ لکي ٿو ته هن شڪست جي باوجود سنڌ جي حڪمران گهراڻي جي طاقت ۽ وقار ۾ ڪا نمايان گهٽتائي نه آئي. [[راءِ ساهسي ٻيون|راءِ ساهسي]] پنهنجي پيءُ جي ڇڏيل سلطنت جو مڪمل جانشين بڻيو. ''تحفة الڪرام'' مطابق، ”سُهيرس جو لشڪر هڪ هنڌ گڏ ٿيو ۽ انهن سندس پٽ ساهسيءَ کي تخت تي ويهاريو.“<ref>جي-اي-ايس-بي XVI، ص 79.</ref> لئمبرڪ جي خيال موجب ''چچ نامي'' ۾ ڏنل تفصيلن مان ظاهر ٿئي ٿو ته راءِ سُهيرس فوج جي فقط هڪ حصي سان جلدي ۾ مهم تي روانو ٿيو هو، جڏهن⁠ته سندس پٽ شايد باقي فوج ساڻ ڪري پٺيان اچي رهيو هو. انهيءَ سبب نيمروز جو بادشاهه پنهنجي فتح کي اڳتي وڌائڻ بدران واپس موٽي ويو ۽ سنڌ تي وڌيڪ ڪاهه ڪرڻ جي ڪوشش نه ڪيائين.<ref name="لئمبرڪ" /> هن جنگ کان پوءِ [[بلوچستان]] ۽ [[مڪران]] تي سنڌ جي قبضي کي ڌڪ رسيو ۽ اهي علائقا ڪجهه عرصي لاءِ ايراني اثر هيٺ اچي ويا، جڏهن⁠ته سنڌ ۾ [[راءِ ساهسي ٻيون]] جي تخت نشيني وڏي جشن ۽ تقريبن سان عمل ۾ آئي، جتي موتي ۽ جواهر نئين راجا تي نڇاور ڪيا ويا.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي، ايڊيشن؛ پهريون 2007ع، ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> رحيم داد مولائي شيدائي جي ڪتاب جنت السنڌ جي مطابق: {{quote|"اسلام جي ڪاهه وقت ٻڌ وارن جو زور ٽٽي ويو هو. مالوه، اُجين، چتور، گجرات، ڪڇ ۽ سنڌ جا راجائون، جن مان ڪي کتري ۽ ڪي برهمڻ هئا، تن جي ٻڌ وارن سان دشمني هئي. سنڌ جي راءِ گهراڻي جي راجائن جي، مسئلي نيمروز متعلق، ايران جي ساساني ڪسرائن سان سياسي ڇڪتاڻ لڳل هئي. راءِ سهارس ثانيءَ جي ڏينهن ۾ نيمروز جي ايراني عامل امڪران تي ڪاهه ڪئي هئي، جنهن ڪري راءِ سهارس ثانيءَ قسطنطنيه جي قيصر سان ايرانين خلاف دوستانو ناتو ڳنڍيو هو. سنه 628ع ۾ قيصر هرقل، ايرانين کي نينويٰ جي معرڪي ۾ شڪست ڏيئي، مدائن جي ديوارين هيٺان پهتو هو. ايرانين جي شڪست جي خوشي ملهائڻ لاءِ قسطنطنيه جي درٻار ۾ وڏو جشن برپا ٿيو هو؛ ان موقعي تي راءِ سهارس جي سفير قيصر کي مبارڪباد پيش ڪئي هئي<ref name ="E. Gibbon" >) E. Gibbon:The decline & fall of the Roman Empire, vol-VIII, P-257. </ref> . نيمروز ۾ جنگين جو سلسلو جاري رهيو، جن ۾ راءِ سهارس ثاني وڙهندي مارجي ويو."|جنت السنڌ|<ref name ="جنت السنڌ" > ڪتاب جو نالو ؛ جنت السنڌ، باب ٻيون، تصنيف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن؛ پهريون 2000، ٻيون 2006ع ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي</ref>}} == موت جو سبب == [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] جي راءِ موجب راءِ خاندان جي انتظامي نظام ۾ صوبن جا ڪي گورنر خود راءِ جا ويجها عزيز هوندا هئا. اهڙي سرشتي جو هڪ وڏو نقص اهو هو ته شاهي خاندان سان تعلق رکندڙ گورنرن ۽ ماتحت حڪمرانن کي، غير شاهي نسل جي عملدارن جي ڀيٽ ۾، ڪنهن ڪمزور بادشاهه جي دور ۾ پنهنجي طاقت وڌائڻ ۽ آزادي يا خودمختياري حاصل ڪرڻ جا وڌيڪ موقعا ۽ ترغيبون ملنديون هيون. لئمبرڪ جو خيال آهي ته اهڙي قسم جي صورتحال ايراني شهنشاهت ۾ به بار بار پيدا ٿيندي رهي، جتي ماتحت حڪمران مرڪزي اقتدار جي ڪمزوريءَ مان فائدو وٺي بغاوتون ڪندا هئا. سندس مطابق تاريخي روايتن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪنهن ماتحت گورنر يا سرحدي حڪمران جي اهڙي سياسي خواهش ۽ طاقت جي ڪشمڪش ئي آخرڪار [[راءِ سُهيرس ٻيون|راءِ سُهيرس]] کي هڪ اهڙي فوجي مقابلي ۾ آڻي بيهاريو، جنهن جو انجام سندس موت جي صورت ۾ نڪتو.<ref name="لئمبرڪ">ڪتاب جو نالو؛ ''سنڌ مسلمانن جي فتح کان اڳ'' (جلد ٻيو)؛ ليکڪ: [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]]؛ ايڊيشن: پهريون 1984ع، ٻيو 1990ع؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄام شورو.</ref> لئمبرڪ جي تشريح موجب راءِ سُهيرس جي موت کي رڳو هڪ جنگي حادثو نه، پر ان دور جي سياسي حالتن، سرحدي طاقت جي مقابلي ۽ ماتحت حڪمرانن جي وڌندڙ خودمختياريءَ جي رجحان جي تناظر ۾ به سمجهڻ گهرجي.<ref name="لئمبرڪ" /> ==راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست== {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] n6ay3ds3k20ubah4mzjul5tsw261joz 384254 384237 2026-06-11T06:59:07Z Intisar Ali 8681 /* */ 384254 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name =راءِ سُهيرس ٻيون |title |image = |succession = سنڌ جو راجا |predecessor =[[راء ساھسي - پھريون]] |successor =[[راء ساھسي ٻيون]] |regent = |reign = سن کان 626 تائين<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ}}{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> |spouses = |issue = |full name = راجا سُهيرس راء |house = [[راء]] |dynasty = راء گھراڻو |father =راء سھاسي پھريون |mother } |birth_name = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |date of burial = |place of burial = |religion = }} '''راءِ سُهيرس ٻيون''' (سنسڪرت: سهاسي) [[راءِ خاندان]] جو چوٿون ۽ هڪ اهم حڪمران هو، جنهن [[اروڙ]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻائي سنڌ تي حڪومت ڪئي. [[چچ نامو]] موجب هو [[راءِ ساهسي اول]] جو پٽ هو ۽ پنهنجي دور جو هڪ انصاف پسند، مضبوط ۽ بااختيار حڪمران شمار ٿيندو هو == تعارف == راءِ خاندان جو پهريون راجا [[راءِ ديواجي]] هو، پر جڏهن نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم مديني پاڪ ڏانهن هجرت ڪئي، تڏهن سنڌ ۾ راءِ سُهيرس جي حڪومت هئي. ان وقت سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ الور، يعني [[اروڙ]]، شهر هو. تاريخدانن مطابق هن شهر ۾ عاليشان ماڙيون، باغ باغيچا، آباد زمينون ۽ وڻ ٽڻ هئا، جن سان شهر پررونق هو. راجا سُهيرس وڏو ناڻي وارو ۽ نيڪ انسان هو. سندس سخاوت، انصاف ۽ انسان پروريءَ سبب رعيت ساڻس گهڻي رغبت ۽ محبت رکندي هئي.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> == حڪومت جون حدون == راجا سُهيرس جي ملڪ جون حدون تمام وسيع هيون. سندس حڪومت جون حدون اوڀر ۾ [[ڪشمير]] ۽ [[قنوج]] تائين، اولهه ۾ [[مڪران]] تائين، ڏکڻ ۾ محيط درياءَ کان سمنڊ تائين، ۽ اتر ۾ ڪردان جبل ۽ ڪيڪانان تائين ڦهليل هيون. ''[[تاريخ معصومي]]'' مطابق، الور [[مهراڻ درياهه]] جي ڪناري تي هڪ نهايت وڏو شهر هو، جنهن ۾ بلند عمارتون، مضبوط محلاتون، ميويدار وڻن سان ڀريل باغ ۽ تمدن ۽ شهرت جو اهو سڀ سامان موجود هو، جنهن جي مقيم توڙي مسافر کي خواهش ٿي سگهي ٿي. انهيءَ طرف جي ملڪ ۽ شهرن جو مالڪ مختار ۽ صاحب اقتدار سُهيرس راءِ بن ساهسي هو. جيئن ته سُهيرس راءِ نيڪوڪار ۽ عدالت پسند هو ۽ عام خلق جون گردنون سندس قسمن قسمن جي مهربانين ۽ طرحين طرحين احسانن جي بار هيٺ سدائين جهڪيل هونديون هيون، تنهن ڪري عام ۽ خاص ماڻهن جا ٽولا سندس فرمانبرداري دل و جان سان ڪندا هئا. سندس ملڪ جون حدون اڀرندي طرف کان ڪشمير ۽ قنوج، الهندي طرف کان مڪران ۽ عربي سمنڊ جي ڪناري، يعني ديبل بندر، جيڪو هاڻي لاهري بندر جي نالي سان مشهور آهي، ڏکڻ کان سورت بندر ۽ ديو بندر، ۽ اتر طرف کان قنڌار، سيستان، ڪوهه سليمان، ڪردان ۽ ڪيڪنان جي حدن تائين هيون.<ref name="تاريخ معصومي">ڪتاب جو نالو؛ تاريخ مَعصُومي مصنف؛ مير محمد معصوم بکري ايڊيشن؛ ٽيون 2006ع ڇپائيندڙ: سنڌيڪا اڪيڊمي</ref> == انتظامي ورهاست == راجا سُهيرس پنهنجي ملڪ سنڌ کي چئن صوبن ۾ ورهائي، انهن تي چار صوبيدار مقرر ڪيا. ذڪر ڪيل صوبا هيٺيان هئا: # '''برهمڻ آباد:''' هن صوبي ۾ [[نيرون ڪوٽ]]، [[ديبل]]، لوهاڻا، لاک ۽ سما ضلعا شامل هئا. # '''سيوستان:''' هن صوبي ۾ ٻوڌيا، يعني ٻڌپور، جنڪان، جمنڪان، رونجهان، روجيان ۽ پايا جبل کان وٺي مڪران جي سرحد تائين وارو علائقو شامل هو. # '''اسڪلنده:''' هن صوبي ۾ ڀاٽيا، تلواڙو، چچپور ۽ ديوهپور جي ڪجهه زمين شامل هئي. # '''ملتان:''' ملتان جي ماتحت سڪا، برهمپور، ڪرور، اشهار ۽ تاڪيا کان وٺي ڪشمير جي حد تائين جا علائقا هئا، ۽ هن صوبي جي سرحد ڪشمير سان وڃي ملندي هئي. مٿين صوبن جا الڳ الڳ گورنر مقرر هئا، جيڪي صوبي جو انتظام هلائيندا هئا. راجا طرفان انهن کي ملڪ جي حفاظت ۽ عوام جي ڀلائيءَ لاءِ خاص هدايتون ڏنل هونديون هيون. راجا پاڻ الور ۾ رهندو هو ۽ ڪردارن، ڪيڪانان ۽ برهاس شهر سندس سڌي نگرانيءَ هيٺ هئا. راجا سُهيرس جي اعليٰ انتظامي صلاحيتن سبب گهڻي عرصي تائين ڪنهن به بغاوت سر نه کنيو.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> ''تاريخ معصومي'' مطابق، سُهيرس راءِ ملڪ کي چئن حصن ۾ ورهائي، هر هڪ حصو هڪڙي حاڪم جي سنڀال هيٺ ڏنو ۽ الور شهر کي پنهنجو تختگاهه مقرر ڪيو. هن گهڻو زمانو عيش ۽ آرام ۾ گذاريو. سندس ملڪ ۾ ڪنهن به امير توڙي رعيت سرڪشي نه ڪئي ۽ سڀئي نهايت فرمانبرداري ڪندا رهيا.<ref name="تاريخ معصومي" /> == صوبيدار ۽ علائقا == هن راجا پنهنجي بادشاهت کي چئن صوبن ۾ ورهايو هو. انهن صوبن جو انتظام هيٺين ريت هو: * هڪ صوبيدار [[برهمڻ آباد]] ۾ رهندو هو. [[نيرون ڪوٽ|نيرون ڪوٽ جو قلعو]]، [[ديبل]]، لوهاڻا، لاکا ۽ سمان پرڳڻا سندس حصي ۾ هئا. * ٻئي صوبيدار جو ماڳ [[سيوهڻ]] هو. سندس هٿ هيٺ ٻڌاپور، جهنڪاڻ، ڪوهستان، روجهاڻ ۽ مڪران جي حدن تائين علائقو هو. * ٽيون صوبيدار اسڪلنديءَ جي قلعي ۽ پابيا ۾ رهندو هو، جيڪو تلواريا ۽ چچ جي قلعن جي نالي سان مشهور هو. ٻودهه جي ڀرپاسي واري ايراضي هن صوبيدار جي هٿ هيٺ هئي. * چوٿين صوبيدار جو قيام [[ملتان]] ۾ هو. سڪا، برهمپور، ڪرور، اشهار ۽ کنڀ سندس هٿ هيٺ هئا، ۽ سندس علائقو ڪشمير جي سرحد تائين هو. خود راجا جو مرڪزي شهر [[اروڙ]] هو. هن ڪيروان، قيقانان ۽ نيراس جا شهر پنهنجي نگرانيءَ ۾ رکيا. هن پنهنجي شهزادن کي ويڙهه جي فن کان چڱيءَ طرح واقف ڪيو. ويڙهه لاءِ کين هر وقت تيار رکندو هو ۽ هر قسم جو جنگي سامان، هٿيار ۽ گهوڙا انهن لاءِ تيار هوندا هئا. هو ڪوشش ڪندو هو ته ديسي ڪاهن ۾ پٽ سکيا خاطر سدائين گڏ هجن. کين تاڪيد ڪندو هو ته رعيت کي خوش رکن. هو هر هنڌ عاليشان عمارتون پڻ ٺهرائيندو هو. سندس بادشاهت ۾ فتني باز ۽ باغي ماڻهو نه هئا، جيڪي جهڳڙا پيدا ڪن ۽ رعيت جي امن امان ۾ خلل وجهن. اهو امن امان ڳچ عرصي کان قائم رهندو آيو هو.<ref name="شرر">ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ: مصنف؛ مولانا الحليم ”شرر“: سنڌيڪار؛ فقير اشرف علي سمون: ايڊيشن؛ پهريون 2005ع، 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي</ref> == ايرانين جو حملو == [[راءِ سُهيرس ٻيون|راءِ سُهيرس]] جي دورِ حڪومت ۾ اوچتو [[نيمروز]] جي بادشاهه ڪرمان جي رستي سنڌ تي ڪاهه ڪئي ۽ سنڌ جي ماتحت علائقي [[ڪيچ]] ۽ [[مڪران]] ۾ ڦرلٽ ۽ تباهي شروع ڪئي. جڏهن [[اروڙ]] ۾ ويٺل راءِ سُهيرس کي ان حملي جي خبر پئي ته هن هڪ وڏو لشڪر گڏ ڪري حملي آورن جي مقابلي لاءِ روانگي اختيار ڪئي. ٻنهي فوجن جي وچ ۾ سخت جنگ لڳي، پر قسمت راءِ سُهيرس جو ساٿ نه ڏنو ۽ هو جنگ دوران مارجي ويو.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي، ايڊيشن؛ پهريون 2007ع، ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> ''تاريخ معصومي'' مطابق، جنگ صبح کان وٺي منجهند تائين جاري رهي. آخرڪار نيمروز جو بادشاهه سنڌ جي حاڪم تي غالب پئجي ويو ۽ سنڌي فوج کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. انهيءَ دوران هڪ تير راءِ سُهيرس جي نڙيءَ ۾ لڳو، جنهن سبب هو مارجي ويو. نيمروز جو لشڪر اڌ رات تائين سنڌي لشڪر جي ڇانوڻي ۽ سامان کي ڦريندو رهيو ۽ پوءِ واپس موٽي ويو. ٻئي ڏينهن سنڌ جا اهي سپاهي، جيڪي جنگ دوران ٽڙي پکڙي ويا هئا، ٻيهر گڏ ٿي [[اروڙ]] جي تختگاهه ڏانهن روانا ٿيا.<ref name="تاريخ معصومي">ڪتاب جو نالو؛ تاريخ معصومي، مصنف؛ مير محمد معصوم بکري، ايڊيشن؛ ٽيون 2006ع، ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي</ref> اعجاز الحق قدوسي هڪ ٻي روايت بيان ڪندي لکي ٿو ته راءِ سُهيرس وڏي بهادريءَ سان جنگ وڙهي رهيو هو، پر اوچتو هڪ تير ڀرسان پيل گاهه ۾ ڪري پيو، جنهن سبب باهه لڳي وئي. انهيءَ باهه ۾ راجا سڙي فوت ٿي ويو، جڏهن⁠ته نيمروز جي لشڪر مڪران جي علائقن ۾ وڏي تباهي ۽ ويڌن مچائي.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي، ايڊيشن؛ پهريون 2007ع، ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> فتحنامي موجب راءِ سُهيرس جي موت بابت هيٺيون بيان ملي ٿو: {{اقتباس|سُهيرس راءِ ولد ساهسي راءِ، جنهن جي حڪومت جون الهنديون سرحدون ڪُرد جبلن ۽ قيقانان، يعني قلات ۽ مڪران، تائين وسيع هيون، پنهنجي گاديءَ واري هنڌ اَروڙ ۾ نهايت ڪاميابيءَ سان حڪومت هلائي رهيو هو. اوچتو فارس طرفان نيمروز جي بادشاهه جي فوج ڪرمان ۾ داخل ٿي. جڏهن سُهيرس کي اها خبر پهتي، تڏهن هن پاڻ پيشقدمي ڪري حملي آور فوج سان سخت جنگ ڪئي، جنهن ۾ ٻنهي طرفن جا ڪيترائي جنگي جوڌا مارجي ويا. ان کان پوءِ ايرانين سخت حملو شروع ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سُهيرس جي فوج گهيري ۾ اچي وئي. پنهنجي مانَ، شانَ ۽ عزت برقرار رکڻ خاطر سُهيرس پنهنجا قدم مضبوط کُپائي اَڏول ٿي بيهي وڙهيو ۽ ان وقت تائين خونخوار جنگ ڪندو رهيو، جيستائين پاڻ قتل ٿي ويو. ان کان پوءِ ايرانين جو بادشاهه نيمروز پنهنجي وطن ڏانهن واپس ٿيو. راءِ ساهسي، سُهيرس جو پٽ، بعد ۾ پنهنجي پيءُ واري راڄ گديءَ تي ويٺو ۽ پنهنجي ملڪ جو طاقتور حاڪم ثابت ٿيو.}}<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛ 1982؛ ثقافتي مرڪز، ڀٽ شاھ {{تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ}}{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> سنڌ جي مشهور مورخ [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] هن واقعي بابت لکي ٿو ته ”نيمروز“ دراصل [[سجستان]] جو نالو هو، جيڪو روايتي طور [[رستم]] سان منسوب علائقو سمجهيو ويندو هو. سندس خيال موجب نيمروز جو ”بادشاهه“ شايد ايراني سلطنت جو ڪو ماتحت حڪمران هو، جنهن ڪنهن سياسي بحران جي دوران پنهنجي خودمختياريءَ جو اعلان ڪيو هو. لئمبرڪ جي راءِ موجب اهو واقعو غالباً [[هرمز چوٿون]] يا [[خسرو پرويز]] جي ابتدائي دورِ حڪومت (579ع–592ع) ۾ پيش آيو، جڏهن ايران خارجي جنگين ۽ [[بهرام چوبين]] جي بغاوت جهڙين مشڪلاتن کي منهن ڏئي رهيو هو. اهڙي صورتحال ۾ سجستان جي ڪنهن باغي گورنر لاءِ مڪران تي قبضو ڪرڻ هڪ قدرتي سياسي قدم هو، جڏهن⁠ته راءِ سُهيرس جهڙي جنگجو حڪمران لاءِ به ان چئلينج جو مقابلو ڪرڻ فطري ڳالهه هئي.<ref name="لئمبرڪ">ايڇ. ٽي. لئمبرڪ، ''Sind Before the Muslim Conquest''.</ref> لئمبرڪ وڌيڪ لکي ٿو ته هن شڪست جي باوجود سنڌ جي حڪمران گهراڻي جي طاقت ۽ وقار ۾ ڪا نمايان گهٽتائي نه آئي. [[راءِ ساهسي ٻيون|راءِ ساهسي]] پنهنجي پيءُ جي ڇڏيل سلطنت جو مڪمل جانشين بڻيو. ''تحفة الڪرام'' مطابق، ”سُهيرس جو لشڪر هڪ هنڌ گڏ ٿيو ۽ انهن سندس پٽ ساهسيءَ کي تخت تي ويهاريو.“<ref>جي-اي-ايس-بي XVI، ص 79.</ref> لئمبرڪ جي خيال موجب ''چچ نامي'' ۾ ڏنل تفصيلن مان ظاهر ٿئي ٿو ته راءِ سُهيرس فوج جي فقط هڪ حصي سان جلدي ۾ مهم تي روانو ٿيو هو، جڏهن⁠ته سندس پٽ شايد باقي فوج ساڻ ڪري پٺيان اچي رهيو هو. انهيءَ سبب نيمروز جو بادشاهه پنهنجي فتح کي اڳتي وڌائڻ بدران واپس موٽي ويو ۽ سنڌ تي وڌيڪ ڪاهه ڪرڻ جي ڪوشش نه ڪيائين.<ref name="لئمبرڪ" /> هن جنگ کان پوءِ [[بلوچستان]] ۽ [[مڪران]] تي سنڌ جي قبضي کي ڌڪ رسيو ۽ اهي علائقا ڪجهه عرصي لاءِ ايراني اثر هيٺ اچي ويا، جڏهن⁠ته سنڌ ۾ [[راءِ ساهسي ٻيون]] جي تخت نشيني وڏي جشن ۽ تقريبن سان عمل ۾ آئي، جتي موتي ۽ جواهر نئين راجا تي نڇاور ڪيا ويا.<ref>{ڪتاب جو نالو؛ سنڌ جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي، ايڊيشن؛ پهريون 2007ع، ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html}}}</ref> رحيم داد مولائي شيدائي جي ڪتاب جنت السنڌ جي مطابق: {{quote|"اسلام جي ڪاهه وقت ٻڌ وارن جو زور ٽٽي ويو هو. مالوه، اُجين، چتور، گجرات، ڪڇ ۽ سنڌ جا راجائون، جن مان ڪي کتري ۽ ڪي برهمڻ هئا، تن جي ٻڌ وارن سان دشمني هئي. سنڌ جي راءِ گهراڻي جي راجائن جي، مسئلي نيمروز متعلق، ايران جي ساساني ڪسرائن سان سياسي ڇڪتاڻ لڳل هئي. راءِ سهارس ثانيءَ جي ڏينهن ۾ نيمروز جي ايراني عامل امڪران تي ڪاهه ڪئي هئي، جنهن ڪري راءِ سهارس ثانيءَ قسطنطنيه جي قيصر سان ايرانين خلاف دوستانو ناتو ڳنڍيو هو. سنه 628ع ۾ قيصر هرقل، ايرانين کي نينويٰ جي معرڪي ۾ شڪست ڏيئي، مدائن جي ديوارين هيٺان پهتو هو. ايرانين جي شڪست جي خوشي ملهائڻ لاءِ قسطنطنيه جي درٻار ۾ وڏو جشن برپا ٿيو هو؛ ان موقعي تي راءِ سهارس جي سفير قيصر کي مبارڪباد پيش ڪئي هئي<ref name ="E. Gibbon" >) E. Gibbon:The decline & fall of the Roman Empire, vol-VIII, P-257. </ref> . نيمروز ۾ جنگين جو سلسلو جاري رهيو، جن ۾ راءِ سهارس ثاني وڙهندي مارجي ويو."|جنت السنڌ|<ref name ="جنت السنڌ" > ڪتاب جو نالو ؛ جنت السنڌ، باب ٻيون، تصنيف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن؛ پهريون 2000، ٻيون 2006ع ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي</ref>}} == موت جو سبب == [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] جي راءِ موجب راءِ خاندان جي انتظامي نظام ۾ صوبن جا ڪي گورنر خود راءِ جا ويجها عزيز هوندا هئا. اهڙي سرشتي جو هڪ وڏو نقص اهو هو ته شاهي خاندان سان تعلق رکندڙ گورنرن ۽ ماتحت حڪمرانن کي، غير شاهي نسل جي عملدارن جي ڀيٽ ۾، ڪنهن ڪمزور بادشاهه جي دور ۾ پنهنجي طاقت وڌائڻ ۽ آزادي يا خودمختياري حاصل ڪرڻ جا وڌيڪ موقعا ۽ ترغيبون ملنديون هيون. لئمبرڪ جو خيال آهي ته اهڙي قسم جي صورتحال ايراني شهنشاهت ۾ به بار بار پيدا ٿيندي رهي، جتي ماتحت حڪمران مرڪزي اقتدار جي ڪمزوريءَ مان فائدو وٺي بغاوتون ڪندا هئا. سندس مطابق تاريخي روايتن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪنهن ماتحت گورنر يا سرحدي حڪمران جي اهڙي سياسي خواهش ۽ طاقت جي ڪشمڪش ئي آخرڪار [[راءِ سُهيرس ٻيون|راءِ سُهيرس]] کي هڪ اهڙي فوجي مقابلي ۾ آڻي بيهاريو، جنهن جو انجام سندس موت جي صورت ۾ نڪتو.<ref name="لئمبرڪ">ڪتاب جو نالو؛ ''سنڌ مسلمانن جي فتح کان اڳ'' (جلد ٻيو)؛ ليکڪ: [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]]؛ ايڊيشن: پهريون 1984ع، ٻيو 1990ع؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄام شورو.</ref> لئمبرڪ جي تشريح موجب راءِ سُهيرس جي موت کي رڳو هڪ جنگي حادثو نه، پر ان دور جي سياسي حالتن، سرحدي طاقت جي مقابلي ۽ ماتحت حڪمرانن جي وڌندڙ خودمختياريءَ جي رجحان جي تناظر ۾ به سمجهڻ گهرجي.<ref name="لئمبرڪ" /> ==راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست== {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] rh2nz7mio20taamck8njvx4g1nckzx8 0 45282 384229 364802 2026-06-11T05:58:49Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[راء سھاسي ٻيون]] کي [[راء ساھسي ٻيون]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 364802 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = راء سھاسي ٻيون |title |image = The Budhist Kingdom of Sindh 642 A.D.jpg |caption= سنڌ ۾ 642 ۾ راء گھراڻي جي ٻڌن جي حڪومت |succession = سنڌ جو راجا |predecessor = [[راء سھارس ٻيون]] |successor =[[راجا چچ]] |regent = |reign = سن626 کان 652 تائين<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ}}{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref><br>4ھ کان 32ھ تائين |spouses = راڻي سھاندي |issue = اولاد ڪانه ھيس |full name = راجا سھاسي راء ٻيون |house = [[راء]] |dynasty = راء گھراڻو |father =[[راء سھارس ٻيون]] |mother = |birth_name = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = [[الور]] يا [[اروڙ]] |date of burial = |place of burial = |religion = ٻڌ ڌرم }} '''راجا سھاسي راء ٻيون''':{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Rai Sahasi II '''}} سنڌ جي [[راء گهراڻو|راء گھراڻي]] جو پنجون ۽ آخري بادشاھ ھيو جنھن سنڌ تي 28 سال حڪومت ڪئي. ھن جي وفات تي سندس زال [[راڻي سھاندي]] جي مدد سان ھن جي وزير [[راجا چچ|چچ پٽ سيلائج]] اقتدار تي قبضو ڪري پنھنجي بادشاھي جو اعلان ڪيو ۽ سھاندي سان شادي ڪري پنھنجي راڻي جو درجو ڏنو . == حڪومتي دؤر== سن 4 ھجري 626 اھو سال ھو، جڏھن راءِ سھارس مري ويو ھو ۽ سندس پٽ راءِ سھاسي تخت تي ويٺو<ref name = "ممتاز مھر "/>. حڪومت جو مذهب ٻڌ ڌرم هو، پر ڪمزوريءَ ڪري ڇڄي ان جا پوئلڳ گهڻن ئي فرقن ۾ ورهائجي ويا هئا<ref name = "مولائي شيدائي "/>. برهمڻ سڄي هندستان اندر ٻڌ وارن جي مخالفت ڪرڻ ۾ رڌل هئا. سنڌ جي حڪومت جي گهڻن ئي کاتن تي برهمڻ مامور هئا، جن جي اندروني پاڻ ۾ ٻڌي هئي<ref name = " مولائي شيدائي "/>. راءِ سهاسي ثاني جبرو حاڪم ٿي گذريو آهي. جهالاوان تي قبضي ڪرڻ کان سواءِ، لوهاڻن، لاکن، سمن، جاٽن، ڪردن ۽ ميڊ قومن سندس آڻ مڃي هئي<ref name ="E.H. aitken" > ) E.H. aitken: Gzetteer of the Privince of Sind, P-89 .</ref><ref name = " مولائي شيدائي "/>. فتحنامي مطابق راءِ سھارس جو موت ھيٺ ڄاڻايل حالتن ۾ ٿيو: {{quote|”سھارس راءِ ولد سھاسي راءِ جنھن جي حڪومت جون الھندي واريون سرحدون ڪُرد جبلن ۽ قيقا نان (قلات ۽ مڪران) تائين وسيع ھيون، تنھن پنھنجي گاديءَ وارو ھنڌ اَروڙ ۾ نھايت ڪاميابي نموني بدستور حڪومت ٿي ھلائي. جڏھن اوچتو ئي اوچتو فارس طرف کان نيمروز جي بادشاه جي فوج اچي ڪرمان ۾ وارد ٿي ۽ سھارس کي اھا خبر پھتي تھ ھن پاڻ پنھنجي سر پيشقدمي ڪري حملھ آور فوج سان سخت جنگ جوٽي، جنھن ۾ ٻنھي طرفن جا ڪئي جنگي جوڌا ڪسجي ويا. ان بعد ايرانين سخت حملو شروع ڪري ڏنو، جنھن جي نتيجي ۾ سھارس جي فوج گھيري ۾ اچي ويئي. پنھنجي مان شان ۽ عزت برقرار رکڻ خاطر سھارس پنھنجا قدم مضبوط کُپائي اَڏول ٿي بيھي لڙيو ۽ ان وقت تائين خونخوار جنگ ڪندو رھيو، جيستائين پاڻ قتل ٿي ويو. ان بعد ايرانين جو بادشاه نيمروز واپس ٿيو (پنھنجي وطن ڏانھن). راءِ سھاسي، سھارس جو پٽ، بعد ۾ پنھنجي پيءُ واري راج گديءَ تي ويٺو ۽ پنھنجي ملڪ جو طاقتور حاڪم ثابت ٿيو.“|<ref name = " ممتاز مھر "/>}} راءِ سهيرس II جي حڪومت هيٺ علائقا ڪشمير ۽ قنوج کان مڪران ۽ سمنڊ جي ڪناري تائين وسيع ۽ سرحدي علائقا هئا، جن جون حدون ڏکڻ ۾ سورت ۽ ديئو بندر کان، اتر اولھ ۾ قنڌار ۽ سيجستان (سبي) تائين پکڙيل هيون. اروڙ جي گاديءَ جو شهر، جيڪو سنڌو نديءَ جي ڪناري تي هو، راءِ سهيرس II جي حڪمرانيءَ هيٺ پنهنجي عظمت جي ڪري مشهور هو. شاندار اڏاوتون ۽ ساوا باغ شهر کي چار چنڊ لڳائي چڏيا ھئا، جيڪي ان علائقي ۾ خوشحالي جو اھڃاڻ ھو . <ref>محقق؛ محمد علي محمدي</ref> ھڪ فاتح حاڪم بجاءِ ان جي، جو سنڌين جي ملڪ طرف پيشقدمي ڪري، پنھنجي ملڪ ڏانھن واپس موٽي، اھو ڏيکاري ٿو تہ سھارس جنھن طريقي پنھنجي موت تائين بھادريءَ سان جنگ ڪئي، ان جو نتيجو اھو نڪتو جو حملہ آور فوج کي اڳتي وڌڻ جي جرئت ئي ڪانه ٿي<ref name = " ممتاز مھر "/>. سھارس جي ھار ۽ موت دراصل فتح ۾ تبديل ٿي ويا، جنھن ڪري راءِ سھاسي، جيڪو شڪست کاڌل جوڌي جو پٽ ھو، سو پنھنجي ملڪ ۾ وڌيڪ طاقتور ٿي ويو ۽ 4 ھجري مطابق 626ع ۾ نئين سنڌو سنبت جي ابتدا ٿي<ref name="ممتاز مھر ">[ cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html]ڪتاب{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ (تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ)</ref>راءِ ساھسيءَ پنھنجي وزير چچ کي، راڻيءَ سونھنديءَ جي چوڻ تي، اندر وڃي مائيءَ سان ملڻ جي موڪل ڏيئي غلط فيصلو ڪيو ھو<ref> {ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{چچ نامو، ڇپيل متن، ص20}}{{cite web|url =http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page10.html}}} </ref> ساهسي پنهنجي پيءُ وانگر نيڪ ۽ حليم ۽ حڪمت وارو شخص هو. هر ڪم حڪمت سان ۽ حالتن پٽاندڙ ڪندو هو. ملڪي ڪمن کان فرصت ملڻ بعد پورو پرڳڻو گهمڻ لاءِ نڪتو، ماڻهن سان مليو جليو، حال احوال ۽ ڏک سور پڇيائين<ref name = " قدوسي "/>. ان کان علاوه باغين کي به سيکت ڏنائين ۽ پوءِ چئني گورنرن کي گهرائي هيٺيان اصول ٻڌايائين<ref name=" قدوسي ">ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181006104549/http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |date=2018-10-06 }}</ref> 1. پهريون قاعدو لشڪر متعلق هو. ته سپاهين کي پنهنجي پگهار وقت سر ملڻ گهرجي<ref name = " قدوسي "/>.<br> 2. عوام کان جيڪا ڍل ورتي وڃي ٿي اها ٽن قسطن ۾ وصول ڪئي وڃي ۽ جيڪي روڪ رقم جي صورت ۾ نٿا ڏيئي سگهن، انهن کان سندن هنر ۽ محنت جي صورت ۾ الور. اوچ، مئو، سورائي ۽ سيوستان کي سينگارڻ ۽ مٿي ڪرڻ جي مدد طور ورتي وڃي<ref name = " قدوسي "/>.<br> 3. واپاري مقرر ٽيڪس پوري وقت تي ڏين<ref name = " قدوسي "/>.<br> 4. چوٿون قاعدو انهن هنرمندن لاءِ هو جيڪي سرڪاري خدمت لاءِ مختلف شهرن ۾ مقرر هئا. راءِ ساهسي جي انهن اصولن، قاعدن ۽ قانونن ملڪ کي مستحڪم ۽ مضبوط بڻايو<ref name = " قدوسي "/>.<br> ==ٻڌيمن وزير== راجا ساهسي جو ٻڌيمن نالي هڪ وزير هو، جنهن تي تمام گهڻو اعتبار ۽ اعتماد هيس ۽ سڀني ڪمن جي ذميواري سندس حوالي هوندي هئي<ref name = " قدوسي "/>. ٻڌيمن پنهنجو منشي وري ”رام“ کي مقرر ڪيو، جنهن کي ٻڌيمن ڪري ساهسي وٽ وڏو اعتماد حاصل ٿيو<ref name = " قدوسي "/>. ==راجا ساهسي جي درٻار ۾ چچ جو اچڻ== چچ نائب وزير بڻجي ڪري وڏي شهرت ماڻي ۽ آخر وزير مواصلات سڏجڻ لڳو<ref name = " قدوسي "/>. هڪ ڏينهن درٻار هلي رهي هئي، سڀ وزير مشير محفل ۾ موجود هئا ته هڪڙو سيوستان جو ڪارندو ڪجهه ڪاغذ کڻي اچي پهتو. راجا ان جو جواب ڏيڻ لاءِ رام کي سڏ ڪرايو پر رام جي نه هجڻ ڪري چچ اها خدمت سر انجام ڏيڻ جي گذارش ڪئي. راجا چچ کي گهرائي ڪاغذ سندس حوالي ڪيا. چچ اتي ئي ڪاغذن جو اهڙو جامع ۽ خوش خط جواب لکيو جيڪو ٻڌي ڪري راجا ۽ درٻار ۾ ويٺل عالم ۽ فاضل ساراهه جا ڍڪ ڀرڻ لڳا. ٻئي ڏينهن راجا رام سان مليو ته چچ جي ذهانت ۽ فصاحت جو ذڪر ڪرڻ لڳو ۽ کيس خيال رکڻ لاءِ چيو. رام به چچ جي ايمانداري ۽ نيڪ نيتيءَ جي باري ۾ راجا کي ٻڌايو<ref name = "قدوسي "/>. رام چچ جي قدرداني ڪندي کيس اهم ملڪي معاملن ۾ ڇوٽ ڏيئي ڇڏي. ان کان پوءِ چچ بنا ڪنهن جهل پل جي راجا ساهسي جي درٻار ۾ ايندو ويندو هو ۽ راجا کيس سوکڙين پاکڙين سان نوازيندو هو، ڇو جو مستقبل ۾ کانئس ڪافي اميدون هيون<ref name = " قدوسي "/>. ==جنت السنڌ جو بيان== رحيم داد خان مولائي شيدائي جي مشهور ڪتاب جنت السنڌ ۾ ھن بادشاھ جو تعارف ھيٺين طرح ڏنل آهي: {{quote| "سهارس ثانيءَ کان پوءِ سهاسي ثاني الور جي گاديءَ تي ويٺو. حڪومت جو مذهب ٻڌ ڌرم هو، پر ڪمزوريءَ ڪري ڇڄي ان جا پوئلڳ گهڻن ئي فرقن ۾ ورهائجي ويا هئا. برهمڻ سڄي هندستان اندر ٻڌ وارن جي مخالفت ڪرڻ ۾ رڌل هئا. سنڌ جي حڪومت جي گهڻن ئي کاتن تي برهمڻ مامور هئا، جن جي اندروني پاڻ ۾ ٻڌي هئي. راءِ سهاسي ثاني جبرو حاڪم ٿي گذريو آهي. جهالاوان تي قبضي ڪرڻ کان سواءِ، لوهاڻن، لاکن، سمن، جاٽن، ڪردن ۽ ميڊ قومن سندس آڻ مڃي هئي<ref name ="E.H. aitken" > ) E.H. aitken: Gzetteer of the Privince of Sind, P-89.</ref> . سندس وزير، رام، چچ بن سيلائج نالي هڪڙي برهمڻ نوجوان کي پاڻ وٽ محرر ڪري رکيو هو. سيلائج وڏو پنڊت هو ۽ سندس پٽ چچ کي چارئي ويد برزبان ياد هئا. رفتي رفتي وزير رام جي غير حاضريءَ ۾ چچ سرڪاري ڪاغذ شاهي محلات تائين راجا اڳيان پيش ڪرڻ لڳو. سهاسيءَ جي راڻي، شوڀاديوي (سهندي)، هڪڙي دفعي نوجوان برهمڻ منشيءَ جي جادوبيانيءَ ۽ حسن کي ڏسي دل جو دل ۾ مٿس موهت ٿي پئي. راز و نياز جون ڳالهيون وڃي دوستيءَ ۽ شاديءَ ڪرڻ جي وعدي جي منزل کي پهتيون. ٻين کاتن جا برهمڻ عملدار به هن راز ۾ چچ سان شريڪ حال هئا. سهاسي ثانيءَ جو موت به هن خفيه يارانيءَ جو نتيجو هو. سنه 632ع ۾ راجا جي مئي کان پوءِ راڻيءَ جي مدد سان چچ گاديءَ تي ويٺو ۽ بيوه راڻيءَ سان شادي ڪيائين <ref name ="شبلي نعماني" > آئينه حقيقت نما: مولانا اڪبر شاه، جلد-1، ذڪر چچ بن سيلائج. نيمروز سيستان جو علائقو هو، جنهن تي ايرانين زابلستان نالو رکيو هو. عربن مٿس ’سجستان‘ نالو رکيو هو، سندس تختگاه زرنج زره ڍنڍ تي واقع هو، جو پوءِ طوفان لڳڻ ڪري ويران ٿي ويو. ’الفاروق‘: شبلي نعماني، جلد-1، سيوستان. G.P. Tat Seistan, Calcutta, 1910.</ref>. راءِ گهراڻي جي حڪومت جو سنڌ ۾ خاتمو ٿيو ۽ برهمڻ گهراڻي جو راڄ شروع ٿيو."|<ref name ="جنت السنڌ" >ڪتاب جو نالو ؛ جنت السنڌ، باب ٻيون، تصنيف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن؛ پهريون 2000، ٻيون 2006ع ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي </ref>}} ==ايڇ ٽي لئمبرڪ جو بيان== راءِ سهاسي ٻئي جو بادشاهيءَ وارو زمانو، تذڪرن جي مطابق، پرامن ۽ آسودگي وارو هو. ”هن ملڪ ۾ پنهنجي اختياريءَ کي محسوس ڪرايو، ۽ هن جي پيءُ جي طرفان جيڪي چار شهزادا مقرر ڪيا ويا هئا، اهي هن جي تابعداريءَ ۾ رهيا ۽ هن جي اختياريءَ کي قبول ڪيائون. انهن، هن جي لاءِ عزت ۽ احترام جي جذبي جو خوب مظاهرو ڪيو، پنهنجي دولت هن جي استعمال لاءِ سندس تصرف ۾ ڏني ۽ هن جي هر طرح ايمانداريءَ ۽ پوريءَ قوت سان پٺڀرائي ڪئي. اهڙيءَ طرح سڄو ملڪ راءِ سهاسيءَ جي طاقت سبب وڌيڪ سلامتي ۽ تحفظ محسوس ڪرڻ لڳو، ۽ ماڻهو هن جي عدل ۽ انصاف واريءَ حڪومت ۾ نهايت خوش زندگي گذارڻ لڳا“. اها ڳالهه ”چچ نامي“ ۾ درج آهي، ۽ جيسين ”تحفته الڪرام“ جو تعلق آهي، سو وڌيڪ ائين به چوي ٿو ته ”هن پنهنجي رعايا جون ڍلون ۽ محصول هن شرط تي معاف ڪيا ته هو اُچ، ماتيلا، سيئو راءِ، مائو يا مڏ، الور ۽ سيوستان جي ڇهن قلعن جي اوسارين جي مرمت ڪري ڏين<ref name =" لئمبرڪ " > ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ مسلمانن جي فتح کان اڳ (جلد ٻيو) ليکڪ؛ ايڇ. ٽي. لئمبرڪ :ايڊيشن؛ پهريون 1984ع، ٻيو 1990ع :ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref> <ref> جي-اي-ايس-بي، ج XIV.</ref> “.راءِ وٽ رام نالي هڪ برهمڻ وزير هوندو هو، جيڪو ائين پيو معلوم ٿئي ته هن جي پاران مڪمل اختيارات جو مالڪ هو. انهيءَ اعليٰ درجي واري امير وٽ هڪڙي ڏينهن هڪ نوجوان برهمڻ اچي حاضر ٿيو.هو الور جي ڀرپاسي ۾ رهندڙ هڪ برهمڻ خاندان جو فرد هو. هن جو پيءُ سيلاج ۽ ڀاءُ چندر هڪڙي مندر جا خدمتگار هئا، ۽ هيءُ، يعني چچ. ذڪر ڪيل وڏي وزير وٽ نوڪريءَ لاءِ ويو هو. اتفاق سان هن کي پهرينءَ ئي ملاقات ۾ پنهنجي قابليتن جي مظاهري ڪرڻ جو موقعو ملي ويو. هن رام جي اڳيان پاڻ کي ڏاڍيءَ خوبيءَ سان موکيو، جنهن تي هن کي هڪدم نوڪريءَ ۾ رکيو ويو. ٿورو ئي عرصو پوءِ، وزير هڪ اهڙي موقعي تي غير موجود هو، جڏهن راءِ کي هن جي خدمات جي تڪڙي ضرورت هئي ۽ انهيءَ موقعي تي چچ هن جي نمائندگي نهايت ڪاميابيءَ سان ڪئي. تنهن تي راجا خود نوجوان چچ جي نوڪري نائب وزير جي حيثيت ۾ پڪي ڪئي، رام پنهنجيون ڳريون ذميداريون اهڙن قابل هٿن ۾ سونپڻ ۾ پاڻ راضي ٿيو، ۽ هن نيٺ پوڙهي وزير جي مرڻ تي، چچ بلڪل قدرتي طور هن جي جتيءَ ۾ وڃي پير وڌو. انهيءَ اهم ۽ مکيه عهدي تي پهچي، هن پنهنجي شهرت اڃا به وڌائي؛ ”هو عام رعايا سان شرافت، نهٺائيءَ ۽ رحمدليءَ سان پيش ايندو هو، تان جو ٿوري ئي عرصي ۾ هن جو سڄي بادشاهيءَ تي مضبوط قبضو ٿي ويو ۽ هن جو حڪم هر ڪوئي مڃڻ لڳو“. چچ جي زندگيءَ ۾ انهيءَ وقت ڦيرو آيو، جڏهن راءِ سهاسيءَ هن کي پنهنجي راڻيءَ، سُهنديءَ جي موجودگيءَ ۾ ملاقات جو شرف بخشيو، جيڪا هن نوجوان خوبصورت برهمڻ تي عاشق ٿي پيئي. شاهي جوڙو بي اولاد هو ۽ سهاسي مڪمل طور پنهنجي زال جي اثر هيٺ هو، جيڪا بظاهر زوردار ارادي ۽ اوڏي ئي زور دار جذبي ۽ جوش جي مالڪ هئي. ان کان پوءِ واقعات انساني فطرت تي مبني دنيا جي ٻين به سوين عشقي افسانن جي طرز تي هڪٻئي جي پٺيان رونما ٿيا. راڻيءَ هڪ حرفتي دلالڻ جي ذريعي چچ ڏانهن پيغام روانو ڪيو؛ چچ هن کي اهڙو جواب موڪليو، جنهن ۾اهڙن جذبن جو اظهار هو، جيڪي سندس صورتحال جي مطابق هئا؛ هن لاءِ پنهنجي آقا جي زال سان سازش ۾ شريڪ ٿيڻ جو خيال ئي نفرت لائق هو-ڇاڪاڻ ته هو هڪ وفادار نوڪر، هڪ هوشيار ماڻهو ۽ سڀ کان وڌيڪ هڪ برهمڻ هو: ”آءٌ اهو شرمناڪ ۽ نفرت جوڳو ڪم ڪري پاڻ کي داغ نه لائيندس. تون ڪڏهن به مون مان اهو مقصد حاصل نه ڪري سگهندينءَ“. پر هن جيڪي ڪجهه چيو ۽ بنان ڪنهن شڪ ۽ شبهي جي جيڪي به محسوس ڪيو، تنهن جو سڄو اثر عشق ۽ محبت جي سڪايل راڻيءَ جي هن منٿ ڪرڻ تي هاڪار ۾ ختم ٿي ويو، ته هو جنهن وقت راجا جي حاضريءَ ۾ اچي، تڏهن کيس پاڻ سان ملاقات جي اجازت ڏئي. ان کان پوءِ مخفي ملاقاتون شروع ٿي ويون، ۽ چچ جا سڀ مضبوط ارادا پاڻي ٿي ويا. سهاسي پنهنجي راڻيءَ توڻي وزير جي وفاداريءَ ۾ يقين رکندو هو، ان ڪري هو ٻيءَ هر ڳالهه ڏانهن انڌو هو؛ چچ ۽راڻي پنهنجي ليکي هوشياريءَ سان هلي رهيا هئا، ۽ جيتوڻيڪ هڪ درٻاريءَ کي شڪ پئجي چڪو هو ۽ هن راجا کي اهڙو اشارو به ڏنو ته معاملو ڪجهه گڙٻڙ آهي، پر هو ڪنهن تي به ڪن ڌرڻ لاءِ تيار ڪونه هو. چچ وزير جي حيثيت ۾ پنهنجا فرض ادا ڪرڻ ۾ اڳي کان به وڌيڪ محنت سان ڪم ڪندو رهيو، ۽ جيئن ته هن کي بادشاهه جي مڪمل پٺڀرائي ۽ پورو پورو اعتماد حاصل هو. ان ڪري سنڌ ۽ ان جي ماتحت علائقن تي هن کي مڪمل ۽ مطلق اختيار حاصل رهيو. اتفاق سان سهاسي بيمار ٿي پيو، ۽ راڻيءَ کي ڏاڍو فڪر اچي لڳو. هن چچ جو ڌيان ان طرف ڇڪايو ته جيئن ته بادشاهه بي اولاد آهي، ان ڪري هن جي مرڻ تي تخت و تاج سندس ويجهن عزيزن مان ڪنهن نه ڪنهن کي ورثي ۾ ملندو ۽ اهي سڀ راڻيءَ جا بدخواهه هئا. هو راڻيءَ کي پنهنجي ملڪيت کان محروم ڪندا ۽ شايد هن کي زندهه به نه ڇڏين. ٻئي طرف، جيڪڏهن چچ هن سان گڏجي مضبوطيءَ ۽ همت سان ان بحران جي وقت ۾ ڪم ڪندو، ته ان صورت ۾ هو نه فقط کيس بچائي سگهندو، پر ان سان گڏ تخت ۽ تاج تي به سندس پنهنجو قبضو ٿي سگهندو. چچ کي اهو خيال آيو هوندو ته جيڪڏهن سهاسيءَ جي مائٽن مان ڪو هن جو جائنشين بڻيو، ته ان صورت ۾ راڻيءَ کان به وڌيڪ خطرناڪ صورتحال خود سندس لاءِ پيدا ٿيندي. پوءِ ته هنن گڏجي، جيئن راجا ڪمزور ٿيندو ويو، هن جي حڪومت جي تختي اونڌي ڪرڻ ۽ ان تي قبضي ڪرڻ جي سازش سٽي. منصوبو سڄو سُهنديءَ جو سٽيل هو، ۽ چچ محض هن جي چوڻ تي عمل ڪري رهيو هو. ممڪن آهي ته قديم لکت ۾ بيان ڪيل اهي طريقا، جن تي هنن عمل ڪيو، دل مان گهڙيل افسانا هجن، پر منصوبي جا ڪجهه عنصر نمايان طور امڪاني نظر اچن ٿا، راجا جي موت کي راز ۾ رکيو ويو—سندس علاج ڪندڙ طبيبن کي محل ۾ نظربند ڪري ويهاريو ويو- ۽ راڻيءَ ۽ وزير پنهنجي اعتبار جوڳن ملازمن ۽ ساٿين سان گڏجي راجا جي انتهائي بااثر مائٽن کي دوکي سان محل اندر گهرائي قيد ڪيو، ۽ پوءِ اهو اعلان ڪيو ته راءِ سهاسي صحتياب ٿي رهيو هو، پر هن کي پنهنجي خلاف سازش جو سراغ مليو هو، جنهن مطابق سندس اهي مائٽ کيس قتل ڪرڻ جو منصوبو سٽي رهيا هئا! ان کان پوءِ انهن سڀني کي، راجا جي فرضي حڪمن هيٺ، هڪدم قتل ڪرايو ويو- ۽ جيئن ته گهڻي وقت کان وٺي چچ جي قول کي خود سندس آقا جو چيو ڪري سمجهيو ويندو هو، چچ جي اهڙي بيان کي عام طور سچ سمجهي قبوليو ويو، ۽ پوءِ هن ڏوهه جي سازش ۾سڀني شريڪ ماڻهن کي وڏا وڏا انعام ۽ اڪرام ڏنا ويا، جن ۾ اهي ماڻهو به شامل هئا، جن غلط فهميءَ ۾ڪم ڪيو هو، ۽ اهي پڻ، جيڪي ڄاڻي ٻجهي چچ جي مفاد ۾ ڪم ڪري رهيا هئا. پوءِ سڄيءَ بادشاهيءَ جي سڀني وڏن وڏن جاگيردارن ۽ نوابن کي ڪوٺايو ويو ۽ کين اهو اطلاع ڏنو ويو ته راءِ سهاسي کي اڃا به صحتياب ٿيڻ جي اميد آهي، پر هن انهيءَ وچ ۾ چچ کي پنهنجو نائب مقرر ڪيو آهي، راڻيءَ وري، انهيءَ موقعي تي گهڻن ئي بااثر نوابن ۽ دوستن تي فراخدلانه انعامن ۽ اڪرامن جي بارش ڪري، ڳالهه کي بهتر بنايو، ۽ انهن ماڻهن کي جاگيرون عطا ڪيون، جنهنڪري انهن سڀني وفاداريءَ ۽ فرمانبردايءَ جو حلف کنيو. ڪجهه وقت کان پوءِ بادشاهه جي موت جو اعلان ڪيو ويو. اسان کي اهو اندازو ڪرڻ گهرجي ته هن جي لاش کي خفيه طور اڳيئي ساڙيو ويو هوندو-ڇاڪاڻ ته سنڌ جي آبهوا انهيءَ معاملي ۾ دير مدار جي اجازت نه ٿي ڏيئي سگهي. اهو نظر نه ٿو اچي ته سازشين راجا جي لاش جي ڪوڙي ۽ جعلي جلوس جو انتظام ڪيو يا پاڻ کي ايتريقدر طاقتور سمجهيو، جو اها پرواهه نه هين ته ماڻهو ان باري ۾ ڇا سمجهندا. سندن خيال ۾ هڪ ئي ڳالهه هئي، جنهن جي پورائيءَ ۾ هو هر طرح جي اهتمام ۾ لڳا رهيا، پوءِ ماڻهو ڀلي ته جيئن وڻين تيئن وڃي سمجهن. تخت ۽ تاج کي ڦٻائڻ جي سلسلي جو اهو پهريون مرحلو اهڙيءَ طرح ڪاميابيءَ سان سر ڪيو ويو. انهيءَ نقطي تائين ڪهاڻيءَ جو قدر، سچي پچي تاريخ جي عڪس طور، ان جي امڪاني ۽ غيرامڪاني هئڻ جي متعلق اسان جي پنهنجي ذاتي خيالن کان وڌيڪ مضبوط ٻئي ڪنهن معيار ۽ پيماني سان نه ٿو ماپي سگهي. ليڊي مئڪبيٿ وانگر مضبوط قوت ارادي رکندڙ ڪيترن ئي هندستاني راڻين جون اهڙيون حوصله مند ڳالهيون مشهور آهن، جن پردي جي پٺيان رهندي واقعات کي پنهنجي مرضيءَ موجب پئي موڙيو ۽ مرتب ڪيو آهي. ڪيترن موقعن تي برهمڻ وزيرن به پنهنجي راجائن کي، جن جي خدمت ۽ وفاداريءَ جو اهي دم ڀرڻ جي دعويٰ ڪندا هئا، تخت تان لاهي، سندن جاءِ پاڻ والاري آهي <ref>حاشيو:شري هرشا جي وزير، ارجن اهڙيءَ طرح قنوج جي تخت تي پنهنجي آقا جي موت تي غاصبانه قبضو ڪيو. سمٿ، ”ارلي هسٽري آف انڊيا“، ٻيو ڇاپو،ص 326.(4-اي) جيئن ته راول نالي جو وري ٻيو ڀيرو به ذڪر اچڻو آهي، ان ڪري مناسب آهي ته شروع ۾ئي چئي ڇڏجي ته خود اهو نالو به شڪي آهي، ۽ ان جي حوالي سان بيان ڪيل ملڪ جي نالي ۽ ان جي جاءِ وقوع جي شناخت پڻ مشڪوڪ آهي. </ref> ٿي سگهي ٿو ته ٻئي ڪنهن برهمڻ جو اهڙو ساڳيو مثال نه هجي، جنهن عين اهڙيءَ طرح رت جي درياهه مان لنگهي، تخت تي ناجائز طور قبضو ڪيو هجي جيئن چچ ڪيو، پر چچ هڪ ڀيرو پنهنجي ضمير جي خلاف عمل ڪري، ۽ زورآور سُهنديءَ جي تسلط هيٺ اچڻ کان پوءِ، حالات جي وهڪري ۾ اڳتي وڌندو رهيو. هو ان سلسلي ۾ پاڻ کي ائين چئي سمجهائي پئي سگهيو ته ٻين برهمڻن کي به، جيڪي ٻين هنڌن تي هندستان ۾ تخت تي قابض ٿي ٿيا، پنهنجي اعليٰ جاتيءَ جي مخصوص روايتن کي ترڪ ڪري، کشتري فرقي وانگر هلڻو چلڻو ۽ عمل ڪرڻو ٿي پيو. اسان کي انهيءَ زماني جي سنڌ جي سماج متعلق تمام ٿوري ڄاڻ حاصل آهي؛ پر بعد جي زماني جي تاريخ، جنهن تي اسين آڌار رکي سگهون ٿا، ڏيکاري ٿي ته هتان جا ماڻهو مجموعي طور شاهي خانداني انقلابن ڏانهن حيرت انگيز طور بي نياز ۽ بي پرواهه رهيا آهن، ۽ سندن رتبي ۽ رسوخ وارا ماڻهو گهڻو ڪري اڀرندڙ سج جي پوڄا ڏانهن مائل رهندا آيا آهن. چچ اڳيئي ثابت ڪري چڪو هو ته هو حڪومت ڪري سگهڻ جو اهل هو؛ هاڻي هن اهو به ڏيکاريو ته هو ملڪ جي وڏ گهراڻن نوابن ۽ خاندانن تي اعتماد ڪرڻ ۽ سندن شان ۽ شوڪت کي گهٽائڻ بدران، ان ۾ اضافي ڪرڻ لاءِ تيار هو.<ref name = " لئمبرڪ "/>. ==راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست== {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]] [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] 996nn2dqbuk8jb4b0jvthl0aqj40v91 384231 384229 2026-06-11T06:01:21Z Intisar Ali 8681 /* */ 384231 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = راء ساھسي ٻيون |title |image = The Budhist Kingdom of Sindh 642 A.D.jpg |caption= سنڌ ۾ 642 ۾ راء گھراڻي جي ٻڌن جي حڪومت |succession = سنڌ جو راجا |predecessor = [[راء سھيرس]] |successor =[[راجا چچ]] |regent = |reign = سن626 کان 652 تائين<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ}}{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref><br>4ھ کان 32ھ تائين |spouses = راڻي سھاندي |issue = اولاد ڪانه ھيس |full name = راجا ساھسي راء ٻيون |house = [[راء]] |dynasty = راء گھراڻو |father =[[راء سھيرس ٻيون]] |mother = |birth_name = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = [[الور]] يا [[اروڙ]] |date of burial = |place of burial = |religion = ٻڌ ڌرم }} '''راجا ساھسي راء ٻيون''':{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Rai Sahasi II '''}} سنڌ جي [[راء گهراڻو|راء گھراڻي]] جو چوٿون ۽ آخري بادشاھ ھيو جنھن سنڌ تي 28 سال حڪومت ڪئي. ھن جي وفات تي سندس زال [[راڻي سھاندي]] جي مدد سان ھن جي وزير [[راجا چچ|چچ پٽ سيلائج]] اقتدار تي قبضو ڪري پنھنجي بادشاھي جو اعلان ڪيو ۽ سھاندي سان شادي ڪري پنھنجي راڻي جو درجو ڏنو . == حڪومتي دؤر== سن 4 ھجري 626 اھو سال ھو، جڏھن راءِ سھارس مري ويو ھو ۽ سندس پٽ راءِ سھاسي تخت تي ويٺو<ref name = "ممتاز مھر "/>. حڪومت جو مذهب ٻڌ ڌرم هو، پر ڪمزوريءَ ڪري ڇڄي ان جا پوئلڳ گهڻن ئي فرقن ۾ ورهائجي ويا هئا<ref name = "مولائي شيدائي "/>. برهمڻ سڄي هندستان اندر ٻڌ وارن جي مخالفت ڪرڻ ۾ رڌل هئا. سنڌ جي حڪومت جي گهڻن ئي کاتن تي برهمڻ مامور هئا، جن جي اندروني پاڻ ۾ ٻڌي هئي<ref name = " مولائي شيدائي "/>. راءِ سهاسي ثاني جبرو حاڪم ٿي گذريو آهي. جهالاوان تي قبضي ڪرڻ کان سواءِ، لوهاڻن، لاکن، سمن، جاٽن، ڪردن ۽ ميڊ قومن سندس آڻ مڃي هئي<ref name ="E.H. aitken" > ) E.H. aitken: Gzetteer of the Privince of Sind, P-89 .</ref><ref name = " مولائي شيدائي "/>. فتحنامي مطابق راءِ سھارس جو موت ھيٺ ڄاڻايل حالتن ۾ ٿيو: {{quote|”سھارس راءِ ولد سھاسي راءِ جنھن جي حڪومت جون الھندي واريون سرحدون ڪُرد جبلن ۽ قيقا نان (قلات ۽ مڪران) تائين وسيع ھيون، تنھن پنھنجي گاديءَ وارو ھنڌ اَروڙ ۾ نھايت ڪاميابي نموني بدستور حڪومت ٿي ھلائي. جڏھن اوچتو ئي اوچتو فارس طرف کان نيمروز جي بادشاه جي فوج اچي ڪرمان ۾ وارد ٿي ۽ سھارس کي اھا خبر پھتي تھ ھن پاڻ پنھنجي سر پيشقدمي ڪري حملھ آور فوج سان سخت جنگ جوٽي، جنھن ۾ ٻنھي طرفن جا ڪئي جنگي جوڌا ڪسجي ويا. ان بعد ايرانين سخت حملو شروع ڪري ڏنو، جنھن جي نتيجي ۾ سھارس جي فوج گھيري ۾ اچي ويئي. پنھنجي مان شان ۽ عزت برقرار رکڻ خاطر سھارس پنھنجا قدم مضبوط کُپائي اَڏول ٿي بيھي لڙيو ۽ ان وقت تائين خونخوار جنگ ڪندو رھيو، جيستائين پاڻ قتل ٿي ويو. ان بعد ايرانين جو بادشاه نيمروز واپس ٿيو (پنھنجي وطن ڏانھن). راءِ سھاسي، سھارس جو پٽ، بعد ۾ پنھنجي پيءُ واري راج گديءَ تي ويٺو ۽ پنھنجي ملڪ جو طاقتور حاڪم ثابت ٿيو.“|<ref name = " ممتاز مھر "/>}} راءِ سهيرس II جي حڪومت هيٺ علائقا ڪشمير ۽ قنوج کان مڪران ۽ سمنڊ جي ڪناري تائين وسيع ۽ سرحدي علائقا هئا، جن جون حدون ڏکڻ ۾ سورت ۽ ديئو بندر کان، اتر اولھ ۾ قنڌار ۽ سيجستان (سبي) تائين پکڙيل هيون. اروڙ جي گاديءَ جو شهر، جيڪو سنڌو نديءَ جي ڪناري تي هو، راءِ سهيرس II جي حڪمرانيءَ هيٺ پنهنجي عظمت جي ڪري مشهور هو. شاندار اڏاوتون ۽ ساوا باغ شهر کي چار چنڊ لڳائي چڏيا ھئا، جيڪي ان علائقي ۾ خوشحالي جو اھڃاڻ ھو . <ref>محقق؛ محمد علي محمدي</ref> ھڪ فاتح حاڪم بجاءِ ان جي، جو سنڌين جي ملڪ طرف پيشقدمي ڪري، پنھنجي ملڪ ڏانھن واپس موٽي، اھو ڏيکاري ٿو تہ سھارس جنھن طريقي پنھنجي موت تائين بھادريءَ سان جنگ ڪئي، ان جو نتيجو اھو نڪتو جو حملہ آور فوج کي اڳتي وڌڻ جي جرئت ئي ڪانه ٿي<ref name = " ممتاز مھر "/>. سھارس جي ھار ۽ موت دراصل فتح ۾ تبديل ٿي ويا، جنھن ڪري راءِ سھاسي، جيڪو شڪست کاڌل جوڌي جو پٽ ھو، سو پنھنجي ملڪ ۾ وڌيڪ طاقتور ٿي ويو ۽ 4 ھجري مطابق 626ع ۾ نئين سنڌو سنبت جي ابتدا ٿي<ref name="ممتاز مھر ">[ cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html]ڪتاب{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ (تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ)</ref>راءِ ساھسيءَ پنھنجي وزير چچ کي، راڻيءَ سونھنديءَ جي چوڻ تي، اندر وڃي مائيءَ سان ملڻ جي موڪل ڏيئي غلط فيصلو ڪيو ھو<ref> {ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{چچ نامو، ڇپيل متن، ص20}}{{cite web|url =http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page10.html}}} </ref> ساهسي پنهنجي پيءُ وانگر نيڪ ۽ حليم ۽ حڪمت وارو شخص هو. هر ڪم حڪمت سان ۽ حالتن پٽاندڙ ڪندو هو. ملڪي ڪمن کان فرصت ملڻ بعد پورو پرڳڻو گهمڻ لاءِ نڪتو، ماڻهن سان مليو جليو، حال احوال ۽ ڏک سور پڇيائين<ref name = " قدوسي "/>. ان کان علاوه باغين کي به سيکت ڏنائين ۽ پوءِ چئني گورنرن کي گهرائي هيٺيان اصول ٻڌايائين<ref name=" قدوسي ">ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181006104549/http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |date=2018-10-06 }}</ref> 1. پهريون قاعدو لشڪر متعلق هو. ته سپاهين کي پنهنجي پگهار وقت سر ملڻ گهرجي<ref name = " قدوسي "/>.<br> 2. عوام کان جيڪا ڍل ورتي وڃي ٿي اها ٽن قسطن ۾ وصول ڪئي وڃي ۽ جيڪي روڪ رقم جي صورت ۾ نٿا ڏيئي سگهن، انهن کان سندن هنر ۽ محنت جي صورت ۾ الور. اوچ، مئو، سورائي ۽ سيوستان کي سينگارڻ ۽ مٿي ڪرڻ جي مدد طور ورتي وڃي<ref name = " قدوسي "/>.<br> 3. واپاري مقرر ٽيڪس پوري وقت تي ڏين<ref name = " قدوسي "/>.<br> 4. چوٿون قاعدو انهن هنرمندن لاءِ هو جيڪي سرڪاري خدمت لاءِ مختلف شهرن ۾ مقرر هئا. راءِ ساهسي جي انهن اصولن، قاعدن ۽ قانونن ملڪ کي مستحڪم ۽ مضبوط بڻايو<ref name = " قدوسي "/>.<br> ==ٻڌيمن وزير== راجا ساهسي جو ٻڌيمن نالي هڪ وزير هو، جنهن تي تمام گهڻو اعتبار ۽ اعتماد هيس ۽ سڀني ڪمن جي ذميواري سندس حوالي هوندي هئي<ref name = " قدوسي "/>. ٻڌيمن پنهنجو منشي وري ”رام“ کي مقرر ڪيو، جنهن کي ٻڌيمن ڪري ساهسي وٽ وڏو اعتماد حاصل ٿيو<ref name = " قدوسي "/>. ==راجا ساهسي جي درٻار ۾ چچ جو اچڻ== چچ نائب وزير بڻجي ڪري وڏي شهرت ماڻي ۽ آخر وزير مواصلات سڏجڻ لڳو<ref name = " قدوسي "/>. هڪ ڏينهن درٻار هلي رهي هئي، سڀ وزير مشير محفل ۾ موجود هئا ته هڪڙو سيوستان جو ڪارندو ڪجهه ڪاغذ کڻي اچي پهتو. راجا ان جو جواب ڏيڻ لاءِ رام کي سڏ ڪرايو پر رام جي نه هجڻ ڪري چچ اها خدمت سر انجام ڏيڻ جي گذارش ڪئي. راجا چچ کي گهرائي ڪاغذ سندس حوالي ڪيا. چچ اتي ئي ڪاغذن جو اهڙو جامع ۽ خوش خط جواب لکيو جيڪو ٻڌي ڪري راجا ۽ درٻار ۾ ويٺل عالم ۽ فاضل ساراهه جا ڍڪ ڀرڻ لڳا. ٻئي ڏينهن راجا رام سان مليو ته چچ جي ذهانت ۽ فصاحت جو ذڪر ڪرڻ لڳو ۽ کيس خيال رکڻ لاءِ چيو. رام به چچ جي ايمانداري ۽ نيڪ نيتيءَ جي باري ۾ راجا کي ٻڌايو<ref name = "قدوسي "/>. رام چچ جي قدرداني ڪندي کيس اهم ملڪي معاملن ۾ ڇوٽ ڏيئي ڇڏي. ان کان پوءِ چچ بنا ڪنهن جهل پل جي راجا ساهسي جي درٻار ۾ ايندو ويندو هو ۽ راجا کيس سوکڙين پاکڙين سان نوازيندو هو، ڇو جو مستقبل ۾ کانئس ڪافي اميدون هيون<ref name = " قدوسي "/>. ==جنت السنڌ جو بيان== رحيم داد خان مولائي شيدائي جي مشهور ڪتاب جنت السنڌ ۾ ھن بادشاھ جو تعارف ھيٺين طرح ڏنل آهي: {{quote| "سهارس ثانيءَ کان پوءِ سهاسي ثاني الور جي گاديءَ تي ويٺو. حڪومت جو مذهب ٻڌ ڌرم هو، پر ڪمزوريءَ ڪري ڇڄي ان جا پوئلڳ گهڻن ئي فرقن ۾ ورهائجي ويا هئا. برهمڻ سڄي هندستان اندر ٻڌ وارن جي مخالفت ڪرڻ ۾ رڌل هئا. سنڌ جي حڪومت جي گهڻن ئي کاتن تي برهمڻ مامور هئا، جن جي اندروني پاڻ ۾ ٻڌي هئي. راءِ سهاسي ثاني جبرو حاڪم ٿي گذريو آهي. جهالاوان تي قبضي ڪرڻ کان سواءِ، لوهاڻن، لاکن، سمن، جاٽن، ڪردن ۽ ميڊ قومن سندس آڻ مڃي هئي<ref name ="E.H. aitken" > ) E.H. aitken: Gzetteer of the Privince of Sind, P-89.</ref> . سندس وزير، رام، چچ بن سيلائج نالي هڪڙي برهمڻ نوجوان کي پاڻ وٽ محرر ڪري رکيو هو. سيلائج وڏو پنڊت هو ۽ سندس پٽ چچ کي چارئي ويد برزبان ياد هئا. رفتي رفتي وزير رام جي غير حاضريءَ ۾ چچ سرڪاري ڪاغذ شاهي محلات تائين راجا اڳيان پيش ڪرڻ لڳو. سهاسيءَ جي راڻي، شوڀاديوي (سهندي)، هڪڙي دفعي نوجوان برهمڻ منشيءَ جي جادوبيانيءَ ۽ حسن کي ڏسي دل جو دل ۾ مٿس موهت ٿي پئي. راز و نياز جون ڳالهيون وڃي دوستيءَ ۽ شاديءَ ڪرڻ جي وعدي جي منزل کي پهتيون. ٻين کاتن جا برهمڻ عملدار به هن راز ۾ چچ سان شريڪ حال هئا. سهاسي ثانيءَ جو موت به هن خفيه يارانيءَ جو نتيجو هو. سنه 632ع ۾ راجا جي مئي کان پوءِ راڻيءَ جي مدد سان چچ گاديءَ تي ويٺو ۽ بيوه راڻيءَ سان شادي ڪيائين <ref name ="شبلي نعماني" > آئينه حقيقت نما: مولانا اڪبر شاه، جلد-1، ذڪر چچ بن سيلائج. نيمروز سيستان جو علائقو هو، جنهن تي ايرانين زابلستان نالو رکيو هو. عربن مٿس ’سجستان‘ نالو رکيو هو، سندس تختگاه زرنج زره ڍنڍ تي واقع هو، جو پوءِ طوفان لڳڻ ڪري ويران ٿي ويو. ’الفاروق‘: شبلي نعماني، جلد-1، سيوستان. G.P. Tat Seistan, Calcutta, 1910.</ref>. راءِ گهراڻي جي حڪومت جو سنڌ ۾ خاتمو ٿيو ۽ برهمڻ گهراڻي جو راڄ شروع ٿيو."|<ref name ="جنت السنڌ" >ڪتاب جو نالو ؛ جنت السنڌ، باب ٻيون، تصنيف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن؛ پهريون 2000، ٻيون 2006ع ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي </ref>}} ==ايڇ ٽي لئمبرڪ جو بيان== راءِ سهاسي ٻئي جو بادشاهيءَ وارو زمانو، تذڪرن جي مطابق، پرامن ۽ آسودگي وارو هو. ”هن ملڪ ۾ پنهنجي اختياريءَ کي محسوس ڪرايو، ۽ هن جي پيءُ جي طرفان جيڪي چار شهزادا مقرر ڪيا ويا هئا، اهي هن جي تابعداريءَ ۾ رهيا ۽ هن جي اختياريءَ کي قبول ڪيائون. انهن، هن جي لاءِ عزت ۽ احترام جي جذبي جو خوب مظاهرو ڪيو، پنهنجي دولت هن جي استعمال لاءِ سندس تصرف ۾ ڏني ۽ هن جي هر طرح ايمانداريءَ ۽ پوريءَ قوت سان پٺڀرائي ڪئي. اهڙيءَ طرح سڄو ملڪ راءِ سهاسيءَ جي طاقت سبب وڌيڪ سلامتي ۽ تحفظ محسوس ڪرڻ لڳو، ۽ ماڻهو هن جي عدل ۽ انصاف واريءَ حڪومت ۾ نهايت خوش زندگي گذارڻ لڳا“. اها ڳالهه ”چچ نامي“ ۾ درج آهي، ۽ جيسين ”تحفته الڪرام“ جو تعلق آهي، سو وڌيڪ ائين به چوي ٿو ته ”هن پنهنجي رعايا جون ڍلون ۽ محصول هن شرط تي معاف ڪيا ته هو اُچ، ماتيلا، سيئو راءِ، مائو يا مڏ، الور ۽ سيوستان جي ڇهن قلعن جي اوسارين جي مرمت ڪري ڏين<ref name =" لئمبرڪ " > ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ مسلمانن جي فتح کان اڳ (جلد ٻيو) ليکڪ؛ ايڇ. ٽي. لئمبرڪ :ايڊيشن؛ پهريون 1984ع، ٻيو 1990ع :ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref> <ref> جي-اي-ايس-بي، ج XIV.</ref> “.راءِ وٽ رام نالي هڪ برهمڻ وزير هوندو هو، جيڪو ائين پيو معلوم ٿئي ته هن جي پاران مڪمل اختيارات جو مالڪ هو. انهيءَ اعليٰ درجي واري امير وٽ هڪڙي ڏينهن هڪ نوجوان برهمڻ اچي حاضر ٿيو.هو الور جي ڀرپاسي ۾ رهندڙ هڪ برهمڻ خاندان جو فرد هو. هن جو پيءُ سيلاج ۽ ڀاءُ چندر هڪڙي مندر جا خدمتگار هئا، ۽ هيءُ، يعني چچ. ذڪر ڪيل وڏي وزير وٽ نوڪريءَ لاءِ ويو هو. اتفاق سان هن کي پهرينءَ ئي ملاقات ۾ پنهنجي قابليتن جي مظاهري ڪرڻ جو موقعو ملي ويو. هن رام جي اڳيان پاڻ کي ڏاڍيءَ خوبيءَ سان موکيو، جنهن تي هن کي هڪدم نوڪريءَ ۾ رکيو ويو. ٿورو ئي عرصو پوءِ، وزير هڪ اهڙي موقعي تي غير موجود هو، جڏهن راءِ کي هن جي خدمات جي تڪڙي ضرورت هئي ۽ انهيءَ موقعي تي چچ هن جي نمائندگي نهايت ڪاميابيءَ سان ڪئي. تنهن تي راجا خود نوجوان چچ جي نوڪري نائب وزير جي حيثيت ۾ پڪي ڪئي، رام پنهنجيون ڳريون ذميداريون اهڙن قابل هٿن ۾ سونپڻ ۾ پاڻ راضي ٿيو، ۽ هن نيٺ پوڙهي وزير جي مرڻ تي، چچ بلڪل قدرتي طور هن جي جتيءَ ۾ وڃي پير وڌو. انهيءَ اهم ۽ مکيه عهدي تي پهچي، هن پنهنجي شهرت اڃا به وڌائي؛ ”هو عام رعايا سان شرافت، نهٺائيءَ ۽ رحمدليءَ سان پيش ايندو هو، تان جو ٿوري ئي عرصي ۾ هن جو سڄي بادشاهيءَ تي مضبوط قبضو ٿي ويو ۽ هن جو حڪم هر ڪوئي مڃڻ لڳو“. چچ جي زندگيءَ ۾ انهيءَ وقت ڦيرو آيو، جڏهن راءِ سهاسيءَ هن کي پنهنجي راڻيءَ، سُهنديءَ جي موجودگيءَ ۾ ملاقات جو شرف بخشيو، جيڪا هن نوجوان خوبصورت برهمڻ تي عاشق ٿي پيئي. شاهي جوڙو بي اولاد هو ۽ سهاسي مڪمل طور پنهنجي زال جي اثر هيٺ هو، جيڪا بظاهر زوردار ارادي ۽ اوڏي ئي زور دار جذبي ۽ جوش جي مالڪ هئي. ان کان پوءِ واقعات انساني فطرت تي مبني دنيا جي ٻين به سوين عشقي افسانن جي طرز تي هڪٻئي جي پٺيان رونما ٿيا. راڻيءَ هڪ حرفتي دلالڻ جي ذريعي چچ ڏانهن پيغام روانو ڪيو؛ چچ هن کي اهڙو جواب موڪليو، جنهن ۾اهڙن جذبن جو اظهار هو، جيڪي سندس صورتحال جي مطابق هئا؛ هن لاءِ پنهنجي آقا جي زال سان سازش ۾ شريڪ ٿيڻ جو خيال ئي نفرت لائق هو-ڇاڪاڻ ته هو هڪ وفادار نوڪر، هڪ هوشيار ماڻهو ۽ سڀ کان وڌيڪ هڪ برهمڻ هو: ”آءٌ اهو شرمناڪ ۽ نفرت جوڳو ڪم ڪري پاڻ کي داغ نه لائيندس. تون ڪڏهن به مون مان اهو مقصد حاصل نه ڪري سگهندينءَ“. پر هن جيڪي ڪجهه چيو ۽ بنان ڪنهن شڪ ۽ شبهي جي جيڪي به محسوس ڪيو، تنهن جو سڄو اثر عشق ۽ محبت جي سڪايل راڻيءَ جي هن منٿ ڪرڻ تي هاڪار ۾ ختم ٿي ويو، ته هو جنهن وقت راجا جي حاضريءَ ۾ اچي، تڏهن کيس پاڻ سان ملاقات جي اجازت ڏئي. ان کان پوءِ مخفي ملاقاتون شروع ٿي ويون، ۽ چچ جا سڀ مضبوط ارادا پاڻي ٿي ويا. سهاسي پنهنجي راڻيءَ توڻي وزير جي وفاداريءَ ۾ يقين رکندو هو، ان ڪري هو ٻيءَ هر ڳالهه ڏانهن انڌو هو؛ چچ ۽راڻي پنهنجي ليکي هوشياريءَ سان هلي رهيا هئا، ۽ جيتوڻيڪ هڪ درٻاريءَ کي شڪ پئجي چڪو هو ۽ هن راجا کي اهڙو اشارو به ڏنو ته معاملو ڪجهه گڙٻڙ آهي، پر هو ڪنهن تي به ڪن ڌرڻ لاءِ تيار ڪونه هو. چچ وزير جي حيثيت ۾ پنهنجا فرض ادا ڪرڻ ۾ اڳي کان به وڌيڪ محنت سان ڪم ڪندو رهيو، ۽ جيئن ته هن کي بادشاهه جي مڪمل پٺڀرائي ۽ پورو پورو اعتماد حاصل هو. ان ڪري سنڌ ۽ ان جي ماتحت علائقن تي هن کي مڪمل ۽ مطلق اختيار حاصل رهيو. اتفاق سان سهاسي بيمار ٿي پيو، ۽ راڻيءَ کي ڏاڍو فڪر اچي لڳو. هن چچ جو ڌيان ان طرف ڇڪايو ته جيئن ته بادشاهه بي اولاد آهي، ان ڪري هن جي مرڻ تي تخت و تاج سندس ويجهن عزيزن مان ڪنهن نه ڪنهن کي ورثي ۾ ملندو ۽ اهي سڀ راڻيءَ جا بدخواهه هئا. هو راڻيءَ کي پنهنجي ملڪيت کان محروم ڪندا ۽ شايد هن کي زندهه به نه ڇڏين. ٻئي طرف، جيڪڏهن چچ هن سان گڏجي مضبوطيءَ ۽ همت سان ان بحران جي وقت ۾ ڪم ڪندو، ته ان صورت ۾ هو نه فقط کيس بچائي سگهندو، پر ان سان گڏ تخت ۽ تاج تي به سندس پنهنجو قبضو ٿي سگهندو. چچ کي اهو خيال آيو هوندو ته جيڪڏهن سهاسيءَ جي مائٽن مان ڪو هن جو جائنشين بڻيو، ته ان صورت ۾ راڻيءَ کان به وڌيڪ خطرناڪ صورتحال خود سندس لاءِ پيدا ٿيندي. پوءِ ته هنن گڏجي، جيئن راجا ڪمزور ٿيندو ويو، هن جي حڪومت جي تختي اونڌي ڪرڻ ۽ ان تي قبضي ڪرڻ جي سازش سٽي. منصوبو سڄو سُهنديءَ جو سٽيل هو، ۽ چچ محض هن جي چوڻ تي عمل ڪري رهيو هو. ممڪن آهي ته قديم لکت ۾ بيان ڪيل اهي طريقا، جن تي هنن عمل ڪيو، دل مان گهڙيل افسانا هجن، پر منصوبي جا ڪجهه عنصر نمايان طور امڪاني نظر اچن ٿا، راجا جي موت کي راز ۾ رکيو ويو—سندس علاج ڪندڙ طبيبن کي محل ۾ نظربند ڪري ويهاريو ويو- ۽ راڻيءَ ۽ وزير پنهنجي اعتبار جوڳن ملازمن ۽ ساٿين سان گڏجي راجا جي انتهائي بااثر مائٽن کي دوکي سان محل اندر گهرائي قيد ڪيو، ۽ پوءِ اهو اعلان ڪيو ته راءِ سهاسي صحتياب ٿي رهيو هو، پر هن کي پنهنجي خلاف سازش جو سراغ مليو هو، جنهن مطابق سندس اهي مائٽ کيس قتل ڪرڻ جو منصوبو سٽي رهيا هئا! ان کان پوءِ انهن سڀني کي، راجا جي فرضي حڪمن هيٺ، هڪدم قتل ڪرايو ويو- ۽ جيئن ته گهڻي وقت کان وٺي چچ جي قول کي خود سندس آقا جو چيو ڪري سمجهيو ويندو هو، چچ جي اهڙي بيان کي عام طور سچ سمجهي قبوليو ويو، ۽ پوءِ هن ڏوهه جي سازش ۾سڀني شريڪ ماڻهن کي وڏا وڏا انعام ۽ اڪرام ڏنا ويا، جن ۾ اهي ماڻهو به شامل هئا، جن غلط فهميءَ ۾ڪم ڪيو هو، ۽ اهي پڻ، جيڪي ڄاڻي ٻجهي چچ جي مفاد ۾ ڪم ڪري رهيا هئا. پوءِ سڄيءَ بادشاهيءَ جي سڀني وڏن وڏن جاگيردارن ۽ نوابن کي ڪوٺايو ويو ۽ کين اهو اطلاع ڏنو ويو ته راءِ سهاسي کي اڃا به صحتياب ٿيڻ جي اميد آهي، پر هن انهيءَ وچ ۾ چچ کي پنهنجو نائب مقرر ڪيو آهي، راڻيءَ وري، انهيءَ موقعي تي گهڻن ئي بااثر نوابن ۽ دوستن تي فراخدلانه انعامن ۽ اڪرامن جي بارش ڪري، ڳالهه کي بهتر بنايو، ۽ انهن ماڻهن کي جاگيرون عطا ڪيون، جنهنڪري انهن سڀني وفاداريءَ ۽ فرمانبردايءَ جو حلف کنيو. ڪجهه وقت کان پوءِ بادشاهه جي موت جو اعلان ڪيو ويو. اسان کي اهو اندازو ڪرڻ گهرجي ته هن جي لاش کي خفيه طور اڳيئي ساڙيو ويو هوندو-ڇاڪاڻ ته سنڌ جي آبهوا انهيءَ معاملي ۾ دير مدار جي اجازت نه ٿي ڏيئي سگهي. اهو نظر نه ٿو اچي ته سازشين راجا جي لاش جي ڪوڙي ۽ جعلي جلوس جو انتظام ڪيو يا پاڻ کي ايتريقدر طاقتور سمجهيو، جو اها پرواهه نه هين ته ماڻهو ان باري ۾ ڇا سمجهندا. سندن خيال ۾ هڪ ئي ڳالهه هئي، جنهن جي پورائيءَ ۾ هو هر طرح جي اهتمام ۾ لڳا رهيا، پوءِ ماڻهو ڀلي ته جيئن وڻين تيئن وڃي سمجهن. تخت ۽ تاج کي ڦٻائڻ جي سلسلي جو اهو پهريون مرحلو اهڙيءَ طرح ڪاميابيءَ سان سر ڪيو ويو. انهيءَ نقطي تائين ڪهاڻيءَ جو قدر، سچي پچي تاريخ جي عڪس طور، ان جي امڪاني ۽ غيرامڪاني هئڻ جي متعلق اسان جي پنهنجي ذاتي خيالن کان وڌيڪ مضبوط ٻئي ڪنهن معيار ۽ پيماني سان نه ٿو ماپي سگهي. ليڊي مئڪبيٿ وانگر مضبوط قوت ارادي رکندڙ ڪيترن ئي هندستاني راڻين جون اهڙيون حوصله مند ڳالهيون مشهور آهن، جن پردي جي پٺيان رهندي واقعات کي پنهنجي مرضيءَ موجب پئي موڙيو ۽ مرتب ڪيو آهي. ڪيترن موقعن تي برهمڻ وزيرن به پنهنجي راجائن کي، جن جي خدمت ۽ وفاداريءَ جو اهي دم ڀرڻ جي دعويٰ ڪندا هئا، تخت تان لاهي، سندن جاءِ پاڻ والاري آهي <ref>حاشيو:شري هرشا جي وزير، ارجن اهڙيءَ طرح قنوج جي تخت تي پنهنجي آقا جي موت تي غاصبانه قبضو ڪيو. سمٿ، ”ارلي هسٽري آف انڊيا“، ٻيو ڇاپو،ص 326.(4-اي) جيئن ته راول نالي جو وري ٻيو ڀيرو به ذڪر اچڻو آهي، ان ڪري مناسب آهي ته شروع ۾ئي چئي ڇڏجي ته خود اهو نالو به شڪي آهي، ۽ ان جي حوالي سان بيان ڪيل ملڪ جي نالي ۽ ان جي جاءِ وقوع جي شناخت پڻ مشڪوڪ آهي. </ref> ٿي سگهي ٿو ته ٻئي ڪنهن برهمڻ جو اهڙو ساڳيو مثال نه هجي، جنهن عين اهڙيءَ طرح رت جي درياهه مان لنگهي، تخت تي ناجائز طور قبضو ڪيو هجي جيئن چچ ڪيو، پر چچ هڪ ڀيرو پنهنجي ضمير جي خلاف عمل ڪري، ۽ زورآور سُهنديءَ جي تسلط هيٺ اچڻ کان پوءِ، حالات جي وهڪري ۾ اڳتي وڌندو رهيو. هو ان سلسلي ۾ پاڻ کي ائين چئي سمجهائي پئي سگهيو ته ٻين برهمڻن کي به، جيڪي ٻين هنڌن تي هندستان ۾ تخت تي قابض ٿي ٿيا، پنهنجي اعليٰ جاتيءَ جي مخصوص روايتن کي ترڪ ڪري، کشتري فرقي وانگر هلڻو چلڻو ۽ عمل ڪرڻو ٿي پيو. اسان کي انهيءَ زماني جي سنڌ جي سماج متعلق تمام ٿوري ڄاڻ حاصل آهي؛ پر بعد جي زماني جي تاريخ، جنهن تي اسين آڌار رکي سگهون ٿا، ڏيکاري ٿي ته هتان جا ماڻهو مجموعي طور شاهي خانداني انقلابن ڏانهن حيرت انگيز طور بي نياز ۽ بي پرواهه رهيا آهن، ۽ سندن رتبي ۽ رسوخ وارا ماڻهو گهڻو ڪري اڀرندڙ سج جي پوڄا ڏانهن مائل رهندا آيا آهن. چچ اڳيئي ثابت ڪري چڪو هو ته هو حڪومت ڪري سگهڻ جو اهل هو؛ هاڻي هن اهو به ڏيکاريو ته هو ملڪ جي وڏ گهراڻن نوابن ۽ خاندانن تي اعتماد ڪرڻ ۽ سندن شان ۽ شوڪت کي گهٽائڻ بدران، ان ۾ اضافي ڪرڻ لاءِ تيار هو.<ref name = " لئمبرڪ "/>. ==راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست== {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]] [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] 4nz3ou6mc0sykphtcnac9gyc6mmqrb1 384232 384231 2026-06-11T06:04:12Z Intisar Ali 8681 384232 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = راء ساھسي ٻيون |title |image = The Budhist Kingdom of Sindh 642 A.D.jpg |caption= سنڌ ۾ 642 ۾ راء گھراڻي جي ٻڌن جي حڪومت |succession = سنڌ جو راجا |predecessor = [[راء سھيرس]] |successor =[[راجا چچ]] |regent = |reign = سن626 کان 652 تائين<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ}}{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref><br>4ھ کان 32ھ تائين |spouses = راڻي سھاندي |issue = اولاد ڪانه ھيس |full name = راجا ساھسي راء ٻيون |house = [[راء]] |dynasty = راء گھراڻو |father =[[راء سھيرس ٻيون]] |mother = |birth_name = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = [[الور]] يا [[اروڙ]] |date of burial = |place of burial = |religion = ٻڌ ڌرم }} '''راجا ساھسي راء ٻيون''':{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Rai Sahasi II '''}} سنڌ جي [[راء گهراڻو|راء گھراڻي]] جو چوٿون ۽ آخري بادشاھ ھيو جنھن سنڌ تي 28 سال حڪومت ڪئي. ھن جي وفات تي سندس زال [[راڻي سھاندي]] جي مدد سان ھن جي وزير [[راجا چچ|چچ پٽ سيلائج]] اقتدار تي قبضو ڪري پنھنجي بادشاھي جو اعلان ڪيو ۽ سھاندي سان شادي ڪري پنھنجي راڻي جو درجو ڏنو . == حڪومتي دؤر== سن 4 ھجري 626 اھو سال ھو، جڏھن راءِ سھيرس مري ويو ھو ۽ سندس پٽ راءِ ساھسي تخت تي ويٺو<ref name = "ممتاز مھر "/>. حڪومت جو مذهب ٻڌ ڌرم هو، پر ڪمزوريءَ ڪري ڇڄي ان جا پوئلڳ گهڻن ئي فرقن ۾ ورهائجي ويا هئا<ref name = "مولائي شيدائي "/>. برهمڻ سڄي هندستان اندر ٻڌ وارن جي مخالفت ڪرڻ ۾ رڌل هئا. سنڌ جي حڪومت جي گهڻن ئي کاتن تي برهمڻ مامور هئا، جن جي اندروني پاڻ ۾ ٻڌي هئي<ref name = " مولائي شيدائي "/>. راءِ سهاسي ثاني جبرو حاڪم ٿي گذريو آهي. جهالاوان تي قبضي ڪرڻ کان سواءِ، لوهاڻن، لاکن، سمن، جاٽن، ڪردن ۽ ميڊ قومن سندس آڻ مڃي هئي<ref name ="E.H. aitken" > ) E.H. aitken: Gzetteer of the Privince of Sind, P-89 .</ref><ref name = " مولائي شيدائي "/>. فتحنامي مطابق راءِ سھيرس جو موت ھيٺ ڄاڻايل حالتن ۾ ٿيو: {{quote|”سھيرس راءِ ولد ساھسي راءِ جنھن جي حڪومت جون الھندي واريون سرحدون ڪُرد جبلن ۽ قيقا نان (قلات ۽ مڪران) تائين وسيع ھيون، تنھن پنھنجي گاديءَ وارو ھنڌ اَروڙ ۾ نھايت ڪاميابي نموني بدستور حڪومت ٿي ھلائي. جڏھن اوچتو ئي اوچتو فارس طرف کان نيمروز جي بادشاه جي فوج اچي ڪرمان ۾ وارد ٿي ۽ سھارس کي اھا خبر پھتي تھ ھن پاڻ پنھنجي سر پيشقدمي ڪري حملھ آور فوج سان سخت جنگ جوٽي، جنھن ۾ ٻنھي طرفن جا ڪئي جنگي جوڌا ڪسجي ويا. ان بعد ايرانين سخت حملو شروع ڪري ڏنو، جنھن جي نتيجي ۾ سھارس جي فوج گھيري ۾ اچي ويئي. پنھنجي مان شان ۽ عزت برقرار رکڻ خاطر سھارس پنھنجا قدم مضبوط کُپائي اَڏول ٿي بيھي لڙيو ۽ ان وقت تائين خونخوار جنگ ڪندو رھيو، جيستائين پاڻ قتل ٿي ويو. ان بعد ايرانين جو بادشاه نيمروز واپس ٿيو (پنھنجي وطن ڏانھن). راءِ سھاسي، سھارس جو پٽ، بعد ۾ پنھنجي پيءُ واري راج گديءَ تي ويٺو ۽ پنھنجي ملڪ جو طاقتور حاڪم ثابت ٿيو.“|<ref name = " ممتاز مھر "/>}} راءِ سهيرس II جي حڪومت هيٺ علائقا ڪشمير ۽ قنوج کان مڪران ۽ سمنڊ جي ڪناري تائين وسيع ۽ سرحدي علائقا هئا، جن جون حدون ڏکڻ ۾ سورت ۽ ديئو بندر کان، اتر اولھ ۾ قنڌار ۽ سيجستان (سبي) تائين پکڙيل هيون. اروڙ جي گاديءَ جو شهر، جيڪو سنڌو نديءَ جي ڪناري تي هو، راءِ سهيرس II جي حڪمرانيءَ هيٺ پنهنجي عظمت جي ڪري مشهور هو. شاندار اڏاوتون ۽ ساوا باغ شهر کي چار چنڊ لڳائي چڏيا ھئا، جيڪي ان علائقي ۾ خوشحالي جو اھڃاڻ ھو . <ref>محقق؛ محمد علي محمدي</ref> ھڪ فاتح حاڪم بجاءِ ان جي، جو سنڌين جي ملڪ طرف پيشقدمي ڪري، پنھنجي ملڪ ڏانھن واپس موٽي، اھو ڏيکاري ٿو تہ سھارس جنھن طريقي پنھنجي موت تائين بھادريءَ سان جنگ ڪئي، ان جو نتيجو اھو نڪتو جو حملہ آور فوج کي اڳتي وڌڻ جي جرئت ئي ڪانه ٿي<ref name = " ممتاز مھر "/>. سھارس جي ھار ۽ موت دراصل فتح ۾ تبديل ٿي ويا، جنھن ڪري راءِ سھاسي، جيڪو شڪست کاڌل جوڌي جو پٽ ھو، سو پنھنجي ملڪ ۾ وڌيڪ طاقتور ٿي ويو ۽ 4 ھجري مطابق 626ع ۾ نئين سنڌو سنبت جي ابتدا ٿي<ref name="ممتاز مھر ">[ cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html]ڪتاب{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ (تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ)</ref>راءِ ساھسيءَ پنھنجي وزير چچ کي، راڻيءَ سونھنديءَ جي چوڻ تي، اندر وڃي مائيءَ سان ملڻ جي موڪل ڏيئي غلط فيصلو ڪيو ھو<ref> {ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{چچ نامو، ڇپيل متن، ص20}}{{cite web|url =http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page10.html}}} </ref> ساهسي پنهنجي پيءُ وانگر نيڪ ۽ حليم ۽ حڪمت وارو شخص هو. هر ڪم حڪمت سان ۽ حالتن پٽاندڙ ڪندو هو. ملڪي ڪمن کان فرصت ملڻ بعد پورو پرڳڻو گهمڻ لاءِ نڪتو، ماڻهن سان مليو جليو، حال احوال ۽ ڏک سور پڇيائين<ref name = " قدوسي "/>. ان کان علاوه باغين کي به سيکت ڏنائين ۽ پوءِ چئني گورنرن کي گهرائي هيٺيان اصول ٻڌايائين<ref name=" قدوسي ">ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181006104549/http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |date=2018-10-06 }}</ref> 1. پهريون قاعدو لشڪر متعلق هو. ته سپاهين کي پنهنجي پگهار وقت سر ملڻ گهرجي<ref name = " قدوسي "/>.<br> 2. عوام کان جيڪا ڍل ورتي وڃي ٿي اها ٽن قسطن ۾ وصول ڪئي وڃي ۽ جيڪي روڪ رقم جي صورت ۾ نٿا ڏيئي سگهن، انهن کان سندن هنر ۽ محنت جي صورت ۾ الور. اوچ، مئو، سورائي ۽ سيوستان کي سينگارڻ ۽ مٿي ڪرڻ جي مدد طور ورتي وڃي<ref name = " قدوسي "/>.<br> 3. واپاري مقرر ٽيڪس پوري وقت تي ڏين<ref name = " قدوسي "/>.<br> 4. چوٿون قاعدو انهن هنرمندن لاءِ هو جيڪي سرڪاري خدمت لاءِ مختلف شهرن ۾ مقرر هئا. راءِ ساهسي جي انهن اصولن، قاعدن ۽ قانونن ملڪ کي مستحڪم ۽ مضبوط بڻايو<ref name = " قدوسي "/>.<br> ==ٻڌيمن وزير== راجا ساهسي جو ٻڌيمن نالي هڪ وزير هو، جنهن تي تمام گهڻو اعتبار ۽ اعتماد هيس ۽ سڀني ڪمن جي ذميواري سندس حوالي هوندي هئي<ref name = " قدوسي "/>. ٻڌيمن پنهنجو منشي وري ”رام“ کي مقرر ڪيو، جنهن کي ٻڌيمن ڪري ساهسي وٽ وڏو اعتماد حاصل ٿيو<ref name = " قدوسي "/>. ==راجا ساهسي جي درٻار ۾ چچ جو اچڻ== چچ نائب وزير بڻجي ڪري وڏي شهرت ماڻي ۽ آخر وزير مواصلات سڏجڻ لڳو<ref name = " قدوسي "/>. هڪ ڏينهن درٻار هلي رهي هئي، سڀ وزير مشير محفل ۾ موجود هئا ته هڪڙو سيوستان جو ڪارندو ڪجهه ڪاغذ کڻي اچي پهتو. راجا ان جو جواب ڏيڻ لاءِ رام کي سڏ ڪرايو پر رام جي نه هجڻ ڪري چچ اها خدمت سر انجام ڏيڻ جي گذارش ڪئي. راجا چچ کي گهرائي ڪاغذ سندس حوالي ڪيا. چچ اتي ئي ڪاغذن جو اهڙو جامع ۽ خوش خط جواب لکيو جيڪو ٻڌي ڪري راجا ۽ درٻار ۾ ويٺل عالم ۽ فاضل ساراهه جا ڍڪ ڀرڻ لڳا. ٻئي ڏينهن راجا رام سان مليو ته چچ جي ذهانت ۽ فصاحت جو ذڪر ڪرڻ لڳو ۽ کيس خيال رکڻ لاءِ چيو. رام به چچ جي ايمانداري ۽ نيڪ نيتيءَ جي باري ۾ راجا کي ٻڌايو<ref name = "قدوسي "/>. رام چچ جي قدرداني ڪندي کيس اهم ملڪي معاملن ۾ ڇوٽ ڏيئي ڇڏي. ان کان پوءِ چچ بنا ڪنهن جهل پل جي راجا ساهسي جي درٻار ۾ ايندو ويندو هو ۽ راجا کيس سوکڙين پاکڙين سان نوازيندو هو، ڇو جو مستقبل ۾ کانئس ڪافي اميدون هيون<ref name = " قدوسي "/>. ==جنت السنڌ جو بيان== رحيم داد خان مولائي شيدائي جي مشهور ڪتاب جنت السنڌ ۾ ھن بادشاھ جو تعارف ھيٺين طرح ڏنل آهي: {{quote| "سهارس ثانيءَ کان پوءِ سهاسي ثاني الور جي گاديءَ تي ويٺو. حڪومت جو مذهب ٻڌ ڌرم هو، پر ڪمزوريءَ ڪري ڇڄي ان جا پوئلڳ گهڻن ئي فرقن ۾ ورهائجي ويا هئا. برهمڻ سڄي هندستان اندر ٻڌ وارن جي مخالفت ڪرڻ ۾ رڌل هئا. سنڌ جي حڪومت جي گهڻن ئي کاتن تي برهمڻ مامور هئا، جن جي اندروني پاڻ ۾ ٻڌي هئي. راءِ سهاسي ثاني جبرو حاڪم ٿي گذريو آهي. جهالاوان تي قبضي ڪرڻ کان سواءِ، لوهاڻن، لاکن، سمن، جاٽن، ڪردن ۽ ميڊ قومن سندس آڻ مڃي هئي<ref name ="E.H. aitken" > ) E.H. aitken: Gzetteer of the Privince of Sind, P-89.</ref> . سندس وزير، رام، چچ بن سيلائج نالي هڪڙي برهمڻ نوجوان کي پاڻ وٽ محرر ڪري رکيو هو. سيلائج وڏو پنڊت هو ۽ سندس پٽ چچ کي چارئي ويد برزبان ياد هئا. رفتي رفتي وزير رام جي غير حاضريءَ ۾ چچ سرڪاري ڪاغذ شاهي محلات تائين راجا اڳيان پيش ڪرڻ لڳو. سهاسيءَ جي راڻي، شوڀاديوي (سهندي)، هڪڙي دفعي نوجوان برهمڻ منشيءَ جي جادوبيانيءَ ۽ حسن کي ڏسي دل جو دل ۾ مٿس موهت ٿي پئي. راز و نياز جون ڳالهيون وڃي دوستيءَ ۽ شاديءَ ڪرڻ جي وعدي جي منزل کي پهتيون. ٻين کاتن جا برهمڻ عملدار به هن راز ۾ چچ سان شريڪ حال هئا. سهاسي ثانيءَ جو موت به هن خفيه يارانيءَ جو نتيجو هو. سنه 632ع ۾ راجا جي مئي کان پوءِ راڻيءَ جي مدد سان چچ گاديءَ تي ويٺو ۽ بيوه راڻيءَ سان شادي ڪيائين <ref name ="شبلي نعماني" > آئينه حقيقت نما: مولانا اڪبر شاه، جلد-1، ذڪر چچ بن سيلائج. نيمروز سيستان جو علائقو هو، جنهن تي ايرانين زابلستان نالو رکيو هو. عربن مٿس ’سجستان‘ نالو رکيو هو، سندس تختگاه زرنج زره ڍنڍ تي واقع هو، جو پوءِ طوفان لڳڻ ڪري ويران ٿي ويو. ’الفاروق‘: شبلي نعماني، جلد-1، سيوستان. G.P. Tat Seistan, Calcutta, 1910.</ref>. راءِ گهراڻي جي حڪومت جو سنڌ ۾ خاتمو ٿيو ۽ برهمڻ گهراڻي جو راڄ شروع ٿيو."|<ref name ="جنت السنڌ" >ڪتاب جو نالو ؛ جنت السنڌ، باب ٻيون، تصنيف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن؛ پهريون 2000، ٻيون 2006ع ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي </ref>}} ==ايڇ ٽي لئمبرڪ جو بيان== راءِ سهاسي ٻئي جو بادشاهيءَ وارو زمانو، تذڪرن جي مطابق، پرامن ۽ آسودگي وارو هو. ”هن ملڪ ۾ پنهنجي اختياريءَ کي محسوس ڪرايو، ۽ هن جي پيءُ جي طرفان جيڪي چار شهزادا مقرر ڪيا ويا هئا، اهي هن جي تابعداريءَ ۾ رهيا ۽ هن جي اختياريءَ کي قبول ڪيائون. انهن، هن جي لاءِ عزت ۽ احترام جي جذبي جو خوب مظاهرو ڪيو، پنهنجي دولت هن جي استعمال لاءِ سندس تصرف ۾ ڏني ۽ هن جي هر طرح ايمانداريءَ ۽ پوريءَ قوت سان پٺڀرائي ڪئي. اهڙيءَ طرح سڄو ملڪ راءِ سهاسيءَ جي طاقت سبب وڌيڪ سلامتي ۽ تحفظ محسوس ڪرڻ لڳو، ۽ ماڻهو هن جي عدل ۽ انصاف واريءَ حڪومت ۾ نهايت خوش زندگي گذارڻ لڳا“. اها ڳالهه ”چچ نامي“ ۾ درج آهي، ۽ جيسين ”تحفته الڪرام“ جو تعلق آهي، سو وڌيڪ ائين به چوي ٿو ته ”هن پنهنجي رعايا جون ڍلون ۽ محصول هن شرط تي معاف ڪيا ته هو اُچ، ماتيلا، سيئو راءِ، مائو يا مڏ، الور ۽ سيوستان جي ڇهن قلعن جي اوسارين جي مرمت ڪري ڏين<ref name =" لئمبرڪ " > ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ مسلمانن جي فتح کان اڳ (جلد ٻيو) ليکڪ؛ ايڇ. ٽي. لئمبرڪ :ايڊيشن؛ پهريون 1984ع، ٻيو 1990ع :ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref> <ref> جي-اي-ايس-بي، ج XIV.</ref> “.راءِ وٽ رام نالي هڪ برهمڻ وزير هوندو هو، جيڪو ائين پيو معلوم ٿئي ته هن جي پاران مڪمل اختيارات جو مالڪ هو. انهيءَ اعليٰ درجي واري امير وٽ هڪڙي ڏينهن هڪ نوجوان برهمڻ اچي حاضر ٿيو.هو الور جي ڀرپاسي ۾ رهندڙ هڪ برهمڻ خاندان جو فرد هو. هن جو پيءُ سيلاج ۽ ڀاءُ چندر هڪڙي مندر جا خدمتگار هئا، ۽ هيءُ، يعني چچ. ذڪر ڪيل وڏي وزير وٽ نوڪريءَ لاءِ ويو هو. اتفاق سان هن کي پهرينءَ ئي ملاقات ۾ پنهنجي قابليتن جي مظاهري ڪرڻ جو موقعو ملي ويو. هن رام جي اڳيان پاڻ کي ڏاڍيءَ خوبيءَ سان موکيو، جنهن تي هن کي هڪدم نوڪريءَ ۾ رکيو ويو. ٿورو ئي عرصو پوءِ، وزير هڪ اهڙي موقعي تي غير موجود هو، جڏهن راءِ کي هن جي خدمات جي تڪڙي ضرورت هئي ۽ انهيءَ موقعي تي چچ هن جي نمائندگي نهايت ڪاميابيءَ سان ڪئي. تنهن تي راجا خود نوجوان چچ جي نوڪري نائب وزير جي حيثيت ۾ پڪي ڪئي، رام پنهنجيون ڳريون ذميداريون اهڙن قابل هٿن ۾ سونپڻ ۾ پاڻ راضي ٿيو، ۽ هن نيٺ پوڙهي وزير جي مرڻ تي، چچ بلڪل قدرتي طور هن جي جتيءَ ۾ وڃي پير وڌو. انهيءَ اهم ۽ مکيه عهدي تي پهچي، هن پنهنجي شهرت اڃا به وڌائي؛ ”هو عام رعايا سان شرافت، نهٺائيءَ ۽ رحمدليءَ سان پيش ايندو هو، تان جو ٿوري ئي عرصي ۾ هن جو سڄي بادشاهيءَ تي مضبوط قبضو ٿي ويو ۽ هن جو حڪم هر ڪوئي مڃڻ لڳو“. چچ جي زندگيءَ ۾ انهيءَ وقت ڦيرو آيو، جڏهن راءِ سهاسيءَ هن کي پنهنجي راڻيءَ، سُهنديءَ جي موجودگيءَ ۾ ملاقات جو شرف بخشيو، جيڪا هن نوجوان خوبصورت برهمڻ تي عاشق ٿي پيئي. شاهي جوڙو بي اولاد هو ۽ سهاسي مڪمل طور پنهنجي زال جي اثر هيٺ هو، جيڪا بظاهر زوردار ارادي ۽ اوڏي ئي زور دار جذبي ۽ جوش جي مالڪ هئي. ان کان پوءِ واقعات انساني فطرت تي مبني دنيا جي ٻين به سوين عشقي افسانن جي طرز تي هڪٻئي جي پٺيان رونما ٿيا. راڻيءَ هڪ حرفتي دلالڻ جي ذريعي چچ ڏانهن پيغام روانو ڪيو؛ چچ هن کي اهڙو جواب موڪليو، جنهن ۾اهڙن جذبن جو اظهار هو، جيڪي سندس صورتحال جي مطابق هئا؛ هن لاءِ پنهنجي آقا جي زال سان سازش ۾ شريڪ ٿيڻ جو خيال ئي نفرت لائق هو-ڇاڪاڻ ته هو هڪ وفادار نوڪر، هڪ هوشيار ماڻهو ۽ سڀ کان وڌيڪ هڪ برهمڻ هو: ”آءٌ اهو شرمناڪ ۽ نفرت جوڳو ڪم ڪري پاڻ کي داغ نه لائيندس. تون ڪڏهن به مون مان اهو مقصد حاصل نه ڪري سگهندينءَ“. پر هن جيڪي ڪجهه چيو ۽ بنان ڪنهن شڪ ۽ شبهي جي جيڪي به محسوس ڪيو، تنهن جو سڄو اثر عشق ۽ محبت جي سڪايل راڻيءَ جي هن منٿ ڪرڻ تي هاڪار ۾ ختم ٿي ويو، ته هو جنهن وقت راجا جي حاضريءَ ۾ اچي، تڏهن کيس پاڻ سان ملاقات جي اجازت ڏئي. ان کان پوءِ مخفي ملاقاتون شروع ٿي ويون، ۽ چچ جا سڀ مضبوط ارادا پاڻي ٿي ويا. سهاسي پنهنجي راڻيءَ توڻي وزير جي وفاداريءَ ۾ يقين رکندو هو، ان ڪري هو ٻيءَ هر ڳالهه ڏانهن انڌو هو؛ چچ ۽راڻي پنهنجي ليکي هوشياريءَ سان هلي رهيا هئا، ۽ جيتوڻيڪ هڪ درٻاريءَ کي شڪ پئجي چڪو هو ۽ هن راجا کي اهڙو اشارو به ڏنو ته معاملو ڪجهه گڙٻڙ آهي، پر هو ڪنهن تي به ڪن ڌرڻ لاءِ تيار ڪونه هو. چچ وزير جي حيثيت ۾ پنهنجا فرض ادا ڪرڻ ۾ اڳي کان به وڌيڪ محنت سان ڪم ڪندو رهيو، ۽ جيئن ته هن کي بادشاهه جي مڪمل پٺڀرائي ۽ پورو پورو اعتماد حاصل هو. ان ڪري سنڌ ۽ ان جي ماتحت علائقن تي هن کي مڪمل ۽ مطلق اختيار حاصل رهيو. اتفاق سان سهاسي بيمار ٿي پيو، ۽ راڻيءَ کي ڏاڍو فڪر اچي لڳو. هن چچ جو ڌيان ان طرف ڇڪايو ته جيئن ته بادشاهه بي اولاد آهي، ان ڪري هن جي مرڻ تي تخت و تاج سندس ويجهن عزيزن مان ڪنهن نه ڪنهن کي ورثي ۾ ملندو ۽ اهي سڀ راڻيءَ جا بدخواهه هئا. هو راڻيءَ کي پنهنجي ملڪيت کان محروم ڪندا ۽ شايد هن کي زندهه به نه ڇڏين. ٻئي طرف، جيڪڏهن چچ هن سان گڏجي مضبوطيءَ ۽ همت سان ان بحران جي وقت ۾ ڪم ڪندو، ته ان صورت ۾ هو نه فقط کيس بچائي سگهندو، پر ان سان گڏ تخت ۽ تاج تي به سندس پنهنجو قبضو ٿي سگهندو. چچ کي اهو خيال آيو هوندو ته جيڪڏهن سهاسيءَ جي مائٽن مان ڪو هن جو جائنشين بڻيو، ته ان صورت ۾ راڻيءَ کان به وڌيڪ خطرناڪ صورتحال خود سندس لاءِ پيدا ٿيندي. پوءِ ته هنن گڏجي، جيئن راجا ڪمزور ٿيندو ويو، هن جي حڪومت جي تختي اونڌي ڪرڻ ۽ ان تي قبضي ڪرڻ جي سازش سٽي. منصوبو سڄو سُهنديءَ جو سٽيل هو، ۽ چچ محض هن جي چوڻ تي عمل ڪري رهيو هو. ممڪن آهي ته قديم لکت ۾ بيان ڪيل اهي طريقا، جن تي هنن عمل ڪيو، دل مان گهڙيل افسانا هجن، پر منصوبي جا ڪجهه عنصر نمايان طور امڪاني نظر اچن ٿا، راجا جي موت کي راز ۾ رکيو ويو—سندس علاج ڪندڙ طبيبن کي محل ۾ نظربند ڪري ويهاريو ويو- ۽ راڻيءَ ۽ وزير پنهنجي اعتبار جوڳن ملازمن ۽ ساٿين سان گڏجي راجا جي انتهائي بااثر مائٽن کي دوکي سان محل اندر گهرائي قيد ڪيو، ۽ پوءِ اهو اعلان ڪيو ته راءِ سهاسي صحتياب ٿي رهيو هو، پر هن کي پنهنجي خلاف سازش جو سراغ مليو هو، جنهن مطابق سندس اهي مائٽ کيس قتل ڪرڻ جو منصوبو سٽي رهيا هئا! ان کان پوءِ انهن سڀني کي، راجا جي فرضي حڪمن هيٺ، هڪدم قتل ڪرايو ويو- ۽ جيئن ته گهڻي وقت کان وٺي چچ جي قول کي خود سندس آقا جو چيو ڪري سمجهيو ويندو هو، چچ جي اهڙي بيان کي عام طور سچ سمجهي قبوليو ويو، ۽ پوءِ هن ڏوهه جي سازش ۾سڀني شريڪ ماڻهن کي وڏا وڏا انعام ۽ اڪرام ڏنا ويا، جن ۾ اهي ماڻهو به شامل هئا، جن غلط فهميءَ ۾ڪم ڪيو هو، ۽ اهي پڻ، جيڪي ڄاڻي ٻجهي چچ جي مفاد ۾ ڪم ڪري رهيا هئا. پوءِ سڄيءَ بادشاهيءَ جي سڀني وڏن وڏن جاگيردارن ۽ نوابن کي ڪوٺايو ويو ۽ کين اهو اطلاع ڏنو ويو ته راءِ سهاسي کي اڃا به صحتياب ٿيڻ جي اميد آهي، پر هن انهيءَ وچ ۾ چچ کي پنهنجو نائب مقرر ڪيو آهي، راڻيءَ وري، انهيءَ موقعي تي گهڻن ئي بااثر نوابن ۽ دوستن تي فراخدلانه انعامن ۽ اڪرامن جي بارش ڪري، ڳالهه کي بهتر بنايو، ۽ انهن ماڻهن کي جاگيرون عطا ڪيون، جنهنڪري انهن سڀني وفاداريءَ ۽ فرمانبردايءَ جو حلف کنيو. ڪجهه وقت کان پوءِ بادشاهه جي موت جو اعلان ڪيو ويو. اسان کي اهو اندازو ڪرڻ گهرجي ته هن جي لاش کي خفيه طور اڳيئي ساڙيو ويو هوندو-ڇاڪاڻ ته سنڌ جي آبهوا انهيءَ معاملي ۾ دير مدار جي اجازت نه ٿي ڏيئي سگهي. اهو نظر نه ٿو اچي ته سازشين راجا جي لاش جي ڪوڙي ۽ جعلي جلوس جو انتظام ڪيو يا پاڻ کي ايتريقدر طاقتور سمجهيو، جو اها پرواهه نه هين ته ماڻهو ان باري ۾ ڇا سمجهندا. سندن خيال ۾ هڪ ئي ڳالهه هئي، جنهن جي پورائيءَ ۾ هو هر طرح جي اهتمام ۾ لڳا رهيا، پوءِ ماڻهو ڀلي ته جيئن وڻين تيئن وڃي سمجهن. تخت ۽ تاج کي ڦٻائڻ جي سلسلي جو اهو پهريون مرحلو اهڙيءَ طرح ڪاميابيءَ سان سر ڪيو ويو. انهيءَ نقطي تائين ڪهاڻيءَ جو قدر، سچي پچي تاريخ جي عڪس طور، ان جي امڪاني ۽ غيرامڪاني هئڻ جي متعلق اسان جي پنهنجي ذاتي خيالن کان وڌيڪ مضبوط ٻئي ڪنهن معيار ۽ پيماني سان نه ٿو ماپي سگهي. ليڊي مئڪبيٿ وانگر مضبوط قوت ارادي رکندڙ ڪيترن ئي هندستاني راڻين جون اهڙيون حوصله مند ڳالهيون مشهور آهن، جن پردي جي پٺيان رهندي واقعات کي پنهنجي مرضيءَ موجب پئي موڙيو ۽ مرتب ڪيو آهي. ڪيترن موقعن تي برهمڻ وزيرن به پنهنجي راجائن کي، جن جي خدمت ۽ وفاداريءَ جو اهي دم ڀرڻ جي دعويٰ ڪندا هئا، تخت تان لاهي، سندن جاءِ پاڻ والاري آهي <ref>حاشيو:شري هرشا جي وزير، ارجن اهڙيءَ طرح قنوج جي تخت تي پنهنجي آقا جي موت تي غاصبانه قبضو ڪيو. سمٿ، ”ارلي هسٽري آف انڊيا“، ٻيو ڇاپو،ص 326.(4-اي) جيئن ته راول نالي جو وري ٻيو ڀيرو به ذڪر اچڻو آهي، ان ڪري مناسب آهي ته شروع ۾ئي چئي ڇڏجي ته خود اهو نالو به شڪي آهي، ۽ ان جي حوالي سان بيان ڪيل ملڪ جي نالي ۽ ان جي جاءِ وقوع جي شناخت پڻ مشڪوڪ آهي. </ref> ٿي سگهي ٿو ته ٻئي ڪنهن برهمڻ جو اهڙو ساڳيو مثال نه هجي، جنهن عين اهڙيءَ طرح رت جي درياهه مان لنگهي، تخت تي ناجائز طور قبضو ڪيو هجي جيئن چچ ڪيو، پر چچ هڪ ڀيرو پنهنجي ضمير جي خلاف عمل ڪري، ۽ زورآور سُهنديءَ جي تسلط هيٺ اچڻ کان پوءِ، حالات جي وهڪري ۾ اڳتي وڌندو رهيو. هو ان سلسلي ۾ پاڻ کي ائين چئي سمجهائي پئي سگهيو ته ٻين برهمڻن کي به، جيڪي ٻين هنڌن تي هندستان ۾ تخت تي قابض ٿي ٿيا، پنهنجي اعليٰ جاتيءَ جي مخصوص روايتن کي ترڪ ڪري، کشتري فرقي وانگر هلڻو چلڻو ۽ عمل ڪرڻو ٿي پيو. اسان کي انهيءَ زماني جي سنڌ جي سماج متعلق تمام ٿوري ڄاڻ حاصل آهي؛ پر بعد جي زماني جي تاريخ، جنهن تي اسين آڌار رکي سگهون ٿا، ڏيکاري ٿي ته هتان جا ماڻهو مجموعي طور شاهي خانداني انقلابن ڏانهن حيرت انگيز طور بي نياز ۽ بي پرواهه رهيا آهن، ۽ سندن رتبي ۽ رسوخ وارا ماڻهو گهڻو ڪري اڀرندڙ سج جي پوڄا ڏانهن مائل رهندا آيا آهن. چچ اڳيئي ثابت ڪري چڪو هو ته هو حڪومت ڪري سگهڻ جو اهل هو؛ هاڻي هن اهو به ڏيکاريو ته هو ملڪ جي وڏ گهراڻن نوابن ۽ خاندانن تي اعتماد ڪرڻ ۽ سندن شان ۽ شوڪت کي گهٽائڻ بدران، ان ۾ اضافي ڪرڻ لاءِ تيار هو.<ref name = " لئمبرڪ "/>. ==راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست== {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]] [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] tn7tphcxldro7qqt0g5jgeljfaq9fry 384251 384232 2026-06-11T06:54:20Z Intisar Ali 8681 /* */ 384251 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = راء ساھسي ٻيون |title |image = The Budhist Kingdom of Sindh 642 A.D.jpg |caption= سنڌ ۾ 642 ۾ راء گھراڻي جي ٻڌن جي حڪومت |succession = سنڌ جو راجا |predecessor = [[راءِ سُهيرس - ٻيون]] |successor =[[راجا چچ]] |regent = |reign = سن626 کان 652 تائين<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ}}{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref><br>4ھ کان 32ھ تائين |spouses = راڻي سھاندي |issue = اولاد ڪانه ھيس |full name = راجا ساھسي راء ٻيون |house = [[راء]] |dynasty = راء گھراڻو |father =[[راء سھيرس ٻيون]] |mother = |birth_name = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = [[الور]] يا [[اروڙ]] |date of burial = |place of burial = |religion = ٻڌ ڌرم }} '''راجا ساھسي راء ٻيون''':{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Rai Sahasi II '''}} سنڌ جي [[راء گهراڻو|راء گھراڻي]] جو چوٿون ۽ آخري بادشاھ ھيو جنھن سنڌ تي 28 سال حڪومت ڪئي. ھن جي وفات تي سندس زال [[راڻي سھاندي]] جي مدد سان ھن جي وزير [[راجا چچ|چچ پٽ سيلائج]] اقتدار تي قبضو ڪري پنھنجي بادشاھي جو اعلان ڪيو ۽ سھاندي سان شادي ڪري پنھنجي راڻي جو درجو ڏنو . == حڪومتي دؤر== سن 4 ھجري 626 اھو سال ھو، جڏھن راءِ سھيرس مري ويو ھو ۽ سندس پٽ راءِ ساھسي تخت تي ويٺو<ref name = "ممتاز مھر "/>. حڪومت جو مذهب ٻڌ ڌرم هو، پر ڪمزوريءَ ڪري ڇڄي ان جا پوئلڳ گهڻن ئي فرقن ۾ ورهائجي ويا هئا<ref name = "مولائي شيدائي "/>. برهمڻ سڄي هندستان اندر ٻڌ وارن جي مخالفت ڪرڻ ۾ رڌل هئا. سنڌ جي حڪومت جي گهڻن ئي کاتن تي برهمڻ مامور هئا، جن جي اندروني پاڻ ۾ ٻڌي هئي<ref name = " مولائي شيدائي "/>. راءِ سهاسي ثاني جبرو حاڪم ٿي گذريو آهي. جهالاوان تي قبضي ڪرڻ کان سواءِ، لوهاڻن، لاکن، سمن، جاٽن، ڪردن ۽ ميڊ قومن سندس آڻ مڃي هئي<ref name ="E.H. aitken" > ) E.H. aitken: Gzetteer of the Privince of Sind, P-89 .</ref><ref name = " مولائي شيدائي "/>. فتحنامي مطابق راءِ سھيرس جو موت ھيٺ ڄاڻايل حالتن ۾ ٿيو: {{quote|”سھيرس راءِ ولد ساھسي راءِ جنھن جي حڪومت جون الھندي واريون سرحدون ڪُرد جبلن ۽ قيقا نان (قلات ۽ مڪران) تائين وسيع ھيون، تنھن پنھنجي گاديءَ وارو ھنڌ اَروڙ ۾ نھايت ڪاميابي نموني بدستور حڪومت ٿي ھلائي. جڏھن اوچتو ئي اوچتو فارس طرف کان نيمروز جي بادشاه جي فوج اچي ڪرمان ۾ وارد ٿي ۽ سھارس کي اھا خبر پھتي تھ ھن پاڻ پنھنجي سر پيشقدمي ڪري حملھ آور فوج سان سخت جنگ جوٽي، جنھن ۾ ٻنھي طرفن جا ڪئي جنگي جوڌا ڪسجي ويا. ان بعد ايرانين سخت حملو شروع ڪري ڏنو، جنھن جي نتيجي ۾ سھارس جي فوج گھيري ۾ اچي ويئي. پنھنجي مان شان ۽ عزت برقرار رکڻ خاطر سھارس پنھنجا قدم مضبوط کُپائي اَڏول ٿي بيھي لڙيو ۽ ان وقت تائين خونخوار جنگ ڪندو رھيو، جيستائين پاڻ قتل ٿي ويو. ان بعد ايرانين جو بادشاه نيمروز واپس ٿيو (پنھنجي وطن ڏانھن). راءِ سھاسي، سھارس جو پٽ، بعد ۾ پنھنجي پيءُ واري راج گديءَ تي ويٺو ۽ پنھنجي ملڪ جو طاقتور حاڪم ثابت ٿيو.“|<ref name = " ممتاز مھر "/>}} راءِ سهيرس II جي حڪومت هيٺ علائقا ڪشمير ۽ قنوج کان مڪران ۽ سمنڊ جي ڪناري تائين وسيع ۽ سرحدي علائقا هئا، جن جون حدون ڏکڻ ۾ سورت ۽ ديئو بندر کان، اتر اولھ ۾ قنڌار ۽ سيجستان (سبي) تائين پکڙيل هيون. اروڙ جي گاديءَ جو شهر، جيڪو سنڌو نديءَ جي ڪناري تي هو، راءِ سهيرس II جي حڪمرانيءَ هيٺ پنهنجي عظمت جي ڪري مشهور هو. شاندار اڏاوتون ۽ ساوا باغ شهر کي چار چنڊ لڳائي چڏيا ھئا، جيڪي ان علائقي ۾ خوشحالي جو اھڃاڻ ھو . <ref>محقق؛ محمد علي محمدي</ref> ھڪ فاتح حاڪم بجاءِ ان جي، جو سنڌين جي ملڪ طرف پيشقدمي ڪري، پنھنجي ملڪ ڏانھن واپس موٽي، اھو ڏيکاري ٿو تہ سھارس جنھن طريقي پنھنجي موت تائين بھادريءَ سان جنگ ڪئي، ان جو نتيجو اھو نڪتو جو حملہ آور فوج کي اڳتي وڌڻ جي جرئت ئي ڪانه ٿي<ref name = " ممتاز مھر "/>. سھارس جي ھار ۽ موت دراصل فتح ۾ تبديل ٿي ويا، جنھن ڪري راءِ سھاسي، جيڪو شڪست کاڌل جوڌي جو پٽ ھو، سو پنھنجي ملڪ ۾ وڌيڪ طاقتور ٿي ويو ۽ 4 ھجري مطابق 626ع ۾ نئين سنڌو سنبت جي ابتدا ٿي<ref name="ممتاز مھر ">[ cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html]ڪتاب{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ (تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ)</ref>راءِ ساھسيءَ پنھنجي وزير چچ کي، راڻيءَ سونھنديءَ جي چوڻ تي، اندر وڃي مائيءَ سان ملڻ جي موڪل ڏيئي غلط فيصلو ڪيو ھو<ref> {ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{چچ نامو، ڇپيل متن، ص20}}{{cite web|url =http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page10.html}}} </ref> ساهسي پنهنجي پيءُ وانگر نيڪ ۽ حليم ۽ حڪمت وارو شخص هو. هر ڪم حڪمت سان ۽ حالتن پٽاندڙ ڪندو هو. ملڪي ڪمن کان فرصت ملڻ بعد پورو پرڳڻو گهمڻ لاءِ نڪتو، ماڻهن سان مليو جليو، حال احوال ۽ ڏک سور پڇيائين<ref name = " قدوسي "/>. ان کان علاوه باغين کي به سيکت ڏنائين ۽ پوءِ چئني گورنرن کي گهرائي هيٺيان اصول ٻڌايائين<ref name=" قدوسي ">ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181006104549/http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |date=2018-10-06 }}</ref> 1. پهريون قاعدو لشڪر متعلق هو. ته سپاهين کي پنهنجي پگهار وقت سر ملڻ گهرجي<ref name = " قدوسي "/>.<br> 2. عوام کان جيڪا ڍل ورتي وڃي ٿي اها ٽن قسطن ۾ وصول ڪئي وڃي ۽ جيڪي روڪ رقم جي صورت ۾ نٿا ڏيئي سگهن، انهن کان سندن هنر ۽ محنت جي صورت ۾ الور. اوچ، مئو، سورائي ۽ سيوستان کي سينگارڻ ۽ مٿي ڪرڻ جي مدد طور ورتي وڃي<ref name = " قدوسي "/>.<br> 3. واپاري مقرر ٽيڪس پوري وقت تي ڏين<ref name = " قدوسي "/>.<br> 4. چوٿون قاعدو انهن هنرمندن لاءِ هو جيڪي سرڪاري خدمت لاءِ مختلف شهرن ۾ مقرر هئا. راءِ ساهسي جي انهن اصولن، قاعدن ۽ قانونن ملڪ کي مستحڪم ۽ مضبوط بڻايو<ref name = " قدوسي "/>.<br> ==ٻڌيمن وزير== راجا ساهسي جو ٻڌيمن نالي هڪ وزير هو، جنهن تي تمام گهڻو اعتبار ۽ اعتماد هيس ۽ سڀني ڪمن جي ذميواري سندس حوالي هوندي هئي<ref name = " قدوسي "/>. ٻڌيمن پنهنجو منشي وري ”رام“ کي مقرر ڪيو، جنهن کي ٻڌيمن ڪري ساهسي وٽ وڏو اعتماد حاصل ٿيو<ref name = " قدوسي "/>. ==راجا ساهسي جي درٻار ۾ چچ جو اچڻ== چچ نائب وزير بڻجي ڪري وڏي شهرت ماڻي ۽ آخر وزير مواصلات سڏجڻ لڳو<ref name = " قدوسي "/>. هڪ ڏينهن درٻار هلي رهي هئي، سڀ وزير مشير محفل ۾ موجود هئا ته هڪڙو سيوستان جو ڪارندو ڪجهه ڪاغذ کڻي اچي پهتو. راجا ان جو جواب ڏيڻ لاءِ رام کي سڏ ڪرايو پر رام جي نه هجڻ ڪري چچ اها خدمت سر انجام ڏيڻ جي گذارش ڪئي. راجا چچ کي گهرائي ڪاغذ سندس حوالي ڪيا. چچ اتي ئي ڪاغذن جو اهڙو جامع ۽ خوش خط جواب لکيو جيڪو ٻڌي ڪري راجا ۽ درٻار ۾ ويٺل عالم ۽ فاضل ساراهه جا ڍڪ ڀرڻ لڳا. ٻئي ڏينهن راجا رام سان مليو ته چچ جي ذهانت ۽ فصاحت جو ذڪر ڪرڻ لڳو ۽ کيس خيال رکڻ لاءِ چيو. رام به چچ جي ايمانداري ۽ نيڪ نيتيءَ جي باري ۾ راجا کي ٻڌايو<ref name = "قدوسي "/>. رام چچ جي قدرداني ڪندي کيس اهم ملڪي معاملن ۾ ڇوٽ ڏيئي ڇڏي. ان کان پوءِ چچ بنا ڪنهن جهل پل جي راجا ساهسي جي درٻار ۾ ايندو ويندو هو ۽ راجا کيس سوکڙين پاکڙين سان نوازيندو هو، ڇو جو مستقبل ۾ کانئس ڪافي اميدون هيون<ref name = " قدوسي "/>. ==جنت السنڌ جو بيان== رحيم داد خان مولائي شيدائي جي مشهور ڪتاب جنت السنڌ ۾ ھن بادشاھ جو تعارف ھيٺين طرح ڏنل آهي: {{quote| "سهارس ثانيءَ کان پوءِ سهاسي ثاني الور جي گاديءَ تي ويٺو. حڪومت جو مذهب ٻڌ ڌرم هو، پر ڪمزوريءَ ڪري ڇڄي ان جا پوئلڳ گهڻن ئي فرقن ۾ ورهائجي ويا هئا. برهمڻ سڄي هندستان اندر ٻڌ وارن جي مخالفت ڪرڻ ۾ رڌل هئا. سنڌ جي حڪومت جي گهڻن ئي کاتن تي برهمڻ مامور هئا، جن جي اندروني پاڻ ۾ ٻڌي هئي. راءِ سهاسي ثاني جبرو حاڪم ٿي گذريو آهي. جهالاوان تي قبضي ڪرڻ کان سواءِ، لوهاڻن، لاکن، سمن، جاٽن، ڪردن ۽ ميڊ قومن سندس آڻ مڃي هئي<ref name ="E.H. aitken" > ) E.H. aitken: Gzetteer of the Privince of Sind, P-89.</ref> . سندس وزير، رام، چچ بن سيلائج نالي هڪڙي برهمڻ نوجوان کي پاڻ وٽ محرر ڪري رکيو هو. سيلائج وڏو پنڊت هو ۽ سندس پٽ چچ کي چارئي ويد برزبان ياد هئا. رفتي رفتي وزير رام جي غير حاضريءَ ۾ چچ سرڪاري ڪاغذ شاهي محلات تائين راجا اڳيان پيش ڪرڻ لڳو. سهاسيءَ جي راڻي، شوڀاديوي (سهندي)، هڪڙي دفعي نوجوان برهمڻ منشيءَ جي جادوبيانيءَ ۽ حسن کي ڏسي دل جو دل ۾ مٿس موهت ٿي پئي. راز و نياز جون ڳالهيون وڃي دوستيءَ ۽ شاديءَ ڪرڻ جي وعدي جي منزل کي پهتيون. ٻين کاتن جا برهمڻ عملدار به هن راز ۾ چچ سان شريڪ حال هئا. سهاسي ثانيءَ جو موت به هن خفيه يارانيءَ جو نتيجو هو. سنه 632ع ۾ راجا جي مئي کان پوءِ راڻيءَ جي مدد سان چچ گاديءَ تي ويٺو ۽ بيوه راڻيءَ سان شادي ڪيائين <ref name ="شبلي نعماني" > آئينه حقيقت نما: مولانا اڪبر شاه، جلد-1، ذڪر چچ بن سيلائج. نيمروز سيستان جو علائقو هو، جنهن تي ايرانين زابلستان نالو رکيو هو. عربن مٿس ’سجستان‘ نالو رکيو هو، سندس تختگاه زرنج زره ڍنڍ تي واقع هو، جو پوءِ طوفان لڳڻ ڪري ويران ٿي ويو. ’الفاروق‘: شبلي نعماني، جلد-1، سيوستان. G.P. Tat Seistan, Calcutta, 1910.</ref>. راءِ گهراڻي جي حڪومت جو سنڌ ۾ خاتمو ٿيو ۽ برهمڻ گهراڻي جو راڄ شروع ٿيو."|<ref name ="جنت السنڌ" >ڪتاب جو نالو ؛ جنت السنڌ، باب ٻيون، تصنيف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن؛ پهريون 2000، ٻيون 2006ع ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي </ref>}} ==ايڇ ٽي لئمبرڪ جو بيان== راءِ سهاسي ٻئي جو بادشاهيءَ وارو زمانو، تذڪرن جي مطابق، پرامن ۽ آسودگي وارو هو. ”هن ملڪ ۾ پنهنجي اختياريءَ کي محسوس ڪرايو، ۽ هن جي پيءُ جي طرفان جيڪي چار شهزادا مقرر ڪيا ويا هئا، اهي هن جي تابعداريءَ ۾ رهيا ۽ هن جي اختياريءَ کي قبول ڪيائون. انهن، هن جي لاءِ عزت ۽ احترام جي جذبي جو خوب مظاهرو ڪيو، پنهنجي دولت هن جي استعمال لاءِ سندس تصرف ۾ ڏني ۽ هن جي هر طرح ايمانداريءَ ۽ پوريءَ قوت سان پٺڀرائي ڪئي. اهڙيءَ طرح سڄو ملڪ راءِ سهاسيءَ جي طاقت سبب وڌيڪ سلامتي ۽ تحفظ محسوس ڪرڻ لڳو، ۽ ماڻهو هن جي عدل ۽ انصاف واريءَ حڪومت ۾ نهايت خوش زندگي گذارڻ لڳا“. اها ڳالهه ”چچ نامي“ ۾ درج آهي، ۽ جيسين ”تحفته الڪرام“ جو تعلق آهي، سو وڌيڪ ائين به چوي ٿو ته ”هن پنهنجي رعايا جون ڍلون ۽ محصول هن شرط تي معاف ڪيا ته هو اُچ، ماتيلا، سيئو راءِ، مائو يا مڏ، الور ۽ سيوستان جي ڇهن قلعن جي اوسارين جي مرمت ڪري ڏين<ref name =" لئمبرڪ " > ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ مسلمانن جي فتح کان اڳ (جلد ٻيو) ليکڪ؛ ايڇ. ٽي. لئمبرڪ :ايڊيشن؛ پهريون 1984ع، ٻيو 1990ع :ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref> <ref> جي-اي-ايس-بي، ج XIV.</ref> “.راءِ وٽ رام نالي هڪ برهمڻ وزير هوندو هو، جيڪو ائين پيو معلوم ٿئي ته هن جي پاران مڪمل اختيارات جو مالڪ هو. انهيءَ اعليٰ درجي واري امير وٽ هڪڙي ڏينهن هڪ نوجوان برهمڻ اچي حاضر ٿيو.هو الور جي ڀرپاسي ۾ رهندڙ هڪ برهمڻ خاندان جو فرد هو. هن جو پيءُ سيلاج ۽ ڀاءُ چندر هڪڙي مندر جا خدمتگار هئا، ۽ هيءُ، يعني چچ. ذڪر ڪيل وڏي وزير وٽ نوڪريءَ لاءِ ويو هو. اتفاق سان هن کي پهرينءَ ئي ملاقات ۾ پنهنجي قابليتن جي مظاهري ڪرڻ جو موقعو ملي ويو. هن رام جي اڳيان پاڻ کي ڏاڍيءَ خوبيءَ سان موکيو، جنهن تي هن کي هڪدم نوڪريءَ ۾ رکيو ويو. ٿورو ئي عرصو پوءِ، وزير هڪ اهڙي موقعي تي غير موجود هو، جڏهن راءِ کي هن جي خدمات جي تڪڙي ضرورت هئي ۽ انهيءَ موقعي تي چچ هن جي نمائندگي نهايت ڪاميابيءَ سان ڪئي. تنهن تي راجا خود نوجوان چچ جي نوڪري نائب وزير جي حيثيت ۾ پڪي ڪئي، رام پنهنجيون ڳريون ذميداريون اهڙن قابل هٿن ۾ سونپڻ ۾ پاڻ راضي ٿيو، ۽ هن نيٺ پوڙهي وزير جي مرڻ تي، چچ بلڪل قدرتي طور هن جي جتيءَ ۾ وڃي پير وڌو. انهيءَ اهم ۽ مکيه عهدي تي پهچي، هن پنهنجي شهرت اڃا به وڌائي؛ ”هو عام رعايا سان شرافت، نهٺائيءَ ۽ رحمدليءَ سان پيش ايندو هو، تان جو ٿوري ئي عرصي ۾ هن جو سڄي بادشاهيءَ تي مضبوط قبضو ٿي ويو ۽ هن جو حڪم هر ڪوئي مڃڻ لڳو“. چچ جي زندگيءَ ۾ انهيءَ وقت ڦيرو آيو، جڏهن راءِ سهاسيءَ هن کي پنهنجي راڻيءَ، سُهنديءَ جي موجودگيءَ ۾ ملاقات جو شرف بخشيو، جيڪا هن نوجوان خوبصورت برهمڻ تي عاشق ٿي پيئي. شاهي جوڙو بي اولاد هو ۽ سهاسي مڪمل طور پنهنجي زال جي اثر هيٺ هو، جيڪا بظاهر زوردار ارادي ۽ اوڏي ئي زور دار جذبي ۽ جوش جي مالڪ هئي. ان کان پوءِ واقعات انساني فطرت تي مبني دنيا جي ٻين به سوين عشقي افسانن جي طرز تي هڪٻئي جي پٺيان رونما ٿيا. راڻيءَ هڪ حرفتي دلالڻ جي ذريعي چچ ڏانهن پيغام روانو ڪيو؛ چچ هن کي اهڙو جواب موڪليو، جنهن ۾اهڙن جذبن جو اظهار هو، جيڪي سندس صورتحال جي مطابق هئا؛ هن لاءِ پنهنجي آقا جي زال سان سازش ۾ شريڪ ٿيڻ جو خيال ئي نفرت لائق هو-ڇاڪاڻ ته هو هڪ وفادار نوڪر، هڪ هوشيار ماڻهو ۽ سڀ کان وڌيڪ هڪ برهمڻ هو: ”آءٌ اهو شرمناڪ ۽ نفرت جوڳو ڪم ڪري پاڻ کي داغ نه لائيندس. تون ڪڏهن به مون مان اهو مقصد حاصل نه ڪري سگهندينءَ“. پر هن جيڪي ڪجهه چيو ۽ بنان ڪنهن شڪ ۽ شبهي جي جيڪي به محسوس ڪيو، تنهن جو سڄو اثر عشق ۽ محبت جي سڪايل راڻيءَ جي هن منٿ ڪرڻ تي هاڪار ۾ ختم ٿي ويو، ته هو جنهن وقت راجا جي حاضريءَ ۾ اچي، تڏهن کيس پاڻ سان ملاقات جي اجازت ڏئي. ان کان پوءِ مخفي ملاقاتون شروع ٿي ويون، ۽ چچ جا سڀ مضبوط ارادا پاڻي ٿي ويا. سهاسي پنهنجي راڻيءَ توڻي وزير جي وفاداريءَ ۾ يقين رکندو هو، ان ڪري هو ٻيءَ هر ڳالهه ڏانهن انڌو هو؛ چچ ۽راڻي پنهنجي ليکي هوشياريءَ سان هلي رهيا هئا، ۽ جيتوڻيڪ هڪ درٻاريءَ کي شڪ پئجي چڪو هو ۽ هن راجا کي اهڙو اشارو به ڏنو ته معاملو ڪجهه گڙٻڙ آهي، پر هو ڪنهن تي به ڪن ڌرڻ لاءِ تيار ڪونه هو. چچ وزير جي حيثيت ۾ پنهنجا فرض ادا ڪرڻ ۾ اڳي کان به وڌيڪ محنت سان ڪم ڪندو رهيو، ۽ جيئن ته هن کي بادشاهه جي مڪمل پٺڀرائي ۽ پورو پورو اعتماد حاصل هو. ان ڪري سنڌ ۽ ان جي ماتحت علائقن تي هن کي مڪمل ۽ مطلق اختيار حاصل رهيو. اتفاق سان سهاسي بيمار ٿي پيو، ۽ راڻيءَ کي ڏاڍو فڪر اچي لڳو. هن چچ جو ڌيان ان طرف ڇڪايو ته جيئن ته بادشاهه بي اولاد آهي، ان ڪري هن جي مرڻ تي تخت و تاج سندس ويجهن عزيزن مان ڪنهن نه ڪنهن کي ورثي ۾ ملندو ۽ اهي سڀ راڻيءَ جا بدخواهه هئا. هو راڻيءَ کي پنهنجي ملڪيت کان محروم ڪندا ۽ شايد هن کي زندهه به نه ڇڏين. ٻئي طرف، جيڪڏهن چچ هن سان گڏجي مضبوطيءَ ۽ همت سان ان بحران جي وقت ۾ ڪم ڪندو، ته ان صورت ۾ هو نه فقط کيس بچائي سگهندو، پر ان سان گڏ تخت ۽ تاج تي به سندس پنهنجو قبضو ٿي سگهندو. چچ کي اهو خيال آيو هوندو ته جيڪڏهن سهاسيءَ جي مائٽن مان ڪو هن جو جائنشين بڻيو، ته ان صورت ۾ راڻيءَ کان به وڌيڪ خطرناڪ صورتحال خود سندس لاءِ پيدا ٿيندي. پوءِ ته هنن گڏجي، جيئن راجا ڪمزور ٿيندو ويو، هن جي حڪومت جي تختي اونڌي ڪرڻ ۽ ان تي قبضي ڪرڻ جي سازش سٽي. منصوبو سڄو سُهنديءَ جو سٽيل هو، ۽ چچ محض هن جي چوڻ تي عمل ڪري رهيو هو. ممڪن آهي ته قديم لکت ۾ بيان ڪيل اهي طريقا، جن تي هنن عمل ڪيو، دل مان گهڙيل افسانا هجن، پر منصوبي جا ڪجهه عنصر نمايان طور امڪاني نظر اچن ٿا، راجا جي موت کي راز ۾ رکيو ويو—سندس علاج ڪندڙ طبيبن کي محل ۾ نظربند ڪري ويهاريو ويو- ۽ راڻيءَ ۽ وزير پنهنجي اعتبار جوڳن ملازمن ۽ ساٿين سان گڏجي راجا جي انتهائي بااثر مائٽن کي دوکي سان محل اندر گهرائي قيد ڪيو، ۽ پوءِ اهو اعلان ڪيو ته راءِ سهاسي صحتياب ٿي رهيو هو، پر هن کي پنهنجي خلاف سازش جو سراغ مليو هو، جنهن مطابق سندس اهي مائٽ کيس قتل ڪرڻ جو منصوبو سٽي رهيا هئا! ان کان پوءِ انهن سڀني کي، راجا جي فرضي حڪمن هيٺ، هڪدم قتل ڪرايو ويو- ۽ جيئن ته گهڻي وقت کان وٺي چچ جي قول کي خود سندس آقا جو چيو ڪري سمجهيو ويندو هو، چچ جي اهڙي بيان کي عام طور سچ سمجهي قبوليو ويو، ۽ پوءِ هن ڏوهه جي سازش ۾سڀني شريڪ ماڻهن کي وڏا وڏا انعام ۽ اڪرام ڏنا ويا، جن ۾ اهي ماڻهو به شامل هئا، جن غلط فهميءَ ۾ڪم ڪيو هو، ۽ اهي پڻ، جيڪي ڄاڻي ٻجهي چچ جي مفاد ۾ ڪم ڪري رهيا هئا. پوءِ سڄيءَ بادشاهيءَ جي سڀني وڏن وڏن جاگيردارن ۽ نوابن کي ڪوٺايو ويو ۽ کين اهو اطلاع ڏنو ويو ته راءِ سهاسي کي اڃا به صحتياب ٿيڻ جي اميد آهي، پر هن انهيءَ وچ ۾ چچ کي پنهنجو نائب مقرر ڪيو آهي، راڻيءَ وري، انهيءَ موقعي تي گهڻن ئي بااثر نوابن ۽ دوستن تي فراخدلانه انعامن ۽ اڪرامن جي بارش ڪري، ڳالهه کي بهتر بنايو، ۽ انهن ماڻهن کي جاگيرون عطا ڪيون، جنهنڪري انهن سڀني وفاداريءَ ۽ فرمانبردايءَ جو حلف کنيو. ڪجهه وقت کان پوءِ بادشاهه جي موت جو اعلان ڪيو ويو. اسان کي اهو اندازو ڪرڻ گهرجي ته هن جي لاش کي خفيه طور اڳيئي ساڙيو ويو هوندو-ڇاڪاڻ ته سنڌ جي آبهوا انهيءَ معاملي ۾ دير مدار جي اجازت نه ٿي ڏيئي سگهي. اهو نظر نه ٿو اچي ته سازشين راجا جي لاش جي ڪوڙي ۽ جعلي جلوس جو انتظام ڪيو يا پاڻ کي ايتريقدر طاقتور سمجهيو، جو اها پرواهه نه هين ته ماڻهو ان باري ۾ ڇا سمجهندا. سندن خيال ۾ هڪ ئي ڳالهه هئي، جنهن جي پورائيءَ ۾ هو هر طرح جي اهتمام ۾ لڳا رهيا، پوءِ ماڻهو ڀلي ته جيئن وڻين تيئن وڃي سمجهن. تخت ۽ تاج کي ڦٻائڻ جي سلسلي جو اهو پهريون مرحلو اهڙيءَ طرح ڪاميابيءَ سان سر ڪيو ويو. انهيءَ نقطي تائين ڪهاڻيءَ جو قدر، سچي پچي تاريخ جي عڪس طور، ان جي امڪاني ۽ غيرامڪاني هئڻ جي متعلق اسان جي پنهنجي ذاتي خيالن کان وڌيڪ مضبوط ٻئي ڪنهن معيار ۽ پيماني سان نه ٿو ماپي سگهي. ليڊي مئڪبيٿ وانگر مضبوط قوت ارادي رکندڙ ڪيترن ئي هندستاني راڻين جون اهڙيون حوصله مند ڳالهيون مشهور آهن، جن پردي جي پٺيان رهندي واقعات کي پنهنجي مرضيءَ موجب پئي موڙيو ۽ مرتب ڪيو آهي. ڪيترن موقعن تي برهمڻ وزيرن به پنهنجي راجائن کي، جن جي خدمت ۽ وفاداريءَ جو اهي دم ڀرڻ جي دعويٰ ڪندا هئا، تخت تان لاهي، سندن جاءِ پاڻ والاري آهي <ref>حاشيو:شري هرشا جي وزير، ارجن اهڙيءَ طرح قنوج جي تخت تي پنهنجي آقا جي موت تي غاصبانه قبضو ڪيو. سمٿ، ”ارلي هسٽري آف انڊيا“، ٻيو ڇاپو،ص 326.(4-اي) جيئن ته راول نالي جو وري ٻيو ڀيرو به ذڪر اچڻو آهي، ان ڪري مناسب آهي ته شروع ۾ئي چئي ڇڏجي ته خود اهو نالو به شڪي آهي، ۽ ان جي حوالي سان بيان ڪيل ملڪ جي نالي ۽ ان جي جاءِ وقوع جي شناخت پڻ مشڪوڪ آهي. </ref> ٿي سگهي ٿو ته ٻئي ڪنهن برهمڻ جو اهڙو ساڳيو مثال نه هجي، جنهن عين اهڙيءَ طرح رت جي درياهه مان لنگهي، تخت تي ناجائز طور قبضو ڪيو هجي جيئن چچ ڪيو، پر چچ هڪ ڀيرو پنهنجي ضمير جي خلاف عمل ڪري، ۽ زورآور سُهنديءَ جي تسلط هيٺ اچڻ کان پوءِ، حالات جي وهڪري ۾ اڳتي وڌندو رهيو. هو ان سلسلي ۾ پاڻ کي ائين چئي سمجهائي پئي سگهيو ته ٻين برهمڻن کي به، جيڪي ٻين هنڌن تي هندستان ۾ تخت تي قابض ٿي ٿيا، پنهنجي اعليٰ جاتيءَ جي مخصوص روايتن کي ترڪ ڪري، کشتري فرقي وانگر هلڻو چلڻو ۽ عمل ڪرڻو ٿي پيو. اسان کي انهيءَ زماني جي سنڌ جي سماج متعلق تمام ٿوري ڄاڻ حاصل آهي؛ پر بعد جي زماني جي تاريخ، جنهن تي اسين آڌار رکي سگهون ٿا، ڏيکاري ٿي ته هتان جا ماڻهو مجموعي طور شاهي خانداني انقلابن ڏانهن حيرت انگيز طور بي نياز ۽ بي پرواهه رهيا آهن، ۽ سندن رتبي ۽ رسوخ وارا ماڻهو گهڻو ڪري اڀرندڙ سج جي پوڄا ڏانهن مائل رهندا آيا آهن. چچ اڳيئي ثابت ڪري چڪو هو ته هو حڪومت ڪري سگهڻ جو اهل هو؛ هاڻي هن اهو به ڏيکاريو ته هو ملڪ جي وڏ گهراڻن نوابن ۽ خاندانن تي اعتماد ڪرڻ ۽ سندن شان ۽ شوڪت کي گهٽائڻ بدران، ان ۾ اضافي ڪرڻ لاءِ تيار هو.<ref name = " لئمبرڪ "/>. ==راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست== {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]] [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] 9ql546hfsm2xowhlg00918y3xpzc1ny 384258 384251 2026-06-11T07:05:01Z Intisar Ali 8681 /* */ 384258 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = راء ساھسي ٻيون |title |image = The Budhist Kingdom of Sindh 642 A.D.jpg |caption= سنڌ ۾ 642 ۾ راء گھراڻي جي ٻڌن جي حڪومت |succession = سنڌ جو راجا |predecessor = [[راءِ سُهيرس - ٻيون]] |successor =[[راجا چچ]] |regent = |reign = سن626 کان 652 تائين<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ}}{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref><br>4ھ کان 32ھ تائين |spouses = راڻي سھاندي |issue = اولاد ڪانه ھيس |full name = راجا ساھسي راء ٻيون |house = [[راء]] |dynasty = راء گھراڻو |father =[[راء سھيرس ٻيون]] |mother = |birth_name = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = [[الور]] يا [[اروڙ]] |date of burial = |place of burial = |religion = ٻڌ ڌرم }} '''راجا ساھسي راء ٻيون''':{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Rai Sahasi II '''}} سنڌ جي [[راء گهراڻو|راء گھراڻي]] جو پنجون ۽ آخري بادشاھ ھيو جنھن سنڌ تي 28 سال حڪومت ڪئي. ھن جي وفات تي سندس زال [[راڻي سھاندي]] جي مدد سان ھن جي وزير [[راجا چچ|چچ پٽ سيلائج]] اقتدار تي قبضو ڪري پنھنجي بادشاھي جو اعلان ڪيو ۽ سھاندي سان شادي ڪري پنھنجي راڻي جو درجو ڏنو . == حڪومتي دؤر== سن 4 ھجري 626 اھو سال ھو، جڏھن راءِ سھيرس مري ويو ھو ۽ سندس پٽ راءِ ساھسي تخت تي ويٺو<ref name = "ممتاز مھر "/>. حڪومت جو مذهب ٻڌ ڌرم هو، پر ڪمزوريءَ ڪري ڇڄي ان جا پوئلڳ گهڻن ئي فرقن ۾ ورهائجي ويا هئا<ref name = "مولائي شيدائي "/>. برهمڻ سڄي هندستان اندر ٻڌ وارن جي مخالفت ڪرڻ ۾ رڌل هئا. سنڌ جي حڪومت جي گهڻن ئي کاتن تي برهمڻ مامور هئا، جن جي اندروني پاڻ ۾ ٻڌي هئي<ref name = " مولائي شيدائي "/>. راءِ سهاسي ثاني جبرو حاڪم ٿي گذريو آهي. جهالاوان تي قبضي ڪرڻ کان سواءِ، لوهاڻن، لاکن، سمن، جاٽن، ڪردن ۽ ميڊ قومن سندس آڻ مڃي هئي<ref name ="E.H. aitken" > ) E.H. aitken: Gzetteer of the Privince of Sind, P-89 .</ref><ref name = " مولائي شيدائي "/>. فتحنامي مطابق راءِ سھيرس جو موت ھيٺ ڄاڻايل حالتن ۾ ٿيو: {{quote|”سھيرس راءِ ولد ساھسي راءِ جنھن جي حڪومت جون الھندي واريون سرحدون ڪُرد جبلن ۽ قيقا نان (قلات ۽ مڪران) تائين وسيع ھيون، تنھن پنھنجي گاديءَ وارو ھنڌ اَروڙ ۾ نھايت ڪاميابي نموني بدستور حڪومت ٿي ھلائي. جڏھن اوچتو ئي اوچتو فارس طرف کان نيمروز جي بادشاه جي فوج اچي ڪرمان ۾ وارد ٿي ۽ سھارس کي اھا خبر پھتي تھ ھن پاڻ پنھنجي سر پيشقدمي ڪري حملھ آور فوج سان سخت جنگ جوٽي، جنھن ۾ ٻنھي طرفن جا ڪئي جنگي جوڌا ڪسجي ويا. ان بعد ايرانين سخت حملو شروع ڪري ڏنو، جنھن جي نتيجي ۾ سھارس جي فوج گھيري ۾ اچي ويئي. پنھنجي مان شان ۽ عزت برقرار رکڻ خاطر سھارس پنھنجا قدم مضبوط کُپائي اَڏول ٿي بيھي لڙيو ۽ ان وقت تائين خونخوار جنگ ڪندو رھيو، جيستائين پاڻ قتل ٿي ويو. ان بعد ايرانين جو بادشاه نيمروز واپس ٿيو (پنھنجي وطن ڏانھن). راءِ سھاسي، سھارس جو پٽ، بعد ۾ پنھنجي پيءُ واري راج گديءَ تي ويٺو ۽ پنھنجي ملڪ جو طاقتور حاڪم ثابت ٿيو.“|<ref name = " ممتاز مھر "/>}} راءِ سهيرس II جي حڪومت هيٺ علائقا ڪشمير ۽ قنوج کان مڪران ۽ سمنڊ جي ڪناري تائين وسيع ۽ سرحدي علائقا هئا، جن جون حدون ڏکڻ ۾ سورت ۽ ديئو بندر کان، اتر اولھ ۾ قنڌار ۽ سيجستان (سبي) تائين پکڙيل هيون. اروڙ جي گاديءَ جو شهر، جيڪو سنڌو نديءَ جي ڪناري تي هو، راءِ سهيرس II جي حڪمرانيءَ هيٺ پنهنجي عظمت جي ڪري مشهور هو. شاندار اڏاوتون ۽ ساوا باغ شهر کي چار چنڊ لڳائي چڏيا ھئا، جيڪي ان علائقي ۾ خوشحالي جو اھڃاڻ ھو . <ref>محقق؛ محمد علي محمدي</ref> ھڪ فاتح حاڪم بجاءِ ان جي، جو سنڌين جي ملڪ طرف پيشقدمي ڪري، پنھنجي ملڪ ڏانھن واپس موٽي، اھو ڏيکاري ٿو تہ سھارس جنھن طريقي پنھنجي موت تائين بھادريءَ سان جنگ ڪئي، ان جو نتيجو اھو نڪتو جو حملہ آور فوج کي اڳتي وڌڻ جي جرئت ئي ڪانه ٿي<ref name = " ممتاز مھر "/>. سھارس جي ھار ۽ موت دراصل فتح ۾ تبديل ٿي ويا، جنھن ڪري راءِ سھاسي، جيڪو شڪست کاڌل جوڌي جو پٽ ھو، سو پنھنجي ملڪ ۾ وڌيڪ طاقتور ٿي ويو ۽ 4 ھجري مطابق 626ع ۾ نئين سنڌو سنبت جي ابتدا ٿي<ref name="ممتاز مھر ">[ cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html]ڪتاب{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ (تاريخي سنڌو سنبت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ)</ref>راءِ ساھسيءَ پنھنجي وزير چچ کي، راڻيءَ سونھنديءَ جي چوڻ تي، اندر وڃي مائيءَ سان ملڻ جي موڪل ڏيئي غلط فيصلو ڪيو ھو<ref> {ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{چچ نامو، ڇپيل متن، ص20}}{{cite web|url =http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page10.html}}} </ref> ساهسي پنهنجي پيءُ وانگر نيڪ ۽ حليم ۽ حڪمت وارو شخص هو. هر ڪم حڪمت سان ۽ حالتن پٽاندڙ ڪندو هو. ملڪي ڪمن کان فرصت ملڻ بعد پورو پرڳڻو گهمڻ لاءِ نڪتو، ماڻهن سان مليو جليو، حال احوال ۽ ڏک سور پڇيائين<ref name = " قدوسي "/>. ان کان علاوه باغين کي به سيکت ڏنائين ۽ پوءِ چئني گورنرن کي گهرائي هيٺيان اصول ٻڌايائين<ref name=" قدوسي ">ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181006104549/http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |date=2018-10-06 }}</ref> 1. پهريون قاعدو لشڪر متعلق هو. ته سپاهين کي پنهنجي پگهار وقت سر ملڻ گهرجي<ref name = " قدوسي "/>.<br> 2. عوام کان جيڪا ڍل ورتي وڃي ٿي اها ٽن قسطن ۾ وصول ڪئي وڃي ۽ جيڪي روڪ رقم جي صورت ۾ نٿا ڏيئي سگهن، انهن کان سندن هنر ۽ محنت جي صورت ۾ الور. اوچ، مئو، سورائي ۽ سيوستان کي سينگارڻ ۽ مٿي ڪرڻ جي مدد طور ورتي وڃي<ref name = " قدوسي "/>.<br> 3. واپاري مقرر ٽيڪس پوري وقت تي ڏين<ref name = " قدوسي "/>.<br> 4. چوٿون قاعدو انهن هنرمندن لاءِ هو جيڪي سرڪاري خدمت لاءِ مختلف شهرن ۾ مقرر هئا. راءِ ساهسي جي انهن اصولن، قاعدن ۽ قانونن ملڪ کي مستحڪم ۽ مضبوط بڻايو<ref name = " قدوسي "/>.<br> ==ٻڌيمن وزير== راجا ساهسي جو ٻڌيمن نالي هڪ وزير هو، جنهن تي تمام گهڻو اعتبار ۽ اعتماد هيس ۽ سڀني ڪمن جي ذميواري سندس حوالي هوندي هئي<ref name = " قدوسي "/>. ٻڌيمن پنهنجو منشي وري ”رام“ کي مقرر ڪيو، جنهن کي ٻڌيمن ڪري ساهسي وٽ وڏو اعتماد حاصل ٿيو<ref name = " قدوسي "/>. ==راجا ساهسي جي درٻار ۾ چچ جو اچڻ== چچ نائب وزير بڻجي ڪري وڏي شهرت ماڻي ۽ آخر وزير مواصلات سڏجڻ لڳو<ref name = " قدوسي "/>. هڪ ڏينهن درٻار هلي رهي هئي، سڀ وزير مشير محفل ۾ موجود هئا ته هڪڙو سيوستان جو ڪارندو ڪجهه ڪاغذ کڻي اچي پهتو. راجا ان جو جواب ڏيڻ لاءِ رام کي سڏ ڪرايو پر رام جي نه هجڻ ڪري چچ اها خدمت سر انجام ڏيڻ جي گذارش ڪئي. راجا چچ کي گهرائي ڪاغذ سندس حوالي ڪيا. چچ اتي ئي ڪاغذن جو اهڙو جامع ۽ خوش خط جواب لکيو جيڪو ٻڌي ڪري راجا ۽ درٻار ۾ ويٺل عالم ۽ فاضل ساراهه جا ڍڪ ڀرڻ لڳا. ٻئي ڏينهن راجا رام سان مليو ته چچ جي ذهانت ۽ فصاحت جو ذڪر ڪرڻ لڳو ۽ کيس خيال رکڻ لاءِ چيو. رام به چچ جي ايمانداري ۽ نيڪ نيتيءَ جي باري ۾ راجا کي ٻڌايو<ref name = "قدوسي "/>. رام چچ جي قدرداني ڪندي کيس اهم ملڪي معاملن ۾ ڇوٽ ڏيئي ڇڏي. ان کان پوءِ چچ بنا ڪنهن جهل پل جي راجا ساهسي جي درٻار ۾ ايندو ويندو هو ۽ راجا کيس سوکڙين پاکڙين سان نوازيندو هو، ڇو جو مستقبل ۾ کانئس ڪافي اميدون هيون<ref name = " قدوسي "/>. ==جنت السنڌ جو بيان== رحيم داد خان مولائي شيدائي جي مشهور ڪتاب جنت السنڌ ۾ ھن بادشاھ جو تعارف ھيٺين طرح ڏنل آهي: {{quote| "سهارس ثانيءَ کان پوءِ سهاسي ثاني الور جي گاديءَ تي ويٺو. حڪومت جو مذهب ٻڌ ڌرم هو، پر ڪمزوريءَ ڪري ڇڄي ان جا پوئلڳ گهڻن ئي فرقن ۾ ورهائجي ويا هئا. برهمڻ سڄي هندستان اندر ٻڌ وارن جي مخالفت ڪرڻ ۾ رڌل هئا. سنڌ جي حڪومت جي گهڻن ئي کاتن تي برهمڻ مامور هئا، جن جي اندروني پاڻ ۾ ٻڌي هئي. راءِ سهاسي ثاني جبرو حاڪم ٿي گذريو آهي. جهالاوان تي قبضي ڪرڻ کان سواءِ، لوهاڻن، لاکن، سمن، جاٽن، ڪردن ۽ ميڊ قومن سندس آڻ مڃي هئي<ref name ="E.H. aitken" > ) E.H. aitken: Gzetteer of the Privince of Sind, P-89.</ref> . سندس وزير، رام، چچ بن سيلائج نالي هڪڙي برهمڻ نوجوان کي پاڻ وٽ محرر ڪري رکيو هو. سيلائج وڏو پنڊت هو ۽ سندس پٽ چچ کي چارئي ويد برزبان ياد هئا. رفتي رفتي وزير رام جي غير حاضريءَ ۾ چچ سرڪاري ڪاغذ شاهي محلات تائين راجا اڳيان پيش ڪرڻ لڳو. سهاسيءَ جي راڻي، شوڀاديوي (سهندي)، هڪڙي دفعي نوجوان برهمڻ منشيءَ جي جادوبيانيءَ ۽ حسن کي ڏسي دل جو دل ۾ مٿس موهت ٿي پئي. راز و نياز جون ڳالهيون وڃي دوستيءَ ۽ شاديءَ ڪرڻ جي وعدي جي منزل کي پهتيون. ٻين کاتن جا برهمڻ عملدار به هن راز ۾ چچ سان شريڪ حال هئا. سهاسي ثانيءَ جو موت به هن خفيه يارانيءَ جو نتيجو هو. سنه 632ع ۾ راجا جي مئي کان پوءِ راڻيءَ جي مدد سان چچ گاديءَ تي ويٺو ۽ بيوه راڻيءَ سان شادي ڪيائين <ref name ="شبلي نعماني" > آئينه حقيقت نما: مولانا اڪبر شاه، جلد-1، ذڪر چچ بن سيلائج. نيمروز سيستان جو علائقو هو، جنهن تي ايرانين زابلستان نالو رکيو هو. عربن مٿس ’سجستان‘ نالو رکيو هو، سندس تختگاه زرنج زره ڍنڍ تي واقع هو، جو پوءِ طوفان لڳڻ ڪري ويران ٿي ويو. ’الفاروق‘: شبلي نعماني، جلد-1، سيوستان. G.P. Tat Seistan, Calcutta, 1910.</ref>. راءِ گهراڻي جي حڪومت جو سنڌ ۾ خاتمو ٿيو ۽ برهمڻ گهراڻي جو راڄ شروع ٿيو."|<ref name ="جنت السنڌ" >ڪتاب جو نالو ؛ جنت السنڌ، باب ٻيون، تصنيف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن؛ پهريون 2000، ٻيون 2006ع ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي </ref>}} ==ايڇ ٽي لئمبرڪ جو بيان== راءِ سهاسي ٻئي جو بادشاهيءَ وارو زمانو، تذڪرن جي مطابق، پرامن ۽ آسودگي وارو هو. ”هن ملڪ ۾ پنهنجي اختياريءَ کي محسوس ڪرايو، ۽ هن جي پيءُ جي طرفان جيڪي چار شهزادا مقرر ڪيا ويا هئا، اهي هن جي تابعداريءَ ۾ رهيا ۽ هن جي اختياريءَ کي قبول ڪيائون. انهن، هن جي لاءِ عزت ۽ احترام جي جذبي جو خوب مظاهرو ڪيو، پنهنجي دولت هن جي استعمال لاءِ سندس تصرف ۾ ڏني ۽ هن جي هر طرح ايمانداريءَ ۽ پوريءَ قوت سان پٺڀرائي ڪئي. اهڙيءَ طرح سڄو ملڪ راءِ سهاسيءَ جي طاقت سبب وڌيڪ سلامتي ۽ تحفظ محسوس ڪرڻ لڳو، ۽ ماڻهو هن جي عدل ۽ انصاف واريءَ حڪومت ۾ نهايت خوش زندگي گذارڻ لڳا“. اها ڳالهه ”چچ نامي“ ۾ درج آهي، ۽ جيسين ”تحفته الڪرام“ جو تعلق آهي، سو وڌيڪ ائين به چوي ٿو ته ”هن پنهنجي رعايا جون ڍلون ۽ محصول هن شرط تي معاف ڪيا ته هو اُچ، ماتيلا، سيئو راءِ، مائو يا مڏ، الور ۽ سيوستان جي ڇهن قلعن جي اوسارين جي مرمت ڪري ڏين<ref name =" لئمبرڪ " > ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ مسلمانن جي فتح کان اڳ (جلد ٻيو) ليکڪ؛ ايڇ. ٽي. لئمبرڪ :ايڊيشن؛ پهريون 1984ع، ٻيو 1990ع :ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref> <ref> جي-اي-ايس-بي، ج XIV.</ref> “.راءِ وٽ رام نالي هڪ برهمڻ وزير هوندو هو، جيڪو ائين پيو معلوم ٿئي ته هن جي پاران مڪمل اختيارات جو مالڪ هو. انهيءَ اعليٰ درجي واري امير وٽ هڪڙي ڏينهن هڪ نوجوان برهمڻ اچي حاضر ٿيو.هو الور جي ڀرپاسي ۾ رهندڙ هڪ برهمڻ خاندان جو فرد هو. هن جو پيءُ سيلاج ۽ ڀاءُ چندر هڪڙي مندر جا خدمتگار هئا، ۽ هيءُ، يعني چچ. ذڪر ڪيل وڏي وزير وٽ نوڪريءَ لاءِ ويو هو. اتفاق سان هن کي پهرينءَ ئي ملاقات ۾ پنهنجي قابليتن جي مظاهري ڪرڻ جو موقعو ملي ويو. هن رام جي اڳيان پاڻ کي ڏاڍيءَ خوبيءَ سان موکيو، جنهن تي هن کي هڪدم نوڪريءَ ۾ رکيو ويو. ٿورو ئي عرصو پوءِ، وزير هڪ اهڙي موقعي تي غير موجود هو، جڏهن راءِ کي هن جي خدمات جي تڪڙي ضرورت هئي ۽ انهيءَ موقعي تي چچ هن جي نمائندگي نهايت ڪاميابيءَ سان ڪئي. تنهن تي راجا خود نوجوان چچ جي نوڪري نائب وزير جي حيثيت ۾ پڪي ڪئي، رام پنهنجيون ڳريون ذميداريون اهڙن قابل هٿن ۾ سونپڻ ۾ پاڻ راضي ٿيو، ۽ هن نيٺ پوڙهي وزير جي مرڻ تي، چچ بلڪل قدرتي طور هن جي جتيءَ ۾ وڃي پير وڌو. انهيءَ اهم ۽ مکيه عهدي تي پهچي، هن پنهنجي شهرت اڃا به وڌائي؛ ”هو عام رعايا سان شرافت، نهٺائيءَ ۽ رحمدليءَ سان پيش ايندو هو، تان جو ٿوري ئي عرصي ۾ هن جو سڄي بادشاهيءَ تي مضبوط قبضو ٿي ويو ۽ هن جو حڪم هر ڪوئي مڃڻ لڳو“. چچ جي زندگيءَ ۾ انهيءَ وقت ڦيرو آيو، جڏهن راءِ سهاسيءَ هن کي پنهنجي راڻيءَ، سُهنديءَ جي موجودگيءَ ۾ ملاقات جو شرف بخشيو، جيڪا هن نوجوان خوبصورت برهمڻ تي عاشق ٿي پيئي. شاهي جوڙو بي اولاد هو ۽ سهاسي مڪمل طور پنهنجي زال جي اثر هيٺ هو، جيڪا بظاهر زوردار ارادي ۽ اوڏي ئي زور دار جذبي ۽ جوش جي مالڪ هئي. ان کان پوءِ واقعات انساني فطرت تي مبني دنيا جي ٻين به سوين عشقي افسانن جي طرز تي هڪٻئي جي پٺيان رونما ٿيا. راڻيءَ هڪ حرفتي دلالڻ جي ذريعي چچ ڏانهن پيغام روانو ڪيو؛ چچ هن کي اهڙو جواب موڪليو، جنهن ۾اهڙن جذبن جو اظهار هو، جيڪي سندس صورتحال جي مطابق هئا؛ هن لاءِ پنهنجي آقا جي زال سان سازش ۾ شريڪ ٿيڻ جو خيال ئي نفرت لائق هو-ڇاڪاڻ ته هو هڪ وفادار نوڪر، هڪ هوشيار ماڻهو ۽ سڀ کان وڌيڪ هڪ برهمڻ هو: ”آءٌ اهو شرمناڪ ۽ نفرت جوڳو ڪم ڪري پاڻ کي داغ نه لائيندس. تون ڪڏهن به مون مان اهو مقصد حاصل نه ڪري سگهندينءَ“. پر هن جيڪي ڪجهه چيو ۽ بنان ڪنهن شڪ ۽ شبهي جي جيڪي به محسوس ڪيو، تنهن جو سڄو اثر عشق ۽ محبت جي سڪايل راڻيءَ جي هن منٿ ڪرڻ تي هاڪار ۾ ختم ٿي ويو، ته هو جنهن وقت راجا جي حاضريءَ ۾ اچي، تڏهن کيس پاڻ سان ملاقات جي اجازت ڏئي. ان کان پوءِ مخفي ملاقاتون شروع ٿي ويون، ۽ چچ جا سڀ مضبوط ارادا پاڻي ٿي ويا. سهاسي پنهنجي راڻيءَ توڻي وزير جي وفاداريءَ ۾ يقين رکندو هو، ان ڪري هو ٻيءَ هر ڳالهه ڏانهن انڌو هو؛ چچ ۽راڻي پنهنجي ليکي هوشياريءَ سان هلي رهيا هئا، ۽ جيتوڻيڪ هڪ درٻاريءَ کي شڪ پئجي چڪو هو ۽ هن راجا کي اهڙو اشارو به ڏنو ته معاملو ڪجهه گڙٻڙ آهي، پر هو ڪنهن تي به ڪن ڌرڻ لاءِ تيار ڪونه هو. چچ وزير جي حيثيت ۾ پنهنجا فرض ادا ڪرڻ ۾ اڳي کان به وڌيڪ محنت سان ڪم ڪندو رهيو، ۽ جيئن ته هن کي بادشاهه جي مڪمل پٺڀرائي ۽ پورو پورو اعتماد حاصل هو. ان ڪري سنڌ ۽ ان جي ماتحت علائقن تي هن کي مڪمل ۽ مطلق اختيار حاصل رهيو. اتفاق سان سهاسي بيمار ٿي پيو، ۽ راڻيءَ کي ڏاڍو فڪر اچي لڳو. هن چچ جو ڌيان ان طرف ڇڪايو ته جيئن ته بادشاهه بي اولاد آهي، ان ڪري هن جي مرڻ تي تخت و تاج سندس ويجهن عزيزن مان ڪنهن نه ڪنهن کي ورثي ۾ ملندو ۽ اهي سڀ راڻيءَ جا بدخواهه هئا. هو راڻيءَ کي پنهنجي ملڪيت کان محروم ڪندا ۽ شايد هن کي زندهه به نه ڇڏين. ٻئي طرف، جيڪڏهن چچ هن سان گڏجي مضبوطيءَ ۽ همت سان ان بحران جي وقت ۾ ڪم ڪندو، ته ان صورت ۾ هو نه فقط کيس بچائي سگهندو، پر ان سان گڏ تخت ۽ تاج تي به سندس پنهنجو قبضو ٿي سگهندو. چچ کي اهو خيال آيو هوندو ته جيڪڏهن سهاسيءَ جي مائٽن مان ڪو هن جو جائنشين بڻيو، ته ان صورت ۾ راڻيءَ کان به وڌيڪ خطرناڪ صورتحال خود سندس لاءِ پيدا ٿيندي. پوءِ ته هنن گڏجي، جيئن راجا ڪمزور ٿيندو ويو، هن جي حڪومت جي تختي اونڌي ڪرڻ ۽ ان تي قبضي ڪرڻ جي سازش سٽي. منصوبو سڄو سُهنديءَ جو سٽيل هو، ۽ چچ محض هن جي چوڻ تي عمل ڪري رهيو هو. ممڪن آهي ته قديم لکت ۾ بيان ڪيل اهي طريقا، جن تي هنن عمل ڪيو، دل مان گهڙيل افسانا هجن، پر منصوبي جا ڪجهه عنصر نمايان طور امڪاني نظر اچن ٿا، راجا جي موت کي راز ۾ رکيو ويو—سندس علاج ڪندڙ طبيبن کي محل ۾ نظربند ڪري ويهاريو ويو- ۽ راڻيءَ ۽ وزير پنهنجي اعتبار جوڳن ملازمن ۽ ساٿين سان گڏجي راجا جي انتهائي بااثر مائٽن کي دوکي سان محل اندر گهرائي قيد ڪيو، ۽ پوءِ اهو اعلان ڪيو ته راءِ سهاسي صحتياب ٿي رهيو هو، پر هن کي پنهنجي خلاف سازش جو سراغ مليو هو، جنهن مطابق سندس اهي مائٽ کيس قتل ڪرڻ جو منصوبو سٽي رهيا هئا! ان کان پوءِ انهن سڀني کي، راجا جي فرضي حڪمن هيٺ، هڪدم قتل ڪرايو ويو- ۽ جيئن ته گهڻي وقت کان وٺي چچ جي قول کي خود سندس آقا جو چيو ڪري سمجهيو ويندو هو، چچ جي اهڙي بيان کي عام طور سچ سمجهي قبوليو ويو، ۽ پوءِ هن ڏوهه جي سازش ۾سڀني شريڪ ماڻهن کي وڏا وڏا انعام ۽ اڪرام ڏنا ويا، جن ۾ اهي ماڻهو به شامل هئا، جن غلط فهميءَ ۾ڪم ڪيو هو، ۽ اهي پڻ، جيڪي ڄاڻي ٻجهي چچ جي مفاد ۾ ڪم ڪري رهيا هئا. پوءِ سڄيءَ بادشاهيءَ جي سڀني وڏن وڏن جاگيردارن ۽ نوابن کي ڪوٺايو ويو ۽ کين اهو اطلاع ڏنو ويو ته راءِ سهاسي کي اڃا به صحتياب ٿيڻ جي اميد آهي، پر هن انهيءَ وچ ۾ چچ کي پنهنجو نائب مقرر ڪيو آهي، راڻيءَ وري، انهيءَ موقعي تي گهڻن ئي بااثر نوابن ۽ دوستن تي فراخدلانه انعامن ۽ اڪرامن جي بارش ڪري، ڳالهه کي بهتر بنايو، ۽ انهن ماڻهن کي جاگيرون عطا ڪيون، جنهنڪري انهن سڀني وفاداريءَ ۽ فرمانبردايءَ جو حلف کنيو. ڪجهه وقت کان پوءِ بادشاهه جي موت جو اعلان ڪيو ويو. اسان کي اهو اندازو ڪرڻ گهرجي ته هن جي لاش کي خفيه طور اڳيئي ساڙيو ويو هوندو-ڇاڪاڻ ته سنڌ جي آبهوا انهيءَ معاملي ۾ دير مدار جي اجازت نه ٿي ڏيئي سگهي. اهو نظر نه ٿو اچي ته سازشين راجا جي لاش جي ڪوڙي ۽ جعلي جلوس جو انتظام ڪيو يا پاڻ کي ايتريقدر طاقتور سمجهيو، جو اها پرواهه نه هين ته ماڻهو ان باري ۾ ڇا سمجهندا. سندن خيال ۾ هڪ ئي ڳالهه هئي، جنهن جي پورائيءَ ۾ هو هر طرح جي اهتمام ۾ لڳا رهيا، پوءِ ماڻهو ڀلي ته جيئن وڻين تيئن وڃي سمجهن. تخت ۽ تاج کي ڦٻائڻ جي سلسلي جو اهو پهريون مرحلو اهڙيءَ طرح ڪاميابيءَ سان سر ڪيو ويو. انهيءَ نقطي تائين ڪهاڻيءَ جو قدر، سچي پچي تاريخ جي عڪس طور، ان جي امڪاني ۽ غيرامڪاني هئڻ جي متعلق اسان جي پنهنجي ذاتي خيالن کان وڌيڪ مضبوط ٻئي ڪنهن معيار ۽ پيماني سان نه ٿو ماپي سگهي. ليڊي مئڪبيٿ وانگر مضبوط قوت ارادي رکندڙ ڪيترن ئي هندستاني راڻين جون اهڙيون حوصله مند ڳالهيون مشهور آهن، جن پردي جي پٺيان رهندي واقعات کي پنهنجي مرضيءَ موجب پئي موڙيو ۽ مرتب ڪيو آهي. ڪيترن موقعن تي برهمڻ وزيرن به پنهنجي راجائن کي، جن جي خدمت ۽ وفاداريءَ جو اهي دم ڀرڻ جي دعويٰ ڪندا هئا، تخت تان لاهي، سندن جاءِ پاڻ والاري آهي <ref>حاشيو:شري هرشا جي وزير، ارجن اهڙيءَ طرح قنوج جي تخت تي پنهنجي آقا جي موت تي غاصبانه قبضو ڪيو. سمٿ، ”ارلي هسٽري آف انڊيا“، ٻيو ڇاپو،ص 326.(4-اي) جيئن ته راول نالي جو وري ٻيو ڀيرو به ذڪر اچڻو آهي، ان ڪري مناسب آهي ته شروع ۾ئي چئي ڇڏجي ته خود اهو نالو به شڪي آهي، ۽ ان جي حوالي سان بيان ڪيل ملڪ جي نالي ۽ ان جي جاءِ وقوع جي شناخت پڻ مشڪوڪ آهي. </ref> ٿي سگهي ٿو ته ٻئي ڪنهن برهمڻ جو اهڙو ساڳيو مثال نه هجي، جنهن عين اهڙيءَ طرح رت جي درياهه مان لنگهي، تخت تي ناجائز طور قبضو ڪيو هجي جيئن چچ ڪيو، پر چچ هڪ ڀيرو پنهنجي ضمير جي خلاف عمل ڪري، ۽ زورآور سُهنديءَ جي تسلط هيٺ اچڻ کان پوءِ، حالات جي وهڪري ۾ اڳتي وڌندو رهيو. هو ان سلسلي ۾ پاڻ کي ائين چئي سمجهائي پئي سگهيو ته ٻين برهمڻن کي به، جيڪي ٻين هنڌن تي هندستان ۾ تخت تي قابض ٿي ٿيا، پنهنجي اعليٰ جاتيءَ جي مخصوص روايتن کي ترڪ ڪري، کشتري فرقي وانگر هلڻو چلڻو ۽ عمل ڪرڻو ٿي پيو. اسان کي انهيءَ زماني جي سنڌ جي سماج متعلق تمام ٿوري ڄاڻ حاصل آهي؛ پر بعد جي زماني جي تاريخ، جنهن تي اسين آڌار رکي سگهون ٿا، ڏيکاري ٿي ته هتان جا ماڻهو مجموعي طور شاهي خانداني انقلابن ڏانهن حيرت انگيز طور بي نياز ۽ بي پرواهه رهيا آهن، ۽ سندن رتبي ۽ رسوخ وارا ماڻهو گهڻو ڪري اڀرندڙ سج جي پوڄا ڏانهن مائل رهندا آيا آهن. چچ اڳيئي ثابت ڪري چڪو هو ته هو حڪومت ڪري سگهڻ جو اهل هو؛ هاڻي هن اهو به ڏيکاريو ته هو ملڪ جي وڏ گهراڻن نوابن ۽ خاندانن تي اعتماد ڪرڻ ۽ سندن شان ۽ شوڪت کي گهٽائڻ بدران، ان ۾ اضافي ڪرڻ لاءِ تيار هو.<ref name = " لئمبرڪ "/>. ==راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست== {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]] [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] d6pkvukjslmbdaeilg8wrcp6dmmpjdv 0 45342 384247 364799 2026-06-11T06:40:06Z Intisar Ali 8681 /* */ 384247 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = راء ديواجي<br>راء ڏياچ |title = |image = |succession = راء گھراڻي جو پھريون بادشاھ |predecessor = |successor =[[راء سھيرس پھريون]] |regent = |reign = |spouses = |issue = |full name = |house = راء |dynasty =راء گھراڻو |father = |mother = |birth_name = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |date of burial = |place of burial = |religion = ٻڌ ڌرم }} '''راجا ديواجي راء''' يا '''راء ڏياچ'''{{ٻيا نالا|انگريزي=Rai Devaji}} سنڌ جو ھڪ بادشاھ جنھن سنڌ ۾ راء گھراڻي جي بادشاهي جو بنياد وجھي ھڪ مضبوط ايمپائر قائم ڪئي.سندس وفات کانپوءِ [[راء سھيرس پھريون]] تخت تي ويٺو. ==راء گھراڻي جي ايمپائر جا صوبا== دارالحڪومت وارو صوبو، جنهن تي خود سهرس پنهنجي گاديءَ واري شهر الور مان حڪومت ڪندو هو، سو گهڻو ڪري اڄوڪي اپر سنڌ ۽ گهڻو ڪري ديراجات جي ڏاکڻي حصي، ۽ ڪڇيءَ سميت بلوچستان جي ڀرپاسي وارن علائقن تي مشتمل هو. اهڙي طرح ان صوبي کي مرڪزي حيثيت حاصل هئي، ۽ ان ٻن ٻن گورنري صوبن کي، جن جي گاديءَ جا شهر هڪ پاسي سنڌ ۾ برهمڻ آباد ۽ سيوهڻ ۽ ٻئي پاسي پنجاب ۾ اسڪالند ۽ ملتان هئا، تقريباً ٻن ساهميءَ جي پڙن وانگر هڪٻئي جي نسبت ۾ <ref> ”چچ نامو“، ترجمو مرزا قليچ بيگ، ڪراچي، 1900ع، ص 11.</ref> پوريءَ برابريءَ جي وزن ۾ بيهاريو ٿي. برهمڻ آباد جو صوبو سنڌو نديءَ جي اوڀر واريءَ مرڪزي سنڌ، سڄي لوئر سنڌ ۽ شايد ڪڇ تي مشتمل هو، ۽ سيوهڻ (سيوستان) واري صوبي ۾ لڳ ڀڳ جديد لاڙڪاڻو ۽ دادو ضلعا، ۽ ممڪن آهي ته لسٻيلو پڻ شامل هئا. اَسڪالند صوبي ۾ شايد بهاولپور رياست ۽ ان جي آسي پاسي وارا پنجاب جا ضلعا، ۽ ملتان صوبي ۾ اهو سڄو علائقو شامل معلوم ٿئي ٿو، جيڪو وڃي مٿي لوڻاٺين پهاڙين (سالٽ رينج) سان لڳي ٿو، ڇاڪاڻ ته ان لاءِ چيو وڃي ٿو ته انهيءَ صوبي جي سرحد ڪشمير سان مليل هئيو<ref name =" لئمبرڪ " > ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ مسلمانن جي فتح کان اڳ (جلد ٻيو) ليکڪ؛ ايڇ. ٽي. لئمبرڪ :ايڊيشن؛ پهريون 1984ع، ٻيو 1990ع :ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref>. ==راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست== {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] tqwv4zvthg67kqrd2u5j46txsoxlk0i 10 45343 384239 129676 2026-06-11T06:22:36Z Intisar Ali 8681 /* */ 384239 wikitext text/x-wiki *[[راء ديواجي]] *[[راء سھيرس پھريون]] *[[راء ساھسي پھريون]] *[[راء سھيرس ٻيون]] *[[راء ساھسي ٻيون]] 2z2a9j4zljnmvjugpzcwgj7b2zvmpdp 384240 384239 2026-06-11T06:23:23Z Intisar Ali 8681 /* */ 384240 wikitext text/x-wiki *[[راء ديواجي]] *[[راء سھيرس پھريون]] *[[راء ساھسي پھريون]] *[[راءِ سُهيرس ٻيون]] *[[راء ساھسي ٻيون]] h4e0407uuu6oozr4md94twib9ywwngf 384248 384240 2026-06-11T06:46:42Z Intisar Ali 8681 /* */ 384248 wikitext text/x-wiki *[[راء ديواجي]] *[[راء سھيرس پھريون]] *[[راء ساھسي پھريون]] *[[راءِ سُهيرس - ٻيون]] *[[راء ساھسي ٻيون]] 142xijg0f8w5a8o3qajm9vvog42gx5h 384255 384248 2026-06-11T07:01:50Z Intisar Ali 8681 /* */ 384255 wikitext text/x-wiki *[[راء ديواجي]] *[[راء سھيرس پھريون]] *[[راء ساھسي - پھريون]] *[[راءِ سُهيرس - ٻيون]] *[[راء ساھسي ٻيون]] a1dpv3l5cwypm7nuakjnkdw1imurulr 14 51626 384304 333743 2026-06-11T09:31:59Z Memon2025 21315 /* */ 384304 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:ملتان ڊويزن]] [[زمرو:ملتان ڊويزن جا ضلعا]] tkt58o6rsgzfy9zrs9tpcssi15iqmcf 14 51628 384279 333724 2026-06-11T08:54:06Z Memon2025 21315 /* */ 384279 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:گجرات ڊويزن]] [[زمرو:گجرات ڊويزن جا ضلعا]] 25mcndhk0kmdnhxop8thetbkkd1hqj4 0 56127 384189 280453 2026-06-11T04:59:15Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 384189 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = زاڪاٽيڪاس | official_name = زاڪاٽيڪاس جي آزاد ۽ خودمختيار رياست | native_name_lang = es |native_name= | settlement_type = [[ميڪسيڪو جون رياستون|رياست]] | image_flag = Flag of Zacatecas.svg | flag_size = 160px | flag_alt = | image_seal = Coat of arms of Zacatecas.svg | seal_size = 75px | nickname = | motto = ''[[ليبر اومنيا ونسٽ]]''{{-}}<small>''(محنت ھر شئي فتح ڪندي آ)''</small> | anthem = ''[[زاڪاٽيڪاس جي پيشقدمي]]''<br /> <center>[[File:Marcha de Zacatecas.oga]]</center> | image_map = Zacatecas in Mexico (location map scheme).svg | map_caption = ميڪسيڪو ۾ زاڪاٽيڪاس جي رياست | coordinates = {{coord|23|18|N|102|42|W|region:MX-ZAC_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[ميڪسيڪو]] | subdivision_type1 = گادي جو هنڌ | subdivision_name1 = [[زاڪاٽيڪاس شھر ]] | subdivision_type2 = وڏي ۾ وڏو شهر | subdivision_name2 = زاڪاٽيڪاس | subdivision_type3 = [[ميڪسيڪو جون ميونسپلٽيون|ميونسپلٽيون]] | subdivision_name3 = [[زاڪاٽيڪاس جون ميونسيپلٽيون |58]] | established_title = بطور خودمختيار رياست جي شموليت | established_date = 23 ڊسمبر 1823<ref name=diputaciones>{{cite news | title=Las Diputaciones Provinciales| url =http://biblio.juridicas.unam.mx/libros/6/2920/11.pdf|page=15 |language =Spanish}}</ref> | established_title2 = | established_date2 = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[زاڪا جا گورنر|گورنر ]] | leader_name = [[اليجينڊرو ٽيلو ڪرسٽرنا ]] [[File:PRI Party (Mexico).svg|[[انسٽيٽيوشنل ريووليوشنري پارٽي ]]|23px]] | leader_title1 = [[ميڪسيڪو جي سينيٽ|سينيٽر ]]<ref>{{Cite web |title=Senadores por Zacatecas LXI Legislatura |url=http://www.senado.gob.mx/index.php?ver=int&mn=4&sm=4&id=33|publisher=Senado de la Republica |accessdate=April 10, 2010}}</ref> | leader_name1 = [[ماريا سوليڊاڊ لوئوانو ڪانٽو ]] [[File:Morena Party (Mexico).svg|Morena|23px]]<br /> [[جوزا نارو سيسپيڊيز]] [[File:Morena Party (Mexico).svg|Morena|23px]]<br />[[ڪلاڊيا ايڊٿ انايا موتا ]] [[File:PRI logo (Mexico).svg|PRI|23px]] |leader_title2 = [[زاڪاٽيڪاس جو چيمبر آف ڊپٽيز|ڊپٽيز ]]<ref>{{Cite web |title=Listado de Diputados por Grupo Parlamentario del Estado de Zacatecas |url=http://sitl.diputados.gob.mx/LXI_leg/listado_diputados_gpnp.php?tipot=Edo&edot=32 |publisher=Camara de Diputados |accessdate=October 19, 2010}}</ref> |leader_name2 = {{Collapsible list |title = [[ميڪسيڪو جو چيمبر آف ڊپٽيز|فيڊرل ڊپٽيز]] |frame_style = border:none; padding: 0; |title_style = <!-- (optional) --> |list_style = text-align:left;display:none; |1 = • [[File:Morena_logo_(Mexico).svg|MRN|23px]] 4 |2 = • [[File:PAN Party (Mexico).svg|PAN|23px]] 2 |3 = • [[File:PVE Party (Mexico).svg|PVE|23px]] 2 |4 = • [[File:PT_logo_(Mexico).svg|PT|23px]] 1 |5 = • [[File:PRI logo (Mexico).svg|PRI|23px]] 1 |6 = • [[File:PRD logo without border (Mexico).svg|PRD|23px]] 1 }} | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = <ref>{{cite web |title=Resumen |url=http://cuentame.inegi.gob.mx/monografias/informacion/zac/default.aspx?tema=me&e=32|publisher=Cuentame INEGI |accessdate=February 12, 2013}}</ref> | area_total_km2 = 75284 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = [[پکيڙ مطابق ميڪسيڪو جي رياستي فھرست|اٺون نمبر وڏي رياست]] | elevation_m = | elevation_max_footnotes =<ref>{{Cite web |title=Relieve |url=http://cuentame.inegi.gob.mx/monografias/informacion/zac/territorio/relieve.aspx?tema=me&e=32|publisher=Cuentame INEGI |accessdate=October 20, 2010}}</ref> | elevation_max_m = 3200 | elevation_max_ft = | elevation_min_m = | elevation_min_ft = | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=Encuesta Intercensal 2015|url=http://www.inegi.org.mx/est/contenidos/proyectos/encuestas/hogares/especiales/ei2015/doc/eic_2015_presentacion.pdf |accessdate=December 9, 2015}}</ref> | population_total = 1,579,209 | population_as_of = 2015 | population_density_km2 = auto | population_density_rank = [[آبادي ۾ ميڪسيڪو جي رياستي فھرست|25 ھين وڏي رياست ]] | population_demonym = زاڪاٽيڪانو | population_note = | population_rank = [[آبادي ۾ ميڪسيڪو جي رياستي فھرست|25 ھين وڏي رياست ]] | timezone1 = [[سينٽرل ٽائيم زون ]] | utc_offset1 = −6 | timezone1_DST = [[روشني وارو اونھاري جو وقت|روشني واري وقت]] | utc_offset1_DST = −5 | postal_code_type = [[ميڪسيڪو جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ ]] | postal_code = 98, 99 | area_code_type = [[علائقائي ڪوڊ]] | area_code = {{Collapsible list |title = Area codes [[Area codes in Mexico by code (300-399)|1]] and [[Area codes in Mexico by code (400-499)|2]] |frame_style = border:none; padding: 0; |title_style = <!-- (optional) --> |list_style = text-align:left;display:none; |1 = • 346 |2 = • 433 |3 = • 437 |4 = • 457 |5 = • 458 |6 = • 463 |7 = • 467 |8 = • 478 |9 = • 492 |10 = • 493 |11 = • 494 |12 = • 496 |13 = • 498 |14 = • 499 }} | iso_code = MX-ZAC | blank_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريو]] | blank_info_sec1 = {{increase}} 0.760 <span style="color:#090;">high</span> <small>[[List of Mexican states by HDI|Ranked 24th]]</small> | blank_name_sec2 = جي ڊي پي | blank_info_sec2 = US$ 5,171,913.8 يو ايس ڊالر | website = {{URL|http://www.zacatecas.gob.mx|Official Web Site}} | footnotes = }} '''زاڪاٽيڪاس'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Zacatecas '''}} ({{IPA-es|sakaˈtekas|am|ES-pe_-_Zacatecas.ogg}}). جنھن جو سرڪاري نالو ''زاڪاٽيڪاس جي آزاد ۽ خودمختيار رياست '' آھي. اھا ميڪسيڪو جي 32 رياستن مان ھڪ رياست آھي جنھن جي ورھاست 58 ميونسپالٽين ۾ ٿيل آهي. ھن رياست جو گاديءَ جو هنڌ زاڪاٽيڪاس شھر آھي. ==رياست بابت تفصيل== ھي رياست ميڪسيڪو جي اترئين وچولي حصي ۾ واقع آهي. ان جي 2000 ۾ آبادي 1,353,610 ۽ پکيڙ 28,283 چورس ميل يا 73,252 چورس ڪلوميٽر ھئي. رياست جي سمنڊ جي سطح کان سراسري بلندي 7,700 فٽ يا 2,350 ميٽر آهي<ref name="ڪنسائز برٽنيڪا" />. اسپين جيئن ان کي فتح ڪيو تہ ھتي معدنيات جي دريافت شروع ٿي ۽ ان جي ڪجهه کاڻون سورھين صدي عيسويءَ جون ھيون<ref name="ڪنسائز برٽنيڪا" />. ھتان جي مکيه معيشت زراعت، چوپائي مال جي افزائش ۽ گوشت جي انڊسٽري آھي<ref name ="ڪنسائز برٽنيڪا " > Britannica CONCISE ENCYCLOPEDIA-© 2006 BY ENCYCLOPÆDIABRITANNICA, INC.-Encyclopædia Britannica and other fine products are available on the Internet at http://www.britannica.com. (Trademark Reg. U.S. Pat. Off.) Printed in Peru. -page#.2102 - </ref>. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:زاڪاٽيڪاس رياست]] [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جون رياستون]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي انتظامي ورهاست]] hfu3jiiq54ej3ssev4ujxhfm2mxt26g 0 56128 384192 353632 2026-06-11T05:04:04Z Ibne maryam 17680 added [[Category:زاڪاٽيڪاس رياست]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 384192 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = زاڪاٽيڪاس | official_name= | other_name = | settlement_type = شھر ۽ ميونسپالٽي | image_skyline = Zacatecas vistaBufa.jpg | imagesize = 300px | image_caption = زاڪاٽيڪاس شھر جو منظر | image_flag = | flag_size = | image_seal = Escudo de la ciudad de zacatecas.jpg | seal_size = 100px | image_shield = | shield_size = | nickname = کاڻ وارو شھر<br>چاندي جي دل | motto = | image_map = <mapframe frameless align=center width=255 height=255 zoom=12 latitude=22.771667 longitude= -102.575278/> | mapsize = | map_caption = شھر جو اندروني نقشو | pushpin_map = Mexico | pushpin_label_position = above | pushpin_mapsize = 300 | pushpin_map_caption = ميڪسيڪو ۾ مقام | coordinates = {{coord|22|46|25|N|102|34|25|W|region:MX|display=inlin,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[ميڪسيڪو]] | subdivision_type1 = [[رياست]] | subdivision_name1 = [[زاڪاٽيڪاس]] | established_title = قائم ٿيو | established_date = 1548 | established_title2 = ميونسپالٽي جو درجو | established_date2 = 1825 | government_footnotes = | government_type = | leader_title = ميونسپل صدر | leader_name = يوليسيس ڊين سيلي [[فائل:Morena Party (Mexico).svg|15px|مورينا پارٽي]] | leader_title1 = <!--for places with, say, both a mayor and a city manager--> | leader_name1 = پانچو ويلا | total_type = ميونسپالٽي | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_magnitude = | area_total_km2 = 356.14 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | elevation_m = 2440 | population_total = 138,152 | population_as_of = 2005 | population_footnotes = &nbsp; ميونسپالٽي | population_density_km2 = | population_blank1_title = تڪ | population_blank1 = 122,889 <!-- population of seat --> | population_density_blank1_km2 = | population_demonym = | population_note = | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 98000 | area_code = 492 | website = {{in lang|es}} [http://www.capitalzacatecas.gob.mx/ /Official site] | footnotes = {{designation list | embed=yes | designation1 = WHS | designation1_offname = Historic Centre of Zacatecas | designation1_date = 1993 <small>(17th [[World Heritage Committee|session]])</small> | designation1_type = Cultural | designation1_criteria = II, IV | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/676 676] | designation1_free1name = رياستي جماعت | designation1_free1value = ميڪسيڪو | designation1_free2name = خطو | designation1_free2value =لاطيني آمريڪا ۽ ڪيريبين }} | timezone = ميڪسيڪو جو معياري وقت | utc_offset = −6 | timezone_DST = روشني وارو وقت | utc_offset_DST = −5 | elevation_point = of seat }} '''زاڪاٽيڪاس شھر''' (Zacatecas City) [[ميڪسيڪو]] جو شھر، ميونسپالٽي ۽ ميڪسيڪو جي رياست [[زاڪاٽيڪاس]] جو گاديءَ جو هنڌ آهي جيڪو وچ ميڪسيڪو جي اتر ۾ واقع آهي.<ref name="esculturalmente">{{cite news |title= Zacatecas: Esculturalmente arquitectonica |last= Mendizabal |first=José Antonio |newspaper=Reforma |location= Mexico City |date=May 21, 2000 |page=29 |language=Spanish |trans-title=Zacatecas:Sculpturally architectural}}</ref> ھن شھر جي آبادي سال 2000ع ۾ 1,13,947 ھئي.<ref name="ڪنسائز برٽنيڪا" /> ھي شھر ھڪ اونھي ۽ سوڙھي کاھي ۾ سمنڊ جي سطح کان 2,500 ميٽر (8,200 فٽ) جي بلندي تي واقع آهي.<ref name="ڪنسائز برٽنيڪا" /> ھاڻي تائين شھر جي اھم معيشت اتان جون کاڻون آھن. شھر ھڪ واپاري ۽ صنعتڪاري جو پڻ مرڪز آهي ۽ ڪيٿيڊرل ھجڻ جي ڪري پڻ مشھور آھي.<ref name ="ڪنسائز برٽنيڪا " > Britannica CONCISE ENCYCLOPEDIA-© 2006 BY ENCYCLOPÆDIABRITANNICA, INC.-Encyclopædia Britannica and other fine products are available on the Internet at http://www.britannica.com. (Trademark Reg. U.S. Pat. Off.) Printed in Peru. -page#.2102 - </ref> ھن شھر جو بنياد سال 1548ع ۾ پيو ۽ ٻہ سال پوء ھتي چاندي جي دريافت ٿي جنهن ڪري کيس سال 1585ع ۾ ھڪ شھر جي حيثيت ڏني وئي.<ref name="ڪنسائز برٽنيڪا" /> اوڻوھين صدي عيسويءَ تائين ھن شھر جي چوڌاري چاندي جي کاڻين مان دنيا جي چاندي جو پنجون حصو نڪري چڪو ھو.<ref name="ڪنسائز برٽنيڪا" /> ==تاريخ== ھن شھر جي ابتدا سورھين صدي عيسويءَ ۾ اتي معدنياتي کاڻ لاء اسپيني ڪيمپ لڳائڻ سان ٿي. هن وقت مقامي رھاڪو ان ڳالھه کان واقف ھيا تہ اتي چاندي ۽ ٻي معدنيات جا ذخيرا آهن. ان دولت جي ڪري ھتي تيزي سان ھي شھر وسجي [[آمريڪا|نئين اسپين]] جو ھڪ اھم شھر ٿي ويو جنھن جي چاندي [[اسپين]] جي شاھي حڪومت کي مالا مال ڪيو. اوڻوھين صدي ۾ ھن علائقي ۾ جنگ لڳي ھئي ۽ ويھين صديءَ ۾ 1914ع ۾ ھن علائقي وري تي ميڪسيڪو واري انقلاب وقت "جنگ زاڪاٽيڪاس" لڳي جنھن بعد ھن شھر تي فرانسسڪو ولا قبضو ڪيو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو ۾ شهر]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا شھر]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي تهذيب]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:ميڪسيڪو ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:زاڪاٽيڪاس رياست]] pk1je5t4wxf14w5ce4dw2at84wowisq 384193 384192 2026-06-11T05:05:56Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 384193 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = زاڪاٽيڪاس | official_name= | other_name = | settlement_type = شھر ۽ ميونسپالٽي | image_skyline = Zacatecas vistaBufa.jpg | imagesize = 300px | image_caption = زاڪاٽيڪاس شھر جو منظر | image_flag = | flag_size = | image_seal = Escudo de la ciudad de zacatecas.jpg | seal_size = 100px | image_shield = | shield_size = | nickname = کاڻ وارو شھر<br>چاندي جي دل | motto = | image_map = <mapframe frameless align=center width=255 height=255 zoom=12 latitude=22.771667 longitude= -102.575278/> | mapsize = | map_caption = شھر جو اندروني نقشو | pushpin_map = Mexico | pushpin_label_position = above | pushpin_mapsize = 300 | pushpin_map_caption = ميڪسيڪو ۾ مقام | coordinates = {{coord|22|46|25|N|102|34|25|W|region:MX|display=inlin,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[ميڪسيڪو]] | subdivision_type1 = [[رياست]] | subdivision_name1 = [[زاڪاٽيڪاس]] | established_title = قائم ٿيو | established_date = 1548 | established_title2 = ميونسپالٽي جو درجو | established_date2 = 1825 | government_footnotes = | government_type = | leader_title = ميونسپل صدر | leader_name = يوليسيس ڊين سيلي [[فائل:Morena Party (Mexico).svg|15px|مورينا پارٽي]] | leader_title1 = <!--for places with, say, both a mayor and a city manager--> | leader_name1 = پانچو ويلا | total_type = ميونسپالٽي | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_magnitude = | area_total_km2 = 356.14 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | elevation_m = 2440 | population_total = 138,152 | population_as_of = 2005 | population_footnotes = &nbsp; ميونسپالٽي | population_density_km2 = | population_blank1_title = تڪ | population_blank1 = 122,889 <!-- population of seat --> | population_density_blank1_km2 = | population_demonym = | population_note = | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 98000 | area_code = 492 | website = {{in lang|es}} [http://www.capitalzacatecas.gob.mx/ /Official site] | footnotes = {{designation list | embed=yes | designation1 = WHS | designation1_offname = Historic Centre of Zacatecas | designation1_date = 1993 <small>(17th [[World Heritage Committee|session]])</small> | designation1_type = Cultural | designation1_criteria = II, IV | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/676 676] | designation1_free1name = رياستي جماعت | designation1_free1value = ميڪسيڪو | designation1_free2name = خطو | designation1_free2value =لاطيني آمريڪا ۽ ڪيريبين }} | timezone = ميڪسيڪو جو معياري وقت | utc_offset = −6 | timezone_DST = روشني وارو وقت | utc_offset_DST = −5 | elevation_point = of seat }} '''زاڪاٽيڪاس شھر''' (Zacatecas City) [[ميڪسيڪو]] جو شھر، ميونسپالٽي ۽ ميڪسيڪو جي رياست [[زاڪاٽيڪاس]] جو گاديءَ جو هنڌ آهي جيڪو وچ ميڪسيڪو جي اتر ۾ واقع آهي.<ref name="esculturalmente">{{cite news |title= Zacatecas: Esculturalmente arquitectonica |last= Mendizabal |first=José Antonio |newspaper=Reforma |location= Mexico City |date=May 21, 2000 |page=29 |language=Spanish |trans-title=Zacatecas:Sculpturally architectural}}</ref> ھن شھر جي آبادي سال 2000ع ۾ 1,13,947 ھئي.<ref name="ڪنسائز برٽنيڪا" /> ھي شھر ھڪ اونھي ۽ سوڙھي کاھي ۾ سمنڊ جي سطح کان 2,500 ميٽر (8,200 فٽ) جي بلندي تي واقع آهي.<ref name="ڪنسائز برٽنيڪا" /> ھاڻي تائين شھر جي اھم معيشت اتان جون کاڻون آھن. شھر ھڪ واپاري ۽ صنعتڪاري جو پڻ مرڪز آهي ۽ ڪيٿيڊرل ھجڻ جي ڪري پڻ مشھور آھي.<ref name ="ڪنسائز برٽنيڪا " > Britannica CONCISE ENCYCLOPEDIA-© 2006 BY ENCYCLOPÆDIABRITANNICA, INC.-Encyclopædia Britannica and other fine products are available on the Internet at http://www.britannica.com. (Trademark Reg. U.S. Pat. Off.) Printed in Peru. -page#.2102 - </ref> ھن شھر جو بنياد سال 1548ع ۾ پيو ۽ ٻہ سال پوء ھتي چاندي جي دريافت ٿي جنهن ڪري کيس سال 1585ع ۾ ھڪ شھر جي حيثيت ڏني وئي.<ref name="ڪنسائز برٽنيڪا" /> اوڻوھين صدي عيسويءَ تائين ھن شھر جي چوڌاري چاندي جي کاڻين مان دنيا جي چاندي جو پنجون حصو نڪري چڪو ھو.<ref name="ڪنسائز برٽنيڪا" /> ==تاريخ== ھن شھر جي ابتدا سورھين صدي عيسويءَ ۾ اتي معدنياتي کاڻ لاء اسپيني ڪيمپ لڳائڻ سان ٿي. هن وقت مقامي رھاڪو ان ڳالھه کان واقف ھيا تہ اتي چاندي ۽ ٻي معدنيات جا ذخيرا آهن. ان دولت جي ڪري ھتي تيزي سان ھي شھر وسجي [[آمريڪا|نئين اسپين]] جو ھڪ اھم شھر ٿي ويو جنھن جي چاندي [[اسپين]] جي شاھي حڪومت کي مالا مال ڪيو. اوڻوھين صدي ۾ ھن علائقي ۾ جنگ لڳي ھئي ۽ ويھين صديءَ ۾ 1914ع ۾ ھن علائقي وري تي ميڪسيڪو واري انقلاب وقت "جنگ زاڪاٽيڪاس" لڳي جنھن بعد ھن شھر تي فرانسسڪو ولا قبضو ڪيو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:زاڪاٽيڪاس شهر]] [[زمرو:زاڪاٽيڪاس رياست]] [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو ۾ شهر]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا شھر]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي تهذيب]] [[زمرو:زاڪاٽيڪاس رياست جا شهر]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:ميڪسيڪو ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] eu4cipe3ohbl58ew2o5k2dq020rm0ai 0 56244 384199 302917 2026-06-11T05:12:31Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 384199 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name = زاپوپان<br>Zapopan |name = |other_name = |native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> |nickname = |settlement_type = [[شھر]] ۽ ميونسيپلٽي |total_type = ميونسيپلٽي |motto = <!-- images and maps -----------> | image = {{Photomontage | photo1a = BASILICA ZAPOPAN IV, JALISCO.jpg{{!}}Basilica | photo1b = MONUMENTO DEL MAIZ III, ZAPOPAN, JALISCO.jpg{{!}}Monumento del Maiz | photo1c = Arcos de Zapopan, Jalisco 18.JPG | photo1d = Zapopan.jpg{{!}}Zapopan | photo1e = Palacio Municipal de Zapopan, Jalisco 02.JPG | photo2a = Puerta de Hierro ZM Guadalajara México.jpg{{!}}Panoramica de Puerta de Hierro | spacing = 1 | border = 1 | color_border = white | color= white | size = 275 | foot_montage = زاپوپان جا منظر جنھن ۾ بيسليڪا، مڪئي وارو يادگار، آرڪوس ڊي، ميونسپل محل، پيورٽا ڊي ھائيرو وارو پينوراما منظر ڏيکاريل }} |image_caption = زاپوپان شھر جا منظر |image_flag = Flag of Zapopan.svg |flag_size = |image_seal = Escudo de Zapopan.svg |seal_size = |image_shield = |shield_size = |city_logo = |citylogo_size = |image_map = File:Zapopan (municipio de Jalisco).png |mapsize = |map_caption = جيلسڪو ۾ زاپوپان ميونسيپلٽي جو مقام |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = Mexico |pushpin_label_position =above |pushpin_mapsize =300 |pushpin_map_caption = [[ميڪسيڪو]] ۾ زاپوپان جو مقام <!-- Location ------------------> |subdivision_type = [[ملڪ]] |subdivision_name = [[ميڪسيڪو]] |subdivision_type1 = [[رياست]] |subdivision_name1 = {{flagicon|Jalisco}} جيلسڪو |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = ميونسيپلٽي جو صدر |leader_name = پابلو ليمس |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = قيام |established_date = 8 ڊسمبر، 1541ع |established_title1 = |established_date1 = |established_title2= ميونسيپلٽي جي حيثيت |established_date2 = 1825 |established_title3 = |established_date3 = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 =893.15 |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = |area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = 2005 |population_footnotes = &nbsp; ميونسيپلٽي واري |population_note = |population_total = 1155790 |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_blank1_title = شھر واري |population_blank1 = 1026492 <!-- population of seat --> |population_blank2_title = |population_blank2 = |population_density_blank1_km2 = 1035 |population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> |timezone = ميڪسيڪو جو معياري وقت |utc_offset = −6 |timezone_DST = مرڪزي |utc_offset_DST = −5 |coordinates = {{coord|20|43|13|N|103|23|31|W|region:MX|display=inline}} |elevation_point = شھر جي |elevation_m = 1571 |levation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ |postal_code = 45010 |area_code = 33 |blank_name = |blank_info = |blank1_name = آبادي جو نالو |blank1_info = زاپوپانو |website = {{in lang|es}} [http://www.zapopan.gob.mx/ Municipal official site] |footnotes = }} '''زاپوپان''' (Zapopan) [[ميڪسيڪو]] جو ھڪ شھر ۽ بلديه آهي جيڪا ميڪسيڪو جي رياست جيلسڪو ۾ واقع آهي ۽ اها ان رياست جو ٻيون وڏو شھر آھي. انسائيڪلوپيڊيا برٽنيڪا مطابق ھن شھر جي آبادي سال 2000ع ۾ 9,10,690 ھئي.<ref name ="ڪنسائز برٽنيڪا " > Britannica CONCISE ENCYCLOPEDIA-© 2006 BY ENCYCLOPÆDIABRITANNICA, INC.-Encyclopædia Britannica and other fine products are available on the Internet at http://www.britannica.com. (Trademark Reg. U.S. Pat. Off.) Printed in Peru. -page#.2103 - </ref> ميڪسيڪو جي الھندي پاسي جي وچ تي جيلسڪو رياست ۾ گواڊلهارا ندي جي وادي ۾ واقع آهي.<ref name="ڪنسائز برٽنيڪا" /> ھي شھر رياست جيلسڪو جو واپار ۽ زرعي صنعت جو مرڪز آهي جنھن جي پسگردائيءَ ۾ اناج، ميوا، ڪپھ، ڪمند، ڀاڄين جي پيدوار، چوپائي مال جي افزائش ۽ ماکي جي مکين جي افزائش سان گڏوگڏ سياحت پڻ اتان جي معيشت جو حصو آهي.<ref name="ڪنسائز برٽنيڪا" /> ھتي سترھين صدي جي ٺھيل زاپوپان واري بيسيليڪا سياحن جو مرڪز آهي.<ref name="ڪنسائز برٽنيڪا" /> ==پڻ ڏسو== [[:باب:شهر]] [[:باب:اتر آمريڪا]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:زاپوپان]] [[زمرو:جاليسڪو رياست]] [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو ۾ شهر]] [[زمرو:جاليسڪو رياست جا شهر]] 5ysdft7kdv9db2u1g900szl92g91d60 0 71560 384183 333841 2026-06-11T04:52:18Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 384183 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | settlement_type = [[شهر]] | official_name = ''Ciudad de Guadalajara''<br /> گواڊلهارا شهر | name = گواڊلهارا<br />Guadalajara | nickname = La Perla de Occidente، La Ciudad de las Rosas (اسپيني) (اولهه جو موتي، گلابن جو شهر) | motto = Somos más por Guadalajara (اسپيني) (اسين گواڊلهارا جي ڪارڻ عظيم آهيون) | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | image_shield = Coat of Arms of Guadalajara (Mexico).svg | image_map = Guadalajara - Jalisco.svg | mapsize = 250px | map_caption = چالسڪو صوبي جي نقشي ۾ گواڊلهارا شهر جو محل وقوع | image_map1 = | map_caption1 = | mapsize1 = | pushpin_map = Mexico | pushpin_mapsize = 250 | coordinates_region = MX | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[ميڪسيڪو]] | subdivision_type1 = [[رياست]] | subdivision_name1 = چالسڪو صوبو | subdivision_type2 = [[علائقو]] | subdivision_name2 = مرڪزي | subdivision_type3 = [[بلديه]] | subdivision_name3 = گواڊلهارا | government_type = | leader_party = | leader_title = [[ميئر]] | leader_name = راميرو هرنانڊز گارشيا | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | founder = ڪرسٽوبيل ڊي اوناتي | established_title = قيام | established_date = 14 فيبروري، 1542ع | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = | area_magnitude = | area_total_km2 = 151 | area_total_sq_mi = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = 2734 | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2010ع | population_note = | population_total = 1495189 | population_density_km2 = 10361 | population_density_sq_mi = | population_metro = 4424252 | population_density_metro_km2 = 1583 | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_blank1_title = نالو آبادي | population_blank1 = ٽاپاٽيو، گواڊلهاريهور | timezone = ميڪسيڪو جو معياري وقت (CTS) | HDI = 0.860 – اعليٰ | utc_offset = −6 | timezone_DST = ميڪسيڪو جو معياري وقت (CDT) | utc_offset_DST = −5 | latd = 20 | latm = 40 | latNS = N | longd = 103 | longm = 21 | longEW = W | elevation_m = 1566 | elevation_ft = 5138 | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | website = {{URL|http://www.guadalajara.gob.mx}} | footnotes = }} '''گواڊلهارا''' (Guadalajara) ({{IPAc-en|ˌ|ɡ|w|ɑ:|d|əl|ə|ˈ|h|ɑr|ə}}،<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/guadalajara Guadalajara], entry in ''Dictionary.com Unabridged (v 1.1)'', accessed March 18, 2008, retranscribed into IPA</ref> اسپيني {{Audio-IPA|GuadalajaraPronunciation.ogg|ɡwaðalaˈxaɾa}} هي [[ميڪسيڪو]] جي رياست چالسڪو جو راڄڳڙهه ۽ بلديه جي گادي آهي. 15,64,514 جي آبادي سان هي ميڪسيڪو جي ٻي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري بلديه آهي.<ref name="CONAPOProy">[http://www.conapo.gob.mx/00cifras/5.htm Consejo Nacional de Población, México; Proyecciones de la Población de México 2005–2050] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012092602/http://www.conapo.gob.mx/00cifras/5.htm |date=2007-10-12 }} Retrieved on 2008-10-18.</ref> == آبهو‏‏ا == <div style="width:75%;"> {{Weather box |location = گواڊلهار, ميڪسيڪو (1951–2010)(گوادالاخارا،میخیکو) |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 35.0 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 39.0 |Apr record high C = 41.0 |May record high C = 39.0 |Jun record high C = 38.5 |Jul record high C = 37.0 |Aug record high C = 36.5 |Sep record high C = 36.0 |Oct record high C = 35.0 |Nov record high C = 32.0 |Dec record high C = 33.0 |year record high C = 41.0 |Jan high C = 24.7 |Feb high C = 26.5 |Mar high C = 29.0 |Apr high C = 31.2 |May high C = 32.5 |Jun high C = 30.5 |Jul high C = 27.5 |Aug high C = 27.3 |Sep high C = 27.1 |Oct high C = 27.1 |Nov high C = 26.4 |Dec high C = 24.7 |year high C = 27.9 |Jan mean C = 17.1 |Feb mean C = 18.4 |Mar mean C = 20.7 |Apr mean C = 22.8 |May mean C = 24.5 |Jun mean C = 23.9 |Jul mean C = 22.0 |Aug mean C = 21.9 |Sep mean C = 21.8 |Oct mean C = 21.0 |Nov mean C = 19.2 |Dec mean C = 17.5 |year mean C = 20.9 |Jan low C = 9.5 |Feb low C = 10.3 |Mar low C = 12.3 |Apr low C = 14.3 |May low C = 16.4 |Jun low C = 17.3 |Jul low C = 16.5 |Aug low C = 16.4 |Sep low C = 16.5 |Oct low C = 14.9 |Nov low C = 12.1 |Dec low C = 10.3 |year low C = 13.9 |Jan record low C = -1.5 |Feb record low C = 0.0 |Mar record low C = 1.0 |Apr record low C = 0.0 |May record low C = 1.0 |Jun record low C = 10.0 |Jul record low C = 9.0 |Aug record low C = 11.0 |Sep record low C = 10.0 |Oct record low C = 8.0 |Nov record low C = 3.0 |Dec record low C = -1.0 |year record low C = -1.5 |rain colour = green |Jan rain mm = 15.6 |Feb rain mm = 6.6 |Mar rain mm = 4.7 |Apr rain mm = 6.2 |May rain mm = 24.9 |Jun rain mm = 191.2 |Jul rain mm = 272.5 |Aug rain mm = 226.1 |Sep rain mm = 169.5 |Oct rain mm = 61.4 |Nov rain mm = 13.7 |Dec rain mm = 10.0 |year rain mm = 1002.4 |unit rain days = 0.1 mm |Jan rain days = 2.1 |Feb rain days = 1.2 |Mar rain days = 0.7 |Apr rain days = 1.1 |May rain days = 3.5 |Jun rain days = 15.2 |Jul rain days = 21.6 |Aug rain days = 20.0 |Sep rain days = 15.5 |Oct rain days = 6.4 |Nov rain days = 1.8 |Dec rain days = 1.8 |year rain days = 90.9 |Jan humidity = 54 |Feb humidity = 48 |Mar humidity = 45 |Apr humidity = 40 |May humidity = 43 |Jun humidity = 61 |Jul humidity = 72 |Aug humidity = 73 |Sep humidity = 73 |Oct humidity = 67 |Nov humidity = 60 |Dec humidity = 60 |year humidity = 58 |Jan sun = 219.6 |Feb sun = 239.3 |Mar sun = 264.9 |Apr sun = 264.3 |May sun = 291.1 |Jun sun = 221.5 |Jul sun = 198.5 |Aug sun = 210.7 |Sep sun = 191.1 |Oct sun = 223.5 |Nov sun = 232.3 |Dec sun = 187.0 |year sun = 2743.8 |source 1 = Servicio Meteorológico Nacional <ref name="SMN">{{cite web | url = http://smn.cna.gob.mx/climatologia/Normales5110/NORMAL14066.TXT | title = NORMALES CLIMATOLÓGICAS 1951–2010 | publisher = Servicio Meteorológico Nacional | language = Spanish | accessdate = August 30, 2012 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20190107053222/http://smn.cna.gob.mx/es/climatologia/Normales5110/NORMAL14066.TXT | archivedate = 2019-01-07 | url-status = live }}</ref><ref name = extremas>{{cite web | url = http://smn.cna.gob.mx/climatologia/Max-Extr/00014/00014066.TXT | title = Extreme Temperatures and Precipitation for Guadalajara 1931–2010 | publisher = Servicio Meteorológico Nacional | language = Spanish | accessdate = January 21, 2013 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20190107053224/http://smn.cna.gob.mx/es/climatologia/Max-Extr/00014/00014066.TXT | archivedate = 2019-01-07 | url-status = live }}</ref> |source 2 = Colegio de Postgraduados (humidity and sun 1951–1980)<ref name= clima>{{cite web | url = http://www.cm.colpos.mx/meteoro/progde/norm/norm24/33022.htm | title = Normales climatológicas para Guadalajara, Jalisco. | publisher = Colegio de Postgraduados | language = Spanish | accessdate = January 8, 2013 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20190107053225/http://www.cm.colpos.mx/meteoro/progde/norm/norm24/33022.htm | archivedate = 2019-01-07 | url-status = dead }}</ref> |date=April 2011}} </div> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گواڊالهارا]] [[زمرو:جاليسڪو رياست]] [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو ۾ شهر]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا شھر]] qghyjs3k96bfege5o8h332zejvppc3u 384196 384183 2026-06-11T05:09:40Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 384196 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | settlement_type = [[شهر]] | official_name = ''Ciudad de Guadalajara''<br /> گواڊلهارا شهر | name = گواڊلهارا<br />Guadalajara | nickname = La Perla de Occidente، La Ciudad de las Rosas (اسپيني) (اولهه جو موتي، گلابن جو شهر) | motto = Somos más por Guadalajara (اسپيني) (اسين گواڊلهارا جي ڪارڻ عظيم آهيون) | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | image_shield = Coat of Arms of Guadalajara (Mexico).svg | image_map = Guadalajara - Jalisco.svg | mapsize = 250px | map_caption = چالسڪو صوبي جي نقشي ۾ گواڊلهارا شهر جو محل وقوع | image_map1 = | map_caption1 = | mapsize1 = | pushpin_map = Mexico | pushpin_mapsize = 250 | coordinates_region = MX | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[ميڪسيڪو]] | subdivision_type1 = [[رياست]] | subdivision_name1 = چالسڪو صوبو | subdivision_type2 = [[علائقو]] | subdivision_name2 = مرڪزي | subdivision_type3 = [[بلديه]] | subdivision_name3 = گواڊلهارا | government_type = | leader_party = | leader_title = [[ميئر]] | leader_name = راميرو هرنانڊز گارشيا | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | founder = ڪرسٽوبيل ڊي اوناتي | established_title = قيام | established_date = 14 فيبروري، 1542ع | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = | area_magnitude = | area_total_km2 = 151 | area_total_sq_mi = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = 2734 | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2010ع | population_note = | population_total = 1495189 | population_density_km2 = 10361 | population_density_sq_mi = | population_metro = 4424252 | population_density_metro_km2 = 1583 | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_blank1_title = نالو آبادي | population_blank1 = ٽاپاٽيو، گواڊلهاريهور | timezone = ميڪسيڪو جو معياري وقت (CTS) | HDI = 0.860 – اعليٰ | utc_offset = −6 | timezone_DST = ميڪسيڪو جو معياري وقت (CDT) | utc_offset_DST = −5 | latd = 20 | latm = 40 | latNS = N | longd = 103 | longm = 21 | longEW = W | elevation_m = 1566 | elevation_ft = 5138 | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | website = {{URL|http://www.guadalajara.gob.mx}} | footnotes = }} '''گواڊلهارا''' (Guadalajara) ({{IPAc-en|ˌ|ɡ|w|ɑ:|d|əl|ə|ˈ|h|ɑr|ə}}،<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/guadalajara Guadalajara], entry in ''Dictionary.com Unabridged (v 1.1)'', accessed March 18, 2008, retranscribed into IPA</ref> اسپيني {{Audio-IPA|GuadalajaraPronunciation.ogg|ɡwaðalaˈxaɾa}} هي [[ميڪسيڪو]] جي رياست چالسڪو جو راڄڳڙهه ۽ بلديه جي گادي آهي. 15,64,514 جي آبادي سان هي ميڪسيڪو جي ٻي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري بلديه آهي.<ref name="CONAPOProy">[http://www.conapo.gob.mx/00cifras/5.htm Consejo Nacional de Población, México; Proyecciones de la Población de México 2005–2050] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012092602/http://www.conapo.gob.mx/00cifras/5.htm |date=2007-10-12 }} Retrieved on 2008-10-18.</ref> == آبهو‏‏ا == <div style="width:75%;"> {{Weather box |location = گواڊلهار, ميڪسيڪو (1951–2010)(گوادالاخارا،میخیکو) |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 35.0 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 39.0 |Apr record high C = 41.0 |May record high C = 39.0 |Jun record high C = 38.5 |Jul record high C = 37.0 |Aug record high C = 36.5 |Sep record high C = 36.0 |Oct record high C = 35.0 |Nov record high C = 32.0 |Dec record high C = 33.0 |year record high C = 41.0 |Jan high C = 24.7 |Feb high C = 26.5 |Mar high C = 29.0 |Apr high C = 31.2 |May high C = 32.5 |Jun high C = 30.5 |Jul high C = 27.5 |Aug high C = 27.3 |Sep high C = 27.1 |Oct high C = 27.1 |Nov high C = 26.4 |Dec high C = 24.7 |year high C = 27.9 |Jan mean C = 17.1 |Feb mean C = 18.4 |Mar mean C = 20.7 |Apr mean C = 22.8 |May mean C = 24.5 |Jun mean C = 23.9 |Jul mean C = 22.0 |Aug mean C = 21.9 |Sep mean C = 21.8 |Oct mean C = 21.0 |Nov mean C = 19.2 |Dec mean C = 17.5 |year mean C = 20.9 |Jan low C = 9.5 |Feb low C = 10.3 |Mar low C = 12.3 |Apr low C = 14.3 |May low C = 16.4 |Jun low C = 17.3 |Jul low C = 16.5 |Aug low C = 16.4 |Sep low C = 16.5 |Oct low C = 14.9 |Nov low C = 12.1 |Dec low C = 10.3 |year low C = 13.9 |Jan record low C = -1.5 |Feb record low C = 0.0 |Mar record low C = 1.0 |Apr record low C = 0.0 |May record low C = 1.0 |Jun record low C = 10.0 |Jul record low C = 9.0 |Aug record low C = 11.0 |Sep record low C = 10.0 |Oct record low C = 8.0 |Nov record low C = 3.0 |Dec record low C = -1.0 |year record low C = -1.5 |rain colour = green |Jan rain mm = 15.6 |Feb rain mm = 6.6 |Mar rain mm = 4.7 |Apr rain mm = 6.2 |May rain mm = 24.9 |Jun rain mm = 191.2 |Jul rain mm = 272.5 |Aug rain mm = 226.1 |Sep rain mm = 169.5 |Oct rain mm = 61.4 |Nov rain mm = 13.7 |Dec rain mm = 10.0 |year rain mm = 1002.4 |unit rain days = 0.1 mm |Jan rain days = 2.1 |Feb rain days = 1.2 |Mar rain days = 0.7 |Apr rain days = 1.1 |May rain days = 3.5 |Jun rain days = 15.2 |Jul rain days = 21.6 |Aug rain days = 20.0 |Sep rain days = 15.5 |Oct rain days = 6.4 |Nov rain days = 1.8 |Dec rain days = 1.8 |year rain days = 90.9 |Jan humidity = 54 |Feb humidity = 48 |Mar humidity = 45 |Apr humidity = 40 |May humidity = 43 |Jun humidity = 61 |Jul humidity = 72 |Aug humidity = 73 |Sep humidity = 73 |Oct humidity = 67 |Nov humidity = 60 |Dec humidity = 60 |year humidity = 58 |Jan sun = 219.6 |Feb sun = 239.3 |Mar sun = 264.9 |Apr sun = 264.3 |May sun = 291.1 |Jun sun = 221.5 |Jul sun = 198.5 |Aug sun = 210.7 |Sep sun = 191.1 |Oct sun = 223.5 |Nov sun = 232.3 |Dec sun = 187.0 |year sun = 2743.8 |source 1 = Servicio Meteorológico Nacional <ref name="SMN">{{cite web | url = http://smn.cna.gob.mx/climatologia/Normales5110/NORMAL14066.TXT | title = NORMALES CLIMATOLÓGICAS 1951–2010 | publisher = Servicio Meteorológico Nacional | language = Spanish | accessdate = August 30, 2012 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20190107053222/http://smn.cna.gob.mx/es/climatologia/Normales5110/NORMAL14066.TXT | archivedate = 2019-01-07 | url-status = live }}</ref><ref name = extremas>{{cite web | url = http://smn.cna.gob.mx/climatologia/Max-Extr/00014/00014066.TXT | title = Extreme Temperatures and Precipitation for Guadalajara 1931–2010 | publisher = Servicio Meteorológico Nacional | language = Spanish | accessdate = January 21, 2013 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20190107053224/http://smn.cna.gob.mx/es/climatologia/Max-Extr/00014/00014066.TXT | archivedate = 2019-01-07 | url-status = live }}</ref> |source 2 = Colegio de Postgraduados (humidity and sun 1951–1980)<ref name= clima>{{cite web | url = http://www.cm.colpos.mx/meteoro/progde/norm/norm24/33022.htm | title = Normales climatológicas para Guadalajara, Jalisco. | publisher = Colegio de Postgraduados | language = Spanish | accessdate = January 8, 2013 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20190107053225/http://www.cm.colpos.mx/meteoro/progde/norm/norm24/33022.htm | archivedate = 2019-01-07 | url-status = dead }}</ref> |date=April 2011}} </div> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گواڊالهارا]] [[زمرو:جاليسڪو رياست]] [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو ۾ شهر]] [[زمرو:جاليسڪو رياست جا شهر]] q54ypydwuuicd3eqsav3ldm8dxyhejz 0 74525 384290 286682 2026-06-11T09:07:32Z Memon2025 21315 384290 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = Taunsa District <br/> {{Nastaliq|ضِلع تونسا}} | native_name = | settlement_type = [[پنجاب]] جو ضلعو | other_name = | image_skyline = Pakistan - Punjab - Taunsa.png | image_caption = | pushpin_map = Pakistan | pushpin_mapsize = 300 | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = ملک | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[Subdivisions of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[Punjab, Pakistan|Punjab]] | subdivision_type2 = دویزن | subdivision_name2 = [[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] | subdivision_type4 = یونین کائونسل | subdivision_name4 = 13 | seat_type = Headquarters | seat = [[Taunsa]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪميشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪميشنر]] | leader_name = N/A | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر (ڊي ايس پي) | leader_name1 = N/A | area_total_km2 = | population_as_of = [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|2017ع]] | population_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=70603|title = Pakistan: Tehsils and Talukas (Districts and Subdistricts) - Population Statistics, Charts and Map}}</ref> | population_note = | population_total = 677,785 | population_density_km2 = auto | elevation_footnotes = | elevation_m = | postal_code_type = Post code | postal_code = | area_code = | footnotes = | name = تونسه ضلعو | established_title = قيام | established_date = | blank1_name_sec1 = Number of [[پنجاب، پاڪستان جي تعلقن جي فهرست|تعلقا]] | blank1_info_sec1 = 3 | demographics1_title1 = مُکيہ ٻولي(ون) | website = }} '''تونسه ضلعو''' ( [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ، {{Nastaliq|تونٚسہ}} ) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جو هڪ ضلعو آهي۔ اهو سال 2022ع ۾ نئون ٺهيل ضلعو آهي۔ <ref>{{Citation |title=Tehsils & Unions in the District of D.G. Khan - Government of Pakistan |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=7&dn=D.G.%20Khan |accessdate=2024-02-26 |archive-date=2012-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209041130/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=7&dn=D.G.%20Khan |dead-url=unfit }}</ref> اهو سنڌو درياهه جي ڪناري تي واقع آهي۔ تونسا هڪ زرعي علائقو آهي جيڪو پنهنجي زرخيز زمين ۽ فصلن جي ڪري مشهور آهي۔ ضلعي جو اڀرندي ڀاڱو زرخيز میدانن تي مشتمل آهي، جيڪو سنڌو درياهه ۽ ان جي ڪئنال سسٽم ذريعي سيراب ٿئي ٿو، جڏهن ته اولهه وارو حصو [[سليمان جبل|ڪوه سليمان]] جي جبلن تي مشتمل آهي۔ ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:ڊيرا غازي خان ڊويزن]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:ڊيرا غازي خان ڊويزن جا ضلعا]] a4bfqpaf48i6c4cl623vhgbw9dwipt1 384291 384290 2026-06-11T09:08:21Z Memon2025 21315 384291 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = Taunsa District <br/> {{Nastaliq|ضِلع تونسا}} | native_name = | settlement_type = [[پنجاب]] جو ضلعو | other_name = | image_skyline = Pakistan - Punjab - Taunsa.png | image_caption = | pushpin_map = Pakistan | pushpin_mapsize = 300 | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = ملک | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[Subdivisions of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[Punjab, Pakistan|Punjab]] | subdivision_type2 = دویزن | subdivision_name2 = [[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] | subdivision_type4 = یونین کائونسل | subdivision_name4 = 13 | seat_type = Headquarters | seat = [[Taunsa]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪميشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪميشنر]] | leader_name = N/A | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر (ڊي ايس پي) | leader_name1 = N/A | area_total_km2 = | population_as_of = [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|2017ع]] | population_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=70603|title = Pakistan: Tehsils and Talukas (Districts and Subdistricts) - Population Statistics, Charts and Map}}</ref> | population_note = | population_total = 677,785 | population_density_km2 = auto | elevation_footnotes = | elevation_m = | postal_code_type = Post code | postal_code = | area_code = | footnotes = | name = تونسه ضلعو | established_title = قيام | established_date = | blank1_name_sec1 = Number of [[پنجاب، پاڪستان جي تعلقن جي فهرست|تعلقا]] | blank1_info_sec1 = 3 | demographics1_title1 = مُکيہ ٻولي(ون) | website = }} '''تونسه ضلعو''' ( [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ، {{Nastaliq|تونٚسہ}} ) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جو هڪ ضلعو آهي۔ اهو سال 2022ع ۾ نئون ٺهيل ضلعو آهي۔ <ref>{{Citation |title=Tehsils & Unions in the District of D.G. Khan - Government of Pakistan |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=7&dn=D.G.%20Khan |accessdate=2024-02-26 |archive-date=2012-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209041130/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=7&dn=D.G.%20Khan |dead-url=unfit }}</ref> اهو سنڌو درياهه جي ڪناري تي واقع آهي۔ تونسا هڪ زرعي علائقو آهي جيڪو پنهنجي زرخيز زمين ۽ فصلن جي ڪري مشهور آهي۔ ضلعي جو اڀرندي ڀاڱو زرخيز میدانن تي مشتمل آهي، جيڪو سنڌو درياهه ۽ ان جي ڪئنال سسٽم ذريعي سيراب ٿئي ٿو، جڏهن ته اولهه وارو حصو [[سليمان جبل|ڪوه سليمان]] جي جبلن تي مشتمل آهي۔ ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:تونسه ضلعو]] [[زمرو:ڊيرا غازي خان ڊويزن]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:ڊيرا غازي خان ڊويزن جا ضلعا]] gpr4wzt9u3jq7t960mv5f6pr22zi733 0 75217 384107 383898 2026-06-10T21:47:03Z KaleemBot 10779 خودڪار: [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] جو اضافو + ترتيب 384107 wikitext text/x-wiki {{Short description|Districts of Balochistan, Pakistan}} {{Infobox subdivision type | name = بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا<br> Districts of Balochistan, Pakistan | alt_name = | alt_name1 = | alt_name2 = | alt_name3 = | alt_name4 = | map = Districts of Balochistan, Pakistan with district names-2022 by Vijay Kumar Rajput.jpg | caption = <!-- no caption necessary --> | alt = | category = | territory = [[بلوچستان، پاڪستان]] | upper_unit = | start_date = | start_date1 = | start_date2 = | start_date3 = | start_date4 = | legislation_begin = | legislation_begin1 = | legislation_begin2 = | legislation_begin3 = | legislation_begin4 = | legislation_end = | legislation_end1 = | legislation_end2 = | legislation_end3 = | legislation_end4 = | end_date = | end_date1 = | end_date2 = | end_date3 = | end_date4 = | current_number = 36 | number_date = ڊسمبر، 2022ع | type = | type1 = | type2 = | type3 = | type4 = | status = | status1 = | status2 = | status3 = | status4 = | exofficio = | exofficio1 = | exofficio2 = | exofficio3 = | exofficio4 = | population_range = 97,017 ([[ھرنائي ضلعو]]) – 22,75,699 ([[ڪوئيٽا ضلعو]]) <!--| area_range={{Convert||sqkm}} ([[Sohbatpur District]]) – {{Convert|44,748|sqkm}} ([[Chagai District]]) Will be un-commented when we get reliable area stats for Sohbatpur District.-->| government = مقامي حڪومت | government1 = ضلعي انتظاميه | government2 = ضلعا ڪونسل | government3 = | government4 = | subdivision = [[تعلقو|تعلقا]] | subdivision1 = | subdivision2 = | subdivision3 = | subdivision4 = }} بلوچستان صوبو پاڪستان جو سڀ کان گھٽ آبادي وارو صوبو ۽ ايراضي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو صوبو آهي، جيڪو 37 ضلعن ۽ اٺ ڊويزنن ۾ ورهايل آهي.<ref name=":02">{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1632216|title=New division, two districts created in Balochistan|last=Correspondent|first=The Newspaper's Staff|date=2021-06-30|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-06-30}}</ref> هيٺ، توهان کي بلوچستان، پاڪستان ۾ ضلعن جي تازي تاريخ جو جائزو ملندو، هڪ نقشو جيڪو هر ضلعي، بلوچستان جي ڊويزنن ۽ انهن جي ضلعن کي ڏيکاري ٿو، ۽ هڪ فهرست جيڪا هر ضلعي جو نالو، ضلعي جي علائقي، ضلعي جي هيڊ ڪوارٽر جي جڳهه، ضلعي جي آبادي ۽ آبادي جي کثافت (2023 ۾)، هر ضلعي جي سراسري سالياني آبادي جي واڌ جي شرح (1998 ۽ 2023 جي وچ ۾)، ۽ هڪ نقشو جيڪو هر ضلعي جي جڳهه کي ڏيکاري ٿو. ==تاريخ== ===نوآبادياتي دور=== ====1877ع–1901ع==== اهو علائقو جيڪو جديد پاڪستاني صوبي بلوچستان تي پکڙيل آهي، پهريون ڀيرو ضلعن ۽ ڊويزنن کي انگريزن جي دور ۾ انتظامي يونٽن جي طور تي متعارف ڪرايو ويو، ۽ اهو علائقو پهريون ڀيرو 1877 ۾ برطانوي هندستان ۾ شامل ڪيو ويو. بلوچستان علائقي جي پهرين مردم شماري 1891 ۾ ٿي هئي، پر ان ۾ صرف 66 هين ميريڊين اوڀر جي اوڀر ۾ بلوچستان جا حصا شامل هئا، نامڪمل هو، ۽ ڪڏهن به ان بابت ڪا رپورٽ نه لکي وئي هئي. پهرين مڪمل مردم شماري جيڪا مڪمل ڪئي وئي هئي ۽ ان تي هڪ رپورٽ لکيل هئي 1901 ۾ ٿي. 1901 تائين، بلوچستان کي بلوچستان ايجنسي ۽ چيف ڪمشنر جي صوبي بلوچستان ٻنهي ۾ ورهايو ويو، جيڪو عام طور تي برطانوي بلوچستان جي نالي سان پڻ مشهور هو. سال 1901ع ۾، برطانوي بلوچستان ۾ بنيادي طور تي اهي علائقا شامل هئا جيڪي افغانن جي قبضي هيٺ هئا، پر 1879ع ۾ گنڊامڪ جي معاهدي سان انگريزن جي حوالي ڪيا ويا، ۽ 1887ع ۾ باضابطه طور تي برطانوي هندستان قرار ڏنو ويو. ان کي ٻن ضلعن ۾ ورهايو ويو: * ٿل-چوٽيالي ضلعو، جنهن ۾ # دڪي، # شاهرگ (شاهرگ) ۽ # سبي جون تحصيلون شامل هيون، ۽ * ڪوئيٽا-پشين ضلعو، جيڪو # پشين تحصيل، # چمن سب ڊويزن ۽ # شوررود سب ڊويزن ۾ ورهايل هو. انتظاميه هيٺ ڏنل آهي: '''برطانوي بلوچستان صوبو''' * ٺل-چوٽيالي ضلعو # دکي جي تعلقي شهر # شهر (شهرگ) جي تعلقي # سبي تحصيل * ڪوئيٽا-پشين ضلعو # پشين جي تعلقي # چمن سب ڊويزن # شورروڊ سب ڊويزن '''بلوچستان ايجنسي''' * ڏيهي رياستون # خان آف قلات # خاران رياست # لسٻيلا رياست # مڪران رياست * برطانوي ايجنسيون # بولان ايجنسي # چاغئي ايجنسي # ڪوئيٽا-پشين ايجنسي # ٿل-چوٽيالي ايجنسي # زوب ايجنسي * قبائلي علائقا # بگٽي ملڪ # مري ملڪ area which covers the modern-day Pakistani province of [[Balochistan, Pakistan|Balochistan]] was first introduced to districts and divisions as administrative units under the British, and the area was first incorporated into [[British India]] in 1877. The first census of the Balochistan region was held in 1891, but it only covered the parts of Balochistan east of the [[66th meridian east]], was incomplete, and never had a report written about it.<ref name="1901Census">{{cite journal |title=Census of India 1901. Vol. 5, Baluchistan. Pt. 1, Report. |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352843 |publisher=Centre for Studies in Social Sciences, Calcutta |access-date=19 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200706102246if_/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352843 |archive-date=6 July 2020 |date=1902 |jstor=saoa.crl.25352843 |url-status=live}}</ref> The first full census that was completed and had a report written on it took place in 1901. By 1901, Balochistan was divided into both the [[Baluchistan Agency]] and [[Baluchistan (Chief Commissioner's Province)|the Chief Commissioner's Province of Baluchistan]], which was also more commonly known as British Baluchistan. In 1901, British Baluchistan consisted principally of the areas which were under the control of Afghans, but were ceded to the British with the [[Treaty of Gandamak]] in 1879, and were formally declared British India in 1887. It was divided into two districts: Thal-Chotiali District, which consisted of the [[Tehsil]]s of Duki, Shahrig (Shahrug), and Sibi, and Quetta-Pishin District, which was subdivided into Pishin Tehsil, Chaman Subdivision, and Shorarud Sub-Division.<ref name="1901Census" /> The administration given below: '''British Balochistan Province''' * Thal-Chotiali District # Duki tehsil # Shahrig (Shahrug) tehsil # Sibi tehsil * Quetta-Pishin District # Pishin Tehsil # Chaman Subdivision # Shorarud Sub-Division '''Balochistan Agency''' * Native States # Khan of Kalat # Kharan State # Las bela State # Makran State * British Agencies # Bolan Agency # Chagai Agency # Quetta-Pishin Agency # Thal-Chotiali Agency # Zhob Agency * Tribal Areas # Bugti Country # Marri Country The Baluchistan Agency was split into three divisions: The areas directly administered by the British, the Native States, and the Tribal Areas.<ref name="1901Census" /> The areas directly administered by the British consisted of the Bolan Agency, the Chagai Agency (which consisted of Chagai, Nushki, and Western Sinjrani), the Quetta-Pishin Agency (which consisted of Quetta Tehsil excluding Shorarud), the Thal-Chotiali Agency (made of the Barkhan Tehsil, the Kohlu Sub-Tehsil, and the Sanjawi (Sinjawi) Sub-Tehsil), and the Zhob Agency (which included Fort Sandeman, Hindobagh, Loralai, Musakhel, and Qilla Saifullah Tehsils).<ref name="1901Census" /> There were four autonomous princely states, making up the native states, in Balochistan: [[Kharan (princely state)|The state of Kharan]] (which was a vassal of Qalat), [[Las Bela (princely state)|The state of Las Bela]], [[Makran (princely state)|The state of Makran]], and the [[Khanate of Qalat]] (which was divided into Domki, Kaheri, and Umrani Country; Jhalawan Country; Kachhi Country; Nasirabad Niabat; and Sarawan Country).<ref name="1901Census" /> The two tribal areas were Bugti Country and Marri Country. The tribal areas consisted of [[Baloch people|Baloch]] tribes which, as per the census report of 1901, exhibited "nomadic tendency to the largest degree".<ref name="1901Census" /> This meant that the administrative setup of the Balochistan region under British control was as follows in 1901:<ref name="1901Census" /> =====Territories which do not exist anymore===== * British Baluchistan *** Quetta-Pishin District *** Thal-Chotiali District * Baluchistan Agency *** Quetta-Pishin Agency *** Thal-Chotiali Agency *** Bolan Agency *** Chagai Agency *** Zhob Agency * Tribal Areas *** Bugti Country *** Marri Country * Native Princely States *** State of Makrann *** Kharan (princely state) *** Las Bela (princely state) *** Khanate of Qalat ====1901ع –1947ع==== By the time of the 1911 census, all the directly administered territories of the Baluchistan Agency had been abolished and reformed into districts in the Chief Commissioner's Province (British Baluchistan). Thal-Chotiali District was also abolished. In their place came the six districts of Bolan (previously Bolan Agency), Chagai (previously Chagai Agency), Loralai (previously parts of Thal-Chotiali District and Thal-Chotiali Agency), Quetta-Pishin (previously Quetta-Pishin District and Quetta-Pishin Agency), Sibi (previously parts of Thal-Chotiali District and Thal-Chotiali Agency), and Zhob (previously Zhob Agency). The two Tribal Areas of Bugti Country and Marri Country were also abolished as a separate unit and were made a part of Sibi District called Marri-Bugti Country (which became known the unadministered area of Sibi District, as opposed to the administered areas which covered parts of Thal-Chotiali District and Thal-Chotiali Agency).<ref name="1911Census">{{cite journal |title=Census of India 1911. Vol. 4, Baluchistan : pt. 1, Report; pt. 2, Tables. |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393763 |publisher=Centre for Studies in Social Sciences, Calcutta |access-date=14 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114213533/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393763 |archive-date=14 November 2020 |date=1913 |volume=1 |jstor=saoa.crl.25393763 |url-status=live}}</ref> No changes occurred to the administrative setup of the Native Princely States, which now made up the entire Baluchistan Agency until 1940, when the State of Kharan gained complete independence from the Khanate of Qalat. This did not, though, have any effect on the borders and administrative units of the borders themselves, as the State of Kharan already existed as an entity before. The only difference was now it was completely separate from Qalat.<ref name="1941Census">{{cite journal |title=Census of India, 1941. Vol. 14, Baluchistan |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215993 |publisher=Centre for Studies in Social Sciences, Calcutta |access-date=14 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114221329/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215993 |archive-date=14 November 2020 |date=1942 |jstor=saoa.crl.28215993 |url-status=live|author1=India Census Commissioner |volume=14 }}</ref> This left the following administrative setup, which would see no changes through the 1921,<ref name="1921Census">{{cite journal |title=Census of India 1921. Vol. 4, Baluchistan : part I, Report; part II, Tables. |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394124 |publisher=Centre for Studies in Social Sciences, Calcutta |access-date=14 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114213707/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394124 |archive-date=14 November 2020 |date=1923 |jstor=saoa.crl.25394124 |url-status=live}}</ref> 1931,<ref name="1931Census">{{cite journal |title=Census of India 1931. Vol. 4, Baluchistan. Pts. 1 & 2, Report [and] Imperial and provincial tables. |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797115 |publisher=Centre for Studies in Social Sciences, Calcutta |access-date=14 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114213859/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797115 |archive-date=14 November 2020 |date=1934 |jstor=saoa.crl.25797115 |url-status=live}}</ref> and 1941 censuses,<ref name="1941Census" /> all the way until Pakistani independence:<ref name="1911Census" /><ref name="1921Census" /><ref name="1931Census" /> =====Territories which do not exist anymore===== * British Baluchistan *** [[Quetta-Pishin District]] *** [[Kachhi District|Bolan District]] *** [[Chagai District]] *** [[Loralai District]] *** [[Sibi District]] *** [[Zhob District]] * Unadmistration Areas of [[Sibi District]] *** [[Marri-Bugti Country]] * Native Princely States *** [[Makran (princely state)|State of Makran]] *** [[Kharan (princely state)]] *** [[Las Bela (princely state)]] *** [[Khanate of Kalat]] ===آزادي کانپوء=== ===1947ع – 1955ع=== On 3 October 1952, the four princely states of [[Khanate of Kalat|Kalat]], [[Kharan (princely state)|Kharan]], [[Las Bela (princely state)|Las Bela]] and [[Makran (princely state)|Makran]] was merged to form [[Baluchistan States Union|Balochistan State Union]] with the capital at the town of [[Kalat, Pakistan|Kalat]]. ==== Administration of Balochistan ==== * [[Quetta Division]] *** [[Quetta-Pishin District]] *** [[Kachhi District|Bolan District]] *** [[Chagai District]] *** [[Loralai District]] *** [[Sibi District]] *** [[Zhob District]] * Unadmistration Areas of [[Sibi District]] *** [[Marri-Bugti Country]] * Balochistan State Union *** [[Makran (princely state)|State of Makran]] *** [[Kharan (princely state)]] *** [[Las Bela (princely state)]] *** [[Khanate of Kalat]] On 14 October 1955, the [[Baluchistan States Union|Balochistan state union]] finally merged into [[Balochistan, Pakistan|Balochistan Province]] to form [[Kalat Division|Kalat division]] and [[Marri-Bugti Country|Marri-Bugti county]] abolished. Administration is given below; * [[Quetta Division]] **[[Quetta-Pishin District]] **[[Kachhi District|Bolan District]] **[[Chagai District]] **[[Loralai District]] **[[Sibi District]] **[[Zhob District]] * [[Kalat Division]] **[[Kalat District]] **[[Makran District]] **[[Kharan District]] **[[Lasbela District]] ====1955ع – 1970ع==== <span style="color:red">In 30 September 1955, To diminish the differences between the two regions, claimed the government, the 'One Unit' programme merged the four provinces of West Pakistan into a single province to parallel the province of East Pakistan (now Bangladesh).</span> ====1970ع – 1998ع==== <span style="color:red">On 1 July 1970, West Pakistan was abolished and all four provinces of Pakistan were restored as 1947.</span> The administration as given below: *<span style="color:blue">Quetta Division</span> **<span style="color:green">Quetta-Pashin District</span> **<span style="color:green">Bolan District</span> **<span style="color:green">Chagai District</span> **<span style="color:green">Loralai District</span> **<span style="color:green">Sibi District</span> **<span style="color:green">Zhob District</span> *<span style="color:blue">Kalat Division</span> **<span style="color:green">Kalat District</span> **<span style="color:green">Makran District</span> **<span style="color:green">Kharan District</span> In 1974, [[Government of Balochistan, Pakistan|Balochistan government]] create three new districts [[Khuzdar District|Khuzdar]] and [[Nasirabad District]] by bifurcation of [[Kalat District]], [[Kohlu District|Kohlu district]] from [[Sibi District|Sibi district]] and [[Sibi Division|Sibi division]] created from [[Quetta Division|Quetta division]]. In 1975, [[Pishin District]] was separated from [[Quetta District]] and [[Lasbela District|Lasbela district]] transferred from [[Karachi Division|Karachi division]] to [[Kalat Division|Kalat division]]<span style="color:red">(From 1970 to 1975 Lasbela district was a part of Sindh province)</span>. On 1 July 1977, [[Makran Division|Makran]] was declared a division and was divided into three districts, named [[Panjgur District|Panjgur]], [[Kech District|Turbat]] and [[Gwadar District|Gwadar]]. In July 1983, [[Dera Bugti District|Dera Bugti]] was established as a separate district . In 1986, [[Ziarat District]] was established, previously being part of [[Sibi District]]. In 1987, [[Jafarabad District|Jafarabad]] was notified a district.district’s headquarters are at [[Dera Allah Yar]], also known as [[Jhat Pat|Jhatpat]] among locals and [[Nasirabad Division|Nasirabad division]] created by bifurcation of [[Sibi Division|Sibi division]]. In 1988, [[Killa Saifullah District]] was established as a district by bifurcation of [[Zhob District]] and [[Zhob Division|Zhob division]] established after bifurcating of [[Quetta Division|Quetta division]]. In December 1991, [[Mastung District|Mastung]] creation as a separate district from [[Kalat District]] and [[Barkhan District|Barkhan district]] from [[Loralai District|Loralai district]]. In December 1991, [[Kachhi District|Bolan district]] divided into two districts - [[Kachhi District|Kachhi]] and [[Jhal Magsi District|Jhal Magsi]] districts. In 11 November 1992, [[Awaran District]] was created as a separate district from [[Khuzdar District]] and [[Musakhail District|Musakhail district]] from [[Loralai District|Loralai district]]. In June 1993, [[Killa Abdullah District|Kila Abdullah]] was separated from [[Pishin District]] and made a new district. In 1994- 95, the name of [[Kech District|Turbat district]] was changed to its old name [[Kech District|Kech]]. The administration as given below: *<span style="color:blue">Quetta Division</span> **<span style="color:green">Quetta District</span> **<span style="color:green">Pashin District</span> **<span style="color:green">Killa Abdullah District</span> **<span style="color:green">Chagai District</span> *<span style="color:blue">Zhob Division</span> **<span style="color:green">Zhob District</span> **<span style="color:green">Killa Saifullah District</span> **<span style="color:green">Musakhel District</span> **<span style="color:green">Loralai District</span> **<span style="color:green">Barkhan District</span> *<span style="color:blue">Kalat Division</span> **<span style="color:green">Kalat District</span> **<span style="color:green">Khuzdar District</span> **<span style="color:green">Awaran District</span> **<span style="color:green">Kharan District</span> **<span style="color:green">Lasbela District</span> **<span style="color:green">Mustang District</span> *<span style="color:blue">Sibi Division</span> **<span style="color:green">Sibi District</span> **<span style="color:green">Kohlu District</span> **<span style="color:green">Dera Bugti District</span> **<span style="color:green">Ziarat District</span> *<span style="color:blue">Nasirabad Division</span> **<span style="color:green">Nasirabad District</span> **<span style="color:green"> Jhal Magsi District</span> (Formally Bolan) **<span style="color:green">Kachhi District</span>(Formally New Bolan) **<span style="color:green">Jafarabad District</span> *<span style="color:blue">Makran Division</span> **<span style="color:green">Kech (Turbat) District</span> **<span style="color:green">Gwadar District</span> **<span style="color:green">Punjgur District</span> **Tump district ====1998ع – 2017ع==== At the time of the [[1998 Census of Pakistan]], [[Balochistan, Pakistan|Balochistan]] had 26 districts,<ref name="1998Districts">{{cite web |title=Balochistan |url=http://www.pbs.gov.pk/pco-balochistan-tables |website=Balochistan &#124; Pakistan Bureau of Statistics |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818195527/http://www.pbs.gov.pk/pco-balochistan-tables |archive-date=18 August 2020}}</ref> but since then, the province has created 12 new districts and abolished 01 district.<ref name=":0" /> In 2004, [[Nushki District|Nushki]] was separated from [[Chagai District|Chaghai]] and made a district. In 2005, the tehsil of [[Washuk]] received district status after splitting off from the district of [[Kharan District|Kharan]], and became [[Washuk District]].<ref name="WashukCreation1">{{cite web |title=Washuk District Profile |url=http://www.rspn.org/wp-content/uploads/2018/04/District-Washuk-Profile.pdf |website=District-Washuk-Profile.pdf |publisher=RSPN |access-date=18 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818200557/http://www.rspn.org/wp-content/uploads/2018/04/District-Washuk-Profile.pdf |archive-date=18 August 2020 |date=April 2018 |url-status=live}}</ref> [[Sherani District]] was established 3 January 2006 by the bifurcation of [[Zhob District|Zhob district]].<ref>{{cite web|title=Map of Subdistricts of Zhor District|url=http://www.bdd.sdnpk.org/zhob.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090210150412/http://bdd.sdnpk.org/zhob.html|archivedate=10 February 2009|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> In 2007, [[Harnai District|Harnai district]] would be created by splitting the [[Sibi District|Sibi district]] . In 2013, two new districts were created [[Lehri District|Lehri district]] created by splitting of [[Sibi District]] and [[Sohbatpur District]] created by splitting of [[Jafarabad District|Jafarabad district]]. In 2016, [[Duki District|Duki district]] created. In 2017, [[Surab District]] creation as a separate district, Surab was part of [[Kalat District]] and [[Rakhshan Division|Rakhshan division]] established after bifurcating of [[Kalat Division|Kalat]] and [[Quetta Division|Quetta division]]. The administration as given below: *<span style="color:blue">Quetta Division</span> **<span style="color:green">Quetta District</span> **<span style="color:green">Pashin District</span> **<span style="color:green">Killa Abdullah District</span> *<span style="color:blue">Zhob Division</span> **<span style="color:green">Zhob District</span> **<span style="color:green">Killa Saifullah District</span> **<span style="color:green">Musakhel District</span> **<span style="color:green">Loralai District</span> **<span style="color:green">Barkhan District</span> **<span style="color:green">Sherani District</span> **<span style="color:green">Duki District</span> *<span style="color:blue">Kalat Division</span> **<span style="color:green">Kalat District</span> **<span style="color:green">Khuzdar District</span> **<span style="color:green">Awaran District</span> **<span style="color:green">Lasbela District</span> **<span style="color:green">Mustang District</span> **<span style="color:green">Surab District</span>(Sikanderabad) *<span style="color:blue">Sibi Division</span> **<span style="color:green">Sibi District</span> **<span style="color:green">Kohlu District</span> **<span style="color:green">Dera Bugti District</span> **<span style="color:green">Ziarat District</span> **<span style="color:green">Harnai District</span> **<span style="color:green">Lehri District</span> *<span style="color:blue">Nasirabad Division</span> **<span style="color:green">Nasirabad District</span> **<span style="color:green"> Jhal Magsi District</span> **<span style="color:green">Kachhi District</span> **<span style="color:green">Jafarabad District</span> **<span style="color:green">Sohbatpur District</span> *<span style="color:blue">Makran Division</span> **<span style="color:green">Kech (Turbat) District</span> **<span style="color:green">Gwadar District</span> **<span style="color:green">Punjgur District</span> *<span style="color:blue">Rakhshan Division</span> **<span style="color:green">Kharan District</span> **<span style="color:green">Chagai District</span> **<span style="color:green">Nushki District</span> **<span style="color:green">Washuk District</span> ====2018ع – اڄ تائين==== 2018 ۾، بلوچستان ڪابينا لهري ضلعي کي ختم ڪري ڇڏيو يا ٻيهر سبي ضلعي ۾ شامل ڪيو. 2021 ۾، قلعه عبدالله ضلعي کي ورهائڻ کان پوءِ چمن ضلعو ٺاهيو ويو ۽ ژوب ڊويزن کي ورهائڻ کان پوءِ لورالائي ڊويزن ٺاهي وئي. 2022 ۾، بلوچستان ڪابينا لسبيله مان 3 نوان ضلعا حب ضلعو، جعفرآباد مان اوستا محمد ضلعو ۽ پشين ضلعي مان ڪاريزات ضلعو ٺاهيو. انتظاميه هيٺ ڏنل آهي: * <span style="color:blue">ڪوئيٽا ڊويزن</span> ** <span style="color:green">ڪوئيٽا ضلعو</span> ** [[پشين ضلعو]] ** [[قلعو عبدالله ضلعو]] ** [[چمن ضلعو]] ** [[ڪاريزات ضلعو]] * [[زوب ڊويزن]] ** [[زوب ضلعو]] ** <span style="color:green">زوب ضلعو</span> ** [[قلعو سيف الله ضلعو]] ** [[شيراني ضلعو]] * [[لورالائي ڊويزن]] ** [[لورالائي ضلعو]] ** [[موسيٰ خيل ضلعو]] ** [[برکان ضلعو|بارکان ضلعو]] ** [[دڪي ضلعو]] * [[قلات ڊويزن]] ** [[قلات ضلعو]] ** [[خضدار ضلعو]] ** [[آواران ضلعو]] ** [[لسٻيلو ضلعو]] [[برکان ضلعو|بارکان]] ** [[حب ضلعو]] ** [[مستونگ ضلعو]] ** [[سوراب ضلعو]] (سڪندرآباد) * [[سبي ڊويزن]] ** [[سبي ضلعو]] ** [[ڪوھلو ضلعو]] ** [[ڊيرا بگٽي ضلعو]] ** [[زيارت ضلعو]] ** [[ھرنائي ضلعو]] * [[نصيرآباد ڊويزن]] ** [[نصير آباد ضلعو]] ** [[جھل مگسي ضلعو]] ** [[ڪڇي ضلعو]] ** [[جعفر آباد ضلعو]] ** [[صحبت پور ضلعو]] ** [[اوستا محمد ضلعو]] * [[مڪران ڊويزن]] ** [[ڪيچ ضلعو]] ** [[گوادر ضلعو]] ** [[پنجگور ضلعو]] * [[رخشان ڊويزن]] ** [[خاران ضلعو]] ** [[نوشڪي ضلعو]] ** [[واشڪ ضلعو]] In 2018, [[Balochistan]] Cabinet abolished or reannexed Lehri district into [[Sibi District|Sibi district]]. In 2021, [[Chaman District]] is created after bifurcating [[Killa Abdullah District|Qila Abdullah District]] and [[Loralai Division|Loralai division]] was created after bifurcating of [[Zhob Division|Zhob division]]. In 2022, [[Balochistan, Pakistan|Balochistan]] Cabinet Create 3 new districts [[Hub District|Hub district]] from [[Lasbela District|Lasbela]], [[Usta Muhammad District|Usta Muhammad district]] from [[Jafarabad District|Jafarabad]] and [[Karezan District|Karezat district]] from [[Pishin District|Pashin district]]. <ref name="WashukCreation2">{{cite web |date=18 February 2016 |title=Washuk District Education Plan (2016-17 to 2020-21) |url=http://www.emis.gob.pk/Uploads/WASHUK%20DISTRICT%20EDUCATION%20PLAN%20FOR%202016-2017%20TO%202020-2021.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818200922/http://www.emis.gob.pk/Uploads/WASHUK%20DISTRICT%20EDUCATION%20PLAN%20FOR%202016-2017%20TO%202020-2021.pdf |archive-date=18 August 2020 |access-date=18 August 2020 |website=WASHUK DISTRICT EDUCATION PLAN FOR 2016-2017 TO 2020-2021.pdf |publisher=Balochistan EMIS}}</ref> The administration as given below: *<span style="color:blue">Quetta Division</span> **<span style="color:green">Quetta District</span> **<span style="color:green">Pashin District</span> **<span style="color:green">Killa Abdullah District</span> **<span style="color:green">Chaman District</span> **<span style="color:green">Karezat District</span> *<span style="color:blue">Zhob Division</span> **<span style="color:green">Zhob District</span> **<span style="color:green">Killa Saifullah District</span> **<span style="color:green">Sherani District</span> *<span style="color:blue">Loralai Division</span> **<span style="color:green">Loralai District</span> **<span style="color:green">Musakhel District</span> **<span style="color:green">Barkhan District</span> **<span style="color:green">Duki District</span> *<span style="color:blue">Kalat Division</span> **<span style="color:green">Kalat District</span> **<span style="color:green">Khuzdar District</span> **<span style="color:green">Awaran District</span> **<span style="color:green">Lasbela District</span> **<span style="color:green">Hub District</span> **<span style="color:green">Mustang District</span> **<span style="color:green">Surab District</span>(Sikanderabad) *<span style="color:blue">Sibi Division</span> **<span style="color:green">Sibi District</span> **<span style="color:green">Kohlu District</span> **<span style="color:green">Dera Bugti District</span> **<span style="color:green">Ziarat District</span> **<span style="color:green">Harnai District</span> *<span style="color:blue">Nasirabad Division</span> **<span style="color:green">Nasirabad District</span> **<span style="color:green"> Jhal Magsi District</span> **<span style="color:green">Kachhi District</span> **<span style="color:green">Jafarabad District</span> **<span style="color:green">Sohbatpur District</span> **<span style="color:green">Usta Muhammad District</span> *<span style="color:blue">Makran Division</span> **<span style="color:green">Kech (Turbat) District</span> **<span style="color:green">Gwadar District</span> **<span style="color:green">Punjgur District</span> *<span style="color:blue">Rakhshan Division</span> **<span style="color:green">Kharan District</span> **<span style="color:green">Chagai District</span> **<span style="color:green">Nushki District</span> **<span style="color:green">Washuk District</span> ==مختلف سالن ۾ آبادي لحاظ ضلعن جي فهرست== {| class="wikitable sortable" |- ! # ! District ! Capital !Population (2023) ! Pop. (2017) ! Pop. (1998) !Pop. (1981) ! Pop. (1972) !Pop. (1961) !Pop. (1951) !Division |- | 1 | [[Awaran District|Awaran]] | [[Awaran]] |178,958 | 121,821 | 118,173 |110,353 | | | | rowspan="7" |[[Kalat Division|Kalat]] |- |2 |[[Hub District|Hub]] |[[Hub, Balochistan|Hub]] |382,885 |339,640 |163,194 | | | | |- |3 |[[Lasbela District|Lasbela]] |[[Uthal]] |680,977 |576,271 |312,695 | | | | |- |4 |[[Surab District|Surab]] |[[Surab, Pakistan|Surab]] |279,038 |200,857 |93,401 | | | | |- |5 |[[Mastung District|Mastung]] |[[Mastung, Pakistan|Mastung]] |313,271 |265,676 |150,039 | | | | |- |6 |[[Khuzdar District|Khuzdar]] |[[Khuzdar]] |997,214 |798,896 |417,466 | | | | |- | 7 | [[Kalat District|Kalat]] | [[Kalat, Pakistan|Kalat]] |271,560 | 211,201 | 144,433 | | | | |- | 8 | [[Chaman District|Chaman]] | [[Chaman]] |466,218 | 434,561 | 151,854 |68,848 |47,692 |26,087 | | rowspan="4" |[[Quetta Division|Quetta]] |- | 9 | [[Pishin District|Pishin]] | [[Pishin, Pakistan|Pishin]] |835,482 | 736,903 | 376,728 |202,256 |131,923 |58,957 |... |- | 10 | [[Quetta District|Quetta]] | [[Quetta]] |2,595,492 | 2,269,473 | 774,547 | | | | |- | 11 | [[Qila Abdullah District|Qila Abdullah]] | [[Qilla Abdullah|Qila Abdullah]] |361,971 | 323,793 | 208,870 | | | | |- | 12 | [[Sohbatpur District|Sohbatpur]] | [[Sohbatpur]] |240,106 | 200,426 | 141,527 | | | | | rowspan="6" |[[Nasirabad Division|Nasirabad]] |- | 13 | [[Nasirabad District|Nasirabad]] | [[Naseerabad (Balochistan)|Dera Murad Jamali]] |563,315 | 487,847 | 245,894 | | | | |- | 14 | [[Usta Muhammad District|Usta Muhammad]] | [[Usta Muhammad]] |N/A | N/A | N/A | | | | |- | 15 | [[Jafarabad District|Jafarabad]] | [[Dera Allahyar]] |594,558 | 513,972 | 291,290 | | | | |- | 16 | [[Jhal Magsi District|Jhal Magsi]] | [[Jhal Magsi]] |203,368 | 148,900 | 109,941 | | | | |- |17 |[[Kachhi District|Kachhi]] |[[Dhadar]] |442,674 |309,932 |255,480 | | | | |- | 18 | [[Chagai District|Chagai]] | [[Chagai, Pakistan|Chagai]] |269,192 | 226,517 | 104,534 | | | | | rowspan="4" |[[Rakhshan Division|Rakhshan]] |- | 19 | [[Washuk District|Washuk]] | [[Washuk]] |302,623 | 175,712 | 110,009 | | | | |- | 20 | [[Kharan District|Kharan]] | [[Kharan, Pakistan|Kharan]] |260,352 | 162,766 | 96,900 | | | | |- |21 |[[Nushki District|Nushki]] |[[Nushki]] |207,834 |178,947 |98,030 | | | | |- | 22 | [[Ziarat District|Ziarat]] | [[Ziarat]] |189,535 | 160,095 | 80,748 |63,179 |37,688 |15,853 | | rowspan="5" |[[Sibi Division|Sibi]] |- |23 |[[Harnai District|Harnai]] |[[Harnai]] |127,571 |97,052 |76,652 | | | | |- |24 |[[Kohlu District|Kohlu]] |[[Kohlu]] |260,220 |213,933 |99,846 | | | | |- | 25 | [[Dera Bugti District|Dera Bugti]] | [[Dera Bugti]] |355,274 | 313,110 | 181,310 | | | | |- | 26 | [[Sibi District|Sibi]] | [[Sibi]] |224,148 | 179,751 | 136,322 | | | | |- | 27 | [[Barkhan District|Barkhan]] | [[Barkhan]] |210,249 | 171,025 | 103,545 | | | | | rowspan="4" |[[Loralai Division|Loralai]] |- |28 |[[Duki District|Duki]] |[[Duki District|Duki]] |205,044 |152,977 |115,976 | | | | |- | 29 | [[Musakhel District, Pakistan|Musakhel]] | [[Musa Khel Bazar]] |182,275 | 167,243 | 134,056 | | | | |- | 30 | [[Loralai District|Loralai]] | [[Loralai]] |272,432 | 244,446 | 134,171 |97,887 |41,615 |23,293 | |- | 31 | [[Panjgur District|Panjgur]] | [[Panjgur]] |509,781 | 315,353 | 234,051 | | | | | rowspan="3" |[[Makran Division|Makran]] |- | 32 | [[Gwadar District|Gwadar]] | [[Gwadar]] |305,160 | 262,253 | 185,498 | | | | |- | 33 | [[Tump District|Tump]] | [[Tump]] |1,10,789 | 507,172 | 213,542 | | | | |- | 34 | [[Kech District|Kech]] | [[Turbat, Balochistan|Turbat]] |1,060,931 | 907,182 | 413,204 | | | | | |- |35 |[[Zhob District|Zhob]] |[[Zhob]] |355,692 |310,354 |193,458 |134,660 |74,519 |39,755 | |[[Zhob Division|Zhob]] |- |36 |[[Qila Saifullah District|Qila Saifullah]] |[[Qilla Saifullah]] |380,200 |342,932 |193,553 |148,362 |72,086 |37,577 | | |- | 37 | [[Sherani District|Sherani]] | [[Sherani, Balochistan|Sherani]] |191,687 | 152,952 | 81,684 |78,625 |25,384 |10,354 | | |} ==بلوچستان جي ضلعن جي فھرست== # [[لورالائي ضلعو|لورالائي]] # [[دڪي ضلعو|دڪي]] # [[موسيٰ خيل ضلعو|موسيٰ خيل]] # [[آواران ضلعو|آواران]] # [[قلات ضلعو|قلات]] # [[سوراب ضلعو|شھید سڪندر آباد]] # [[خاران ضلعو|خاران]] # [[خضدار ضلعو|خضدار]] # [[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلو]] # [[حب ضلعو|حب]] # [[مستونگ ضلعو|مستونگ]] # [[واشڪ ضلعو|واشوڪ]] # [[گوادر ضلعو|گوادر]] # [[ڪيچ ضلعو|ڪیچ]] # [[پنجگور ضلعو|پنجگور]] # [[جعفر آباد ضلعو|جعفرآباد]] # [[اوستا محمد ضلعو|اوستہ محمد]] # [[جھل مگسي ضلعو|جھل مگسي]] # [[ڪڇي ضلعو|ڪڇي]] # [[نصير آباد ضلعو|نصیرآباد]] # [[صحبت پور ضلعو|صحبتپور]] # [[چاغي ضلعو|چاغئي]] # [[چمن ضلعو|چمن]] # [[قلعو عبدالله ضلعو|قلعو عبدالله]] # [[نوشڪي ضلعو|نوشڪي]] # [[پشين ضلعو|پشین]] # [[ڪوئيٽا ضلعو|ڪوئيٽا]] # [[ڊيرا بگٽي ضلعو|ڊيرا بگٽي]] # [[ھرنائي ضلعو|هرنائي]] # [[ڪوھلو ضلعو|ڪوهلو]] # [[سبي ضلعو|سبي]] # [[زيارت ضلعو|زیارت]] # [[شيراني ضلعو|شيراني]] # [[زوب ضلعو|زوب]] # [[قلعو سيف الله ضلعو|قلعو سيف الله]] # [[برکان ضلعو|بارکان]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] arnpom8w1sqrxf71b2bdb4q7eqge3sk 0 75272 384191 374774 2026-06-11T05:02:12Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ميڪسيڪو جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 384191 wikitext text/x-wiki {{Short description|ميڪسيڪو جو گادي وارو ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر}} {{Infobox settlement | name = ميڪسيڪو سٽي | official_name = '''Maxico City''' | native_name = {{native name|es|Ciudad de México}} {{native name|nah|Mēxihco Āltepētl}} {{native name|yua|U noj kajil México}} {{native name|ote|Nunda}} | native_name_lang = es | other_name = | settlement_type = [[گادي وارو شهر]] ۽ [[ميگا سٽي]] | image_skyline = {{multiple image | caption_align = center | border = infobox | total_width = 300 | perrow = 1/3/2/2 | image1 = Sobrevuelos CDMX HJ2A4913 (25514321687) (cropped).jpg | caption1 = ميڪسيڪو شهر جو اسڪاءِ لائين، [[ٽوري لاتيڻوآميريڪانا]] سان | image2 = Angel-de-la-Independencia--Mexico-D.F.jpg | caption2 = [[فرشتوِ آزادي]] | image3 = Ext 06Museo Soumaya FREE Fernando Romero EnterprisE photo by Adam Wiseman (cropped).jpg | caption3 = [[ميوزيو سومايا]] | image4 = Monumento a la Revolución 2 (cropped).jpg | caption4 = [[انقلاب جي يادگار]] | image5 = CDMX - Paseo de la Reforma.jpg | caption5 = [[پاسيو ڊي لا ريفورما]]، [[چاپلتيپيڪ قلعو]] مان | image6 = MX MM PANORÁMICAS DESFILE ZÓCALO.jpg | caption6 = [[ميڪسيڪو شهر جو ميٽروپوليٽن ڪيٿيڊرل]] ۽ [[قومي محل]]، [[زوڪالو]] ۾ | image7 = Bellas Artes 01.jpg | caption7 = [[پالاسيو ڊي بيللاس آرٽيس]] | image8 = Trajinera en canal Nativitas.jpg | caption8 = [[زوچيميلڪو]] | color = white }} | image_flag = <!-- سرڪاري پرچم تسليم ٿيل ناهي، انڪري نه ڏنو وڃي --> | image_seal = | image_shield = Coat of arms of Mexico City, Mexico.svg | image_blank_emblem = Gobierno de la Ciudad de México.svg | blank_emblem_size = 160px | nickname = {{lang|es|محلاتن جو شهر}}<br /><small>(The City of Palaces)</small> | motto = {{lang|es|تبديليءَ جي گادي}} <small>(Capital of the transformation)</small> | anthem = {{lang|es|هِمْنو دي لا سيوداد ڊي ميڪسيڪو}}<ref>{{cite web|url=https://www.cultura.cdmx.gob.mx/comunicacion/nota/182-24|title=Presenta gobierno capitalino Himno de la Ciudad de México, primero en la historia en ser compuesto por una mujer|date=20 June 2024|work=Secretariat of Culture of Mexico City|access-date=23 June 2024|language=es|archive-date=24 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240624015510/https://www.cultura.cdmx.gob.mx/comunicacion/nota/182-24|url-status=live}}</ref> | image_map = Mexico (city) in Mexico (zoom).svg | map_caption = [[ميڪسيڪو]] جي نقشي ۾ ميڪسيڪو شهر | pushpin_map = Mexico#North America | pushpin_map_caption= [[ميڪسيڪو]] اندر مقام | coordinates = {{Coord|19|26|N|99|8|W|type:adm1st_region:MX-CMX|display=it}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[ميڪسيڪو]] | established_title = قائم ٿيو | established_date = {{unbulleted list| * {{start date|1325|3|13|df=y}}:<br />[[ميڪسيڪو-تينوچٽٽلان]]<ref>{{cite web |url = http://www.sre.gob.mx/ligas/info_general/fechas.htm |title = Secretaría de Relaciones Exteriores – México |publisher = Sre.gob.mx |access-date = 17 April 2011 |url-status=dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110420232605/http://www.sre.gob.mx/ligas/info_general/fechas.htm |archive-date = 20 April 2011}}</ref> * {{start date|1521|8|13|df=y}}:<br />{{lang|es|سيوداد ڊي ميڪسيڪو|italic=no}}<ref>{{cite web |url = http://redescolar.ilce.edu.mx/redescolar/act_permanentes/historia/histdeltiempo/mexicana/colonia/c_coteno.htm |title = De la Colonia / 13 agosto de 1521: rendición de México-Tenochtitlan |publisher = Redescolar.ilce.edu.mx |access-date = 17 April 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080701210417/http://redescolar.ilce.edu.mx/redescolar/act_permanentes/historia/histdeltiempo/mexicana/colonia/c_coteno.htm |archive-date = 1 July 2008 |url-status=dead}}</ref> * {{start date|1824|11|18|df=y}}:<br />{{lang|es|ڊِسٽرِتو فيڊرل|italic=no}}<ref>{{cite web |url = http://www.cultura.df.gob.mx/index.php/sala-de-prensa/boletines/2536-601-09- |title = Conmemora la SecretarĂa de Cultura el 185 Aniversario del Decreto de CreaciĂłn del Distrito Federal |publisher = Cultura.df.gob.mx |access-date = 17 April 2011 |url-status=dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110722225100/http://www.cultura.df.gob.mx/index.php/sala-de-prensa/boletines/2536-601-09- |archive-date = 22 July 2011}}</ref> * {{start date|2016|1|29|df=y}}:<br />{{lang|es|سيوداد ڊي ميڪسيڪو}}<ref name="Guardian 2016-01-29">{{cite web |url = https://www.theguardian.com/world/2016/jan/29/mexico-city-name-change-federal-district-df |title = Mexico City officially changes its name to – Mexico City |work = [[The Guardian]] |first = David |last = Agren |date = 29 January 2015 |access-date = 30 January 2016 |archive-date = 24 April 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200424045620/https://www.theguardian.com/world/2016/jan/29/mexico-city-name-change-federal-district-df |url-status = live }}</ref> }} | founder = {{unbulleted list| * [[تينوچ]] (ميڪسيڪو-تينوچٽٽلان طور) * [[هيرنان ڪورٽيس]] (ميڪسيڪو شهر طور) }} | leader_title = حڪومت جو سربراهه | leader_name = ڪلارا بروگادا (مورينا) | unit_pref = [[ميٽرڪ]] | area_total_km2 = 1,485 | area_metro_km2 = 7,866 | area_note = 32هون | elevation_m = 2,240 | elevation_max_point= [[آجسڪو]] | elevation_max_m = 3,930 | population_total = 9,209,944 | population_as_of = 2020ع | population_density_km2 = auto | population_urban = 23,146,802 | population_metro = 21,804,515 | population_rank = پهريون (اتر آمريڪا ۾)<br />پهريون (ميڪسيڪو ۾) | population_density_rank = پهريون (ميڪسيڪو جي رياستن ۾) | population_demonym= {{Unbulleted list|ڪيپيٽلانو|ميڪسيڪوينو|چلانگو}} | demographics_type2 = جي ڊي پي | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://www.banamex.com/sitios/analisis-financiero/pdf/revistas//IRAE/IRAE2023.pdf|title=Indicadores Regionales de Actividad Económica 2023|author=Citibanamex|language=es|date=June 13, 2023|access-date=August 13, 2023|archive-date=17 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230617233622/https://www.banamex.com/sitios/analisis-financiero/pdf/revistas//IRAE/IRAE2023.pdf|url-status=live}}</ref> | demographics2_title1 = گادي وارو شهر ۽ ميگا سٽي | demographics2_info1 = 4.3 ٽريلين ميڪسيڪن پيسو<br />212 ارب آمريڪي ڊالر (2022ع) | demographics2_title2 = ميٽرو | demographics2_info2 = 6.8 ٽريلين ميڪسيڪن پيسو (MXN)<br />340 ارب آمريڪي ڊالر (2022ع) | timezone1 = ميڪسيڪو جو معياري وقت (CST) | utc_offset1 = −06:00 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 00–16 | area_code_type = ايريا ڪوڊ | area_code = [[Area code 55 (Mexico)|55]]/[[Area code 56 (Mexico)|56]] | iso_code = MX-CMX | blank_name_sec1 = [[Patron saint|سرپرست ولي]] | blank_info_sec1 = [[Philip of Jesus]] ({{langx|es|San Felipe de Jesús|links=no}}) | blank1_name_sec1 = [[Human Development Index|ايڇ ڊي آءِ]] | blank1_info_sec1 = {{increase}} 0.839 <span style="color:#090">very high</span> <small>[[List of Mexican states by HDI|Ranked 1st of 32]]</small><ref>{{cite web|title=Mexico - Sub-national HDI|url= https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/MEX/?levels=1+4&years=2022&interpolation=0&extrapolation=0|access-date=26 Sep 2024|website=Global Data Lab|publisher=Radboud University Institute for Management Research}}</ref> | blank_name_sec2 = موسم | blank_info_sec2 = [[Subtropical highland climate]] (Cwb) | website = {{URL|https://www.cdmx.gob.mx/|cdmx.gob.mx}} | footnotes = {{designation list | embed=yes | designation1 = WHS | designation1_offname = ميڪسيڪو شهر جو تاريخي مرڪز، [[زوچيميلڪو]] ۽ [[نيشنل آٽونومس يونيورسٽي آف ميڪسيڪو]] جو مرڪزي شهري ڪيمپس | designation1_date = 1987ع، 2007ع <small>(ورلڊ هيريٽيج ڪميٽي جي 11هين ۽ 31هين سيشن ۾)</small> | designation1_type = ثقافتي | designation1_criteria = i، ii، iii، iv، v | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/412 412]، [https://whc.unesco.org/en/list/1250 1250] | designation1_free1name = علائقو | designation1_free1value = لاطيني آمريڪا ۽ ڪيريبين }} }} '''ميڪسيڪو''' '''شهر''' (Mexico City) [[ميڪسيڪو]] جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي ۽ پڻ [[اتر آمريڪا]] جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.ordenjuridico.gob.mx/Constitucion/articulos/44.pdf|title=Artículo 44|publisher=Constitución Política de los Estados Unidos Mexicanos|archive-url=https://web.archive.org/web/20200117163053/http://www.ordenjuridico.gob.mx/Constitucion/articulos/44.pdf|archive-date=17 January 2020|access-date=14 May 2010|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/jan/29/mexico-city-name-change-federal-district-df|title=Mexico City officially changes its name to – Mexico City|last=Agren|first=David|date=29 January 2016|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=17 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20200424045620/https://www.theguardian.com/world/2016/jan/29/mexico-city-name-change-federal-district-df|archive-date=24 April 2020|url-status=live}}</ref> اها دنيا جي سڀ کان اهم ثقافتي ۽ مالي مرڪز مان هڪ آهي.<ref>{{cite web|url=https://foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=4509&page=1|title=The 2008 Global Cities Index|year=2008|work=Foreign Policy|archive-url=https://web.archive.org/web/20100110131155/http://www.foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=4509&page=1|archive-date=10 January 2010|access-date=27 December 2009|url-status=dead}}</ref> ميڪسيڪو شهر ميڪسيڪو جي وادي ۾ ميڪسيڪو جي مرڪزي پليٽيو جي اندر، 2,240 ميٽر (7,350 فوٽ) جي اوچائي تي واقع آهي. شهر ۾ 16 بورو ({{Lang|es|demarcaciones territoriales}}) آهن، جيڪي بدلي ۾ پاڙيسري ({{Lang|es|colonias}}) ۾ ورهايل آهن. شهر جي آبادي سال 2020ع ۾ 92,09,944 هئي, جنهن جي زميني ايراضي 1٬495 چورس ڪلوميٽر (577 چورس ميل) هئي. <ref>{{cite book|title=OECD Reviews of Regional Innovation OECD Reviews of Regional Innovation: 15 Mexican States 2009|last1=Blouet|first1=Brian W.|last2=Blouet|first2=Olwyn M.|publisher=OECD Publishing|year=2009|isbn=978-92-64-06012-8|pages=418, 299}}</ref> وفاقي ۽ رياستي حڪومتن پاران اتفاق ڪيل سڀ کان تازي تعريف مطابق، گريٽر ميڪسيڪو شهر جي آبادي 2,18,04,515 آهي، جيڪا ان کي دنيا جو ڇهين نمبر وڏو ميٽروپوليٽن علائقو بڻائي ٿي ۽ اها اولهه اڌ گول ۾، [[سائو پالو|ساؤ پاولو]]، [[برازيل]] جي پويان، ٻيو نمبر وڏو شهري مجموعو ۽ دنيا ۾ سڀ کان وڏو [[اسپيني ٻولي|اسپيني]] ڳالهائيندڙ شهر (شهر مناسب) آهي.<ref>{{cite web|url=https://population.un.org/wup/Publications/Files/WUP2018-Highlights.pdf|title=World Urbanization Prospects 2018|author=United Nations|year=2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200211222646/https://population.un.org/wup/Publications/Files/WUP2018-Highlights.pdf|archive-date=11 February 2020|access-date=10 October 2021|url-status=live}}</ref> گريٽر ميڪسيڪو شهر جي سال2011ع ۾ 411 ارب آمريڪي ڊالر جي جي ڊي پي هئي، جيڪا ان کي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ پيداواري شهري علائقن مان هڪ بڻائي ٿي.<ref>[http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 Global MetroMonitor | Brookings Institution] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130605135349/http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3|date=5 June 2013}}. Brookings.edu. Retrieved 12 April 2014.</ref> شهر سجي ملڪ جي جي ڊي پي جو %15.8 پيدا ڪرڻ جو ذميوار هو ۽ ميٽروپوليٽن علائقي جي جي ڊي پي سجي ملڪ جي جي ڊي پي جو تقريباً %22 آهي. <ref name="GDP2">{{cite web|url=http://www.mexicocityexperience.com/business_center/key_economic_facts_and_figures/|title=Key Economic Facts and Figures|website=Mexico City Experience|archive-url=https://web.archive.org/web/20100426013125/http://www.mexicocityexperience.com/business_center/key_economic_facts_and_figures/|archive-date=26 April 2010|access-date=19 August 2010|url-status=dead}}</ref> جيڪڏهن اهو 2013ع ۾ هڪ آزاد ملڪ هجي ها، ميڪسيڪو شهر لاطيني آمريڪا ۾ پنجين ([[پيرو]] جي برابر) وڏي معيشت هوندي. <ref>{{cite magazine|last=Parish Flannery|first=Nathaniel|date=Dec 23, 2013|title=Mexico City Is Focusing on Tech Sector Development|url=https://www.forbes.com/sites/nathanielparishflannery/2013/12/23/mexico-city-is-focusing-on-tech-sector-development/|url-status=live|magazine=[[Forbes]]|archive-url=https://archive.today/20230220020613/https://www.forbes.com/sites/nathanielparishflannery/2013/12/23/mexico-city-is-focusing-on-tech-sector-development/?sh=1382733d26a4|archive-date=February 20, 2023|access-date=27 December 2013}}</ref> ميڪسيڪو شهر آمريڪا جو سڀ کان پراڻو گاديءَ وارو شهر آهي ۽ ٻن مان هڪ آهي، جنهن جو بنياد مقامي ماڻهن قائم ڪيو آهي. هي شهر اصل ۾ سال 1325ع جي آس پاس، ڍنڍ ٽيڪسڪوڪو ۾ ٻيٽن جي هڪ گروپ تي، ميڪسيڪا قوم طرفان تعمير ڪيو ويو، هنجو نالو ٽينوچتتلان (<small>Tenochtitlan</small>) هو. اهو تقريباً مڪمل طور تي سال 1521ع ۾ ٽينوچتتلان جي محاصري ۾ تباهه ٿي ويو ۽ بعد ۾ اسپين جي شهري معيارن جي مطابق ٻيهر ٺاهيو ۽ تعمير ڪيو ويو. سال 1524ع ۾، ميڪسيڪو شهر جي ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي، جيڪا ميڪسيڪو ٽينوچتتلان جي نالي سان مشهور هيو ۽<ref name="gobdf3">{{cite web|url=http://www.df.gob.mx/wb/gdf/historia_de_la_ciudad_de_mexico|title=Historia de la Ciudad de México|author=Government of the Federal District|website=df.gob.mx|language=es|trans-title=History of Mexico City|archive-url=https://web.archive.org/web/20091219215021/http://www.df.gob.mx/wb/gdf/historia_de_la_ciudad_de_mexico|archive-date=19 December 2009|access-date=27 December 2009|url-status=dead}}</ref> سال 1585ع ۾، اهو سرڪاري طور تي "ميڪسيڪو جي شهر" (Ciudad de México) جي نالي سان مشهور ٿيو. <ref name="gobdf4">{{cite web|url=http://www.df.gob.mx/wb/gdf/historia_de_la_ciudad_de_mexico|title=Historia de la Ciudad de México|author=Government of the Federal District|website=df.gob.mx|language=es|trans-title=History of Mexico City|archive-url=https://web.archive.org/web/20091219215021/http://www.df.gob.mx/wb/gdf/historia_de_la_ciudad_de_mexico|archive-date=19 December 2009|access-date=27 December 2009|url-status=dead}}</ref> شهر اسپيني نوآبادياتي سلطنت ۾ سياسي، انتظامي ۽ مالي مرڪز طور اهم ڪردار ادا ڪيو. <ref name="UN4">{{cite web|url=https://www.un.org/cyberschoolbus/habitat/profiles/mexico.asp|title=Mexico City, Mexico|author=United Nations|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20100502045456/http://www.un.org/cyberschoolbus/habitat/profiles/mexico.asp|archive-date=2 May 2010|access-date=27 December 2009|url-status=dead}}</ref> اسپين کان آزاد ٿيڻ بعد، وفاقي ضلعو سال 1824ع ۾ قائم ڪيو ويو.<ref name="UN3">{{cite web|url=https://www.un.org/cyberschoolbus/habitat/profiles/mexico.asp|title=Mexico City, Mexico|author=United Nations|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20100502045456/http://www.un.org/cyberschoolbus/habitat/profiles/mexico.asp|archive-date=2 May 2010|access-date=27 December 2009|url-status=dead}}</ref> سالن کان وڏي سياسي خودمختاري جي مطالبي کان پوءِ، آخرڪار سال 1997ع ۾ رهاڪن کي حڪومت جو سربراه ۽ گڏيل اسيمبليءَ جي نمائندن جي چونڊ ڪرڻ جو حق ڏنو ويو. ان کانپوء، کاٻي در جي سياسي پارٽي، پارٽي آف ڊيموڪريٽڪ ريووليوشن (بعد ۾ نيشنل ريجنريشن موومينٽ) انهن ٻنهي کي ڪنٽرول ڪيو. شهر ۾ ڪيتريون ئي ترقي پسند پاليسيون، جهڙوڪ اختياري اسقاط حمل، يوٿانيسيا جو هڪ محدود روپ، بغير ڪنهن غلطي جي طلاق جو حق، ساڳئي جنس جي شادي ۽ قانوني جنس جي تبديلي جي اجازت جا قانون موجود آهن. 29 جنوري، 2016ع تي، اهو وفاقي ضلعو ختم ڪيو ويو ۽ هاڻي سرڪاري طور تي، خودمختاري جي وڏي درجي سان، "ميڪسيڪو شهر" (Ciudad de México) (CDMX) طور سڃاتو وڃي ٿو. ميڪسيڪو جي آئين ۾ هڪ شق، ان کي ميڪسيڪو فيڊريشن جي اندر رياست بنائڻ کان روڪي ٿو، جيستائين اهو ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ آھي. == عرفيت ۽ نعرا == 2013ع تائين شهر کي اڪثر {{lang|es|Distrito Federal de México}} مان نڪتل مخفف "DF" سان سڏڻ عام هو. 2013ع کان پوءِ، خاص طور حڪومت وٽ، مخفف "CDMX" ({{lang|es|Ciudad de México}}) جو استعمال وڌيڪ عام ٿي ويو. شهر کي ڳالهه ٻولهه ۾ ''چلانگولينڊيا'' پڻ سڏيو ويندو آهي، جيڪو مقامي ماڻهن جي لقب ''چلانگوس'' مان نڪتل آهي.<ref>1994 Oxford Spanish-English Dictionary</ref> ميڪسيڪو شهر کان ٻاهر رهندڙ ماڻهو ''چلانگو'' لفظ کي تحقير طور استعمال ڪندا آهن، جنهن سان ”زور شور ڪندڙ، وڏائي ڪندڙ، بدتهذيب، ۽ جهيڙو ڪندڙ ماڻهو“ جو مطلب وٺندا آهن.{{sfn|Lida|2008|page=15}} ٻئي پاسي، ميڪسيڪو شهر جا رهواسي ٻين علائقن ۾ رهندڙن کي تحقير سان ''لا پراونسيا'' (يعني ”صوبا“ يا ”ڪنارا“) ۾ رهندڙ چوندا آهن، ۽ ڪيترائي ماڻهو فخر سان ''چلانگو'' جو لقب پڻ قبول ڪندا آهن.{{sfn|Lida|2008|page=15}} ميڪسيڪو شهر جي رهواسين لاءِ سرڪاري ۽ رسمي طور ''capitalinos'' (ملڪ جي گادي واري شهر جا رهواسي) جو لفظ استعمال ٿيندو آهي، پر ”شايد ان ڪري جو '''ڪيپيٽلينو''' وڌيڪ شائسته، وڌيڪ مخصوص ۽ وڌيڪ درست لفظ آهي، اهو لڳ ڀڳ ڪڏهن به استعمال نٿو ڪيو وڃي“.{{sfn|Lida|2008|page=16}} ميڪسيڪو سٽي کي روايتي طور ''La Ciudad de los Palacios'' (”محلاتن جو شهر“) پڻ سڏيو ويو آهي—هي [[لقب]] 19هين صديءَ ۾ شهر جي دوري دوران بارون [[اليگزينڊر وان ھمبولڊٽ]] ڏانهن منسوب ڪيو ويندو آهي؛ چيو وڃي ٿو ته هن جرمني ڏانهن خط لکي چيو ته ميڪسيڪو شهر يورپ جي ڪنهن به وڏي شهر سان مقابلو ڪري سگهي ٿو. پر حقيقت ۾ هي لقب انگريز سياستدان [[چارلس لا ٽروب]] جي لکڻي ۾ وڌيڪ پڪو ٿئي ٿو، جنهن ''The Rambler in Mexico'' جي ليٽر V (صفحو 84) ۾ لکيو: ”... انهن جا ڪم ڏسو: بندرگاهيءَ جا ٺهيل ٽڪرا، نهرون، گرجا گهر، رستا—۽ اهو شاهانه ''محلن جو شھر'' جيڪو تينوچٽٽلان جي مٽيءَ جي کنڊرن مان اڀري آيو آهي...“.<ref>''Diccionario Porrúa. Historia, Biografía y Geografía de México'', Editorial Porrúa, S.A., Mexico City, Fifth Edition, 1986, Vol. II, page 1638.</ref> نوآبادي دور ۾ شهر جو [[نعرو]] "Muy Noble e Insigne, Muy Leal e Imperial" (تمام شريف ۽ ممتاز، تمام وفادار ۽ شهنشاهانه) هو.<ref>{{cite web|url=http://www.esteticas.unam.mx/revista_imagenes/anotaciones/ano_dallal01.html|title=La Ciudad de México: el espectáculo más grande del mundo|author=Alberto Dallal|website=Electronic magazine Imágenes of the [[Instituto de Investigaciones Estéticas|Institute of Aesthetic Research]] of the National Autonomous University of Mexico|access-date=19 November 2019|archive-date=9 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191109073642/http://www.esteticas.unam.mx/revista_imagenes/anotaciones/ano_dallal01.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|title=لا مُئي نوبلي، مُئي ليئال، اِنسيگني اي اِمپيئريئال سيوداد ڊي ميڪسيڪو، ڪابيثا ڊي لوس رئينوْس ي پرووينسياس ڊي نوئوا اِسپانيا، ي اِن سي نومبر لوس سينيوريس پريزيدينتي ي ووكاليس ڪي ڪومپونن لا ريئال خونتا ڊي پوليسيا ڊي اِستا ڪورتي، ڪون اَنوئينسيا ڊيل ايڪسْمو. سِينيار وِرئي ڊي اِستي رئينو، آسينوس سابير اَل پِيادوسو ويڪينداريو لو ڪي سيگي |trans-title=ميڪسيڪو جو انتهائي شريف، انتهائي وفادار، ممتاز ۽ شاهي شهر، جيڪو نئين اسپين جي بادشاهتن ۽ صوبن جو سر آهي، ۽ ان جي نالي سان هن درٻار جي شاهوڪار پوليس بورڊ (ريئال خونتا ڊي پوليسيا) جي صدر ۽ ميمبرن، هن بادشاهت جي نهايت محترم وائسراءِ جي رضامندي سان، ديندار پاڙي/پاڙيسري ماڻهن کي هيٺ ڏنل ڳالهه جي آگاهي ڏين ٿا|author=رامون گوٽيئريس ڊيل مازو ([[ (سرڪاري ملازم)|اِنٽينڊنٽ]] آف ميڪسيڪو: 1811)–1821)|year=1811|url=https://books.google.com/books?id=IdygYgEACAAJ|access-date=19 October 2020|archive-date=18 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231018204605/https://books.google.com/books?id=IdygYgEACAAJ|url-status=live}}</ref> [[آندري مينيوئل لوپيز اوبراڊور]] جي حڪومت (2018–24) دوران هڪ سياسي نعرو متعارف ڪرايو ويو: ''la Ciudad de la Esperanza'' ({{lit|اميد جو شهر}}). اهو نعرو جلدي شهر جي هڪ لقب طور به هلڻ لڳو، پر پوءِ نئون نعرو ''Capital en Movimiento'' (”هلچل ۾ گادي“) اختيار ٿيڻ کان پوءِ اهو اڳئينت جيئن عام نه رهيو. هي آخري نعرو به حقيقت ۾ گهڻو ڪري لقب طور نه پر نعري طور ئي ورتو ويندو آهي، خاص طور جڏهن اهو [[مارسيلو ايبرارڊ]] جي قيادت هيٺ انتظاميا سان ڳنڍيو وڃي. == تاريخ == {{Main|ميڪسيڪو سٽي جي تاريخ }} {{For timeline}} ميڪسيڪو شهر واري علائقي ۾ انسانن جي قديم ترين رهائش جا نشان "[[Peñon woman|پيئون واري عورت]]" ۽ ٻين ڍانچن/آثارن جا آهن، جيڪي [[گستاوو اي. ماڊيرو]] (سان بارتولو اتيپيهوئاڪان) مان مليا. اڳي سمجهيو ويندو هو ته اهي هيٺئين سينيولٿڪ دور (9500–7000 ق.م.) سان لاڳاپيل آهن.<ref>The evidence consists of a burial in the first case, and of [[lithic flake]]s associated with remains of extinct fauna. They were estimated to be about 10 000 years old. ''Cfr. Acosta Ochoa'', 2007: 9.</ref> پر 2003ع جي هڪ مطالعي ۾ پيئون واري عورت جي عمر 12,700 سال (ڪئلينڊر عمر) ڄاڻائي وئي،<ref>{{cite journal |last1=Gonzalez |first1=Silvia |last2=Jiménez-López |first2=José Concepción |last3=Hedges |first3=Robert |last4=Huddart |first4=David |last5=Ohman |first5=James C |last6=Turner |first6=Alan |last7=Pompa y Padilla |first7=José Antonio |title=Earliest humans in the Americas: new evidence from México |journal=Journal of Human Evolution |date=March 2003 |volume=44 |issue=3 |doi=10.1016/s0047-2484(03)00004-6 |page=381 |pmid=12674097 |bibcode=2003JHumE..44..379. }}</ref> جيڪا آمريڪا ۾ دريافت ٿيل قديم ترين انساني باقيات مان هڪ آهي. هن جي مائيٽوڪانڊريل ڊي اين اي بابت ٿيل مطالعي مان ظاهر ڪيو ويو ته هوءَ يا ته ايشيائي نسل جي هئي<ref>{{Cite web |url=http://www.cronica.com.mx/notas/2003/65456.html |title=El ADN de La Mujer del Peñón confirma el origen asiático del hombre americano |website=www.cronica.com.mx |access-date=28 September 2019 |archive-date=12 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012073700/http://www.cronica.com.mx/notas/2003/65456.html |url-status=dead }}</ref> يا يورپي نسل جي<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=44lXDwAAQBAJ&q=pe%C3%B1on+woman+european&pg=PT91|title=Scattered Skeleton in Our Closet|author=Karen Mutton|year=2011|isbn=978-1-935487-41-8|publisher=Adventures Unlimited Press|access-date=19 October 2020|archive-date=18 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231018204606/https://books.google.com/books?id=44lXDwAAQBAJ&q=pe%C3%B1on+woman+european&pg=PT91#v=snippet&q=pe%C3%B1on%20woman%20european&f=false|url-status=live}}</ref> يا وري آسٽريلوي ابورجِنل اصل جي هئي.<ref>{{Cite news |author=David Epstein |author-link=David Epstein (journalist) |title=First Americans May Have Come From Australia |url=https://www.discovermagazine.com/planet-earth/28-first-americans-may-have-come-from-australia |work=[[Discover (magazine)|Discover]] |date=2 January 2005 |access-date=17 October 2020 |archive-date=18 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018065929/https://www.discovermagazine.com/planet-earth/28-first-americans-may-have-come-from-australia |url-status=live }}</ref> هي علائقو 8هين کان 13هين صديءَ دوران [[چيچيميڪا|ٽيوچيچي ميڪاس]] جي لڏپلاڻن جو منزلگاهه رهيو—اهي ئي ماڻهو پوءِ [[ٽولٽيڪ]] ۽ [[ايزٽيڪ|ميشيڪا]] (ازتڪ) ثقافتن جي اُڀار جو سبب بڻيا. ميشيڪا لڳ ڀڳ 14هين صديءَ ۾ آيا ۽ پهرين ڍنڍ جي ڪنارن تي آباد ٿيا. === ازتڪ دور === {{Main|ميڪسيڪو-ٽِنُوْچْٽِيْٽْلَانْ}} [[File:Painting_of_Tenochtitlan-Tlatelolco_on_Lake_Texcoco_(9755215791).jpg|thumb|left|هي شهر [[ميڪسيڪو-ٽِنُوْچْٽِيْٽْلَانْ]]، ازتڪن جي گادي، جو هنڌ هو.]] [[Mexico-Tenochtitlan|ميڪسيڪو-تينوچٽيٽلان]] جو شهر [[ميشيڪا]] ماڻهن 1325ع يا 1327ع ۾ قائم ڪيو.<ref>{{cite EB1911 |wstitle=Mexico City |volume=18 |page=346|quote=The City of Mexico dates, traditionally, from the year 1325 or 1327}}</ref> پراڻو ميشيڪا شهر، جنهن کي اڄ [[تينوچٽيٽلان]] چيو وڃي ٿو، [[ميڪسيڪو جي وادي]] جي اندروني ڍنڍن واري نظام جي وچ ۾ هڪ ٻيٽ تي تعمير ڪيو ويو هو؛ اهو نظام هڪ ننڍڙي شهر-رياست [[ٽلاتيلولڪو]] سان به گڏيل هو.<ref>Frances F. Berdan, ''The Aztecs of Mexico: An Imperial Society'', New York: Holt, Rinehart, Winston 1982, pp. 10–14.</ref> ڏند ڪٿا موجب ميشيڪائن جي مکيه ديوتا [[هويتزيلوپوچٽلي]] انهن کي اهو هنڌ هن طرح ٻڌايو جو هڪ [[سونهرِي عقاب]] کي [[اوپُنشِيَو|ناشپاتيءَ جهڙي ڪنڊيدار ڪيڪٽس]] تي ويٺل ڏيکاريو، جيڪو [[کڙکڙائيندڙ نانگ]] کي کائي رهيو هو.<ref name="Frances F. Berdan 1982, p. 14">Frances F. Berdan, ''The Aztecs of Mexico: An Imperial Society'', New York: Holt, Rinehart, Winston 1982, p. 14.</ref> 1325ع کان 1521ع تائين تينوچٽٽلان آبادي، طاقت ۽ اثر ۾ وڌندو ويو، ۽ آخرڪار [[ٽيڪسڪوڪو ڍنڍ]] ۽ ميڪسيڪو واديءَ جي ڀرپاسي ٻين شهر-رياستن تي غالب اچي ويو. جڏهن اسپيني پهتا، ته [[Aztec|ازتڪ]] سلطنت [[ميزوامريڪا]] جي وڏي حصي تائين پهچي چڪي هئي—[[ميڪسيڪو جو نار|ميڪسيڪو جي نار]] ۽ [[پئسفڪ سمنڊ]] ٻنهي طرفن تائين.<ref name="Frances F. Berdan 1982, p. 14" /> === اسپيني فتح === [[File:Cortez & La Malinche.jpg|left|thumb|1552ع جي ''[[Canvas of Tlaxcala]]'' ۾ تينوچٽٽلان مهم بابت پينل: هيرنان ڪورٽيس ۽ [[لا مالنچي|مالنتزين]] (ساڄي پاسي) [[موڪٽيزوما ٻيون]] سان [[ميڪسيڪو-تينوچٽيٽلان]] ۾ ملن ٿا، 8 نومبر 1519ع.]] [[ويراڪروز]] ۾ لهڻ کان پوءِ، اسپيني مهم جو [[هيرنان ڪورٽيس]] ڪيترن ئي ٻين مقامي قومن جي مدد سان تينوچٽيٽلان ڏانهن وڌيو،<ref name="Ciudad Mexico">{{cite web |url = http://www.ciudadmexico.com.mx/historia.htm |title = Historia de la Ciudad de México |language = es |access-date = 14 October 2008 |archive-date = 1 May 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190501144358/http://ciudadmexico.com.mx/historia.htm |url-status = live }}</ref> ۽ 8 نومبر 1519ع تي اتي پهتو.<ref name="Marroqui">{{Cite book |title = La Ciudad de Mexico |last = Marroqui |first = Jose Maria |year = 1969 |publisher = Ayuntamiento del Distrito Federal |location = Mexico City |pages = 21–25 }}</ref> ڪورٽيس ۽ سندس ماڻهو [[Iztapalapa|ازتپالاپا]] (ايڪسٽاپالاپا) کان شهر ڏانهن ويندڙ بند/رستي تي هلندا شهر ۾ داخل ٿيا؛ شهر جي حڪمران [[موڪٽيزوما ٻيون]] اسپينين کي آجيان ڪئي ۽ ٻنهين ڌرين تحفا مٽايا، پر اها همدردي گهڻو وقت نه رهي.<ref name="pbs1">{{cite web |url = https://www.pbs.org/conquistadors/cortes/cortes_e00.html |title = Conquistadors – Cortés. November 1519, The Most Beautiful Thing in the World |publisher = PBS |access-date = 17 April 2011 |archive-date = 26 April 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190426165811/http://www.pbs.org/conquistadors/cortes/cortes_e00.html |url-status = live }}</ref> ڪورٽيس موڪٽيزوما کي [[گهر اندر نظربندي]] ۾ رکيو ۽ کيس [[اڪسائياڪاتل جو محل]] (سندس پيءُ جي محل) ۾ قيد ڪيو، ته جيئن هو سندس وسيلي حڪومت ڪري سگهي.<ref name="pbs2">{{cite web |url = https://www.pbs.org/conquistadors/cortes/cortes_f00.html |title = Conquistadors – Cortés. November, 1519 – Montezuma Arrested |publisher = PBS |access-date = 17 April 2011 |archive-date = 18 April 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190418033417/http://www.pbs.org/conquistadors/cortes/cortes_f00.html |url-status = live }}</ref> تڪرار وڌندا ويا، ۽ 30 جون 1520ع جي رات—هڪ جدوجهد جنهن کي "[[La Noche Triste]]" (غمگين رات) چيو وڃي ٿو—ازتڪن اسپينين جي مداخلت خلاف بغاوت ڪئي ۽ يورپين کي پنهنجي [[ٽلاڪسڪالان]] ساٿين سميت يا ته گرفتار ڪيو يا شهر مان ڪڍي ڇڏيو.<ref name="pbs4">{{cite web |url = https://www.pbs.org/conquistadors/cortes/cortes_g00.html |title = Conquistadors – Cortés. June 1520 – Massacre at Tenochtitlán |publisher = PBS |access-date = 17 April 2011 |archive-date = 22 April 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190422021242/http://www.pbs.org/conquistadors/cortes/cortes_g00.html |url-status = live }}</ref> ڪورٽيس [[ٽلاڪسڪالا]] ۾ ٻيهر منظم ٿيو. ازتڪن سمجهيو ته اسپيني هميشه لاءِ هليا ويا آهن، تن هڪ نئون بادشاهه [[ڪوئٽلاهوئاڪ]] چونڊيو، پر هو جلد فوت ٿي ويو؛ پوءِ ايندڙ بادشاهه [[ڪواوٽيماڪ]] ٿيو.<ref name="pbs6">{{cite web |url = https://www.pbs.org/conquistadors/cortes/cortes_h00.html |title = Conquistadors – Cortés. December 1520 – Siege, Starvation & Smallpox |publisher = PBS |access-date = 17 April 2011 |archive-date = 28 May 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190528141631/http://www.pbs.org/conquistadors/cortes/cortes_h00.html |url-status = live }}</ref> ڪورٽيس مئي 1521ع ۾ [[تينوچٽٽلان جو گهيرو]] شروع ڪيو. ٽن مهينن تائين شهر خوراڪ ۽ پاڻي جي کوٽ جو شڪار رهيو، ۽ يورپين سان گڏ آيل [[چيچڪ]] به پکڙجي وئي.<ref name="Ciudad Mexico" /> ڪورٽيس ۽ سندس ساٿي ٻيٽ جي ڏکڻ پاسي کان لهي آيا ۽ آهستي آهستي شهر اندر جنگ ڪندي اڳتي وڌيا.<ref name="pbs7">{{cite web |url = https://www.pbs.org/conquistadors/cortes/cortes_i00.html |title = Conquistadors – Cortés. The Last Stand: An Aztec Iliad |publisher = PBS |access-date = 17 April 2011 |archive-date = 20 April 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190420100622/http://www.pbs.org/conquistadors/cortes/cortes_i00.html |url-status = live }}</ref> ڪواوٽيماڪ آگسٽ 1521ع ۾ هٿيار وڌا.<ref name="Ciudad Mexico" /> فتح جي آخري گهيري دوران اسپينين عملي طور تينوچٽٽلان کي ڊاهي پٽ ڪري ڇڏيو.<ref name="Marroqui" /> ڪورٽيس شروعات ۾ [[ڪوئيوئاڪان]] ۾ رهيو، پر پوءِ هن ازتڪ هنڌ کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جيئن پراڻي نظام جا سڀ نشان مٽجي وڃن.<ref name="Marroqui" /> هن پنهنجي [[Sovereignty|ذاتِي حاڪميت]] هيٺ ڪا علحده رياست قائم نه ڪئي، پر اسپيني تاج سان وفادار رهيو. پهريون اسپيني [[وائسراءِ]] چوڌنهن سال پوءِ ميڪسيڪو شهر آيو. تيسين شهر ٻيهر هڪ [[شهري-رياست]] بڻجي چڪو هو، جنهن جو اثر پنهنجي حدن کان گهڻو ٻاهر تائين پکڙيل هو.<ref name="Enc Mex 2000">{{cite encyclopedia |last = Alvarez |first = Jose Rogelio |encyclopedia = Enciclopedia de Mexico |language=es |title = Mexico, Ciudad de |year = 2000 |publisher = Encyclopædia Britannica |volume = 9 |pages = 5242–5260 }}</ref> جيتوڻيڪ اسپينين تينوچٽٽلان جي بنيادي بناوت کي برقرار رکيو، پر پراڻن ازتڪ مندرن تي [[ڪيٿولڪ چرچ |ڪيٿولڪ]] گرجا گهر تعمير ڪيا ۽ شاهي محلن تي پنهنجو حق ڄاڻايو.<ref name="Enc Mex 2000" /> تينوچٽٽلان جو نالو "ميڪسيڪو" رکيو ويو، ڇاڪاڻ ته اسپينين لاءِ اهو لفظ اچارڻ آسان هو.<ref name="Marroqui" /> === نوآبادي دور ۾ ميڪسيڪو شهر جي واڌ === [[File:Ignacio Serrano - Catedral de México.jpg|thumb|left|[[ميڪسيڪو سٽي ميٽروپوليٽن ڪيٿيڊرل]] (1571–1813) جي 18هين صديءَ جي تصوير. هي گرجا اسپينين ازتڪن جي مکيه مندر جي کنڊرن تي تعمير ڪيو.]] شهر ازتڪ سلطنت جي گادي رهيو هو، ۽ نوآبادي دور ۾ ميڪسيڪو شهر [[نئون اسپين |نئين اسپين]] جي گادي بڻيو. [[ميڪسيڪو جو وائسراءِ]] (يا وائس-ڪنگ) مکيه چوڪ/[[زوڪالو]] تي وائسراءِ محل ۾ رهندو هو. [[ميڪسيڪو سٽي ميٽروپوليٽن ڪيٿيڊرل]]—نئين اسپين جي آرچ-ڊائيوسيس جو مرڪز—زوڪالو جي هڪ پاسي تعمير ڪيو ويو، ساڻس گڏ آرچ-بشپ جو محل به هو، ۽ سامهون شهر جي ڪائونسل (''ayuntamiento'') واري عمارت هئي. 17هين صديءَ جي آخر ۾ [[ڪرسٽوبال ڊي ويلاپلاندو]] پاران زوڪالو جي هڪ تصوير ۾ مکيه چوڪ ڏيکاريل آهي، جيڪو اڳ ۾ ازتڪن جو رسمياتِي مرڪز هو. نوآبادي دور ۾ موجوده مرڪزي ميدان کي مؤثر ۽ مستقل طور رسمياتِي مرڪز ۽ اقتدار جي مرڪز ۾ بدلائي ڇڏيو ويو—۽ اهو اڄ به جديد ميڪسيڪو ۾ قوم جو مرڪزي ميدان آهي. تينوچٽٽلان جي گهيري کان پوءِ شهر جي ٻيهر تعمير ڀرپاسي علائقن مان وڏي تعداد ۾ مقامي مزدورن جي محنت سان ٿي. فرانسيڪني راهب [[توريبيو ڊي بيناوينتي موٽولينيا]]—[[ميڪسيڪو جا ٻارهن رسول]] مان هڪ—جيڪو 1524ع ۾ نئين اسپين آيو، شهر جي ٻيهر تعمير کي شروعاتي دور جي ڏکن/وبائن مان هڪ قرار ڏنو: <blockquote>ستين وبا ميڪسيڪو جي عظيم شهر جي تعمير هئي، جيڪا شروعاتي سالن ۾ يروشلم جي تعمير کان به وڌيڪ ماڻهن کان ڪم وٺندي هئي. مزدورن جا هجوم ايترا گهڻا هئا جو گهٽين ۽ شاهراهن ۾ هلڻ ڏکيو ٿي پوندو هو، جيتوڻيڪ اهي تمام ويڪريون هيون. ڪيترائي ماڻهو ڪاٺين جي ٿڏي هيٺ دٻجڻ سبب، اوچين جڳهن تان ڪري، يا نون عمارتن لاءِ پراڻيون عمارتون ڊاهيندي فوت ٿي ويا هئا۔ توربيو ڊي بيناوينتي موٽولِينيا، ''موٽولِينيا جي نئين اسپين جي انڊين جي تاريخ''، ترجمو ۽ ترتيب: ايلزبيٿ اينڊروز فوسٽر، ويسٽپورٽ: گرين وُڊ پريس، (1950) 1973, pp. 41–42</ref></blockquote> [[File:Atlas Van der Hagen-KW1049B13 078-Panorama van- NOVA MEXICO.jpeg|thumb|1690ع ۾ ميڪسيڪو شهر. ائٽلس وان ڊير هاگن.]] فتح کان اڳ تينوچٽٽلان اندروني ڍنڍن واري نظام جي وچ ۾ تعمير ٿيل هو، ۽ شهر تائين [[canoe|ٻيڙي]] وسيلي ۽ مکيه زمين ڏانهن ويندڙ ويڪرن بندن/رستن وسيلي پهچبو هو. اهي بند/رستا اسپيني حڪمراني هيٺ مقامي محنت سان ٻيهر ٺهيا. نوآبادي اسپيني شهر عام طور [[گرڊ منصوبو|گرڊ نموني]] تي ٺاهيا ويندا هئا، جيڪڏهن جغرافيائي رڪاوٽ نه هجي. ميڪسيڪو شهر ۾ زوڪالو (مکيه چوڪ) اهو مرڪزي هنڌ هو جتان گرڊ ٻاهرين طرف وڌايو ويو. اسپيني ماڻهو مکيه چوڪ جي ويجهو ”''traza''“ سڏجندڙ علائقي ۾ رهندا هئا، جتي گهٽيون ترتيب سان ۽ سٺي ريت ٺهيل هيون. مقامي ماڻهن جا گهر ان خاص علائقي کان ٻاهر هئا ۽ اڪثر بي ترتيب نموني ٺهيا.<ref>Edmundo O'Gorman, ''Reflexiones sobre la distribución urbana coloinal de la ciudad de México'', Mexico 1938, pp. 16ff.</ref> زوڪالو مقامي ماڻهن لاءِ واپار جو مرڪز هو، تنهنڪري اسپينين لاءِ علائقي کي جدا رکڻ واري پاليسي تي عمل ڪرائڻ مشڪل رهيو.<ref>Magnus Mörner and Charles Gibson, "Diego Muñoz Camargo and the Segregation Policy of the Spanish Crown," ''Hispanic American Historical Review'', vol. 42, pp. 558ff.</ref> مختلف وقتن تي زوڪالو وڏيون تقريبون ۽ ڦاسيون/سزائون ڏيڻ جو هنڌ پڻ رهيو. 17هين صديءَ ۾ هتي ٻه وڏا فساد به ٿيا—هڪ 1624ع ۾، ٻيو 1692ع ۾.<ref>Ida Altman, Sarah Cline, and Javier Pescador, ''The Early History of Greater Mexico'', Pearson 2003, pp. 246–249.</ref> آبادي وڌڻ سان شهر ڍنڍ جي پاڻيءَ تائين اچي ويو. ڍنڍ جي پاڻيءَ جي سطح ۾ ڦيرڦار سبب ميڪسيڪو شهر کي وقت بوقت ٻوڏن جو منهن ڏسڻو پوندو هو. ٻوڏ روڪڻ لاءِ هڪ وڏو جبري محنتي منصوبو [[ڊي ساگوئه]] شروع ڪيو ويو، جنهن تحت نوآبادي دور ۾ هزارين مقامي ماڻهن کي ڍانچي وارن ڪمن تي لڳايو ويو. ٻوڏ رڳو تڪليف نه هئي پر صحت لاءِ به خطرو هئي، ڇو ته ٻوڏن ۾ انساني فضلو شهر جي گهٽين ۾ پکڙجي ويندو هو. علائقو سڪي وڃڻ سان مڇرن جو تعداد گهٽيو ۽ انهن جي ڦهلائيندڙ بيمارين جي تڪرار ۾ به گهٽتائي ٿي. پر دلدلي علائقن کي سڪائڻ سان مڇين ۽ پکين جي رهائشگاهه بدلجي وئي ۽ گاديءَ جي ويجهو مقامي پوک لاءِ دستياب زمينون به متاثر ٿيون.<ref>Noble David Cook, ''Born to Die: Disease and New World Conquest, 1492–1650.'' New York: Cambridge University Press 1998.</ref> 16هين صديءَ ۾ گرجا گهرن جي تعداد ۾ گهڻو اضافو ٿيو، جن مان ڪيترائي اڄ به تاريخي مرڪز ۾ ڏسي سگهجن ٿا.<ref name="Enc Mex 2000" /> معاشي طور، ميڪسيڪو شهر واپار جي ڪري خوشحال ٿيو. برازيل يا [[پيرو]] جي ابتڙ، ميڪسيڪو جو رابطو ائٽلانٽڪ ۽ پئسفڪ ٻنهي دنياين سان آسانيءَ سان ٿي سگهيو. اسپيني تاج شهر جي واپار کي مڪمل طور ضابطي ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس صرف جزوي ڪاميابي ملي.<ref name="Hamnett 1998">{{Cite book |title = Concise History of Mexico. |last = Hamnett |first = Brian R. |year = 1998 |publisher = Cambridge University Press |location = Port Chester, NY |isbn = 978-0-521-58120-2 |url-access = registration |url = https://archive.org/details/concisehistoryof0000hamn }}</ref> [[Image:Palacio de mineria.jpg|thumb|left|[[Palacio de Minería]]، ميڪسيڪو شهر. چانديءَ جي کاڻڪني کي پيشو طور وڌائڻ ۽ چانديءَ جي کاڻڪارن کي شرافت/اشرافيت ڏيڻ 18هين صديءَ جي [[Bourbon Reforms|بوربون سڌارن]] جي هڪ ترقي هئي.]] [[اشرافيت]] جو تصور نئين اسپين ۾ اهڙي نموني ڦهليو، جيڪو آمريڪا جي ٻين حصن ۾ گهٽ ڏسڻ ۾ آيو. اسپينين اهڙي سماج سان روبرو ٿيا جتي اشرافيت جو تصور سندن پنهنجي تصور سان ملي ٿو؛ هنن مقامي اشرافي ترتيب کي مڃيو ۽ ان ۾ اضافو به ڪيو. ايندڙ صديّن ۾ [[ميڪسيڪو ۾ اشرافي لقب]] رکڻ جو مطلب اهو نه هو ته ماڻهو وڏو سياسي اختيار استعمال ڪندو، ڇو ته سياسي طاقت محدود هئي—جيتوڻيڪ دولت گڏ ڪرڻ تي ڪا پابندي نه هئي.<ref name="Ladd 1998">{{Cite book |title = Artes deMexico Palacios de la Nueva España The Mexican Nobility |last = Ladd |first = Doris M |year = 1998 |publisher = Artes de Mexico y del Mundo |location = Mexico City |isbn = 978-968-6533-61-3 |pages = 84–86 }}</ref> ميڪسيڪو ۾ اشرافيت جو تصور سياسي کان وڌيڪ هڪ تمام قدامت پسند اسپيني سماجي تصور هو، جنهن جو بنياد خاندان جي ”اهليت“ ثابت ڪرڻ تي هو. ڪيترن خاندانن دولت شهر کان ٻاهر نئين اسپين ۾ ڪمائي، پوءِ گاديءَ ۾ آمدني خرچ ڪري گرجا گهر ٺهرائڻ، خيراتي ڪم سنڀالڻ ۽ شاندار محل جهڙا گهر اڏائڻ شروع ڪيا. سڀ کان وڌيڪ شاندار رهائش ٺهرائڻ جو جنون 18هين صديءَ جي آخري اڌ ۾ عروج تي پهتو. انهن مان ڪيترائي محل اڄ تائين موجود آهن، ۽ اهڙيءَ ڪري ميڪسيڪو شهر جو لقب "The city of palaces" [[الگزينڊر فون همبولٽ]] ڏنو.<ref name="Marroqui" /><ref name="Enc Mex 2000" /><ref name="Ladd 1998" /> [[Grito de Dolores]] ("Cry of Dolores")—جنهن کي El Grito de la Independencia ("آزادي جو زوردار مطالبو") به سڏين ٿا—[[ميڪسيڪو جي آزاديءَ واري جنگ]] جي شروعات جو نشان هو. [[گواناخواتو جي جنگ]]، بغاوت جي پهرين وڏي جھڙپ، چار ڏينهن پوءِ ٿي. ڏهه سال جنگ کان پوءِ، اسپين کان ميڪسيڪو جي آزادي 27 سيپٽمبر 1821ع تي ميڪسيڪن سلطنت جي آزاديءَ جي اعلان ۾ عملي طور ظاهر ڪئي وئي.<ref name="Iturbide">{{cite web |url = http://www.casaimperial.org/augustin.htm |archive-url = https://web.archive.org/web/20040411084151/http://www.casaimperial.org/augustin.htm |url-status=dead |archive-date = 11 April 2004 |title = Don Agustín de Iturbide |access-date = 20 October 2008 }}</ref> [[آگوستين ڊي ايتوربيدي]] کي ڪانگريس [[پهريئين ميڪسيڪن سلطنت]] جو شهنشاهه قرار ڏئي ٿي؛ کيس [[ميڪسيڪو جي ڪيٿيڊرل]] ۾ تاجپوش ڪيو ويو. نئين حڪومت پاران ميڪسيڪو جو وفاقي ضلعو قائم ڪيو ويو، ۽ نئين آئين تي صحيحن سان [[وفاقي ضلعو|وفاقي ضلعي]] جو تصور [[آمريڪي آئين]] مان اختيار ڪيو ويو.<ref name="Countries of the World">{{Cite book |first = Thomas E. |last = Weil |chapter = Mexico: Chapter 3B. Evolution of a Nation |title = Countries of the World |publisher = Bureau Development, Inc. |date = 1 January 1991 }}</ref> هن مقرري کان اڳ ميڪسيڪو شهر [[حڪومت جو مرڪز]] طور [[ميڪسيڪو رياست]] ۽ سڄي قوم ٻنهي لاءِ ڪم ڪندو رهيو هو. پوءِ [[ٽيڪسڪوڪو ڊي مورا]] ۽ ان کان پوءِ [[ٽو لوڪا]] ميڪسيڪو رياست جي گادي بڻيا.<ref>{{Cite book |first = Ashoka |last = Mody |chapter = Infrastructure Delivery |title = Countries of the World |publisher = World Bank Publications |year= 1996 |page = 187 |isbn = 978-0-8213-3520-8 }}</ref> === 1847ع واري آمريڪا–ميڪسيڪو جنگ ۾ ميڪسيڪو شهر جي جنگ === [[File:Nebel Mexican War 11 Chapultepec Quitman (cropped).jpg|thumb|''1847ع ۾ [[چاپلٽيپيڪ قلعو]] تي آمريڪي حملو''، [[ڪارل نيبل|نيبل]] ۽ [[اڊولف ژاں-بابتسٽ بايو|بايو]]]] 19هين صديءَ دوران ميڪسيڪو شهر ملڪ جي سڀني سياسي تڪرارن جو مرڪزي ميدان رهيو. اهو ٻه ڀيرا شهنشاهي گادي رهيو (1821–1823ع ۽ 1864–1867ع)، ۽ اڌ صديءَ جي عرصي ۾ بي شمار فوجي بغاوتن (ڪُو) کان پوءِ ٻه [[وفاقيت|وفاقي]] ۽ ٻه [[مرڪزيت|مرڪزي]] رياستي ڍانچا به هتي ئي قائم ٿيا—تان جو [[اصلاحي جنگ]] کان پوءِ لبرلن جي ڪاميابي ٿي. اهو ميڪسيڪو تي ٿيندڙ ٻن فرينچ حملن مان هڪ جو به هدف رهيو ([[ميڪسيڪو ۾ ٻي فرينچ مداخلت|1861–1867ع]])، ۽ [[آمريڪا–ميڪسيڪو جنگ|1847–1848ع واري آمريڪا–ميڪسيڪو جنگ]] جي پسمنظر ۾ آمريڪي فوجن ان کي هڪ سال لاءِ والاري ڇڏيو. [[ميڪسيڪو شهر لاءِ جنگ]] 8 کان 15 سيپٽمبر 1847ع تائين ٿيندڙ ويڙهن جو سلسلو هو، جيڪو ميڪسيڪو شهر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ [[آمريڪا–ميڪسيڪو جنگ]] دوران وڙهيو ويو. ان ۾ [[مولينو ڊيل ري جي جنگ]] ۽ [[چاپلٽيپيڪ جي جنگ]] جهڙيون وڏيون لڙايون شامل هيون، ۽ انجام ميڪسيڪو شهر جي ڪري پيو. ونفيلڊ اسڪاٽ جي قيادت هيٺ آمريڪي فوج هڪ وڏي ڪاميابي ماڻي، جنهن جنگ جو خاتمو آندو. وفاقي ضلعي ۾ آمريڪي چڙهائيءَ جي شروعاتي مزاحمت 8 آگسٽ تي [[چورو بوسڪو جي جنگ]] دوران ٿي، جتي [[سينٽ پيٽرڪ بٽالين]]—جنهن ۾ گهڻو ڪري ڪيٿولڪ آئرش ۽ جرمن مهاجر، پر گڏوگڏ ڪينيڊين، انگريز، فرينچ، اطالوي، پولش، اسڪاٽش، اسپيني، سوئس ۽ ميڪسيڪي به شامل هئا—ميڪسيڪو جي پاسي سان وڙهندي آمريڪي حملا پوئتي ڌڪي ڇڏيا. [[سينٽ پيٽرڪ بٽالين]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ آمريڪا ميڪسيڪو جي اندر گهڻو اندر تائين جنگي يونٽ موڪليا، جنهن جي نتيجي ۾ ميڪسيڪو شهر ۽ [[ويراڪروز]] تي قبضو ٿيو؛ آمريڪي فوج جي 1هين، 2هين، 3هين ۽ 4هين [[فوجي ڊويزن|ڊويزنن]] اهو قبضو قائم ڪيو.<ref name="Cerro">{{cite web |url = https://www.pbs.org/kera/usmexicanwar/war/cerro_gordo.html |title = The Battle of Cerro Gordo |website = [[PBS]] |access-date = 18 October 2008 |archive-date = 23 October 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20071023110409/https://www.pbs.org/kera/usmexicanwar/war/cerro_gordo.html |url-status = dead }}</ref> هي چڙهائي شهر اندر ئي [[چاپلٽيپيڪ قلعو]] تي حملي سان پنهنجي انجام کي پهتي.<ref name="Storming of Chapultepec">{{cite web |url = https://www.pbs.org/kera/usmexicanwar/war/chapultepec_pillows_attack.html |title = The Storming of Chapultepec (General Pillow's Attack) |website = [[PBS]] |access-date = 18 October 2008 |archive-date = 2 September 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170902101312/https://www.pbs.org/kera/usmexicanwar/war/chapultepec_pillows_attack.html |url-status = dead }}</ref> هن جنگ دوران، 13 سيپٽمبر تي، 4هين ڊويزن (جنهن جي قيادت [[جان اي. ڪوئٽمين]] وٽ هئي) چاپلٽيپيڪ تي حملي جي اڳواڻي ڪئي ۽ قلعو هٿ ڪري ورتو. مستقبل جا [[آمريڪا جي گڏيل رياستن جا باغي رياستون|ڪانفيڊريٽ]] جرنيل [[جارج اي. پڪيٽ]] ۽ [[جيمس لانگ اسٽرٽ]] به هن حملي ۾ شامل هئا. ميڪسيڪو جي دفاع ۾ اهي ڪيڊٽ هئا، جن کي پوءِ ''[[نينيوس هيرويز|«ڇورا هيرو»]]'' جي نالي سان امر ڪيو ويو. ميڪسيڪي فوجون چاپلٽيپيڪ مان پوئتي هٽيون ۽ شهر اندر واپس ٿي ويون. ان کان پوءِ [[بيلين دروازو]] ۽ [[سان ڪوسمي دروازو]] تي حملا ٿيا. [[گواڊالوپي هيدالگو جو معاھدو]] شهر جي اڄوڪي پري اتر واري حصي ۾ صحيح ٿيو.<ref name="treaty">{{cite web|url=https://www.pbs.org/kera/usmexicanwar/war/wars_end_guadalupe.html |title=Treaty of Guadalupe Hidalgo |author=Richard Griswold del Castillo |website=[[PBS]] |access-date=18 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100213210803/http://www.pbs.org/kera/usmexicanwar/war/wars_end_guadalupe.html |archive-date=13 February 2010 |url-status=dead }}</ref> === ميڪسيڪو انقلاب (1910–1920ع) === [[File:Dead_outside_National_Palace_during_one_of_the_outbreaks,_Mexico_City.jpg|thumb|[[ڏهه المياتي ڏينهن]] دوران [[قومي محل]] جي سامهون لاش. فوٽوگرافر: مينوئل راموس.<ref>{{Cite web |url=http://digitalcollections.smu.edu/cdm/search/collection/mex/searchterm/Ag1996.1039/mode/exact |title=Album, Mexican Revolution |access-date=19 March 2022 |archive-date=29 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200129211250/http://digitalcollections.smu.edu/cdm/search/collection/mex/searchterm/Ag1996.1039/mode/exact |url-status=live }}</ref>]] گاديءَ وارو شهر [[ميڪسيڪو انقلاب]] جي ڏهه ورهين واري تڪرار جي سڀ کان شديد تشدد کان گهڻو ڪري بچيل رهيو. هن دور جو شهر لاءِ سڀ کان اهم واقعو فيبروري 1913ع جي [[ڊيسي نا ٽراجيڪا|«ڏهه المياتي ڏينهن»]] هو، جڏهن [[فرانسسڪو آءِ. ماديرو]] جي چونڊيل حڪومت خلاف قوتن ڪامياب فوجي بغاوت ڪئي. شهر جو مرڪز فوجي ٺڪاڻو ''ciudadela'' (قلعو/سٽيڊيلا) مان توپخاني جي گولاباري هيٺ آيو، جنهن ۾ وڏيون شهري جانيون ضايع ٿيون ۽ ماديرو حڪومت تي اعتماد لوڏي پيو. [[وڪتوريانو هوئرتا]]—[[هوئرتا جي وفاقي فوج|وفاقي فوج]] جو سربراهه—اقتدار وٺڻ جو موقعو ڏسي، ماديرو ۽ پينو سواريز کان استعيفائون لکرايون. ٻنهي کي پوءِ [[ليڪمبيري جيل|ليڪمبيري جيل]] ڏانهن ويندي رستي ۾ قتل ڪيو ويو.<ref name="redescolar">{{cite web |url = http://redescolar.ilce.edu.mx/redescolar/act_permanentes/historia/histdeltiempo/mexicana/sigloxx/xx_dece.htm |title = La Decena Trágica, febrero de 1913 |language = es |access-date = 19 October 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130620151846/http://redescolar.ilce.edu.mx/redescolar/act_permanentes/historia/histdeltiempo/mexicana/sigloxx/xx_dece.htm |archive-date = 20 June 2013 |url-status=dead }}</ref> جولاءِ 1914ع ۾ هوئرتا جي زوال کان پوءِ [[پانچو ويلا]] ۽ [[ايميليانو ساپاتا]] جي فوجن جو شهر ۾ داخل ٿيڻ ٿيو، پر شهر وڏي تشدد جو شڪار نه ٿيو. هوئرتا گادي ڇڏي چڪو هو ۽ فاتح فوجون شهر مان گذري ويون. انقلاب واري گهرو جنگ ۾ [[وينوستيانو ڪاررانزا]] جي [[آئيني پرست|آئيني پرست]] ڌڙي آخرڪار غالب آئي، ۽ ڪاررانزا صدارتي محل ۾ رهائش اختيار ڪئي. === 20هين صديءَ کان اڄ تائين === [[File:Casa_Estudio_Diego_Rivera_y_Frida_Kahlo_(2566206309).jpg|thumb|left|[[سان آنخيل]] ۾ [[فريدا ڪاهلو]] ۽ [[ڊيئگو ريويرا]] جو گهر، جنهن جو ڊزائن [[خوان اوگورمان]] تيار ڪيو]] 20هين صديءَ ۾ شهر جي غير معمولي واڌ ۽ ان جي ماحولياتي ۽ سياسي اثرن جو غلبو رهيو. 1900ع ۾ ميڪسيڪو شهر جي آبادي لڳ ڀڳ 500,000 هئي.<ref name="LaRosa 2005">{{Cite book |title = Atlas and Survey of Latin American History. |editor-last = LaRosa |editor-first = Michael J. |year = 2005 |publisher = M.E. Sharpe, Inc. |pages = 118–125 |isbn = 9780765615978 }}</ref> 20هين صديءَ جي شروعاتي حصي ۾ شهر تيزيءَ سان اولهه طرف وڌڻ لڳو<ref name="Enc Mex 2000" /> ۽ پوءِ 1950ع واري ڏهاڪي ۾ عمودي طور وڌڻ لڳو، جتي [[ٽوري لاتيڻوآميريڪانا]] شهر جي پهرين اسڪاءِ اسڪريپر بڻجي.<ref name="Ciudad Mexico" /> ميڪسيڪو شهر جي [[جديديت پسند تعمير|جديديت پسند تعمير]] واري مرڪز طور تيزيءَ سان ترقي 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري [[ميڪسيڪو سٽي يونيورسٽي سٽي|سيوداد يونيورسيتياريا]] جي تعمير ۾ پوري طرح ظاهر ٿي—هي [[ميڪسيڪو جي قومي خودمختيار يونيورسٽي]] جو مکيه ڪيمپس آهي. ان دور جي نمايان معمارن (جن ۾ [[ماريو پاني]]، [[يوجينيئو پيشارڊ]] ۽ [[اينريڪي ديل مورال]] شامل هئا) هن منصوبي ۾ ڪم ڪيو؛ عمارتن ۾ فنڪارن [[ڊيئگو ريويرا]]، [[ڊيوڊ الفارو سيڪيئروس]] ۽ [[خوسيه چاويز مورادو]] جا ڀت-چٽ به شامل آهن. بعد ۾ ان کي [[يونيِسڪو عالمي ورثو]] طور تسليم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Central University City Campus of the Universidad Nacional Autónoma de México (UNAM) |url=https://whc.unesco.org/en/list/1250/ |publisher=UNESCO |access-date=11 November 2023 |archive-date=29 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029064104/https://whc.unesco.org/en/list/1250 |url-status=live }}</ref> [[1968ع جي اولمپڪ راندين]] سبب وڏين راندين واريون سهولتون تعمير ڪيون ويون.<ref name="Enc Mex 2000" /> 1969ع ۾ [[ميڪسيڪو سٽي ميٽرو]] جو افتتاح ٿيو.<ref name="Ciudad Mexico" /> 1960ع واري ڏهاڪي کان آباديءَ جي ڌماڪيدار واڌ شروع ٿي، ۽ آبادي وفاقي ضلعي جي حدن کان ٻاهر پاڙيسري [[ميڪسيڪو رياست]] ڏانهن وهي وئي—خاص ڪري اتر، اتر-اولهه ۽ اتر-اوڀر طرف. 1960ع کان 1980ع تائين شهر جي آبادي ٻيڻي کان به وڌيڪ ٿي ۽ لڳ ڀڳ 9&nbsp;ملين تائين پهتي.<ref name="Enc Mex 2000" /> 1980ع تائين ميڪسيڪو جي اڌ کان وڌيڪ صنعتي نوڪريون ميڪسيڪو شهر ۾ هيون. بي رحم واڌ هيٺ حڪومت خدمتن جي فراهميءَ سان مشڪل سان گڏ هلي سگهي. ڳوٺاڻا علائقن مان غريبي کان بچڻ لاءِ شهر ۾ ايندا رهيا، جنهن مسئلا وڌيڪ وڌايا. رهائش جي کوٽ سبب ماڻهن شهر جي ڀرپاسي زمينن تي قبضا ڪري وڏا [[ڪچي آباديون|ڪچي بستيون]] ٺاهيون. شهر جا رهواسي شديد [[ميڪسيڪو شهر ۾ هوا جي آلودگي|هوا جي آلودگي]] ۽ [[پاڻي جي آلودگي]] سان گڏ [[زميني پاڻي سان لاڳاپيل ڌٻڻ|زمين ويهڻ]] جهڙن مسئلن کي منهن ڏيندا رهيا.<ref name="water">{{Cite book |title = Mexico City's Water Supply: Improving the Outlook for Sustainability. |author = National Research Council Staff |year = 1995 |publisher = National Academies Press |location = Washington, DC |page = 4 }}</ref> سرڪاري منصوبن، گاڏين جي تجديد ۽ عوامي ٽرانسپورٽ جي جديدڪاري سبب ڪيترن علائقن ۾ هوا ۽ پاڻي جي آلودگي سنڀالي وئي ۽ بهتر به ٿي. [[Image:Estudiantes sobre cammión quemado (A68).JPG|thumb|1968ع ۾ [[ٽلاتيلولڪو قتلِ عام]] دوران ساڙيل بس تي شاگرد]] انقلاب کان پوءِ ميڪسيڪو شهر تي حڪمراني ڪندڙ خودڪامه نظام کي گهڻو ڪري برداشت ڪيو ويو—خاص ڪري ٻي عالمي جنگ کان پوءِ جاري معاشي واڌ سبب. پر اهو به حقيقت هئي ته اهو نظام آباديءَ ۽ آلودگيءَ وارا مسئلا مناسب نموني سنڀالي نه سگهيو. ان باوجود 1960ع واري ڏهاڪي ۾ بيچيني ۽ احتجاج وڌيا، جن مان هڪ نتيجو [[ٽلاتيلولڪو]] ۾ احتجاج ڪندڙ شاگردن جو (اڻڄاتل انگ ۾) قتلِ عام ٿيو.<ref>{{Cite web |last=Doyle |first=Kate |date=May 29, 2023 |title=TLATELOLCO MASSACRE: DECLASSIFIED U.S. DOCUMENTS ON MEXICO AND THE EVENTS OF 1968 |url=https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB10/nsaebb10.htm |url-status=live |publisher=National Security Archive |access-date=30 May 2023 |archive-date=3 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203130342/https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB10/nsaebb10.htm }}</ref> ٽن ورهين کان پوءِ مايسٽروس ايونيو تي 1968ع واري شاگرد تحريڪ جي اڳوڻن ميمبرن جي منظم ڪيل مظاهري کي به سخت تشدد سان چيڀاٽيو ويو؛ اهو عمل هڪ نيم فوجي ٽولي "[[لاس هلڪونيس]]" هٿان ٿيو، جيڪا ٽولا-بندن ۽ ڪيترن راندين ڪلبن جي نوجوانن تي ٻڌل هئي، ۽ جن کي آمريڪا ۾ تربيت پڻ ملي. [[File:Paloma Cordero Nancy Reagan Mexico City 1985 earthquake.jpg|right|thumb|ميڪسيڪو جي پهرين خاتون [[پالوما ڪورڊيرو]] (کاٻي) ۽ آمريڪا جي پهرين خاتون [[نينسي ريگن]] (ساڄي)؛ گڏوگڏ ميڪسيڪو ۾ آمريڪي سفير [[جان گاون]]، [[1985ع جو ميڪسيڪو شهر زلزلو|1985ع واري زلزلي]] سبب ٿيل نقصان جو جائزو وٺندي]] 19 سيپٽمبر 1985ع تي، صبح 7:19 تي [[مرڪزي معياري وقت]] (CST) موجب، علائقو [[1985ع جو ميڪسيڪو شهر زلزلو|1985ع جي ميڪسيڪو شهر واري زلزلي]] سان لرزي اُٿيو.<ref name="Campus">{{Cite news |first = Yunnven |last = Campus |title = A 20 años del sismo del 85 |url = http://www.esmas.com/noticierostelevisa/terremoto/475688.html |publisher = Televisa |location = Mexico City |date = 19 September 2005 |access-date = 4 October 2008 |language = es |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20080922025641/http://www.esmas.com/noticierostelevisa/terremoto/475688.html |archive-date = 22 September 2008 |accessdate = 8 February 2026 |archivedate = 22 September 2008 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080922025641/http://www.esmas.com/noticierostelevisa/terremoto/475688.html }}</ref> سياسي طور به هي زلزلو هڪ وڏي آفت ثابت ٿيو: [[واحد پارٽي رياست]] واري حڪومت پنهنجي بيوروڪريسي ۽ ڪرپشن سبب مفلوج ٿي وئي، جنهن ڪري عام شهرين کي پنهنجون بچاءُ ڪوششون پاڻ منظم ڪرڻيون پيون ۽ تباهه ٿيل رهائش جو وڏو حصو پاڻ ٻيهر تعمير ڪرڻو پيو.<ref name="haber">{{cite encyclopedia |last = Haber |first = Paul Lawrence |encyclopedia = Concise Encyclopedia of Mexico |title = Earthquake of 1985 |year = 1995 |publisher = Taylor & Frances Ltd. |pages = 179–184 }}</ref> 1987ع ۾ [[ميڪسيڪو شهر جو تاريخي مرڪز]]—جيڪو ازتڪ ۽ نوآبادي دور جي تعميراتي ورثي جي وڏي مجموعي سبب مشهور آهي—کي [[يونيِسڪو عالمي ورثو]] طور درج ڪيو ويو. == جاگرافي == [[File:Mexico city ESA348919.jpg|thumb|ميڪسيڪو شهر جو [[سيٽلائيٽ تصوير|سيٽلائيٽ تصوير]]]] ميڪسيڪو شهر [[ميڪسيڪو جي وادي]] ۾ واقع آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن ”ميڪسيڪو جو طاس“ (Basin of Mexico) به چيو ويندو آهي. هيءَ وادي ڏکڻ-مرڪزي ميڪسيڪو جي اوچاٺن ميدانن ۾ [[ٽرانس-ميڪسيڪو آتش فشاني پٽو]] اندر اچي ٿي.<ref name="Porrua Cuenca">{{Cite book |title = Diccionario Porrua de Historia, Biografia y Geografia de Mexico 6th ed. – Mexico, Cuenca de |year = 1995 |publisher = Editorial Porrua |location = Mexico City |language=es |isbn = 978-968-452-907-6 |page = 2238 |volume = 3 }}</ref><ref name="case study">{{cite web |url = http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=100 |title = Mexico City: Opportunities and Challenges for Sustainable Management of Urban Water Resources |date = December 2004 |access-date = 25 November 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081207190625/http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=100 |archive-date = 7 December 2008 |url-status=dead }}</ref> هن شهر جي گهٽ ۾ گهٽ اوچائي {{convert|2200|m|ft|abbr=off|sp=us}} [[سمنڊ جي سطح کان مٿي|سمنڊ جي سطح کان مٿي]] آهي، ۽ ان جي چوڌاري جبل ۽ آتش فشان آهن، جن جون اوچايون {{convert|5000|m|ft|abbr=off|sp=us}} کان به وڌيڪ پهچن ٿيون.<ref name="National Research">{{Cite book |title = Mexico City's Water Supply: Improving the Outlook for Sustainability. |author = National Research Council Staff |year = 1995 |publisher = National Academies Press |location = Washington, DC |isbn = 978-0-309-05245-0 }}</ref> هن واديءَ وٽ جبلن جي ڍلانن کان وهي ايندڙ پاڻي لاءِ قدرتي نيڪال جو ڪو رستو نه آهي، تنهنڪري شهر ٻوڏن جي خطري هيٺ رهي ٿو. نيڪال جو بندوبست 17هين صديءَ کان شروع ٿيندڙ دور ۾ واهن ۽ سرنگهن جي ذريعي انجنيئرنگ سان ڪيو ويو.<ref name="Porrua Cuenca" /><ref name="National Research" /> ميڪسيڪو شهر جو وڏو حصو اُن زمين تي بيٺل آهي، جيڪا اڳ [[ٽيڪسڪوڪو ڍنڍ]] هئي.<ref name="Porrua Cuenca" /> هتي [[زلزلي واري سرگرمي]] اڪثر ٿيندي رهي ٿي.<ref name="Yip 2002">{{Cite web |last = Yip |first = Maricela |author2 = Madl, Pierre |title = Air Pollution in Mexico City |page = 16 |publisher = University of Salzburg, Austria |date = 16 April 2002 |url = http://biophysics.sbg.ac.at/mexico/air.htm |access-date = 25 November 2008 |archive-date = 14 September 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110914131727/http://biophysics.sbg.ac.at/mexico/air.htm |url-status = dead }}</ref> [[ٽيڪسڪوڪو ڍنڍ]] کي 17هين صديءَ کان سڪائڻ/ڪڍڻ شروع ڪيو ويو. جيتوڻيڪ اڄ ڍنڍ جو ڪو پاڻي باقي نه رهيو آهي، پر شهر اڃا تائين ڍنڍ جي تري واري انتهائي ڀِڄيل (پاڻي سان ڀريل) مٽيءَ تي بيٺل آهي. هي نرم بنياد زميني پاڻي جي ضرورت کان وڌيڪ ڪڍڻ سبب ويهندو پيو وڃي، جنهن کي ''[[زميني پاڻي سان لاڳاپيل ڌٻڻ]]'' سڏيو وڃي ٿو. 20هين صديءَ جي شروعات کان وٺي شهر ڪي علائقن ۾ {{convert|9|m|ft|spell=in|abbr=off|sp=us}} تائين ويهي چڪو آهي، ۽ اڄ به لڳ ڀڳ {{convert|50|cm|in}} هر سال جي رفتار سان ويهندو رهي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://eos.org/research-spotlights/the-looming-crisis-of-sinking-ground-in-mexico-city |title=The Looming Crisis of Sinking Ground in Mexico City |last=O’Hanlon |first=L. |date=22 April 2021 |website=[[Eos (magazine)|Eos, Transactions, American Geophysical Union]] |publisher=[[Wiley (publisher)|John Wiley & Sons, Inc.]] |access-date=24 March 2022 |quote=The ground in Mexico City is sinking at a rate of almost 50 centimeters (20 inches) per year... |archive-date=2 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220402144840/https://eos.org/research-spotlights/the-looming-crisis-of-sinking-ground-in-mexico-city |url-status=live }}</ref> هن ڌٻڻ سبب پاڻيءَ جي وهڪري (رن-آف) ۽ گندگي/سيوريج جي بندوبست ۾ مسئلا پيدا ٿيا آهن، جنهنڪري خاص ڪري اونهاري ۾ ٻوڏ جا مسئلا وڌن ٿا.<ref name="National Research" /><ref name="Yip 2002" /><ref>[https://www.nytimes.com/interactive/2017/02/17/world/americas/mexico-city-sinking.html?emc=edit_ta_20170217&nl=top-stories&nlid=73270920&ref=headline&_r=0 New York Times: "Mexico City, Parched and Sinking, Faces a Water Crisis" By Michael Kimmelman] 17 February 2017</ref> هاڻي سڄو ڍنڍ وارو ترو پڪو (پڪي رستن/اڏاوتن) سان ڍڪجي ويو آهي، ۽ شهر جا گهڻا بچيل ٻيلن وارا علائقا ڏکڻ طرف وارن بوروئن [[ميلپا آلتا]]، [[ٽلالپان]] ۽ [[سوچيميلڪو]] ۾ آهن.<ref name="Yip 2002" /> {|class="toc" cellpadding="0" cellspacing="2" style="margin:1em auto; width:600px; float:center; padding:0.5e text-align:left;clear:all; margin-left:3px; font-size:90%;" |colspan="4" style=" color:white; font-size:100%; text-align:center; background-color:black;"|ميڪسيڪو شهر جا جاگرافيائي نقشا |- |style="text-align:center; vertical-align:center; background:white;"|[[File:MX-DF-Relieve.png|120px]] |style="text-align:center; vertical-align:center; background:white;"|[[File:MX-DF-hidro.png|120px]] |style="text-align:center; vertical-align:center; background:white;"|[[File:MX-DF-clima.png|120px]] |- style="text-align:center; background:#e9e9e9;" |جاگرافيائي بناوت |پاڻيءَ جو نظام |آبهوا جا نمونا |} === ماحوليات === {{See also|گريٽر ميڪسيڪو شهر ۾ پاڻيءَ جو بندوبست}} [[File:Xochimilco trajineras.jpg|thumb|[[سوچيميلڪو]] جي واهن ۾ [[تراخينيرا|تراخينيرا]]. سوچيميلڪو ۽ [[ميڪسيڪو شهر جو تاريخي مرڪز]] 1987ع ۾ [[عالمي ورثو]] قرار ڏنا ويا.]] اصل ۾ واديءَ جو وڏو حصو [[ٽيڪسڪوڪو ڍنڍ]] جي پاڻيءَ هيٺ هوندو هو، جيڪا لوڻين ۽ مٺين پاڻيءَ وارين پاڻ ۾ ڳنڍيل ڍنڍن جو هڪ نظام هئي. [[ايزٽيڪ|ازتڪن]] [[chinampa|چنامپا]]ن ۾ پوک لاءِ استعمال ٿيندڙ [[مٺو پاڻي|مٺي پاڻي]] کي جدا رکڻ ۽ بار بار ايندڙ ٻوڏن کان بچاءَ لاءِ بند/ڊيئڪون (dikes) تعمير ڪيا. اهي بند تينوچٽٽلان جي گهيري دوران تباهه ٿيا، ۽ نوآبادي دور ۾ اسپينين ٻوڏ روڪڻ لاءِ ڍنڍ کي باقاعدي سڪائڻ شروع ڪيو. اصل ڍنڍ جو رڳو هڪ ننڍڙو حصو باقي آهي، جيڪو ميڪسيڪو شهر کان ٻاهر [[سان سلواڊور اتيئنڪو|اتيئنڪو]] واري ميونسپلٽي، [[ميڪسيڪو رياست]] ۾ واقع آهي. معمار [[تيئودورو گونزاليس ڊي ليئون]] ۽ [[البرٽو ڪالاخ]]، ميڪسيڪي شهري منصوبه بندن، انجنيئرن ۽ حياتيات دانن جي هڪ گروهه سان گڏ ''Recovering the City of Lakes'' (”ڍنڍن واري شهر جي بحالي“) لاءِ منصوبا بندي تيار ڪئي آهي. جيڪڏهن حڪومت ان کي منظور ڪري، ته هي منصوبو [[ميڪسيڪو جي وادي]] لاءِ قدرتي وسيلن مان پاڻيءَ جي فراهمي ۾ مدد ڏيندو، نوان قدرتي علائقا پيدا ڪندو، هوا جي معيار ۾ وڏي سڌاري جو سبب بڻجندو، ۽ آباديءَ جي قيام بابت منصوبا بندي کي وڌيڪ منظم ڪرڻ ۾ مددگار ٿيندو. === آلودگي === {{Further|ميڪسيڪو شهر ۾ هوا جي آلودگي}} [[File:AerialViewPhotochemicalSmogMexicoCity_2.jpg|thumb|left|ميڪسيڪو شهر مٿان هوا جي آلودگي. سياري ۾ هوا جو معيار سڀ کان وڌيڪ خراب هوندو آهي.]] 1990ع واري ڏهاڪي تائين ميڪسيڪو شهر دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آلوده شهرن مان هڪ جي حيثيت سان بدنام ٿي چڪو هو؛ پر پوءِ شهر آلودگيءَ جي سطح ۾ نمايان گهٽتائي آڻڻ لاءِ هڪ ”نمونو“ به بڻيو. 2014ع تائين [[ڪاربان مونو آڪسائيڊ]] جي آلودگي ۾ وڏو لاٿ آيو، جڏهن ته [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] ۽ [[نائٽروجن ڊاءِ آڪسائيڊ]] 1992ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٽين حصي جي سطح تي رهيا. ميڪسيڪو شهر ۾ ڪجهھ نمايان آلوده مادّن (signature pollutants) جون سطحون [[لاس اينجلس]] جهڙيون ٻڌايون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.laweekly.com/news/los-angeles-and-mexico-city-a-tale-of-two-cities-2152222|title=Los Angeles and Mexico City: A Tale of Two Cities|first=Julia|last=Cooke|date=27 February 2008|website=laweekly.com|access-date=20 September 2017|archive-date=20 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920103306/http://www.laweekly.com/news/los-angeles-and-mexico-city-a-tale-of-two-cities-2152222|url-status=live}}</ref> صفائيءَ جي باوجود ميٽروپوليٽن علائقو اڄ به ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ [[اوزون]]-آلوده حصو آهي، جتي اوزون جون سطحون [[عالمي صحت تنظيم]] (WHO) پاران طئه ڪيل محفوظ حدن کان 2.5 ڀيرا وڌيڪ آهن.<ref name="harvard">{{cite web |url = http://news.harvard.edu/gazette/story/2014/10/coming-up-for-air/ |title = Coming up for air |work = Harvard Gazette |access-date = 16 December 2015 |date = 28 October 2014 |archive-date = 18 August 2015 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150818144109/http://news.harvard.edu/gazette/story/2014/10/coming-up-for-air/ |url-status = live }}</ref> آلودگي گهٽائڻ لاءِ وفاقي ۽ مڪاني حڪومتن ڪيترائي منصوبا لاڳو ڪيا، جن ۾ ماحولياتي حالتن (جهڙوڪ اوزون ۽ [[نائٽروجن آڪسائيڊ]]ز) جي مسلسل نگراني ۽ رپورٽنگ شامل هئي.<ref name="clean">{{cite news |url = https://www.nbcnews.com/id/wbna28391130 |title = Mexico City cleans up its reputation for smog |date = 26 December 2008 |access-date = 11 November 2019 |archive-date = 23 September 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200923224721/http://www.nbcnews.com/id/28391130 |url-status = live }}</ref> جڏهن انهن ٻنهي آلوده مادّن جون سطحون حد کان وڌي ويون، ته هنگامي قدم کنيا ويا—جن ۾ ڪارخانا بند ڪرڻ، اسڪولن جا وقت تبديل ڪرڻ، ۽ ''[[Hoy No Circula|گاڏي کان سواءِ ڏينهن]]'' واري پروگرام کي هفتي ۾ ٻن ڏينهن تائين وڌائڻ شامل هو.<ref name="clean" /> حڪومت صنعتي ٽيڪنالاجي ۾ بهتري، گاڏين جي اخراج (emissions) لاءِ هر ڇهن مهينن ۾ سخت جاچ، ۽ پيٽرول ۽ [[ڊيزل]] جي ٻيهر ترتيب/سڌاري جا قدم پڻ کنيا.<ref name="clean" /> متبادل ۽ وڌيڪ ”سائي“ آمدرفت کي هٿي ڏيڻ لاءِ [[ميڪسيڪو شهر ميٽروبس|ميٽروبس]] (بس ريپڊ ٽرانزٽ) ۽ [[ايڪوبيسي|ايڪوبيسي]] سائيڪل شيئرنگ جهڙا قدم به کنيا ويا.<ref name="harvard" /> === پارڪ ۽ وندر === [[File:Sobrevuelos CDMX HJ2A5116 (26515134738).jpg|thumb|[[چاپلٽيپيڪ]] ازتڪن جي دور ۾ هڪ اهم پارڪ هو، جنهن تائين رسائي رڳو سندن [[Pipiltin|اشرافيت]] کي هوندي هئي؛ [[چارلس پنجون، مقدس رومي شهنشاهه]] (Charles V) جي 1530ع واري فرمان سان ان کي عام ماڻهن لاءِ کوليو ويو،<ref name="NY Times 1987-12-13">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1987/12/13/travel/chapultepec-park-mexico-in-microcosm.html|title=Chapultepec Park: Mexico in Microcosm|website=[[The New York Times]]|author=Larry Rother|date=13 December 1987|access-date=18 November 2019|archive-date=18 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191118032228/https://www.nytimes.com/1987/12/13/travel/chapultepec-park-mexico-in-microcosm.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.chapultepec.org.mx/web2010/chapultepec/historia/historia.php |title= Historia del Bosque de Chapultepec |publisher= Dirección del Bosque de Chapultepec |location= Mexico City |language= es |trans-title= History of the Forest of Chapultepec|url-status = dead|archive-url= https://web.archive.org/web/20101114082249/http://www.chapultepec.org.mx/web2010/chapultepec/historia/historia.php |archive-date= 14 November 2010 }}</ref> ۽ هي دنيا جي سڀ کان وڏن شهري پارڪن مان هڪ آهي.<ref name="NY Times 1987-12-13" />]] [[چاپلٽيپيڪ]]، شهر جو سڀ کان وڌيڪ سڃاڻپ وارو عوامي پارڪ، ازتڪ شهنشاهن جي دور تائين تاريخ رکي ٿو، جيڪي هن علائقي کي آرام/سڪون لاءِ استعمال ڪندا هئا. هي [[پولانڪو]] ضلعي جي ڏکڻ ۾ آهي، ۽ هتي [[چاپلٽيپيڪ چڙياگهر]] (شهر جو مکيه چڙياگهر)، ڪيترائي تلاءَ، ۽ ست ميوزيم آهن، جن ۾ [[Museo Nacional de Antropología|قومِي انسانيات ميوزيم]] به شامل آهي. ٻين مشهور شهري پارڪن ۾ [[الاميڊا سينٽرال]] شامل آهي، جنهن کي [[آمريڪا]] ۾ سڀ کان پراڻو [[عوامي پارڪ]] تسليم ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book|last1=Meade|first1=Julie|title=Moon Mexico City|date=2016|publisher=Avalon Publishing|isbn=9781631214097|url=https://books.google.com/books?id=BELXCwAAQBAJ&pg=PT113|language=en|quote=Just west of Bellas Artes, the Alameda Central is the largest green space in the center of the city and the oldest public park in the Americas.|access-date=18 November 2019|archive-date=18 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231018204607/https://books.google.com/books?id=BELXCwAAQBAJ&pg=PT113#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Three Kings Day in Mexico, a holiday in flux|url=http://latimesblogs.latimes.com/laplaza/2011/01/mexico-city-holidays-safety-crowds-revitalization-ebrard.html|website=LA Times Blogs – La Plaza|date=6 January 2011|quote=Consider the scene this week at the Alameda Central, the downtown Mexico City park historians describe as the oldest planned urban green space in the Americas.|access-date=18 November 2019|archive-date=28 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228061252/https://latimesblogs.latimes.com/laplaza/2011/01/mexico-city-holidays-safety-crowds-revitalization-ebrard.html|url-status=live}}</ref> [[Parque México|پارڪي ميڪسيڪو]] ۽ [[Parque España (Mexico City)|پارڪي ايسپانيا]] (مقبول [[ڪونديزا]] ضلعي ۾)، [[Parque Hundido|پارڪي ھُنڊيو]] ۽ ''پارڪي دي لوس وينيادوس'' ( [[Colonia del Valle|ڪولونيا ڊيل والي]] ۾)، ۽ [[Parque Lincoln|پارڪي لنڪن]] ( [[پولانڪو]] ۾) پڻ شامل آهن.<ref>{{cite news |newspaper = El Universal |url = http://www.eluniversaldf.mx/benitojuarez/nota18622.html |title = 5 parques representativos del DF |trans-title = 5 iconic parks of Mexico City |author = Lidia Arista |date = 16 January 2011 |access-date = 2 October 2013 |archive-date = 27 May 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130527090127/http://www.eluniversaldf.mx/benitojuarez/nota18622.html |url-status = dead }}</ref> شهر ۾ ڪيترائي ننڍا پارڪ به آهن، جيڪي اڪثر رهائشي يا واپاري ضلعن جي وچ ۾ ٻن ٽن بلاڪن تي ٻڌل ”چوڪ“ هوندا آهن. ڪجهه ٻيا وڏا پارڪ جهڙوڪ {{ill|Bosque de Tlalpan|es||no}} ۽ [[Viveros de Coyoacán|ويوروس دي ڪوئيوئاڪان]]، ۽ اوڀر ۾ {{ill|Alameda Oriente|es}} ڪيترين وندر واريون سرگرميون فراهم ڪن ٿا. شهر جي اتر-اولهه ۾ هڪ وڏو حياتياتي ذخيرو موجود آهي: {{ill|Bosque de Aragón|ceb|Bosque de San Juan de Aragón|es|Bosque de San Juan de Aragón|no|Bosque de San Juan de Aragón}}. ڏکڻ-اوڀر ۾ [[Xochimilco Ecological Park and Plant Market|سوچيميلڪو حياتياتي پارڪ ۽ ٻوٽن جي منڊي]] آهي، جيڪا [[عالمي ورثو]] جي حيثيت رکي ٿي. [[Santa Fe, Mexico City|سانتا في]] ضلعي جي اولهه طرف [[Desierto de los Leones National Park|ڊيزيئرتو دي لوس ليئونيس قومي پارڪ]] جا پائن وارا ٻيلا آهن. وندر پارڪن ۾ اجوسڪو پاڙي ۾ [[Six Flags México|سڪس فليگز ميڪسيڪو]] شامل آهي، جيڪو لاطيني آمريڪا جو سڀ کان وڏو تفريحي پارڪ آهي. شهر ۾ ڪيترائي موسمي ميلا به لڳندا آهن. ميڪسيڪو شهر ۾ ٽي چڙياگهر آهن: [[Chapultepec Zoo|چاپلٽيپيڪ چڙياگهر]]، {{ill|San Juan de Aragon Zoo|es|Zoológico de San Juan de Aragón|no|Zoológico de San Juan de Aragón}} ۽ [[Zoológico Los Coyotes|لوس ڪويوٽيس چڙياگهر]]. چاپلٽيپيڪ چڙياگهر ميگوئل ايدالگو واري علائقي ۾ چاپلٽيپيڪ پارڪ جي پهرين حصي ۾ واقع آهي. اهو 1924ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite web|url=http://www.sedema.df.gob.mx/zoo_chapultepec/index.php/quienes-somos/historia-del-zoologico|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222123052/http://www.sedema.df.gob.mx/zoo_chapultepec/index.php/quienes-somos/historia-del-zoologico|url-status=dead|archive-date=22 December 2015|title=Historia del zoológico|date=22 December 2015|access-date=28 June 2018}}</ref> هتي سياحن کي مختلف نسلن جا لڳ ڀڳ 243 نمونا ڏسڻ لاءِ ملن ٿا، جن ۾ ڪينگرو، وڏو پانڊا، گورلا، ڪيريڪل، هائينا، هيپو، جگوار، زرافو، ليمور، شير ۽ ٻيا شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.sedema.df.gob.mx/zoo_chapultepec/index.php/aprende/coleccion-animal|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222122547/http://www.sedema.df.gob.mx/zoo_chapultepec/index.php/aprende/coleccion-animal|url-status=dead|archive-date=22 December 2015|title=Colección animal|date=22 December 2015|access-date=28 June 2018}}</ref> سان خوان ڊي اراگون چڙياگهر [[گستاوو اي. ماڊيرو]] ۾ سان خوان ڊي اراگون پارڪ ڀرسان آهي. هي چڙياگهر 1964ع ۾ کوليو ويو،<ref>{{cite web|url=http://www.sedema.df.gob.mx/zoo_aragon/index.php/quienes-somos/historia-del-zoologico|archive-url=https://web.archive.org/web/20151004113006/http://www.sedema.df.gob.mx/zoo_aragon/index.php/quienes-somos/historia-del-zoologico|url-status=dead|archive-date=4 October 2015|title=Historia del zoológico|date=4 October 2015|access-date=28 June 2018}}</ref> ۽ هتي جگوار ۽ ميڪسيڪي بگهڙ جهڙيون خطري هيٺ نسلون پڻ رکيل آهن. ٻين جانورن/پکين ۾ سونهرِي عقاب، پرونگ هارن، بيگ هارن ڍڳا، ڪيراڪارا، زيبرا، آفريقي هاٿي، ميڪا، هيپو ۽ ٻيا شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.sedema.df.gob.mx/zoo_aragon/index.php/aprende/coleccion-animal|archive-url=https://web.archive.org/web/20151004211309/http://www.sedema.df.gob.mx/zoo_aragon/index.php/aprende/coleccion-animal|url-status=dead|archive-date=4 October 2015|title=Colección animal|date=22 December 2015|access-date=28 June 2018}}</ref> [[Zoológico Los Coyotes|لوس ڪويوٽيس چڙياگهر]] 27.68 ايڪڙ (11.2 هيڪٽر) تي ڦهليل آهي ۽ ميڪسيڪو شهر جي ڏکڻ ۾ ڪوئيوئاڪان ۾ واقع آهي. ان جو افتتاح 2 فيبروري 1999ع تي ٿيو.<ref>{{cite web|url=http://www.sedema.df.gob.mx/zoo_coyotes/index.php/quienes-somos/historia-del-zoologico|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222094602/http://www.sedema.df.gob.mx/zoo_coyotes/index.php/quienes-somos/historia-del-zoologico|url-status=dead|archive-date=22 December 2015|title=Historia del zoológico|date=22 December 2015|access-date=28 June 2018}}</ref> هتي علائقي جي مقامي يا اينڊيمڪ جهنگلي حياتيءَ جي 51 نسلن جا 301 کان وڌيڪ نمونا موجود آهن، جن ۾ عقاب، اڪسو لوٽيس، ڪويوٽيس، ميڪا، بوب ڪئٽ، ميڪسيڪي بگهڙ، ريڪون، جبل شير، ٽيپورنگوس، لومڙيون ۽ اڇي پڇ واري هرڻ شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.sedema.df.gob.mx/zoo_coyotes/index.php/aprende/coleccion-animal|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222114313/http://www.sedema.df.gob.mx/zoo_coyotes/index.php/aprende/coleccion-animal|url-status=dead|archive-date=22 December 2015|title=Colección animal|date=22 December 2015|access-date=28 June 2018}}</ref> === آبهوا === [[Image:Lightning in Mexico 04.jpg|thumb|left|[[بجلي]] [[توري مايور]] جي پسمنظر ۾]] {{climate chart |Mexico City |6 |21 |5 <!-- January --> |7 |23 |5 <!-- February --> |9 |25 |10 <!-- March --> |11 |26 |15 <!-- April --> |12 |26 |40 <!-- May --> |13 |24 |140 <!-- June --> |12 |23 |160 <!-- July --> |12 |23 |150 <!-- August --> |12 |23 |120 <!-- September --> |11 |22 |50 <!-- October --> |8 |21 |10 <!-- November --> |6 |20 |5 <!-- December --> |maxprecip=160 |float=right |clear=right |units=metric }} ميڪسيڪو شهر جي آبهوا بلند اوچائيءَ سبب ”ذيلي-اُستوائي اُپپهاڙي آبهوا“ آهي (ڪوپّن آبهوا درجابندي مطابق ''Cwb'')، ڇاڪاڻ ته هن جو هنڌ ته اُستوائي پٽي ۾ آهي پر اوچائي گهڻي آهي. واديءَ جو هيٺيون حصو ڏکڻ جي مٿين علائقن جي ڀيٽ ۾ گهٽ وسڪارو وٺندو آهي؛ [[ازتپالاپا]]، [[ازتڪالڪو]]، [[وينيستِيانو ڪارّانزا]] ۽ [[گستاوو اي. ماڊيرو]] جي اوڀرئين حصي وارا هيٺاهين بورو عام طور ڏکڻ جي مٿاهين بوروئن [[ٽلالپان]] ۽ [[ميلپا آلتا]] کان وڌيڪ سڪا ۽ گرم هوندا آهن؛ اهي ڏاکڻي مٿاهين بورو جبلستاني علائقي ۾ آهن، جتي [[صنوبر]] ۽ [[وِڪ]] جا وڻ هوندا آهن ۽ اهو علائقو [[اَخُوسڪو]] جي سلسلي طور سڃاتو وڃي ٿو. سالياني اوسط گرمي پد بوروئن جي اوچائيءَ موجب {{convert|12|to|16|C|F|0}} جي وچ ۾ ڦرندو رهي ٿو. گرمي پد اڪثر ڪري {{convert|3|C|0}} کان هيٺ يا {{convert|30|C|0}} کان مٿي نه ويندو آهي.<ref name="weatherspark">{{cite web |title = Average Weather for Mexico City |url = http://weatherspark.com/averages/32574/Mexico-City-Distrito-Federal |publisher = Weather Spark |access-date = 29 October 2013 |archive-date = 5 November 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20161105013644/https://weatherspark.com/averages/32574/Mexico-City-Distrito-Federal |url-status = live }}</ref> ٽاڪوبايا واري مشاهدي گاهه ۾ سڀ کان گهٽ گرمي پد {{convert|−4.4|C|0}} 13 فيبروري 1960ع تي درج ٿيو، ۽ سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ڪيل گرمي پد {{convert|34.7|C}} 25 مئي 2024ع تي رهيو.<ref>{{cite web|url=https://www.eleconomista.com.mx/politica/CDMX-rompe-por-segundo-dia-consecutivo-record-de-calor-alcanza-los-34.7-celsius-20240525-0034.html|title=CDMX rompe por segundo día consecutivo récord de calor; alcanza los 34.7° celsius|date=25 May 2024|access-date=26 May 2024|language=es|work=El Economista|archive-date=26 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240526152006/https://www.eleconomista.com.mx/politica/CDMX-rompe-por-segundo-dia-consecutivo-record-de-calor-alcanza-los-34.7-celsius-20240525-0034.html|url-status=live}}</ref> مجموعي وسڪارو گهڻو ڪري اونهاري جي مهينن ۾ مرڪوز هوندو آهي، ۽ ان ۾ ڳاڙها/گهڻا [[ڳوڙها اولڙا]] به شامل ٿيندا آهن. شهر ۾ برف پوڻ انتهائي گهٽ ٿيندو آهي، البت ويجهن جبلن جي چوٽين تي ڪجهه وڌيڪ ٿيندو رهي ٿو. تاريخي طور ميڪسيڪو جي مرڪزي واديءَ ۾ هر ڏهاڪي ۾ ڪيترا ڀيرا برف پوڻ عام هو (1878ع کان 1895ع تائين اهڙو به دور رهيو، جنهن ۾ 1880ع کان سواءِ هر سال برف پوڻ رڪارڊ ٿيو<ref name="Clima-CDMX" />)، ۽ گهڻو ڪري اهو [[ڍنڍي اثر واري برفباري]] سان لاڳاپيل هو. [[ٽيڪسڪوڪو ڍنڍ]] کي سڪائڻ/ڪڍڻ ۽ [[عالمي تپش]] سبب 12 فيبروري 1907ع واري هلڪي برفباري کان پوءِ برف پوڻ گهڻو گهٽجي ويو.<ref>"Snow in Mexico City". ''The Baltimore Sun'' (Baltimore, Maryland USA). 13 February 1907. p. 2.</ref> 1908ع کان پوءِ برف رڳو ٽن ڀيرا پئي: 14 فيبروري 1920ع تي برف پئي؛<ref>"Snow Falls in Mexico City". ''The Baltimore Sun'' (Baltimore, Maryland USA). p. 1.</ref> 14 مارچ 1940ع تي هلڪا لوڏا/ڦڙا پيا؛<ref>"Snowfall Startles Mexico City". ''The New York Times''. 15 March 1940. p. 3.</ref> ۽ 12 جنوري 1967ع تي شهر ۾ {{convert|8|cm|0|sp=us}} برف پئي، جيڪا رڪارڊ موجب سڀ کان وڌيڪ هئي.<ref>"6 Die As Snow Storm Covers Mexico City". ''The New York Times''. 12 January 1967. p. 13.</ref> 1967ع واري برفاني طوفان جو وقت ''[[Lake Texcoco#Artificial drainage|Deep Drainage System]]'' جي هلڻ سان به گڏ ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ ٽيڪسڪوڪو ڍنڍ جو جيڪو ٿورو گهڻو پاڻي باقي هو، اهو به مڪمل طور سڪي ويو/ڪڍيو ويو.<ref name="Clima-CDMX">{{Cite book|last=Jáuregui Ostos |first=Ernesto |title=El clima de la Ciudad de México |year=2000 |publisher=Instituto de Geografía de la UNAM |isbn=978-968-856-819-4 |language=es |location=México, D.F.}}</ref><ref name="DAMsxix">{{Cite book|last=Escobar Ohmstede |first=Antonio |title=Desastres agrícolas en México: Siglo XIX Tomo 2 (1822–1900) |year=2004 |publisher=Fondo de Cultura Económica (FCE); Centro de Investigaciones y Estudios Superiores en Antropología Social (CIESAS) |editor=Juan Manuel Pérez Zevallos |isbn=978-968-16-7188-4 |language=es |location=México, D.F.}}</ref> ٽيڪسڪوڪو ڍنڍ جي غائب ٿيڻ کان پوءِ ميڪسيڪو شهر مٿان ٻيهر برف نه پئي آهي.<ref name="Clima-CDMX" /> [[ميڪسيڪو جي وادي]] واري علائقي تي [[ضد-چڪرواهي نظام]] اثرانداز ٿيندا آهن. انهن نظامن جا ڪمزور هوا جا وهڪرا طاس کان ٻاهر اُن [[هوا جي آلودگي|هوا-آلود مادّن]] جي ورڇ/ڇٽاءُ کي روڪي ڇڏين ٿا، جيڪي هن ميٽروپوليٽن علائقي ۾ هلندڙ 50,000 صنعتن ۽ 4&nbsp;ملين گاڏين مان پيدا ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url = http://www.sma.df.gob.mx/sma/download/archivos/proaire_2002-2010.pdf |title = Program to improve air quality in the Metropolitan zone of the valley of Mexico – 2002. Secretaría del Medio Ambiente del Distrito Federal, SMA (2002) Programa para Mejorar la Calidad del Aire de la Zona Metropolitana del Valle de México, Gobierno del Distrito Federal |url-status=dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20070126231119/http://www.sma.df.gob.mx/sma/download/archivos/proaire_2002-2010.pdf |archive-date = 26 January 2007 }}</ref> هن علائقي ۾ ساليانو وسڪارو لڳ ڀڳ {{convert|820|mm|in|0|sp=us}} آهي، جيڪو مئي کان آڪٽوبر تائين وڌيڪ مرڪوز رهي ٿو، ۽ سال جي باقي حصي ۾ وسڪارو تمام گهٽ يا نه برابر هوندو آهي.<ref name="National Research" /> هن علائقي ۾ ٻه مکيه موسمون آهن. نميءَ وارو آلو اونهارو مئي کان آڪٽوبر تائين رهندو آهي، جڏهن هوا سمنڊ مان اُستوائي نمي کڻي ايندي آهي؛ سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو جولاءِ هوندو آهي. ٿڌو ۽ اڪثر سڪون/سڪاڻو سيارو نومبر کان اپريل تائين رهندو آهي، جڏهن هوا نسبتاً سڪي هوندي آهي؛ سڀ کان سڪو مهينو ڊسمبر هوندو آهي. هن موسم کي وري ٻن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي: هڪ ٿڌي سياري وارو دور ۽ ٻيو گرم بهار وارو دور. ٿڌو دور نومبر کان فيبروري تائين پکڙيل آهي، جڏهن اتر کان قطبي [[هوا جو پِنڊ]] هيٺ لهندا آهن ۽ هوا کي ڪافي سڪي رکندا آهن. گرم دور مارچ کان مئي تائين ڦهليل آهي، جڏهن وري ذيلي-اُستوائي هوا غالب هوندي آهي، پر اڃا تائين برسات ٺهڻ لاءِ ڪافي نمي نه کڻي ايندي آهي.<ref name="Lafragua 2003">{{Cite web |last = Lafregua |first = J |author2 = Gutierrez, A |author3=Aguilar E |author4=Aparicio J |author5=Mejia R |author6=Santillan O |author7=Suarez MA |author8=Preciado M |title = Balance hídrico del Valle de Mexico |publisher = Anuario IMTA |year = 2003 |url = http://www.imta.gob.mx/instituto/historial-proyectos/th/2003/HDR1-Balance.pdf |access-date = 1 December 2008 |url-status=dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20081216230728/http://www.imta.gob.mx/instituto/historial-proyectos/th/2003/HDR1-Balance.pdf |archive-date = 16 December 2008 }}</ref> {{Weather box |location = Ciudad de México ([[Tacubaya]]), normals 1991–2020, extremes 1877–2024 |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 28.2 |Feb record high C = 33.5 |Mar record high C = 32.9 |Apr record high C = 33.7 |May record high C = 34.7 |Jun record high C = 33.5 |Jul record high C = 29.6 |Aug record high C = 29.4 |Sep record high C = 28.6 |Oct record high C = 29.2 |Nov record high C = 31.5 |Dec record high C = 29.4 |year record high C = 34.7 |Jan high C = 22.4 |Feb high C = 24.3 |Mar high C = 26.1 |Apr high C = 27.5 |May high C = 27.2 |Jun high C = 25.8 |Jul high C = 24.7 |Aug high C = 24.6 |Sep high C = 23.7 |Oct high C = 23.5 |Nov high C = 22.8 |Dec high C = 22.4 |year high C = 24.6 |Jan mean C = 15.4 |Feb mean C = 16.9 |Mar mean C = 18.6 |Apr mean C = 20.3 |May mean C = 20.4 |Jun mean C = 19.8 |Jul mean C = 18.8 |Aug mean C = 18.9 |Sep mean C = 18.4 |Oct mean C = 17.6 |Nov mean C = 16.4 |Dec mean C = 15.4 |year mean C = 18.1 |Jan low C = 8.5 |Feb low C = 9.5 |Mar low C = 11.1 |Apr low C = 13.1 |May low C = 13.7 |Jun low C = 13.8 |Jul low C = 13.0 |Aug low C = 13.2 |Sep low C = 13.1 |Oct low C = 11.8 |Nov low C = 9.9 |Dec low C = 8.5 |year low C = 11.6 |Jan record low C = −4.2 |Feb record low C = −4.4 |Mar record low C = -4.0 |Apr record low C = −0.6 |May record low C = 3.7 |Jun record low C = 0.0 |Jul record low C = 1.0 |Aug record low C = 1.0 |Sep record low C = 1.0 |Oct record low C = 0.0 |Nov record low C = -3.0 |Dec record low C = -3.0 |year record low C = −4.4 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 11.9 |Feb precipitation mm = 5.7 |Mar precipitation mm = 11.8 |Apr precipitation mm = 24.2 |May precipitation mm = 59.4 |Jun precipitation mm = 132.5 |Jul precipitation mm = 174.0 |Aug precipitation mm = 175.6 |Sep precipitation mm = 158.1 |Oct precipitation mm = 71.3 |Nov precipitation mm = 17.4 |Dec precipitation mm = 5.0 |year precipitation mm = 846.9 |unit precipitation days = 0.1 mm | Jan precipitation days = 2.7 | Feb precipitation days = 2.1 | Mar precipitation days = 3.8 | Apr precipitation days = 6.7 | May precipitation days = 11.1 | Jun precipitation days = 16.3 | Jul precipitation days = 21.8 | Aug precipitation days = 20.8 | Sep precipitation days = 18.2 | Oct precipitation days = 10.1 | Nov precipitation days = 3.7 | Dec precipitation days = 1.2 | year precipitation days = 118.5 |Jan humidity = 54.0 |Feb humidity = 48.0 |Mar humidity = 43.5 |Apr humidity = 45.2 |May humidity = 52.8 |Jun humidity = 63.7 |Jul humidity = 69.6 |Aug humidity = 69.2 |Sep humidity = 69.9 |Oct humidity = 64.0 |Nov humidity = 57.1 |Dec humidity = 55.3 |year humidity = 57.7 |Jan sun = 233.4 |Feb sun = 232.5 |Mar sun = 262.3 |Apr sun = 238.6 |May sun = 232.2 |Jun sun = 180.9 |Jul sun = 178.6 |Aug sun = 176.9 |Sep sun = 148.3 |Oct sun = 190.9 |Nov sun = 224.4 |Dec sun = 226.9 |year sun = 2525.8 |source 1 = [[Servicio Meteorológico Nacional (Mexico)|Servicio Meteorológico Nacional]]<ref name="SMN normales">{{cite web | url = https://smn.conagua.gob.mx/tools/RESOURCES/Normales_Climatologicas/Normales9120/df/nor9120_09048.TXT | title = Estado de Ciudad de México-Estación: Tacubaya Central (OBS) | work = Normales Climatologicas 1991–2020 | publisher = Servicio Meteorológico Nacional | language = es | access-date = 2025-09-30 }}</ref><ref name="SMN extremes">{{cite web | url = https://smn.conagua.gob.mx/tools/RESOURCES/Max-Extr/00009/00009048.TXT | title = Extreme Temperatures and Precipitation for Tacubaya Central (OBS) | publisher = Servicio Meteorológico Nacional | language = es | access-date = 2021-10-15 | archive-date = 2021-10-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211015225015/https://smn.conagua.gob.mx/tools/RESOURCES/Max-Extr/00009/00009048.TXT }}</ref> |source 2 = [[World Meteorological Organization]] (humidity and sun 1981–2010)<ref name="WMO"> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20211015224024/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1981-2010/RA-IV/Mexico/WMONORMALES_Mexico.xlsx | archive-date = 2021-10-15 | url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1981-2010/RA-IV/Mexico/WMONORMALES_Mexico.xlsx | title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1981–2010 | publisher = World Meteorological Organization | access-date = 2021-10-15}}</ref><ref>{{cite web|access-date=27 May 2024 |date=25 May 2024 |title=76680: Mexico Central, D. F. (Mexico) |url=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=76680&ano=2024&mes=5&day=26&hora=18&min=0&ndays=30 |website=www.ogimet.com}}<!-- auto-translated from Spanish by Module:CS1 translator --></ref> }} == آباديءَ جا انگ اکر== {{Historical populations |1900|541,516<ref name=florecimiento>{{cite book|url=https://books.googleusercontent.com/books/content?req=AKW5QadCqlDWJVTvMtOjIlh5_-223w279HssBwxOhiRfmwh8_dVM-bJRmYteqBlkqzLZLdp16rUR_2S6vIvxOjzxfLSx1SX6AbcHUlPmxg7ST2UJnRHa34DgKFvipygfrdnJG9_SveELjUb23ZBN6KJqp8-GqllMElJB8dmoxSgRfYEzbvmN2ysSuFrrHnWRKLQx51iX9S2WCCye3A7mNbPSPKuEWjWWFwHOYyZvqMfEs2e7YMvCHUcqb0hnjGNSkVsiJoy5xRtqB9-qHWDf1wkN7ijxFWOSlQ|title=El Florecimiento de México|year=1906|page=24|publisher=Tipografía de Bouligny & Schmidt Sucs}}</ref> |1950|3,365,081 |1960|5,479,184 |1970|8,830,947 |1980|13,027,620 |1990|15,642,318 |2000|18,457,027 |2010|20,136,681 |2019|21,671,908 |align=right |footnote=ميڪسيڪو شهر جي گڏيل شهري علائقي لاءِ<ref>{{Cite web|url=http://worldpopulationreview.com/world-cities/mexico-city-population/|website=worldpopulationreview.com|title=Mexico City Population|access-date=6 January 2014|archive-date=6 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106103422/http://worldpopulationreview.com/world-cities/mexico-city-population/|url-status=live}}</ref> }} تاريخي طور، ۽ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ واري دور]] کان وٺي، [[اناهاواڪ جي وادي|اناهاواڪ جي وادي]] ميڪسيڪو جي سڀ کان وڌيڪ گنجان آبادي وارن علائقن مان هڪ رهي آهي. جڏهن 1824ع ۾ وفاقي ضلعو قائم ڪيو ويو، تڏهن ميڪسيڪو شهر جو شهري علائقو لڳ ڀڳ اڄوڪي [[ڪوائوٽيموڪ (ميڪسيڪو شهر)|ڪوائوٽيموڪ بورو]] تائين پکڙيل هو. 20هين صدي جي شروعات ۾ [[پورفيرياتو]] جي دور دوران، امير ۽ وچولي طبقي جا ماڻهو شهر جي اولهه ۽ ڏکڻ ڪنارن ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ لڳا.<ref name=santafe>{{cite book|chapter=2.10|title=La constitución urbana y espacial de la ZEDEC Santa Fe: origen y desarrollo producto de la reestructuración urbana, y símbolo del proyecto neoliberal mexicano|year=2014|last=Kunz|first=Gustavo|publisher=Universidad Iberoamericana|location=Mexico City|url=https://www.bib.uia.mx/ciudad/siglo21/Kunz.pdf|access-date=2026-02-08|archive-date=2023-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230506054754/http://www.bib.uia.mx/ciudad/siglo21/Kunz.pdf|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230506054754/http://www.bib.uia.mx/ciudad/siglo21/Kunz.pdf |date=2023-05-06 }}</ref> ان عمل ميڪسيڪو شهر ۾ مٿئين ۽ هيٺئين طبقن جي وچ ۾ سماجي ورهاست کي وڌيڪ تيز ڪيو.<ref name=thesis>{{cite thesis|publisher=University of California|url=https://escholarship.org/content/qt7vd7j9g6/qt7vd7j9g6_noSplash_255143fb593331e093d89f5ace04cd8c.pdf|title=The Politics of Immediacy: Citizenship, Infrastructure and Sustainable Mobility in Mexico City|date=2017|pages=17,42|first=Oscar|last=Sosa López|location=Berkeley}}</ref> امير پاڙا جهڙوڪ [[ڪولونيا روما]]، [[پولانڪو]] ۽ [[ويرونيڪا انزورس]] شهر جي اولهه پاسي، [[ميڪسيڪو شهر جو تاريخي مرڪز]] جي ويجهو واقع هئا، جڏهن ته مزدور طبقو گهڻو ڪري اوڀر پاسي، اڳوڻي [[ٽيڪسڪوڪو ڍنڍ]] جي ڍنڍي تري تي آباد هو.<ref>{{cite web|date=26 April 2018|last=Vitz|first=Matthew|title=A City on a Lake: Urban Political Ecology and the Growth of Mexico City|publisher=Duke University Press|page=8|url=https://history.ucsd.edu/doc/review/current/mv/a-1-1.pdf}}</ref> 20هين صديءَ دوران ان سبب گهٽ ترقي يافته بستيون جهڙوڪ [[ازتپالاپا]] ۽ [[ٽلاهوئڪ]] اوڀر ۾ وجود ۾ آيون.<ref name=thesis/> 1921ع جي مردم شماري موجب، شهر جي آبادي مان 54.78٪ کي ميستيزو (مقامي ۽ يورپي نسل جو ميلاپ)، 22.79٪ کي يورپي ۽ 18.74٪ کي مقامي (انڊيجنس) قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |url = http://www.houstonculture.org/hispanic/census.html |title = The Hispanic Experience – Indigenous Identity in Mexico |publisher = Houstonculture.org |access-date = 17 April 2011 |archive-date = 4 August 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090804090647/http://www.houstonculture.org/hispanic/census.html |url-status = live }}</ref>{{failed verification|date=October 2024}} 1990ع واري ڏهاڪي تائين وفاقي ضلعو ميڪسيڪو جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو وفاقي يونٽ رهيو، پر ان کان پوءِ آبادي لڳ ڀڳ 8.7 ملين تي مستحڪم رهي آهي. شهر جي واڌ ويجهه هاڻي شهر جي حدن کان ٻاهر، [[ميڪسيڪو رياست]] جي 59 ميونسپلٽين ۽ [[هيدالگو]] رياست جي هڪ ميونسپلٽي تائين پکڙجي چڪي آهي.<ref name="CONAPOzm2005">{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20090506013007/http://www.conapo.gob.mx/publicaciones/dzm2005/index.htm Consejo Nacional de Población, México; Delimitación de las zonas metropolitanas de México 2005]}}. Retrieved 27 September 2008.</ref> 2008ع ۾ لڳ ڀڳ 19.8 ملين آبادي سان،<ref name="CONAPOProy2">{{cite web|url=http://www.conapo.gob.mx/00cifras/5.htm |title=Consejo Nacional de Población, México; Proyecciones de la Población de México 2005–2050 |access-date=12 October 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012092602/http://www.conapo.gob.mx/00cifras/5.htm |archive-date=12 October 2007 }}</ref> اهو دنيا جي سڀ کان وڏي شهري گڏيل آبادي وارن علائقن مان هڪ آهي. تنهن هوندي به، [[وڏي ميڪسيڪو شهر]] جي سالياني واڌ جي شرح ملڪ جي ٻين وڏين شهري گڏجڻن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي، جيڪو گهڻو ڪري [[ماحولياتي پاليسي]] تحت مرڪزي شهر کان ٻاهر ورڇ (decentralization) سبب آهي. 1995ع کان 2000ع تائين ميڪسيڪو شهر جي [[خالص لڏپلاڻ جي شرح]] منفي رهي.<ref>{{cite web|url=http://www.inegi.gob.mx/est/contenidos/espanol/rutinas/ept.asp?t=mpob62&c=3883&e=09 |title=Tasa de emigración, inmigración y migración neta de las entidades federativas |publisher=Inegi.gob.mx |access-date=17 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510155316/http://www.inegi.gob.mx/est/contenidos/espanol/rutinas/ept.asp?t=mpob62&c=3883&e=09 |archive-date=10 May 2013 }}</ref> === ميٽروپوليٽن علائقو === {{Main|وڏي ميڪسيڪو شهر}} [[File:Mexico_City_Metropolitan_Area_Map.svg|thumb|right|[[وڏي ميڪسيڪو شهر]] ۽ ميڪسيڪو شهر]] [[وڏي ميڪسيڪو شهر]] (اسپيني: ''Zona Metropolitana del Valle de México'' يا ''ZMVM'') ميڪسيڪو شهر سميت [[ميڪسيڪو رياست]] جون 60 ميونسپلٽيون ۽ [[هيدالگو]] رياست جي هڪ ميونسپلٽي تي ٻڌل آهي. 2020ع جي مردم شماري موجب 21,804,515 آبادي سان، اهو ملڪ جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ گنجان ميٽروپوليٽن علائقو آهي. انهن مان لڳ ڀڳ 9.2 ملين ماڻهو ميڪسيڪو شهر ۾ رهن ٿا ۽ 12.4 ملين ميڪسيڪو رياست ۾ (رياست جي لڳ ڀڳ 75٪ آبادي)، جن ۾ هيٺيون ميونسپلٽيون شامل آهن: * [[ايڪاٽيپيڪ ڊي موريلوس]] ({{abbr|pop.|آبادي}} 1,645,352) * [[نيزاهوالڪوئوتل]] ({{abbr|pop.|آبادي}} 1,077,208) * [[ناوڪالپان]] ({{abbr|pop.|آبادي}} 834,434) * [[چيملهوئاڪان]] ({{abbr|pop.|آبادي}} 705,193) * [[ٽلالنيپانٽلا ڊي باز]] ({{abbr|pop.|آبادي}} 672,202) ==== ميگالوپولس ==== [[File:Megapolis Mexico Nombres.svg|thumb|2019ع کان اڳ مقرر ڪيل ميڪسيڪو شهر جي ميگالوپولس؛ ان کان پوءِ ڪويريتارو رياست پڻ شامل ڪئي وئي.]] وڏي ميڪسيڪو شهر هڪ اڃا وڌيڪ وسيع [[ميگالوپولس]] جو حصو آهي، جنهن کي سرڪاري طور ''Corona regional del centro de México'' سڏيو وڃي ٿو، ۽ 2020ع جي مردم شماري موجب ان جي آبادي 33.4 ملين آهي، جيڪا ملڪ جي ڪل آباديءَ جو چوٿون حصو کان وڌيڪ آهي. ماحولياتي ڪميشن (''CAMe'') موجب هي ميگالوپولس ميڪسيڪو شهر ۽ ميڪسيڪو، هيدالگو، پوئبلا، ٽلاڪسڪالا، موريلوس ۽ 2019ع کان پوءِ ڪويريتارو رياستن تي مشتمل آهي،<ref name="qro-mega">{{cite news |title=Querétaro ya será parte de la megalópolis |url=https://www.diariodequeretaro.com.mx/local/queretaro-ya-sera-parte-de-la-megalopolis-4363398.html |access-date=20 August 2023 |publisher=Diario de Querétaro |date=25 October 2019}}</ref> جنهن ۾ ميڪسيڪو شهر، [[وڏي پوئبلا]]، [[ڪويريتارو ميٽروپوليٽن علائقو]]، [[وڏي ٽولوڪا]]، [[ڪوئرناواڪا]] ۽ [[پاچوڪا]] جهڙا علائقا شامل آهن.<ref name="mega-came">{{cite web |author1=Comisión Ambiental de la Megalópolis |title=La megalópolis de la ZMVM |url=https://www.gob.mx/comisionambiental/articulos/la-megalopolis-de-la-zmvm?idiom=es |publisher=Gobierno de México |date=September 2018}}</ref> === مذهب === [[File:Día_de_la_virgen.jpg|thumb|[[اسان جي عورت گواڊالوپي جي باسيليڪا]]، [[لا ويلا ڊي گواڊالوپي]]، آمريڪا جو سڀ کان وڏو [[ڪيٿولڪ زيارت]] مرڪز.]] ميڪسيڪو شهر جي آباديءَ جو اڪثريتي حصو (82٪) [[ڪيٿولڪ]] آهي، جيڪو قومي اوسط (2010ع ۾ 87٪) کان ٿورو گهٽ آهي، جيتوڻيڪ اهو اڃا به سڀ کان وڏو [[عيسائيت|عيسائي]] مذهب آهي.<ref>{{cite web|url=http://cuentame.inegi.org.mx/monografias/informacion/df/poblacion/diversidad.aspx?tema=me&e=09 |title=Volumen y porcentaje de la población católica, 2010 |publisher=INEGI}}</ref> شهر ۾ [[پروٽيسٽنٽزم]] جا مختلف فرق، [[ميڪسيڪو ۾ يهودين جي تاريخ|يهودي برادرين]]، [[ٻُڌ مت]]، [[اسلام]] ۽ ٻين روحاني ۽ فلسفياتي ڌُرين جا پوئلڳ پڻ رهن ٿا. غير مذهبي ماڻهو، جهڙوڪ [[ايگناسٽڪ]] ۽ [[ناستڪ]] پڻ وڌي رهيا آهن.<ref>{{cite book |last1=Mora Duro |first1=Carlos Nazario |title=Encyclopedia of Latin American Religions |chapter=Agnostics and Atheists in Mexico |date=2019 |pages=66–70}}</ref> ميڪسيڪو شهر جو سرپرست سنت [[فلپ آف جيسس]] آهي، جيڪو هڪ ميڪسيڪي [[ڪيٿولڪ]] مشنري هو ۽ [[جاپان جا ڇويهه شهيد]]ن مان هڪ هو.<ref>Ronald J. Morgan, ''Spanish American Saints and the Rhetoric of Identity, 1600–1810.''</ref> === صحت === [[File:Centro_Médico_Nacional_Siglo_XXI_-_2.jpg|thumb|left|[[نيشنل ميڊيڪل سينٽر سيگلو XXI]]، جيڪو [[ميڪسيڪن سوشل سيڪيورٽي انسٽيٽيوٽ]] (IMSS) هلائي ٿو]] ميڪسيڪو شهر ملڪ جي بهترين خانگي اسپتالن جو مرڪز آهي، جن ۾ Hospital Ángeles، Hospital ABC ۽ Médica Sur شامل آهن. سرڪاري شعبي ۾، خانگي شعبي جي ملازمن لاءِ قومي صحت ادارو [[ميڪسيڪن سوشل سيڪيورٽي انسٽيٽيوٽ|IMSS]] شهر ۾ پنهنجون سڀ کان وڏيون سهولتون هلائي ٿو، جن ۾ نيشنل ميڊيڪل سينٽر ۽ [[لا رازا]] ميڊيڪل سينٽر شامل آهن، ۽ ان جو ساليانو بجيٽ 6 ارب پيسوز کان وڌيڪ آهي. IMSS سان گڏ ٻيا سرڪاري ادارا جهڙوڪ ISSSTE ۽ قومي وزارتِ صحت پڻ شهر ۾ دل، غذائيت، نفسيات، ڪينسر، ٻارن جي علاج ۽ بحالي جا قومي ادارا هلائين ٿا. === تعليم === [[File:Explanada_de_El_Colegio_de_México.jpg|thumb|[[ايل ڪوليجيو ڊي ميڪسيڪو]]، جيڪو سماجي سائنسن ۽ انسانيت جي علمن ۾ اعليٰ تعليم ۽ تحقيق لاءِ وقف ادارو آهي، خاص طور تي ميڪسيڪو ۽ لاطيني آمريڪا جي مطالعي تي زور ڏئي ٿو.]] شهر ۾ سرڪاري ۽ خانگي اسڪولن (ڪي–۱۳) جي وڏي انگ سان گڏ، گهڻ ثقافتي، گهڻ لساني ۽ [[بين الاقوامي اسڪول]] موجود آهن، جن ۾ ميڪسيڪي ۽ [[پرڏيهي شاگرد]] تعليم حاصل ڪن ٿا. سڀ کان وڌيڪ مشهور ادارن ۾ [[ڪوليجيو اليمان اليگزينڊر فان همبولٽ]] (جرمن اسڪول، ٽن وڏن ڪيمپس سان)، [[ليثيو ميڪسيڪانو جاپونيس]] (جاپاني)، [[سينترو ڪلچرل ڪوريانو اين ميڪسيڪو]] (ڪوريائي)، [[ليسيو فرانڪو–ميڪسيڪين]] (فرانسيسي)، [[اي ايس ايف ميڪسيڪو|آمريڪن اسڪول]]، [[ويسٽ هل انسٽيٽيوٽ]] (آمريڪن اسڪول)، [[ايڊرون اڪيڊمي]] ۽ [[گرينگيٽس اسڪول]] (برطانوي) شامل آهن. ميڪسيڪو شهر ۲۰۱۵ع ۾ يونيسڪو جي عالمي نيٽ ورڪ آف لرننگ سٽيز ۾ شامل ٿيو<ref>{{Cite web |date=2015-07-05 |title=Mexico City, Mexico - UNESCO Learning City Awardee 2015 {{!}} UIL |url=https://uil.unesco.org/lifelong-learning/learning-cities/mexico-city-mexico-unesco-learning-city-awardee-2015 |access-date=2022-07-05 |website=uil.unesco.org |language=en |archive-date=12 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012032110/https://uil.unesco.org/lifelong-learning/learning-cities/mexico-city-mexico-unesco-learning-city-awardee-2015 |url-status=live }}</ref> ۽ ۲۰۱۷ع ۾ “ڊيزائن سٽي” قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |title=Mexico City {{!}} Creative Cities Network |url=https://en.unesco.org/creative-cities/mexico-city |archive-url=https://web.archive.org/web/20230930223743/https://en.unesco.org/creative-cities/mexico-city |archive-date=30 September 2023 |access-date=2025-06-02 |website=en.unesco.org |language=en |url-status=live }}</ref> [[پلازا ڊي لاس ٽريس ڪلچوراس]] ۾ [[ڪوليجيو ڊي سانتا ڪروز ڊي ٽلاتيلولڪو]] واقع آهي، جيڪو [[آمريڪا]] ۾ اعليٰ تعليم جو پهريون ۽ سڀ کان پراڻو يورپي اسڪول سڃاتو وڃي ٿو ۽ [[نئين دنيا]] ۾ مترجمن ۽ ترجمانن جو پهريون وڏو ادارو پڻ رهيو.<ref>{{cite book|url=https://books.openedition.org/uop/336?lang=es|title=The Imperial College of Santa Cruz de Tlatelolco|author=Lourdes Arencibia Rodriguez|chapter=The Imperial College of Santa Cruz de Tlatelolco : The First School of Translators and Interpreters in Sixteenth-Century Spanish America1|series=Regards sur la traduction &#124; Perspectives on Translation|date=27 September 2017|pages=263–275|publisher=Les Presses de l’Université d’Ottawa {{!}} University of Ottawa Press|isbn=9780776626208|access-date=10 October 2019|archive-date=2 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191202204304/https://books.openedition.org/uop/336?lang=es|url-status=live}}</ref> ان کان سواءِ، هاڻي ختم ٿي ويل [[رائل اينڊ پونٽيفيڪل يونيورسٽي آف ميڪسيڪو]] کي [[قومي خودمختيار يونيورسٽي آف ميڪسيڪو]] جو باني ادارو سمجھيو وڃي ٿو، ۽ اها شهر ۾ واقع هئي؛ اها [[هسپانوي آمريڪا ۾ نوآبادي دور جون يونيورسٽيون|آمريڪا جي ٽين قديم ترين يونيورسٽي]] پڻ هئي. [[File:Ciudad_Universitaria_(5535011417).jpg|thumb|left|[[يونيورسٽي سٽي آف ميڪسيڪو|يونيورسٽي سٽي]] جو مرڪزي ڪيمپس، [[قومي خودمختيار يونيورسٽي آف ميڪسيڪو]] جو. ۲۰۰۷ع کان يونيورسٽي سٽي يونيسڪو جو عالمي ورثو ماڳ آهي.<ref name="MexDes"/>]] [[قومي خودمختيار يونيورسٽي آف ميڪسيڪو]] (يو اين اي ايم)، جيڪا ميڪسيڪو شهر ۾ واقع آهي، براعظم جي سڀ کان وڏي يونيورسٽي آهي، جتي ٽن لک کان وڌيڪ شاگرد مختلف پسمنظرن مان تعليم حاصل ڪن ٿا. ٽي [[نوبل انعام]] يافته شخصيتون، ڪيترائي ميڪسيڪي ڪاروباري اڳواڻ ۽ ميڪسيڪو جا گهڻا جديد دور جا صدر ان جا اڳوڻا شاگرد رهيا آهن. يو اين اي ايم ميڪسيڪو جي سائنسي تحقيق جو لڳ ڀڳ ۵۰٪ سرانجام ڏئي ٿي ۽ سڄي ملڪ ۾ ان جا سيٽلائيٽ ڪيمپس، رصدگاهون ۽ تحقيقاتي مرڪز موجود آهن. ۲۰۰۶ع ۾ [[ٽائيمز هائير ايڊيوڪيشن]] پاران شايع ڪيل عالمي يونيورسٽي رينڪنگ ۾ يو اين اي ايم ۷۴هين نمبر تي رهي،<ref>{{cite web |url = http://www.eluniversal.com.mx/nacion/144076.html |title = Times Higher Education Supplement, 2006 |publisher = Eluniversal.com.mx |access-date = 17 April 2010 |archive-date = 9 August 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070809035739/http://www.eluniversal.com.mx/nacion/144076.html |url-status = dead }}</ref> جنهن سان اها دنيا جي سڀ کان مٿانهين درجي واري اسپيني ڳالهائيندڙ يونيورسٽي بڻجي وئي. يونيورسٽي جو وسيع مرڪزي ڪيمپس، جيڪو [[يونيورسٽي سٽي آف ميڪسيڪو|سيوداد يونيورسيتاريا]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، ۲۰۰۷ع ۾ يونيسڪو طرفان عالمي ورثو ماڳ قرار ڏنو ويو.<ref name="MexDes">{{cite journal |last=Tavares Lopez|first=Edgar|date=February 2008 |title=Ciudad Universitaria |journal=México Desconocido |volume=372 |pages=90–92}}</ref> ٻيو وڏو اعليٰ تعليمي ادارو [[نيشنل پولي ٽيڪنيڪ انسٽيٽيوٽ]] (آئي پي اين) آهي، جنهن ۾ ڪيترن اهم مرڪزن سان گڏ [[سينترو ڊي انويسٽيگاسيون اي ڊي ايسٽوديوس ايوانزادو]] (سينويستاو) شامل آهي، جتي اعليٰ سطحي سائنسي ۽ ٽيڪنالاجي تحقيق ڪئي وڃي ٿي. شهر جا ٻيا اهم اعليٰ تعليمي ادارا [[ميٽروپوليٽن خودمختيار يونيورسٽي]]، [[نيشنل اسڪول آف اينٿروپالاجي اينڊ هسٽري]]، [[انسٽيٽيوٽو ٽيڪنالوجيڪو آٽونومو ڊي ميڪسيڪو]]، [[مونتيري انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي اينڊ هائير ايڊيوڪيشن]] (ٽِن ڪيمپس)، [[يونيورسداد پانااميريڪانا]]، [[يونيورسداد لا سال]]، [[يونيورسداد انٽرڪونٽينينٽال]]، [[يونيورسداد ڊيل ويلي ڊي ميڪسيڪو]]، [[يونيورسداد اناؤاڪ]]، [[سيمون بوليوار يونيورسٽي]]، [[الائنٽ انٽرنيشنل يونيورسٽي]]، [[يونيورسداد ايبيرواميريڪانا]]، [[ايل ڪوليجيو ڊي ميڪسيڪو]]، [[اسڪويلا ليبر ڊي ڊيريچو]] ۽ [[سينترو ڊي انويسٽيگاسيون اي ڊوسينسيا ايڪونوميکاس]] شامل آهن. ان کان علاوه، معزز [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا]] به شهر ۾ “ڪاسا ڊي ڪيليفورنيا” نالي ڪيمپس هلائي ٿي.<ref>{{cite web |url = http://www.universityofcalifornia.edu/casa/welcome.html |title = University of California Mexico City |publisher = Universityofcalifornia.edu |access-date = 17 April 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110613212934/http://www.universityofcalifornia.edu/casa/welcome.html |archive-date = 13 June 2011 |url-status=dead }}</ref> [[يونيورسداد ٽيڪنالوجيڪا ڊي ميڪسيڪو]] پڻ ميڪسيڪو شهر ۾ واقع آهي. == سياست == === سياسي ڍانچو === [[File:Palacio Nacional 2012-09-29 22-45-57.jpg|thumb|right|[[قومي محلِ ميڪسيڪو]]]] [[File:Senado de México 01.jpg|thumb|right|[[جمهوريه جو سينيٽ (ميڪسيڪو)]]]] [[File:LegPalaceDF.JPG|thumb|right|[[سان لازارو جو قانون ساز محل]]]] [[File:Edificio Tlatelolco (S.R.E).JPG|thumb|right|[[پرڏيهي معاملن واري سيڪريٽريٽ]] جا دفتر]] [[File:Cámara de Diputados 2012-09-09 03-36-12.jpg|thumb|right|ميڪسيڪو شهر جي قانون ساز اسيمبلي جي عمارت]] ۳۱ جنوري ۱۸۲۴ع جي فيڊريشن جي بنيادي ايڪٽا ۽ ۴ آڪٽوبر ۱۸۲۴ع جي وفاقي آئين،<ref>{{cite web |url = http://tarlton.law.utexas.edu/constitutions/text/1824index.html |title = Federal Constitution of the United Mexican States (1824) |url-status=dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20120318225631/http://tarlton.law.utexas.edu/constitutions/text/1824index.html |archive-date = 18 March 2012 }}</ref> آزاديءَ کان پوءِ [[ميڪسيڪو]] جي [[متحده ميڪسيڪي رياستن]] جي سياسي ۽ انتظامي تنظيم کي مقرر ڪيو. ان کان علاوه، آئين جي آرٽيڪل ۵۰ جي شق ۲۸ نئين ڪانگريس کي اهو حق ڏنو ته اها وفاقي حڪومت جي جاءِ چونڊي. اها جاءِ پوءِ وفاقي زمين طور مختص ٿيندي، جتي وفاقي حڪومت مقامي اختيار طور ڪم ڪندي. گادي بڻجڻ لاءِ ٻه وڏا اميدوار [[ميڪسيڪو شهر]] ۽ [[ڪويريتارو، ڪويريتارو]] هئا.<ref>[http://www.juridicas.unam.mx/publica/rev/boletin/cont/85/art/art13.htm Boletín Mexicano de Derecho Comparado] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140410153948/http://www.juridicas.unam.mx/publica/rev/boletin/cont/85/art/art13.htm |date=10 April 2014 }}.</ref> نمائندي [[سيرواندو تيريسا ڊي ميئر]] جي اثر سبب، ميڪسيڪو شهر کي چونڊيو ويو، ڇاڪاڻ⁠ته اهو آبادي ۽ تاريخ جو مرڪز هو، جيتوڻيڪ [[ڪويريتارو]] جاگرافيائي لحاظ کان مرڪز جي وڌيڪ ويجهو هو. اهو فيصلو ۱۸ نومبر ۱۸۲۴ع تي سرڪاري ٿيو، ۽ ڪانگريس [[زوڪالو]] جي مرڪز سان ٻن ليگن چورس (۸٬۸۰۰ ايڪڙ) جي ايراضي مقرر ڪئي. اها ايراضي [[ميڪسيڪو جي رياست]] کان جدا ڪئي وئي، جنهن سبب ان رياست جي حڪومت کي شهر اندر [[انڪوئيزيشن جو محل (هاڻوڪو ميڪسيڪي دوائن جو ميوزيم)]] ڇڏي [[ٽيڪسوڪو، ميڪسيڪو جي رياست]] منتقل ٿيڻو پيو. هن حدبندي ۾ [[ڪويوآڪان]]، [[شوچيميلڪو]]، [[ميڪسيڪالتزينگو]] ۽ [[ٽلالپان]] جهڙا شهر شامل نه هئا، جيڪي ميڪسيڪو جي رياست جو حصو رهيا.<ref name="EncMex2003">{{cite encyclopedia |last = Alvarez |first = Jose Rogelio |encyclopedia = Enciclopedia de Mexico |title = Distrito Federal |year = 2003 |publisher = Sabeco International Investment Corp. |volume = IV |language=es |isbn = 978-1-56409-063-8 |pages = 2293–2314 }}</ref> ۱۸۵۴ع ۾ صدر [[انتونيو لوپيز ڊي سانتا انا]] ميڪسيڪو شهر جي ايراضي تقريباً اٺ ڀيرا وڌائي، اصل {{convert|220|to|1700|sqkm|sqmi|-1|abbr=on}} مان، ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ جبلستاني ۽ ڳوٺاڻا علائقا شامل ڪيا ته جيئن پرڏيهي حملي جي صورت ۾ شهر جي حفاظت ٿي سگهي. (ان وقت تازو ئي [[ميڪسيڪو–آمريڪا جنگ]] ٿي چڪي هئي.) حدن ۾ آخري تبديليون ۱۸۹۸ع کان ۱۹۰۲ع دوران ڪيون ويون، جن سان ايراضي گهٽائي موجوده {{convert|1479|sqkm|sqmi|0|abbr=on}} ڪئي وئي، [[موريلوس]] سان ڏاکڻي سرحد ترتيب ڏئي. ان وقت شهر ۾ ڪُل ٻاويهه ميونسپلٽيون هيون. ۱۹۴۱ع ۾ [[جنرل انائيا]] واري علائقي کي مرڪزي کاتي سان ملائي “ميڪسيڪو شهر” نالو ڏنو ويو. ۱۹۴۱ع کان ۱۹۷۰ع تائين وفاقي ضلعي ۾ ٻارهن ''ڊيليگاسيونيس'' ۽ ميڪسيڪو شهر شامل هئا. ۱۹۷۰ع ۾ شهر کي چار ''ڊيليگاسيونيس''—[[ڪواوٽيموڪ]]، [[ميگوئل ايدالگو]]، [[وينوستيانُو ڪاررانزا]] ۽ [[بينيتو خواريز]]—۾ ورهايو ويو، جنهن سان انگ ۱۶ ٿيو. ان کان پوءِ، سڄو وفاقي ضلعو عملي طور ميڪسيڪو شهر جو مترادف سمجهيو وڃڻ لڳو.<ref name="df.gob.mx">[http://www.df.gob.mx/leyes/normatividad.html?materia=1&apartado=15&disp=140 Statute of Government of the Federal District] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080313061806/http://www.df.gob.mx/leyes/normatividad.html?materia=1&apartado=15&disp=140 |date=13 March 2008}}</ref> قانوني طور واضح نه هئڻ سبب بحث پيدا ٿيا، جيڪي ۱۹۹۳ع ۾ [[ميڪسيڪو جو آئين]] جي آرٽيڪل ۴۴ ۾ ترميم سان ختم ٿيا، جتي ميڪسيڪو شهر ۽ وفاقي ضلعو هڪ ئي ادارو قرار ڏنا ويا. اها ترميم بعد ۾ وفاقي ضلعي جي حڪومتي قانون جي آرٽيڪل ٻه ۾ شامل ڪئي وئي.<ref name="df.gob.mx" /> ۲۹ جنوري ۲۰۱۶ع تي، ميڪسيڪو شهر سرڪاري طور ''وفاقي ضلعو'' نه رهيو ۽ ان جو نالو “سيوداد ڊي ميڪسيڪو” (سي ڊي ايم ايڪس) رکيو ويو. ان ڏينهن شهر ملڪ جي ۳۲هين وفاقي اداري بڻجڻ ڏانهن منتقلي شروع ڪئي، جنهن سان ان کي رياست جهڙي خودمختياري ملي. ان جو پنهنجو آئين ۽ مقننه هوندي، ۽ ''ڊيليگاسيونيس'' جي جاءِ تي هاڻي ميئر هوندا. بهرحال، آئين جي هڪ شق موجب، وفاقي اختيارن جي مرڪز هجڻ سبب، شهر ڪڏهن به رياست نٿو بڻجي سگهي، جيستائين گادي ٻي هنڌ منتقل نه ڪئي وڃي. شهر کي وڌايل خودمختياري ۱۹۸۷ع ۾ پهرين ''اسٽيٽيوٽو ڊي گوبرنو'' ۽ نمائندن جي اسيمبلي جي قيام سان ملي.<ref>{{cite book |last1=Tavera Fenollosa |first1=Ligia |editor1-last=Rossi |editor1-first=Federico M. |editor2-last=Bülow |editor2-first=Marisa von |title=Social Movement Dynamics: New Perspectives on Theory and Research from Latin America |date=3 March 2016 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-05370-5 |language=en |chapter=Eventful temporality and the unintended outcomes of Mexico's earthquake victims movement}}</ref>{{rp|pages=149–150}} ۳۱ جنوري ۲۰۱۷ع تي شهر جو پنهنجو آئين نافذ ٿيو،<ref>{{cite web |title=Constitución Política de la Ciudad de México |url=http://www.infodf.org.mx/documentospdf/constitucion_cdmx/Constitucion_%20Politica_CDMX.pdf |access-date=16 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226004223/http://www.infodf.org.mx/documentospdf/constitucion_cdmx/Constitucion_%20Politica_CDMX.pdf |archive-date=26 December 2018}}</ref> جيڪو يونين جي رياستن جهڙو آهي. خودمختياريءَ تحت بجيٽ مقامي طور تي تيار ٿئي ٿي؛ اها [[ميڪسيڪو شهر جي حڪومت جو سربراهه]] پيش ڪري ٿو ۽ [[ميڪسيڪو شهر جي ڪانگريس]] منظور ڪري ٿي، جڏهن⁠ته عوامي قرض جي حد [[ميڪسيڪو جي ڪانگريس]] مقرر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url = http://www.finanzas.df.gob.mx/documentos/CodigoFinanciero_2007.pdf |title = Codigo Financiero Del Distrito Federal* |access-date = 17 April 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070808005758/http://www.finanzas.df.gob.mx/documentos/CodigoFinanciero_2007.pdf |archive-date = 8 August 2007 |url-status = dead }}</ref> ۲۰هين صدي جي آخر ۾ ميڪسيڪو شهر جي حڪومتن جون پاليسيون عام طور ملڪ جي ٻين حصن کان وڌيڪ لبرل رهيون،<ref>{{cite book|title=Mexico City|url=https://books.google.com/books?id=IQieDwAAQBAJ&pg=PT133|first=Nicholas|last=Caistor|publisher=Reaktion Books|year=2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/transcripts/10080662|title=Mexico Bares Its Liberal Side, and More|work=[[NPR]]|date=8 May 2007}}</ref> جنهن ۾ ماحولياتي قانون، اسقاطِ حمل جي توسيع، ۽ ۲۰۰۹ع ۾ [[هم جنس شادي]] جي قانوني حيثيت شامل آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2009/dec/22/mexico-city-same-sex-marriage|title=Mexico City legalises same-sex marriage|date=22 December 2009}}</ref> === ضلعا ۽ پاڙا === {{See also|Boroughs of Mexico City|List of neighborhoods in Mexico City|l2=Neighborhoods in Mexico City}} [[File:Boroughs of Mexican Federal District numbered.svg|thumb|ميڪسيڪو شهر جا ۱۶ ضلعا]] ۲۰۱۶ع کان پوءِ، شهر انتظامي طور ۱۶ ضلعن (''الڪالدياز'') ۾ ورهايل آهي، جيڪي اڳ ''ڊيليگاسيونيس'' سڏبا هئا. هر ضلعو هاڻي چونڊيل ميئر جي اڳواڻي هيٺ آهي.<ref name="cdmxconst">{{cite web|url=https://data.consejeria.cdmx.gob.mx/images/leyes/estatutos/Constitucion_Politica_de_la_Ciudad_de_Mexico_3.pdf|title=Constitution of Mexico City}}</ref> === قانون لاڳو ڪرڻ === {{Main|ميڪسيڪو شهر ۾ قانون لاڳو ڪرڻ}} [[File:FederalPoliceDF.jpg|upright|thumb|left|[[وفاقي پوليس (ميڪسيڪو)|وفاقي پوليس]] جو هيڊڪوارٽر، ميڪسيڪو شهر]] ميڪسيڪو شهر جي عوامي سلامتي واري سيڪريٽريٽ ({{Lang|es|Secretaría de Seguridad Pública de la Ciudad de México}} – SSP) شهر ۾ ۹۰٬۰۰۰ کان وڌيڪ اهلڪارن تي مشتمل گڏيل فورس کي منظم ڪري ٿي. ايس ايس پي تي شهر جي مرڪزي علائقن ۾ [[عوامي نظم|عوامي نظم]] ۽ سلامتي برقرار رکڻ جي ذميواري آهي. تاريخي ضلعي ۾ سياحتي پوليس پڻ گشت ڪندي آهي، جنهن جو مقصد سياحن جي رهنمائي ۽ خدمت ڪرڻ آهي. اهي گهوڙيسوار اهلڪار روايتي ورديون پائيندا آهن. ميڪسيڪو شهر جي جاچ ڪندڙ عدالتي پوليس ({{Lang|es|Policía Judicial de la Ciudad de México}} – PJCDMX) [[ميڪسيڪو شهر جي اٽارني جنرل]] ({{Lang|es|Procuraduría General de Justicia de la Ciudad de México}}) جي آفيس هيٺ منظم آهي. پي جي جي سي ڊي ايم ايڪس وٽ ۱۶ پريسنڪٽ (''ڊيليگاسيونيس'') آهن، جن ۾ لڳ ڀڳ ۳٬۵۰۰ عدالتي پوليس اهلڪار، ۱٬۱۰۰ جاچ ايجنٽ (''agentes del ministerio público'')، ۽ قريب ۱٬۰۰۰ ڪرمنالاجي ماهر يا فني جاچڪار (''peritos'') شامل آهن. ۲۰۰۰ع کان ۲۰۰۴ع تائين، ميڪسيڪو شهر ۾ روزانو اوسطاً ۴۷۸ ڏوهن جون رپورٽون درج ٿيون؛ جڏهن⁠ته حقيقي ڏوهن جي شرح ان کان گهڻي وڌيڪ سمجهي وڃي ٿي، ڇاڪاڻ⁠ته ”گهڻا ماڻهو ڏوهه رپورٽ ڪرڻ کان لنوائين ٿا.“<ref>{{cite news|title=Police say Giuliani helps cut Mexico City crime |url=http://www.signonsandiego.com/news/mexico/20040512-1639-crime-mexico.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20040609044928/http://www.signonsandiego.com/news/mexico/20040512-1639-crime-mexico.html |url-status=dead |archive-date=9 June 2004 |newspaper=San Diego Union-Tribune |date=12 May 2004 |access-date=15 September 2009 }}</ref> ۲۰۰۹ع کان ۲۰۱۱ع جي وچ ۾، ميئر [[مارسيلو ايبرارڊ]] جي پاليسين هيٺ ميڪسيڪو شهر ۾ سلامتيءَ جي نظام ۾ وڏي سڌاري آئي، جنهن سان پرتشدد ۽ معمولي ڏوهن ٻنهي ۾ نمايان گهٽتائي ٿي، جيتوڻيڪ ملڪ جي ٻين حصن ۾ تشدد وڌي رهيو هو. انهن پاليسين ۾ شهر ڀرسان ۱۱٬۰۰۰ [[سيڪيورٽي ڪيمرا]] لڳائڻ ۽ پوليس فورس ۾ وڏي واڌ شامل هئي. ميڪسيڪو شهر دنيا جي انهن شهرن مان هڪ آهي، جتي پوليس اهلڪار ۽ آبادي جو تناسب تمام گهڻو آهي—تقريباً هر ۱۰۰ شهرين تي هڪ وردي پوش پوليس اهلڪار.<ref>{{cite news |url = https://www.theglobeandmail.com/news/world/americas/security-central-in-mexico-citys-makeover/article2084076 |title = Security central in Mexico City's makeover |work = The Globe and Mail |access-date = 18 May 2015 |archive-date = 23 March 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170323030031/http://www.theglobeandmail.com/news/world/americas/security-central-in-mexico-citys-makeover/article2084076/ |url-status = dead }}</ref> ۱۹۹۷ع کان وٺي، شهر جي جيلن ۾ قيدين جي آبادي ۾ ۵۰۰٪ کان وڌيڪ اضافو ٿيو آهي.<ref name="mueller">{{cite news |url = http://www.digital-development-debates.org/issue-18-cities--mexico-city--punishing-the-informal.html |title = Punishing the informal |work = Digital Development Debates |access-date = 31 August 2016 |archive-date = 14 September 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160914083812/http://www.digital-development-debates.org/issue-18-cities--mexico-city--punishing-the-informal.html |url-status = live |accessdate = 8 February 2026 |archivedate = 14 September 2016 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160914083812/http://www.digital-development-debates.org/issue-18-cities--mexico-city--punishing-the-informal.html }}</ref> سياسي سائنسدان مارڪس-مائيڪل مولر جو خيال آهي ته اهي قدم گهڻو ڪري غير رسمي اسٽريٽ وينڊرز کي متاثر ڪن ٿا. سندس مطابق، هي سزا سلامتي ۽ ڏوهن جي وڌندڙ سياسي بڻجڻ ۽ ان جي نتيجي ۾ شهري سماج جي ڪنارن تي رهندڙ ماڻهن، خاص طور شهر جي غير رسمي معيشت ۾ ڪم ڪندڙن، جي فوجداري بڻجڻ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="mueller" /> ۲۰۱۶ع ۾، ميڪسيڪو شهر ۾ [[نسل ڪشي جي بنياد تي قتل|فيميسائيڊ]] جو انگ هر ۱۰۰٬۰۰۰ رهواسين تي ۳٫۲ هو، جڏهن⁠ته قومي اوسط ۴٫۲ هئي.<ref>{{cite news |author=Arturo Páramo |title=Suma la ciudad 39 feminicidios |url=http://www.excelsior.com.mx/comunidad/2016/11/16/1128502 |date=16 November 2016 |newspaper=Excélsior |access-date=7 October 2019 |archive-date=7 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191007031633/https://www.excelsior.com.mx/comunidad/2016/11/16/1128502 |url-status=live }}</ref> ۲۰۱۵ع جي شهر حڪومت جي هڪ رپورٽ موجب، گاديءَ ۾ ۱۵ ورهين کان مٿي عمر واري ٽن مان ٻه عورتون ڪنهن نه ڪنهن قسم جي تشدد جو شڪار ٿيون آهن.<ref>{{cite news |title=Mujeres en la capital están luchando contra el acoso desenfrenado |url=http://www.excelsior.com.mx/comunidad/2016/05/11/1092037 |date=12 May 2016 |newspaper=Excélsior |access-date=7 October 2019 |archive-date=7 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191007031636/https://www.excelsior.com.mx/comunidad/2016/05/11/1092037 |url-status=live }}</ref> [[گهٽي ڇيڙڇاڙ]] کان علاوه، عورتن لاءِ تشدد جا اهم هنڌ عوامي ٽرانسپورٽ ۽ ان جي چوڌاري علائقا پڻ آهن. ميڪسيڪو شهر جي ميٽرو کي هر سال لڳ ڀڳ ۳۰۰ [[جنسي هراسانگي]] جون شڪايتون ملن ٿيون.<ref>{{cite news |title=Así se vive el acoso en el Metro de la CDMX |url=http://www.excelsior.com.mx/comunidad/2017/03/09/1151067 |date=9 March 2017 |newspaper=Excélsior |access-date=7 October 2019 |archive-date=7 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191007031621/https://www.excelsior.com.mx/comunidad/2017/03/09/1151067 |url-status=live }}</ref> === بين الاقوامي لاڳاپا === {{See also|ميڪسيڪو ۾ ڀيڻ شهرن ۽ ٽوئن ٽائونز جي فهرست}} ميڪسيڪو شهر هيٺين شهرن سان [[ڀيڻ شهر|ڀيڻ شهر]] طور لاڳاپيل آهي:<ref name="Acuerdos">{{cite web|title=Acuerdos interinstitucionales registrados por dependencias y municipios de Ciudad de México|url=https://coordinacionpolitica.sre.gob.mx/index.php/entidades/76-distrito-federal|website=sre.gob.mx|publisher=Secretaría de Relaciones Exteriores|language=es|access-date=13 June 2020}}</ref> {{div col|colwidth=20em}} * {{flagicon|Peru}} [[ڪُسڪو]]، پيرو (۱۹۸۷) * {{flagicon|USA}} [[شڪاگو]]، آمريڪا (۱۹۹۱) * {{flagicon|Germany}} [[برلن]]، جرمني (۱۹۹۳) * {{flagicon|Cuba}} [[هاوانا]]، ڪيوبا (۱۹۹۷) * {{flagicon|Ecuador}} [[ڪويٽو]]، ايڪواڊور (۱۹۹۹) * {{flagicon|Honduras}} [[ٽيگوسيگالپا]]، هونڊوراس (۱۹۹۹) * {{flagicon|Cuba}} [[سان انتونيو ڊي لوس بانيئوس]]، ڪيوبا (۱۹۹۹) * {{flagicon|Cuba}} [[سيرو، هاوانا]]، ڪيوبا (۱۹۹۹) * {{flagicon|Costa Rica}} [[سان خوسيه، ڪوسٽاريڪا|سان خوسيه]]، ڪوسٽاريڪا (۲۰۰۰) * {{flagicon|Argentina}} [[بوئنوس آيرس]]، ارجنٽينا (۲۰۰۶) * {{flagicon|Japan}} [[ناگويا]]، جاپان (۲۰۰۷) * {{flagicon|USA}} [[لاس اينجلس]]، آمريڪا (۲۰۰۷) * {{flagicon|Spain}} [[ڪاديز]]، اسپين (۲۰۰۹) * {{flagicon|China}} [[بيجنگ]]، چين (۲۰۰۹) * {{flagicon|Turkey}} [[استنبول]]، ترڪي (۲۰۱۰) * {{flagicon|Kuwait}} [[ڪويت سٽي]]، ڪويت (۲۰۱۱) {{div col end}} == معيشت == [[File:Mexico City Reforma Street.jpg|thumb|[[پاسيو ڊي لا ريفورما]] هڪ وسيع شاهراهه آهي، جيڪا 1860ع واري ڏهاڪي ۾ [[فرڊينانڊ فان روزنزويگ]] طرفان ترتيب ڏني وئي ۽ پيرس جي [[شانزليزيه]] جي نموني تي ٺاهي وئي.<ref>{{cite web|url=https://www.prudentialprivatecapital.com/offices/mexico-city|title=ميڪسيڪو شهر ڪارپوريٽ فنانس|website=پرڊينشل پرائيويٽ ڪيپيٽل، [[پرڊينشل فنانشل]]|access-date=18 November 2019}}</ref>]] ميڪسيڪو شهر [[لاطيني آمريڪا]] جي سڀ کان اهم اقتصادي مرڪزن مان هڪ آهي. شهر پاڻ ملڪ جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] جو 15.8٪ پيدا ڪري ٿو.<ref name="INEGI">{{cite web|url=http://www.inegi.gob.mx/est/contenidos/espanol/rutinas/ept.asp?t=cuna14&c=1669|title=وفاقي ادارن موجب مجموعي گهريلو پيداوار|language=es}}</ref> 2002ع ۾، ميڪسيڪو شهر جو [[انساني ترقي اشاري]] 0.915 هو، جيڪو [[ڏکڻ ڪوريا]] جي برابر هو.<ref>{{cite web|title=انساني ترقي رپورٽ 2006|url=http://hdr.undp.org/en/reports/global/hdr2006/chapters/spanish/}}</ref> 2007ع ۾، شهر ۾ في فرد جي بنياد تي مٿين ٻارهن سيڪڙو آمدني وارن رهواسين جي سراسري [[خرچ لائق آمدني]] {{US$|98,517}} هئي. رهواسين جي اعليٰ خريداري طاقت سبب، ميڪسيڪو شهر اعليٰ وقار ۽ [[عياشي شين]] پيش ڪندڙ ڪمپنين لاءِ پرڪشش آهي. 2009ع ۾ [[پرائيس واٽر هائوس ڪوپرز]] جي هڪ مطالعي موجب، ميڪسيڪو شهر جي مجموعي گهريلو پيداوار 390 ارب آمريڪي ڊالر هئي، جنهن سان اهو دنيا جو اٺون امير ترين شهر ۽ لاطيني آمريڪا جو امير ترين شهر بڻيو.<ref>{{cite web|url=https://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562|title=ابھرتي مارڪيٽ وارا شهر عالمي پيداوار ۾ تيزي سان وڌندا}}</ref> 2009ع ۾، رڳو ميڪسيڪو شهر کي دنيا جي 30هين وڏي معيشت طور شمار ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/ci/?id=101008}}</ref> ميڪسيڪو شهر ملڪ جي صنعتي مجموعي گهريلو پيداوار جو سڀ کان وڏو حصو (15.8٪) ۽ [[خدمتي شعبي]] ۾ به سڀ کان وڏو حصو (25.3٪) ڏئي ٿو. شهر جي ڏکڻ ۾ غير شهري علائقو محدود ۽ گهڻو ڪري ماحولياتي قانونن تحت محفوظ هجڻ سبب، زراعت ۾ ان جو حصو ملڪ جي ٻين سڀني وفاقي ادارن کان گهٽ آهي.<ref name="INEGI" /> صدر [[ڪارلوس ساليناس ڊي گورٽاري]] جي اقتصادي سڌارن شهر تي وڏو اثر وڌو؛ بئنڪون ۽ هوائي ڪمپنيون خانگي ڪيون ويون ۽ [[اتر آمريڪي آزاد واپار معاهدو]] تي صحيون ٿيون. ان سان معيشت جي مرڪزيت گهٽ ٿي ۽ شهر جي اقتصادي بنياد صنعت مان خدمتن ڏانهن منتقل ٿيو، ڇو⁠ته گهڻا ڪارخانا يا ته [[ميڪسيڪو رياست]] يا اترين سرحد ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن⁠ته ڪارپوريٽ آفيسون شهر ۾ ئي قائم رهيون. [[File:MexicoCityStockExchange01.jpg|left|upright|thumb|[[ميڪسيڪو اسٽاڪ ايڪسچينج]]]] ميڪسيڪو شهر ۾ صارفين لاءِ انتهائي وسيع ۽ متنوع پرچون منڊي موجود آهي—بنيادي خوراڪ کان وٺي انتهائي اعليٰ عياشي شين تائين. خريداري [[ميڪسيڪو جا روايتي مقرر مارڪيٽ]]، [[تيانگس]] (حرڪتي بازارون)، [[ميڪسيڪو شهر جا گهٽي وڪرو ڪندڙ]]، مخصوص شين لاءِ وقف گهٽين، سهولتي دڪانن، پاڙي جي روايتي دڪانن، جديد سپرمارڪيٽن، وڏن گودامن، ڊپارٽمينٽ اسٽورن ۽ جديد شاپنگ مالن مان ڪري سگهجي ٿي. هفتي جي ڏينهن مطابق ڪيترن پاڙن ۾ ''تيانگس'' لڳن ٿا، جن ۾ آچر تي سڀ کان وڌيڪ تعداد هوندو آهي. شهر ۾ تازين شين جو مکيه ذريعو [[سينٽرال ڊي اباستو]] آهي، جيڪو [[ازتپالاپا]] ضلعي ۾ واقع هڪ خودمختيار ننڍو شهر آهي. هتيان شهر جي گهڻن ''مرڪادو''، سپرمارڪيٽن ۽ ريسٽورنٽن کي سامان فراهم ڪيو وڃي ٿو. ساڳئي علائقي ۾ مڇيءَ جي وڏي منڊي [[لا نيووا ويگا]] به موجود آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.iztapalapa.gob.mx/htm/0102040000_2005.html|title=تازو معاشي جائزو}}</ref> [[تيپيٽو]] جي مشهور منڊي 25 بلاڪن تي پکڙيل آهي ۽ هر قسم جو سامان وڪرو ڪري ٿي. شهر جو هر وڏو پاڙو پنهنجو منظم ''مرڪادو'' رکي ٿو، جتي تازيون شيون، گوشت، اناج، ''تورتيليا'' ۽ ٻيون خدمتون موجود آهن، گڏوگڏ روايتي کاڌي ۽ پيئڻ جون شيون جهڙوڪ [[آگواس فريسڪاس]] ۽ [[اٽوولي]] به ملن ٿيون. گهٽي وڪرو ڪندڙ ''تيانگس''، ميٽرو اسٽيشنن ۽ اسپتالن جي چوڌاري، ''پلازاس ڪمرشيلس'' ۾، يا رستن تي عارضي اسٽالن تان سامان وڪڻن ٿا. ڪڏهن ماڻهو ٽوڪرين، گاڏين، سائيڪلن يا ٽرڪن تان، يا زمين تي وڇايل ڪپڙي تي سامان رک ڪري به وڪرو ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www3.diputados.gob.mx/camara/content/download/21212/105355/file/ITSDM001%20Comercio%20Ambulante.pdf|title=گھمندڙ واپار رپورٽ}}</ref> شهر جي مرڪز ۾ غير رسمي گهٽي وڪرو ڪندڙن خلاف قانوني قدم وڌي رهيا آهن.<ref name="mueller" /> هفتيوار [[سان فيليپي ڊي خسوس تيانگس]] کي لاطيني آمريڪا جي سڀ کان وڏي منڊي چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.maspormas.com/ciudad/tianguis-la-san-felipe-no-podras-recorrerlo-dia/}}</ref> [[ميڪسيڪو شهر جو تاريخي مرڪز]] مخصوص ۽ گهٽ قيمتي دڪانن لاءِ مشهور آهي، جتي ڪيترين گهٽين کي مخصوص شين لاءِ وقف ڪيو ويو آهي—گھر جي سامان کان وٺي زيورن، ڪتابن، فوٽوگرافي ۽ عرس جي ڪپڙن تائين.<ref>{{cite journal|journal=Km.cero|date=November 2011|title=Calles con vocación}}</ref> {{wide image|Vista_panorámica_del_lago_en_el_Parque_La_Mexicana.jpg|700px|[[سانتا في، ميڪسيڪو شهر]] شهر جي سڀ کان اهم اقتصادي سرگرمي وارن مرڪزن مان هڪ آهي.<ref>{{cite journal|url=https://www.redalyc.org/articulo.oa?id=17104003|title=سانتا في: ورهايل شهر لاءِ وڏا منصوبا|language=es}}</ref>}} === سياحت === {{See also|ميڪسيڪو شهر جا جادوي پاڙا}} [[File:Turibus Ciudad de Mexico.jpg|thumb|upright|ٽوري بس شهر جي اهم سياحتي ماڳن مان گذري ٿي.]] ميڪسيڪو شهر ڪيترن پرڏيهي سياحن لاءِ اهم منزل آهي. [[ميڪسيڪو شهر جو تاريخي مرڪز]] ۽ ڏکڻ ۾ [[سوچيميليڪو]] جا ”ترندڙ باغ“ [[يونيسڪو]] طرفان [[عالمي ورثو]] قرار ڏنل آهن. تاريخي مرڪز ۾ [[زوڪالو|پلازا ڊي لا ڪنسٽيٽوسيون]]، [[ميٽروپوليٽن ڪيٿڊرل]]، [[قومي محل]]، قديم آزٽيڪ مندر [[ٽيمپلو مايور]] ۽ جديد عمارتون ويجهو ويجهو موجود آهن. شهر جي سڀ کان سڃاتل علامت سونهري [[فرشتو آزادي]] آهي، جيڪا [[پاسيو ڊي لا ريفورما]] تي واقع آهي. هي شاهراهه 19هين صدي ۾ [[ميڪسيڪو جي شهنشاهه ميڪسيميليان]] جي حڪم سان [[شانزليزيه]] جي نموني تي ٺاهي وئي. اڄ هي علائقو اهم مالي مرڪز آهي، جتي [[ميڪسيڪو اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ ڪيترائي ڪارپوريٽ هيڊڪوارٽر آهن. ٻي اهم شاهراهه [[ايوينيدا ڊي لوس انسورخينتس]] آهي، جيڪا {{convert|28.8|km|mi}} ڊگهي آهي ۽ دنيا جي ڊگهي واحد شاهراهن مان هڪ آهي. [[چاپولتيپيڪ]] پارڪ ۾ [[چاپولتيپيڪ محل]]، قومي ميوزيم، يادگارون، قومي چڙيا گهر ۽ [[قومي ميوزيم آف اينٿروپالاجي]] واقع آهن، جتي [[آزٽيڪ سج پٿر]] رکيل آهي. [[File:Aztec_Stone_of_the_Sun_(2088976462).jpg|thumb|upright|left|[[آزٽيڪ سج پٿر]]، قومي ميوزيم آف اينٿروپالاجي]] هڪ ٻيو اهم فن تعمير [[محلِ فنونِ لطيفه]] آهي، جيڪو اڇي سنگ مرمر مان ٺهيل آهي ۽ نرم زمين سبب آهستي آهستي هيٺ ويهي رهيو آهي. ان جي تعمير [[پورفيريو دياث]] جي دور ۾ شروع ٿي ۽ 1934ع ۾ مڪمل ٿي. [[ٽن ثقافتن جو چوراهو]] ۾ [[سانتا ڪروز ڊي ٽلاتيلولڪو ڪاليج]]—آمريڪا جو سڀ کان پراڻو يورپي اعليٰ تعليمي ادارو—۽ [[ٽلاتيلولڪو]] جو آثار قديمه ماڳ، گڏوگڏ [[اسان جي عورت گواڊالوپي جي بيسليڪا]] پڻ واقع آهن. سياحن لاءِ ٻه ماڙ بس ”ٽوري بس“ به هلي ٿي، جيڪا ڪيترن ماڳن جو چڪر لڳائي ٿي ۽ گهڻين ٻولين ۾ آڊيو وضاحت فراهم ڪري ٿي. سياحت واري کاتي موجب، شهر ۾ لڳ ڀڳ 170 [[عجائب گهر]] آهن—جيڪي دنيا جي مٿين ڏهن شهرن ۾ شمار ٿين ٿا—۽ 100 کان وڌيڪ [[فن گيلريون]] ۽ لڳ ڀڳ 30 [[ڪنسرٽ هال]] آهن، جيڪي سڄو سال ثقافتي سرگرميون جاري رکن ٿا. ڪيترن عمارتن تي [[ڊيگو ريويرا]] جا ڀت چِٽا آهن. هو ۽ سندس زال [[فريدا ڪاهلو]] [[ڪويوآڪان]] ۾ رهندا هئا، جتي انهن جا گهر ۽ اسٽوڊيو عوام لاءِ کوليل آهن. [[ليون ٽراٽسڪي]] جو گهر، جتي 1940ع ۾ کيس قتل ڪيو ويو، پڻ هتي موجود آهي. ان کان علاوه، ڪيتريون پراڻيون ''[[هاسيندا]]'' هاڻي ريسٽورنٽ بڻيل آهن، جهڙوڪ سان آنخيل اِن، ٽلالپان هاسيندا، ڪورٽيس هاسيندا ۽ موراليس هاسيندا. == آمدورفت == {{Main|ميڪسيڪو شھر ۾ آمدورفت}} === هوائي اڏا === [[File:AICM_AIR_T2.jpg|thumb|[[ميڪسيڪو شھر بين الاقوامي هوائي اڏو]]]] [[ميڪسيڪو شھر بين الاقوامي هوائي اڏو]] ميڪسيڪو شھر جو بنيادي هوائي اڏو آهي ([[انٽرنيشنل ايئر ٽرانسپورٽ ايسوسيئيشن ايئرپورٽ ڪوڊ|آئي اي ٽي اي ڪوڊ]]: MEX)، ۽ اهو [[ايرو ميڪسيڪو]] ([[اسڪائي ٽيم]]) جو مرڪزي مرڪز آهي۔ [[فيلپي اينخليس بين الاقوامي هوائي اڏو]] ([[انٽرنيشنل ايئر ٽرانسپورٽ ايسوسيئيشن ايئرپورٽ ڪوڊ|آئي اي ٽي اي ڪوڊ]]: NLU) ميڪسيڪو شھر جو ثانوي هوائي اڏو آهي، جيڪو 2022ع ۾ کوليو ويو، ۽ اڳوڻي سانتا لوسيا هوائي فوجي اڏي مان ٻيهر تعمير ڪيو ويو۔ اهو [[زمپانگو]]، [[ميڪسيڪو رياست]] ۾ واقع آهي، {{convert|48.8|km|mi|sigfig=1}} گاڏي ذريعي [[ميڪسيڪو شھر جو تاريخي مرڪز]] جي اتر-اتر اوڀر طرف۔<ref>{{cite news |title=¿Quién es Felipe Ángeles y por qué el aeropuerto se llama así? |url=https://www.eluniversal.com.mx/nacion/quien-es-felipe-angeles-y-por-que-el-aeropuerto-se-llama-asi |publisher=El Universal (Mexico City) |date=2 October 2021 |access-date=21 June 2022 |archive-date=8 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008005537/https://www.eluniversal.com.mx/nacion/quien-es-felipe-angeles-y-por-que-el-aeropuerto-se-llama-asi |url-status=live }}</ref> === سسٽما دي موويليداد انٽيگراڊا === 2019ع ۾، گرافڪ ڊزائنر [[لينس وائمن]] کي گهڻ رخي عوامي آمدورفت واري نظام جو گڏيل نقشو تيار ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو؛ هن [[موويليداد انٽيگراڊا|سسٽما دي موويليداد انٽيگراڊا]] لاءِ نئون لوگو پيش ڪيو، جنهن ۾ آمدورفت جا اٺ الڳ طريقا بيان ڪيا ويا۔ حڪومت جي سربراهه [[ڪلائوڊيا شينباوم]] چيو ته هي برانڊنگ عوامي آمدورفت جي ڪراين جي وصولي کي آسان بڻائڻ لاءِ نئين واحد ادائگي ڪارڊ ۾ استعمال ڪئي ويندي۔<ref>{{cite news |url=https://www.eluniversal.com.mx/metropoli/cdmx/presentan-imagen-para-el-sistema-de-movilidad-integrada-de-la-cdmx |title=Presentan imagen para el Sistema de Movilidad Integrada de la CDMX |language=es |author=Suárez, Gerardo |date=15 April 2019 |work=El Universal |access-date=23 October 2021 |archive-date=6 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220606204205/https://www.eluniversal.com.mx/metropoli/cdmx/presentan-imagen-para-el-sistema-de-movilidad-integrada-de-la-cdmx |url-status=live }}</ref> === ميٽرو === [[File:FE-10_06.jpg|thumb|[[ميڪسيڪو شھر ميٽرو]]]] {{Main|ميڪسيڪو شھر ميٽرو}} ميڪسيڪو شھر ۾ [[ميڪسيڪو شھر ميٽرو]] خدمتون مهيا ڪري ٿي، جيڪا {{convert|225.9|km|0|abbr=on}} ڊگهي [[تيز ريل آمدورفت|ميٽرو]] نظام آهي، ۽ لاطيني آمريڪا جو سڀ کان وڏو نظام آهي۔ ان جا پهريان حصا 1969ع ۾ کوليا ويا، ۽ هاڻي اهو 12 لائينن ۽ [[ميڪسيڪو شھر ميٽرو اسٽيشنن جي فهرست|195 اسٽيشنن]] تائين وڌي چڪو آهي، جيڪو روزانو 4.4 ملين ماڻهن کي سفر جون سهولتون فراهم ڪري ٿو۔<ref>{{cite web|url=http://www.uitp.org/sites/default/files/cck-focus-papers-files/UITP-Statistic%20Brief-Metro-A4-WEB_0.pdf|title=World Metro Figures: Statistics Brief|date=October 2015|publisher=UITP|page=2|access-date=18 June 2016|archive-date=29 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160629233425/http://www.uitp.org/sites/default/files/cck-focus-papers-files/UITP-Statistic%20Brief-Metro-A4-WEB_0.pdf|url-status=dead}}</ref> === ٽرين سبربانو === {{Main|ٽرين سبربانو}} هڪ سبربن ريل نظام، [[ٽرين سبربانو]]، ميٽروپوليٽن علائقي کي ميٽرو جي حدن کان ٻاهر تائين خدمتون مهيا ڪري ٿو، جنهن جي هڪ لائين [[ٽلالنيپانتلا ڊي باز]] ۽ [[ڪواوتيتلان ازڪالي]] جهڙين ميونسپلٽين تائين وڃي ٿي، جڏهن ته مستقبل ۾ [[چالڪو ڊي دياث ڪوواروبياس]] ۽ [[لا پاز]] جهڙن علائقن تائين لائينون وڌائڻ جو منصوبو آهي۔ ميٽرو کانسواءِ برقي آمدورفت به موجود آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[ميڪسيڪو شھر ٽرالي بس]] رستا ۽ [[سوچيميلڪو لائيٽ ريل]] لائين شامل آهن، جيڪي ٻئي [[سيرويشيو دي ٽرانسپورٽس اليڪٽريڪوس]] پاران هلائيون وڃن ٿيون۔ مرڪزي علائقي ۾ آخري [[ٽرام|ٽرام]] لائين 1979ع ۾ بند ڪئي وئي۔ === بس === {{Main|ميڪسيڪو شھر ميٽروبس|ريڊ دي ٽرانسپورٽ ڊي پاساجيروس}} [[File:15-07-17-Mexico-D-F-RalfR-WMA_1274.jpg|thumb|right|[[ميڪسيڪو شھر ميٽروبس]] تيز بس ٽرانزٽ اسٽيشن [[مينا (ميڪسيڪو شھر ميٽروبس)|مينا]]]] ميڪسيڪو شھر وٽ وسيع بس نيٽ ورڪ موجود آهي، جنهن ۾ عوامي بسون، [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]]، ۽ [[ٽرالي بسون]] شامل آهن۔ === روڊ === ميڪسيڪو شھر وٽ وڏو روڊ نيٽ ورڪ آهي، ۽ نجي گاڏين جو استعمال به نسبتاً وڌيڪ آهي، جنهن جو اندازو 2016ع ۾ 4.5 ملين کان وڌيڪ گاڏين طور لڳايو ويو۔<ref>{{cite web|url=https://www.eleconomista.com.mx/politica/Cuantos-autos-circulan-en-la-CDMX-diariamente-20160922-0101.html|title=¿Cuántos autos circulan en la CDMX diariamente?|work=El Economista|date=22 September 2016|access-date=6 April 2022|language=es|archive-date=4 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221104153924/https://www.eleconomista.com.mx/politica/Cuantos-autos-circulan-en-la-CDMX-diariamente-20160922-0101.html|url-status=live}}</ref> هتي هڪ ماحولياتي پروگرام موجود آهي، جنهن کي [[Hoy No Circula]] سڏيو وڃي ٿو، جنهن تحت اهي گاڏيون جيڪي اخراج جي جاچ ۾ ناڪام ٿين ٿيون، انهن کي مخصوص ڏينهن تي هلائڻ کان روڪيو وڃي ٿو، گاڏي جي نمبر پليٽ جي آخري عدد جي بنياد تي، جيئن آلودگي ۽ ٽريفڪ جي گهيراءُ کي گهٽايو وڃي۔<ref>{{cite web |title = Actualización Del Programa Hoy No Circula |url = http://www.sma.df.gob.mx/sma/download/archivos/actualizacion_phnc_dip.pdf |access-date = 21 September 2013 |publisher = Gobierno Del Distrito Federal |language=es |archive-url = https://web.archive.org/web/20130923095052/http://www.sma.df.gob.mx/sma/download/archivos/actualizacion_phnc_dip.pdf |archive-date = 23 September 2013 }}</ref> === سائيڪل هلائڻ === {{Main|ايڪوبيسي}} [[File:15-07-12-Mexico-D-F-RalfR-N3S_9031.jpg|thumb|right|[[زونا روزا]] ۾ ڪرائي لاءِ موجود سائيڪلون]] ميڪسيڪو شھر جي مڪاني حڪومت [[ايڪوبيسي]] جي انتظام جي نگراني ڪري ٿي، جيڪو اتر آمريڪا جو ٻيو سڀ کان وڏو [[سائيڪل شيئرنگ نظام]] آهي۔ هي نظام پائيدار شهري آمدورفت کي فروغ ڏيڻ لاءِ قائم ڪيو ويو۔ سيپٽمبر 2013ع تائين، هن نظام ۾ 276 اسٽيشنون شامل هيون، جيڪي [[ميڪسيڪو شھر جو تاريخي مرڪز]] کان [[پولانڪو]] تائين پکڙيل علائقي ۾ موجود هيون، ۽ لڳ ڀڳ 4,000 سائيڪلون عوامي استعمال لاءِ دستياب هيون۔<ref>{{cite news |newspaper = km0 |url = http://www.guiadelcentrohistorico.mx/kmcero/acciones-de-gobierno/nuevas-estaciones-de-ecobici |date = September 2013 |author = Jesús de León Torres |title = Nuevas estaciones de EcoBici |language = es |access-date = 20 October 2013 |archive-date = 6 August 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170806132705/http://www.guiadelcentrohistorico.mx/kmcero/acciones-de-gobierno/nuevas-estaciones-de-ecobici |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.fimevic.df.gob.mx/ciclovia/cartel.htm |title = Untitled Document |work = df.gob.mx |access-date = 18 May 2015 |archive-url = https://web.archive.org/web/20141112160203/http://www.fimevic.df.gob.mx/ciclovia/cartel.htm |archive-date = 12 November 2014 |url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://transeunte.org/temas/ciclovia-reforma/ |title=Ciclovía Reforma |access-date=20 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021000458/http://transeunte.org/temas/ciclovia-reforma/ |archive-date=21 October 2013 |url-status=dead }}</ref> == ثقافت == === فن === {{Main|ميڪسيڪي فن}} [[File:Al benemerito Benito Juarez, Ciudad de México MEX.jpg|thumb|يادگار ”بنيميريتو [[بينيتو خواريز]] لاءِ“، ميڪسيڪو شھر]] هن دور جا سيڪيولر فن پارا ۾ [[گهوڙيسوار مجسمو]] [[اسپين جو چارلس چوٿون]] شامل آهي، جيڪو مقامي طور ”ايل ڪاباليٽو“ (ننڍو گهوڙو) سڏيو وڃي ٿو۔ هي ڪانسي جو مجسمو [[مانويل تولسا]] جو ٺاهيل آهي، ۽ اهو [[پلازا تولسا]] ۾، [[پالاسيو دي مينيريا]] (کان ڪني محل) جي سامهون رکيل آهي۔ هن عمارت جي بلڪل سامهون [[ميوزيو ناسيونال دي آرٽي]] (قومي عجائب گهرِ فن) واقع آهي۔ [[File:ReceptHallMUNAL.JPG|thumb|left|upright|[[ميوزيو ناسيونال دي آرٽي]] جو استقباليه هال]] اوڻيهين صديءَ دوران، فن جو هڪ اهم مرڪز [[اڪاديميا دي سان ڪارلوس]] هو، جيڪو نوآبادي دور ۾ قائم ٿيو ۽ پوءِ [[اسڪويلا ناسيونال دي آرٽيس پلاسٽيڪاس]] (قومي اسڪولِ بصري فنون) بڻيو، جنهن ۾ مصوري، مجسمه سازي ۽ گرافڪ ڊيزائن شامل هئا، ۽ جيڪو [[ميڪسيڪو قومي خودمختيار يونيورسٽي]] جي فن اسڪولن مان هڪ آهي۔ ان دور ۾ شاگردن ۽ استادن پاران تيار ڪيل ڪيترائي ڪم اڄ [[ميوزيو ناسيونال دي سان ڪارلوس]] ۾ نمائش لاءِ رکيل آهن۔ انهن شاگردن مان هڪ، [[خوسيه ماريا ويلاسڪو گوميز]]، اوڻيهين صديءَ جي عظيم ترين ميڪسيڪي قدرتي منظر نگارن مان شمار ٿئي ٿو۔ [[پورفيريو دياز]] جي دور حڪومت فنون لطيفه کي سرڪاري سرپرستي ڏني، خاص طور انهن فن پارن کي جيڪي فرينچ اسڪول جي پيروي ڪندا هئا۔ عوامي فن، جهڙوڪ ڪارٽون ۽ تصويري خاڪا، به گهڻو مقبول ٿيا، مثال طور [[خوسيه گوادالوپي پوسادا]] ۽ [[مانويل مانيا]] جا ڪم۔ سان ڪارلوس عجائب گهر جي مستقل مجموعي ۾ يورپي استادن جهڙوڪ ريمبرانٽ، ويلازڪيز، مورييو ۽ روبنز جون تصويرون پڻ شامل آهن۔ [[File:Monument to Lázaro Cárdenas (outstretched hand welcoming Spanish immigrants), Parque España, col. Condesa, Condesa, Mexico City.jpg|thumb|[[لازارو ڪارڊيناس]] جي يادگار، [[پارڪيه اسپانيا]]]] [[ميڪسيڪي انقلاب]] کان پوءِ، ميڪسيڪو شھر ۾ هڪ [[اڳڀرو]] فني تحريڪ جنم ورتو، جنهن کي [[ديواري مصوري]] سڏيو وڃي ٿو۔ [[خوسيه ڪليمنتي اوروزڪو]]، [[ڊيوڊ الفارو سيڪيروس]] ۽ [[ڊيوگو ريويرا]] جهڙن مصورن جا ڪيترائي ڪم شھر جي مختلف عمارتن ۾ ڏسي سگهجن ٿا، خاص طور [[قومي محل]] ۽ [[پالاسيو دي بيللاس آرٽيس]] ۾۔ ريويرا جي زال [[فريدا ڪاهلو]]، جيڪا مضبوط قومي اظهار لاءِ مشهور هئي، پڻ ميڪسيڪو جي عظيم مصورن مان هئي۔ سندس گهر هاڻي هڪ عجائب گهر آهي، جتي سندس ڪيترائي فن پارا رکيل آهن۔ ريويرا جي دوست [[ڊولوريس اولميدو]] جو اڳوڻو گهر پڻ عجائب گهر ۾ تبديل ڪيو ويو آهي، جيڪو سوچيميلڪو علائقي ۾ واقع آهي۔ هن عجائب گهر ۾ ريويرا ۽ ڪاهلو جي تصويرن سان گڏ زنده [[ميڪسيڪي بي وار ڪتو]] پڻ رکيا ويا آهن، ۽ هتي وقتي نمائشون پڻ ٿينديون رهن ٿيون۔ ويهين صديءَ دوران، ميڪسيڪو جي مختلف علائقن مان ڪيترائي فنڪار ميڪسيڪو شھر آيا، جهڙوڪ ويراڪروز جو نقاش [[ليوپولدو مينديز]]، جنهن سماجي ورڪشاپ [[ٽالر دي لا گرافڪا پوپولار]] جي قيام ۾ مدد ڪئي۔ ٻيا ڪيترائي مصور ٻاهرين ملڪن مان به آيا، جهڙوڪ ڪاتالونيا جي مصوره [[ريميديوس وارو]] ۽ اسپيني ۽ يهودي جلاوطن فنڪار۔ ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾، فنڪاري تحريڪ آهستي آهستي انقلابي موضوعن کان پري ٿي، ۽ [[خوسيه لوئيس ڪوئواس]] جهڙن فنڪارن جديد طرز اختيار ڪيو۔ === عجائب گهر === [[File:Hochob Campeche - Rekonstruktion des Tempels.jpg|thumb|[[قومي عجائب گهرِ انسانيات]] ۾ هوچوب مندر جي داخلي دروازي جي ٻيهر تعمير]] [[File:Museo Soumaya Plaza.jpg|thumb|[[ميوزيو سومايا]]]] ميڪسيڪو شھر ۾ فن، نوآبادي دور، جديد ۽ همعصر فن، ۽ بين الاقوامي فن لاءِ ڪيترائي عجائب گهر موجود آهن۔ [[ميوزيو تامايو]] 1980ع واري ڏهاڪي ۾ کوليو ويو، جنهن ۾ مصور [[روفينو تامايو]] پاران عطا ڪيل بين الاقوامي همعصر فن جو مجموعو رکيل آهي، جنهن ۾ پڪاسو، ڪلي، ڪنڊنسڪي ۽ وارهول جهڙا فنڪار شامل آهن۔ [[ميوزيو دي آرٽي مودرنو]] ۾ ويهين صديءَ جي ميڪسيڪي فنڪارن جهڙوڪ ريويرا، اوروزڪو، سيڪيروس، ڪاهلو، تامايو ۽ ٻين جا ڪم موجود آهن۔ شھر جي ڏکڻ حصي ۾ [[ميوزيو ڪيرييو خيل]] ۽ [[يونيورسٽاري ميوزيو دي آرٽي ڪنٽيمپورانيو]] جديد فن جي نمائش ڪن ٿا۔ [[ميوزيو سومايا]]، جيڪو [[ڪارلوس سلم]] جي زال جي نالي سان منسوب آهي، فرانس کان ٻاهر [[اوگست رودين]] جي مجسمن جو سڀ کان وڏو خانگي مجموعو رکي ٿو، ۽ ان سان گڏ دالي، ايل گريڪو، ويلازڪيز ۽ ٻين جا ڪم پڻ ڏيکاري ٿو۔ [[ميوزيو سان ايلدي فونزو]]، جيڪو تاريخي عمارت ۾ قائم آهي، باقاعدي طور ميڪسيڪي ۽ بين الاقوامي اعليٰ درجي جون نمائشون منعقد ڪري ٿو۔ [[قومي عجائب گهرِ فن]] پڻ تاريخي مرڪز ۾ واقع آهي، جتي گذريل چار سؤ سالن جي ميڪسيڪي فن جا اهم نمونا رکيل آهن۔ === موسيقي، ٿيٽر ۽ وندر === {{Further|ميڪسيڪو جي موسيقي}} [[File:Teatro de la Ciudad de Mexico.jpg|thumb|upright|[[شھري ٿيٽر]]، تعمير 1918ع]] ميڪسيڪو شھر ڪيترن ئي آرڪيسٽرائن جو گهر آهي، جن ۾ [[ميڪسيڪو شھر فلارمونڪ]]، [[قومي سمفوني آرڪيسٽرا]]، [[اوفيونام]]، ۽ [[سمفونيڪا دي مينيريا]] شامل آهن، جيڪي باقاعدي ڪنسرٽ پيش ڪن ٿا۔ ميڪسيڪو شھر عوامي ثقافت ۽ موسيقي جو وڏو مرڪز آهي۔ هتي [[قومي آڊيٽوريم]] جهڙا وڏا هال آهن، جتي عالمي سطح جا فنڪار ۽ اوپيرا نمائشون ٿينديون آهن۔ ٻين اهم جڳهن ۾ [[تيئٽرو ميٽروپوليٽن]]، [[پالاسيو دي لوس ديپورٽيس]] ۽ [[فورو سول]] شامل آهن۔ [[سرڪ ڊو سولئي]] پڻ ڪيترن سالن تائين شھر ۾ پرفارمنس ڏنيون آهن۔ جديد دور ۾ [[ارينا سيوداد دي ميڪسيڪو]]، پيپسي سينٽر، ۽ ٻين آڊيٽوريمز جو اضافو ٿيو آهي۔ === طعام === {{Main|ميڪسيڪو شھر جي کاڌ خوراڪ}} [[File:Street_tacos_in_Mexico_City_(8495923877).jpg|thumb|ميڪسيڪو شھر جا گهٽيءَ وارا ٽيڪوس]] اوڻيهين صديءَ تائين، [[ٽيڪو]] ميڪسيڪو شھر جي عام خوراڪ بڻجي چڪا هئا۔ دستاويزن مان معلوم ٿئي ٿو ته سڀ کان عام کاڌو ”ٽيڪوس دي بارباڪوئا“ هو، جڏهن ته اينچيلاداس، گورديتاس ۽ ٻيا کاڌا پڻ مشهور هئا۔ شھر اندر تازو مڇي ۽ سامونڊي کاڌو پڻ وڏي اهميت رکي ٿو، ۽ [[لا نويوا ويگا مارڪيٽ]] دنيا جي وڏي سامونڊي مارڪيٽن مان هڪ آهي۔ ميڪسيڪو شھر ۾ ميڪسيڪو جي سڀني رياستن جي علائقائي کاڌن سان گڏ بين الاقوامي طعام به موجود آهي، جنهن ۾ پيرس، نيو يارڪ، جاپان، اٽلي ۽ پيرو جي کاڌن جا ريسٽوران شامل آهن۔ ميڪسيڪو شھر ۾، برطانوي رسالي ''[[ريستوران (رسالو)|ريستوران]]'' پاران جاري ڪيل [[ريستوران (رسالو) ٽاپ ٥٠|دنيا جا ٥٠ بهترين ريسٽوران]] واري ٢٠٢٣ع جي فهرست مطابق، ميڪسيڪو شھر ١٣هين نمبر تي رهيو، جتي ميڪسيڪي جديد طرز (اَوَان گارڊ) ريسٽوران [[پُخول (ريسٽوران)|پُخول]] شامل هو، جيڪو ميڪسيڪي شيف [[اينريڪي اولويرا]] جي ملڪيت آهي۔<ref>{{cite web|url=https://www.eater.com/worlds-50-best-restaurants-awards/23767356/the-worlds-50-best-restaurants-2023-the-list-so-far|title=The World's 50 Best Restaurants 2023: The Full List of Winners|date=20 June 2023|first=Hillary Dixler|last=Canavan|work=Eater|access-date=17 May 2024|archive-date=5 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231005070901/https://www.eater.com/worlds-50-best-restaurants-awards/23767356/the-worlds-50-best-restaurants-2023-the-list-so-far|url-status=live}}</ref> ساڳيءَ طرح بَسڪ–ميڪسيڪي فيوزن ريسٽوران [[بيڪو (ريسٽوران)|بيڪو]] پڻ قابلِ ذڪر آهي، جيڪو برونو اوتيئزا ۽ ميڪل ايلونسو گڏجي هلائن ٿا؛ هي ريسٽوران ٥٩هين نمبر تي فهرست کان ٻاهر رهيو، پر گذريل سالن ۾ ٽاپ ٥٠ اندر به شامل رهيو آهي۔<ref name="2014 awards">[[ريستوران (رسالو)|ريستوران]], [http://www.theworlds50best.com/list/1-50-winners The World's 50 Best Restaurant Awards: 2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210521055609/https://www.theworlds50best.com/list/1-50 |date=21 May 2021 }}</ref> ٢٠١٩ع ۾ ريسٽوران سُد ٧٧٧ به فهرست ۾ ٥٨هين نمبر تي شامل رهيو۔<ref>{{cite web|url=https://www.theworlds50best.com/list/1-50-winners#t51-100|title=The World's 50 Best Restaurants 1–50 2019|website=theworlds50best.com|access-date=1 October 2019|archive-date=25 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191025124036/https://www.theworlds50best.com/list/1-50-winners#t51-100|url-status=live}}</ref> ٢٠٢٤ع ۾ [[ميڪسيڪو ۾ مشيلن ستارن وارن ريسٽورانن جي فهرست|شھر جي ست ريسٽورانن]] کي [[مشيلن ستارو]] مليو۔<ref>{{cite web|url=https://www.bonappetit.com/story/mexico-michelin-guide-restaurants-list-2024|title=These Are Mexico's First Michelin-Starred Restaurants, 2024|date=15 May 2024|access-date=18 May 2024|first=Sam|last=Stone|work=[[بون ايپيٽي]]|archive-date=23 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240523165131/https://www.bonappetit.com/story/mexico-michelin-guide-restaurants-list-2024|url-status=live}}</ref> ٻي پاسي، ڪمگارن جي طبقي وارا [[پولڪيه]] بار، جيڪي ''پولڪيريا'' سڏجن ٿا، سياحن لاءِ ڳولڻ ۽ تجربو ڪرڻ ۾ هڪ چئلينج هوندا آهن۔ === ميڊيا === [[File:TELEVISA_CHAPULTEPEC.jpg|thumb|ميڪسيڪو شھر ۾ [[ٽيليويسا]] جو مرڪزي دفتر]] ميڪسيڪو شھر ڇپيل ميڊيا ۽ [[اشاعت|ڪتابي اشاعت]] جي صنعتن لاءِ ميڪسيڪو جو سڀ کان اهم مرڪز آهي۔ هتي ڪيترائي روزاني اخبارون ڇپجن ٿيون، جن ۾ ''[[ايل يونيورسال (ميڪسيڪو شھر)|ايل يونيورسال]]''، ''[[ايڪسيلسئير]]''، ''[[ريفورما (اخبار)|ريفورما]]'' ۽ ''[[لا خورنادا]]'' شامل آهن۔ ٻين وڏن اخبارن ۾ ''[[ميلينيو]]''، ''[[ڪرو نيڪا (بوينس آئرس)|ڪرو نيڪا]]''، ''[[ايل ايڪونومسٽا (ميڪسيڪو)|ايل ايڪونومسٽا]]'' ۽ {{lang|es|[[ايل فنانسيئيرو]]}} شامل آهن۔<ref name="SIC">{{cite web |work=Sistema de Información Cultural |publisher=Gobierno de Mexico |language=es |access-date=14 March 2020 |url=https://sic.gob.mx/?table=impresos&disciplina=&estado_id=9 |title=Publicaciones periódicas en Ciudad de México |archive-date=31 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731042243/https://sic.gob.mx/?table=impresos&disciplina=&estado_id=9 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://libguides.utsa.edu/latamnews |title=Latin American & Mexican Online News |work=Research Guides |publisher=[[University of Texas at San Antonio Libraries]] |location=US |archive-date= 7 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200307192643/http://libguides.utsa.edu/latamnews }}</ref> اهم رسالن ۾ {{Lang|es|[[ايڪسپانسيون (ميڪسيڪو)|ايڪسپانسيون]]}}، ''[[پروسي سو (رسالو)|پروسي سو]]''، ''[[پوڊر]]'' ۽ وندر/تفريح بابت ڪيترائي رسالا شامل آهن، جهڙوڪ ''[[وانيداديس]]''، ''[[ڪيين (رسالو)|ڪيين]]''، ''[[چيلانگو]]''، ''[[ٽي وي نوٽاس|ٽي وي نوٽاس]]''، ۽ ''[[وئگ (رسالو)|وئگ]]''، ''[[جي ڪيو]]'' ۽ ''[[آرڪيٽيڪچرل ڊائجيسٽ]]'' جون مقامي ايڊيشنون۔ هي شهر [[اشتهارسازي جي صنعت]] جو به وڏو مرڪز آهي۔ ڪيترين بين الاقوامي اشتهاري ڪمپنين جا آفيس هتي آهن، جن ۾ گري، [[جي. والٽر ٿامپسن|جي ڊبليو ٽي]]، [[ليو برنيٽ]]، [[يورو آر ايس سي جي]]، [[بي بي ڊي او]]، اوگِلوي، [[ساچي اينڊ ساچي]] ۽ [[ميڪين ايريڪسن]] شامل آهن۔ مقامي ڪمپنيون به هن شعبي ۾ سرگرم آهن، جهڙوڪ الازراڪي، اولابوئيناگا/ڪيمسٽري، تيران، آگستو ايليئاس ۽ ڪليمنتي ڪامارا وغيره۔ شهر ۾ ٦٠ [[ميڪسيڪو شھر جا ريڊيو اسٽيشن]] ڪم ڪن ٿا، ۽ ڪيترائي [[مقامي برادري]] ريڊيو نيٽ ورڪ پڻ آهن۔ اسپيني ڳالهائيندڙ دنيا جون ٻه وڏيون ميڊيا ڪمپنيون [[ٽيليويسا]] ۽ [[ٽي وي آزتيڪا]] جون مرڪزيون ميڪسيڪو شھر ۾ آهن۔ [[ٽيليويسا]] اڪثر پاڻ کي اسپيني ٻوليءَ جو سڀ کان وڏو مواد تيار ڪندڙ ادارو سڏيندي آهي۔<ref>{{Cite journal|title=Concentración y convergencia de medios en América Latina|first1=Martín|last1=Becerra|first2=Guillermo|last2=Mastrini|journal=Communiquer|volume=20|year=2017|issue=20|pages=104–120|doi=10.4000/communiquer.2277|doi-access=free|hdl=11336/76220|hdl-access=free}}</ref> ٻين [[ٽيليويزن چينل|مقامي ٽيليويزن]] چينلن ۾ شامل آهن: [[XHDF-TDT|ايڪس ايڇ ڊي ايف]] ١ (ازتيڪا اونو)،<ref>{{cite web|url=https://aztecauno.com/|title=Azteca Uno – Transmisión EN VIVO|website=aztecauno.com|access-date=5 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403143727/https://www.aztecauno.com/|archive-date=3 April 2019|url-status=dead}}</ref> [[XEW-TDT|ايڪس اي ڊبليو]] ٢ (ٽيليويسا ڊبليو)،<ref>{{cite web|url=https://www.televisa.com/|title=Home|first=Televisa|last=TIM|website=Televisa|access-date=5 April 2019|archive-date=8 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190408091907/https://www.televisa.com/|url-status=live}}</ref> [[XHCTMX-TDT|ايڪس ايڇ سي ٽي ايم ايڪس]] ٣، [[XHTV-TDT|ايڪس ايڇ ٽي وي]] ٤، [[XHGC-TDT|ايڪس ايڇ جي سي]] ٥، [[XHTDMX-TDT|ايڪس ايڇ ٽي ڊي ايم ايڪس]] ٦، [[XHIMT-TDT|ايڪس ايڇ آءِ ايم ٽي]] ٧، [[XEQ-TDT|ايڪس اي ڪيو]] ٩، [[XEIPN-TDT|ايڪس اي آءِ پي اين]] ١١، [[XHUNAM-TDT|ايڪس ايڇ يو اين اي ايم]] ٢٠، [[XHCDM-TDT|ايڪس ايڇ سي ڊي ايم]] ٢١، [[XEIMT-TDT|ايڪس اي آءِ ايم ٽي]] ٢٢، [[XHTRES-TDT|ايڪس ايڇ ٽي ري ايس]] ٢٨، [[XHTVM-TDT|ايڪس ايڇ ٽي وي ايم]] ٤٠ ۽ [[XHHCU-TDT|ايڪس ايڇ ايڇ سي يو]] ٤٥۔ === راندين === [[File:ACMX16.JPG|thumb|[[ميڪسيڪو شھر ارينا]]]] [[اسوسيئيشن فٽبال]] ميڪسيڪو جي سڀ کان وڌيڪ مقبول ۽ سڀ کان وڌيڪ [[راندين جي نشريات|ٽيليويزن تي ڏيکاريل]] فرنچائز راند آهي۔ ميڪسيڪو شھر ۾ ان جون اهم جڳهون [[استاديو آزتيڪا|آزتيڪا اسٽيڊيم]] آهن، جيڪو [[ميڪسيڪو قومي فٽبال ٽيم]] ۽ وڏن ڪلبن [[ڪلب آميريڪا|آميريڪا]] ۽ [[ڪروز آزول]] جو گهر آهي؛ هتي ٩١٬٦٥٣ تماشائي ويهي سگهن ٿا، ۽ هي لاطيني آمريڪا جو سڀ کان وڏو اسٽيڊيم آهي۔ [[استاديو اوليمپيڪو يونيورسيتاريو|اوليمپڪ اسٽيڊيم]] [[ميڪسيڪو يونيورسٽي شھر|سيوداد يونيورسيتاريا]] ۾ واقع آهي، جيڪو فٽبال ڪلب [[پوماس يو اين اي ايم|يونيورسيداد ناسيونال]] جو گهر آهي ۽ ان جي [[ويهڻ جي گنجائش]] ٥٢٬٠٠٠ کان وڌيڪ آهي۔ [[استاديو سيوداد دي لوس ديپورٽيس|اسپورٽس سٽي اسٽيڊيم]]، جنهن ۾ ٣٣٬٠٤٢ تماشائي ويهي سگهن ٿا، [[ورلڊ ٽريڊ سينٽر ميڪسيڪو شھر]] جي ڀرسان نوچيبوئينا [[ڪولونيا (ميڪسيڪو)|پڙيسري]] ۾ واقع آهي، ۽ تاريخي ڪلب [[اتلانتي ايف. سي.|اتلانتي]] جو گهر آهي۔ آميريڪا، ڪروز آزول ۽ يونيورسيداد ناسيونال ميڪسيڪو شھر ۾ ٻڌل آهن ۽ [[ميڪسيڪو جي پهرين ڊويزن|فرسٽ ڊويزن]] ۾ کيڏن ٿا؛ اهي، گوادالاخارا جي وڏن ڪلبن [[ڪلب ديپورٽيو گوادالاخارا]] سان گڏ، ميڪسيڪو جي روايتي ”بگ فور“ ۾ شامل آهن۔ شھر جون ٽي ڊربيون ”[[ڪلاسڪو خووين]]“ (آميريڪا ۽ ڪروز آزول وچ ۾)، ”[[ڪلاسڪو ڪيپيٽالينو]]“ (آميريڪا ۽ يونيورسيداد ناسيونال وچ ۾)، ۽ ”ڪلاسڪو ميٽروپوليٽانو“ (ڪروز آزول ۽ يونيورسيداد ناسيونال وچ ۾) آهن۔ ميڪسيڪو [[فيفا ورلڊ ڪپ]] جي ميزباني [[١٩٧٠ فيفا ورلڊ ڪپ|١٩٧٠ع]] ۽ [[١٩٨٦ فيفا ورلڊ ڪپ|١٩٨٦ع]] ۾ ڪئي، ۽ آزتيڪا اسٽيڊيم ورلڊ ڪپ جي تاريخ جو پهريون اسٽيڊيم آهي جنهن فائنل ٻه دفعا ميزبان ڪيو۔ شھر [[٢٠٢٦ فيفا ورلڊ ڪپ]] لاءِ پڻ ميزبان شهرن مان هڪ هوندو۔<ref>{{Cite web |url=https://www.fifa.com/fifaplus/en/articles/fifa-to-announce-host-cities-for-fifa-world-cup-2026 |title=FIFA announces hosts cities for FIFA World Cup 2026™ |access-date=28 December 2022 |archive-date=28 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221228153555/https://www.fifa.com/fifaplus/en/articles/fifa-to-announce-host-cities-for-fifa-world-cup-2026 |url-status=live }}</ref> ميڪسيڪو شھر پهريون لاطيني آمريڪي شهر آهي جنهن اولمپڪ راندين جي ميزباني ڪئي؛ هن شهر [[١٩٦٨ سمر اولمپڪس]] ۾ اولمپڪ رانديون ڪرائيون، جتي هن [[بوينس آئرس]]، [[ليون]] ۽ ڊيٽرائٽ خلاف بوليون کٽي ميزباني حاصل ڪئي۔ شهر ١٩٥٥ع ۽ ١٩٧٥ع جي [[پئن آمريڪن گيمز]] جي به ميزباني ڪئي، ۽ [[آءِ سي ايف ڪينو اسپرنٽ ورلڊ چيمپئن شپ|آءِ سي ايف فليٽ واٽر ريسنگ ورلڊ چيمپئن شپ]] ١٩٧٤ع ۽ ١٩٩٤ع ۾ هتي ٿيون۔ [[لوچا ليبرے]] ميڪسيڪو جي هڪ قسم جي ريسلنگ آهي ۽ ملڪ ۾ تمام مقبول آهي؛ شھر ۾ ان جا اهم هنڌ [[ارينا ميڪسيڪو]] ۽ [[ارينا ڪوليسيو]] آهن۔ [[File:Autódromo_Hermanos_Rodríguez,_June_4,_2018_SkySat_(cropped).jpg|thumb|[[اٽوڊرومو ايرمانوس روڊريگيز]]]] [[اٽوڊرومو ايرمانوس روڊريگيز]] موٽر اسپورٽ جو مکيه مرڪز آهي، ۽ هتي فارمولا ١ [[ميڪسيڪي گرانڊ پري]] ٢٠١٥ع کان ٻيهر شروع ٿيڻ کان پوءِ ٿيندو رهي ٿو؛ هي ايونٽ اڳ ١٩٦٢ع کان ١٩٧٠ع تائين، ۽ وري ١٩٨٦ع کان ١٩٩٢ع تائين ٿيندو رهيو هو۔ ٢٠١٦ع کان هتي فارمولا اي [[ميڪسيڪو شھر اي پري]] پڻ ٿيندو آهي۔ ١٩٨٠ع کان ١٩٨١ع ۽ وري ٢٠٠٢ع کان ٢٠٠٧ع تائين، هن سرڪٽ تي [[چيمپ ڪار]] ورلڊ سيريز جو [[گران پريميئو دي ميڪسيڪو]] پڻ ٿيو۔ ٢٠٠٥ع کان [[ناسڪار]] [[نيشن وائڊ سيريز]] هتي [[ڪورونا ميڪسيڪو ٢٠٠|ٽيلسل–موٽورولا ميڪسيڪو ٢٠٠]] هلائيندي هئي۔ ٢٠٠٥ع ئي [[گرانڊ آمريڪن روڊ ريسنگ اسوسيئيشن|گرانڊ-ايم]] [[روليڪس اسپورٽس ڪار سيريز]] پاران ميڪسيڪو شھر ٢٥٠ جي پهرين رن جو سال پڻ هو۔ ٻنهي ريسن کي ٢٠٠٩ع لاءِ پنهنجي سيريزن جي شيڊول مان هٽايو ويو۔ بيسبال پڻ هتي پيشورانه طور کيڏيو وڃي ٿو۔ ميڪسيڪو شھر [[ديابلو س روخوس ڊيل ميڪسيڪو|ميڪسيڪو شھر ريڊ ڊيولز]] ([[ميڪسيڪي ليگ (بيسبال)|ميڪسيڪي ليگ]]) جو گهر آهي، جنهن کي ميجر ليگ بيسبال طرفان ٽرپل-اي ليگ سمجھيو وڃي ٿو۔ اهي پنهنجي هوم ميچون [[استاديو الفريدو هارپ هيليو]] ۾ کيڏن ٿا۔<ref>{{Cite web|url=http://www.mexicodesign.com/estadio-diablos-la-integracion-comunitaria/|title=Estadio Diablos: la integración comunitaria|date=5 April 2019|website=México Design|language=es-MX|access-date=8 April 2019|archive-date=8 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190408190420/http://www.mexicodesign.com/estadio-diablos-la-integracion-comunitaria/|url-status=live}}</ref> ميڪسيڪو شھر ۾ نوجوان بيسبال رانديگرن لاءِ لڳ ڀڳ ١٠ لِٽل ليگس پڻ آهن۔ ٢٠٠٥ع ۾، ميڪسيڪو شھر آمريڪا کان ٻاهر [[نيشنل فٽبال ليگ|اين ايف ايل]] جي ريگولر سيزن ميچ جي ميزباني ڪندڙ پهريون شهر بڻيو؛ هي ميچ [[استاديو آزتيڪا|آزتيڪا اسٽيڊيم]] ۾ ٿي، جتي ١٠٣٬٤٦٧ ماڻهو آيا، ۽ ٢٠٠٩ع تائين اها اين ايف ايل ريگولر سيزن ميچ لاءِ سڀ کان وڏي حاضري هئي۔<ref>{{cite news |url = https://www.nfl.com/news/nfl-regular-season-record-crowd-of-105-121-sees-giants-cowboys-09000d5d812c91b4 |title = NFL regular-season-record crowd of 105,121 sees Giants-Cowboys |website = NFL.com |agency = Associated Press |access-date = 2 January 2015 |archive-date = 8 January 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170108005049/http://www.nfl.com/news/story/09000d5d812c91b4/article/nfl-regularseasonrecord-crowd-of-105121-sees-giantscowboys |url-status = live }}</ref> شهر ڪيترين [[نيشنل بيسڪٽبال اسوسيئيشن|اين بي اي]] پري-سيزن راندين جي ميزباني پڻ ڪئي آهي، ۽ بين الاقوامي بيسڪٽبال جو [[فيبا آميريڪاز چيمپئن شپ]] پڻ هتي ٿيو آهي، ان سان گڏ آمريڪا جي ميجر ليگ بيسبال جون نمائش ميچون به [[فورو سول]] ۾ ٿينديون رهيون آهن۔ ٢٠١٧ع ۾، اين بي اي ڪمشنر [[ايڊم سلور]] ميڪسيڪو شھر ۾ [[اين بي اي جي ليگ|اين بي اي جي ليگ]] جي توسيعي ٽيم رکڻ ۾ دلچسپي ظاهر ڪئي، جيڪا ١٢ ڊسمبر ٢٠١٩ع تي عمل ۾ آئي جڏهن سلور [[ميڪسيڪو شھر ارينا]] ۾ پريس ڪانفرنس دوران اعلان ڪيو ته [[ليگا ناسيونال دي بالونسستو پروفيشنال|ايل اين بي پي]] ٽيم [[ڪپيتانيس دي لا سيوداد دي ميڪسيڪو]] ٢٠٢٠–٢١ سيزن ۾ پنجن سالن جي معاهدي تحت جي ليگ ۾ شامل ٿيندي۔ ميڪسيڪو شھر ۾ ٻين راندين جون سهولتون [[پالاسيو دي لوس ديپورٽيس]] انڊور ارينا، [[البيرڪا اوليمپيڪا فرانسسڪو مارڪيز|فرانسسڪو مارڪيز اوليمپڪ سوئمنگ پول]]، [[هيپودرومو دي لاس آميريڪاس]]، [[اگوستين ميلگار اوليمپڪ ويلودروم]]، ۽ گھوڙ سواري، گھوڙن جي ڊوڙ، آئس هاڪي، [[رگبي فٽبال|رگبي]]، آمريڪي فٽبال، بيسبال ۽ بيسڪٽبال لاءِ مختلف هنڌ شامل آهن۔ ميڪسيڪو شھر جي ڪانگريس پاران روايتي بيل فائٽس تي ٢٠٢٥ع ۾ پابندي لڳڻ کان اڳ، [[بيل فائٽنگ]] سيزن دوران هر آچر ٥٠٬٠٠٠ سيٽن واري [[پلازا دي توروس ميڪسيڪو|پلازا ميڪسيڪو]] ۾ ٿيندي هئي، جيڪا دنيا جي وڏي ترين بيل رنگ طور سڃاتي ويندي آهي۔ ميڪسيڪو شھر جا [[گالف ڪورس]] عورتن جي [[ايل پي جي اي]] ايڪشن جي ميزباني پڻ ڪري چڪا آهن، ۽ ٻه [[ورلڊ ڪپ (مردن جو گالف)|مردن جا گالف ورلڊ ڪپ]] پڻ هتي ٿيا آهن۔ شھر ۾ ڪورس خانگي توڙي عوامي طور دستياب آهن۔ {{multiple image | direction = horizontal | align = center | width1 = 200 | width2 = 220 | width3 = 200 | width4 = 180 | image1 = Sobrevuelos_CDMX_IMG_5971_(25513748117).jpg | image2 = Estadio Olímpico Universitario - aerial view.jpg | image3 = Sobrevuelos_CDMX_HJ2A6001_(40386252041).jpg | image4 = Estadio_Alfredo_Harp_Helú_(2019).jpg | caption1 = [[استاديو آزتيڪا|آزتيڪا اسٽيڊيم]] | caption2 = [[استاديو اوليمپيڪو يونيورسيتاريو|يونيورسٽي اوليمپڪ اسٽيڊيم]] | caption3 = [[استاديو سيوداد دي لوس ديپورٽيس|اسپورٽس سٽي اسٽيڊيم]] | caption4 = [[استاديو الفريدو هارپ هيليو|الفريدو هارپ هيليو اسٽيڊيم]] }} == پڻ ڏسو == {{Portal|ميڪسيڪو|ميسواميريڪا|لاطيني آميريڪا|اتر آميريڪا|جاگرافي}} * [[ميڪسيڪو شھر جي کاڌ خوراڪ]] * [[ميڪسيڪو شھر جي جينٽريفڪيشن]] * [[ميڪسيڪو شھر جا باريوس ماجيڪوس]] * [[وڏن شھرن جو آبهوا قيادت گروپ]] * [[آميريڪا جي وڏن شھرن جي فهرست]] * [[ميڪسيڪو جا ميٽروپوليٽن علائقا]] * [[ميڪسيڪو جو خاڪو]] * [[:باب:شهر]] * [[:باب:اتر آمريڪا]] == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{OSM relation|1376330}} * [https://mexicocity.cdmx.gob.mx/ ميڪسيڪو شھر جي حڪومت] {{in lang|en}} {{ميڪسيڪو شھر}} {{Navboxes |title= ميڪسيڪو شھر سان لاڳاپيل مضمون |list= {{ميڪسيڪو شھر سينٽرو جون تاريخي عمارتون}} {{اتر آميريڪا جون گاديون}} {{ميڪسيڪو جون رياستي گاديون}} {{اولمپڪ سمر گيمز ميزبان شھر}} {{پين آميريڪن گيمز ميزبان شھر}} {{اسپيني نوآبادي دور جي معمارِي}} {{ميڪسيڪو جون رياستون}} {{ميڪسيڪو جا عالمي ورثي وارا ماڳ}} {{دنيا جا سڀ کان وڌيڪ آبادي وارا شهري علائقا}} {{ميگا شھر}} }} {{Subject bar |commons=yes |n=yes |n-search=Category:Mexico City |wikt=yes |b=yes |q=yes |q-search=Mexico |s=yes |v=yes |voy=yes |d=yes |d-search=Q1489}} {{Authority control}} [[Category:ميڪسيڪو شھر| ]] [[Category:1520ع واري ڏهاڪي ۾ قائم ٿيل آباديون ميڪسيڪو ۾]] [[Category:نئين اسپين ۾ 1521ع جون قيامون]] [[Category:ميڪسيڪو ۾ 1521ع]] [[Category:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[Category:اتر آميريڪا جون گاديون]] [[Category:ميڪسيڪو جا شھر]] [[Category:ميڪسيڪو شھر جو ميٽروپوليٽن علائقو]] [[Category:ناهوآ آبادڪاريون]] [[Category:1521ع ۾ قائم ٿيل آباديون]] [[Category:ميڪسيڪو جون انتظامي ذيلي وحدتون]] ==نوٽ== {{notelist}} [[زمرو:ميڪسيڪو شهر]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا شھر]] [[زمرو:ميڪسيڪو ۾ شهر]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:ميڪسيڪو ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:ميڪسيڪو جا ميٽروپوليٽن علائقا]] 63ptn155fsxllc565fttvj47nogji2w 0 75951 384296 279872 2026-06-11T09:24:49Z Memon2025 21315 384296 wikitext text/x-wiki {{حوالا سڌارو|date=August 2013}}{{Infobox settlement | official_name = | name = ڄام پور ضلعو<br> {{Nastaliq|ضِلع جام پُور}} | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب جو ضلعو]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Masjid Deen Muhammad Khan, Jam Pur, Punjab, Pakistan 02.jpg |photo2a = Petrol pump- Baloch hotel ,-) - panoramio (4).jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = Top: Masjid Deen Muhammad Khan, [[Jampur]]<br>View of desert region in the district | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = پنجاب جی نقشی م جام پور | subdivision_type = ملک | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = ڊويزن | subdivision_name2 = ڊيرا غازي خان | founder = | seat_type = [[صدر مقام]] | seat = [[Jampur]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_title = [[ڊپٽي ڪميشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪميشنر]] | leader_name = N/A | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر (ڊي ايس پي) | leader_name1 = N/A | leader_party = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = <ref name="1998census">{{Cite book| title = 1998 District Census report of Rajanpur| location = Islamabad| publisher = Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan| series = Census publication | volume = 27| date = 1999}}</ref>{{rp|13}} | area_total_km2 = 12,318 | population_footnotes = {{fact|date=January 2023}} | population_as_of = [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|2017ع]] | population_total = 1,996,039 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پ.م.و]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قيام (District Status) | established_date = 31 December 2022 | website = {{URL|rajanpur.punjab.gov.pk}} }} '''ڄام پور''' (اردو: ضلع جامپور) پاڪستان جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جو هڪ ضلعو آهي جنهن جو انتظامي هيڊڪوارٽر ڄامپور شهر ۾ آهي.<ref>{{Cite news|url=https://tribune.com.pk/story/2393537/jampur-gets-district-status|title=Jampur gets district status|last=Correspondent|first=Our|date=December 31, 2022|work=Tribune TODAY'S PAPER|access-date=January 2, 2023|pages=1}}</ref> [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي اولهه ۾ واقع، ان جا رهواسي اڪثر ڪري [[سرائڪي ماڻھو|سرائيڪي]] ۽ [[بلوچ ماڻھو|بلوچ]] آهن، جڏهن ته شهري علائقن جو گهڻو حصو اردو ڳالهائيندڙ مهاجر خاندانن سان آباد آهي. سال 1998ع جي مردم شماري مطابق، ضلعي جي آبادي لگ بگ 11,00,000 هئي، ۽ انهن مان 14.27 فیصد شهري علائقن جا رهواسي هئا.<ref>{{Citation |title=1998 Census figures – Urban Resource Centre |url=http://www.urckarachi.org/Population%20Table-5.htm |accessdate=2024-05-03 |archive-date=2015-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150627062452/http://www.urckarachi.org/Population%20Table-5.htm |dead-url=yes }}</ref> ==انتظامي تقسیم== 1. [[ڄامپور تعلقو]] 2. [[محمد پور تعلقو]] 3. [[داجل تعلقو]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پنجاب، پاڪستان]] [[زمرو:ڊيرا غازي خان ڊويزن]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:ڊيرا غازي خان ڊويزن جا ضلعا]] nq3ufihiamduoi4studumeytgygtpij 384297 384296 2026-06-11T09:25:42Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 384297 wikitext text/x-wiki {{حوالا سڌارو|date=August 2013}}{{Infobox settlement | official_name = | name = ڄام پور ضلعو<br> {{Nastaliq|ضِلع جام پُور}} | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب جو ضلعو]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Masjid Deen Muhammad Khan, Jam Pur, Punjab, Pakistan 02.jpg |photo2a = Petrol pump- Baloch hotel ,-) - panoramio (4).jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = Top: Masjid Deen Muhammad Khan, [[Jampur]]<br>View of desert region in the district | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = پنجاب جی نقشی م جام پور | subdivision_type = ملک | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = ڊويزن | subdivision_name2 = ڊيرا غازي خان | founder = | seat_type = [[صدر مقام]] | seat = [[Jampur]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_title = [[ڊپٽي ڪميشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪميشنر]] | leader_name = N/A | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر (ڊي ايس پي) | leader_name1 = N/A | leader_party = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = <ref name="1998census">{{Cite book| title = 1998 District Census report of Rajanpur| location = Islamabad| publisher = Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan| series = Census publication | volume = 27| date = 1999}}</ref>{{rp|13}} | area_total_km2 = 12,318 | population_footnotes = {{fact|date=January 2023}} | population_as_of = [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|2017ع]] | population_total = 1,996,039 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پ.م.و]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قيام (District Status) | established_date = 31 December 2022 | website = {{URL|rajanpur.punjab.gov.pk}} }} '''ڄام پور''' (اردو: ضلع جامپور) پاڪستان جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جو هڪ ضلعو آهي جنهن جو انتظامي هيڊڪوارٽر ڄامپور شهر ۾ آهي.<ref>{{Cite news|url=https://tribune.com.pk/story/2393537/jampur-gets-district-status|title=Jampur gets district status|last=Correspondent|first=Our|date=December 31, 2022|work=Tribune TODAY'S PAPER|access-date=January 2, 2023|pages=1}}</ref> [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي اولهه ۾ واقع، ان جا رهواسي اڪثر ڪري [[سرائڪي ماڻھو|سرائيڪي]] ۽ [[بلوچ ماڻھو|بلوچ]] آهن، جڏهن ته شهري علائقن جو گهڻو حصو اردو ڳالهائيندڙ مهاجر خاندانن سان آباد آهي. سال 1998ع جي مردم شماري مطابق، ضلعي جي آبادي لگ بگ 11,00,000 هئي، ۽ انهن مان 14.27 فیصد شهري علائقن جا رهواسي هئا.<ref>{{Citation |title=1998 Census figures – Urban Resource Centre |url=http://www.urckarachi.org/Population%20Table-5.htm |accessdate=2024-05-03 |archive-date=2015-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150627062452/http://www.urckarachi.org/Population%20Table-5.htm |dead-url=yes }}</ref> ==انتظامي تقسیم== 1. [[ڄامپور تعلقو]] 2. [[محمد پور تعلقو]] 3. [[داجل تعلقو]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڄام پور ضلعو]] [[زمرو:ڊيرا غازي خان ڊويزن]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:ڊيرا غازي خان ڊويزن جا ضلعا]] 73am41dwex1k21zq6gucowbmadxu1pa 384298 384297 2026-06-11T09:26:09Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 384298 wikitext text/x-wiki {{حوالا سڌارو|date=August 2013}}{{Infobox settlement | official_name = | name = ڄام پور ضلعو<br> {{Nastaliq|ضِلع جام پُور}} | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب جو ضلعو]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Masjid Deen Muhammad Khan, Jam Pur, Punjab, Pakistan 02.jpg |photo2a = Petrol pump- Baloch hotel ,-) - panoramio (4).jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = Top: Masjid Deen Muhammad Khan, [[Jampur]]<br>View of desert region in the district | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = پنجاب جی نقشی م جام پور | subdivision_type = ملک | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = ڊويزن | subdivision_name2 = ڊيرا غازي خان | founder = | seat_type = [[صدر مقام]] | seat = [[Jampur]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_title = [[ڊپٽي ڪميشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪميشنر]] | leader_name = N/A | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر (ڊي ايس پي) | leader_name1 = N/A | leader_party = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = <ref name="1998census">{{Cite book| title = 1998 District Census report of Rajanpur| location = Islamabad| publisher = Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan| series = Census publication | volume = 27| date = 1999}}</ref>{{rp|13}} | area_total_km2 = 12,318 | population_footnotes = {{fact|date=January 2023}} | population_as_of = [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|2017ع]] | population_total = 1,996,039 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پ.م.و]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قيام (District Status) | established_date = 31 December 2022 | website = {{URL|rajanpur.punjab.gov.pk}} }} '''ڄام پور''' (اردو: ضلع جامپور) پاڪستان جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جو هڪ ضلعو آهي جنهن جو انتظامي هيڊڪوارٽر ڄامپور شهر ۾ آهي.<ref>{{Cite news|url=https://tribune.com.pk/story/2393537/jampur-gets-district-status|title=Jampur gets district status|last=Correspondent|first=Our|date=December 31, 2022|work=Tribune TODAY'S PAPER|access-date=January 2, 2023|pages=1}}</ref> [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي اولهه ۾ واقع، ان جا رهواسي اڪثر ڪري [[سرائڪي ماڻھو|سرائيڪي]] ۽ [[بلوچ ماڻھو|بلوچ]] آهن، جڏهن ته شهري علائقن جو گهڻو حصو اردو ڳالهائيندڙ مهاجر خاندانن سان آباد آهي. سال 1998ع جي مردم شماري مطابق، ضلعي جي آبادي لگ بگ 11,00,000 هئي، ۽ انهن مان 14.27 فیصد شهري علائقن جا رهواسي هئا.<ref>{{Citation |title=1998 Census figures – Urban Resource Centre |url=http://www.urckarachi.org/Population%20Table-5.htm |accessdate=2024-05-03 |archive-date=2015-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150627062452/http://www.urckarachi.org/Population%20Table-5.htm |dead-url=yes }}</ref> ==انتظامي تقسیم== 1. [[ڄامپور تعلقو]] 2. [[محمد پور تعلقو]] 3. [[داجل تعلقو]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڄامپور ضلعو]] [[زمرو:ڊيرا غازي خان ڊويزن]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:ڊيرا غازي خان ڊويزن جا ضلعا]] qyku986ta2hv4wr2benc5aegglrq54e 0 75977 384283 333719 2026-06-11T08:58:09Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 384283 wikitext text/x-wiki {{حوالا سڌارو|date=August 2023}}{{Infobox settlement| | name = وزيرآباد ضلعو | native_name = {{Nastaliq|ضلع وزیر آباد}} | settlement_type = [[ضلعو]] | other_name = | image_skyline = Tomb of Mulana Zafar Ali Khan.jpg | imagesize = | image_caption = [[مولانا ظفر علي خان]] جو مزار | pushpin_map = Pakistan - Punjab - Gujranwala.svg | pushpin_label_position = left | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = وزیر آباد جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = ڈویزن | subdivision_name2 = گجرات | subdivision_type3 = ضلعو | subdivision_name3 = وزیر آباد | subdivision_type4 = تعلقا | subdivision_name4 = وزیر آباد | subdivision_type5 = یونین ڪائونسل | subdivision_name5 = 12 | government_footnotes = | government_type = | leader_title = ناظم | leader_name = | leader_title1 = نائب ناظم | leader_name1 = | established_title = بلدیاتی حیثیت | established_date = 1867ع | area_total_km2 = 1,206 | area_metro_km2 = | population_as_of = [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|2017ع]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_note = | population_demonym = وزیر آبادی | population_total = 8,30,396 | population_density_km2 = auto | population_metro = | total_type = ضلعو | population_rank = | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 215 | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = [[Postal codes in Pakistan|Postal code]] | postal_code = 52000 | area_code = | website = | footnotes = }} '''وزيرآباد ضلعو''' ([[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ۽ {{lang-ur|{{Nastaliq|ضِلع وزیر آباد}}}})، صوبی پنجاب جو هڪ [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] آهي جيڪو [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان|پاڪستان جي]] [[ماجھو|ماجھا]] علائقي جو هڪ حصو آهي. وزيرآباد ضلعي جون سرحدون [[گجرات ضلعو|گجرات]]، [[سيالڪوٽ ضلعو|سيالڪوٽ]]، [[منڊي بهاء الدين ضلعو|منڊي بهاءُ الدين]]، [[حافظ آباد ضلعو|حافظ آباد]] ۽ [[گجرانوالہ ضلعو|گوجرانوالا]] ضلعن سان لڳل آهن.<ref>{{حوالو ويب|url=https://dailytimes.com.pk/1012413/punjab-cm-approves-establishment-of-four-new-districts-in-province/|title=Punjab CM approves establishment of four new districts in province|date=2022-10-15|website=Daily Times|language=en-US|access-date=2022-10-15}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:وزيرآباد ضلعو]] [[زمرو:گجرات ڊويزن]] [[زمرو:گجرات ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] ijbn7chvgvrfezqgv0t6kfabdpnngi4 14 78213 384282 333723 2026-06-11T08:56:58Z Memon2025 21315 /* */ 384282 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:گجرات ڊويزن]] [[زمرو:گجرات ڊويزن جا ضلعا]] 25mcndhk0kmdnhxop8thetbkkd1hqj4 14 82197 384275 309900 2026-06-11T08:47:49Z Memon2025 21315 /* */ 384275 wikitext text/x-wiki [[زمرو:گوجرانوالا ڊويزن]] [[زمرو:گوجرانوالا ڊويزن جا ضلعا]] n48xacaaai7r82e0ftwly586jfz1q0r 14 83611 384272 323727 2026-06-11T08:45:07Z Memon2025 21315 /* */ 384272 wikitext text/x-wiki [[زمرو:گوجرانوالا ڊويزن]] [[زمرو:گوجرانوالا ڊويزن جا ضلعا]] n48xacaaai7r82e0ftwly586jfz1q0r 14 84995 384301 333752 2026-06-11T09:29:57Z Memon2025 21315 /* */ 384301 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ملتان ڊويزن]] [[زمرو:ملتان ڊويزن جا ضلعا]] 82i3j2n519n9ae6rozuplq86qlonkjb 14 85312 384284 333720 2026-06-11T08:59:07Z Memon2025 21315 384284 wikitext text/x-wiki [[زمرو:گجرات ڊويزن]] [[زمرو:گجرات ڊويزن جا ضلعا]] snltdgodwvznp0qu2zhp6e46g2d5it2 14 85316 384306 333733 2026-06-11T09:34:41Z Memon2025 21315 /* */ 384306 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ملتان ڊويزن]] [[زمرو:ملتان ڊويزن جا ضلعا]] 82i3j2n519n9ae6rozuplq86qlonkjb 14 85414 384292 334318 2026-06-11T09:09:30Z Memon2025 21315 /* */ 384292 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڊيرا غازي خان ڊويزن]] [[زمرو:ڊيرا غازي خان ڊويزن جا ضلعا]] 4nwhetowrrzbg0il368opvogckkessz 14 85416 384289 334321 2026-06-11T09:05:56Z Memon2025 21315 /* */ 384289 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڊيرا غازي خان ڊويزن]] [[زمرو:ڊيرا غازي خان ڊويزن جا ضلعا]] kfinovar9ohc2xqmif68yecoq57xmag 14 85417 384299 334333 2026-06-11T09:26:44Z Memon2025 21315 /* */ 384299 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڊيرا غازي خان ڊويزن]] [[زمرو:ڊيرا غازي خان ڊويزن جا ضلعا]] kfinovar9ohc2xqmif68yecoq57xmag 14 85419 384295 334346 2026-06-11T09:22:35Z Memon2025 21315 /* */ 384295 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڊيرا غازي خان ڊويزن]] [[زمرو:ڊيرا غازي خان ڊويزن جا ضلعا]] kfinovar9ohc2xqmif68yecoq57xmag 14 85420 384277 334364 2026-06-11T08:50:50Z Memon2025 21315 /* */ 384277 wikitext text/x-wiki [[زمرو:گوجرانوالا ڊويزن]] [[زمرو:گوجرانوالا ڊويزن جا ضلعا]] n48xacaaai7r82e0ftwly586jfz1q0r 14 87355 384286 343396 2026-06-11T09:03:12Z Memon2025 21315 /* */ 384286 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڊيرا غازي خان ڊويزن]] [[زمرو:ڊيرا غازي خان ڊويزن جا ضلعا]] kfinovar9ohc2xqmif68yecoq57xmag 0 98064 384065 381810 2026-06-10T13:27:45Z Memon2025 21315 384065 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|building_name=ثريا مسجد<br> Suraya Mosque|native_name={{lang|es|Mezquita Suraya}}|native_name_lang=es|image=Mezquita soraya.JPG|alt=|caption=|map_type=Mexico Coahuila|map_size=250|map_relief=1|map_caption=Location of the mosque in [[Coahuila]]|location=توريئون، ڪواهويلا صوبو، [[ميڪسيڪو]]|country={{پرچم|ميڪسيڪو}}|tradition=|sect=|coordinates={{coord|25.5599|N|103.4405|W|format=dms|name=Mezquita Suraya|display=inline,title}}|religious_affiliation=[[شيعه اسلام]]|consecration_year=|status=[[مسجد]]|functional_status=فعال|heritage_designation=|leadership=|patron=|website={{url|surayamosque.com}}|architecture=|architect=Zain Chamut|architecture_type=Mosque|architecture_style=[[Mozarabic art and architecture|Mozarabic]]|administration=|founded_by=|funded_by=|general_contractor=|facade_direction=|groundbreaking=1986|year_completed=1989|construction_cost=|specifications=|capacity=|length=|width=|width_nave=|height_max=|dome_quantity=1|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=1|minaret_height={{cvt|10|m}}|spire_quantity=|spire_height=|materials=|nrhp=|added=|refnum=|designated=}} '''ثريا مسجد''' (<small>انگريزي: Suraya Mosque؛ {{langx|es|Mezquita Suraya}})،</small> [[شيعہ اسلام]] سان تعلق رکندڙ مسلمانن جي هڪ مسجد آهي جيڪي[[ميڪسيڪو]] جي صوبي ڪوئهويلا (Coahuila) جي شهر توريئون (Torreón) ۾ واقع آهي. هيءَ مسجد سال 1989ع ۾ مڪمل ٿي ۽ ميڪسيڪو ۾ تعمير ٿيل پهرين مقصد سان ٺهيل مسجد هئي. <ref>{{Cite news |date=2014-10-04 |title=Desde Torreón hasta Chiapas: islam en México |url=http://www.excelsior.com.mx/opinion/julio-faesler/2014/10/04/985080 |access-date=2016-10-12 |work=Excélsior}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي مسجدون]] [[زمرو:اتر آمريڪا جون مسجدون]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي ثقافت]] t96lg8irp8tvehqgcjkxfv0j439rz3n 14 98066 384064 381811 2026-06-10T13:27:02Z Memon2025 21315 /* */ 384064 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ميڪسيڪو جي ثقافت]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:اتر آمريڪا جون مسجدون]] 6zso6fhxxch1siwbh33dt3mah4ydjyo 0 98394 384066 384051 2026-06-10T15:15:02Z Ibne maryam 17680 /* ٽيم بيس ڪيمپس */ 384066 wikitext text/x-wiki {{Short description|International men's soccer tournament in North America}} {{Redirect|2026 World Cup|other competitions of that name|2026 World Cup (disambiguation)}} {{Protection padlock|small=yes}} {{Use American English|date=May 2024}} {{Infobox cricket tournament | year = 2026 | tourney_name = FIFA World Cup | other_titles = {{ubl|FIFA World Cup 26|Copa Mundial de la FIFA 2026|Coupe du Monde de la FIFA 2026}} | image = 2026 FIFA World Cup emblem.svg | size = 250x250px | alt = Emblem of the 2026 FIFA World Cup, showing numbers "2" (top) and "6" (bottom) overlayed by the World Cup trophy <!--Do not add flags to country parameters as per WP:INFOBOXFLAG.--> | country = Canada | country2 = Mexico | country3 = United States | dates = June 11 – July 19 | num_teams = 48 | confederations = 6 | venues = 16 | cities = 16 | champion = | count = | second = | third = | fourth = | matches = <!--{{#invoke:Goalscorers|matches|2026 FIFA World Cup}}--> | goals = <!--{{#invoke:Goalscorers|goals|2026 FIFA World Cup}}--> | attendance = <!--{{#invoke:Football attendance summation|main|groups=A-L}}--> | top_scorer = <!--{{#invoke:Goalscorers|topscorer|2026 FIFA World Cup}}--> | player = | goalkeeper = | young_player = | fair_play = | prevseason = [[2022 FIFA World Cup|2022]] | nextseason = ''[[2030 FIFA World Cup|2030]]'' | updated = }} [[File:Vista aérea del Estadio Azteca - 2026 - 02.jpg|thumb| |[[ميڪسيڪو]] ۾ اسٽاڊيو ايزٽيڪا فٽبال اسٽيڊيم، [[ميڪسيڪو شهر]]]] '''2026ع فيفا ورلڊ ڪپ''' (Fifa World Cup 2026) فيفا ورلڊ ڪپ جو 23هون ايڊيشن هوندو، جيڪو چار سالن ۾ ٿيندڙ بين الاقوامي مردن جي [[ايسوسيئيشن فٽبال]] چيمپئن شپ آهي جنهن ۾ [[ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن|فيفا]] جي ميمبر ايسوسيئيشن جي قومي ٽيمون حصو وٺنديون آهن. هي ٽورنامينٽ 11 جون، 2026ع کان 19 جولاءِ، 2026ع تائين ٿيندو.<ref name="Schedule">{{حوالو ويب|date=February 4, 2024|quote=February 4, 2024|archivedate=February 5, 2024}}</ref> ان جي ميزباني گڏيل طور تي اتر آمريڪا جا 16 شهر ڪندا ([[آمريڪا]] ۾ 11، [[ميڪسيڪو]] ۾ 3 ۽ [[ڪينيڊا]] ۾ 2). هي ٽورنامينٽ پهريون فيفا ورلڊ ڪپ هوندو جيڪو ٽن ملڪن جي ميزباني ۾ هوندو ۽ جنهن ۾ پهرين ڀيرا 48 ٽيمون شامل هونديون (سال 2022ع ۾ 32 ٽيمون هيون). [[ماسڪو]] ۾ 68هين فيفا ڪانگريس ۾ آخري ووٽنگ دوران ٽن اتر آمريڪي ملڪن جي "يونائيٽيڊ 2026" جي بولي [[مراڪش]] جي مخالف بولي کي شڪست ڏني. اهو سال 2002ع کان پوءِ پهريون مردن جو فٽبال ورلڊ ڪپ هوندو جيڪو هڪ کان وڌيڪ ملڪن پاران گڏيل طور تي ميزباني ڪيو ويندو. سال 1970ع ۽ 1986ع جي ٽورنامينٽ جي پنهنجي ماضي جي ميزباني سان، ميڪسيڪو پهريون ملڪ بڻجي ويندو جيڪو ٽي ڀيرا مردن جي ورلڊ ڪپ جي ميزباني يا گڏيل ميزباني ڪندو. آمريڪا اڳ ۾ سال 1994ع ۾ مردن جي فٽبال ورلڊ ڪپ جي ميزباني ڪئي هئي. ان جي ابتڙ، ڪينيڊا ۾ اهو پهريون ڀيرو هوندو ته ملڪ مردن جي ٽورنامينٽ جي ميزباني يا گڏيل ميزباني ڪندو. [[قطر]] ۾ سال 2022ع ورلڊ ڪپ نومبر ۽ ڊسمبر ۾ منفرد طور تي منعقد ٿيڻ کان پوءِ هي تقريب پنهنجي روايتي [[اتريون اڌ گول|اتر اڌ گول]] جي اونهاري جي شيڊول ڏانهن موٽندي. ميزبان ملڪن جي حيثيت سان، ڪينيڊا، ميڪسيڪو ۽ آمريڪا سڀ ئي فائنل رائونڊ لاء پاڻمرادو قابليت حاصل ڪري ورتا آهن. [[ڪيپ ورڊي|ڪيپ وردي]]، [[ڪوراساؤ]]، [[اردن]] ۽ [[ازبڪستان]] سڀئي ورلڊ ڪپ جي فائنل رائونڊ ۾ پهرين ڀيرا ڪواليفائي ڪيا آهن ۽ حصو وٺندا. [[ارجنٽائن]] دفاعي چيمپيئن آهي، جنهن سال 2022ع ۾ پنهنجو ٽيون ورلڊ ڪپ ٽائيٽل کٽيو هو. ==فارميٽ ۽ توسيع== ٽورنامينٽ کي وڌائڻ جو خيال 2013 جي شروعات ۾ ان وقت جي يوئيفا صدر مشيل پلاٽيني پاران ۽ 2016 ۾ فيفا صدر گياني انفنٽينو پاران پڻ تجويز ڪيو ويو هو. تجويز جي مخالفن دليل ڏنو ته کيڏيل ميچن جو تعداد اڳ ۾ ئي ناقابل قبول سطح تي هو ته توسيع ميچن جي معيار کي خراب ڪندي ۽ اهو فيصلو راندين جي خدشن جي بدران سياسي بنيادن تي ڪيو ويو. انفنٽينو تي الزام لڳايو ته هو پنهنجي چونڊ کٽڻ لاءِ ورلڊ ڪپ ۾ وڌيڪ ملڪن کي آڻڻ جو واعدو استعمال ڪري رهيو آهي. هن ايڊيشن سان شروع ڪندي فيفا ورلڊ ڪپ 48 ٽيمن تائين وڌايو ويو (گذريل ست ٽورنامينٽ جي مقابلي ۾ 16 ٽيمن جو اضافو). ٽيمن کي چار ٽيمن جي ٻارهن گروپن ۾ ورهايو ويندو. هر گروپ ۾ مٿين ٻن ٽيمن سان ۽ اٺ بهترين ٽئين نمبر تي ايندڙ ٽيمون 32 جي نئين دور (round) ۾ ترقي ڪنديون. جيئن 14 مارچ 2023 تي فيفا ڪائونسل پاران منظور ڪيو ويو. هي پهرين توسيع ٿيڻ لاءِ ۽ 1998 کان وٺي فارميٽ ۾ تبديلي لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي. کيڏيل ميچن جو ڪُل تعداد 64 کان وڌي 104 ٿي ويندو ۽ آخري چئن تائين پهچڻ وارين ٽيمن پاران کيڏيل ميچن جو تعداد ست کان وڌي اٺ ٿي ويندو. ٽورنامينٽ 39 ڏينهن تائين هلندو (2014 ۽ 2018 جي ​​ٽورنامينٽ جي 32 ڏينهن کان وڌي). هر ٽيم اڃا تائين ٽي گروپ ميچ کيڏندي. فائنل اسڪواڊ ۾ شامل رانديگرن لاءِ ڪلب سطح تي آخري ميچ جو ڏينهن 24 مئي 2026 آهي. ڪلبن کي , 30 مئي تائين ڪانٽينينٽل ڪلب مقابلي جي فائنل ۾ حصو وٺندڙ رانديگرن کي استثنا سان, 25 مئي تائين پنهنجن رانديگرن کي آزاد ڪرڻو پوندو. 56 ڏينهن (گڏيل آرام، رليز ۽ ٽورنامينٽ جي دورن جا) 2010، 2014 ۽ 2018 جي ​​ٽورنامينٽ وانگر ئي رهندا. ===ٻيا توسيع فارميٽ ڳوليا ويا=== 48 ٽيمن تائين توسيع اڳ ۾ ئي 10 جنوري 2017 تي منظور ڪئي وئي هئي، جڏهن شروعاتي طور تي اهو فيصلو ڪيو ويو هو ته ٽورنامينٽ ۾ 3 ٽيمن جا 16 گروپ ۽ ڪل 80 ميچ شامل هوندا، هر گروپ جون مٿيون ٻه ٽيمون 32 جي رائونڊ ۾ اڳتي وڌنديون. هن بعد ۾ تبديل ٿيل فارميٽ تحت، هر ٽيم جي ميچن جو وڌ ۾ وڌ تعداد ست رهي ها، پر هر ٽيم اڳ جي ڀيٽ ۾ هڪ گهٽ گروپ ميچ کيڏي ها. ٽورنامينٽ اڃا تائين 32 ڏينهن اندر مڪمل ٿي چڪو هوندو. هي فارميٽ شروعاتي طور تي ٽن ٻين تجويزن، 40 کان 48 ٽيمن تائين، 76 کان 88 ميچن تائين ۽ هر ٽيم جي هڪ کان چار گهٽ ۾ گهٽ ميچن تائين, تي چونڊيو ويو هو. هن فارميٽ جي نقادن دليل ڏنو ته ٽن ٽيمن جي گروپن جي استعمال سان ٻن ٽيمن جي ترقي سان ٽيمن جي وچ ۾ سازش جو خطرو تمام گهڻو وڌي ويو. هن فيفا کي تجويز ڪيو ته گروپ اسٽيج ۾ ڊرا کي روڪڻ لاءِ پينلٽي شوٽ آئوٽ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جيتوڻيڪ تڏهن به ڪجهه سازش جو خطرو برقرار رهندو ۽ هڪ امڪان پيدا ٿيندو ته ٽيمون جان بوجھ ڪري ڪنهن حریف کي ختم ڪرڻ لاءِ شوٽ آئوٽ وڃائي ڇڏين. ==شيڊول== '''خميس: 11 جون، 2026:''' # {{پرچم|ميڪسيڪو}} بمقابلہ [[ڏکڻ آفريڪا]]'''[[ڏکڻ آفريڪا]]''' (1:00 وڳي UTC−6، [[اسٽاديو ازٽيڪا]]، [[ميڪسيڪو سٽي]]، ريفري: ولٽن سمپائيو، [[برازيل]]) # '''[[ڏکڻ ڪوريا]]''' بمقابلہ [[چيڪ ريپبلڪ]]'''[[چيڪ ريپبلڪ]]''' (8:00 وڳي UTC−6، [[اسٽاديو اڪرون]]، [[زاپوپان]]، ريفري: امين محمد عمر، [[مصر]]) '''جمعو: 12 جون، 2026:''' # {{پرچم|ڪينيڊا}} بمقابلہ [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|'''بوسنيا ۽ هرزيگووينا''']] (3:00 وڳي UTC−4، بي ايم او فيلڊ، [[ٽورنٽو]]، ريفري: فيڪنڊو ٽيلو، [[ارجنٽائن]]) '''ڇنڇر: 13 جون 2026ع:''' # {{flag|Haiti}} بمقابلہ {{پرچم|اسڪاٽلينڊ}} (گروپ سي - بوسٽن اسٽيڊيم، [[آمريڪا]] # {{پرچم|آسٽريليا}} بمقابلہ {{پرچم|ترڪي}} (گروپ ڊي - بي سي پليس وينڪوور، [[ڪينيڊا]] # {{پرچم|برازيل}} بمقابلہ {{پرچم|مراڪش}} (گروپ سي - نيو يارڪ نيو جرسي اسٽيڊيم) # {{پرچم|قطر}} بمقابلہ {{پرچم|سوئٽزرلينڊ}} (گروپ بي - سان فرانسسڪو بي ايريا اسٽيڊيم) '''آچر، 14 جون 2026ع''': # {{پرچم|آئيوري ڪوسٽ}} بمقابلہ {{پرچم|ايڪواڊور}}(گروپ اي - فلاڊيلفيا اسٽيڊيم) # {{پرچم|جرمني}} بمقابلہ {{flagicon|Curaçao}} [[ڪيوريسو]] (گروپ اي - هوسٽن اسٽيڊيم) # {{flag|Netherlands}} بمقابلہ {{پرچم|جاپان}} (گروپ ايف - ڊلاس اسٽيڊيم) # {{پرچم|سويڊن}} بمقابلہ {{flag|Tunisia}} (گروپ ايف - ايسٽاڊيو مونٽيري) '''سومر، 15 جون 2026ع''': # '''[[سعودي عرب]]''' بمقابلہ {{flagicon|Uruguay}} [[يوراگوئي]] (گروپ ايڇ – ميامي اسٽيڊيم) # {{پرچم|اسپين}} بمقابلہ [[ڪيپ ورڊي]]'''[[ڪيپ ورڊي]]''' (گروپ ايڇ – اٽلانٽا اسٽيڊيم) # {{پرچم|ايران}} بمقابلہ {{پرچم|نيوزي لينڊ}} (گروپ جي – لاس اينجلس اسٽيڊيم) # {{پرچم|بيلجيم}} بمقابلہ {{پرچم|مصر}} (گروپ جي – سياٽل اسٽيڊيم '''اڱارو، 16 جون 2026ع''': # {{پرچم|فرانس}} بمقابلہ {{پرچم|سينيگال}} (گروپ I – نيو يارڪ نيو جرسي اسٽيڊيم) # {{پرچم|عراق}} بمقابلہ {{پرچم|ناروي}} (گروپ I – بوسٽن اسٽيڊيم) # {{پرچم|ارجنٽائن}} بمقابلہ {{پرچم|الجزائر}} (گروپ جي – ڪنساس سٽي اسٽيڊيم) # {{پرچم|آسٽريا}} بمقابلہ {{پرچم|اردن}} (گروپ جي – سان فرانسسڪو بي ايريا اسٽيڊيم) '''اربع، 17 جون 2026ع''': # {{پرچم|گھانا}} بمقابلہ {{flag|Panama}} (گروپ ايل – ٽورانٽو اسٽيڊيم) # {{پرچم|انگلينڊ}} بمقابلہ {{پرچم|ڪروشيا}} (گروپ ايل – ڊيلاس اسٽيڊيم) # {{پرچم|پرتگال}} بمقابلہ [[جمهوريا ڪانگو]]'''[[جمهوريا ڪانگو]]''' (گروپ ڪي – هوسٽن اسٽيڊيم) # {{پرچم|ازبڪستان}} بمقابلہ {{پرچم|ڪولمبيا}} (گروپ ڪي – ميڪسيڪو سٽي اسٽيڊيم) 18 جون، 2026: # 12:00 وڳي UTC−4 * چيڪ ريپبلڪ بمقابلہ ڏکڻ آفريڪا. * مرسڊيز بينز اسٽيڊيم، اٽلانٽا. # 18 جون، 2026 * 7:00 وڳي UTC-6 * ميڪسيڪو بمقابله ڏکڻ ڪوريا. * اسٽيڊيو اڪرون، زپوپان. # جون 24، 2026 # 7:00 پي ايم UTC-6 * چيڪ ريپبلڪ بمقابله ميڪسيڪو. * Estadio Azteca، ميڪسيڪو سٽي. # جون 24، 2026 * 7:00 پي ايم UTC-6 * ڏکڻ آفريڪا بمقابله ڏکڻ ڪوريا. اسٽيڊيو BBVA، گادالپ. ==ٽيمون== "يونائيٽيڊ بڊ" جا عملدارن جو چوڻ آهي ته ٽنهي ميزبان ملڪن کي خودڪار داخلا ڏني ويندي.<ref name="bid_cities">{{Cite web |title=United 2026 bid book |url=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |publisher=united2026.com |access-date=April 30, 2018 |archive-date=September 15, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210915131958/https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |url-status=live}}</ref> <small>31</small> آگسٽ <small>2022</small>ع تي، فيفا جو صدر گياني انفنٽينو تصديق ڪئي ته اتر آمريڪا جي فٽبال فيڊريشن، ڪنڪاڪئف (<small>CONCACAF</small>) جون ميمبر 6 ٽيمون ورلڊ ڪپ لاءِ قابليت حاصل ڪنديون، جن ۾ امريڪا، ڪينيڊا ۽ ميڪسيڪو خودڪار طور سان ميزبان طور قابليت حاصل ڪندا.<ref>{{cite web |url=https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026 |title=Presidente de la FIFA confirma cantidad de plazas de Concacaf para el Mundial de 2026 |language=es |website=ESPN Deportes |date=August 31, 2022 |access-date=October 18, 2022 |archive-date=September 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922004259/https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last=Vargas |first=Dinia |date=August 31, 2022 |title=Infantino anuncia cuántos cupos tendrá la Concacaf para el Mundial de 2026 |url=https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220831205624/https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/ |archive-date=August 31, 2022 |access-date=October 18, 2022 |website=CRHoy.com |language=es}}</ref> هن جي تصديق <small>14</small> فيبروري <small>2023</small>ع تي فيفا جي ڪونسل پاران ڪئي وئي.<ref>{{cite news |url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football |title=FIFA Council highlights record breaking revenue in football |publisher=[[FIFA]] |date=February 14, 2023 |access-date=February 14, 2023 |archive-date=February 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230214163245/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football |url-status=live}}</ref><ref name=":0">{{cite news |url=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/ |title=FIFA confirms U.S., Mexico, Canada automatically in '26 World Cup |work=[[Reuters]] |date=February 14, 2023|access-date=February 14, 2023|archive-date=February 15, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215070258/https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/|url-status=live}}</ref> <small>67</small>هين فيفا ڪانگريس کان فوري طور تي، فيفا ڪائونسل [[بحرين]] جي شهر [[منامه|مناما]] ۾ هڪ اجلاس ۾ سلاٽ مختص ڪرڻ جي منظوري ڏني.<ref>{{cite web |date=March 30, 2017 |title=World Cup 2026: Fifa reveals allocation for 48-team tournament |url=https://www.bbc.com/sport/football/39448474 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170330224520/http://www.bbc.com/sport/football/39448474 |archive-date=March 30, 2017 |publisher=BBC}}</ref> ان ۾ هڪ پلي آف ٽورنامينٽ شامل هو جنهن ۾ ڇهه ٽيمون شامل هيون ته جيئن آخري ٻن فيفا ورلڊ ڪپ جڳهن جو فيصلو ڪري سگهن.<ref name="fifa_council">{{Cite web |date=May 9, 2017 |title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup |url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html |archive-date=June 18, 2017 |publisher=FIFA}}</ref> پلي آف ۾ ڇهن ٽيمن ۾ يورپي فيڊريشن (<small>UEFA</small>) کان سواءِ هر ڪنفيڊريشن مان هڪ ٽيم شامل هئي ۽ ميزبان ملڪن جي ڪنڪاڪئف ڪنفيڊريشن (<small>CONCACAF</small>) مان هڪ اضافي ٽيم شامل هئي. ٽيمن مان ٻن کي عالمي درجه بندي جي بنياد تي ڌار ڪيو ويو ۽ انهن ٻن فيفا ورلڊ ڪپ برٿ لاءِ چئن غير سيڊڊ ٽيمن جي وچ ۾ ٻن ناڪ آئوٽ ميچن جي فاتحن سان کيڏيو. چار ميچن جو ٽورنامينٽ ميڪسيڪو ۾ کيڏيو ويو، جيڪو ميزبان ملڪن مان هڪ آهي<ref name="slot">{{cite web |date=March 30, 2017 |title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup |url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254 |access-date=August 5, 2022 |publisher=FIFA |archive-date=June 19, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220619161123/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254 |url-status=live}}</ref> ۽ ان کي فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ ٽيسٽ ايونٽ طور پڻ استعمال ڪيو ويو. سلاٽ مختص ڪرڻ جي تصديق سان او ايف سي کي پهريون ڀيرو فائنل ٽورنامينٽ ۾ هڪ ضمانتي جاءِ ملي: سال <small>2026</small>ع فيفا ورلڊ ڪپ پهريون ٽورنامينٽ هوندو جنهن ۾ سڀني ڇهين ڪنفيڊريشنن کي گهٽ ۾ گهٽ هڪ ضمانتي جاءِ ملي هوندي ۽ <small>2010</small>ع جي ايڊيشن کان پوءِ پهريون ڀيرو جنهن ۾ سڀني ڪنفيڊريشنن وٽ هڪ ٽيم ورلڊ ڪپ فائنل لاءِ قابليت حاصل ڪئي آهي.<ref name="slot" /> <small>48</small> قابليت رکندڙ ٽيمن مان، <small>2022</small>-<small>2025</small>ع جي ايڊيشن ۾ پڻ نظر آيا، جن ۾ نمايان شامل آهن: * [[ڪيپ ورڊي]]، [[ڪوراساؤ]]، [[اردن]] ۽ [[ازبڪستان]] سڀئي ورلڊ ڪپ ۾ پنهنجون ڊيبيو ڪندا.<ref>{{cite web |date=October 13, 2025 |title=Cabo Verde seal historic World Cup qualification |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/cabo-verde-qualify |access-date=October 14, 2025 |publisher=FIFA}}</ref><ref name=":2">{{cite news |last=Wilson |first=Jonathan |title=Curaçao complete fairytale with battling draw in Jamaica to qualify for World Cup |url=https://www.theguardian.com/football/2025/nov/19/curacao-complete-fairytale-with-battling-draw-in-jamaica-to-qualify-for-world-cup |access-date=November 19, 2025 |work=The Guardian}}</ref><ref>{{Cite news |last=Millar |first=Colin |date=June 5, 2025 |title=Uzbekistan, Jordan qualify for World Cup for first time |url=https://www.nytimes.com/athletic/6229851/2025/06/05/uzbekistan-world-cup-qualification-2026/ |access-date=November 19, 2025 |department=[[The Athletic]] |work=[[The New York Times]] |issn=0362-4331}}</ref> * [[قطر]] پهريون ڀيرو قابليت ذريعي ٽورنامينٽ ۾ پهتو، ڇاڪاڻ ته ان جو واحد پوئين ظهور <small>2022</small>ع ۾ ميزبان طور هو.<ref>{{cite web |date=October 14, 2025 |title=Qatar and Saudi Arabia qualify for 2026 World Cup |url=https://global.espn.com/football/story/_/id/46597037/qatar-saudi-arabia-qualify-2026-fifa-world-cup|access-date=October 15, 2025 |website=ESPN |agency=Associated Press}}</ref> * [[جمهوريا ڪانگو|جمهوري جمهوريه ڪانگو]] ۽ [[هيٽي]] <small>1974</small>ع ۾ پنهنجي واحد پوئين ٽورنامينٽ ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ ٽورنامينٽ ۾ واپس آيا.<ref name=":2" /><ref>{{cite web |last=Williams |first=Ian |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cn43qqy9z8xo |title=Tuanzebe sends DR Congo back to World Cup after 52 years |date=March 31, 2026 |access-date=March 31, 2026 |website=BBC Sport}}</ref> * [[عراق]] <small>1986</small>ع ۾ پنهنجي واحد پوئين ٽورنامينٽ ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ ٽورنامينٽ ۾ واپس آيا.<ref>{{cite web |last=Luckings |first=Steve |url=https://www.thenationalnews.com/sport/2026/04/01/iraq-beat-bolivia-to-qualify-for-2026-fifa-world-cup/ |title=Iraq beat Bolivia to qualify for 2026 Fifa World Cup |date=March 31, 2026 |access-date=March 31, 2026 |website=The National News}}</ref> * [[آسٽريا]]، [[ناروي]] ۽ [[اسڪاٽلينڊ]] آخري ڀيرو <small>1998</small>ع ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ ٽورنامينٽ ۾ واپس آيا.<ref>{{Cite news |date=November 16, 2025 |title=Norway Qualifies for 2026 World Cup and Sends Italy To Dreaded Playoff |url=https://www.foxsports.com/stories/soccer/norway-qualifies-2026-world-cup-sends-italy-dreaded-playoff |access-date=November 16, 2025 |work=Fox Sports}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/uefa-qualifiers-review-matchday-10-november-18 |title=Austria, Belgium, Scotland, Spain and Swiss reach World Cup |publisher=FIFA|access-date=November 19, 2025}}</ref> * [[ترڪي]] <small>2002</small>ع ۾ ٽئين نمبر تي رهڻ کان پوءِ پهريون ڀيرو قابليت حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/02a3-2047a70882b5-871b4ed13110-1000--kosovo-0-1-turkiye-highlights-turkiye-qualify-for-2026-world/ |title=Kosovo 0–1 Türkiye highlights: Türkiye qualify for 2026 World Cup finals after play-off win |date=March 31, 2026 |access-date=March 31, 2026 |publisher=UEFA}}</ref> * [[چيڪ جمهوريا|چيڪ ريپبلڪ]] <small>2006</small>ع کان پوءِ پهريون ڀيرو قابليت حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/02a3-2047bcf476d8-369543fe9786-1000--czechia-2-2-denmark-highlights-3-1-on-pens-czechia-book-202/ |title=Czechia 2–2 Denmark highlights (3–1 on pens): Czechia book 2026 World Cup spot with play-off final win |date=March 31, 2026 |access-date=March 31, 2026 |publisher=UEFA}}</ref> * [[نيوزيلينڊ|نيوزي لينڊ]]، [[پيراگوئي]] ۽ [[ڏکڻ آفريڪا]] (<small>2010</small>ع ورلڊ ڪپ جو ميزبان) سال <small>2010</small>ع ۾ آخري ڀيرو حصو وٺڻ کان پوءِ واپس آيا.<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/south-africa-qualify |title=The Boys are back in town |publisher=FIFA|access-date=November 19, 2025 |date=October 14, 2025}}</ref> ڏکڻ آفريڪا <small>2002</small>ع کان پوءِ پنهنجي پهرين ڪامياب قابليت مهم حاصل ڪئي جڏهن ته نيوزيلينڊ قابليت حاصل ڪرڻ واري سڀ کان گهٽ درجه بندي واري ٽيم آهي، <small>85</small>هين نمبر تي آهي.<ref>{{Cite news |last=Bailey |first=Michael |date=March 30, 2026 |title=The odds are stacked against New Zealand, the World Cup's lowest-ranked team. But they are chasing history |url=https://www.nytimes.com/athletic/7157317/2026/03/30/new-zealand-world-cup/ |access-date=April 9, 2026 |department=[[The Athletic]] |work=[[The New York Times]]}}</ref> * [[الجزائر|الجيريا]]، [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسنيا ۽ هرزيگوينا]] ۽ [[آئيوري ڪوسٽ]] <small>2014</small>ع کان پوءِ پهريون ڀيرو ڪواليفائي ڪيو. بوسنيا <small>2014</small>ع جي ورلڊ ڪپ کان پوءِ ڪنهن وڏي ٽورنامينٽ لاءِ پنهنجو پهريون ڪامياب قابليت وارو عمل حاصل ڪيو. * [[ڪولمبيا]]، [[مصر]]، [[پاناما]] ۽ [[سويڊن]] <small>2022</small>ع ۾ پوئين ٽورنامينٽ وڃائڻ کان پوءِ واپس آيا. ان کان علاوه، چار ڀيرا چيمپيئن [[اٽلي]] يورپي پلي آف فائنل ۾ [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسنيا ۽ هرزيگوينا]] کان پينلٽيز تي شڪست کائڻ کان پوءِ ٻاهر نڪتو لڳاتار ٽن ورلڊ ڪپن کان محروم ٿيندڙ پهريون اڳوڻو چيمپيئن بڻجي ويو.<ref>{{cite web |last=Bandini |first=Nicky |url=https://www.theguardian.com/football/2026/mar/31/bosnia-herzegovina-italy-world-cup-2026-qualifying-playoff-match-report |title=Italy miss out on World Cup again after Bosnia and Herzegovina's shootout triumph |date=March 31, 2026 |access-date=April 3, 2026 |website=The Guardian}}</ref> سال <small>2018</small>ع ۽ <small>2022</small>ع وانگر, اٽلي واحد اڳوڻو چيمپيئن هو، جيڪا قابليت حاصل نه ڪري سگهيو. [[ڪوسٽا ريڪا]] <small>2010</small>ع کان پوءِ پهريون ڀيرو قابليت حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام ٿيو. جڏهن ته [[ڪيمرون]]، [[ڊينمارڪ]]، [[پولينڊ]]، [[سربيا]] ۽ [[ويلز]] (جيڪي سڀ <small>2022</small>ع ۾ قابليت حاصل ڪئي) پڻ سال <small>2026</small>ع جي ٽورنامينٽ لاءِ قابليت حاصل نه ڪري سگهيا.<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/teams-eliminated-on-the-road-to-fifa-world-cup-26 |title=Eliminated teams in FIFA World Cup 2026 qualifying |publisher=FIFA |date=March 26, 2025 |access-date=May 21, 2026}}</ref> ٽيمون جيڪي قابليت حاصل ڪيون، علائقي جي لحاظ کان ترتيب ڏنل: '''ايشيا فٽبال ڪنفيڊريشن''' (<small>AFC</small>): * {{flag|Australia}} * {{flag|Iran}} * {{flag|Iraq}} * {{flag|Japan}} * {{flag|Jordan}} * {{flag|Qatar}} * {{پرچم|ڏکڻ ڪوريا}} * [[سعودي عرب]] * {{flag|Uzbekistan}} (پهرين ڀيرا) '''آفريقي فٽبال ڪنفيڊريشن:''' (CAF) * {{flag|Algeria}} * {{flag|Egypt}} * {{flag|Tunisia}} * {{flag|Morocco}} * {{flag|Senegal}} * {{flag|Ghana}} * {{flag|Ivory Coast}} * [[ڪيپ ورڊي|ڪيپ وردي]] (<small>پهرين ڀيرا</small>) * [[جمهوريا ڪانگو|جمهوري جمهوريه ڪانگو]] * [[ڏکڻ آفريڪا]] '''اتر ۽ وچ آمريڪا فٽبال ڪنفيڊريشن:''' (<small>CONCACAF</small>) * {{پرچم|ڪينيڊا}} (<small>شریک ميزبان</small>) * [[ڪوراساؤ]] (<small>پهريون ڀيرو</small>) * {{پرچم|ميڪسيڪو}} (<small>شریک ميزبان</small>) * {{پرچم|آمريڪا}} (<small>شریک ميزبان</small>) * {{flag|Panama}} * {{flag|Haiti}} '''ڏکڻ آمريڪا ('''<small>CONMEBOL)</small> * {{flag|Argentina}} * {{flag|Brazil}} * {{flag|Colombia}} * {{flag|Ecuador}} * {{flag|Paraguay}} * {{flagicon|Uruguay}} [[يوراگوئي]] '''اوشيانا فٽبال ڪنفيڊريشن:''' (<small>OFC</small>) * {{flag|New Zealand}} '''يورپ:''' (<small>UEFA</small>) * {{flag|England}} * {{flag|Austria}} * {{flag|Belgium}} * [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا]] * {{flag|Croatia}} * {{flag|France}} * {{flag|Netherlands}} * {{flag|Norway}} * {{flag|Germany}} * {{flag|Scotland}} * {{flag|Sweden}} * {{flag|Switzerland}} * {{flag|Spain}} * {{flag|Turkey}} * [[چيڪ جمهوريا|چيڪ ريپبلڪ]] ===ڊرا (Draw)=== ڊرا 5 ڊسمبر 2025ع تي [[واشنگٽن، ڊي سي|واشنگٽن ڊي سي]] ۾ ڪينيڊي سينٽر ۾ منعقد ٿيو. ڊرا جي تقريب فيفا پاران پهرين پيش ڪرڻ سان شروع ٿي. ڊرا جي تقريب جي شروعات فيفا پاران آمريڪا جي صدر ڊونلڊ ٽرمپ کي پهريون (۽ واحد) فيفا امن انعام پيش ڪرڻ سان ٿي.<ref name="Guardian-main">{{cite news |last1=Graham |first1=Bryan Armen |last2=Beaumont |first2=Peter |date=December 5, 2025 |title=Trump awarded inaugural Fifa peace prize at World Cup draw in Washington |url=https://www.theguardian.com/football/2025/dec/05/fifa-peace-prize-trump-world-cup-infantino |access-date=December 6, 2025 |work=The Guardian |location=London}}</ref> هڪ اهڙو انعام جنهن انساني حقن جي گروپن، تجزيه نگارن ۽ ٻين جي وچ ۾ جاچ ۽ تڪرار کي تيز ڪيو.<ref name="AJ-Analysis">{{cite news |last=Harb |first=Ali |date=December 6, 2025 |title=Infantino's 'Peace Prize' to Trump raises questions about FIFA's neutrality |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/6/infantinos-peace-prize-to-trump-raises-questions-about-fifas-neutrality |access-date=December 6, 2025 |work=Al Jazeera}}</ref><ref name="Amnesty">{{cite web |title=Global: FIFA needs to act on human rights |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2025/12/global-fifa-needs-to-act-on-human-rights/ |website=Amnesty International |date=December 4, 2025 |access-date=December 6, 2025}}</ref><ref name="NewHumanitarian" /> 48 ٽيمن کي 12 جي چئن برتنن (pots) ۾ ورهايو ويو. برتن 1 ۾ ٽي ميزبان ۽ نومبر 2025 جي فيفا مردن جي عالمي درجه بندي مان مٿين نو ٽيمون شامل هيون. برتن 2، 3، ۽ 4 ۾ درجه بندي جي مطابق باقي ٽيمون شامل هيون. يو اي ايف اي (UEFA) پلي آف جا چار فاتح ۽ انٽر ڪنفيڊريشن پلي آف جا ٻه فاتح ڊرا جي وقت معلوم نه هئا ۽ ان ڪري خودڪار طريقي سان برتن 4 ۾ مختص ڪيا ويا. 12 گروپ بي ترتيب طور تي چار برتنن مان هر هڪ مان هڪ ٽيم چونڊي ٺاهيا ويا. فيفا جو "عام اصول، جڏهن به ممڪن هجي"، اهو هو ته ڪنهن به گروپ ۾ ساڳئي ڪنفيڊريشن مان هڪ کان وڌيڪ ٽيم نه هئي. هي اصول يو اي ايف اي کانسواءِ سڀني ڪنفيڊريشنن تي لاڳو هو؛ هر گروپ کي هڪ يا ٻه يو اي ايف اي ٽيمون ان ۾ شامل ڪرڻ جي ضرورت هئي.<ref>{{cite web |url=https://inside.fifa.com/organisation/media-releases/procedures-final-draw-world-cup-2026-revealed |title=Procedures for the Final Draw for the FIFA World Cup 2026 revealed |publisher=FIFA |date=November 25, 2025 |access-date=November 25, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/2d1a1ac7bab78995/original/Draw-Procedures-for-the-FIFA-World-Cup-2026.pdf |title=Draw Procedures for the FIFA World Cup 2026 |publisher=FIFA |date=November 25, 2025 |access-date=November 25, 2025}}</ref> ٽنهي ميزبان ملڪن کي شيڊولنگ جي مقصدن لاءِ ٽن گروپن ۾ اڳ ۾ ئي مختص ڪيو ويو هو. ميڪسيڪو کي گروپ اي ۾ رکيو ويو هو ۽ ٽورنامينٽ جو افتتاحي ميچ 11 جون تي ايسٽاڊيو ازٽيڪا ۾ کيڏندا. ڪينيڊا ۽ آمريڪا کي گروپ بي ۽ ڊي ۾ ترتيب وار رکيو ويو هو. اهي ٽورنامينٽ جا ٽيون ۽ چوٿون ميچ ترتيب وار 12 جون تي کيڏندا.<ref>{{Cite news |last1=Bushnell |first1=Henry |last2=Crafton |first2=Adam |date=August 22, 2025 |title=2026 World Cup draw to be held at Kennedy Center, President Trump announces |url=https://www.nytimes.com/athletic/6569842/2025/08/22/world-cup-draw-kennedy-center-trump-infantino/ |access-date=August 22, 2025 |work=The New York Times |issn=0362-4331 |url-access=limited}}</ref> انٽر ڪنفيڊريشن پلي آف جي ٽنهي امڪاني فاتحن تي ڪنفيڊريشن جي پابندي لاڳو ڪئي وئي. فيفا اهو پڻ اعلان ڪيو ته، "مقابلي جي توازن کي يقيني بڻائڻ جي مفاد ۾"، سيمي فائنل (نڪ آئوٽ بريڪٽ جا پاسا) لاءِ ٻه الڳ الڳ رستا قائم ڪيا ويا. ان جي بنياد تي، رينڪنگ ۾ پهرين نمبر تي (اسپين) ۽ ٻئي نمبر تي (ارجنٽائن) ٽيمن کي بي ترتيب طور تي مخالف رستن ۾ گروپن ۾ ٺاهيو ويو، جيئن ٽئين نمبر تي (فرانس) ۽ چوٿين نمبر تي (انگلينڊ) ٽيمون هيون. تنهن ڪري، جيڪڏهن ٽيمن جا اهي جوڙا پنهنجا گروپ کٽي وڃن ٿا، ته اهي فائنل تائين نه ملندا، جڏهن ته چارئي سيمي فائنل تائين نه ملندا. ڊرا پوٽ 1 سان شروع ٿيو ۽ پوٽ 4 سان ختم ٿيو، هر ٽيم کي چونڊيو ويو ۽ پوءِ الفابيٽ جي لحاظ کان پهرين دستياب گروپ ۾ مختص ڪيو ويو. ميچ شيڊول جي مقصد لاءِ، پوٽ 1 ٽيمون خودڪار طريقي سان هر گروپ جي پوزيشن 1 ۾ ٺاهيا ويا. باقي پوٽس لاءِ، فيفا هڪ اڳواٽ مقرر ڪيل نمونو قائم ڪيو ته جيئن ٽيمن جي پوزيشن کي انهن جي پوٽ ۽ ان گروپ جي بنياد تي بيان ڪري سگهجي جنهن ۾ اهي ٺاهيا ويا هئا. 2026 فيفا ورلڊ ڪپ سيڊنگ.<ref name="NewHumanitarian">{{cite news |title=Asia's deadly rains, Haiti's election plan, and Trump's peace prize – Cheat sheet |url=https://www.thenewhumanitarian.org/news/2025/12/05/asia-deadly-rains-haiti-election-plan-trump-peace-prize-cheat-sheet |work=The New Humanitarian |date=December 5, 2025 |access-date=December 6, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Smith |first=David |date=December 5, 2025 |title=Trump wins his peace prize from Fifa – any chance of a VAR review? |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/dec/05/trump-peace-prize-fifa-world-cup |access-date=December 9, 2025 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> === ٽيم بيس ڪيمپس === ورلڊ ڪپ ٽورنامينٽ کان اڳ ۽ دوران رهڻ ۽ تربيت ڏيڻ لاءِ 48 قومي اسڪواڊ پاران بيس ڪيمپس استعمال ڪيا ويندا.<ref name="Team Base camps">{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/base-camps-potential-locations |title=FIFA shares potential World Cup 26 Team Base Camp locations|access-date=June 12, 2024 |website=fifa.com |date=June 12, 2024|archive-date=June 12, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612215436/https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/base-camps-potential-locations|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web |url=https://inside.fifa.com/about-fifa/organisation/news/fifa-world-cup-26-tm-expands-team-base-camp-brochure-26-new-options-added |title=FIFA World Cup 26 expands Team Base Camp brochure: 26 new options added |publisher=FIFA |date=November 21, 2024 |access-date=January 15, 2025 |archive-date=November 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241121220113/https://inside.fifa.com/about-fifa/organisation/news/fifa-world-cup-26-tm-expands-team-base-camp-brochure-26-new-options-added |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://inside.fifa.com/organisation/news/14-new-team-base-camp-options-world-cup-2026 |title=14 new Team Base Camp options added as road to 2026 continues |date=April 17, 2025 |website=inside.fifa.com|archive-date=April 17, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250417180742/https://inside.fifa.com/organisation/news/14-new-team-base-camp-options-world-cup-2026|url-status=live}}</ref> مقابلي جي جڳهن تي لاڳو ٿيندڙ نالي جي حقن جي اسپانسرز جي پابندي وانگر، ڪجهه تربيتي سهولتن جا نالا پڻ فيفا پاران تبديل ڪيا ويا.<ref>{{Cite news |date=May 26, 2026 |title=FIFA World Cup 2026™ Team Base Camp Training Sites footprint finalised |url=https://inside.fifa.com/organisation/media-releases/world-cup-2026-team-base-camps-tbc-48-nations-usa-mexico-canada |access-date=May 27, 2026 |work=[[FIFA]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Schirgi |first=Heimo |title=Team Base Camp brochure |url=https://fwc26teambasecamps.fifa.com |access-date=October 23, 2025 |website=FIFA}}</ref> {|class="wikitable sortable mw-collapsible" |+ٽيم بيس ڪيمپس جي فهرست |- !ٽيم !هوٽل !ٽريننگ سائيٽ |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|ALG|avar=fb}}<ref name="FOX4">{{Cite web |last1=Jackson |first1=Malik |date=January 21, 2026 |title=Argentina, England, Netherlands, Algeria to base 2026 World Cup camps in Kansas City metro: Sources |url=https://fox4kc.com/sports/2026-world-cup/argentina-england-netherlands-to-base-2026-world-cup-camps-in-kansas-city-metro-sources/vMxgM5ajHGE |access-date=January 25, 2026 |website=Fox4 Kansas City |last2=Kuntz |first2=Harold |last3=Holt |first3=John|orig-date=January 20, 2026}}</ref> | The Oread Lawrence, [[Lawrence, Kansas]] | [[University of Kansas]],<ref>{{Cite web |title=Rock Chalk Park |url=https://places.ku.edu/buildings/rock-chalk-park |access-date=January 25, 2026 |website=The University of Kansas}}</ref> Lawrence, Kansas <nowiki>*</nowiki> الجيريا. لارنس هوٽل. لارنس، ڪنساس. يونيورسٽي آف ڪنساس، لارنس، ڪنساس، آمريڪا. * ارجنٽائن. اصل ڪنساس سٽي ريور فرنٽ، ڪنساس سٽي، مسوري. اسپورٽنگ ڪي سي ٽريننگ سينٽر، ڪنساس سٽي، ڪنساس. * آسٽريليا. ڪلارمونٽ هوٽل ۽ اسپا، برڪلي، ڪيليفورنيا. اوڪلينڊ روٽس/سول ٽريننگ سهولت، الميدا، ڪيليفورنيا. * آسٽريا. باڪارا ريسارٽ، گوليٽا، ڪيليفورنيا. يو سي سانتا باربرا هارڊر اسٽيڊيم، سانتا باربرا، ڪيليفورنيا. * بيلجيم. سيئٽل جي سائوٿ پورٽ، رينٽن، واشنگٽن ۾ حيات ريجنسي ڍنڍ واشنگٽن. سيٽل سائونڊرز ايف سي پرفارمنس سينٽر ۽ ڪلب هائوس، رينٽن، واشنگٽن. * بوسنيا ۽ هرزيگووينا. ايشر ايڊمز، آٽوگراف ڪليڪشن، سالٽ لِيڪ سٽي، يوٽا. ريئل سالٽ لِيڪ اسٽيڊيم، سينڊي، يوٽا. * برازيل. دي رِج، باسڪنگ رِج، نيو جرسي. ڪولمبيا پارڪ، موريس ٽائون، نيو جرسي. * ڪينيڊا. دي ويسٽن بيشور، وينڪوور. برٽش ڪولمبيا نيشنل ساڪر ڊولپمينٽ سينٽر، رينڪوور، برٽش ڪولمبيا. ڪينيڊا. * ڪيپ ورڊي. گرينڊ حيات ٽمپا بي، ٽمپا، فلوريڊا. واٽرز اسپورٽسپليڪس، ٽمپا، فلوريڊا. * ڪولمبيا. گرينڊ فيسٽا آمريڪانا ڪنٽري ڪلب، گواڊالاجارا، ميڪسيڪو. جليسڪو اڪيڊميا اٽلس ايف سي، زاپوپان، جليسڪو. * ڪروشيا. هوٽل عرف اليگزينڊرريا، اليگزينڊرريا، ورجينيا. ايپي اسڪوپل هاءِ اسڪول، اليگزينڊرريا، ورجينيا. |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|ARG|avar=fb}}<ref name="KCStar">{{cite news |last1=Grathoff |first1=Pete |title=Here is when teams with a World Cup base camp in KC are expected to arrive |url=https://www.kansascity.com/sports/spt-columns-blogs/for-petes-sake/article315392606.html |access-date=April 17, 2026 |work=[[The Kansas City Star]] |date=April 13, 2026}}</ref> | Origin Kansas City Riverfront, [[Kansas City, Missouri]] | [[Sporting Kansas City|Sporting KC]] Training Center, [[Kansas City, Kansas]] |- | {{#invoke:flagg|main|unpe|AUS|avar=fb}}<ref name="AUS">{{Cite web |date=February 12, 2026 |title=The Oakland Roots/Soul Training Facility Has Been Selected by the Australian National Team to Be a Base Camp Training Site Ahead of the World Cup |url=https://www.oaklandrootssc.com/news/2026/02/12/the-oakland-roots-soul-training-facility-has-been-selected-by-the-australian-national-team-to-be-a-base-camp-training-site-ahead-of-the-world-cup/ |access-date=February 12, 2026 |website=[[Oakland Roots SC]] |publisher=SportsEngine, Inc. }}</ref> | [[Claremont Hotel & Spa]], [[Berkeley, California]] | [[Oakland Roots SC|Oakland Roots]]/[[Oakland Soul|Soul]] Training Facility, [[Alameda, California]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|AUT|avar=fb}}<ref name="AUT">{{Cite web |last=Flores |first=Pricila |date=February 4, 2026 |title=Austrian National Soccer Team Selected to Stay in Goleta, Practice at UCSB |url=https://www.noozhawk.com/austrian-national-soccer-team-selected-to-stay-in-goleta-practice-at-ucsb/ |access-date=February 4, 2026 |website=Noozhawk |orig-date=February 4, 2026}}</ref> | [[Bacara Resort]], [[Goleta, California]] | [[University of California, Santa Barbara|UC Santa Barbara]] [[Harder Stadium]], [[Santa Barbara, California]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|BEL|avar=fb}}<ref name="BEL">{{Cite web |last=Vandewalle |first=Ludo |date=January 9, 2026 |title=De Rode Duivels hebben hun WK-droomlocatie in Seattle beet |trans-title= The Red Devils have secured their World Cup dream location in Seattle |url=https://www.nieuwsblad.be/sport/voetbal/de-rode-duivels-hebben-hun-wk-droomlocatie-in-seattle-beet/114300532.html |access-date=February 15, 2026 |website=Nieuwsblad |language=nl-BEL}}</ref> | [[Hyatt Regency]] Lake Washington at Seattle's Southport, [[Renton, Washington]] | [[Seattle Sounders FC]] Performance Center and Clubhouse, Renton, Washington |- |'''[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا]]'''<ref name="BIH">{{Cite web |date=April 6, 2026 |title=Zmajevi ipak neće u St. Louis, idu na drugi kraj Amerike u kamp koji je želio Vels |trans-title=Dragons will not be in St. Louis, they go to the other side of America to the camp that Wales wanted |url=https://reprezentacija.ba/507974-zmajevi-ipak-nece-u-st-louis-idu-na-drugi-kraj-amerike-u-kamp-koji-je-zelio-vels |access-date=April 6, 2026 |website=reprezentacija.ba |language=bs |trans-quote=The Dragons are expected to stay at the RSL Training Centre camp there, which is normally used by the US national team.}}</ref> | [[Salt Lake City Union Pacific Depot|Asher Adams, Autograph Collection]], [[Salt Lake City, Utah]] | [[America First Field|Real Salt Lake Stadium]], [[Sandy, Utah]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|BRA|avar=fb}}<ref name="BRA">{{Cite web |last=Arnold |first=Christian |date=January 14, 2026 |title=Brazilian national team to train at Red Bull NY's brand new facility during 2026 World Cup |url=https://nypost.com/2026/01/14/sports/brazilian-national-team-to-train-at-red-bulls-facility-during-world-cup/ |access-date=January 19, 2026 |website=New York Post }}</ref> | The Ridge, [[Basking Ridge, New Jersey]] | [[New York Red Bulls#Training facility|Columbia Park]], [[Morristown, New Jersey]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|CAN|avar=fb}}<ref name="SBJ">{{Cite web |date=December 17, 2025 |title=New Zealand looking at various options for World Cup base camp |url=https://www.sportsbusinessjournal.com/Articles/2025/12/17/new-zealand-looking-at-various-options-for-world-cup-base-camp/ |access-date=February 14, 2026 |website=Sports Business Journal }}</ref> | [[The Westin Bayshore]], [[Vancouver, British Columbia]] | [[University of British Columbia Vancouver|National Soccer Development Centre]], Vancouver, British Columbia |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|CPV|avar=fb}}<ref name="NBC">{{Cite web |last=Benatar |first=Orri |date=May 12, 2026 |title=World Cup base camps: Where all 48 teams will train during the tournament |url=https://www.nbc4i.com/sports/world-cup-2026/world-cup-base-camps-where-all-48-teams-will-train-during-the-tournament/#// |access-date=May 12, 2026 |website=NBC4i}}</ref> | Grand [[Hyatt]] Tampa Bay, [[Tampa, Florida]] | Waters Sportsplex, Tampa, Florida |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|COL|avar=fb}}<ref name="COL">{{Cite web |last=Mitchell |first=Ryan |date=January 27, 2026 |title=It is not the United States! The Colombian national team knows its official venue for the 2026 World Cup |url=https://www.marca.com/en/world-cup/2026/01/27/6978af6f268e3ebd148b45cd.html |access-date=January 27, 2026 |website=Marca }}</ref> | Grand Fiesta Americana Country Club, [[Guadalajara, Jalisco]] | Academia [[Atlas F.C.|Atlas FC]], [[Zapopan, Jalisco]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|CRO|avar=fb}}<ref name="CRO">{{Cite web |last=Thrasher |first=Tyler |date=January 17, 2026 |title=Croatia national soccer team to base FIFA World Cup training in Alexandria |url=https://www.fox5dc.com/news/croatia-national-soccer-team-base-world-cup-training-alexandria-virginia |access-date=January 17, 2026 |website=Fox5 DC }}</ref> | Hotel AKA Alexandria, [[Alexandria, Virginia]] | [[Episcopal High School (Alexandria, Virginia)|Episcopal High School]], Alexandria, Virginia |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|CUW|avar=fb}}<ref name="CUR">{{Cite web |last=Evertsz |first=Pa E. |date=January 17, 2026 |title=Curaçao sets Boca Raton as 2026 World Cup base camp, FAU to host training |url=https://www.deporteawe.com/2026/01/17/futbol/curacao-sets-boca-raton-as-2026-world-cup-base-camp-fau-to-host-training/ |access-date=January 17, 2026 |website=Deporte Awe }}</ref> | Boca Raton [[Marriott International|Marriott]] at Boca Center, [[Boca Raton, Florida]] | [[Florida Atlantic University]], Boca Raton, Florida |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|CZE|avar=fb}}<ref name="DFW" /> | [[Hilton Garden Inn]] Dallas-Arlington South, [[Arlington, Texas]] | [[Texas Health Mansfield Stadium|Mansfield Multipurpose Stadium]], [[Mansfield, Texas]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|COD|avar=fb}}<ref name="COD">{{Cite web |url=https://www.chron.com/sports/article/congo-houston-world-cup-22194456.php |title=DR Congo chooses Houston for 2026 World Cup base camp |first=Michael |last=Shapiro |date=April 8, 2026 |website=Chron}}</ref> | [[Omni Hotels & Resorts|Omni]] Houston Hotel, [[Houston, Texas]] | [[Houston Sports Park]], Houston, Texas |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|ECU|avar=fb}}<ref name="ECU">{{Cite web |date=January 12, 2026 |title=La seleccion ecuatoriana de futbol tendra en Columbus su sede de entrenamiento durante la copa del mundo |url=https://www.fef.ec/la-seleccion-ecuatoriana-de-futbol-tendra-en-columbus-su-sede-de-entrenamiento-durante-la-copa-del-mundo/ |access-date=February 6, 2026 |language=Es}}</ref> | [[Le Méridien]] Columbus, The Joseph, [[Columbus, Ohio]] | [[Historic Crew Stadium|Columbus Crew Performance Center]], Columbus, Ohio |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|EGY|avar=fb}}<ref name="EGY">{{Cite web |url=https://www.krem.com/article/sports/soccer/world-cup/spokane-city-council-spokane-world-cup-team-base-egypt-mo-salah/293-214cd175-62e3-4887-af3a-f0834fc0b93d |title=Spokane City Council Agenda shows Spokane named as World Cup Team Base for Egypt |first=Vinny |last=Saglimbeni |date=April 20, 2026 |website=KREM2 Spokane}}</ref> | [[Northern Quest Resort & Casino]], [[Airway Heights, Washington]] | [[Gonzaga University]], [[Spokane, Washington]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|ENG|avar=fb}}<ref name="FOX4" /> | The Inn at Meadowbrook, [[Prairie Village, Kansas]] | [[Swope Soccer Village]], [[Kansas City, Missouri]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|FRA|avar=fb}}<ref name="FRA">{{Cite web |date=January 12, 2026 |title=Coupe du Monde 2026: Didier Deschamps à la recherche du camp de base ! (INSIDE) |url=https://www.youtube.com/watch?v=a8q526AN4iw |access-date=January 12, 2026 |website=YouTube |language=Fr}}</ref> | [[Four Seasons Hotels and Resorts|Four Seasons Hotel]] Boston, [[Boston, Massachusetts]] | [[Bentley University]], [[Waltham, Massachusetts]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|GER|avar=fb}}<ref name="GER">{{Cite web |last=Silverman |first=Alex |date=January 9, 2026 |title=Wake Forest to serve as Germany's World Cup base camp training site in U.S. |url=https://www.sportsbusinessjournal.com/Articles/2026/01/09/wake-forest-to-serve-as-germanys-world-cup-base-camp-training-site/ |access-date=January 19, 2026 |website=SBJ }}</ref> | [[Graylyn]], [[Winston-Salem, North Carolina]] | [[Wake Forest University]], Winston-Salem, North Carolina |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|GHA|avar=fb}}<ref name="GHA">{{Cite web |last=Goulston |first=Robert |date=February 19, 2026 |title=Will the Boston area host many World Cup soccer teams in 2026? |url=https://www.nbcboston.com/news/local/boston-world-cup-host-city/3902670/ |access-date=February 20, 2026 |website=NBC10 Boston |quote=Ghana picked Bryant University in Rhode Island}}</ref> | [[Providence Biltmore]], [[Providence, Rhode Island]] | [[Bryant University]], [[Smithfield, Rhode Island]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|HAI|avar=fb}}<ref name="HAI">{{Cite web |author=Caleb Jephte Pierre |date=March 19, 2026 |title=La FHF aurait choisi Atlantic City comme camp de base pour la Coupe du Monde 2026, si l'on en croit les révélations de Sébastien Migné dans l'After ce jeudi matin !|trans-title= The FHF has chosen Atlantic City as its base camp for the 2026 World Cup, according to revelations from Sébastien Migné in this morning's After! |url=https://x.com/Caleb_Jephte/status/2034691656671265146 |access-date=April 21, 2026 |website=X |language=fr}}</ref> | [[Sheraton Hotels and Resorts|Sheraton]] Atlantic City Convention Center Hotel, [[Atlantic City, New Jersey]] | [[Stockton University]], [[Galloway Township, New Jersey]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|IRN|avar=fb}}<ref name="IRN">{{Cite web |date=May 23, 2026 |title=Iran to base World Cup camp in Mexico after switch from Arizona |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/iran-base-world-cup-camp-mexico-after-switch-arizona-2026-05-23/ |access-date=May 23, 2026 |website=[[Reuters]] }}</ref> | Tijuana [[Marriott Hotels & Resorts|Marriott]] Hotel, [[Tijuana, Baja California]] | [[Club Tijuana]] Training Center, Tijuana, Baja California |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|IRQ|avar=fb}}<ref name="NBC" /> | [[The Greenbrier|Greenbrier Resort]], [[White Sulphur Springs, West Virginia]] | The Greenbrier Sports Performance Centre, White Sulphur Springs, West Virginia |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|CIV|avar=fb}}<ref name="PHI">{{Cite web |date=February 17, 2026 |title='Les Éléphants' to Call Philadelphia Union's Stadium Its Home During the Tournament |url=https://www.philadelphiaunion.com/news/cote-d-ivoire-selects-philadelphia-union-stadium-team-base-camp-for-fifa-world-cup-2026|access-date=February 17, 2026 |website=Philadelphia Union }}</ref> | [[DuPont Building|Hotel Du Pont]], [[Wilmington, Delaware]] | [[Subaru Park|Philadelphia Union Stadium]], [[Chester, Pennsylvania]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|JPN|avar=fb}}<ref name="WTVF">{{Cite web |last=Broderick |first=Kelly |date=January 18, 2026 |title=Japan's national football team will be using Nashville as a home base for the 2026 FIFA World Cup |url=https://www.newschannel5.com/news/japans-national-football-team-will-be-using-nashville-as-a-home-base-for-the-2026-fifa-world-cup |access-date=January 19, 2026 |website=WTVF }}</ref> | TBA, [[Nashville, Tennessee]] | [[Nashville SC]] Training Center, Nashville, Tennessee |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|JOR|avar=fb}}<ref name="JOR">{{Cite web |date=February 20, 2026 |title=اتحاد كرة القدم ينظم دورة رباعية دولية بمشاركة النشامى.. ويكشف خطة إعداد المونديال |trans-title=The Football Association is organizing a four-team international tournament with the participation of the Jordanian national team, and has revealed its World Cup preparation plan |url=https://jfa.com.jo/news.php?id=31033&title=%D8%A7%D8%AA%D8%AD%D8%A7%D8%AF-%D9%83%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%AF%D9%85-%D9%8A%D9%86%D8%B8%D9%85-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9-%D8%AF%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D8%A8%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%85%D9%89..-%D9%88%D9%8A%D9%83%D8%B4%D9%81-%D8%AE%D8%B7%D8%A9-%D8%A5%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%84 |access-date=February 20, 2026 |website=Jordanian Football Association |language=ar |trans-quote=will settle in its official camp during the World Cup in the American city of Portland.}}</ref> | [[The Nines (hotel)|The Nines Hotel]], [[Portland, Oregon]] | [[University of Portland]], Portland, Oregon |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|MEX|avar=fb}}<ref name="MEX">{{Cite web |last=Beltrán |first=Jesús F. |date=February 10, 2026 |title=Gabriela Cuevas anuncia qué selecciones se concentrarán en México para el Mundial 2026 |trans-title=Gabriela Cuevas announces which teams will train in Mexico for the 2026 World Cup |url=https://www.infobae.com/mexico/deportes/2026/02/10/gabriela-cuevas-anuncia-que-selecciones-se-concentraran-en-mexico-para-el-mundial-2026/ |access-date=February 13, 2026 |website=infobae |language=es |trans-quote=El Tri will hold its training camp at the Mexican Football Federation's High Performance Center, located in the Tlalpan borough.}}</ref> | Centro de Alto Rendimiento on-site accommodation, [[Mexico City]] | Centro de Alto Rendimiento, Mexico City |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|MAR|avar=fb}}<ref name="MAR">{{cite web |last1=Crafton |first1=Adam |title=Morocco, Haiti become fourth World Cup teams to choose New Jersey as base camp |url=https://www.nytimes.com/athletic/7253613/2026/05/05/new-jersey-world-cup-base-morocco-haiti-brazil-senegal/ |website=nytimes.com/athletic |publisher=[[The Athletic]] |date=May 5, 2026}}</ref> | Somerset Hills Hotel, Tapestry Collection by [[Hilton Hotels & Resorts|Hilton]], [[Warren, New Jersey]] | [[Pingry School]], [[Basking Ridge, New Jersey]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|NED|avar=fb}}<ref name="KCBJ">{{cite news |last1=Friestad |first1=Thomas |title=Netherlands chooses Cascade Hotel near Plaza as World Cup base |url=https://www.bizjournals.com/kansascity/news/2026/04/08/netherlands-cascade-hotel-plaza-2026-world-cup.html |access-date=April 17, 2026 |work=Kansas City Business Journal |date=April 8, 2026}}</ref> | Cascade Hotel, Kansas City, a [[Tribute Portfolio]] Hotel, [[Kansas City, Missouri]] | [[Kansas City Current]] Training Facility, [[Riverside, Missouri]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|NZL|avar=fb}}<ref name="NZL">{{Cite web |date=March 2, 2026 |title=All Whites secure FIFA World Cup base in San Diego, the scene of Team New Zealand's first America's Cup win |url=https://www.stuff.co.nz/sport/360938985/all-whites-secure-fifa-world-cup-base-san-diego-scene-team-new-zealands-first-americas-cup-win|access-date=March 2, 2026 |website=Stuff }}</ref> | [[Hyatt Regency]] La Jolla at Aventine, [[San Diego, California]] | [[Torero Stadium]], San Diego, California نيوزي لينڊ. حيات. ريجنسي. لا جولا. ايونٽائن ۾. سين ڊياگو. ڪيليفورنيا. ٽوريرو اسٽيڊيم، سين ڊياگو، ڪيليفورنيا. * ناروي. گرانڊ اوور ريسارٽ ۽ اسپا، هڪ ونڊهم گرانڊ هوٽل، گرينزبورو. نارٿ ڪيولينا يونيورسٽي آف نارٿ ڪيولينا ايٽ گرينزبورو، گرينزبورو، نارٿ ڪيولينا. پاناما. نوٽواساگا ان ريسارٽ ۽ ڪانفرنس سينٽر، نيو ٽيڪمسٿ، اونٽاريو. ڪينيڊا. نوٽواساگا ٽريننگ سائيٽ، نيو ٽيڪمسٿ، اونٽاريو. * پيراگوئي. هيلٽن سان جوز، سين جوز، ڪيليفورنيا پاران سائنيا. اسپارٽن فٽبال ڪمپليڪس، سين جوز، ڪيليفورنيا. پرتگال. فور سيزنز هوٽل پام بيچ، پام بيچ، فلوريڊا. گارڊنز نارٿ ڪائونٽي ڊسٽرڪٽ پارڪ، پام بيچ گارڊنز، فلوريڊا. * قطر. ڪورٽيارڊ بائي ميريٽ سانتا باربرا گوليٽا، گوليٽا، ڪيليفورنيا. ويسٽ مونٽ ڪاليج، سانتا باربرا، ڪيليفورنيا. * سعودي عرب. فور سيزنز هوٽل آسٽن، آسٽن، ٽيڪساس. آسٽن ايف سي اسٽيڊيم، آسٽن، ٽيڪساس. * اسڪاٽلينڊ. رينيسنس چارليٽ سائوٿ پارڪ هوٽل، چارليٽ، اتر ڪيولينا. چارليٽ ايف سي ٽريننگ سينٽر، چارليٽ، اتر ڪيولينا. * سينيگال. هيلڊرچ هوٽل ۽ ڪانفرنس سينٽر، نيو برنسوڪ، نيو جرسي. رٽگرز يونيورسٽي، پسڪٽا وي، نيو جرسي. * ڏکڻ آفريڪا. ڪيمينو ريئل پاچوڪا، پاچوڪا، هائيڊلگو، سين اگسٽن ٽيليڪسياڪا، هائيڊلگو، ميڪسيڪو. * ڏکڻ ڪوريا. دي ويسٽن گواڊالاجارا، گواڊالاجارا، ميڪسيڪو. چيواس ورڊ ويل، زاپوپان، جليسڪو. * اسپين. دي ريڊ هائوس هوٽل، چٽانوگا، ٽينيسي. بيلر اسڪول، چٽانوگا، ٽينيسي. * سويڊن. دي ويسٽن ڊلاس اسٽون بريئر گولف ريسارٽ ۽ اسپا، فريسڪو، ٽيڪساس. ايف سي ڊلاس اسٽيڊيم، فريسڪو، ٽيڪساس |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|NOR|avar=fb}}<ref name="NOR">{{Cite web |last=Austerheim |first=Daniel |date=January 24, 2026 |title=Bekreftet: Dette blir Norges basecamp under VM |url=https://www.nettavisen.no/sport/bekreftet-dette-blir-norges-basecamp-under-vm/s/5-95-2842904 |access-date=January 24, 2026 |website=Nettavisen Sport |language=no|trans-quote=Greensboro, North Carolina, will be Norway's home base ahead of and between the group matches in Norway's first men's World Cup finals in 28 years. The NFF does not specify which hotel they will stay in, but there is only one option in FIFA's catalog for Greensboro. It's called Grandover Resort, and is described as a premium resort with access to golf courses and a spa, among other things.}}</ref> | Grandover Resort & Spa, A [[Wyndham Hotels & Resorts|Wyndham Grand Hotel]], [[Greensboro, North Carolina]] | [[University of North Carolina at Greensboro]], Greensboro, North Carolina |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|PAN|avar=fb}}<ref name="PAN">{{Cite web |last=Stevens |first=Paul |date=February 12, 2026 |title=Ontario Base Camp Confirmed for Panama's Men's National Soccer Team at FIFA World Cup |url=https://www.sportstravelmagazine.com/ontario-base-camp-confirmed-for-panamas-mens-national-soccer-team-at-fifa-world-cup/ |access-date=February 13, 2026 |website=Sports Travel Magazine }}</ref> | Nottawasaga Inn Resort & Conference Centre, [[New Tecumseth, Ontario]] | Nottawasaga Training Site, New Tecumseth, Ontario |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|PAR|avar=fb}}<ref name="PAR">{{Cite web |date=February 11, 2026 |title=La selección paraguaya ultima detalles logísticos para su estreno mundialista |trans-title=The Paraguayan national team is finalizing logistical details for its World Cup debut |url=https://www.abc.com.py/deportes/futbol/seleccion-paraguaya/2026/02/11/la-seleccion-paraguaya-ultima-detalles-logisticos-para-su-estreno-mundialista/ |access-date=February 15, 2026 |website=ABC Paraguay |language=es |trans-quote=...we've already received confirmation that they'll grant us our first choice. We're considering San José, which is near Santa Clara, close to Levi's Stadium, where we'll play our two matches on the second and third matchdays.}}</ref> | [[Signia by Hilton San Jose]], [[San Jose, California]] | [[CEFCU Stadium|Spartan Soccer Complex]], San Jose, California |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|POR|avar=fb}}<ref name="PBP">{{Cite web |date=March 5, 2026 |title=World Cup: Cristiano Ronaldo, Portugal to train in Palm Beach Gardens |url=https://www.palmbeachpost.com/story/sports/2026/03/05/world-cup-2026-cristiano-ronaldo-portugal/88988300007/ |access-date=March 12, 2026 |website=Palm Beach Post }}</ref> | [[Four Seasons Hotels and Resorts|Four Seasons Hotel]] Palm Beach, [[Palm Beach, Florida]] | Gardens North County District Park, [[Palm Beach Gardens, Florida]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|QAT|avar=fb}}<ref name="QAT">{{Cite web |date=January 30, 2026 |title=Lopetegui inspects Qatar's World Cup base in California |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/30/01/2026/lopetegui-inspects-qatars-world-cup-base-in-california |access-date=February 1, 2026 |website=[[The Peninsula (newspaper)|The Peninsula]] }}</ref> | [[Courtyard by Marriott]] Santa Barbara Goleta, [[Goleta, California]] | [[Westmont College]], [[Santa Barbara, California]] |- | {{#invoke:flagg|main|unpe|KSA|avar=fb}}<ref name="KSA">{{Cite news |date=February 5, 2026 |title=Saudi National Team Selects Austin as Main Camp Base for World Cup 2026 |url=https://english.aawsat.com/sports/5237596-saudi-national-team-selects-austin-main-camp-base-world-cup-2026 |access-date=February 5, 2026 |work=[[Asharq Al-Awsat]]}}</ref> | [[Four Seasons Hotels and Resorts|Four Seasons]] Hotel Austin, [[Austin, Texas]] | [[Q2 Stadium|Austin FC Stadium]], Austin, Texas |- | {{#invoke:flagg|main|unpe|SCO|avar=fb}}<ref name="SCO">{{Cite news |last=Atkinson |first=Mark |date=February 12, 2026 |title=Harvey Barnes snubs Scotland as Steve Clarke confirms World Cup base – but issue with FIFA hotel |url=https://www.scotsman.com/sport/football/international/harvey-barnes-snubs-scotland-as-steve-clarke-confirms-world-cup-base-but-issue-with-fifa-hotel-5596708 |access-date=February 12, 2026 |website=[[The Scotsman]]}}</ref> | [[Renaissance Hotels|Renaissance]] Charlotte SouthPark Hotel, [[Charlotte, North Carolina]] | [[Charlotte FC]] Training Center, Charlotte, North Carolina |- | {{#invoke:flagg|main|unpe|SEN|avar=fb}}<ref name="SEN">{{Cite news |last=Carino |first=Jerry |date=March 5, 2026 |title=Rutgers chosen as 'base camp' by FIFA World Cup qualifier |url=https://www.app.com/story/sports/college/rutgers/2026/03/05/rutgers-chosen-as-base-camp-by-fifa-world-cup-qualifier-senegal/87601196007/ |access-date=March 6, 2026 |website=[[Asbury Park Press]]}}</ref> | The Heldrich Hotel and Conference Center, [[New Brunswick, New Jersey]] | [[Rutgers University]], [[Piscataway, New Jersey]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|RSA|avar=fb}}<ref name="MEX" /> | [[Camino Real Hotels|Camino Real]] Pachuca, [[Pachuca, Hidalgo]] | {{ill|Universidad Del Futbol|es|Universidad del Fútbol y Ciencias del Deporte}}, [[San Agustín Tlaxiaca, Hidalgo]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|KOR|avar=fb}}<ref name="KOR">{{Cite web |last=Kim |first=Young-joon |date=January 22, 2026 |title=South Korea's World Cup Base Camp in Guadalajara |url=https://www.chosun.com/english/sports-en/2026/01/22/HBSHJPUAMBD3JHJ4TYXXD65TUM/ |access-date=January 22, 2026 |website=The CHOSUN Daily }}</ref> | [[Westin Hotels & Resorts|The Westin]] Guadalajara, [[Guadalajara, Jalisco]] | [[C.D. Guadalajara|Chivas]] Verde Valle, [[Zapopan, Jalisco]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|ESP|avar=fb}}<ref name="CFTP">{{Cite web |last=MacCoon |first=Patrick |date=January 13, 2026 |title=Spain reportedly chooses Chattanooga as headquarters for first two rounds of 2026 FIFA World Cup |url=https://www.timesfreepress.com/news/2026/jan/13/spain-reportedly-chooses-chattanooga-as/ |access-date=January 19, 2026 |website=Chattanooga Times Free Press }}</ref> | [[The Read House Hotel]], [[Chattanooga, Tennessee]] | [[Baylor School]], Chattanooga, Tennessee |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|SWE|avar=fb}}<ref name="DFW">{{Cite web |last=Carrick |first=Buzz |date=March 3, 2026 |title=Toyota Stadium and Texas Health Mansfield Stadium selected as World Cup training sites |url=https://3rddegree.net/toyota-stadium-and-texas-health-mansfield-stadium-selected-as-world-cup-training-sites |website=3rdDegree }}</ref> | The [[Westin Hotels & Resorts|Westin]] Dallas Stonebriar Golf Resort & Spa, [[Frisco, Texas]] | [[Toyota Stadium (Texas)|FC Dallas Stadium]], Frisco, Texas |- |[[سوئيزرلينڊ|سوئٽزرلينڊ]]<ref name="SUI">{{Cite web |date=January 15, 2026 |title=The Swiss national team will be staying in this luxury hotel during the World Cup |url=https://www.bluewin.ch/en/sport/football/the-national-team-stays-in-this-luxury-hotel-during-the-world-cup-3051319.html |access-date=January 15, 2026 |website=blue News }}</ref> | فيئرمونٽ گرينڊ ڊيل مار، سين ڊياگو، ڪيليفورنيا | سين ڊياگو يهودي اڪيڊمي، سين ڊياگو، ڪيليفورنيا. |- |[[تيونس]]<ref name="MEX" /> | انٽرڪنٽينينٽل پريزيڊنٽ مونٽيريري، ميڪسيڪو ۽ سين پيڊرو گارزا گارسيا، نيوو ليون، ميڪسيڪو | ريادوس ٽريننگ سينٽر، سينٽياگو، نيوو ليون، ميڪسيڪو |- |'''[[ترڪي]]'''<ref name="TUR">{{Cite web |last=Sarigul |first=Emre |date=April 4, 2026 |title=Turkish National Team Confirms 2026 World Cup Camp in Arizona: Logistics and Ticket Fever Take Center Stage |url=https://turkish-football.com/turkish-national-team-confirms-2026-world-cup-camp-in-arizona-logistics-and-ticket-fever-take-center-stage/ |access-date=April 14, 2026 |website=Turkish Football }}</ref> | ڪورٽيارڊ ميسا، ريگلي ويل ويسٽ، ميسا، [[ايريزونا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | ايريزونا ايٿليٽڪ گرائونڊز، ميسا، ايريزونا، آمريڪا |- |[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|'''آمريڪا''']]<ref name="UCI">{{Cite web |last=Tenorio |first=Paul |date=November 19, 2025 |title=USMNT's 2026 slate takes shape: World Cup sendoff in Chicago, March friendlies booked |url=https://www.nytimes.com/athletic/6820796/2025/11/19/usmnt-2026-schedule-world-cup/ |access-date=November 19, 2025 |website=The Athletic }}</ref> | ميريٽ ارون اسپيڪٽرم، ارون، [[ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | اورينج ڪائونٽي گريٽ پارڪ، ارون، ڪيليفورنيا، آمريڪا |- |[[يوراگوائي|'''يوراگوئي''']]<ref name="URU">{{Cite web |author=Selección Uruguaya |date=January 14, 2026 |title=FIFA confirmó nuestra base operativa en la Copa Mundial: Playa del Carmen |url=https://x.com/Uruguay/status/2011544677359763967/ |access-date=January 14, 2026 |website=X |language=es-URU}}</ref> | ماياڪوبا، پليا ڊيل ڪارمين، ڪوئنٽانا رو، [[ميڪسيڪو]] | ماياڪوبا ٽريننگ سينٽر، پليا ڊيل ڪارمين، ڪوئنٽانا رو |- |'''[[ازبڪستان]]''' <ref name="UZB">{{Cite web |last=Razzakov |first=Shuhrat |date=March 3, 2026 |title=Uzbekistan is preparing for major challenges at the World Cup from Atlanta |url=https://zamin.uz/en/sport/193208-uzbekistan-is-preparing-for-major-challenges-at-the-world-cup-from-atlanta.html |access-date=March 3, 2026 |website=Zamin |language=en-UZB}}</ref> | ميريٽ اٽلانٽا بڪ هيڊ، [[ائٽلانٽا|اٽلانٽا]]، جارجيا | اٽلانٽا يونائيٽيڊ ٽريننگ سينٽر، ماريٽا، جارجيا |- |} === اسڪواڊ === ٽورنامينٽ لاءِ پنهنجي آخري اسڪواڊ جمع ڪرائڻ کان اڳ، ٽيمن ٽورنامينٽ کان هڪ مهينو اڳ 35 کان 55 رانديگرن جي هڪ عارضي اسڪواڊ جو نالو ڏنو. ٽيمن کي 2 جون تائين پنهنجي آخري اسڪواڊ جو نالو ڏيڻ جي ضرورت هئي. جيڪڏهن ڪو رانديگر زخمي يا سخت بيمار ٿي پوي ٿو ته جيئن ٽورنامينٽ ۾ شرڪت کي روڪي سگهجي، ته ان کي ٽيم جي پهرين ميچ کان 24 ڪلاڪ اڳ تائين عارضي اسڪواڊ مان ڪنهن ٻئي رانديگر سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. جڏهن ته، ٽورنامينٽ دوران ڪنهن به وقت زخمي يا بيمار گول ڪيپر کي عارضي اسڪواڊ مان ڪنهن ٻئي گول ڪيپر سان تبديل ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/squad-lists-number-date |title=When are World Cup squads named, and how many players will feature? |publisher=[[FIFA]] |date=May 6, 2026 |access-date=May 7, 2026}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:فيفا ورلڊ ڪپ، 2026ع]] [[زمرو:فيفا ورلڊ ڪپ ٽورنامينٽ|2026]] [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جا مقابلا]] [[زمرو:شيڊول ٿيل ايسوسيئيشن فٽبال مقابلا]] [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جا بين الاقوامي مقابلا]] [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن]] [[زمرو:2026 مردن جي بين الاقوامي ايسوسيئيشن فٽبال ۾|ورلڊ ڪپ]] [[زمرو:2026 آمريڪي مردن جي فٽبال ۾]] [[زمرو:2026 ڪينيڊين فٽبال ۾]] [[زمرو:2025–26 ميڪسيڪو فٽبال ۾]] [[زمرو:ميڪسيڪو–آمريڪا راندين جا لاڳاپا]] [[زمرو:ڪينيڊا جي ميزباني هيٺ مردن جا بين الاقوامي ايسوسيئيشن فٽبال مقابلا|2026]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي ميزباني هيٺ مردن جا بين الاقوامي ايسوسيئيشن فٽبال مقابلا|2026]] [[زمرو:آمريڪا جي ميزباني هيٺ مردن جا بين الاقوامي ايسوسيئيشن فٽبال مقابلا|2026]] [[زمرو:جون 2026ع ۾ اتر آمريڪا ۾ راندين جا مقابلا]] [[زمرو:جولاءِ 2026 اتر آمريڪا ۾ راندين جا مقابلا]] [[زمرو:2026 جي ايران جنگ کان متاثر ٿيندڙ راندين جا واقعا]] [[File:2026 world cup qualification map.svg|thumb|400x400px|<!--Do not remove the World Cup qualification map.-->{{Legend|#0000ff|Team qualified}}{{Legend|#ffcc00|Team eliminated}}{{Legend|#000000|Team withdrew or suspended}}{{Legend|#cccccc|Not a FIFA member}}]] 3m26yva3yyb9wq48a3y4d9eqohm8ue8 384074 384066 2026-06-10T16:27:22Z Ibne maryam 17680 /* ٽيم بيس ڪيمپس */ 384074 wikitext text/x-wiki {{Short description|International men's soccer tournament in North America}} {{Redirect|2026 World Cup|other competitions of that name|2026 World Cup (disambiguation)}} {{Protection padlock|small=yes}} {{Use American English|date=May 2024}} {{Infobox cricket tournament | year = 2026 | tourney_name = FIFA World Cup | other_titles = {{ubl|FIFA World Cup 26|Copa Mundial de la FIFA 2026|Coupe du Monde de la FIFA 2026}} | image = 2026 FIFA World Cup emblem.svg | size = 250x250px | alt = Emblem of the 2026 FIFA World Cup, showing numbers "2" (top) and "6" (bottom) overlayed by the World Cup trophy <!--Do not add flags to country parameters as per WP:INFOBOXFLAG.--> | country = Canada | country2 = Mexico | country3 = United States | dates = June 11 – July 19 | num_teams = 48 | confederations = 6 | venues = 16 | cities = 16 | champion = | count = | second = | third = | fourth = | matches = <!--{{#invoke:Goalscorers|matches|2026 FIFA World Cup}}--> | goals = <!--{{#invoke:Goalscorers|goals|2026 FIFA World Cup}}--> | attendance = <!--{{#invoke:Football attendance summation|main|groups=A-L}}--> | top_scorer = <!--{{#invoke:Goalscorers|topscorer|2026 FIFA World Cup}}--> | player = | goalkeeper = | young_player = | fair_play = | prevseason = [[2022 FIFA World Cup|2022]] | nextseason = ''[[2030 FIFA World Cup|2030]]'' | updated = }} [[File:Vista aérea del Estadio Azteca - 2026 - 02.jpg|thumb| |[[ميڪسيڪو]] ۾ اسٽاڊيو ايزٽيڪا فٽبال اسٽيڊيم، [[ميڪسيڪو شهر]]]] '''2026ع فيفا ورلڊ ڪپ''' (Fifa World Cup 2026) فيفا ورلڊ ڪپ جو 23هون ايڊيشن هوندو، جيڪو چار سالن ۾ ٿيندڙ بين الاقوامي مردن جي [[ايسوسيئيشن فٽبال]] چيمپئن شپ آهي جنهن ۾ [[ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن|فيفا]] جي ميمبر ايسوسيئيشن جي قومي ٽيمون حصو وٺنديون آهن. هي ٽورنامينٽ 11 جون، 2026ع کان 19 جولاءِ، 2026ع تائين ٿيندو.<ref name="Schedule">{{حوالو ويب|date=February 4, 2024|quote=February 4, 2024|archivedate=February 5, 2024}}</ref> ان جي ميزباني گڏيل طور تي اتر آمريڪا جا 16 شهر ڪندا ([[آمريڪا]] ۾ 11، [[ميڪسيڪو]] ۾ 3 ۽ [[ڪينيڊا]] ۾ 2). هي ٽورنامينٽ پهريون فيفا ورلڊ ڪپ هوندو جيڪو ٽن ملڪن جي ميزباني ۾ هوندو ۽ جنهن ۾ پهرين ڀيرا 48 ٽيمون شامل هونديون (سال 2022ع ۾ 32 ٽيمون هيون). [[ماسڪو]] ۾ 68هين فيفا ڪانگريس ۾ آخري ووٽنگ دوران ٽن اتر آمريڪي ملڪن جي "يونائيٽيڊ 2026" جي بولي [[مراڪش]] جي مخالف بولي کي شڪست ڏني. اهو سال 2002ع کان پوءِ پهريون مردن جو فٽبال ورلڊ ڪپ هوندو جيڪو هڪ کان وڌيڪ ملڪن پاران گڏيل طور تي ميزباني ڪيو ويندو. سال 1970ع ۽ 1986ع جي ٽورنامينٽ جي پنهنجي ماضي جي ميزباني سان، ميڪسيڪو پهريون ملڪ بڻجي ويندو جيڪو ٽي ڀيرا مردن جي ورلڊ ڪپ جي ميزباني يا گڏيل ميزباني ڪندو. آمريڪا اڳ ۾ سال 1994ع ۾ مردن جي فٽبال ورلڊ ڪپ جي ميزباني ڪئي هئي. ان جي ابتڙ، ڪينيڊا ۾ اهو پهريون ڀيرو هوندو ته ملڪ مردن جي ٽورنامينٽ جي ميزباني يا گڏيل ميزباني ڪندو. [[قطر]] ۾ سال 2022ع ورلڊ ڪپ نومبر ۽ ڊسمبر ۾ منفرد طور تي منعقد ٿيڻ کان پوءِ هي تقريب پنهنجي روايتي [[اتريون اڌ گول|اتر اڌ گول]] جي اونهاري جي شيڊول ڏانهن موٽندي. ميزبان ملڪن جي حيثيت سان، ڪينيڊا، ميڪسيڪو ۽ آمريڪا سڀ ئي فائنل رائونڊ لاء پاڻمرادو قابليت حاصل ڪري ورتا آهن. [[ڪيپ ورڊي|ڪيپ وردي]]، [[ڪوراساؤ]]، [[اردن]] ۽ [[ازبڪستان]] سڀئي ورلڊ ڪپ جي فائنل رائونڊ ۾ پهرين ڀيرا ڪواليفائي ڪيا آهن ۽ حصو وٺندا. [[ارجنٽائن]] دفاعي چيمپيئن آهي، جنهن سال 2022ع ۾ پنهنجو ٽيون ورلڊ ڪپ ٽائيٽل کٽيو هو. ==فارميٽ ۽ توسيع== ٽورنامينٽ کي وڌائڻ جو خيال 2013 جي شروعات ۾ ان وقت جي يوئيفا صدر مشيل پلاٽيني پاران ۽ 2016 ۾ فيفا صدر گياني انفنٽينو پاران پڻ تجويز ڪيو ويو هو. تجويز جي مخالفن دليل ڏنو ته کيڏيل ميچن جو تعداد اڳ ۾ ئي ناقابل قبول سطح تي هو ته توسيع ميچن جي معيار کي خراب ڪندي ۽ اهو فيصلو راندين جي خدشن جي بدران سياسي بنيادن تي ڪيو ويو. انفنٽينو تي الزام لڳايو ته هو پنهنجي چونڊ کٽڻ لاءِ ورلڊ ڪپ ۾ وڌيڪ ملڪن کي آڻڻ جو واعدو استعمال ڪري رهيو آهي. هن ايڊيشن سان شروع ڪندي فيفا ورلڊ ڪپ 48 ٽيمن تائين وڌايو ويو (گذريل ست ٽورنامينٽ جي مقابلي ۾ 16 ٽيمن جو اضافو). ٽيمن کي چار ٽيمن جي ٻارهن گروپن ۾ ورهايو ويندو. هر گروپ ۾ مٿين ٻن ٽيمن سان ۽ اٺ بهترين ٽئين نمبر تي ايندڙ ٽيمون 32 جي نئين دور (round) ۾ ترقي ڪنديون. جيئن 14 مارچ 2023 تي فيفا ڪائونسل پاران منظور ڪيو ويو. هي پهرين توسيع ٿيڻ لاءِ ۽ 1998 کان وٺي فارميٽ ۾ تبديلي لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي. کيڏيل ميچن جو ڪُل تعداد 64 کان وڌي 104 ٿي ويندو ۽ آخري چئن تائين پهچڻ وارين ٽيمن پاران کيڏيل ميچن جو تعداد ست کان وڌي اٺ ٿي ويندو. ٽورنامينٽ 39 ڏينهن تائين هلندو (2014 ۽ 2018 جي ​​ٽورنامينٽ جي 32 ڏينهن کان وڌي). هر ٽيم اڃا تائين ٽي گروپ ميچ کيڏندي. فائنل اسڪواڊ ۾ شامل رانديگرن لاءِ ڪلب سطح تي آخري ميچ جو ڏينهن 24 مئي 2026 آهي. ڪلبن کي , 30 مئي تائين ڪانٽينينٽل ڪلب مقابلي جي فائنل ۾ حصو وٺندڙ رانديگرن کي استثنا سان, 25 مئي تائين پنهنجن رانديگرن کي آزاد ڪرڻو پوندو. 56 ڏينهن (گڏيل آرام، رليز ۽ ٽورنامينٽ جي دورن جا) 2010، 2014 ۽ 2018 جي ​​ٽورنامينٽ وانگر ئي رهندا. ===ٻيا توسيع فارميٽ ڳوليا ويا=== 48 ٽيمن تائين توسيع اڳ ۾ ئي 10 جنوري 2017 تي منظور ڪئي وئي هئي، جڏهن شروعاتي طور تي اهو فيصلو ڪيو ويو هو ته ٽورنامينٽ ۾ 3 ٽيمن جا 16 گروپ ۽ ڪل 80 ميچ شامل هوندا، هر گروپ جون مٿيون ٻه ٽيمون 32 جي رائونڊ ۾ اڳتي وڌنديون. هن بعد ۾ تبديل ٿيل فارميٽ تحت، هر ٽيم جي ميچن جو وڌ ۾ وڌ تعداد ست رهي ها، پر هر ٽيم اڳ جي ڀيٽ ۾ هڪ گهٽ گروپ ميچ کيڏي ها. ٽورنامينٽ اڃا تائين 32 ڏينهن اندر مڪمل ٿي چڪو هوندو. هي فارميٽ شروعاتي طور تي ٽن ٻين تجويزن، 40 کان 48 ٽيمن تائين، 76 کان 88 ميچن تائين ۽ هر ٽيم جي هڪ کان چار گهٽ ۾ گهٽ ميچن تائين, تي چونڊيو ويو هو. هن فارميٽ جي نقادن دليل ڏنو ته ٽن ٽيمن جي گروپن جي استعمال سان ٻن ٽيمن جي ترقي سان ٽيمن جي وچ ۾ سازش جو خطرو تمام گهڻو وڌي ويو. هن فيفا کي تجويز ڪيو ته گروپ اسٽيج ۾ ڊرا کي روڪڻ لاءِ پينلٽي شوٽ آئوٽ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جيتوڻيڪ تڏهن به ڪجهه سازش جو خطرو برقرار رهندو ۽ هڪ امڪان پيدا ٿيندو ته ٽيمون جان بوجھ ڪري ڪنهن حریف کي ختم ڪرڻ لاءِ شوٽ آئوٽ وڃائي ڇڏين. ==شيڊول== '''خميس: 11 جون، 2026:''' # {{پرچم|ميڪسيڪو}} بمقابلہ [[ڏکڻ آفريڪا]]'''[[ڏکڻ آفريڪا]]''' (1:00 وڳي UTC−6، [[اسٽاديو ازٽيڪا]]، [[ميڪسيڪو سٽي]]، ريفري: ولٽن سمپائيو، [[برازيل]]) # '''[[ڏکڻ ڪوريا]]''' بمقابلہ [[چيڪ ريپبلڪ]]'''[[چيڪ ريپبلڪ]]''' (8:00 وڳي UTC−6، [[اسٽاديو اڪرون]]، [[زاپوپان]]، ريفري: امين محمد عمر، [[مصر]]) '''جمعو: 12 جون، 2026:''' # {{پرچم|ڪينيڊا}} بمقابلہ [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|'''بوسنيا ۽ هرزيگووينا''']] (3:00 وڳي UTC−4، بي ايم او فيلڊ، [[ٽورنٽو]]، ريفري: فيڪنڊو ٽيلو، [[ارجنٽائن]]) '''ڇنڇر: 13 جون 2026ع:''' # {{flag|Haiti}} بمقابلہ {{پرچم|اسڪاٽلينڊ}} (گروپ سي - بوسٽن اسٽيڊيم، [[آمريڪا]] # {{پرچم|آسٽريليا}} بمقابلہ {{پرچم|ترڪي}} (گروپ ڊي - بي سي پليس وينڪوور، [[ڪينيڊا]] # {{پرچم|برازيل}} بمقابلہ {{پرچم|مراڪش}} (گروپ سي - نيو يارڪ نيو جرسي اسٽيڊيم) # {{پرچم|قطر}} بمقابلہ {{پرچم|سوئٽزرلينڊ}} (گروپ بي - سان فرانسسڪو بي ايريا اسٽيڊيم) '''آچر، 14 جون 2026ع''': # {{پرچم|آئيوري ڪوسٽ}} بمقابلہ {{پرچم|ايڪواڊور}}(گروپ اي - فلاڊيلفيا اسٽيڊيم) # {{پرچم|جرمني}} بمقابلہ {{flagicon|Curaçao}} [[ڪيوريسو]] (گروپ اي - هوسٽن اسٽيڊيم) # {{flag|Netherlands}} بمقابلہ {{پرچم|جاپان}} (گروپ ايف - ڊلاس اسٽيڊيم) # {{پرچم|سويڊن}} بمقابلہ {{flag|Tunisia}} (گروپ ايف - ايسٽاڊيو مونٽيري) '''سومر، 15 جون 2026ع''': # '''[[سعودي عرب]]''' بمقابلہ {{flagicon|Uruguay}} [[يوراگوئي]] (گروپ ايڇ – ميامي اسٽيڊيم) # {{پرچم|اسپين}} بمقابلہ [[ڪيپ ورڊي]]'''[[ڪيپ ورڊي]]''' (گروپ ايڇ – اٽلانٽا اسٽيڊيم) # {{پرچم|ايران}} بمقابلہ {{پرچم|نيوزي لينڊ}} (گروپ جي – لاس اينجلس اسٽيڊيم) # {{پرچم|بيلجيم}} بمقابلہ {{پرچم|مصر}} (گروپ جي – سياٽل اسٽيڊيم '''اڱارو، 16 جون 2026ع''': # {{پرچم|فرانس}} بمقابلہ {{پرچم|سينيگال}} (گروپ I – نيو يارڪ نيو جرسي اسٽيڊيم) # {{پرچم|عراق}} بمقابلہ {{پرچم|ناروي}} (گروپ I – بوسٽن اسٽيڊيم) # {{پرچم|ارجنٽائن}} بمقابلہ {{پرچم|الجزائر}} (گروپ جي – ڪنساس سٽي اسٽيڊيم) # {{پرچم|آسٽريا}} بمقابلہ {{پرچم|اردن}} (گروپ جي – سان فرانسسڪو بي ايريا اسٽيڊيم) '''اربع، 17 جون 2026ع''': # {{پرچم|گھانا}} بمقابلہ {{flag|Panama}} (گروپ ايل – ٽورانٽو اسٽيڊيم) # {{پرچم|انگلينڊ}} بمقابلہ {{پرچم|ڪروشيا}} (گروپ ايل – ڊيلاس اسٽيڊيم) # {{پرچم|پرتگال}} بمقابلہ [[جمهوريا ڪانگو]]'''[[جمهوريا ڪانگو]]''' (گروپ ڪي – هوسٽن اسٽيڊيم) # {{پرچم|ازبڪستان}} بمقابلہ {{پرچم|ڪولمبيا}} (گروپ ڪي – ميڪسيڪو سٽي اسٽيڊيم) 18 جون، 2026: # 12:00 وڳي UTC−4 * چيڪ ريپبلڪ بمقابلہ ڏکڻ آفريڪا. * مرسڊيز بينز اسٽيڊيم، اٽلانٽا. # 18 جون، 2026 * 7:00 وڳي UTC-6 * ميڪسيڪو بمقابله ڏکڻ ڪوريا. * اسٽيڊيو اڪرون، زپوپان. # جون 24، 2026 # 7:00 پي ايم UTC-6 * چيڪ ريپبلڪ بمقابله ميڪسيڪو. * Estadio Azteca، ميڪسيڪو سٽي. # جون 24، 2026 * 7:00 پي ايم UTC-6 * ڏکڻ آفريڪا بمقابله ڏکڻ ڪوريا. اسٽيڊيو BBVA، گادالپ. ==ٽيمون== "يونائيٽيڊ بڊ" جا عملدارن جو چوڻ آهي ته ٽنهي ميزبان ملڪن کي خودڪار داخلا ڏني ويندي.<ref name="bid_cities">{{Cite web |title=United 2026 bid book |url=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |publisher=united2026.com |access-date=April 30, 2018 |archive-date=September 15, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210915131958/https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |url-status=live}}</ref> <small>31</small> آگسٽ <small>2022</small>ع تي، فيفا جو صدر گياني انفنٽينو تصديق ڪئي ته اتر آمريڪا جي فٽبال فيڊريشن، ڪنڪاڪئف (<small>CONCACAF</small>) جون ميمبر 6 ٽيمون ورلڊ ڪپ لاءِ قابليت حاصل ڪنديون، جن ۾ امريڪا، ڪينيڊا ۽ ميڪسيڪو خودڪار طور سان ميزبان طور قابليت حاصل ڪندا.<ref>{{cite web |url=https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026 |title=Presidente de la FIFA confirma cantidad de plazas de Concacaf para el Mundial de 2026 |language=es |website=ESPN Deportes |date=August 31, 2022 |access-date=October 18, 2022 |archive-date=September 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922004259/https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last=Vargas |first=Dinia |date=August 31, 2022 |title=Infantino anuncia cuántos cupos tendrá la Concacaf para el Mundial de 2026 |url=https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220831205624/https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/ |archive-date=August 31, 2022 |access-date=October 18, 2022 |website=CRHoy.com |language=es}}</ref> هن جي تصديق <small>14</small> فيبروري <small>2023</small>ع تي فيفا جي ڪونسل پاران ڪئي وئي.<ref>{{cite news |url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football |title=FIFA Council highlights record breaking revenue in football |publisher=[[FIFA]] |date=February 14, 2023 |access-date=February 14, 2023 |archive-date=February 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230214163245/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football |url-status=live}}</ref><ref name=":0">{{cite news |url=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/ |title=FIFA confirms U.S., Mexico, Canada automatically in '26 World Cup |work=[[Reuters]] |date=February 14, 2023|access-date=February 14, 2023|archive-date=February 15, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215070258/https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/|url-status=live}}</ref> <small>67</small>هين فيفا ڪانگريس کان فوري طور تي، فيفا ڪائونسل [[بحرين]] جي شهر [[منامه|مناما]] ۾ هڪ اجلاس ۾ سلاٽ مختص ڪرڻ جي منظوري ڏني.<ref>{{cite web |date=March 30, 2017 |title=World Cup 2026: Fifa reveals allocation for 48-team tournament |url=https://www.bbc.com/sport/football/39448474 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170330224520/http://www.bbc.com/sport/football/39448474 |archive-date=March 30, 2017 |publisher=BBC}}</ref> ان ۾ هڪ پلي آف ٽورنامينٽ شامل هو جنهن ۾ ڇهه ٽيمون شامل هيون ته جيئن آخري ٻن فيفا ورلڊ ڪپ جڳهن جو فيصلو ڪري سگهن.<ref name="fifa_council">{{Cite web |date=May 9, 2017 |title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup |url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html |archive-date=June 18, 2017 |publisher=FIFA}}</ref> پلي آف ۾ ڇهن ٽيمن ۾ يورپي فيڊريشن (<small>UEFA</small>) کان سواءِ هر ڪنفيڊريشن مان هڪ ٽيم شامل هئي ۽ ميزبان ملڪن جي ڪنڪاڪئف ڪنفيڊريشن (<small>CONCACAF</small>) مان هڪ اضافي ٽيم شامل هئي. ٽيمن مان ٻن کي عالمي درجه بندي جي بنياد تي ڌار ڪيو ويو ۽ انهن ٻن فيفا ورلڊ ڪپ برٿ لاءِ چئن غير سيڊڊ ٽيمن جي وچ ۾ ٻن ناڪ آئوٽ ميچن جي فاتحن سان کيڏيو. چار ميچن جو ٽورنامينٽ ميڪسيڪو ۾ کيڏيو ويو، جيڪو ميزبان ملڪن مان هڪ آهي<ref name="slot">{{cite web |date=March 30, 2017 |title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup |url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254 |access-date=August 5, 2022 |publisher=FIFA |archive-date=June 19, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220619161123/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254 |url-status=live}}</ref> ۽ ان کي فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ ٽيسٽ ايونٽ طور پڻ استعمال ڪيو ويو. سلاٽ مختص ڪرڻ جي تصديق سان او ايف سي کي پهريون ڀيرو فائنل ٽورنامينٽ ۾ هڪ ضمانتي جاءِ ملي: سال <small>2026</small>ع فيفا ورلڊ ڪپ پهريون ٽورنامينٽ هوندو جنهن ۾ سڀني ڇهين ڪنفيڊريشنن کي گهٽ ۾ گهٽ هڪ ضمانتي جاءِ ملي هوندي ۽ <small>2010</small>ع جي ايڊيشن کان پوءِ پهريون ڀيرو جنهن ۾ سڀني ڪنفيڊريشنن وٽ هڪ ٽيم ورلڊ ڪپ فائنل لاءِ قابليت حاصل ڪئي آهي.<ref name="slot" /> <small>48</small> قابليت رکندڙ ٽيمن مان، <small>2022</small>-<small>2025</small>ع جي ايڊيشن ۾ پڻ نظر آيا، جن ۾ نمايان شامل آهن: * [[ڪيپ ورڊي]]، [[ڪوراساؤ]]، [[اردن]] ۽ [[ازبڪستان]] سڀئي ورلڊ ڪپ ۾ پنهنجون ڊيبيو ڪندا.<ref>{{cite web |date=October 13, 2025 |title=Cabo Verde seal historic World Cup qualification |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/cabo-verde-qualify |access-date=October 14, 2025 |publisher=FIFA}}</ref><ref name=":2">{{cite news |last=Wilson |first=Jonathan |title=Curaçao complete fairytale with battling draw in Jamaica to qualify for World Cup |url=https://www.theguardian.com/football/2025/nov/19/curacao-complete-fairytale-with-battling-draw-in-jamaica-to-qualify-for-world-cup |access-date=November 19, 2025 |work=The Guardian}}</ref><ref>{{Cite news |last=Millar |first=Colin |date=June 5, 2025 |title=Uzbekistan, Jordan qualify for World Cup for first time |url=https://www.nytimes.com/athletic/6229851/2025/06/05/uzbekistan-world-cup-qualification-2026/ |access-date=November 19, 2025 |department=[[The Athletic]] |work=[[The New York Times]] |issn=0362-4331}}</ref> * [[قطر]] پهريون ڀيرو قابليت ذريعي ٽورنامينٽ ۾ پهتو، ڇاڪاڻ ته ان جو واحد پوئين ظهور <small>2022</small>ع ۾ ميزبان طور هو.<ref>{{cite web |date=October 14, 2025 |title=Qatar and Saudi Arabia qualify for 2026 World Cup |url=https://global.espn.com/football/story/_/id/46597037/qatar-saudi-arabia-qualify-2026-fifa-world-cup|access-date=October 15, 2025 |website=ESPN |agency=Associated Press}}</ref> * [[جمهوريا ڪانگو|جمهوري جمهوريه ڪانگو]] ۽ [[هيٽي]] <small>1974</small>ع ۾ پنهنجي واحد پوئين ٽورنامينٽ ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ ٽورنامينٽ ۾ واپس آيا.<ref name=":2" /><ref>{{cite web |last=Williams |first=Ian |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cn43qqy9z8xo |title=Tuanzebe sends DR Congo back to World Cup after 52 years |date=March 31, 2026 |access-date=March 31, 2026 |website=BBC Sport}}</ref> * [[عراق]] <small>1986</small>ع ۾ پنهنجي واحد پوئين ٽورنامينٽ ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ ٽورنامينٽ ۾ واپس آيا.<ref>{{cite web |last=Luckings |first=Steve |url=https://www.thenationalnews.com/sport/2026/04/01/iraq-beat-bolivia-to-qualify-for-2026-fifa-world-cup/ |title=Iraq beat Bolivia to qualify for 2026 Fifa World Cup |date=March 31, 2026 |access-date=March 31, 2026 |website=The National News}}</ref> * [[آسٽريا]]، [[ناروي]] ۽ [[اسڪاٽلينڊ]] آخري ڀيرو <small>1998</small>ع ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ ٽورنامينٽ ۾ واپس آيا.<ref>{{Cite news |date=November 16, 2025 |title=Norway Qualifies for 2026 World Cup and Sends Italy To Dreaded Playoff |url=https://www.foxsports.com/stories/soccer/norway-qualifies-2026-world-cup-sends-italy-dreaded-playoff |access-date=November 16, 2025 |work=Fox Sports}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/uefa-qualifiers-review-matchday-10-november-18 |title=Austria, Belgium, Scotland, Spain and Swiss reach World Cup |publisher=FIFA|access-date=November 19, 2025}}</ref> * [[ترڪي]] <small>2002</small>ع ۾ ٽئين نمبر تي رهڻ کان پوءِ پهريون ڀيرو قابليت حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/02a3-2047a70882b5-871b4ed13110-1000--kosovo-0-1-turkiye-highlights-turkiye-qualify-for-2026-world/ |title=Kosovo 0–1 Türkiye highlights: Türkiye qualify for 2026 World Cup finals after play-off win |date=March 31, 2026 |access-date=March 31, 2026 |publisher=UEFA}}</ref> * [[چيڪ جمهوريا|چيڪ ريپبلڪ]] <small>2006</small>ع کان پوءِ پهريون ڀيرو قابليت حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/02a3-2047bcf476d8-369543fe9786-1000--czechia-2-2-denmark-highlights-3-1-on-pens-czechia-book-202/ |title=Czechia 2–2 Denmark highlights (3–1 on pens): Czechia book 2026 World Cup spot with play-off final win |date=March 31, 2026 |access-date=March 31, 2026 |publisher=UEFA}}</ref> * [[نيوزيلينڊ|نيوزي لينڊ]]، [[پيراگوئي]] ۽ [[ڏکڻ آفريڪا]] (<small>2010</small>ع ورلڊ ڪپ جو ميزبان) سال <small>2010</small>ع ۾ آخري ڀيرو حصو وٺڻ کان پوءِ واپس آيا.<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/south-africa-qualify |title=The Boys are back in town |publisher=FIFA|access-date=November 19, 2025 |date=October 14, 2025}}</ref> ڏکڻ آفريڪا <small>2002</small>ع کان پوءِ پنهنجي پهرين ڪامياب قابليت مهم حاصل ڪئي جڏهن ته نيوزيلينڊ قابليت حاصل ڪرڻ واري سڀ کان گهٽ درجه بندي واري ٽيم آهي، <small>85</small>هين نمبر تي آهي.<ref>{{Cite news |last=Bailey |first=Michael |date=March 30, 2026 |title=The odds are stacked against New Zealand, the World Cup's lowest-ranked team. But they are chasing history |url=https://www.nytimes.com/athletic/7157317/2026/03/30/new-zealand-world-cup/ |access-date=April 9, 2026 |department=[[The Athletic]] |work=[[The New York Times]]}}</ref> * [[الجزائر|الجيريا]]، [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسنيا ۽ هرزيگوينا]] ۽ [[آئيوري ڪوسٽ]] <small>2014</small>ع کان پوءِ پهريون ڀيرو ڪواليفائي ڪيو. بوسنيا <small>2014</small>ع جي ورلڊ ڪپ کان پوءِ ڪنهن وڏي ٽورنامينٽ لاءِ پنهنجو پهريون ڪامياب قابليت وارو عمل حاصل ڪيو. * [[ڪولمبيا]]، [[مصر]]، [[پاناما]] ۽ [[سويڊن]] <small>2022</small>ع ۾ پوئين ٽورنامينٽ وڃائڻ کان پوءِ واپس آيا. ان کان علاوه، چار ڀيرا چيمپيئن [[اٽلي]] يورپي پلي آف فائنل ۾ [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسنيا ۽ هرزيگوينا]] کان پينلٽيز تي شڪست کائڻ کان پوءِ ٻاهر نڪتو لڳاتار ٽن ورلڊ ڪپن کان محروم ٿيندڙ پهريون اڳوڻو چيمپيئن بڻجي ويو.<ref>{{cite web |last=Bandini |first=Nicky |url=https://www.theguardian.com/football/2026/mar/31/bosnia-herzegovina-italy-world-cup-2026-qualifying-playoff-match-report |title=Italy miss out on World Cup again after Bosnia and Herzegovina's shootout triumph |date=March 31, 2026 |access-date=April 3, 2026 |website=The Guardian}}</ref> سال <small>2018</small>ع ۽ <small>2022</small>ع وانگر, اٽلي واحد اڳوڻو چيمپيئن هو، جيڪا قابليت حاصل نه ڪري سگهيو. [[ڪوسٽا ريڪا]] <small>2010</small>ع کان پوءِ پهريون ڀيرو قابليت حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام ٿيو. جڏهن ته [[ڪيمرون]]، [[ڊينمارڪ]]، [[پولينڊ]]، [[سربيا]] ۽ [[ويلز]] (جيڪي سڀ <small>2022</small>ع ۾ قابليت حاصل ڪئي) پڻ سال <small>2026</small>ع جي ٽورنامينٽ لاءِ قابليت حاصل نه ڪري سگهيا.<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/teams-eliminated-on-the-road-to-fifa-world-cup-26 |title=Eliminated teams in FIFA World Cup 2026 qualifying |publisher=FIFA |date=March 26, 2025 |access-date=May 21, 2026}}</ref> ٽيمون جيڪي قابليت حاصل ڪيون، علائقي جي لحاظ کان ترتيب ڏنل: '''ايشيا فٽبال ڪنفيڊريشن''' (<small>AFC</small>): * {{flag|Australia}} * {{flag|Iran}} * {{flag|Iraq}} * {{flag|Japan}} * {{flag|Jordan}} * {{flag|Qatar}} * {{پرچم|ڏکڻ ڪوريا}} * [[سعودي عرب]] * {{flag|Uzbekistan}} (پهرين ڀيرا) '''آفريقي فٽبال ڪنفيڊريشن:''' (CAF) * {{flag|Algeria}} * {{flag|Egypt}} * {{flag|Tunisia}} * {{flag|Morocco}} * {{flag|Senegal}} * {{flag|Ghana}} * {{flag|Ivory Coast}} * [[ڪيپ ورڊي|ڪيپ وردي]] (<small>پهرين ڀيرا</small>) * [[جمهوريا ڪانگو|جمهوري جمهوريه ڪانگو]] * [[ڏکڻ آفريڪا]] '''اتر ۽ وچ آمريڪا فٽبال ڪنفيڊريشن:''' (<small>CONCACAF</small>) * {{پرچم|ڪينيڊا}} (<small>شریک ميزبان</small>) * [[ڪوراساؤ]] (<small>پهريون ڀيرو</small>) * {{پرچم|ميڪسيڪو}} (<small>شریک ميزبان</small>) * {{پرچم|آمريڪا}} (<small>شریک ميزبان</small>) * {{flag|Panama}} * {{flag|Haiti}} '''ڏکڻ آمريڪا ('''<small>CONMEBOL)</small> * {{flag|Argentina}} * {{flag|Brazil}} * {{flag|Colombia}} * {{flag|Ecuador}} * {{flag|Paraguay}} * {{flagicon|Uruguay}} [[يوراگوئي]] '''اوشيانا فٽبال ڪنفيڊريشن:''' (<small>OFC</small>) * {{flag|New Zealand}} '''يورپ:''' (<small>UEFA</small>) * {{flag|England}} * {{flag|Austria}} * {{flag|Belgium}} * [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا]] * {{flag|Croatia}} * {{flag|France}} * {{flag|Netherlands}} * {{flag|Norway}} * {{flag|Germany}} * {{flag|Scotland}} * {{flag|Sweden}} * {{flag|Switzerland}} * {{flag|Spain}} * {{flag|Turkey}} * [[چيڪ جمهوريا|چيڪ ريپبلڪ]] ===ڊرا (Draw)=== ڊرا 5 ڊسمبر 2025ع تي [[واشنگٽن، ڊي سي|واشنگٽن ڊي سي]] ۾ ڪينيڊي سينٽر ۾ منعقد ٿيو. ڊرا جي تقريب فيفا پاران پهرين پيش ڪرڻ سان شروع ٿي. ڊرا جي تقريب جي شروعات فيفا پاران آمريڪا جي صدر ڊونلڊ ٽرمپ کي پهريون (۽ واحد) فيفا امن انعام پيش ڪرڻ سان ٿي.<ref name="Guardian-main">{{cite news |last1=Graham |first1=Bryan Armen |last2=Beaumont |first2=Peter |date=December 5, 2025 |title=Trump awarded inaugural Fifa peace prize at World Cup draw in Washington |url=https://www.theguardian.com/football/2025/dec/05/fifa-peace-prize-trump-world-cup-infantino |access-date=December 6, 2025 |work=The Guardian |location=London}}</ref> هڪ اهڙو انعام جنهن انساني حقن جي گروپن، تجزيه نگارن ۽ ٻين جي وچ ۾ جاچ ۽ تڪرار کي تيز ڪيو.<ref name="AJ-Analysis">{{cite news |last=Harb |first=Ali |date=December 6, 2025 |title=Infantino's 'Peace Prize' to Trump raises questions about FIFA's neutrality |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/6/infantinos-peace-prize-to-trump-raises-questions-about-fifas-neutrality |access-date=December 6, 2025 |work=Al Jazeera}}</ref><ref name="Amnesty">{{cite web |title=Global: FIFA needs to act on human rights |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2025/12/global-fifa-needs-to-act-on-human-rights/ |website=Amnesty International |date=December 4, 2025 |access-date=December 6, 2025}}</ref><ref name="NewHumanitarian" /> 48 ٽيمن کي 12 جي چئن برتنن (pots) ۾ ورهايو ويو. برتن 1 ۾ ٽي ميزبان ۽ نومبر 2025 جي فيفا مردن جي عالمي درجه بندي مان مٿين نو ٽيمون شامل هيون. برتن 2، 3، ۽ 4 ۾ درجه بندي جي مطابق باقي ٽيمون شامل هيون. يو اي ايف اي (UEFA) پلي آف جا چار فاتح ۽ انٽر ڪنفيڊريشن پلي آف جا ٻه فاتح ڊرا جي وقت معلوم نه هئا ۽ ان ڪري خودڪار طريقي سان برتن 4 ۾ مختص ڪيا ويا. 12 گروپ بي ترتيب طور تي چار برتنن مان هر هڪ مان هڪ ٽيم چونڊي ٺاهيا ويا. فيفا جو "عام اصول، جڏهن به ممڪن هجي"، اهو هو ته ڪنهن به گروپ ۾ ساڳئي ڪنفيڊريشن مان هڪ کان وڌيڪ ٽيم نه هئي. هي اصول يو اي ايف اي کانسواءِ سڀني ڪنفيڊريشنن تي لاڳو هو؛ هر گروپ کي هڪ يا ٻه يو اي ايف اي ٽيمون ان ۾ شامل ڪرڻ جي ضرورت هئي.<ref>{{cite web |url=https://inside.fifa.com/organisation/media-releases/procedures-final-draw-world-cup-2026-revealed |title=Procedures for the Final Draw for the FIFA World Cup 2026 revealed |publisher=FIFA |date=November 25, 2025 |access-date=November 25, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/2d1a1ac7bab78995/original/Draw-Procedures-for-the-FIFA-World-Cup-2026.pdf |title=Draw Procedures for the FIFA World Cup 2026 |publisher=FIFA |date=November 25, 2025 |access-date=November 25, 2025}}</ref> ٽنهي ميزبان ملڪن کي شيڊولنگ جي مقصدن لاءِ ٽن گروپن ۾ اڳ ۾ ئي مختص ڪيو ويو هو. ميڪسيڪو کي گروپ اي ۾ رکيو ويو هو ۽ ٽورنامينٽ جو افتتاحي ميچ 11 جون تي ايسٽاڊيو ازٽيڪا ۾ کيڏندا. ڪينيڊا ۽ آمريڪا کي گروپ بي ۽ ڊي ۾ ترتيب وار رکيو ويو هو. اهي ٽورنامينٽ جا ٽيون ۽ چوٿون ميچ ترتيب وار 12 جون تي کيڏندا.<ref>{{Cite news |last1=Bushnell |first1=Henry |last2=Crafton |first2=Adam |date=August 22, 2025 |title=2026 World Cup draw to be held at Kennedy Center, President Trump announces |url=https://www.nytimes.com/athletic/6569842/2025/08/22/world-cup-draw-kennedy-center-trump-infantino/ |access-date=August 22, 2025 |work=The New York Times |issn=0362-4331 |url-access=limited}}</ref> انٽر ڪنفيڊريشن پلي آف جي ٽنهي امڪاني فاتحن تي ڪنفيڊريشن جي پابندي لاڳو ڪئي وئي. فيفا اهو پڻ اعلان ڪيو ته، "مقابلي جي توازن کي يقيني بڻائڻ جي مفاد ۾"، سيمي فائنل (نڪ آئوٽ بريڪٽ جا پاسا) لاءِ ٻه الڳ الڳ رستا قائم ڪيا ويا. ان جي بنياد تي، رينڪنگ ۾ پهرين نمبر تي (اسپين) ۽ ٻئي نمبر تي (ارجنٽائن) ٽيمن کي بي ترتيب طور تي مخالف رستن ۾ گروپن ۾ ٺاهيو ويو، جيئن ٽئين نمبر تي (فرانس) ۽ چوٿين نمبر تي (انگلينڊ) ٽيمون هيون. تنهن ڪري، جيڪڏهن ٽيمن جا اهي جوڙا پنهنجا گروپ کٽي وڃن ٿا، ته اهي فائنل تائين نه ملندا، جڏهن ته چارئي سيمي فائنل تائين نه ملندا. ڊرا پوٽ 1 سان شروع ٿيو ۽ پوٽ 4 سان ختم ٿيو، هر ٽيم کي چونڊيو ويو ۽ پوءِ الفابيٽ جي لحاظ کان پهرين دستياب گروپ ۾ مختص ڪيو ويو. ميچ شيڊول جي مقصد لاءِ، پوٽ 1 ٽيمون خودڪار طريقي سان هر گروپ جي پوزيشن 1 ۾ ٺاهيا ويا. باقي پوٽس لاءِ، فيفا هڪ اڳواٽ مقرر ڪيل نمونو قائم ڪيو ته جيئن ٽيمن جي پوزيشن کي انهن جي پوٽ ۽ ان گروپ جي بنياد تي بيان ڪري سگهجي جنهن ۾ اهي ٺاهيا ويا هئا. 2026 فيفا ورلڊ ڪپ سيڊنگ.<ref name="NewHumanitarian">{{cite news |title=Asia's deadly rains, Haiti's election plan, and Trump's peace prize – Cheat sheet |url=https://www.thenewhumanitarian.org/news/2025/12/05/asia-deadly-rains-haiti-election-plan-trump-peace-prize-cheat-sheet |work=The New Humanitarian |date=December 5, 2025 |access-date=December 6, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Smith |first=David |date=December 5, 2025 |title=Trump wins his peace prize from Fifa – any chance of a VAR review? |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/dec/05/trump-peace-prize-fifa-world-cup |access-date=December 9, 2025 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> === ٽيم بيس ڪيمپس === ورلڊ ڪپ ٽورنامينٽ کان اڳ ۽ دوران رهڻ ۽ تربيت ڏيڻ لاءِ 48 قومي اسڪواڊ پاران بيس ڪيمپس استعمال ڪيا ويندا.<ref name="Team Base camps">{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/base-camps-potential-locations |title=FIFA shares potential World Cup 26 Team Base Camp locations|access-date=June 12, 2024 |website=fifa.com |date=June 12, 2024|archive-date=June 12, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612215436/https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/base-camps-potential-locations|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web |url=https://inside.fifa.com/about-fifa/organisation/news/fifa-world-cup-26-tm-expands-team-base-camp-brochure-26-new-options-added |title=FIFA World Cup 26 expands Team Base Camp brochure: 26 new options added |publisher=FIFA |date=November 21, 2024 |access-date=January 15, 2025 |archive-date=November 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241121220113/https://inside.fifa.com/about-fifa/organisation/news/fifa-world-cup-26-tm-expands-team-base-camp-brochure-26-new-options-added |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://inside.fifa.com/organisation/news/14-new-team-base-camp-options-world-cup-2026 |title=14 new Team Base Camp options added as road to 2026 continues |date=April 17, 2025 |website=inside.fifa.com|archive-date=April 17, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250417180742/https://inside.fifa.com/organisation/news/14-new-team-base-camp-options-world-cup-2026|url-status=live}}</ref> مقابلي جي جڳهن تي لاڳو ٿيندڙ نالي جي حقن جي اسپانسرز جي پابندي وانگر، ڪجهه تربيتي سهولتن جا نالا پڻ فيفا پاران تبديل ڪيا ويا.<ref>{{Cite news |date=May 26, 2026 |title=FIFA World Cup 2026™ Team Base Camp Training Sites footprint finalised |url=https://inside.fifa.com/organisation/media-releases/world-cup-2026-team-base-camps-tbc-48-nations-usa-mexico-canada |access-date=May 27, 2026 |work=[[FIFA]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Schirgi |first=Heimo |title=Team Base Camp brochure |url=https://fwc26teambasecamps.fifa.com |access-date=October 23, 2025 |website=FIFA}}</ref> {|class="wikitable sortable mw-collapsible" |+ٽيم بيس ڪيمپس جي فهرست |- !ٽيم !هوٽل !ٽريننگ سائيٽ |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|ALG|avar=fb}}<ref name="FOX4">{{Cite web |last1=Jackson |first1=Malik |date=January 21, 2026 |title=Argentina, England, Netherlands, Algeria to base 2026 World Cup camps in Kansas City metro: Sources |url=https://fox4kc.com/sports/2026-world-cup/argentina-england-netherlands-to-base-2026-world-cup-camps-in-kansas-city-metro-sources/vMxgM5ajHGE |access-date=January 25, 2026 |website=Fox4 Kansas City |last2=Kuntz |first2=Harold |last3=Holt |first3=John|orig-date=January 20, 2026}}</ref> '''[[الجزائر]]''' | دي اوريڊ لارنس، لارنس، [[ڪنساس]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | يونيورسٽي آف ڪنساس،<ref>{{Cite web |title=Rock Chalk Park |url=https://places.ku.edu/buildings/rock-chalk-park |access-date=January 25, 2026 |website=The University of Kansas}}</ref>، لارنس، ڪنساس، آمريڪا |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|ARG|avar=fb}} '''[[ارجنٽائن]]'''<ref name="KCStar">{{cite news |last1=Grathoff |first1=Pete |title=Here is when teams with a World Cup base camp in KC are expected to arrive |url=https://www.kansascity.com/sports/spt-columns-blogs/for-petes-sake/article315392606.html |access-date=April 17, 2026 |work=[[The Kansas City Star]] |date=April 13, 2026}}</ref> | اوريجن ڪنساس سٽي ريور فرنٽ، ڪنساس سٽي، [[مسوري]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | اسپورٽنگ ڪي سي ٽريننگ سينٽر، ڪنساس سٽي، [[ڪنساس]] |- | {{#invoke:flagg|main|unpe|AUS|avar=fb}} '''[[آسٽريليا]]'''<ref name="AUS">{{Cite web |date=February 12, 2026 |title=The Oakland Roots/Soul Training Facility Has Been Selected by the Australian National Team to Be a Base Camp Training Site Ahead of the World Cup |url=https://www.oaklandrootssc.com/news/2026/02/12/the-oakland-roots-soul-training-facility-has-been-selected-by-the-australian-national-team-to-be-a-base-camp-training-site-ahead-of-the-world-cup/ |access-date=February 12, 2026 |website=[[Oakland Roots SC]] |publisher=SportsEngine, Inc. }}</ref> | ڪلئرمونٽ هوٽل ۽ اسپا، برڪلي، [[ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | اوڪلينڊ روٽس/سول ٽريننگ سهولت، الميدا، ڪيليفورنيا |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|AUT|avar=fb}} '''[[آسٽريا]]'''<ref name="AUT">{{Cite web |last=Flores |first=Pricila |date=February 4, 2026 |title=Austrian National Soccer Team Selected to Stay in Goleta, Practice at UCSB |url=https://www.noozhawk.com/austrian-national-soccer-team-selected-to-stay-in-goleta-practice-at-ucsb/ |access-date=February 4, 2026 |website=Noozhawk |orig-date=February 4, 2026}}</ref> | باڪارا ريسارٽ، گوليٽا، [[ڪيليفورنيا]] | يو سي سانتا باربرا هارڊر اسٽيڊيم، سانتا باربرا، ڪيليفورنيا |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|BEL|avar=fb}}'''[[بيلجيم]]'''<ref name="BEL">{{Cite web |last=Vandewalle |first=Ludo |date=January 9, 2026 |title=De Rode Duivels hebben hun WK-droomlocatie in Seattle beet |trans-title= The Red Devils have secured their World Cup dream location in Seattle |url=https://www.nieuwsblad.be/sport/voetbal/de-rode-duivels-hebben-hun-wk-droomlocatie-in-seattle-beet/114300532.html |access-date=February 15, 2026 |website=Nieuwsblad |language=nl-BEL}}</ref> | حيات ريجنسي ڍنڍ، سيئٽل پورٽ، رينٽن، [[واشنگٽن رياست|واشنگٽن]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | سياٽل سائونڊرز ايف سي پرفارمنس سينٽر ۽ ڪلب هائوس، رينٽن، واشنگٽن |- |'''[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا]]'''<ref name="BIH">{{Cite web |date=April 6, 2026 |title=Zmajevi ipak neće u St. Louis, idu na drugi kraj Amerike u kamp koji je želio Vels |trans-title=Dragons will not be in St. Louis, they go to the other side of America to the camp that Wales wanted |url=https://reprezentacija.ba/507974-zmajevi-ipak-nece-u-st-louis-idu-na-drugi-kraj-amerike-u-kamp-koji-je-zelio-vels |access-date=April 6, 2026 |website=reprezentacija.ba |language=bs |trans-quote=The Dragons are expected to stay at the RSL Training Centre camp there, which is normally used by the US national team.}}</ref> | ايشر ايڊمز، آٽوگراف ڪليڪشن، سالٽ لِيڪ سٽي، [[يوٽاہ|يوٽاه]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | ريئل سالٽ لِيڪ اسٽيڊيم، سينڊي، يوٽاه |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|BRA|avar=fb}}'''[[برازيل]]'''<ref name="BRA">{{Cite web |last=Arnold |first=Christian |date=January 14, 2026 |title=Brazilian national team to train at Red Bull NY's brand new facility during 2026 World Cup |url=https://nypost.com/2026/01/14/sports/brazilian-national-team-to-train-at-red-bulls-facility-during-world-cup/ |access-date=January 19, 2026 |website=New York Post }}</ref> | دي رِج هوٽل، باسڪنگ رِج، [[نيو جرسي]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | ڪولمبيا پارڪ، موريس ٽائون، نيو جرسي |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|CAN|avar=fb}}'''[[ڪينيڊا]]'''<ref name="SBJ">{{Cite web |date=December 17, 2025 |title=New Zealand looking at various options for World Cup base camp |url=https://www.sportsbusinessjournal.com/Articles/2025/12/17/new-zealand-looking-at-various-options-for-world-cup-base-camp/ |access-date=February 14, 2026 |website=Sports Business Journal }}</ref> | دي ويسٽن بيشور، وينڪوور، [[برٽش ڪولمبيا|برٽش ڪولمبيا،]] [[ڪينيڊا]] | نيشنل ساڪر ڊولپمينٽ سينٽر، رينڪوور، برٽش ڪولمبيا، ڪينيڊا |- |'''[[ڪيپ ورڊي]]''' | گرينڊ حيات هوٽل، ٽمپا بي، ٽمپا، [[فلوريڊا]] | واٽرز اسپورٽس ڪمپليڪس، ٽمپا، فلوريڊا، آمريڪا |- |'''[[ڪولمبيا]]'''<ref name="COL">{{Cite web |last=Mitchell |first=Ryan |date=January 27, 2026 |title=It is not the United States! The Colombian national team knows its official venue for the 2026 World Cup |url=https://www.marca.com/en/world-cup/2026/01/27/6978af6f268e3ebd148b45cd.html |access-date=January 27, 2026 |website=Marca }}</ref> | گرينڊ فيسٽا آمريڪانا ڪنٽري ڪلب، [[گواڊلهارا|گواڊالهارا]]، [[ميڪسيڪو]] | جليسڪو اڪيڊميا اٽلس ايف سي، [[زاپوپان]]، جليسڪو، |- |'''[[ڪروشيا]]'''<ref name="CRO">{{Cite web |last=Thrasher |first=Tyler |date=January 17, 2026 |title=Croatia national soccer team to base FIFA World Cup training in Alexandria |url=https://www.fox5dc.com/news/croatia-national-soccer-team-base-world-cup-training-alexandria-virginia |access-date=January 17, 2026 |website=Fox5 DC }}</ref> | هوٽل ائ کئ ائ اليگزينڊرريا، اليگزينڊرريا، [[ورجينيا]] | ايپيسڪوپل هاءِ اسڪول، اليگزينڊرريا، ورجينيا، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|CUW|avar=fb}}<ref name="CUR">{{Cite web |last=Evertsz |first=Pa E. |date=January 17, 2026 |title=Curaçao sets Boca Raton as 2026 World Cup base camp, FAU to host training |url=https://www.deporteawe.com/2026/01/17/futbol/curacao-sets-boca-raton-as-2026-world-cup-base-camp-fau-to-host-training/ |access-date=January 17, 2026 |website=Deporte Awe }}</ref> | Boca Raton [[Marriott International|Marriott]] at Boca Center, [[Boca Raton, Florida]] | [[Florida Atlantic University]], Boca Raton, Florida |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|CZE|avar=fb}}<ref name="DFW" /> | [[Hilton Garden Inn]] Dallas-Arlington South, [[Arlington, Texas]] | [[Texas Health Mansfield Stadium|Mansfield Multipurpose Stadium]], [[Mansfield, Texas]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|COD|avar=fb}}<ref name="COD">{{Cite web |url=https://www.chron.com/sports/article/congo-houston-world-cup-22194456.php |title=DR Congo chooses Houston for 2026 World Cup base camp |first=Michael |last=Shapiro |date=April 8, 2026 |website=Chron}}</ref> | [[Omni Hotels & Resorts|Omni]] Houston Hotel, [[Houston, Texas]] | [[Houston Sports Park]], Houston, Texas |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|ECU|avar=fb}}<ref name="ECU">{{Cite web |date=January 12, 2026 |title=La seleccion ecuatoriana de futbol tendra en Columbus su sede de entrenamiento durante la copa del mundo |url=https://www.fef.ec/la-seleccion-ecuatoriana-de-futbol-tendra-en-columbus-su-sede-de-entrenamiento-durante-la-copa-del-mundo/ |access-date=February 6, 2026 |language=Es}}</ref> | [[Le Méridien]] Columbus, The Joseph, [[Columbus, Ohio]] | [[Historic Crew Stadium|Columbus Crew Performance Center]], Columbus, Ohio |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|EGY|avar=fb}}<ref name="EGY">{{Cite web |url=https://www.krem.com/article/sports/soccer/world-cup/spokane-city-council-spokane-world-cup-team-base-egypt-mo-salah/293-214cd175-62e3-4887-af3a-f0834fc0b93d |title=Spokane City Council Agenda shows Spokane named as World Cup Team Base for Egypt |first=Vinny |last=Saglimbeni |date=April 20, 2026 |website=KREM2 Spokane}}</ref> | [[Northern Quest Resort & Casino]], [[Airway Heights, Washington]] | [[Gonzaga University]], [[Spokane, Washington]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|ENG|avar=fb}}<ref name="FOX4" /> | The Inn at Meadowbrook, [[Prairie Village, Kansas]] | [[Swope Soccer Village]], [[Kansas City, Missouri]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|FRA|avar=fb}}<ref name="FRA">{{Cite web |date=January 12, 2026 |title=Coupe du Monde 2026: Didier Deschamps à la recherche du camp de base ! (INSIDE) |url=https://www.youtube.com/watch?v=a8q526AN4iw |access-date=January 12, 2026 |website=YouTube |language=Fr}}</ref> | [[Four Seasons Hotels and Resorts|Four Seasons Hotel]] Boston, [[Boston, Massachusetts]] | [[Bentley University]], [[Waltham, Massachusetts]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|GER|avar=fb}}<ref name="GER">{{Cite web |last=Silverman |first=Alex |date=January 9, 2026 |title=Wake Forest to serve as Germany's World Cup base camp training site in U.S. |url=https://www.sportsbusinessjournal.com/Articles/2026/01/09/wake-forest-to-serve-as-germanys-world-cup-base-camp-training-site/ |access-date=January 19, 2026 |website=SBJ }}</ref> | [[Graylyn]], [[Winston-Salem, North Carolina]] | [[Wake Forest University]], Winston-Salem, North Carolina |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|GHA|avar=fb}}<ref name="GHA">{{Cite web |last=Goulston |first=Robert |date=February 19, 2026 |title=Will the Boston area host many World Cup soccer teams in 2026? |url=https://www.nbcboston.com/news/local/boston-world-cup-host-city/3902670/ |access-date=February 20, 2026 |website=NBC10 Boston |quote=Ghana picked Bryant University in Rhode Island}}</ref> | [[Providence Biltmore]], [[Providence, Rhode Island]] | [[Bryant University]], [[Smithfield, Rhode Island]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|HAI|avar=fb}}<ref name="HAI">{{Cite web |author=Caleb Jephte Pierre |date=March 19, 2026 |title=La FHF aurait choisi Atlantic City comme camp de base pour la Coupe du Monde 2026, si l'on en croit les révélations de Sébastien Migné dans l'After ce jeudi matin !|trans-title= The FHF has chosen Atlantic City as its base camp for the 2026 World Cup, according to revelations from Sébastien Migné in this morning's After! |url=https://x.com/Caleb_Jephte/status/2034691656671265146 |access-date=April 21, 2026 |website=X |language=fr}}</ref> | [[Sheraton Hotels and Resorts|Sheraton]] Atlantic City Convention Center Hotel, [[Atlantic City, New Jersey]] | [[Stockton University]], [[Galloway Township, New Jersey]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|IRN|avar=fb}}<ref name="IRN">{{Cite web |date=May 23, 2026 |title=Iran to base World Cup camp in Mexico after switch from Arizona |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/iran-base-world-cup-camp-mexico-after-switch-arizona-2026-05-23/ |access-date=May 23, 2026 |website=[[Reuters]] }}</ref> | Tijuana [[Marriott Hotels & Resorts|Marriott]] Hotel, [[Tijuana, Baja California]] | [[Club Tijuana]] Training Center, Tijuana, Baja California |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|IRQ|avar=fb}}<ref name="NBC">{{Cite web |last=Benatar |first=Orri |date=May 12, 2026 |title=World Cup base camps: Where all 48 teams will train during the tournament |url=https://www.nbc4i.com/sports/world-cup-2026/world-cup-base-camps-where-all-48-teams-will-train-during-the-tournament/#// |access-date=May 12, 2026 |website=NBC4i}}</ref> | [[The Greenbrier|Greenbrier Resort]], [[White Sulphur Springs, West Virginia]] | The Greenbrier Sports Performance Centre, White Sulphur Springs, West Virginia |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|CIV|avar=fb}}<ref name="PHI">{{Cite web |date=February 17, 2026 |title='Les Éléphants' to Call Philadelphia Union's Stadium Its Home During the Tournament |url=https://www.philadelphiaunion.com/news/cote-d-ivoire-selects-philadelphia-union-stadium-team-base-camp-for-fifa-world-cup-2026|access-date=February 17, 2026 |website=Philadelphia Union }}</ref> | [[DuPont Building|Hotel Du Pont]], [[Wilmington, Delaware]] | [[Subaru Park|Philadelphia Union Stadium]], [[Chester, Pennsylvania]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|JPN|avar=fb}}<ref name="WTVF">{{Cite web |last=Broderick |first=Kelly |date=January 18, 2026 |title=Japan's national football team will be using Nashville as a home base for the 2026 FIFA World Cup |url=https://www.newschannel5.com/news/japans-national-football-team-will-be-using-nashville-as-a-home-base-for-the-2026-fifa-world-cup |access-date=January 19, 2026 |website=WTVF }}</ref> | TBA, [[Nashville, Tennessee]] | [[Nashville SC]] Training Center, Nashville, Tennessee |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|JOR|avar=fb}}<ref name="JOR">{{Cite web |date=February 20, 2026 |title=اتحاد كرة القدم ينظم دورة رباعية دولية بمشاركة النشامى.. ويكشف خطة إعداد المونديال |trans-title=The Football Association is organizing a four-team international tournament with the participation of the Jordanian national team, and has revealed its World Cup preparation plan |url=https://jfa.com.jo/news.php?id=31033&title=%D8%A7%D8%AA%D8%AD%D8%A7%D8%AF-%D9%83%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%AF%D9%85-%D9%8A%D9%86%D8%B8%D9%85-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9-%D8%AF%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D8%A8%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%85%D9%89..-%D9%88%D9%8A%D9%83%D8%B4%D9%81-%D8%AE%D8%B7%D8%A9-%D8%A5%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%84 |access-date=February 20, 2026 |website=Jordanian Football Association |language=ar |trans-quote=will settle in its official camp during the World Cup in the American city of Portland.}}</ref> | [[The Nines (hotel)|The Nines Hotel]], [[Portland, Oregon]] | [[University of Portland]], Portland, Oregon |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|MEX|avar=fb}}<ref name="MEX">{{Cite web |last=Beltrán |first=Jesús F. |date=February 10, 2026 |title=Gabriela Cuevas anuncia qué selecciones se concentrarán en México para el Mundial 2026 |trans-title=Gabriela Cuevas announces which teams will train in Mexico for the 2026 World Cup |url=https://www.infobae.com/mexico/deportes/2026/02/10/gabriela-cuevas-anuncia-que-selecciones-se-concentraran-en-mexico-para-el-mundial-2026/ |access-date=February 13, 2026 |website=infobae |language=es |trans-quote=El Tri will hold its training camp at the Mexican Football Federation's High Performance Center, located in the Tlalpan borough.}}</ref> | Centro de Alto Rendimiento on-site accommodation, [[Mexico City]] | Centro de Alto Rendimiento, Mexico City |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|MAR|avar=fb}}<ref name="MAR">{{cite web |last1=Crafton |first1=Adam |title=Morocco, Haiti become fourth World Cup teams to choose New Jersey as base camp |url=https://www.nytimes.com/athletic/7253613/2026/05/05/new-jersey-world-cup-base-morocco-haiti-brazil-senegal/ |website=nytimes.com/athletic |publisher=[[The Athletic]] |date=May 5, 2026}}</ref> | Somerset Hills Hotel, Tapestry Collection by [[Hilton Hotels & Resorts|Hilton]], [[Warren, New Jersey]] | [[Pingry School]], [[Basking Ridge, New Jersey]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|NED|avar=fb}}<ref name="KCBJ">{{cite news |last1=Friestad |first1=Thomas |title=Netherlands chooses Cascade Hotel near Plaza as World Cup base |url=https://www.bizjournals.com/kansascity/news/2026/04/08/netherlands-cascade-hotel-plaza-2026-world-cup.html |access-date=April 17, 2026 |work=Kansas City Business Journal |date=April 8, 2026}}</ref> | Cascade Hotel, Kansas City, a [[Tribute Portfolio]] Hotel, [[Kansas City, Missouri]] | [[Kansas City Current]] Training Facility, [[Riverside, Missouri]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|NZL|avar=fb}}<ref name="NZL">{{Cite web |date=March 2, 2026 |title=All Whites secure FIFA World Cup base in San Diego, the scene of Team New Zealand's first America's Cup win |url=https://www.stuff.co.nz/sport/360938985/all-whites-secure-fifa-world-cup-base-san-diego-scene-team-new-zealands-first-americas-cup-win|access-date=March 2, 2026 |website=Stuff }}</ref> | [[Hyatt Regency]] La Jolla at Aventine, [[San Diego, California]] | [[Torero Stadium]], San Diego, California نيوزي لينڊ. حيات. ريجنسي. لا جولا. ايونٽائن ۾. سين ڊياگو. ڪيليفورنيا. ٽوريرو اسٽيڊيم، سين ڊياگو، ڪيليفورنيا. * ناروي. گرانڊ اوور ريسارٽ ۽ اسپا، هڪ ونڊهم گرانڊ هوٽل، گرينزبورو. نارٿ ڪيولينا يونيورسٽي آف نارٿ ڪيولينا ايٽ گرينزبورو، گرينزبورو، نارٿ ڪيولينا. پاناما. نوٽواساگا ان ريسارٽ ۽ ڪانفرنس سينٽر، نيو ٽيڪمسٿ، اونٽاريو. ڪينيڊا. نوٽواساگا ٽريننگ سائيٽ، نيو ٽيڪمسٿ، اونٽاريو. * پيراگوئي. هيلٽن سان جوز، سين جوز، ڪيليفورنيا پاران سائنيا. اسپارٽن فٽبال ڪمپليڪس، سين جوز، ڪيليفورنيا. پرتگال. فور سيزنز هوٽل پام بيچ، پام بيچ، فلوريڊا. گارڊنز نارٿ ڪائونٽي ڊسٽرڪٽ پارڪ، پام بيچ گارڊنز، فلوريڊا. * قطر. ڪورٽيارڊ بائي ميريٽ سانتا باربرا گوليٽا، گوليٽا، ڪيليفورنيا. ويسٽ مونٽ ڪاليج، سانتا باربرا، ڪيليفورنيا. * سعودي عرب. فور سيزنز هوٽل آسٽن، آسٽن، ٽيڪساس. آسٽن ايف سي اسٽيڊيم، آسٽن، ٽيڪساس. * اسڪاٽلينڊ. رينيسنس چارليٽ سائوٿ پارڪ هوٽل، چارليٽ، اتر ڪيولينا. چارليٽ ايف سي ٽريننگ سينٽر، چارليٽ، اتر ڪيولينا. * سينيگال. هيلڊرچ هوٽل ۽ ڪانفرنس سينٽر، نيو برنسوڪ، نيو جرسي. رٽگرز يونيورسٽي، پسڪٽا وي، نيو جرسي. * ڏکڻ آفريڪا. ڪيمينو ريئل پاچوڪا، پاچوڪا، هائيڊلگو، سين اگسٽن ٽيليڪسياڪا، هائيڊلگو، ميڪسيڪو. * ڏکڻ ڪوريا. دي ويسٽن گواڊالاجارا، گواڊالاجارا، ميڪسيڪو. چيواس ورڊ ويل، زاپوپان، جليسڪو. * اسپين. دي ريڊ هائوس هوٽل، چٽانوگا، ٽينيسي. بيلر اسڪول، چٽانوگا، ٽينيسي. * سويڊن. دي ويسٽن ڊلاس اسٽون بريئر گولف ريسارٽ ۽ اسپا، فريسڪو، ٽيڪساس. ايف سي ڊلاس اسٽيڊيم، فريسڪو، ٽيڪساس |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|NOR|avar=fb}}<ref name="NOR">{{Cite web |last=Austerheim |first=Daniel |date=January 24, 2026 |title=Bekreftet: Dette blir Norges basecamp under VM |url=https://www.nettavisen.no/sport/bekreftet-dette-blir-norges-basecamp-under-vm/s/5-95-2842904 |access-date=January 24, 2026 |website=Nettavisen Sport |language=no|trans-quote=Greensboro, North Carolina, will be Norway's home base ahead of and between the group matches in Norway's first men's World Cup finals in 28 years. The NFF does not specify which hotel they will stay in, but there is only one option in FIFA's catalog for Greensboro. It's called Grandover Resort, and is described as a premium resort with access to golf courses and a spa, among other things.}}</ref> | Grandover Resort & Spa, A [[Wyndham Hotels & Resorts|Wyndham Grand Hotel]], [[Greensboro, North Carolina]] | [[University of North Carolina at Greensboro]], Greensboro, North Carolina |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|PAN|avar=fb}}<ref name="PAN">{{Cite web |last=Stevens |first=Paul |date=February 12, 2026 |title=Ontario Base Camp Confirmed for Panama's Men's National Soccer Team at FIFA World Cup |url=https://www.sportstravelmagazine.com/ontario-base-camp-confirmed-for-panamas-mens-national-soccer-team-at-fifa-world-cup/ |access-date=February 13, 2026 |website=Sports Travel Magazine }}</ref> | Nottawasaga Inn Resort & Conference Centre, [[New Tecumseth, Ontario]] | Nottawasaga Training Site, New Tecumseth, Ontario |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|PAR|avar=fb}}<ref name="PAR">{{Cite web |date=February 11, 2026 |title=La selección paraguaya ultima detalles logísticos para su estreno mundialista |trans-title=The Paraguayan national team is finalizing logistical details for its World Cup debut |url=https://www.abc.com.py/deportes/futbol/seleccion-paraguaya/2026/02/11/la-seleccion-paraguaya-ultima-detalles-logisticos-para-su-estreno-mundialista/ |access-date=February 15, 2026 |website=ABC Paraguay |language=es |trans-quote=...we've already received confirmation that they'll grant us our first choice. We're considering San José, which is near Santa Clara, close to Levi's Stadium, where we'll play our two matches on the second and third matchdays.}}</ref> | [[Signia by Hilton San Jose]], [[San Jose, California]] | [[CEFCU Stadium|Spartan Soccer Complex]], San Jose, California |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|POR|avar=fb}}<ref name="PBP">{{Cite web |date=March 5, 2026 |title=World Cup: Cristiano Ronaldo, Portugal to train in Palm Beach Gardens |url=https://www.palmbeachpost.com/story/sports/2026/03/05/world-cup-2026-cristiano-ronaldo-portugal/88988300007/ |access-date=March 12, 2026 |website=Palm Beach Post }}</ref> | [[Four Seasons Hotels and Resorts|Four Seasons Hotel]] Palm Beach, [[Palm Beach, Florida]] | Gardens North County District Park, [[Palm Beach Gardens, Florida]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|QAT|avar=fb}}<ref name="QAT">{{Cite web |date=January 30, 2026 |title=Lopetegui inspects Qatar's World Cup base in California |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/30/01/2026/lopetegui-inspects-qatars-world-cup-base-in-california |access-date=February 1, 2026 |website=[[The Peninsula (newspaper)|The Peninsula]] }}</ref> | [[Courtyard by Marriott]] Santa Barbara Goleta, [[Goleta, California]] | [[Westmont College]], [[Santa Barbara, California]] |- | {{#invoke:flagg|main|unpe|KSA|avar=fb}}<ref name="KSA">{{Cite news |date=February 5, 2026 |title=Saudi National Team Selects Austin as Main Camp Base for World Cup 2026 |url=https://english.aawsat.com/sports/5237596-saudi-national-team-selects-austin-main-camp-base-world-cup-2026 |access-date=February 5, 2026 |work=[[Asharq Al-Awsat]]}}</ref> | [[Four Seasons Hotels and Resorts|Four Seasons]] Hotel Austin, [[Austin, Texas]] | [[Q2 Stadium|Austin FC Stadium]], Austin, Texas |- | {{#invoke:flagg|main|unpe|SCO|avar=fb}}<ref name="SCO">{{Cite news |last=Atkinson |first=Mark |date=February 12, 2026 |title=Harvey Barnes snubs Scotland as Steve Clarke confirms World Cup base – but issue with FIFA hotel |url=https://www.scotsman.com/sport/football/international/harvey-barnes-snubs-scotland-as-steve-clarke-confirms-world-cup-base-but-issue-with-fifa-hotel-5596708 |access-date=February 12, 2026 |website=[[The Scotsman]]}}</ref> | [[Renaissance Hotels|Renaissance]] Charlotte SouthPark Hotel, [[Charlotte, North Carolina]] | [[Charlotte FC]] Training Center, Charlotte, North Carolina |- | {{#invoke:flagg|main|unpe|SEN|avar=fb}}<ref name="SEN">{{Cite news |last=Carino |first=Jerry |date=March 5, 2026 |title=Rutgers chosen as 'base camp' by FIFA World Cup qualifier |url=https://www.app.com/story/sports/college/rutgers/2026/03/05/rutgers-chosen-as-base-camp-by-fifa-world-cup-qualifier-senegal/87601196007/ |access-date=March 6, 2026 |website=[[Asbury Park Press]]}}</ref> | The Heldrich Hotel and Conference Center, [[New Brunswick, New Jersey]] | [[Rutgers University]], [[Piscataway, New Jersey]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|RSA|avar=fb}}<ref name="MEX" /> | [[Camino Real Hotels|Camino Real]] Pachuca, [[Pachuca, Hidalgo]] | {{ill|Universidad Del Futbol|es|Universidad del Fútbol y Ciencias del Deporte}}, [[San Agustín Tlaxiaca, Hidalgo]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|KOR|avar=fb}}<ref name="KOR">{{Cite web |last=Kim |first=Young-joon |date=January 22, 2026 |title=South Korea's World Cup Base Camp in Guadalajara |url=https://www.chosun.com/english/sports-en/2026/01/22/HBSHJPUAMBD3JHJ4TYXXD65TUM/ |access-date=January 22, 2026 |website=The CHOSUN Daily }}</ref> | [[Westin Hotels & Resorts|The Westin]] Guadalajara, [[Guadalajara, Jalisco]] | [[C.D. Guadalajara|Chivas]] Verde Valle, [[Zapopan, Jalisco]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|ESP|avar=fb}}<ref name="CFTP">{{Cite web |last=MacCoon |first=Patrick |date=January 13, 2026 |title=Spain reportedly chooses Chattanooga as headquarters for first two rounds of 2026 FIFA World Cup |url=https://www.timesfreepress.com/news/2026/jan/13/spain-reportedly-chooses-chattanooga-as/ |access-date=January 19, 2026 |website=Chattanooga Times Free Press }}</ref> | [[The Read House Hotel]], [[Chattanooga, Tennessee]] | [[Baylor School]], Chattanooga, Tennessee |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|SWE|avar=fb}}<ref name="DFW">{{Cite web |last=Carrick |first=Buzz |date=March 3, 2026 |title=Toyota Stadium and Texas Health Mansfield Stadium selected as World Cup training sites |url=https://3rddegree.net/toyota-stadium-and-texas-health-mansfield-stadium-selected-as-world-cup-training-sites |website=3rdDegree }}</ref> | The [[Westin Hotels & Resorts|Westin]] Dallas Stonebriar Golf Resort & Spa, [[Frisco, Texas]] | [[Toyota Stadium (Texas)|FC Dallas Stadium]], Frisco, Texas |- |[[سوئيزرلينڊ|سوئٽزرلينڊ]]<ref name="SUI">{{Cite web |date=January 15, 2026 |title=The Swiss national team will be staying in this luxury hotel during the World Cup |url=https://www.bluewin.ch/en/sport/football/the-national-team-stays-in-this-luxury-hotel-during-the-world-cup-3051319.html |access-date=January 15, 2026 |website=blue News }}</ref> | فيئرمونٽ گرينڊ ڊيل مار، سين ڊياگو، ڪيليفورنيا | سين ڊياگو يهودي اڪيڊمي، سين ڊياگو، ڪيليفورنيا. |- |[[تيونس]]<ref name="MEX" /> | انٽرڪنٽينينٽل پريزيڊنٽ مونٽيريري، ميڪسيڪو ۽ سين پيڊرو گارزا گارسيا، نيوو ليون، ميڪسيڪو | ريادوس ٽريننگ سينٽر، سينٽياگو، نيوو ليون، ميڪسيڪو |- |'''[[ترڪي]]'''<ref name="TUR">{{Cite web |last=Sarigul |first=Emre |date=April 4, 2026 |title=Turkish National Team Confirms 2026 World Cup Camp in Arizona: Logistics and Ticket Fever Take Center Stage |url=https://turkish-football.com/turkish-national-team-confirms-2026-world-cup-camp-in-arizona-logistics-and-ticket-fever-take-center-stage/ |access-date=April 14, 2026 |website=Turkish Football }}</ref> | ڪورٽيارڊ ميسا، ريگلي ويل ويسٽ، ميسا، [[ايريزونا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | ايريزونا ايٿليٽڪ گرائونڊز، ميسا، ايريزونا، آمريڪا |- |[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|'''آمريڪا''']]<ref name="UCI">{{Cite web |last=Tenorio |first=Paul |date=November 19, 2025 |title=USMNT's 2026 slate takes shape: World Cup sendoff in Chicago, March friendlies booked |url=https://www.nytimes.com/athletic/6820796/2025/11/19/usmnt-2026-schedule-world-cup/ |access-date=November 19, 2025 |website=The Athletic }}</ref> | ميريٽ ارون اسپيڪٽرم، ارون، [[ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | اورينج ڪائونٽي گريٽ پارڪ، ارون، ڪيليفورنيا، آمريڪا |- |[[يوراگوائي|'''يوراگوئي''']]<ref name="URU">{{Cite web |author=Selección Uruguaya |date=January 14, 2026 |title=FIFA confirmó nuestra base operativa en la Copa Mundial: Playa del Carmen |url=https://x.com/Uruguay/status/2011544677359763967/ |access-date=January 14, 2026 |website=X |language=es-URU}}</ref> | ماياڪوبا، پليا ڊيل ڪارمين، ڪوئنٽانا رو، [[ميڪسيڪو]] | ماياڪوبا ٽريننگ سينٽر، پليا ڊيل ڪارمين، ڪوئنٽانا رو |- |'''[[ازبڪستان]]''' <ref name="UZB">{{Cite web |last=Razzakov |first=Shuhrat |date=March 3, 2026 |title=Uzbekistan is preparing for major challenges at the World Cup from Atlanta |url=https://zamin.uz/en/sport/193208-uzbekistan-is-preparing-for-major-challenges-at-the-world-cup-from-atlanta.html |access-date=March 3, 2026 |website=Zamin |language=en-UZB}}</ref> | ميريٽ اٽلانٽا بڪ هيڊ، [[ائٽلانٽا|اٽلانٽا]]، جارجيا | اٽلانٽا يونائيٽيڊ ٽريننگ سينٽر، ماريٽا، جارجيا |- |} === اسڪواڊ === ٽورنامينٽ لاءِ پنهنجي آخري اسڪواڊ جمع ڪرائڻ کان اڳ، ٽيمن ٽورنامينٽ کان هڪ مهينو اڳ 35 کان 55 رانديگرن جي هڪ عارضي اسڪواڊ جو نالو ڏنو. ٽيمن کي 2 جون تائين پنهنجي آخري اسڪواڊ جو نالو ڏيڻ جي ضرورت هئي. جيڪڏهن ڪو رانديگر زخمي يا سخت بيمار ٿي پوي ٿو ته جيئن ٽورنامينٽ ۾ شرڪت کي روڪي سگهجي، ته ان کي ٽيم جي پهرين ميچ کان 24 ڪلاڪ اڳ تائين عارضي اسڪواڊ مان ڪنهن ٻئي رانديگر سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. جڏهن ته، ٽورنامينٽ دوران ڪنهن به وقت زخمي يا بيمار گول ڪيپر کي عارضي اسڪواڊ مان ڪنهن ٻئي گول ڪيپر سان تبديل ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/squad-lists-number-date |title=When are World Cup squads named, and how many players will feature? |publisher=[[FIFA]] |date=May 6, 2026 |access-date=May 7, 2026}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:فيفا ورلڊ ڪپ، 2026ع]] [[زمرو:فيفا ورلڊ ڪپ ٽورنامينٽ|2026]] [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جا مقابلا]] [[زمرو:شيڊول ٿيل ايسوسيئيشن فٽبال مقابلا]] [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جا بين الاقوامي مقابلا]] [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن]] [[زمرو:2026 مردن جي بين الاقوامي ايسوسيئيشن فٽبال ۾|ورلڊ ڪپ]] [[زمرو:2026 آمريڪي مردن جي فٽبال ۾]] [[زمرو:2026 ڪينيڊين فٽبال ۾]] [[زمرو:2025–26 ميڪسيڪو فٽبال ۾]] [[زمرو:ميڪسيڪو–آمريڪا راندين جا لاڳاپا]] [[زمرو:ڪينيڊا جي ميزباني هيٺ مردن جا بين الاقوامي ايسوسيئيشن فٽبال مقابلا|2026]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي ميزباني هيٺ مردن جا بين الاقوامي ايسوسيئيشن فٽبال مقابلا|2026]] [[زمرو:آمريڪا جي ميزباني هيٺ مردن جا بين الاقوامي ايسوسيئيشن فٽبال مقابلا|2026]] [[زمرو:جون 2026ع ۾ اتر آمريڪا ۾ راندين جا مقابلا]] [[زمرو:جولاءِ 2026 اتر آمريڪا ۾ راندين جا مقابلا]] [[زمرو:2026 جي ايران جنگ کان متاثر ٿيندڙ راندين جا واقعا]] [[File:2026 world cup qualification map.svg|thumb|400x400px|<!--Do not remove the World Cup qualification map.-->{{Legend|#0000ff|Team qualified}}{{Legend|#ffcc00|Team eliminated}}{{Legend|#000000|Team withdrew or suspended}}{{Legend|#cccccc|Not a FIFA member}}]] aob81wk6wws3w8enxo1ofn1ain26t0m 384085 384074 2026-06-10T17:45:52Z Ibne maryam 17680 /* ٽيم بيس ڪيمپس */ 384085 wikitext text/x-wiki {{Short description|International men's soccer tournament in North America}} {{Redirect|2026 World Cup|other competitions of that name|2026 World Cup (disambiguation)}} {{Protection padlock|small=yes}} {{Use American English|date=May 2024}} {{Infobox cricket tournament | year = 2026 | tourney_name = FIFA World Cup | other_titles = {{ubl|FIFA World Cup 26|Copa Mundial de la FIFA 2026|Coupe du Monde de la FIFA 2026}} | image = 2026 FIFA World Cup emblem.svg | size = 250x250px | alt = Emblem of the 2026 FIFA World Cup, showing numbers "2" (top) and "6" (bottom) overlayed by the World Cup trophy <!--Do not add flags to country parameters as per WP:INFOBOXFLAG.--> | country = Canada | country2 = Mexico | country3 = United States | dates = June 11 – July 19 | num_teams = 48 | confederations = 6 | venues = 16 | cities = 16 | champion = | count = | second = | third = | fourth = | matches = <!--{{#invoke:Goalscorers|matches|2026 FIFA World Cup}}--> | goals = <!--{{#invoke:Goalscorers|goals|2026 FIFA World Cup}}--> | attendance = <!--{{#invoke:Football attendance summation|main|groups=A-L}}--> | top_scorer = <!--{{#invoke:Goalscorers|topscorer|2026 FIFA World Cup}}--> | player = | goalkeeper = | young_player = | fair_play = | prevseason = [[2022 FIFA World Cup|2022]] | nextseason = ''[[2030 FIFA World Cup|2030]]'' | updated = }} [[File:Vista aérea del Estadio Azteca - 2026 - 02.jpg|thumb| |[[ميڪسيڪو]] ۾ اسٽاڊيو ايزٽيڪا فٽبال اسٽيڊيم، [[ميڪسيڪو شهر]]]] '''2026ع فيفا ورلڊ ڪپ''' (Fifa World Cup 2026) فيفا ورلڊ ڪپ جو 23هون ايڊيشن هوندو، جيڪو چار سالن ۾ ٿيندڙ بين الاقوامي مردن جي [[ايسوسيئيشن فٽبال]] چيمپئن شپ آهي جنهن ۾ [[ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن|فيفا]] جي ميمبر ايسوسيئيشن جي قومي ٽيمون حصو وٺنديون آهن. هي ٽورنامينٽ 11 جون، 2026ع کان 19 جولاءِ، 2026ع تائين ٿيندو.<ref name="Schedule">{{حوالو ويب|date=February 4, 2024|quote=February 4, 2024|archivedate=February 5, 2024}}</ref> ان جي ميزباني گڏيل طور تي اتر آمريڪا جا 16 شهر ڪندا ([[آمريڪا]] ۾ 11، [[ميڪسيڪو]] ۾ 3 ۽ [[ڪينيڊا]] ۾ 2). هي ٽورنامينٽ پهريون فيفا ورلڊ ڪپ هوندو جيڪو ٽن ملڪن جي ميزباني ۾ هوندو ۽ جنهن ۾ پهرين ڀيرا 48 ٽيمون شامل هونديون (سال 2022ع ۾ 32 ٽيمون هيون). [[ماسڪو]] ۾ 68هين فيفا ڪانگريس ۾ آخري ووٽنگ دوران ٽن اتر آمريڪي ملڪن جي "يونائيٽيڊ 2026" جي بولي [[مراڪش]] جي مخالف بولي کي شڪست ڏني. اهو سال 2002ع کان پوءِ پهريون مردن جو فٽبال ورلڊ ڪپ هوندو جيڪو هڪ کان وڌيڪ ملڪن پاران گڏيل طور تي ميزباني ڪيو ويندو. سال 1970ع ۽ 1986ع جي ٽورنامينٽ جي پنهنجي ماضي جي ميزباني سان، ميڪسيڪو پهريون ملڪ بڻجي ويندو جيڪو ٽي ڀيرا مردن جي ورلڊ ڪپ جي ميزباني يا گڏيل ميزباني ڪندو. آمريڪا اڳ ۾ سال 1994ع ۾ مردن جي فٽبال ورلڊ ڪپ جي ميزباني ڪئي هئي. ان جي ابتڙ، ڪينيڊا ۾ اهو پهريون ڀيرو هوندو ته ملڪ مردن جي ٽورنامينٽ جي ميزباني يا گڏيل ميزباني ڪندو. [[قطر]] ۾ سال 2022ع ورلڊ ڪپ نومبر ۽ ڊسمبر ۾ منفرد طور تي منعقد ٿيڻ کان پوءِ هي تقريب پنهنجي روايتي [[اتريون اڌ گول|اتر اڌ گول]] جي اونهاري جي شيڊول ڏانهن موٽندي. ميزبان ملڪن جي حيثيت سان، ڪينيڊا، ميڪسيڪو ۽ آمريڪا سڀ ئي فائنل رائونڊ لاء پاڻمرادو قابليت حاصل ڪري ورتا آهن. [[ڪيپ ورڊي|ڪيپ وردي]]، [[ڪوراساؤ]]، [[اردن]] ۽ [[ازبڪستان]] سڀئي ورلڊ ڪپ جي فائنل رائونڊ ۾ پهرين ڀيرا ڪواليفائي ڪيا آهن ۽ حصو وٺندا. [[ارجنٽائن]] دفاعي چيمپيئن آهي، جنهن سال 2022ع ۾ پنهنجو ٽيون ورلڊ ڪپ ٽائيٽل کٽيو هو. ==فارميٽ ۽ توسيع== ٽورنامينٽ کي وڌائڻ جو خيال 2013 جي شروعات ۾ ان وقت جي يوئيفا صدر مشيل پلاٽيني پاران ۽ 2016 ۾ فيفا صدر گياني انفنٽينو پاران پڻ تجويز ڪيو ويو هو. تجويز جي مخالفن دليل ڏنو ته کيڏيل ميچن جو تعداد اڳ ۾ ئي ناقابل قبول سطح تي هو ته توسيع ميچن جي معيار کي خراب ڪندي ۽ اهو فيصلو راندين جي خدشن جي بدران سياسي بنيادن تي ڪيو ويو. انفنٽينو تي الزام لڳايو ته هو پنهنجي چونڊ کٽڻ لاءِ ورلڊ ڪپ ۾ وڌيڪ ملڪن کي آڻڻ جو واعدو استعمال ڪري رهيو آهي. هن ايڊيشن سان شروع ڪندي فيفا ورلڊ ڪپ 48 ٽيمن تائين وڌايو ويو (گذريل ست ٽورنامينٽ جي مقابلي ۾ 16 ٽيمن جو اضافو). ٽيمن کي چار ٽيمن جي ٻارهن گروپن ۾ ورهايو ويندو. هر گروپ ۾ مٿين ٻن ٽيمن سان ۽ اٺ بهترين ٽئين نمبر تي ايندڙ ٽيمون 32 جي نئين دور (round) ۾ ترقي ڪنديون. جيئن 14 مارچ 2023 تي فيفا ڪائونسل پاران منظور ڪيو ويو. هي پهرين توسيع ٿيڻ لاءِ ۽ 1998 کان وٺي فارميٽ ۾ تبديلي لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي. کيڏيل ميچن جو ڪُل تعداد 64 کان وڌي 104 ٿي ويندو ۽ آخري چئن تائين پهچڻ وارين ٽيمن پاران کيڏيل ميچن جو تعداد ست کان وڌي اٺ ٿي ويندو. ٽورنامينٽ 39 ڏينهن تائين هلندو (2014 ۽ 2018 جي ​​ٽورنامينٽ جي 32 ڏينهن کان وڌي). هر ٽيم اڃا تائين ٽي گروپ ميچ کيڏندي. فائنل اسڪواڊ ۾ شامل رانديگرن لاءِ ڪلب سطح تي آخري ميچ جو ڏينهن 24 مئي 2026 آهي. ڪلبن کي , 30 مئي تائين ڪانٽينينٽل ڪلب مقابلي جي فائنل ۾ حصو وٺندڙ رانديگرن کي استثنا سان, 25 مئي تائين پنهنجن رانديگرن کي آزاد ڪرڻو پوندو. 56 ڏينهن (گڏيل آرام، رليز ۽ ٽورنامينٽ جي دورن جا) 2010، 2014 ۽ 2018 جي ​​ٽورنامينٽ وانگر ئي رهندا. ===ٻيا توسيع فارميٽ ڳوليا ويا=== 48 ٽيمن تائين توسيع اڳ ۾ ئي 10 جنوري 2017 تي منظور ڪئي وئي هئي، جڏهن شروعاتي طور تي اهو فيصلو ڪيو ويو هو ته ٽورنامينٽ ۾ 3 ٽيمن جا 16 گروپ ۽ ڪل 80 ميچ شامل هوندا، هر گروپ جون مٿيون ٻه ٽيمون 32 جي رائونڊ ۾ اڳتي وڌنديون. هن بعد ۾ تبديل ٿيل فارميٽ تحت، هر ٽيم جي ميچن جو وڌ ۾ وڌ تعداد ست رهي ها، پر هر ٽيم اڳ جي ڀيٽ ۾ هڪ گهٽ گروپ ميچ کيڏي ها. ٽورنامينٽ اڃا تائين 32 ڏينهن اندر مڪمل ٿي چڪو هوندو. هي فارميٽ شروعاتي طور تي ٽن ٻين تجويزن، 40 کان 48 ٽيمن تائين، 76 کان 88 ميچن تائين ۽ هر ٽيم جي هڪ کان چار گهٽ ۾ گهٽ ميچن تائين, تي چونڊيو ويو هو. هن فارميٽ جي نقادن دليل ڏنو ته ٽن ٽيمن جي گروپن جي استعمال سان ٻن ٽيمن جي ترقي سان ٽيمن جي وچ ۾ سازش جو خطرو تمام گهڻو وڌي ويو. هن فيفا کي تجويز ڪيو ته گروپ اسٽيج ۾ ڊرا کي روڪڻ لاءِ پينلٽي شوٽ آئوٽ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جيتوڻيڪ تڏهن به ڪجهه سازش جو خطرو برقرار رهندو ۽ هڪ امڪان پيدا ٿيندو ته ٽيمون جان بوجھ ڪري ڪنهن حریف کي ختم ڪرڻ لاءِ شوٽ آئوٽ وڃائي ڇڏين. ==شيڊول== '''خميس: 11 جون، 2026:''' # {{پرچم|ميڪسيڪو}} بمقابلہ [[ڏکڻ آفريڪا]]'''[[ڏکڻ آفريڪا]]''' (1:00 وڳي UTC−6، [[اسٽاديو ازٽيڪا]]، [[ميڪسيڪو سٽي]]، ريفري: ولٽن سمپائيو، [[برازيل]]) # '''[[ڏکڻ ڪوريا]]''' بمقابلہ [[چيڪ ريپبلڪ]]'''[[چيڪ ريپبلڪ]]''' (8:00 وڳي UTC−6، [[اسٽاديو اڪرون]]، [[زاپوپان]]، ريفري: امين محمد عمر، [[مصر]]) '''جمعو: 12 جون، 2026:''' # {{پرچم|ڪينيڊا}} بمقابلہ [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|'''بوسنيا ۽ هرزيگووينا''']] (3:00 وڳي UTC−4، بي ايم او فيلڊ، [[ٽورنٽو]]، ريفري: فيڪنڊو ٽيلو، [[ارجنٽائن]]) '''ڇنڇر: 13 جون 2026ع:''' # {{flag|Haiti}} بمقابلہ {{پرچم|اسڪاٽلينڊ}} (گروپ سي - بوسٽن اسٽيڊيم، [[آمريڪا]] # {{پرچم|آسٽريليا}} بمقابلہ {{پرچم|ترڪي}} (گروپ ڊي - بي سي پليس وينڪوور، [[ڪينيڊا]] # {{پرچم|برازيل}} بمقابلہ {{پرچم|مراڪش}} (گروپ سي - نيو يارڪ نيو جرسي اسٽيڊيم) # {{پرچم|قطر}} بمقابلہ {{پرچم|سوئٽزرلينڊ}} (گروپ بي - سان فرانسسڪو بي ايريا اسٽيڊيم) '''آچر، 14 جون 2026ع''': # {{پرچم|آئيوري ڪوسٽ}} بمقابلہ {{پرچم|ايڪواڊور}}(گروپ اي - فلاڊيلفيا اسٽيڊيم) # {{پرچم|جرمني}} بمقابلہ {{flagicon|Curaçao}} [[ڪيوريسو]] (گروپ اي - هوسٽن اسٽيڊيم) # {{flag|Netherlands}} بمقابلہ {{پرچم|جاپان}} (گروپ ايف - ڊلاس اسٽيڊيم) # {{پرچم|سويڊن}} بمقابلہ {{flag|Tunisia}} (گروپ ايف - ايسٽاڊيو مونٽيري) '''سومر، 15 جون 2026ع''': # '''[[سعودي عرب]]''' بمقابلہ {{flagicon|Uruguay}} [[يوراگوئي]] (گروپ ايڇ – ميامي اسٽيڊيم) # {{پرچم|اسپين}} بمقابلہ [[ڪيپ ورڊي]]'''[[ڪيپ ورڊي]]''' (گروپ ايڇ – اٽلانٽا اسٽيڊيم) # {{پرچم|ايران}} بمقابلہ {{پرچم|نيوزي لينڊ}} (گروپ جي – لاس اينجلس اسٽيڊيم) # {{پرچم|بيلجيم}} بمقابلہ {{پرچم|مصر}} (گروپ جي – سياٽل اسٽيڊيم '''اڱارو، 16 جون 2026ع''': # {{پرچم|فرانس}} بمقابلہ {{پرچم|سينيگال}} (گروپ I – نيو يارڪ نيو جرسي اسٽيڊيم) # {{پرچم|عراق}} بمقابلہ {{پرچم|ناروي}} (گروپ I – بوسٽن اسٽيڊيم) # {{پرچم|ارجنٽائن}} بمقابلہ {{پرچم|الجزائر}} (گروپ جي – ڪنساس سٽي اسٽيڊيم) # {{پرچم|آسٽريا}} بمقابلہ {{پرچم|اردن}} (گروپ جي – سان فرانسسڪو بي ايريا اسٽيڊيم) '''اربع، 17 جون 2026ع''': # {{پرچم|گھانا}} بمقابلہ {{flag|Panama}} (گروپ ايل – ٽورانٽو اسٽيڊيم) # {{پرچم|انگلينڊ}} بمقابلہ {{پرچم|ڪروشيا}} (گروپ ايل – ڊيلاس اسٽيڊيم) # {{پرچم|پرتگال}} بمقابلہ [[جمهوريا ڪانگو]]'''[[جمهوريا ڪانگو]]''' (گروپ ڪي – هوسٽن اسٽيڊيم) # {{پرچم|ازبڪستان}} بمقابلہ {{پرچم|ڪولمبيا}} (گروپ ڪي – ميڪسيڪو سٽي اسٽيڊيم) 18 جون، 2026: # 12:00 وڳي UTC−4 * چيڪ ريپبلڪ بمقابلہ ڏکڻ آفريڪا. * مرسڊيز بينز اسٽيڊيم، اٽلانٽا. # 18 جون، 2026 * 7:00 وڳي UTC-6 * ميڪسيڪو بمقابله ڏکڻ ڪوريا. * اسٽيڊيو اڪرون، زپوپان. # جون 24، 2026 # 7:00 پي ايم UTC-6 * چيڪ ريپبلڪ بمقابله ميڪسيڪو. * Estadio Azteca، ميڪسيڪو سٽي. # جون 24، 2026 * 7:00 پي ايم UTC-6 * ڏکڻ آفريڪا بمقابله ڏکڻ ڪوريا. اسٽيڊيو BBVA، گادالپ. ==ٽيمون== "يونائيٽيڊ بڊ" جا عملدارن جو چوڻ آهي ته ٽنهي ميزبان ملڪن کي خودڪار داخلا ڏني ويندي.<ref name="bid_cities">{{Cite web |title=United 2026 bid book |url=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |publisher=united2026.com |access-date=April 30, 2018 |archive-date=September 15, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210915131958/https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |url-status=live}}</ref> <small>31</small> آگسٽ <small>2022</small>ع تي، فيفا جو صدر گياني انفنٽينو تصديق ڪئي ته اتر آمريڪا جي فٽبال فيڊريشن، ڪنڪاڪئف (<small>CONCACAF</small>) جون ميمبر 6 ٽيمون ورلڊ ڪپ لاءِ قابليت حاصل ڪنديون، جن ۾ امريڪا، ڪينيڊا ۽ ميڪسيڪو خودڪار طور سان ميزبان طور قابليت حاصل ڪندا.<ref>{{cite web |url=https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026 |title=Presidente de la FIFA confirma cantidad de plazas de Concacaf para el Mundial de 2026 |language=es |website=ESPN Deportes |date=August 31, 2022 |access-date=October 18, 2022 |archive-date=September 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922004259/https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last=Vargas |first=Dinia |date=August 31, 2022 |title=Infantino anuncia cuántos cupos tendrá la Concacaf para el Mundial de 2026 |url=https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220831205624/https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/ |archive-date=August 31, 2022 |access-date=October 18, 2022 |website=CRHoy.com |language=es}}</ref> هن جي تصديق <small>14</small> فيبروري <small>2023</small>ع تي فيفا جي ڪونسل پاران ڪئي وئي.<ref>{{cite news |url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football |title=FIFA Council highlights record breaking revenue in football |publisher=[[FIFA]] |date=February 14, 2023 |access-date=February 14, 2023 |archive-date=February 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230214163245/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football |url-status=live}}</ref><ref name=":0">{{cite news |url=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/ |title=FIFA confirms U.S., Mexico, Canada automatically in '26 World Cup |work=[[Reuters]] |date=February 14, 2023|access-date=February 14, 2023|archive-date=February 15, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215070258/https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/|url-status=live}}</ref> <small>67</small>هين فيفا ڪانگريس کان فوري طور تي، فيفا ڪائونسل [[بحرين]] جي شهر [[منامه|مناما]] ۾ هڪ اجلاس ۾ سلاٽ مختص ڪرڻ جي منظوري ڏني.<ref>{{cite web |date=March 30, 2017 |title=World Cup 2026: Fifa reveals allocation for 48-team tournament |url=https://www.bbc.com/sport/football/39448474 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170330224520/http://www.bbc.com/sport/football/39448474 |archive-date=March 30, 2017 |publisher=BBC}}</ref> ان ۾ هڪ پلي آف ٽورنامينٽ شامل هو جنهن ۾ ڇهه ٽيمون شامل هيون ته جيئن آخري ٻن فيفا ورلڊ ڪپ جڳهن جو فيصلو ڪري سگهن.<ref name="fifa_council">{{Cite web |date=May 9, 2017 |title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup |url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html |archive-date=June 18, 2017 |publisher=FIFA}}</ref> پلي آف ۾ ڇهن ٽيمن ۾ يورپي فيڊريشن (<small>UEFA</small>) کان سواءِ هر ڪنفيڊريشن مان هڪ ٽيم شامل هئي ۽ ميزبان ملڪن جي ڪنڪاڪئف ڪنفيڊريشن (<small>CONCACAF</small>) مان هڪ اضافي ٽيم شامل هئي. ٽيمن مان ٻن کي عالمي درجه بندي جي بنياد تي ڌار ڪيو ويو ۽ انهن ٻن فيفا ورلڊ ڪپ برٿ لاءِ چئن غير سيڊڊ ٽيمن جي وچ ۾ ٻن ناڪ آئوٽ ميچن جي فاتحن سان کيڏيو. چار ميچن جو ٽورنامينٽ ميڪسيڪو ۾ کيڏيو ويو، جيڪو ميزبان ملڪن مان هڪ آهي<ref name="slot">{{cite web |date=March 30, 2017 |title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup |url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254 |access-date=August 5, 2022 |publisher=FIFA |archive-date=June 19, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220619161123/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254 |url-status=live}}</ref> ۽ ان کي فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ ٽيسٽ ايونٽ طور پڻ استعمال ڪيو ويو. سلاٽ مختص ڪرڻ جي تصديق سان او ايف سي کي پهريون ڀيرو فائنل ٽورنامينٽ ۾ هڪ ضمانتي جاءِ ملي: سال <small>2026</small>ع فيفا ورلڊ ڪپ پهريون ٽورنامينٽ هوندو جنهن ۾ سڀني ڇهين ڪنفيڊريشنن کي گهٽ ۾ گهٽ هڪ ضمانتي جاءِ ملي هوندي ۽ <small>2010</small>ع جي ايڊيشن کان پوءِ پهريون ڀيرو جنهن ۾ سڀني ڪنفيڊريشنن وٽ هڪ ٽيم ورلڊ ڪپ فائنل لاءِ قابليت حاصل ڪئي آهي.<ref name="slot" /> <small>48</small> قابليت رکندڙ ٽيمن مان، <small>2022</small>-<small>2025</small>ع جي ايڊيشن ۾ پڻ نظر آيا، جن ۾ نمايان شامل آهن: * [[ڪيپ ورڊي]]، [[ڪوراساؤ]]، [[اردن]] ۽ [[ازبڪستان]] سڀئي ورلڊ ڪپ ۾ پنهنجون ڊيبيو ڪندا.<ref>{{cite web |date=October 13, 2025 |title=Cabo Verde seal historic World Cup qualification |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/cabo-verde-qualify |access-date=October 14, 2025 |publisher=FIFA}}</ref><ref name=":2">{{cite news |last=Wilson |first=Jonathan |title=Curaçao complete fairytale with battling draw in Jamaica to qualify for World Cup |url=https://www.theguardian.com/football/2025/nov/19/curacao-complete-fairytale-with-battling-draw-in-jamaica-to-qualify-for-world-cup |access-date=November 19, 2025 |work=The Guardian}}</ref><ref>{{Cite news |last=Millar |first=Colin |date=June 5, 2025 |title=Uzbekistan, Jordan qualify for World Cup for first time |url=https://www.nytimes.com/athletic/6229851/2025/06/05/uzbekistan-world-cup-qualification-2026/ |access-date=November 19, 2025 |department=[[The Athletic]] |work=[[The New York Times]] |issn=0362-4331}}</ref> * [[قطر]] پهريون ڀيرو قابليت ذريعي ٽورنامينٽ ۾ پهتو، ڇاڪاڻ ته ان جو واحد پوئين ظهور <small>2022</small>ع ۾ ميزبان طور هو.<ref>{{cite web |date=October 14, 2025 |title=Qatar and Saudi Arabia qualify for 2026 World Cup |url=https://global.espn.com/football/story/_/id/46597037/qatar-saudi-arabia-qualify-2026-fifa-world-cup|access-date=October 15, 2025 |website=ESPN |agency=Associated Press}}</ref> * [[جمهوريا ڪانگو|جمهوري جمهوريه ڪانگو]] ۽ [[هيٽي]] <small>1974</small>ع ۾ پنهنجي واحد پوئين ٽورنامينٽ ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ ٽورنامينٽ ۾ واپس آيا.<ref name=":2" /><ref>{{cite web |last=Williams |first=Ian |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cn43qqy9z8xo |title=Tuanzebe sends DR Congo back to World Cup after 52 years |date=March 31, 2026 |access-date=March 31, 2026 |website=BBC Sport}}</ref> * [[عراق]] <small>1986</small>ع ۾ پنهنجي واحد پوئين ٽورنامينٽ ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ ٽورنامينٽ ۾ واپس آيا.<ref>{{cite web |last=Luckings |first=Steve |url=https://www.thenationalnews.com/sport/2026/04/01/iraq-beat-bolivia-to-qualify-for-2026-fifa-world-cup/ |title=Iraq beat Bolivia to qualify for 2026 Fifa World Cup |date=March 31, 2026 |access-date=March 31, 2026 |website=The National News}}</ref> * [[آسٽريا]]، [[ناروي]] ۽ [[اسڪاٽلينڊ]] آخري ڀيرو <small>1998</small>ع ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ ٽورنامينٽ ۾ واپس آيا.<ref>{{Cite news |date=November 16, 2025 |title=Norway Qualifies for 2026 World Cup and Sends Italy To Dreaded Playoff |url=https://www.foxsports.com/stories/soccer/norway-qualifies-2026-world-cup-sends-italy-dreaded-playoff |access-date=November 16, 2025 |work=Fox Sports}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/uefa-qualifiers-review-matchday-10-november-18 |title=Austria, Belgium, Scotland, Spain and Swiss reach World Cup |publisher=FIFA|access-date=November 19, 2025}}</ref> * [[ترڪي]] <small>2002</small>ع ۾ ٽئين نمبر تي رهڻ کان پوءِ پهريون ڀيرو قابليت حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/02a3-2047a70882b5-871b4ed13110-1000--kosovo-0-1-turkiye-highlights-turkiye-qualify-for-2026-world/ |title=Kosovo 0–1 Türkiye highlights: Türkiye qualify for 2026 World Cup finals after play-off win |date=March 31, 2026 |access-date=March 31, 2026 |publisher=UEFA}}</ref> * [[چيڪ جمهوريا|چيڪ ريپبلڪ]] <small>2006</small>ع کان پوءِ پهريون ڀيرو قابليت حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/02a3-2047bcf476d8-369543fe9786-1000--czechia-2-2-denmark-highlights-3-1-on-pens-czechia-book-202/ |title=Czechia 2–2 Denmark highlights (3–1 on pens): Czechia book 2026 World Cup spot with play-off final win |date=March 31, 2026 |access-date=March 31, 2026 |publisher=UEFA}}</ref> * [[نيوزيلينڊ|نيوزي لينڊ]]، [[پيراگوئي]] ۽ [[ڏکڻ آفريڪا]] (<small>2010</small>ع ورلڊ ڪپ جو ميزبان) سال <small>2010</small>ع ۾ آخري ڀيرو حصو وٺڻ کان پوءِ واپس آيا.<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/south-africa-qualify |title=The Boys are back in town |publisher=FIFA|access-date=November 19, 2025 |date=October 14, 2025}}</ref> ڏکڻ آفريڪا <small>2002</small>ع کان پوءِ پنهنجي پهرين ڪامياب قابليت مهم حاصل ڪئي جڏهن ته نيوزيلينڊ قابليت حاصل ڪرڻ واري سڀ کان گهٽ درجه بندي واري ٽيم آهي، <small>85</small>هين نمبر تي آهي.<ref>{{Cite news |last=Bailey |first=Michael |date=March 30, 2026 |title=The odds are stacked against New Zealand, the World Cup's lowest-ranked team. But they are chasing history |url=https://www.nytimes.com/athletic/7157317/2026/03/30/new-zealand-world-cup/ |access-date=April 9, 2026 |department=[[The Athletic]] |work=[[The New York Times]]}}</ref> * [[الجزائر|الجيريا]]، [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسنيا ۽ هرزيگوينا]] ۽ [[آئيوري ڪوسٽ]] <small>2014</small>ع کان پوءِ پهريون ڀيرو ڪواليفائي ڪيو. بوسنيا <small>2014</small>ع جي ورلڊ ڪپ کان پوءِ ڪنهن وڏي ٽورنامينٽ لاءِ پنهنجو پهريون ڪامياب قابليت وارو عمل حاصل ڪيو. * [[ڪولمبيا]]، [[مصر]]، [[پاناما]] ۽ [[سويڊن]] <small>2022</small>ع ۾ پوئين ٽورنامينٽ وڃائڻ کان پوءِ واپس آيا. ان کان علاوه، چار ڀيرا چيمپيئن [[اٽلي]] يورپي پلي آف فائنل ۾ [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسنيا ۽ هرزيگوينا]] کان پينلٽيز تي شڪست کائڻ کان پوءِ ٻاهر نڪتو لڳاتار ٽن ورلڊ ڪپن کان محروم ٿيندڙ پهريون اڳوڻو چيمپيئن بڻجي ويو.<ref>{{cite web |last=Bandini |first=Nicky |url=https://www.theguardian.com/football/2026/mar/31/bosnia-herzegovina-italy-world-cup-2026-qualifying-playoff-match-report |title=Italy miss out on World Cup again after Bosnia and Herzegovina's shootout triumph |date=March 31, 2026 |access-date=April 3, 2026 |website=The Guardian}}</ref> سال <small>2018</small>ع ۽ <small>2022</small>ع وانگر, اٽلي واحد اڳوڻو چيمپيئن هو، جيڪا قابليت حاصل نه ڪري سگهيو. [[ڪوسٽا ريڪا]] <small>2010</small>ع کان پوءِ پهريون ڀيرو قابليت حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام ٿيو. جڏهن ته [[ڪيمرون]]، [[ڊينمارڪ]]، [[پولينڊ]]، [[سربيا]] ۽ [[ويلز]] (جيڪي سڀ <small>2022</small>ع ۾ قابليت حاصل ڪئي) پڻ سال <small>2026</small>ع جي ٽورنامينٽ لاءِ قابليت حاصل نه ڪري سگهيا.<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/teams-eliminated-on-the-road-to-fifa-world-cup-26 |title=Eliminated teams in FIFA World Cup 2026 qualifying |publisher=FIFA |date=March 26, 2025 |access-date=May 21, 2026}}</ref> ٽيمون جيڪي قابليت حاصل ڪيون، علائقي جي لحاظ کان ترتيب ڏنل: '''ايشيا فٽبال ڪنفيڊريشن''' (<small>AFC</small>): * {{flag|Australia}} * {{flag|Iran}} * {{flag|Iraq}} * {{flag|Japan}} * {{flag|Jordan}} * {{flag|Qatar}} * {{پرچم|ڏکڻ ڪوريا}} * [[سعودي عرب]] * {{flag|Uzbekistan}} (پهرين ڀيرا) '''آفريقي فٽبال ڪنفيڊريشن:''' (CAF) * {{flag|Algeria}} * {{flag|Egypt}} * {{flag|Tunisia}} * {{flag|Morocco}} * {{flag|Senegal}} * {{flag|Ghana}} * {{flag|Ivory Coast}} * [[ڪيپ ورڊي|ڪيپ وردي]] (<small>پهرين ڀيرا</small>) * [[جمهوريا ڪانگو|جمهوري جمهوريه ڪانگو]] * [[ڏکڻ آفريڪا]] '''اتر ۽ وچ آمريڪا فٽبال ڪنفيڊريشن:''' (<small>CONCACAF</small>) * {{پرچم|ڪينيڊا}} (<small>شریک ميزبان</small>) * [[ڪوراساؤ]] (<small>پهريون ڀيرو</small>) * {{پرچم|ميڪسيڪو}} (<small>شریک ميزبان</small>) * {{پرچم|آمريڪا}} (<small>شریک ميزبان</small>) * {{flag|Panama}} * {{flag|Haiti}} '''ڏکڻ آمريڪا ('''<small>CONMEBOL)</small> * {{flag|Argentina}} * {{flag|Brazil}} * {{flag|Colombia}} * {{flag|Ecuador}} * {{flag|Paraguay}} * {{flagicon|Uruguay}} [[يوراگوئي]] '''اوشيانا فٽبال ڪنفيڊريشن:''' (<small>OFC</small>) * {{flag|New Zealand}} '''يورپ:''' (<small>UEFA</small>) * {{flag|England}} * {{flag|Austria}} * {{flag|Belgium}} * [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا]] * {{flag|Croatia}} * {{flag|France}} * {{flag|Netherlands}} * {{flag|Norway}} * {{flag|Germany}} * {{flag|Scotland}} * {{flag|Sweden}} * {{flag|Switzerland}} * {{flag|Spain}} * {{flag|Turkey}} * [[چيڪ جمهوريا|چيڪ ريپبلڪ]] ===ڊرا (Draw)=== ڊرا 5 ڊسمبر 2025ع تي [[واشنگٽن، ڊي سي|واشنگٽن ڊي سي]] ۾ ڪينيڊي سينٽر ۾ منعقد ٿيو. ڊرا جي تقريب فيفا پاران پهرين پيش ڪرڻ سان شروع ٿي. ڊرا جي تقريب جي شروعات فيفا پاران آمريڪا جي صدر ڊونلڊ ٽرمپ کي پهريون (۽ واحد) فيفا امن انعام پيش ڪرڻ سان ٿي.<ref name="Guardian-main">{{cite news |last1=Graham |first1=Bryan Armen |last2=Beaumont |first2=Peter |date=December 5, 2025 |title=Trump awarded inaugural Fifa peace prize at World Cup draw in Washington |url=https://www.theguardian.com/football/2025/dec/05/fifa-peace-prize-trump-world-cup-infantino |access-date=December 6, 2025 |work=The Guardian |location=London}}</ref> هڪ اهڙو انعام جنهن انساني حقن جي گروپن، تجزيه نگارن ۽ ٻين جي وچ ۾ جاچ ۽ تڪرار کي تيز ڪيو.<ref name="AJ-Analysis">{{cite news |last=Harb |first=Ali |date=December 6, 2025 |title=Infantino's 'Peace Prize' to Trump raises questions about FIFA's neutrality |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/6/infantinos-peace-prize-to-trump-raises-questions-about-fifas-neutrality |access-date=December 6, 2025 |work=Al Jazeera}}</ref><ref name="Amnesty">{{cite web |title=Global: FIFA needs to act on human rights |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2025/12/global-fifa-needs-to-act-on-human-rights/ |website=Amnesty International |date=December 4, 2025 |access-date=December 6, 2025}}</ref><ref name="NewHumanitarian" /> 48 ٽيمن کي 12 جي چئن برتنن (pots) ۾ ورهايو ويو. برتن 1 ۾ ٽي ميزبان ۽ نومبر 2025 جي فيفا مردن جي عالمي درجه بندي مان مٿين نو ٽيمون شامل هيون. برتن 2، 3، ۽ 4 ۾ درجه بندي جي مطابق باقي ٽيمون شامل هيون. يو اي ايف اي (UEFA) پلي آف جا چار فاتح ۽ انٽر ڪنفيڊريشن پلي آف جا ٻه فاتح ڊرا جي وقت معلوم نه هئا ۽ ان ڪري خودڪار طريقي سان برتن 4 ۾ مختص ڪيا ويا. 12 گروپ بي ترتيب طور تي چار برتنن مان هر هڪ مان هڪ ٽيم چونڊي ٺاهيا ويا. فيفا جو "عام اصول، جڏهن به ممڪن هجي"، اهو هو ته ڪنهن به گروپ ۾ ساڳئي ڪنفيڊريشن مان هڪ کان وڌيڪ ٽيم نه هئي. هي اصول يو اي ايف اي کانسواءِ سڀني ڪنفيڊريشنن تي لاڳو هو؛ هر گروپ کي هڪ يا ٻه يو اي ايف اي ٽيمون ان ۾ شامل ڪرڻ جي ضرورت هئي.<ref>{{cite web |url=https://inside.fifa.com/organisation/media-releases/procedures-final-draw-world-cup-2026-revealed |title=Procedures for the Final Draw for the FIFA World Cup 2026 revealed |publisher=FIFA |date=November 25, 2025 |access-date=November 25, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/2d1a1ac7bab78995/original/Draw-Procedures-for-the-FIFA-World-Cup-2026.pdf |title=Draw Procedures for the FIFA World Cup 2026 |publisher=FIFA |date=November 25, 2025 |access-date=November 25, 2025}}</ref> ٽنهي ميزبان ملڪن کي شيڊولنگ جي مقصدن لاءِ ٽن گروپن ۾ اڳ ۾ ئي مختص ڪيو ويو هو. ميڪسيڪو کي گروپ اي ۾ رکيو ويو هو ۽ ٽورنامينٽ جو افتتاحي ميچ 11 جون تي ايسٽاڊيو ازٽيڪا ۾ کيڏندا. ڪينيڊا ۽ آمريڪا کي گروپ بي ۽ ڊي ۾ ترتيب وار رکيو ويو هو. اهي ٽورنامينٽ جا ٽيون ۽ چوٿون ميچ ترتيب وار 12 جون تي کيڏندا.<ref>{{Cite news |last1=Bushnell |first1=Henry |last2=Crafton |first2=Adam |date=August 22, 2025 |title=2026 World Cup draw to be held at Kennedy Center, President Trump announces |url=https://www.nytimes.com/athletic/6569842/2025/08/22/world-cup-draw-kennedy-center-trump-infantino/ |access-date=August 22, 2025 |work=The New York Times |issn=0362-4331 |url-access=limited}}</ref> انٽر ڪنفيڊريشن پلي آف جي ٽنهي امڪاني فاتحن تي ڪنفيڊريشن جي پابندي لاڳو ڪئي وئي. فيفا اهو پڻ اعلان ڪيو ته، "مقابلي جي توازن کي يقيني بڻائڻ جي مفاد ۾"، سيمي فائنل (نڪ آئوٽ بريڪٽ جا پاسا) لاءِ ٻه الڳ الڳ رستا قائم ڪيا ويا. ان جي بنياد تي، رينڪنگ ۾ پهرين نمبر تي (اسپين) ۽ ٻئي نمبر تي (ارجنٽائن) ٽيمن کي بي ترتيب طور تي مخالف رستن ۾ گروپن ۾ ٺاهيو ويو، جيئن ٽئين نمبر تي (فرانس) ۽ چوٿين نمبر تي (انگلينڊ) ٽيمون هيون. تنهن ڪري، جيڪڏهن ٽيمن جا اهي جوڙا پنهنجا گروپ کٽي وڃن ٿا، ته اهي فائنل تائين نه ملندا، جڏهن ته چارئي سيمي فائنل تائين نه ملندا. ڊرا پوٽ 1 سان شروع ٿيو ۽ پوٽ 4 سان ختم ٿيو، هر ٽيم کي چونڊيو ويو ۽ پوءِ الفابيٽ جي لحاظ کان پهرين دستياب گروپ ۾ مختص ڪيو ويو. ميچ شيڊول جي مقصد لاءِ، پوٽ 1 ٽيمون خودڪار طريقي سان هر گروپ جي پوزيشن 1 ۾ ٺاهيا ويا. باقي پوٽس لاءِ، فيفا هڪ اڳواٽ مقرر ڪيل نمونو قائم ڪيو ته جيئن ٽيمن جي پوزيشن کي انهن جي پوٽ ۽ ان گروپ جي بنياد تي بيان ڪري سگهجي جنهن ۾ اهي ٺاهيا ويا هئا. 2026 فيفا ورلڊ ڪپ سيڊنگ.<ref name="NewHumanitarian">{{cite news |title=Asia's deadly rains, Haiti's election plan, and Trump's peace prize – Cheat sheet |url=https://www.thenewhumanitarian.org/news/2025/12/05/asia-deadly-rains-haiti-election-plan-trump-peace-prize-cheat-sheet |work=The New Humanitarian |date=December 5, 2025 |access-date=December 6, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Smith |first=David |date=December 5, 2025 |title=Trump wins his peace prize from Fifa – any chance of a VAR review? |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/dec/05/trump-peace-prize-fifa-world-cup |access-date=December 9, 2025 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> === ٽيم بيس ڪيمپس === ورلڊ ڪپ ٽورنامينٽ کان اڳ ۽ دوران رهڻ ۽ تربيت ڏيڻ لاءِ 48 قومي اسڪواڊ پاران بيس ڪيمپس استعمال ڪيا ويندا.<ref name="Team Base camps">{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/base-camps-potential-locations |title=FIFA shares potential World Cup 26 Team Base Camp locations|access-date=June 12, 2024 |website=fifa.com |date=June 12, 2024|archive-date=June 12, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612215436/https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/base-camps-potential-locations|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web |url=https://inside.fifa.com/about-fifa/organisation/news/fifa-world-cup-26-tm-expands-team-base-camp-brochure-26-new-options-added |title=FIFA World Cup 26 expands Team Base Camp brochure: 26 new options added |publisher=FIFA |date=November 21, 2024 |access-date=January 15, 2025 |archive-date=November 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241121220113/https://inside.fifa.com/about-fifa/organisation/news/fifa-world-cup-26-tm-expands-team-base-camp-brochure-26-new-options-added |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://inside.fifa.com/organisation/news/14-new-team-base-camp-options-world-cup-2026 |title=14 new Team Base Camp options added as road to 2026 continues |date=April 17, 2025 |website=inside.fifa.com|archive-date=April 17, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250417180742/https://inside.fifa.com/organisation/news/14-new-team-base-camp-options-world-cup-2026|url-status=live}}</ref> مقابلي جي جڳهن تي لاڳو ٿيندڙ نالي جي حقن جي اسپانسرز جي پابندي وانگر، ڪجهه تربيتي سهولتن جا نالا پڻ فيفا پاران تبديل ڪيا ويا.<ref>{{Cite news |date=May 26, 2026 |title=FIFA World Cup 2026™ Team Base Camp Training Sites footprint finalised |url=https://inside.fifa.com/organisation/media-releases/world-cup-2026-team-base-camps-tbc-48-nations-usa-mexico-canada |access-date=May 27, 2026 |work=[[FIFA]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Schirgi |first=Heimo |title=Team Base Camp brochure |url=https://fwc26teambasecamps.fifa.com |access-date=October 23, 2025 |website=FIFA}}</ref> {|class="wikitable sortable mw-collapsible" |+ٽيم بيس ڪيمپس جي فهرست |- !ٽيم !هوٽل !ٽريننگ سائيٽ |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|ALG|avar=fb}}<ref name="FOX4">{{Cite web |last1=Jackson |first1=Malik |date=January 21, 2026 |title=Argentina, England, Netherlands, Algeria to base 2026 World Cup camps in Kansas City metro: Sources |url=https://fox4kc.com/sports/2026-world-cup/argentina-england-netherlands-to-base-2026-world-cup-camps-in-kansas-city-metro-sources/vMxgM5ajHGE |access-date=January 25, 2026 |website=Fox4 Kansas City |last2=Kuntz |first2=Harold |last3=Holt |first3=John|orig-date=January 20, 2026}}</ref> '''[[الجزائر]]''' | دي اوريڊ لارنس، لارنس، [[ڪنساس]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | يونيورسٽي آف ڪنساس،<ref>{{Cite web |title=Rock Chalk Park |url=https://places.ku.edu/buildings/rock-chalk-park |access-date=January 25, 2026 |website=The University of Kansas}}</ref> لارنس، ڪنساس، آمريڪا |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|ARG|avar=fb}} '''[[ارجنٽائن]]'''<ref name="KCStar">{{cite news |last1=Grathoff |first1=Pete |title=Here is when teams with a World Cup base camp in KC are expected to arrive |url=https://www.kansascity.com/sports/spt-columns-blogs/for-petes-sake/article315392606.html |access-date=April 17, 2026 |work=[[The Kansas City Star]] |date=April 13, 2026}}</ref> | اوريجن ڪنساس سٽي ريور فرنٽ، ڪنساس سٽي، [[مسوري]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | اسپورٽنگ ڪي سي ٽريننگ سينٽر، ڪنساس سٽي، [[ڪنساس]] |- | {{#invoke:flagg|main|unpe|AUS|avar=fb}} '''[[آسٽريليا]]'''<ref name="AUS">{{Cite web |date=February 12, 2026 |title=The Oakland Roots/Soul Training Facility Has Been Selected by the Australian National Team to Be a Base Camp Training Site Ahead of the World Cup |url=https://www.oaklandrootssc.com/news/2026/02/12/the-oakland-roots-soul-training-facility-has-been-selected-by-the-australian-national-team-to-be-a-base-camp-training-site-ahead-of-the-world-cup/ |access-date=February 12, 2026 |website=[[Oakland Roots SC]] |publisher=SportsEngine, Inc. }}</ref> | ڪلئرمونٽ هوٽل ۽ اسپا، برڪلي، [[ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | اوڪلينڊ روٽس/سول ٽريننگ سهولت، الميدا، ڪيليفورنيا |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|AUT|avar=fb}} '''[[آسٽريا]]'''<ref name="AUT">{{Cite web |last=Flores |first=Pricila |date=February 4, 2026 |title=Austrian National Soccer Team Selected to Stay in Goleta, Practice at UCSB |url=https://www.noozhawk.com/austrian-national-soccer-team-selected-to-stay-in-goleta-practice-at-ucsb/ |access-date=February 4, 2026 |website=Noozhawk |orig-date=February 4, 2026}}</ref> | باڪارا ريسارٽ، گوليٽا، [[ڪيليفورنيا]] | يو سي سانتا باربرا هارڊر اسٽيڊيم، سانتا باربرا، ڪيليفورنيا |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|BEL|avar=fb}}'''[[بيلجيم]]'''<ref name="BEL">{{Cite web |last=Vandewalle |first=Ludo |date=January 9, 2026 |title=De Rode Duivels hebben hun WK-droomlocatie in Seattle beet |trans-title= The Red Devils have secured their World Cup dream location in Seattle |url=https://www.nieuwsblad.be/sport/voetbal/de-rode-duivels-hebben-hun-wk-droomlocatie-in-seattle-beet/114300532.html |access-date=February 15, 2026 |website=Nieuwsblad |language=nl-BEL}}</ref> | حيات ريجنسي ڍنڍ، سيئٽل پورٽ، رينٽن، [[واشنگٽن رياست|واشنگٽن]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | سياٽل سائونڊرز ايف سي پرفارمنس سينٽر ۽ ڪلب هائوس، رينٽن، واشنگٽن |- |'''[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا]]'''<ref name="BIH">{{Cite web |date=April 6, 2026 |title=Zmajevi ipak neće u St. Louis, idu na drugi kraj Amerike u kamp koji je želio Vels |trans-title=Dragons will not be in St. Louis, they go to the other side of America to the camp that Wales wanted |url=https://reprezentacija.ba/507974-zmajevi-ipak-nece-u-st-louis-idu-na-drugi-kraj-amerike-u-kamp-koji-je-zelio-vels |access-date=April 6, 2026 |website=reprezentacija.ba |language=bs |trans-quote=The Dragons are expected to stay at the RSL Training Centre camp there, which is normally used by the US national team.}}</ref> | ايشر ايڊمز، آٽوگراف ڪليڪشن، سالٽ لِيڪ سٽي، [[يوٽاہ|يوٽاه]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | ريئل سالٽ لِيڪ اسٽيڊيم، سينڊي، يوٽاه |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|BRA|avar=fb}}'''[[برازيل]]'''<ref name="BRA">{{Cite web |last=Arnold |first=Christian |date=January 14, 2026 |title=Brazilian national team to train at Red Bull NY's brand new facility during 2026 World Cup |url=https://nypost.com/2026/01/14/sports/brazilian-national-team-to-train-at-red-bulls-facility-during-world-cup/ |access-date=January 19, 2026 |website=New York Post }}</ref> | دي رِج هوٽل، باسڪنگ رِج، [[نيو جرسي]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | ڪولمبيا پارڪ، موريس ٽائون، نيو جرسي |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|CAN|avar=fb}}'''[[ڪينيڊا]]'''<ref name="SBJ">{{Cite web |date=December 17, 2025 |title=New Zealand looking at various options for World Cup base camp |url=https://www.sportsbusinessjournal.com/Articles/2025/12/17/new-zealand-looking-at-various-options-for-world-cup-base-camp/ |access-date=February 14, 2026 |website=Sports Business Journal }}</ref> | دي ويسٽن بيشور، وينڪوور، [[برٽش ڪولمبيا|برٽش ڪولمبيا،]] [[ڪينيڊا]] | نيشنل ساڪر ڊولپمينٽ سينٽر، رينڪوور، برٽش ڪولمبيا، ڪينيڊا |- |'''[[ڪيپ ورڊي]]''' | گرينڊ حيات هوٽل، ٽمپا بي، ٽمپا، [[فلوريڊا]] | واٽرز اسپورٽس ڪمپليڪس، ٽمپا، فلوريڊا، آمريڪا |- |'''[[ڪولمبيا]]'''<ref name="COL">{{Cite web |last=Mitchell |first=Ryan |date=January 27, 2026 |title=It is not the United States! The Colombian national team knows its official venue for the 2026 World Cup |url=https://www.marca.com/en/world-cup/2026/01/27/6978af6f268e3ebd148b45cd.html |access-date=January 27, 2026 |website=Marca }}</ref> | گرينڊ فيسٽا آمريڪانا ڪنٽري ڪلب، [[گواڊلهارا|گواڊالهارا]]، [[ميڪسيڪو]] | جليسڪو اڪيڊميا اٽلس ايف سي، [[زاپوپان]]، جليسڪو، |- |'''[[ڪروشيا]]'''<ref name="CRO">{{Cite web |last=Thrasher |first=Tyler |date=January 17, 2026 |title=Croatia national soccer team to base FIFA World Cup training in Alexandria |url=https://www.fox5dc.com/news/croatia-national-soccer-team-base-world-cup-training-alexandria-virginia |access-date=January 17, 2026 |website=Fox5 DC }}</ref> | هوٽل ائ کئ ائ اليگزينڊرريا، اليگزينڊرريا، [[ورجينيا]] | ايپيسڪوپل هاءِ اسڪول، اليگزينڊرريا، ورجينيا، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|CUW|avar=fb}}<ref name="CUR">{{Cite web |last=Evertsz |first=Pa E. |date=January 17, 2026 |title=Curaçao sets Boca Raton as 2026 World Cup base camp, FAU to host training |url=https://www.deporteawe.com/2026/01/17/futbol/curacao-sets-boca-raton-as-2026-world-cup-base-camp-fau-to-host-training/ |access-date=January 17, 2026 |website=Deporte Awe }}</ref> | Boca Raton [[Marriott International|Marriott]] at Boca Center, [[Boca Raton, Florida]] | * ڪيوريسو. بوڪا رتن ميريٽ بوڪا سينٽر، بوڪا رتن، فلوريڊا ۾. آمريڪا. فلوريڊا ائٽلانٽڪ يونيورسٽي، بوڪا رتن، فلوريڊا. * چيڪ ريپبلڪ. هيلٽن گارڊن ان ڊلاس-آرلنگٽن سائوٿ، آرلنگٽن، ٽيڪساس. مينسفيلڊ ملٽي پرپز اسٽيڊيم، مينسفيلڊ، ٽيڪساس. * ڊي آر ڪانگو. اومني هوسٽن هوٽل، هوسٽن، ٽيڪساس. هوسٽن اسپورٽس پارڪ، هوسٽن، ٽيڪساس. * ايڪواڊور. لي ميريڊين ڪولمبس، دي جوزف، ڪولمبس، اوهائيو. ڪولمبس ڪرو پرفارمنس سينٽر، ڪولمبس، اوهائيو. * مصر. ناردرن ڪوسٽ ريسارٽ ۽ ڪيسينو، ايئر وي هائٽس، واشنگٽن. گونزاگا يونيورسٽي، اسپوڪن، واشنگٽن. * انگلينڊ. دي ان ايٽ ميڊو بروڪ، پريئري وليج، ڪينسا. سوپ ساڪر وليج، ڪينسا سٽي، مسوري. * فرانس. فور سيزنز هوٽل بوسٽن، بوسٽن، ميساچوسٽس. بينٽلي يونيورسٽي، والٿم، ميساچوسٽس. * جرمني. گريلين، ونسٽن-سيلم، اتر ڪيولينا. ويڪ فارسٽ يونيورسٽي، ونسٽن-سيلم، اتر ڪيرولائنا. * گھانا. پروويڊنس بلٽمور، پروويڊنس، روڊ ٻيٽ. برائنٽ يونيورسٽي، سمٿ فيلڊ، روڊ ٻيٽ. * هيٽي. شيراٽن ائٽلانٽڪ سٽي ڪنوينشن سينٽر هوٽل، ائٽلانٽڪ سٽي، نيو جرسي. اسٽاڪٽن يونيورسٽي، گيلو وي ٽائون شپ، نيو جرسي. * ايران. تيجوانا ميريٽ هوٽل، تيجوانا، باجا ڪيليفورنيا، ميڪسيڪو. ڪلب تيجوانا ٽريننگ سينٽر، تيجوانا، باجا ڪيليفورنيا. * عراق. گرين بريئر ريسارٽ، وائيٽ سلفر اسپرنگس، ويسٽ ورجينيا. دي گرين بريئر اسپورٽس پرفارمنس سينٽر، وائيٽ سلفر اسپرنگس، ويسٽ ورجينيا. * آئيوري ڪوسٽ. هوٽل ڊو پونٽ، ولمنگٽن، ڊيلاويئر. فلاڊيلفيا يونين اسٽيڊيم، چيسٽر، پنسلوانيا. * جاپان. ٽي بي اي، نيشويل، ٽينيسي. نيشويل ايس سي ٽريننگ سينٽر، نيشويل، ٽينيسي. * اردن. دي نائنز هوٽل، پورٽلينڊ، اوريگون. يونيورسٽي آف پورٽلينڊ، پورٽلينڊ، اوريگون. * ميڪسيڪو. سينٽرو ڊي آلٽو رينڊيمينٽو آن سائيٽ رهائش، ميڪسيڪو سٽي. سينٽرو ڊي آلٽو رينڊيمينٽو، ميڪسيڪو سٽي. * مراکش. سومرسيٽ هيلز هوٽل، ٽيپسٽري ڪليڪشن بذريعہ هيلٽن، وارن، نيو جرسي. پنگري اسڪول، باسڪنگ رج، نيو جرسي |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|CZE|avar=fb}}<ref name="DFW">{{Cite web |last=Carrick |first=Buzz |date=March 3, 2026 |title=Toyota Stadium and Texas Health Mansfield Stadium selected as World Cup training sites |url=https://3rddegree.net/toyota-stadium-and-texas-health-mansfield-stadium-selected-as-world-cup-training-sites |website=3rdDegree }}</ref> | [[Hilton Garden Inn]] Dallas-Arlington South, [[Arlington, Texas]] | [[Texas Health Mansfield Stadium|Mansfield Multipurpose Stadium]], [[Mansfield, Texas]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|COD|avar=fb}}<ref name="COD">{{Cite web |url=https://www.chron.com/sports/article/congo-houston-world-cup-22194456.php |title=DR Congo chooses Houston for 2026 World Cup base camp |first=Michael |last=Shapiro |date=April 8, 2026 |website=Chron}}</ref> | [[Omni Hotels & Resorts|Omni]] Houston Hotel, [[Houston, Texas]] | [[Houston Sports Park]], Houston, Texas |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|ECU|avar=fb}}<ref name="ECU">{{Cite web |date=January 12, 2026 |title=La seleccion ecuatoriana de futbol tendra en Columbus su sede de entrenamiento durante la copa del mundo |url=https://www.fef.ec/la-seleccion-ecuatoriana-de-futbol-tendra-en-columbus-su-sede-de-entrenamiento-durante-la-copa-del-mundo/ |access-date=February 6, 2026 |language=Es}}</ref> | [[Le Méridien]] Columbus, The Joseph, [[Columbus, Ohio]] | [[Historic Crew Stadium|Columbus Crew Performance Center]], Columbus, Ohio |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|EGY|avar=fb}}<ref name="EGY">{{Cite web |url=https://www.krem.com/article/sports/soccer/world-cup/spokane-city-council-spokane-world-cup-team-base-egypt-mo-salah/293-214cd175-62e3-4887-af3a-f0834fc0b93d |title=Spokane City Council Agenda shows Spokane named as World Cup Team Base for Egypt |first=Vinny |last=Saglimbeni |date=April 20, 2026 |website=KREM2 Spokane}}</ref> | [[Northern Quest Resort & Casino]], [[Airway Heights, Washington]] | [[Gonzaga University]], [[Spokane, Washington]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|ENG|avar=fb}}<ref name="FOX4" /> | The Inn at Meadowbrook, [[Prairie Village, Kansas]] | [[Swope Soccer Village]], [[Kansas City, Missouri]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|FRA|avar=fb}}<ref name="FRA">{{Cite web |date=January 12, 2026 |title=Coupe du Monde 2026: Didier Deschamps à la recherche du camp de base ! (INSIDE) |url=https://www.youtube.com/watch?v=a8q526AN4iw |access-date=January 12, 2026 |website=YouTube |language=Fr}}</ref> | [[Four Seasons Hotels and Resorts|Four Seasons Hotel]] Boston, [[Boston, Massachusetts]] | [[Bentley University]], [[Waltham, Massachusetts]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|GER|avar=fb}}<ref name="GER">{{Cite web |last=Silverman |first=Alex |date=January 9, 2026 |title=Wake Forest to serve as Germany's World Cup base camp training site in U.S. |url=https://www.sportsbusinessjournal.com/Articles/2026/01/09/wake-forest-to-serve-as-germanys-world-cup-base-camp-training-site/ |access-date=January 19, 2026 |website=SBJ }}</ref> | [[Graylyn]], [[Winston-Salem, North Carolina]] | [[Wake Forest University]], Winston-Salem, North Carolina |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|GHA|avar=fb}}<ref name="GHA">{{Cite web |last=Goulston |first=Robert |date=February 19, 2026 |title=Will the Boston area host many World Cup soccer teams in 2026? |url=https://www.nbcboston.com/news/local/boston-world-cup-host-city/3902670/ |access-date=February 20, 2026 |website=NBC10 Boston |quote=Ghana picked Bryant University in Rhode Island}}</ref> | [[Providence Biltmore]], [[Providence, Rhode Island]] | [[Bryant University]], [[Smithfield, Rhode Island]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|HAI|avar=fb}}<ref name="HAI">{{Cite web |author=Caleb Jephte Pierre |date=March 19, 2026 |title=La FHF aurait choisi Atlantic City comme camp de base pour la Coupe du Monde 2026, si l'on en croit les révélations de Sébastien Migné dans l'After ce jeudi matin !|trans-title= The FHF has chosen Atlantic City as its base camp for the 2026 World Cup, according to revelations from Sébastien Migné in this morning's After! |url=https://x.com/Caleb_Jephte/status/2034691656671265146 |access-date=April 21, 2026 |website=X |language=fr}}</ref> | [[Sheraton Hotels and Resorts|Sheraton]] Atlantic City Convention Center Hotel, [[Atlantic City, New Jersey]] | [[Stockton University]], [[Galloway Township, New Jersey]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|IRN|avar=fb}}<ref name="IRN">{{Cite web |date=May 23, 2026 |title=Iran to base World Cup camp in Mexico after switch from Arizona |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/iran-base-world-cup-camp-mexico-after-switch-arizona-2026-05-23/ |access-date=May 23, 2026 |website=[[Reuters]] }}</ref> | Tijuana [[Marriott Hotels & Resorts|Marriott]] Hotel, [[Tijuana, Baja California]] | [[Club Tijuana]] Training Center, Tijuana, Baja California |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|IRQ|avar=fb}}<ref name="NBC">{{Cite web |last=Benatar |first=Orri |date=May 12, 2026 |title=World Cup base camps: Where all 48 teams will train during the tournament |url=https://www.nbc4i.com/sports/world-cup-2026/world-cup-base-camps-where-all-48-teams-will-train-during-the-tournament/#// |access-date=May 12, 2026 |website=NBC4i}}</ref> | [[The Greenbrier|Greenbrier Resort]], [[White Sulphur Springs, West Virginia]] | The Greenbrier Sports Performance Centre, White Sulphur Springs, West Virginia |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|CIV|avar=fb}}<ref name="PHI">{{Cite web |date=February 17, 2026 |title='Les Éléphants' to Call Philadelphia Union's Stadium Its Home During the Tournament |url=https://www.philadelphiaunion.com/news/cote-d-ivoire-selects-philadelphia-union-stadium-team-base-camp-for-fifa-world-cup-2026|access-date=February 17, 2026 |website=Philadelphia Union }}</ref> | [[DuPont Building|Hotel Du Pont]], [[Wilmington, Delaware]] | [[Subaru Park|Philadelphia Union Stadium]], [[Chester, Pennsylvania]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|JPN|avar=fb}}<ref name="WTVF">{{Cite web |last=Broderick |first=Kelly |date=January 18, 2026 |title=Japan's national football team will be using Nashville as a home base for the 2026 FIFA World Cup |url=https://www.newschannel5.com/news/japans-national-football-team-will-be-using-nashville-as-a-home-base-for-the-2026-fifa-world-cup |access-date=January 19, 2026 |website=WTVF }}</ref> | TBA, [[Nashville, Tennessee]] | [[Nashville SC]] Training Center, Nashville, Tennessee |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|JOR|avar=fb}}<ref name="JOR">{{Cite web |date=February 20, 2026 |title=اتحاد كرة القدم ينظم دورة رباعية دولية بمشاركة النشامى.. ويكشف خطة إعداد المونديال |trans-title=The Football Association is organizing a four-team international tournament with the participation of the Jordanian national team, and has revealed its World Cup preparation plan |url=https://jfa.com.jo/news.php?id=31033&title=%D8%A7%D8%AA%D8%AD%D8%A7%D8%AF-%D9%83%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%AF%D9%85-%D9%8A%D9%86%D8%B8%D9%85-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9-%D8%AF%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D8%A8%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%85%D9%89..-%D9%88%D9%8A%D9%83%D8%B4%D9%81-%D8%AE%D8%B7%D8%A9-%D8%A5%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%84 |access-date=February 20, 2026 |website=Jordanian Football Association |language=ar |trans-quote=will settle in its official camp during the World Cup in the American city of Portland.}}</ref> | [[The Nines (hotel)|The Nines Hotel]], [[Portland, Oregon]] | [[University of Portland]], Portland, Oregon |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|MEX|avar=fb}}<ref name="MEX">{{Cite web |last=Beltrán |first=Jesús F. |date=February 10, 2026 |title=Gabriela Cuevas anuncia qué selecciones se concentrarán en México para el Mundial 2026 |trans-title=Gabriela Cuevas announces which teams will train in Mexico for the 2026 World Cup |url=https://www.infobae.com/mexico/deportes/2026/02/10/gabriela-cuevas-anuncia-que-selecciones-se-concentraran-en-mexico-para-el-mundial-2026/ |access-date=February 13, 2026 |website=infobae |language=es |trans-quote=El Tri will hold its training camp at the Mexican Football Federation's High Performance Center, located in the Tlalpan borough.}}</ref> | Centro de Alto Rendimiento on-site accommodation, [[Mexico City]] | Centro de Alto Rendimiento, Mexico City |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|MAR|avar=fb}}<ref name="MAR">{{cite web |last1=Crafton |first1=Adam |title=Morocco, Haiti become fourth World Cup teams to choose New Jersey as base camp |url=https://www.nytimes.com/athletic/7253613/2026/05/05/new-jersey-world-cup-base-morocco-haiti-brazil-senegal/ |website=nytimes.com/athletic |publisher=[[The Athletic]] |date=May 5, 2026}}</ref> | Somerset Hills Hotel, Tapestry Collection by [[Hilton Hotels & Resorts|Hilton]], [[Warren, New Jersey]] | [[Pingry School]], [[Basking Ridge, New Jersey]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|NED|avar=fb}} '''[[نيدرلينڊز]]'''<ref name="KCBJ">{{cite news |last1=Friestad |first1=Thomas |title=Netherlands chooses Cascade Hotel near Plaza as World Cup base |url=https://www.bizjournals.com/kansascity/news/2026/04/08/netherlands-cascade-hotel-plaza-2026-world-cup.html |access-date=April 17, 2026 |work=Kansas City Business Journal |date=April 8, 2026}}</ref> | ڪيسڪيڊ هوٽل، ڪنساس سٽي، ڪنساس سٽي، [[مسوري]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | ڪنساس سٽي موجوده تربيتي سهولت، ريور سائڊ، مسوري. |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|NZL|avar=fb}}[[نيوزيلينڊ|'''نيوزي لينڊ''']]<ref name="NZL">{{Cite web |date=March 2, 2026 |title=All Whites secure FIFA World Cup base in San Diego, the scene of Team New Zealand's first America's Cup win |url=https://www.stuff.co.nz/sport/360938985/all-whites-secure-fifa-world-cup-base-san-diego-scene-team-new-zealands-first-americas-cup-win|access-date=March 2, 2026 |website=Stuff }}</ref> | حيات ريجنسي لا جولا، ايونٽائن، سين ڊياگو، ڪيليفورنيا | ٽوريرو اسٽيڊيم، [[سان ڊياگو|سين ڊياگو]]، [[ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |'''[[ناروي]]'''<ref name="NOR">{{Cite web |last=Austerheim |first=Daniel |date=January 24, 2026 |title=Bekreftet: Dette blir Norges basecamp under VM |url=https://www.nettavisen.no/sport/bekreftet-dette-blir-norges-basecamp-under-vm/s/5-95-2842904 |access-date=January 24, 2026 |website=Nettavisen Sport |language=no|trans-quote=Greensboro, North Carolina, will be Norway's home base ahead of and between the group matches in Norway's first men's World Cup finals in 28 years. The NFF does not specify which hotel they will stay in, but there is only one option in FIFA's catalog for Greensboro. It's called Grandover Resort, and is described as a premium resort with access to golf courses and a spa, among other things.}}</ref> | گرانڊ اوور ريسارٽ ۽ اسپا، گرينزبورو، [[اتر ڪيرولينا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | يونيورسٽي آف نارٿ ڪيرولينا ايٽ گرينزبورو، گرينزبورو، نارٿ ڪيولينا |- |'''[[پاناما]]'''<ref name="PAN">{{Cite web |last=Stevens |first=Paul |date=February 12, 2026 |title=Ontario Base Camp Confirmed for Panama's Men's National Soccer Team at FIFA World Cup |url=https://www.sportstravelmagazine.com/ontario-base-camp-confirmed-for-panamas-mens-national-soccer-team-at-fifa-world-cup/ |access-date=February 13, 2026 |website=Sports Travel Magazine }}</ref> | نوٽواساگا ان ريسارٽ ۽ ڪانفرنس سينٽر، نيو ٽيڪمسٿ، [[اونٽاريو]]، [[ڪينيڊا]] | نوٽواساگا ٽريننگ سائيٽ، نيو ٽيڪمسٿ، اونٽاريو |- |'''[[پيراگوئي]]'''<ref name="PAR">{{Cite web |date=February 11, 2026 |title=La selección paraguaya ultima detalles logísticos para su estreno mundialista |trans-title=The Paraguayan national team is finalizing logistical details for its World Cup debut |url=https://www.abc.com.py/deportes/futbol/seleccion-paraguaya/2026/02/11/la-seleccion-paraguaya-ultima-detalles-logisticos-para-su-estreno-mundialista/ |access-date=February 15, 2026 |website=ABC Paraguay |language=es |trans-quote=...we've already received confirmation that they'll grant us our first choice. We're considering San José, which is near Santa Clara, close to Levi's Stadium, where we'll play our two matches on the second and third matchdays.}}</ref> | هيلٽن سان جوز، سين جوز، ڪيليفورنيا پاران سائنيا، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | اسپارٽن فٽبال ڪمپليڪس، [[سان هوز|سين جوز،]] [[ڪيليفورنيا]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|POR|avar=fb}} [[پورچوگال|'''پرتگال''']]<ref name="PBP">{{Cite web |date=March 5, 2026 |title=World Cup: Cristiano Ronaldo, Portugal to train in Palm Beach Gardens |url=https://www.palmbeachpost.com/story/sports/2026/03/05/world-cup-2026-cristiano-ronaldo-portugal/88988300007/ |access-date=March 12, 2026 |website=Palm Beach Post }}</ref> | فور سيزنز هوٽل پام بيچ، پام بيچ، [[فلوريڊا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | گارڊنز نارٿ ڪائونٽي ڊسٽرڪٽ پارڪ، پام بيچ گارڊنز، فلوريڊا |- |'''[[قطر]]'''<ref name="QAT">{{Cite web |date=January 30, 2026 |title=Lopetegui inspects Qatar's World Cup base in California |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/30/01/2026/lopetegui-inspects-qatars-world-cup-base-in-california |access-date=February 1, 2026 |website=[[The Peninsula (newspaper)|The Peninsula]] }}</ref> | ڪورٽ يارڊ بائي ميريٽ سانتا باربرا گوليٽا، گوليٽا، ڪيليفورنيا | ويسٽ مونٽ ڪاليج، سانتا باربرا، [[ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- | '''[[سعودي عرب]]'''<ref name="KSA">{{Cite news |date=February 5, 2026 |title=Saudi National Team Selects Austin as Main Camp Base for World Cup 2026 |url=https://english.aawsat.com/sports/5237596-saudi-national-team-selects-austin-main-camp-base-world-cup-2026 |access-date=February 5, 2026 |work=[[Asharq Al-Awsat]]}}</ref> | فور سيزنز هوٽل آسٽن، [[آسٽن]]، [[ٽيڪساس]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | آسٽن ايف سي اسٽيڊيم، آسٽن، ٽيڪساس |- | {{#invoke:flagg|main|unpe|SCO|avar=fb}} '''[[اسڪاٽلينڊ]]'''<ref name="SCO">{{Cite news |last=Atkinson |first=Mark |date=February 12, 2026 |title=Harvey Barnes snubs Scotland as Steve Clarke confirms World Cup base – but issue with FIFA hotel |url=https://www.scotsman.com/sport/football/international/harvey-barnes-snubs-scotland-as-steve-clarke-confirms-world-cup-base-but-issue-with-fifa-hotel-5596708 |access-date=February 12, 2026 |website=[[The Scotsman]]}}</ref> | رينيسنس شارلوٽ سائوٿ پارڪ هوٽل، [[شارلوٽ]]، [[اتر ڪيرولينا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | شارلوٽ ايف سي ٽريننگ سينٽر، شارلوٽ، اتر ڪيرولينا |- | {{#invoke:flagg|main|unpe|SEN|avar=fb}} '''[[سينيگال]]'''<ref name="SEN">{{Cite news |last=Carino |first=Jerry |date=March 5, 2026 |title=Rutgers chosen as 'base camp' by FIFA World Cup qualifier |url=https://www.app.com/story/sports/college/rutgers/2026/03/05/rutgers-chosen-as-base-camp-by-fifa-world-cup-qualifier-senegal/87601196007/ |access-date=March 6, 2026 |website=[[Asbury Park Press]]}}</ref> | هيلڊرچ هوٽل ۽ ڪانفرنس سينٽر، نيو برنسوڪ، نيو جرسي | رٽگرز يونيورسٽي، پسڪٽا وي، [[نيو جرسي]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|RSA|avar=fb}}<ref name="MEX" /> '''[[ڏکڻ آفريڪا]]''' | ڪيمينو ريئل پاچوڪا، پاچوڪا، هائيڊلگو، [[ميڪسيڪو]] | سين اگسٽن ٽيليڪسياڪا، هائيڊلگو، ميڪسيڪو |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|KOR|avar=fb}}'''[[ڏکڻ ڪوريا]]''' | دي ويسٽن گواڊالاجارا، [[گواڊلهارا|گواڊالهارا]]، [[ميڪسيڪو]] | چيواس ورڊ ويل، [[زاپوپان]]، جليسڪو |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|ESP|avar=fb}} '''[[اسپين]]'''<ref name="CFTP">{{Cite web |last=MacCoon |first=Patrick |date=January 13, 2026 |title=Spain reportedly chooses Chattanooga as headquarters for first two rounds of 2026 FIFA World Cup |url=https://www.timesfreepress.com/news/2026/jan/13/spain-reportedly-chooses-chattanooga-as/ |access-date=January 19, 2026 |website=Chattanooga Times Free Press }}</ref> | دي ريڊ هائوس هوٽل، چٽانوگا، [[ٽينيسي]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | بيلر اسڪول، چٽانوگا، ٽينيسي، آمريڪا |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|SWE|avar=fb}} '''[[سويڊن]]''' | دي ويسٽن ڊلاس اسٽون بريئر گولف ريسارٽ ۽ اسپا، فريسڪو، ٽيڪساس | ايف سي ڊلاس اسٽيڊيم، فريسڪو، [[ٽيڪساس]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |[[سوئيزرلينڊ|سوئٽزرلينڊ]]<ref name="SUI">{{Cite web |date=January 15, 2026 |title=The Swiss national team will be staying in this luxury hotel during the World Cup |url=https://www.bluewin.ch/en/sport/football/the-national-team-stays-in-this-luxury-hotel-during-the-world-cup-3051319.html |access-date=January 15, 2026 |website=blue News }}</ref> | فيئرمونٽ گرينڊ ڊيل مار، سين ڊياگو، ڪيليفورنيا | سين ڊياگو يهودي اڪيڊمي، سين ڊياگو، ڪيليفورنيا. |- |[[تيونس]]<ref name="MEX" /> | انٽرڪنٽينينٽل پريزيڊنٽ مونٽيريري، ميڪسيڪو ۽ سين پيڊرو گارزا گارسيا، نيوو ليون، ميڪسيڪو | ريادوس ٽريننگ سينٽر، سينٽياگو، نيوو ليون، ميڪسيڪو |- |'''[[ترڪي]]'''<ref name="TUR">{{Cite web |last=Sarigul |first=Emre |date=April 4, 2026 |title=Turkish National Team Confirms 2026 World Cup Camp in Arizona: Logistics and Ticket Fever Take Center Stage |url=https://turkish-football.com/turkish-national-team-confirms-2026-world-cup-camp-in-arizona-logistics-and-ticket-fever-take-center-stage/ |access-date=April 14, 2026 |website=Turkish Football }}</ref> | ڪورٽيارڊ ميسا، ريگلي ويل ويسٽ، ميسا، [[ايريزونا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | ايريزونا ايٿليٽڪ گرائونڊز، ميسا، ايريزونا، آمريڪا |- |[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|'''آمريڪا''']]<ref name="UCI">{{Cite web |last=Tenorio |first=Paul |date=November 19, 2025 |title=USMNT's 2026 slate takes shape: World Cup sendoff in Chicago, March friendlies booked |url=https://www.nytimes.com/athletic/6820796/2025/11/19/usmnt-2026-schedule-world-cup/ |access-date=November 19, 2025 |website=The Athletic }}</ref> | ميريٽ ارون اسپيڪٽرم، ارون، [[ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | اورينج ڪائونٽي گريٽ پارڪ، ارون، ڪيليفورنيا، آمريڪا |- |[[يوراگوائي|'''يوراگوئي''']]<ref name="URU">{{Cite web |author=Selección Uruguaya |date=January 14, 2026 |title=FIFA confirmó nuestra base operativa en la Copa Mundial: Playa del Carmen |url=https://x.com/Uruguay/status/2011544677359763967/ |access-date=January 14, 2026 |website=X |language=es-URU}}</ref> | ماياڪوبا، پليا ڊيل ڪارمين، ڪوئنٽانا رو، [[ميڪسيڪو]] | ماياڪوبا ٽريننگ سينٽر، پليا ڊيل ڪارمين، ڪوئنٽانا رو |- |'''[[ازبڪستان]]''' <ref name="UZB">{{Cite web |last=Razzakov |first=Shuhrat |date=March 3, 2026 |title=Uzbekistan is preparing for major challenges at the World Cup from Atlanta |url=https://zamin.uz/en/sport/193208-uzbekistan-is-preparing-for-major-challenges-at-the-world-cup-from-atlanta.html |access-date=March 3, 2026 |website=Zamin |language=en-UZB}}</ref> | ميريٽ اٽلانٽا بڪ هيڊ، [[ائٽلانٽا|اٽلانٽا]]، جارجيا | اٽلانٽا يونائيٽيڊ ٽريننگ سينٽر، ماريٽا، جارجيا |- |} === اسڪواڊ === ٽورنامينٽ لاءِ پنهنجي آخري اسڪواڊ جمع ڪرائڻ کان اڳ، ٽيمن ٽورنامينٽ کان هڪ مهينو اڳ 35 کان 55 رانديگرن جي هڪ عارضي اسڪواڊ جو نالو ڏنو. ٽيمن کي 2 جون تائين پنهنجي آخري اسڪواڊ جو نالو ڏيڻ جي ضرورت هئي. جيڪڏهن ڪو رانديگر زخمي يا سخت بيمار ٿي پوي ٿو ته جيئن ٽورنامينٽ ۾ شرڪت کي روڪي سگهجي، ته ان کي ٽيم جي پهرين ميچ کان 24 ڪلاڪ اڳ تائين عارضي اسڪواڊ مان ڪنهن ٻئي رانديگر سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. جڏهن ته، ٽورنامينٽ دوران ڪنهن به وقت زخمي يا بيمار گول ڪيپر کي عارضي اسڪواڊ مان ڪنهن ٻئي گول ڪيپر سان تبديل ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/squad-lists-number-date |title=When are World Cup squads named, and how many players will feature? |publisher=[[FIFA]] |date=May 6, 2026 |access-date=May 7, 2026}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:فيفا ورلڊ ڪپ، 2026ع]] [[زمرو:فيفا ورلڊ ڪپ ٽورنامينٽ|2026]] [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جا مقابلا]] [[زمرو:شيڊول ٿيل ايسوسيئيشن فٽبال مقابلا]] [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جا بين الاقوامي مقابلا]] [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن]] [[زمرو:2026 مردن جي بين الاقوامي ايسوسيئيشن فٽبال ۾|ورلڊ ڪپ]] [[زمرو:2026 آمريڪي مردن جي فٽبال ۾]] [[زمرو:2026 ڪينيڊين فٽبال ۾]] [[زمرو:2025–26 ميڪسيڪو فٽبال ۾]] [[زمرو:ميڪسيڪو–آمريڪا راندين جا لاڳاپا]] [[زمرو:ڪينيڊا جي ميزباني هيٺ مردن جا بين الاقوامي ايسوسيئيشن فٽبال مقابلا|2026]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي ميزباني هيٺ مردن جا بين الاقوامي ايسوسيئيشن فٽبال مقابلا|2026]] [[زمرو:آمريڪا جي ميزباني هيٺ مردن جا بين الاقوامي ايسوسيئيشن فٽبال مقابلا|2026]] [[زمرو:جون 2026ع ۾ اتر آمريڪا ۾ راندين جا مقابلا]] [[زمرو:جولاءِ 2026 اتر آمريڪا ۾ راندين جا مقابلا]] [[زمرو:2026 جي ايران جنگ کان متاثر ٿيندڙ راندين جا واقعا]] [[File:2026 world cup qualification map.svg|thumb|400x400px|<!--Do not remove the World Cup qualification map.-->{{Legend|#0000ff|Team qualified}}{{Legend|#ffcc00|Team eliminated}}{{Legend|#000000|Team withdrew or suspended}}{{Legend|#cccccc|Not a FIFA member}}]] 86tks8f33hvxdnd0pca8wls4y81k44r 384098 384085 2026-06-10T19:51:47Z Ibne maryam 17680 /* ٽيم بيس ڪيمپس */ 384098 wikitext text/x-wiki {{Short description|International men's soccer tournament in North America}} {{Redirect|2026 World Cup|other competitions of that name|2026 World Cup (disambiguation)}} {{Protection padlock|small=yes}} {{Use American English|date=May 2024}} {{Infobox cricket tournament | year = 2026 | tourney_name = FIFA World Cup | other_titles = {{ubl|FIFA World Cup 26|Copa Mundial de la FIFA 2026|Coupe du Monde de la FIFA 2026}} | image = 2026 FIFA World Cup emblem.svg | size = 250x250px | alt = Emblem of the 2026 FIFA World Cup, showing numbers "2" (top) and "6" (bottom) overlayed by the World Cup trophy <!--Do not add flags to country parameters as per WP:INFOBOXFLAG.--> | country = Canada | country2 = Mexico | country3 = United States | dates = June 11 – July 19 | num_teams = 48 | confederations = 6 | venues = 16 | cities = 16 | champion = | count = | second = | third = | fourth = | matches = <!--{{#invoke:Goalscorers|matches|2026 FIFA World Cup}}--> | goals = <!--{{#invoke:Goalscorers|goals|2026 FIFA World Cup}}--> | attendance = <!--{{#invoke:Football attendance summation|main|groups=A-L}}--> | top_scorer = <!--{{#invoke:Goalscorers|topscorer|2026 FIFA World Cup}}--> | player = | goalkeeper = | young_player = | fair_play = | prevseason = [[2022 FIFA World Cup|2022]] | nextseason = ''[[2030 FIFA World Cup|2030]]'' | updated = }} [[File:Vista aérea del Estadio Azteca - 2026 - 02.jpg|thumb| |[[ميڪسيڪو]] ۾ اسٽاڊيو ايزٽيڪا فٽبال اسٽيڊيم، [[ميڪسيڪو شهر]]]] '''2026ع فيفا ورلڊ ڪپ''' (Fifa World Cup 2026) فيفا ورلڊ ڪپ جو 23هون ايڊيشن هوندو، جيڪو چار سالن ۾ ٿيندڙ بين الاقوامي مردن جي [[ايسوسيئيشن فٽبال]] چيمپئن شپ آهي جنهن ۾ [[ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن|فيفا]] جي ميمبر ايسوسيئيشن جي قومي ٽيمون حصو وٺنديون آهن. هي ٽورنامينٽ 11 جون، 2026ع کان 19 جولاءِ، 2026ع تائين ٿيندو.<ref name="Schedule">{{حوالو ويب|date=February 4, 2024|quote=February 4, 2024|archivedate=February 5, 2024}}</ref> ان جي ميزباني گڏيل طور تي اتر آمريڪا جا 16 شهر ڪندا ([[آمريڪا]] ۾ 11، [[ميڪسيڪو]] ۾ 3 ۽ [[ڪينيڊا]] ۾ 2). هي ٽورنامينٽ پهريون فيفا ورلڊ ڪپ هوندو جيڪو ٽن ملڪن جي ميزباني ۾ هوندو ۽ جنهن ۾ پهرين ڀيرا 48 ٽيمون شامل هونديون (سال 2022ع ۾ 32 ٽيمون هيون). [[ماسڪو]] ۾ 68هين فيفا ڪانگريس ۾ آخري ووٽنگ دوران ٽن اتر آمريڪي ملڪن جي "يونائيٽيڊ 2026" جي بولي [[مراڪش]] جي مخالف بولي کي شڪست ڏني. اهو سال 2002ع کان پوءِ پهريون مردن جو فٽبال ورلڊ ڪپ هوندو جيڪو هڪ کان وڌيڪ ملڪن پاران گڏيل طور تي ميزباني ڪيو ويندو. سال 1970ع ۽ 1986ع جي ٽورنامينٽ جي پنهنجي ماضي جي ميزباني سان، ميڪسيڪو پهريون ملڪ بڻجي ويندو جيڪو ٽي ڀيرا مردن جي ورلڊ ڪپ جي ميزباني يا گڏيل ميزباني ڪندو. آمريڪا اڳ ۾ سال 1994ع ۾ مردن جي فٽبال ورلڊ ڪپ جي ميزباني ڪئي هئي. ان جي ابتڙ، ڪينيڊا ۾ اهو پهريون ڀيرو هوندو ته ملڪ مردن جي ٽورنامينٽ جي ميزباني يا گڏيل ميزباني ڪندو. [[قطر]] ۾ سال 2022ع ورلڊ ڪپ نومبر ۽ ڊسمبر ۾ منفرد طور تي منعقد ٿيڻ کان پوءِ هي تقريب پنهنجي روايتي [[اتريون اڌ گول|اتر اڌ گول]] جي اونهاري جي شيڊول ڏانهن موٽندي. ميزبان ملڪن جي حيثيت سان، ڪينيڊا، ميڪسيڪو ۽ آمريڪا سڀ ئي فائنل رائونڊ لاء پاڻمرادو قابليت حاصل ڪري ورتا آهن. [[ڪيپ ورڊي|ڪيپ وردي]]، [[ڪوراساؤ]]، [[اردن]] ۽ [[ازبڪستان]] سڀئي ورلڊ ڪپ جي فائنل رائونڊ ۾ پهرين ڀيرا ڪواليفائي ڪيا آهن ۽ حصو وٺندا. [[ارجنٽائن]] دفاعي چيمپيئن آهي، جنهن سال 2022ع ۾ پنهنجو ٽيون ورلڊ ڪپ ٽائيٽل کٽيو هو. ==فارميٽ ۽ توسيع== ٽورنامينٽ کي وڌائڻ جو خيال 2013 جي شروعات ۾ ان وقت جي يوئيفا صدر مشيل پلاٽيني پاران ۽ 2016 ۾ فيفا صدر گياني انفنٽينو پاران پڻ تجويز ڪيو ويو هو. تجويز جي مخالفن دليل ڏنو ته کيڏيل ميچن جو تعداد اڳ ۾ ئي ناقابل قبول سطح تي هو ته توسيع ميچن جي معيار کي خراب ڪندي ۽ اهو فيصلو راندين جي خدشن جي بدران سياسي بنيادن تي ڪيو ويو. انفنٽينو تي الزام لڳايو ته هو پنهنجي چونڊ کٽڻ لاءِ ورلڊ ڪپ ۾ وڌيڪ ملڪن کي آڻڻ جو واعدو استعمال ڪري رهيو آهي. هن ايڊيشن سان شروع ڪندي فيفا ورلڊ ڪپ 48 ٽيمن تائين وڌايو ويو (گذريل ست ٽورنامينٽ جي مقابلي ۾ 16 ٽيمن جو اضافو). ٽيمن کي چار ٽيمن جي ٻارهن گروپن ۾ ورهايو ويندو. هر گروپ ۾ مٿين ٻن ٽيمن سان ۽ اٺ بهترين ٽئين نمبر تي ايندڙ ٽيمون 32 جي نئين دور (round) ۾ ترقي ڪنديون. جيئن 14 مارچ 2023 تي فيفا ڪائونسل پاران منظور ڪيو ويو. هي پهرين توسيع ٿيڻ لاءِ ۽ 1998 کان وٺي فارميٽ ۾ تبديلي لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي. کيڏيل ميچن جو ڪُل تعداد 64 کان وڌي 104 ٿي ويندو ۽ آخري چئن تائين پهچڻ وارين ٽيمن پاران کيڏيل ميچن جو تعداد ست کان وڌي اٺ ٿي ويندو. ٽورنامينٽ 39 ڏينهن تائين هلندو (2014 ۽ 2018 جي ​​ٽورنامينٽ جي 32 ڏينهن کان وڌي). هر ٽيم اڃا تائين ٽي گروپ ميچ کيڏندي. فائنل اسڪواڊ ۾ شامل رانديگرن لاءِ ڪلب سطح تي آخري ميچ جو ڏينهن 24 مئي 2026 آهي. ڪلبن کي , 30 مئي تائين ڪانٽينينٽل ڪلب مقابلي جي فائنل ۾ حصو وٺندڙ رانديگرن کي استثنا سان, 25 مئي تائين پنهنجن رانديگرن کي آزاد ڪرڻو پوندو. 56 ڏينهن (گڏيل آرام، رليز ۽ ٽورنامينٽ جي دورن جا) 2010، 2014 ۽ 2018 جي ​​ٽورنامينٽ وانگر ئي رهندا. ===ٻيا توسيع فارميٽ ڳوليا ويا=== 48 ٽيمن تائين توسيع اڳ ۾ ئي 10 جنوري 2017 تي منظور ڪئي وئي هئي، جڏهن شروعاتي طور تي اهو فيصلو ڪيو ويو هو ته ٽورنامينٽ ۾ 3 ٽيمن جا 16 گروپ ۽ ڪل 80 ميچ شامل هوندا، هر گروپ جون مٿيون ٻه ٽيمون 32 جي رائونڊ ۾ اڳتي وڌنديون. هن بعد ۾ تبديل ٿيل فارميٽ تحت، هر ٽيم جي ميچن جو وڌ ۾ وڌ تعداد ست رهي ها، پر هر ٽيم اڳ جي ڀيٽ ۾ هڪ گهٽ گروپ ميچ کيڏي ها. ٽورنامينٽ اڃا تائين 32 ڏينهن اندر مڪمل ٿي چڪو هوندو. هي فارميٽ شروعاتي طور تي ٽن ٻين تجويزن، 40 کان 48 ٽيمن تائين، 76 کان 88 ميچن تائين ۽ هر ٽيم جي هڪ کان چار گهٽ ۾ گهٽ ميچن تائين, تي چونڊيو ويو هو. هن فارميٽ جي نقادن دليل ڏنو ته ٽن ٽيمن جي گروپن جي استعمال سان ٻن ٽيمن جي ترقي سان ٽيمن جي وچ ۾ سازش جو خطرو تمام گهڻو وڌي ويو. هن فيفا کي تجويز ڪيو ته گروپ اسٽيج ۾ ڊرا کي روڪڻ لاءِ پينلٽي شوٽ آئوٽ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جيتوڻيڪ تڏهن به ڪجهه سازش جو خطرو برقرار رهندو ۽ هڪ امڪان پيدا ٿيندو ته ٽيمون جان بوجھ ڪري ڪنهن حریف کي ختم ڪرڻ لاءِ شوٽ آئوٽ وڃائي ڇڏين. ==شيڊول== '''خميس: 11 جون، 2026:''' # {{پرچم|ميڪسيڪو}} بمقابلہ [[ڏکڻ آفريڪا]]'''[[ڏکڻ آفريڪا]]''' (1:00 وڳي UTC−6، [[اسٽاديو ازٽيڪا]]، [[ميڪسيڪو سٽي]]، ريفري: ولٽن سمپائيو، [[برازيل]]) # '''[[ڏکڻ ڪوريا]]''' بمقابلہ [[چيڪ ريپبلڪ]]'''[[چيڪ ريپبلڪ]]''' (8:00 وڳي UTC−6، [[اسٽاديو اڪرون]]، [[زاپوپان]]، ريفري: امين محمد عمر، [[مصر]]) '''جمعو: 12 جون، 2026:''' # {{پرچم|ڪينيڊا}} بمقابلہ [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|'''بوسنيا ۽ هرزيگووينا''']] (3:00 وڳي UTC−4، بي ايم او فيلڊ، [[ٽورنٽو]]، ريفري: فيڪنڊو ٽيلو، [[ارجنٽائن]]) '''ڇنڇر: 13 جون 2026ع:''' # {{flag|Haiti}} بمقابلہ {{پرچم|اسڪاٽلينڊ}} (گروپ سي - بوسٽن اسٽيڊيم، [[آمريڪا]] # {{پرچم|آسٽريليا}} بمقابلہ {{پرچم|ترڪي}} (گروپ ڊي - بي سي پليس وينڪوور، [[ڪينيڊا]] # {{پرچم|برازيل}} بمقابلہ {{پرچم|مراڪش}} (گروپ سي - نيو يارڪ نيو جرسي اسٽيڊيم) # {{پرچم|قطر}} بمقابلہ {{پرچم|سوئٽزرلينڊ}} (گروپ بي - سان فرانسسڪو بي ايريا اسٽيڊيم) '''آچر، 14 جون 2026ع''': # {{پرچم|آئيوري ڪوسٽ}} بمقابلہ {{پرچم|ايڪواڊور}}(گروپ اي - فلاڊيلفيا اسٽيڊيم) # {{پرچم|جرمني}} بمقابلہ {{flagicon|Curaçao}} [[ڪيوريسو]] (گروپ اي - هوسٽن اسٽيڊيم) # {{flag|Netherlands}} بمقابلہ {{پرچم|جاپان}} (گروپ ايف - ڊلاس اسٽيڊيم) # {{پرچم|سويڊن}} بمقابلہ {{flag|Tunisia}} (گروپ ايف - ايسٽاڊيو مونٽيري) '''سومر، 15 جون 2026ع''': # '''[[سعودي عرب]]''' بمقابلہ {{flagicon|Uruguay}} [[يوراگوئي]] (گروپ ايڇ – ميامي اسٽيڊيم) # {{پرچم|اسپين}} بمقابلہ [[ڪيپ ورڊي]]'''[[ڪيپ ورڊي]]''' (گروپ ايڇ – اٽلانٽا اسٽيڊيم) # {{پرچم|ايران}} بمقابلہ {{پرچم|نيوزي لينڊ}} (گروپ جي – لاس اينجلس اسٽيڊيم) # {{پرچم|بيلجيم}} بمقابلہ {{پرچم|مصر}} (گروپ جي – سياٽل اسٽيڊيم '''اڱارو، 16 جون 2026ع''': # {{پرچم|فرانس}} بمقابلہ {{پرچم|سينيگال}} (گروپ I – نيو يارڪ نيو جرسي اسٽيڊيم) # {{پرچم|عراق}} بمقابلہ {{پرچم|ناروي}} (گروپ I – بوسٽن اسٽيڊيم) # {{پرچم|ارجنٽائن}} بمقابلہ {{پرچم|الجزائر}} (گروپ جي – ڪنساس سٽي اسٽيڊيم) # {{پرچم|آسٽريا}} بمقابلہ {{پرچم|اردن}} (گروپ جي – سان فرانسسڪو بي ايريا اسٽيڊيم) '''اربع، 17 جون 2026ع''': # {{پرچم|گھانا}} بمقابلہ {{flag|Panama}} (گروپ ايل – ٽورانٽو اسٽيڊيم) # {{پرچم|انگلينڊ}} بمقابلہ {{پرچم|ڪروشيا}} (گروپ ايل – ڊيلاس اسٽيڊيم) # {{پرچم|پرتگال}} بمقابلہ [[جمهوريا ڪانگو]]'''[[جمهوريا ڪانگو]]''' (گروپ ڪي – هوسٽن اسٽيڊيم) # {{پرچم|ازبڪستان}} بمقابلہ {{پرچم|ڪولمبيا}} (گروپ ڪي – ميڪسيڪو سٽي اسٽيڊيم) 18 جون، 2026: # 12:00 وڳي UTC−4 * چيڪ ريپبلڪ بمقابلہ ڏکڻ آفريڪا. * مرسڊيز بينز اسٽيڊيم، اٽلانٽا. # 18 جون، 2026 * 7:00 وڳي UTC-6 * ميڪسيڪو بمقابله ڏکڻ ڪوريا. * اسٽيڊيو اڪرون، زپوپان. # جون 24، 2026 # 7:00 پي ايم UTC-6 * چيڪ ريپبلڪ بمقابله ميڪسيڪو. * Estadio Azteca، ميڪسيڪو سٽي. # جون 24، 2026 * 7:00 پي ايم UTC-6 * ڏکڻ آفريڪا بمقابله ڏکڻ ڪوريا. اسٽيڊيو BBVA، گادالپ. ==ٽيمون== "يونائيٽيڊ بڊ" جا عملدارن جو چوڻ آهي ته ٽنهي ميزبان ملڪن کي خودڪار داخلا ڏني ويندي.<ref name="bid_cities">{{Cite web |title=United 2026 bid book |url=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |publisher=united2026.com |access-date=April 30, 2018 |archive-date=September 15, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210915131958/https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |url-status=live}}</ref> <small>31</small> آگسٽ <small>2022</small>ع تي، فيفا جو صدر گياني انفنٽينو تصديق ڪئي ته اتر آمريڪا جي فٽبال فيڊريشن، ڪنڪاڪئف (<small>CONCACAF</small>) جون ميمبر 6 ٽيمون ورلڊ ڪپ لاءِ قابليت حاصل ڪنديون، جن ۾ امريڪا، ڪينيڊا ۽ ميڪسيڪو خودڪار طور سان ميزبان طور قابليت حاصل ڪندا.<ref>{{cite web |url=https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026 |title=Presidente de la FIFA confirma cantidad de plazas de Concacaf para el Mundial de 2026 |language=es |website=ESPN Deportes |date=August 31, 2022 |access-date=October 18, 2022 |archive-date=September 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922004259/https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last=Vargas |first=Dinia |date=August 31, 2022 |title=Infantino anuncia cuántos cupos tendrá la Concacaf para el Mundial de 2026 |url=https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220831205624/https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/ |archive-date=August 31, 2022 |access-date=October 18, 2022 |website=CRHoy.com |language=es}}</ref> هن جي تصديق <small>14</small> فيبروري <small>2023</small>ع تي فيفا جي ڪونسل پاران ڪئي وئي.<ref>{{cite news |url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football |title=FIFA Council highlights record breaking revenue in football |publisher=[[FIFA]] |date=February 14, 2023 |access-date=February 14, 2023 |archive-date=February 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230214163245/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football |url-status=live}}</ref><ref name=":0">{{cite news |url=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/ |title=FIFA confirms U.S., Mexico, Canada automatically in '26 World Cup |work=[[Reuters]] |date=February 14, 2023|access-date=February 14, 2023|archive-date=February 15, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215070258/https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/|url-status=live}}</ref> <small>67</small>هين فيفا ڪانگريس کان فوري طور تي، فيفا ڪائونسل [[بحرين]] جي شهر [[منامه|مناما]] ۾ هڪ اجلاس ۾ سلاٽ مختص ڪرڻ جي منظوري ڏني.<ref>{{cite web |date=March 30, 2017 |title=World Cup 2026: Fifa reveals allocation for 48-team tournament |url=https://www.bbc.com/sport/football/39448474 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170330224520/http://www.bbc.com/sport/football/39448474 |archive-date=March 30, 2017 |publisher=BBC}}</ref> ان ۾ هڪ پلي آف ٽورنامينٽ شامل هو جنهن ۾ ڇهه ٽيمون شامل هيون ته جيئن آخري ٻن فيفا ورلڊ ڪپ جڳهن جو فيصلو ڪري سگهن.<ref name="fifa_council">{{Cite web |date=May 9, 2017 |title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup |url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html |archive-date=June 18, 2017 |publisher=FIFA}}</ref> پلي آف ۾ ڇهن ٽيمن ۾ يورپي فيڊريشن (<small>UEFA</small>) کان سواءِ هر ڪنفيڊريشن مان هڪ ٽيم شامل هئي ۽ ميزبان ملڪن جي ڪنڪاڪئف ڪنفيڊريشن (<small>CONCACAF</small>) مان هڪ اضافي ٽيم شامل هئي. ٽيمن مان ٻن کي عالمي درجه بندي جي بنياد تي ڌار ڪيو ويو ۽ انهن ٻن فيفا ورلڊ ڪپ برٿ لاءِ چئن غير سيڊڊ ٽيمن جي وچ ۾ ٻن ناڪ آئوٽ ميچن جي فاتحن سان کيڏيو. چار ميچن جو ٽورنامينٽ ميڪسيڪو ۾ کيڏيو ويو، جيڪو ميزبان ملڪن مان هڪ آهي<ref name="slot">{{cite web |date=March 30, 2017 |title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup |url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254 |access-date=August 5, 2022 |publisher=FIFA |archive-date=June 19, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220619161123/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254 |url-status=live}}</ref> ۽ ان کي فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ ٽيسٽ ايونٽ طور پڻ استعمال ڪيو ويو. سلاٽ مختص ڪرڻ جي تصديق سان او ايف سي کي پهريون ڀيرو فائنل ٽورنامينٽ ۾ هڪ ضمانتي جاءِ ملي: سال <small>2026</small>ع فيفا ورلڊ ڪپ پهريون ٽورنامينٽ هوندو جنهن ۾ سڀني ڇهين ڪنفيڊريشنن کي گهٽ ۾ گهٽ هڪ ضمانتي جاءِ ملي هوندي ۽ <small>2010</small>ع جي ايڊيشن کان پوءِ پهريون ڀيرو جنهن ۾ سڀني ڪنفيڊريشنن وٽ هڪ ٽيم ورلڊ ڪپ فائنل لاءِ قابليت حاصل ڪئي آهي.<ref name="slot" /> <small>48</small> قابليت رکندڙ ٽيمن مان، <small>2022</small>-<small>2025</small>ع جي ايڊيشن ۾ پڻ نظر آيا، جن ۾ نمايان شامل آهن: * [[ڪيپ ورڊي]]، [[ڪوراساؤ]]، [[اردن]] ۽ [[ازبڪستان]] سڀئي ورلڊ ڪپ ۾ پنهنجون ڊيبيو ڪندا.<ref>{{cite web |date=October 13, 2025 |title=Cabo Verde seal historic World Cup qualification |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/cabo-verde-qualify |access-date=October 14, 2025 |publisher=FIFA}}</ref><ref name=":2">{{cite news |last=Wilson |first=Jonathan |title=Curaçao complete fairytale with battling draw in Jamaica to qualify for World Cup |url=https://www.theguardian.com/football/2025/nov/19/curacao-complete-fairytale-with-battling-draw-in-jamaica-to-qualify-for-world-cup |access-date=November 19, 2025 |work=The Guardian}}</ref><ref>{{Cite news |last=Millar |first=Colin |date=June 5, 2025 |title=Uzbekistan, Jordan qualify for World Cup for first time |url=https://www.nytimes.com/athletic/6229851/2025/06/05/uzbekistan-world-cup-qualification-2026/ |access-date=November 19, 2025 |department=[[The Athletic]] |work=[[The New York Times]] |issn=0362-4331}}</ref> * [[قطر]] پهريون ڀيرو قابليت ذريعي ٽورنامينٽ ۾ پهتو، ڇاڪاڻ ته ان جو واحد پوئين ظهور <small>2022</small>ع ۾ ميزبان طور هو.<ref>{{cite web |date=October 14, 2025 |title=Qatar and Saudi Arabia qualify for 2026 World Cup |url=https://global.espn.com/football/story/_/id/46597037/qatar-saudi-arabia-qualify-2026-fifa-world-cup|access-date=October 15, 2025 |website=ESPN |agency=Associated Press}}</ref> * [[جمهوريا ڪانگو|جمهوري جمهوريه ڪانگو]] ۽ [[هيٽي]] <small>1974</small>ع ۾ پنهنجي واحد پوئين ٽورنامينٽ ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ ٽورنامينٽ ۾ واپس آيا.<ref name=":2" /><ref>{{cite web |last=Williams |first=Ian |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cn43qqy9z8xo |title=Tuanzebe sends DR Congo back to World Cup after 52 years |date=March 31, 2026 |access-date=March 31, 2026 |website=BBC Sport}}</ref> * [[عراق]] <small>1986</small>ع ۾ پنهنجي واحد پوئين ٽورنامينٽ ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ ٽورنامينٽ ۾ واپس آيا.<ref>{{cite web |last=Luckings |first=Steve |url=https://www.thenationalnews.com/sport/2026/04/01/iraq-beat-bolivia-to-qualify-for-2026-fifa-world-cup/ |title=Iraq beat Bolivia to qualify for 2026 Fifa World Cup |date=March 31, 2026 |access-date=March 31, 2026 |website=The National News}}</ref> * [[آسٽريا]]، [[ناروي]] ۽ [[اسڪاٽلينڊ]] آخري ڀيرو <small>1998</small>ع ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ ٽورنامينٽ ۾ واپس آيا.<ref>{{Cite news |date=November 16, 2025 |title=Norway Qualifies for 2026 World Cup and Sends Italy To Dreaded Playoff |url=https://www.foxsports.com/stories/soccer/norway-qualifies-2026-world-cup-sends-italy-dreaded-playoff |access-date=November 16, 2025 |work=Fox Sports}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/uefa-qualifiers-review-matchday-10-november-18 |title=Austria, Belgium, Scotland, Spain and Swiss reach World Cup |publisher=FIFA|access-date=November 19, 2025}}</ref> * [[ترڪي]] <small>2002</small>ع ۾ ٽئين نمبر تي رهڻ کان پوءِ پهريون ڀيرو قابليت حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/02a3-2047a70882b5-871b4ed13110-1000--kosovo-0-1-turkiye-highlights-turkiye-qualify-for-2026-world/ |title=Kosovo 0–1 Türkiye highlights: Türkiye qualify for 2026 World Cup finals after play-off win |date=March 31, 2026 |access-date=March 31, 2026 |publisher=UEFA}}</ref> * [[چيڪ جمهوريا|چيڪ ريپبلڪ]] <small>2006</small>ع کان پوءِ پهريون ڀيرو قابليت حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/02a3-2047bcf476d8-369543fe9786-1000--czechia-2-2-denmark-highlights-3-1-on-pens-czechia-book-202/ |title=Czechia 2–2 Denmark highlights (3–1 on pens): Czechia book 2026 World Cup spot with play-off final win |date=March 31, 2026 |access-date=March 31, 2026 |publisher=UEFA}}</ref> * [[نيوزيلينڊ|نيوزي لينڊ]]، [[پيراگوئي]] ۽ [[ڏکڻ آفريڪا]] (<small>2010</small>ع ورلڊ ڪپ جو ميزبان) سال <small>2010</small>ع ۾ آخري ڀيرو حصو وٺڻ کان پوءِ واپس آيا.<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/south-africa-qualify |title=The Boys are back in town |publisher=FIFA|access-date=November 19, 2025 |date=October 14, 2025}}</ref> ڏکڻ آفريڪا <small>2002</small>ع کان پوءِ پنهنجي پهرين ڪامياب قابليت مهم حاصل ڪئي جڏهن ته نيوزيلينڊ قابليت حاصل ڪرڻ واري سڀ کان گهٽ درجه بندي واري ٽيم آهي، <small>85</small>هين نمبر تي آهي.<ref>{{Cite news |last=Bailey |first=Michael |date=March 30, 2026 |title=The odds are stacked against New Zealand, the World Cup's lowest-ranked team. But they are chasing history |url=https://www.nytimes.com/athletic/7157317/2026/03/30/new-zealand-world-cup/ |access-date=April 9, 2026 |department=[[The Athletic]] |work=[[The New York Times]]}}</ref> * [[الجزائر|الجيريا]]، [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسنيا ۽ هرزيگوينا]] ۽ [[آئيوري ڪوسٽ]] <small>2014</small>ع کان پوءِ پهريون ڀيرو ڪواليفائي ڪيو. بوسنيا <small>2014</small>ع جي ورلڊ ڪپ کان پوءِ ڪنهن وڏي ٽورنامينٽ لاءِ پنهنجو پهريون ڪامياب قابليت وارو عمل حاصل ڪيو. * [[ڪولمبيا]]، [[مصر]]، [[پاناما]] ۽ [[سويڊن]] <small>2022</small>ع ۾ پوئين ٽورنامينٽ وڃائڻ کان پوءِ واپس آيا. ان کان علاوه، چار ڀيرا چيمپيئن [[اٽلي]] يورپي پلي آف فائنل ۾ [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسنيا ۽ هرزيگوينا]] کان پينلٽيز تي شڪست کائڻ کان پوءِ ٻاهر نڪتو لڳاتار ٽن ورلڊ ڪپن کان محروم ٿيندڙ پهريون اڳوڻو چيمپيئن بڻجي ويو.<ref>{{cite web |last=Bandini |first=Nicky |url=https://www.theguardian.com/football/2026/mar/31/bosnia-herzegovina-italy-world-cup-2026-qualifying-playoff-match-report |title=Italy miss out on World Cup again after Bosnia and Herzegovina's shootout triumph |date=March 31, 2026 |access-date=April 3, 2026 |website=The Guardian}}</ref> سال <small>2018</small>ع ۽ <small>2022</small>ع وانگر, اٽلي واحد اڳوڻو چيمپيئن هو، جيڪا قابليت حاصل نه ڪري سگهيو. [[ڪوسٽا ريڪا]] <small>2010</small>ع کان پوءِ پهريون ڀيرو قابليت حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام ٿيو. جڏهن ته [[ڪيمرون]]، [[ڊينمارڪ]]، [[پولينڊ]]، [[سربيا]] ۽ [[ويلز]] (جيڪي سڀ <small>2022</small>ع ۾ قابليت حاصل ڪئي) پڻ سال <small>2026</small>ع جي ٽورنامينٽ لاءِ قابليت حاصل نه ڪري سگهيا.<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/teams-eliminated-on-the-road-to-fifa-world-cup-26 |title=Eliminated teams in FIFA World Cup 2026 qualifying |publisher=FIFA |date=March 26, 2025 |access-date=May 21, 2026}}</ref> ٽيمون جيڪي قابليت حاصل ڪيون، علائقي جي لحاظ کان ترتيب ڏنل: '''ايشيا فٽبال ڪنفيڊريشن''' (<small>AFC</small>): * {{flag|Australia}} * {{flag|Iran}} * {{flag|Iraq}} * {{flag|Japan}} * {{flag|Jordan}} * {{flag|Qatar}} * {{پرچم|ڏکڻ ڪوريا}} * [[سعودي عرب]] * {{flag|Uzbekistan}} (پهرين ڀيرا) '''آفريقي فٽبال ڪنفيڊريشن:''' (CAF) * {{flag|Algeria}} * {{flag|Egypt}} * {{flag|Tunisia}} * {{flag|Morocco}} * {{flag|Senegal}} * {{flag|Ghana}} * {{flag|Ivory Coast}} * [[ڪيپ ورڊي|ڪيپ وردي]] (<small>پهرين ڀيرا</small>) * [[جمهوريا ڪانگو|جمهوري جمهوريه ڪانگو]] * [[ڏکڻ آفريڪا]] '''اتر ۽ وچ آمريڪا فٽبال ڪنفيڊريشن:''' (<small>CONCACAF</small>) * {{پرچم|ڪينيڊا}} (<small>شریک ميزبان</small>) * [[ڪوراساؤ]] (<small>پهريون ڀيرو</small>) * {{پرچم|ميڪسيڪو}} (<small>شریک ميزبان</small>) * {{پرچم|آمريڪا}} (<small>شریک ميزبان</small>) * {{flag|Panama}} * {{flag|Haiti}} '''ڏکڻ آمريڪا ('''<small>CONMEBOL)</small> * {{flag|Argentina}} * {{flag|Brazil}} * {{flag|Colombia}} * {{flag|Ecuador}} * {{flag|Paraguay}} * {{flagicon|Uruguay}} [[يوراگوئي]] '''اوشيانا فٽبال ڪنفيڊريشن:''' (<small>OFC</small>) * {{flag|New Zealand}} '''يورپ:''' (<small>UEFA</small>) * {{flag|England}} * {{flag|Austria}} * {{flag|Belgium}} * [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا]] * {{flag|Croatia}} * {{flag|France}} * {{flag|Netherlands}} * {{flag|Norway}} * {{flag|Germany}} * {{flag|Scotland}} * {{flag|Sweden}} * {{flag|Switzerland}} * {{flag|Spain}} * {{flag|Turkey}} * [[چيڪ جمهوريا|چيڪ ريپبلڪ]] ===ڊرا (Draw)=== ڊرا 5 ڊسمبر 2025ع تي [[واشنگٽن، ڊي سي|واشنگٽن ڊي سي]] ۾ ڪينيڊي سينٽر ۾ منعقد ٿيو. ڊرا جي تقريب فيفا پاران پهرين پيش ڪرڻ سان شروع ٿي. ڊرا جي تقريب جي شروعات فيفا پاران آمريڪا جي صدر ڊونلڊ ٽرمپ کي پهريون (۽ واحد) فيفا امن انعام پيش ڪرڻ سان ٿي.<ref name="Guardian-main">{{cite news |last1=Graham |first1=Bryan Armen |last2=Beaumont |first2=Peter |date=December 5, 2025 |title=Trump awarded inaugural Fifa peace prize at World Cup draw in Washington |url=https://www.theguardian.com/football/2025/dec/05/fifa-peace-prize-trump-world-cup-infantino |access-date=December 6, 2025 |work=The Guardian |location=London}}</ref> هڪ اهڙو انعام جنهن انساني حقن جي گروپن، تجزيه نگارن ۽ ٻين جي وچ ۾ جاچ ۽ تڪرار کي تيز ڪيو.<ref name="AJ-Analysis">{{cite news |last=Harb |first=Ali |date=December 6, 2025 |title=Infantino's 'Peace Prize' to Trump raises questions about FIFA's neutrality |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/6/infantinos-peace-prize-to-trump-raises-questions-about-fifas-neutrality |access-date=December 6, 2025 |work=Al Jazeera}}</ref><ref name="Amnesty">{{cite web |title=Global: FIFA needs to act on human rights |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2025/12/global-fifa-needs-to-act-on-human-rights/ |website=Amnesty International |date=December 4, 2025 |access-date=December 6, 2025}}</ref><ref name="NewHumanitarian" /> 48 ٽيمن کي 12 جي چئن برتنن (pots) ۾ ورهايو ويو. برتن 1 ۾ ٽي ميزبان ۽ نومبر 2025 جي فيفا مردن جي عالمي درجه بندي مان مٿين نو ٽيمون شامل هيون. برتن 2، 3، ۽ 4 ۾ درجه بندي جي مطابق باقي ٽيمون شامل هيون. يو اي ايف اي (UEFA) پلي آف جا چار فاتح ۽ انٽر ڪنفيڊريشن پلي آف جا ٻه فاتح ڊرا جي وقت معلوم نه هئا ۽ ان ڪري خودڪار طريقي سان برتن 4 ۾ مختص ڪيا ويا. 12 گروپ بي ترتيب طور تي چار برتنن مان هر هڪ مان هڪ ٽيم چونڊي ٺاهيا ويا. فيفا جو "عام اصول، جڏهن به ممڪن هجي"، اهو هو ته ڪنهن به گروپ ۾ ساڳئي ڪنفيڊريشن مان هڪ کان وڌيڪ ٽيم نه هئي. هي اصول يو اي ايف اي کانسواءِ سڀني ڪنفيڊريشنن تي لاڳو هو؛ هر گروپ کي هڪ يا ٻه يو اي ايف اي ٽيمون ان ۾ شامل ڪرڻ جي ضرورت هئي.<ref>{{cite web |url=https://inside.fifa.com/organisation/media-releases/procedures-final-draw-world-cup-2026-revealed |title=Procedures for the Final Draw for the FIFA World Cup 2026 revealed |publisher=FIFA |date=November 25, 2025 |access-date=November 25, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/2d1a1ac7bab78995/original/Draw-Procedures-for-the-FIFA-World-Cup-2026.pdf |title=Draw Procedures for the FIFA World Cup 2026 |publisher=FIFA |date=November 25, 2025 |access-date=November 25, 2025}}</ref> ٽنهي ميزبان ملڪن کي شيڊولنگ جي مقصدن لاءِ ٽن گروپن ۾ اڳ ۾ ئي مختص ڪيو ويو هو. ميڪسيڪو کي گروپ اي ۾ رکيو ويو هو ۽ ٽورنامينٽ جو افتتاحي ميچ 11 جون تي ايسٽاڊيو ازٽيڪا ۾ کيڏندا. ڪينيڊا ۽ آمريڪا کي گروپ بي ۽ ڊي ۾ ترتيب وار رکيو ويو هو. اهي ٽورنامينٽ جا ٽيون ۽ چوٿون ميچ ترتيب وار 12 جون تي کيڏندا.<ref>{{Cite news |last1=Bushnell |first1=Henry |last2=Crafton |first2=Adam |date=August 22, 2025 |title=2026 World Cup draw to be held at Kennedy Center, President Trump announces |url=https://www.nytimes.com/athletic/6569842/2025/08/22/world-cup-draw-kennedy-center-trump-infantino/ |access-date=August 22, 2025 |work=The New York Times |issn=0362-4331 |url-access=limited}}</ref> انٽر ڪنفيڊريشن پلي آف جي ٽنهي امڪاني فاتحن تي ڪنفيڊريشن جي پابندي لاڳو ڪئي وئي. فيفا اهو پڻ اعلان ڪيو ته، "مقابلي جي توازن کي يقيني بڻائڻ جي مفاد ۾"، سيمي فائنل (نڪ آئوٽ بريڪٽ جا پاسا) لاءِ ٻه الڳ الڳ رستا قائم ڪيا ويا. ان جي بنياد تي، رينڪنگ ۾ پهرين نمبر تي (اسپين) ۽ ٻئي نمبر تي (ارجنٽائن) ٽيمن کي بي ترتيب طور تي مخالف رستن ۾ گروپن ۾ ٺاهيو ويو، جيئن ٽئين نمبر تي (فرانس) ۽ چوٿين نمبر تي (انگلينڊ) ٽيمون هيون. تنهن ڪري، جيڪڏهن ٽيمن جا اهي جوڙا پنهنجا گروپ کٽي وڃن ٿا، ته اهي فائنل تائين نه ملندا، جڏهن ته چارئي سيمي فائنل تائين نه ملندا. ڊرا پوٽ 1 سان شروع ٿيو ۽ پوٽ 4 سان ختم ٿيو، هر ٽيم کي چونڊيو ويو ۽ پوءِ الفابيٽ جي لحاظ کان پهرين دستياب گروپ ۾ مختص ڪيو ويو. ميچ شيڊول جي مقصد لاءِ، پوٽ 1 ٽيمون خودڪار طريقي سان هر گروپ جي پوزيشن 1 ۾ ٺاهيا ويا. باقي پوٽس لاءِ، فيفا هڪ اڳواٽ مقرر ڪيل نمونو قائم ڪيو ته جيئن ٽيمن جي پوزيشن کي انهن جي پوٽ ۽ ان گروپ جي بنياد تي بيان ڪري سگهجي جنهن ۾ اهي ٺاهيا ويا هئا. 2026 فيفا ورلڊ ڪپ سيڊنگ.<ref name="NewHumanitarian">{{cite news |title=Asia's deadly rains, Haiti's election plan, and Trump's peace prize – Cheat sheet |url=https://www.thenewhumanitarian.org/news/2025/12/05/asia-deadly-rains-haiti-election-plan-trump-peace-prize-cheat-sheet |work=The New Humanitarian |date=December 5, 2025 |access-date=December 6, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Smith |first=David |date=December 5, 2025 |title=Trump wins his peace prize from Fifa – any chance of a VAR review? |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/dec/05/trump-peace-prize-fifa-world-cup |access-date=December 9, 2025 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> === ٽيم بيس ڪيمپس === ورلڊ ڪپ ٽورنامينٽ کان اڳ ۽ دوران رهڻ ۽ تربيت ڏيڻ لاءِ 48 قومي اسڪواڊ پاران بيس ڪيمپس استعمال ڪيا ويندا.<ref name="Team Base camps">{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/base-camps-potential-locations |title=FIFA shares potential World Cup 26 Team Base Camp locations|access-date=June 12, 2024 |website=fifa.com |date=June 12, 2024|archive-date=June 12, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612215436/https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/base-camps-potential-locations|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web |url=https://inside.fifa.com/about-fifa/organisation/news/fifa-world-cup-26-tm-expands-team-base-camp-brochure-26-new-options-added |title=FIFA World Cup 26 expands Team Base Camp brochure: 26 new options added |publisher=FIFA |date=November 21, 2024 |access-date=January 15, 2025 |archive-date=November 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241121220113/https://inside.fifa.com/about-fifa/organisation/news/fifa-world-cup-26-tm-expands-team-base-camp-brochure-26-new-options-added |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://inside.fifa.com/organisation/news/14-new-team-base-camp-options-world-cup-2026 |title=14 new Team Base Camp options added as road to 2026 continues |date=April 17, 2025 |website=inside.fifa.com|archive-date=April 17, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250417180742/https://inside.fifa.com/organisation/news/14-new-team-base-camp-options-world-cup-2026|url-status=live}}</ref> مقابلي جي جڳهن تي لاڳو ٿيندڙ نالي جي حقن جي اسپانسرز جي پابندي وانگر، ڪجهه تربيتي سهولتن جا نالا پڻ فيفا پاران تبديل ڪيا ويا.<ref>{{Cite news |date=May 26, 2026 |title=FIFA World Cup 2026™ Team Base Camp Training Sites footprint finalised |url=https://inside.fifa.com/organisation/media-releases/world-cup-2026-team-base-camps-tbc-48-nations-usa-mexico-canada |access-date=May 27, 2026 |work=[[FIFA]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Schirgi |first=Heimo |title=Team Base Camp brochure |url=https://fwc26teambasecamps.fifa.com |access-date=October 23, 2025 |website=FIFA}}</ref> {|class="wikitable sortable mw-collapsible" |+ٽيم بيس ڪيمپس جي فهرست |- !ٽيم !هوٽل !ٽريننگ سائيٽ |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|ALG|avar=fb}}<ref name="FOX4">{{Cite web |last1=Jackson |first1=Malik |date=January 21, 2026 |title=Argentina, England, Netherlands, Algeria to base 2026 World Cup camps in Kansas City metro: Sources |url=https://fox4kc.com/sports/2026-world-cup/argentina-england-netherlands-to-base-2026-world-cup-camps-in-kansas-city-metro-sources/vMxgM5ajHGE |access-date=January 25, 2026 |website=Fox4 Kansas City |last2=Kuntz |first2=Harold |last3=Holt |first3=John|orig-date=January 20, 2026}}</ref> '''[[الجزائر]]''' | دي اوريڊ لارنس، لارنس، [[ڪنساس]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | يونيورسٽي آف ڪنساس،<ref>{{Cite web |title=Rock Chalk Park |url=https://places.ku.edu/buildings/rock-chalk-park |access-date=January 25, 2026 |website=The University of Kansas}}</ref> لارنس، ڪنساس، آمريڪا |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|ARG|avar=fb}} '''[[ارجنٽائن]]'''<ref name="KCStar">{{cite news |last1=Grathoff |first1=Pete |title=Here is when teams with a World Cup base camp in KC are expected to arrive |url=https://www.kansascity.com/sports/spt-columns-blogs/for-petes-sake/article315392606.html |access-date=April 17, 2026 |work=[[The Kansas City Star]] |date=April 13, 2026}}</ref> | اوريجن ڪنساس سٽي ريور فرنٽ، ڪنساس سٽي، [[مسوري]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | اسپورٽنگ ڪي سي ٽريننگ سينٽر، ڪنساس سٽي، [[ڪنساس]] |- | {{#invoke:flagg|main|unpe|AUS|avar=fb}} '''[[آسٽريليا]]'''<ref name="AUS">{{Cite web |date=February 12, 2026 |title=The Oakland Roots/Soul Training Facility Has Been Selected by the Australian National Team to Be a Base Camp Training Site Ahead of the World Cup |url=https://www.oaklandrootssc.com/news/2026/02/12/the-oakland-roots-soul-training-facility-has-been-selected-by-the-australian-national-team-to-be-a-base-camp-training-site-ahead-of-the-world-cup/ |access-date=February 12, 2026 |website=[[Oakland Roots SC]] |publisher=SportsEngine, Inc. }}</ref> | ڪلئرمونٽ هوٽل ۽ اسپا، برڪلي، [[ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | اوڪلينڊ روٽس/سول ٽريننگ سهولت، الميدا، ڪيليفورنيا |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|AUT|avar=fb}} '''[[آسٽريا]]'''<ref name="AUT">{{Cite web |last=Flores |first=Pricila |date=February 4, 2026 |title=Austrian National Soccer Team Selected to Stay in Goleta, Practice at UCSB |url=https://www.noozhawk.com/austrian-national-soccer-team-selected-to-stay-in-goleta-practice-at-ucsb/ |access-date=February 4, 2026 |website=Noozhawk |orig-date=February 4, 2026}}</ref> | باڪارا ريسارٽ، گوليٽا، [[ڪيليفورنيا]] | يو سي سانتا باربرا هارڊر اسٽيڊيم، سانتا باربرا، ڪيليفورنيا |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|BEL|avar=fb}}'''[[بيلجيم]]'''<ref name="BEL">{{Cite web |last=Vandewalle |first=Ludo |date=January 9, 2026 |title=De Rode Duivels hebben hun WK-droomlocatie in Seattle beet |trans-title= The Red Devils have secured their World Cup dream location in Seattle |url=https://www.nieuwsblad.be/sport/voetbal/de-rode-duivels-hebben-hun-wk-droomlocatie-in-seattle-beet/114300532.html |access-date=February 15, 2026 |website=Nieuwsblad |language=nl-BEL}}</ref> | حيات ريجنسي ڍنڍ، سيئٽل پورٽ، رينٽن، [[واشنگٽن رياست|واشنگٽن]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | سياٽل سائونڊرز ايف سي پرفارمنس سينٽر ۽ ڪلب هائوس، رينٽن، واشنگٽن |- |'''[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا]]'''<ref name="BIH">{{Cite web |date=April 6, 2026 |title=Zmajevi ipak neće u St. Louis, idu na drugi kraj Amerike u kamp koji je želio Vels |trans-title=Dragons will not be in St. Louis, they go to the other side of America to the camp that Wales wanted |url=https://reprezentacija.ba/507974-zmajevi-ipak-nece-u-st-louis-idu-na-drugi-kraj-amerike-u-kamp-koji-je-zelio-vels |access-date=April 6, 2026 |website=reprezentacija.ba |language=bs |trans-quote=The Dragons are expected to stay at the RSL Training Centre camp there, which is normally used by the US national team.}}</ref> | ايشر ايڊمز، آٽوگراف ڪليڪشن، سالٽ لِيڪ سٽي، [[يوٽاہ|يوٽاه]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | ريئل سالٽ لِيڪ اسٽيڊيم، سينڊي، يوٽاه |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|BRA|avar=fb}}'''[[برازيل]]'''<ref name="BRA">{{Cite web |last=Arnold |first=Christian |date=January 14, 2026 |title=Brazilian national team to train at Red Bull NY's brand new facility during 2026 World Cup |url=https://nypost.com/2026/01/14/sports/brazilian-national-team-to-train-at-red-bulls-facility-during-world-cup/ |access-date=January 19, 2026 |website=New York Post }}</ref> | دي رِج هوٽل، باسڪنگ رِج، [[نيو جرسي]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | ڪولمبيا پارڪ، موريس ٽائون، نيو جرسي |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|CAN|avar=fb}}'''[[ڪينيڊا]]'''<ref name="SBJ">{{Cite web |date=December 17, 2025 |title=New Zealand looking at various options for World Cup base camp |url=https://www.sportsbusinessjournal.com/Articles/2025/12/17/new-zealand-looking-at-various-options-for-world-cup-base-camp/ |access-date=February 14, 2026 |website=Sports Business Journal }}</ref> | دي ويسٽن بيشور، وينڪوور، [[برٽش ڪولمبيا|برٽش ڪولمبيا،]] [[ڪينيڊا]] | نيشنل ساڪر ڊولپمينٽ سينٽر، رينڪوور، برٽش ڪولمبيا، ڪينيڊا |- |'''[[ڪيپ ورڊي]]''' | گرينڊ حيات هوٽل، ٽمپا بي، ٽمپا، [[فلوريڊا]] | واٽرز اسپورٽس ڪمپليڪس، ٽمپا، فلوريڊا، آمريڪا |- |'''[[ڪولمبيا]]'''<ref name="COL">{{Cite web |last=Mitchell |first=Ryan |date=January 27, 2026 |title=It is not the United States! The Colombian national team knows its official venue for the 2026 World Cup |url=https://www.marca.com/en/world-cup/2026/01/27/6978af6f268e3ebd148b45cd.html |access-date=January 27, 2026 |website=Marca }}</ref> | گرينڊ فيسٽا آمريڪانا ڪنٽري ڪلب، [[گواڊلهارا|گواڊالهارا]]، [[ميڪسيڪو]] | جليسڪو اڪيڊميا اٽلس ايف سي، [[زاپوپان]]، جليسڪو، |- |'''[[ڪروشيا]]'''<ref name="CRO">{{Cite web |last=Thrasher |first=Tyler |date=January 17, 2026 |title=Croatia national soccer team to base FIFA World Cup training in Alexandria |url=https://www.fox5dc.com/news/croatia-national-soccer-team-base-world-cup-training-alexandria-virginia |access-date=January 17, 2026 |website=Fox5 DC }}</ref> | هوٽل ائ کئ ائ اليگزينڊرريا، اليگزينڊرريا، [[ورجينيا]] | ايپيسڪوپل هاءِ اسڪول، اليگزينڊرريا، ورجينيا، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|CUW|avar=fb}}<ref name="CUR">{{Cite web |last=Evertsz |first=Pa E. |date=January 17, 2026 |title=Curaçao sets Boca Raton as 2026 World Cup base camp, FAU to host training |url=https://www.deporteawe.com/2026/01/17/futbol/curacao-sets-boca-raton-as-2026-world-cup-base-camp-fau-to-host-training/ |access-date=January 17, 2026 |website=Deporte Awe }}</ref> | Boca Raton [[Marriott International|Marriott]] at Boca Center, [[Boca Raton, Florida]] | * ڪيوريسو. بوڪا رتن ميريٽ بوڪا سينٽر، بوڪا رتن، فلوريڊا ۾. آمريڪا. فلوريڊا ائٽلانٽڪ يونيورسٽي، بوڪا رتن، فلوريڊا. * چيڪ ريپبلڪ. هيلٽن گارڊن ان ڊلاس-آرلنگٽن سائوٿ، آرلنگٽن، ٽيڪساس. مينسفيلڊ ملٽي پرپز اسٽيڊيم، مينسفيلڊ، ٽيڪساس. * ڊي آر ڪانگو. اومني هوسٽن هوٽل، هوسٽن، ٽيڪساس. هوسٽن اسپورٽس پارڪ، هوسٽن، ٽيڪساس. * ايڪواڊور. لي ميريڊين ڪولمبس، دي جوزف، ڪولمبس، اوهائيو. ڪولمبس ڪرو پرفارمنس سينٽر، ڪولمبس، اوهائيو |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|CZE|avar=fb}}<ref name="DFW">{{Cite web |last=Carrick |first=Buzz |date=March 3, 2026 |title=Toyota Stadium and Texas Health Mansfield Stadium selected as World Cup training sites |url=https://3rddegree.net/toyota-stadium-and-texas-health-mansfield-stadium-selected-as-world-cup-training-sites |website=3rdDegree }}</ref> | [[Hilton Garden Inn]] Dallas-Arlington South, [[Arlington, Texas]] | [[Texas Health Mansfield Stadium|Mansfield Multipurpose Stadium]], [[Mansfield, Texas]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|COD|avar=fb}}<ref name="COD">{{Cite web |url=https://www.chron.com/sports/article/congo-houston-world-cup-22194456.php |title=DR Congo chooses Houston for 2026 World Cup base camp |first=Michael |last=Shapiro |date=April 8, 2026 |website=Chron}}</ref> | [[Omni Hotels & Resorts|Omni]] Houston Hotel, [[Houston, Texas]] | [[Houston Sports Park]], Houston, Texas |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|ECU|avar=fb}}<ref name="ECU">{{Cite web |date=January 12, 2026 |title=La seleccion ecuatoriana de futbol tendra en Columbus su sede de entrenamiento durante la copa del mundo |url=https://www.fef.ec/la-seleccion-ecuatoriana-de-futbol-tendra-en-columbus-su-sede-de-entrenamiento-durante-la-copa-del-mundo/ |access-date=February 6, 2026 |language=Es}}</ref> | [[Le Méridien]] Columbus, The Joseph, [[Columbus, Ohio]] | [[Historic Crew Stadium|Columbus Crew Performance Center]], Columbus, Ohio |- |'''[[مصر]]'''<ref name="EGY">{{Cite web |url=https://www.krem.com/article/sports/soccer/world-cup/spokane-city-council-spokane-world-cup-team-base-egypt-mo-salah/293-214cd175-62e3-4887-af3a-f0834fc0b93d |title=Spokane City Council Agenda shows Spokane named as World Cup Team Base for Egypt |first=Vinny |last=Saglimbeni |date=April 20, 2026 |website=KREM2 Spokane}}</ref> | ناردرن ڪوسٽ ريسارٽ ۽ ڪيسينو، ايئر وي هائٽس، واشنگٽن | گونزاگا يونيورسٽي، اسپوڪن، [[واشنگٽن رياست|واشنگٽن]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|ENG|avar=fb}}'''[[انگلينڊ]]'''<ref name="FOX4" /> | دي ان ايٽ ميڊو بروڪ، پريئري وليج، [[ڪنساس]] | سوپ ساڪر وليج، ڪينسا سٽي، [[مسوري]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|FRA|avar=fb}} '''[[فرانس]]'''<ref name="FRA">{{Cite web |date=January 12, 2026 |title=Coupe du Monde 2026: Didier Deschamps à la recherche du camp de base ! (INSIDE) |url=https://www.youtube.com/watch?v=a8q526AN4iw |access-date=January 12, 2026 |website=YouTube |language=Fr}}</ref> | فور سيزنز هوٽل، [[بوسٽن]]، [[مئساچوسٽس|ميساچوسٽس]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | بينٽلي يونيورسٽي، والٿم، ميساچوسٽس |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|GER|avar=fb}} '''[[جرمني]]'''<ref name="GER">{{Cite web |last=Silverman |first=Alex |date=January 9, 2026 |title=Wake Forest to serve as Germany's World Cup base camp training site in U.S. |url=https://www.sportsbusinessjournal.com/Articles/2026/01/09/wake-forest-to-serve-as-germanys-world-cup-base-camp-training-site/ |access-date=January 19, 2026 |website=SBJ }}</ref> | گريلن، ونسٽن-ساليم، [[اتر ڪيرولينا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | ويڪ فارسٽ يونيورسٽي، ونسٽن-سيلم، اتر ڪيرولائنا |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|GHA|avar=fb}} '''[[گھانا]]'''<ref name="GHA">{{Cite web |last=Goulston |first=Robert |date=February 19, 2026 |title=Will the Boston area host many World Cup soccer teams in 2026? |url=https://www.nbcboston.com/news/local/boston-world-cup-host-city/3902670/ |access-date=February 20, 2026 |website=NBC10 Boston |quote=Ghana picked Bryant University in Rhode Island}}</ref> | پروويڊنس بلٽمور، پروويڊنس، [[روڊز آئیلینڊ|روڊ آئيلينڊز]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | برائنٽ يونيورسٽي، سمٿ فيلڊ، روڊ آئيلينڊز |- |'''[[هيٽي]]'''<ref name="HAI">{{Cite web |author=Caleb Jephte Pierre |date=March 19, 2026 |title=La FHF aurait choisi Atlantic City comme camp de base pour la Coupe du Monde 2026, si l'on en croit les révélations de Sébastien Migné dans l'After ce jeudi matin !|trans-title= The FHF has chosen Atlantic City as its base camp for the 2026 World Cup, according to revelations from Sébastien Migné in this morning's After! |url=https://x.com/Caleb_Jephte/status/2034691656671265146 |access-date=April 21, 2026 |website=X |language=fr}}</ref> | شيراٽن ائٽلانٽڪ سٽي ڪنوينشن سينٽر هوٽل، ائٽلانٽڪ سٽي، نيو جرسي | اسٽاڪٽن يونيورسٽي، گيلو وي ٽائون شپ، [[نيو جرسي]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|IRN|avar=fb}} '''[[ايران]]'''<ref name="IRN">{{Cite web |date=May 23, 2026 |title=Iran to base World Cup camp in Mexico after switch from Arizona |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/iran-base-world-cup-camp-mexico-after-switch-arizona-2026-05-23/ |access-date=May 23, 2026 |website=[[Reuters]] }}</ref> | تيجوانا ميريٽ هوٽل، تيجوانا، باجا ڪيليفورنيا | ڪلب تيجوانا ٽريننگ سينٽر، تيجوانا، باجا ڪيليفورنيا، [[ميڪسيڪو]] |- |'''[[عراق]]'''<ref name="NBC">{{Cite web |last=Benatar |first=Orri |date=May 12, 2026 |title=World Cup base camps: Where all 48 teams will train during the tournament |url=https://www.nbc4i.com/sports/world-cup-2026/world-cup-base-camps-where-all-48-teams-will-train-during-the-tournament/#// |access-date=May 12, 2026 |website=NBC4i}}</ref> | گرين بريئر ريسارٽ، وائيٽ سلفر اسپرنگس، [[ويسٽ ورجينيا|ويسٽ ورجينيا،]] [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | دي گرين بريئر اسپورٽس پرفارمنس سينٽر، وائيٽ سلفر اسپرنگس، ويسٽ ورجينيا |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|CIV|avar=fb}}'''[[آئيوري ڪوسٽ]]'''<ref name="PHI">{{Cite web |date=February 17, 2026 |title='Les Éléphants' to Call Philadelphia Union's Stadium Its Home During the Tournament |url=https://www.philadelphiaunion.com/news/cote-d-ivoire-selects-philadelphia-union-stadium-team-base-camp-for-fifa-world-cup-2026|access-date=February 17, 2026 |website=Philadelphia Union }}</ref> | هوٽل ڊو پونٽ، ولمنگٽن، [[ڊيلاويئر]] | فلاڊيلفيا يونين اسٽيڊيم، چيسٽر، [[پينسلوانيا|پنسلوانيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|JPN|avar=fb}} '''[[جاپان]]'''<ref name="WTVF">{{Cite web |last=Broderick |first=Kelly |date=January 18, 2026 |title=Japan's national football team will be using Nashville as a home base for the 2026 FIFA World Cup |url=https://www.newschannel5.com/news/japans-national-football-team-will-be-using-nashville-as-a-home-base-for-the-2026-fifa-world-cup |access-date=January 19, 2026 |website=WTVF }}</ref> | ٽي بي اي، [[نئشويل|نيشويل]]، [[ٽينيسي]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | نيشويل ايس سي ٽريننگ سينٽر، نيشويل، ٽينيسي |- |'''[[اردن]]'''<ref name="JOR">{{Cite web |date=February 20, 2026 |title=اتحاد كرة القدم ينظم دورة رباعية دولية بمشاركة النشامى.. ويكشف خطة إعداد المونديال |trans-title=The Football Association is organizing a four-team international tournament with the participation of the Jordanian national team, and has revealed its World Cup preparation plan |url=https://jfa.com.jo/news.php?id=31033&title=%D8%A7%D8%AA%D8%AD%D8%A7%D8%AF-%D9%83%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%AF%D9%85-%D9%8A%D9%86%D8%B8%D9%85-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9-%D8%AF%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D8%A8%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%85%D9%89..-%D9%88%D9%8A%D9%83%D8%B4%D9%81-%D8%AE%D8%B7%D8%A9-%D8%A5%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%84 |access-date=February 20, 2026 |website=Jordanian Football Association |language=ar |trans-quote=will settle in its official camp during the World Cup in the American city of Portland.}}</ref> | دي نائنز هوٽل، پورٽلينڊ، اوريگون | يونيورسٽي آف پورٽلينڊ، [[اوريگون]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|MEX|avar=fb}} '''[[ميڪسيڪو]]''' | سينٽرو ڊي آلٽو رينڊيمينٽو آن سائيٽ رهائش، ميڪسيڪو سٽي | سينٽرو ڊي آلٽو رينڊيمينٽو، [[ميڪسيڪو سٽي|ميڪسيڪو سٽي،]] [[ميڪسيڪو]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|MAR|avar=fb}} '''[[مراڪش]]'''<ref name="MAR">{{cite web |last1=Crafton |first1=Adam |title=Morocco, Haiti become fourth World Cup teams to choose New Jersey as base camp |url=https://www.nytimes.com/athletic/7253613/2026/05/05/new-jersey-world-cup-base-morocco-haiti-brazil-senegal/ |website=nytimes.com/athletic |publisher=[[The Athletic]] |date=May 5, 2026}}</ref> | سمرسيٽ هلز هوٽل، ٽيپسٽري ڪليڪشن بذريعہ هيلٽن، وارن، [[نيو جرسي]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | پنگري اسڪول، باسڪنگ رج، نيو جرسي |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|NED|avar=fb}} '''[[نيدرلينڊز]]'''<ref name="KCBJ">{{cite news |last1=Friestad |first1=Thomas |title=Netherlands chooses Cascade Hotel near Plaza as World Cup base |url=https://www.bizjournals.com/kansascity/news/2026/04/08/netherlands-cascade-hotel-plaza-2026-world-cup.html |access-date=April 17, 2026 |work=Kansas City Business Journal |date=April 8, 2026}}</ref> | ڪيسڪيڊ هوٽل، ڪنساس سٽي، ڪنساس سٽي، [[مسوري]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | ڪنساس سٽي موجوده تربيتي سهولت، ريور سائڊ، مسوري. |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|NZL|avar=fb}}[[نيوزيلينڊ|'''نيوزي لينڊ''']]<ref name="NZL">{{Cite web |date=March 2, 2026 |title=All Whites secure FIFA World Cup base in San Diego, the scene of Team New Zealand's first America's Cup win |url=https://www.stuff.co.nz/sport/360938985/all-whites-secure-fifa-world-cup-base-san-diego-scene-team-new-zealands-first-americas-cup-win|access-date=March 2, 2026 |website=Stuff }}</ref> | حيات ريجنسي لا جولا، ايونٽائن، سين ڊياگو، ڪيليفورنيا | ٽوريرو اسٽيڊيم، [[سان ڊياگو|سين ڊياگو]]، [[ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |'''[[ناروي]]'''<ref name="NOR">{{Cite web |last=Austerheim |first=Daniel |date=January 24, 2026 |title=Bekreftet: Dette blir Norges basecamp under VM |url=https://www.nettavisen.no/sport/bekreftet-dette-blir-norges-basecamp-under-vm/s/5-95-2842904 |access-date=January 24, 2026 |website=Nettavisen Sport |language=no|trans-quote=Greensboro, North Carolina, will be Norway's home base ahead of and between the group matches in Norway's first men's World Cup finals in 28 years. The NFF does not specify which hotel they will stay in, but there is only one option in FIFA's catalog for Greensboro. It's called Grandover Resort, and is described as a premium resort with access to golf courses and a spa, among other things.}}</ref> | گرانڊ اوور ريسارٽ ۽ اسپا، گرينزبورو، [[اتر ڪيرولينا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | يونيورسٽي آف نارٿ ڪيرولينا ايٽ گرينزبورو، گرينزبورو، نارٿ ڪيولينا |- |'''[[پاناما]]'''<ref name="PAN">{{Cite web |last=Stevens |first=Paul |date=February 12, 2026 |title=Ontario Base Camp Confirmed for Panama's Men's National Soccer Team at FIFA World Cup |url=https://www.sportstravelmagazine.com/ontario-base-camp-confirmed-for-panamas-mens-national-soccer-team-at-fifa-world-cup/ |access-date=February 13, 2026 |website=Sports Travel Magazine }}</ref> | نوٽواساگا ان ريسارٽ ۽ ڪانفرنس سينٽر، نيو ٽيڪمسٿ، [[اونٽاريو]]، [[ڪينيڊا]] | نوٽواساگا ٽريننگ سائيٽ، نيو ٽيڪمسٿ، اونٽاريو |- |'''[[پيراگوئي]]'''<ref name="PAR">{{Cite web |date=February 11, 2026 |title=La selección paraguaya ultima detalles logísticos para su estreno mundialista |trans-title=The Paraguayan national team is finalizing logistical details for its World Cup debut |url=https://www.abc.com.py/deportes/futbol/seleccion-paraguaya/2026/02/11/la-seleccion-paraguaya-ultima-detalles-logisticos-para-su-estreno-mundialista/ |access-date=February 15, 2026 |website=ABC Paraguay |language=es |trans-quote=...we've already received confirmation that they'll grant us our first choice. We're considering San José, which is near Santa Clara, close to Levi's Stadium, where we'll play our two matches on the second and third matchdays.}}</ref> | هيلٽن سان جوز، سين جوز، ڪيليفورنيا پاران سائنيا، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | اسپارٽن فٽبال ڪمپليڪس، [[سان هوز|سين جوز،]] [[ڪيليفورنيا]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|POR|avar=fb}} [[پورچوگال|'''پرتگال''']]<ref name="PBP">{{Cite web |date=March 5, 2026 |title=World Cup: Cristiano Ronaldo, Portugal to train in Palm Beach Gardens |url=https://www.palmbeachpost.com/story/sports/2026/03/05/world-cup-2026-cristiano-ronaldo-portugal/88988300007/ |access-date=March 12, 2026 |website=Palm Beach Post }}</ref> | فور سيزنز هوٽل پام بيچ، پام بيچ، [[فلوريڊا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | گارڊنز نارٿ ڪائونٽي ڊسٽرڪٽ پارڪ، پام بيچ گارڊنز، فلوريڊا |- |'''[[قطر]]'''<ref name="QAT">{{Cite web |date=January 30, 2026 |title=Lopetegui inspects Qatar's World Cup base in California |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/30/01/2026/lopetegui-inspects-qatars-world-cup-base-in-california |access-date=February 1, 2026 |website=[[The Peninsula (newspaper)|The Peninsula]] }}</ref> | ڪورٽ يارڊ بائي ميريٽ سانتا باربرا گوليٽا، گوليٽا، ڪيليفورنيا | ويسٽ مونٽ ڪاليج، سانتا باربرا، [[ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- | '''[[سعودي عرب]]'''<ref name="KSA">{{Cite news |date=February 5, 2026 |title=Saudi National Team Selects Austin as Main Camp Base for World Cup 2026 |url=https://english.aawsat.com/sports/5237596-saudi-national-team-selects-austin-main-camp-base-world-cup-2026 |access-date=February 5, 2026 |work=[[Asharq Al-Awsat]]}}</ref> | فور سيزنز هوٽل آسٽن، [[آسٽن]]، [[ٽيڪساس]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | آسٽن ايف سي اسٽيڊيم، آسٽن، ٽيڪساس |- | {{#invoke:flagg|main|unpe|SCO|avar=fb}} '''[[اسڪاٽلينڊ]]'''<ref name="SCO">{{Cite news |last=Atkinson |first=Mark |date=February 12, 2026 |title=Harvey Barnes snubs Scotland as Steve Clarke confirms World Cup base – but issue with FIFA hotel |url=https://www.scotsman.com/sport/football/international/harvey-barnes-snubs-scotland-as-steve-clarke-confirms-world-cup-base-but-issue-with-fifa-hotel-5596708 |access-date=February 12, 2026 |website=[[The Scotsman]]}}</ref> | رينيسنس شارلوٽ سائوٿ پارڪ هوٽل، [[شارلوٽ]]، [[اتر ڪيرولينا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | شارلوٽ ايف سي ٽريننگ سينٽر، شارلوٽ، اتر ڪيرولينا |- | {{#invoke:flagg|main|unpe|SEN|avar=fb}} '''[[سينيگال]]'''<ref name="SEN">{{Cite news |last=Carino |first=Jerry |date=March 5, 2026 |title=Rutgers chosen as 'base camp' by FIFA World Cup qualifier |url=https://www.app.com/story/sports/college/rutgers/2026/03/05/rutgers-chosen-as-base-camp-by-fifa-world-cup-qualifier-senegal/87601196007/ |access-date=March 6, 2026 |website=[[Asbury Park Press]]}}</ref> | هيلڊرچ هوٽل ۽ ڪانفرنس سينٽر، نيو برنسوڪ، نيو جرسي | رٽگرز يونيورسٽي، پسڪٽا وي، [[نيو جرسي]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|RSA|avar=fb}}<ref name="MEX">{{Cite web |last=Beltrán |first=Jesús F. |date=February 10, 2026 |title=Gabriela Cuevas anuncia qué selecciones se concentrarán en México para el Mundial 2026 |trans-title=Gabriela Cuevas announces which teams will train in Mexico for the 2026 World Cup |url=https://www.infobae.com/mexico/deportes/2026/02/10/gabriela-cuevas-anuncia-que-selecciones-se-concentraran-en-mexico-para-el-mundial-2026/ |access-date=February 13, 2026 |website=infobae |language=es |trans-quote=El Tri will hold its training camp at the Mexican Football Federation's High Performance Center, located in the Tlalpan borough.}}</ref> '''[[ڏکڻ آفريڪا]]''' | ڪيمينو ريئل پاچوڪا، پاچوڪا، هائيڊلگو، [[ميڪسيڪو]] | سين اگسٽن ٽيليڪسياڪا، هائيڊلگو، ميڪسيڪو |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|KOR|avar=fb}}'''[[ڏکڻ ڪوريا]]''' | دي ويسٽن گواڊالاجارا، [[گواڊلهارا|گواڊالهارا]]، [[ميڪسيڪو]] | چيواس ورڊ ويل، [[زاپوپان]]، جليسڪو |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|ESP|avar=fb}} '''[[اسپين]]'''<ref name="CFTP">{{Cite web |last=MacCoon |first=Patrick |date=January 13, 2026 |title=Spain reportedly chooses Chattanooga as headquarters for first two rounds of 2026 FIFA World Cup |url=https://www.timesfreepress.com/news/2026/jan/13/spain-reportedly-chooses-chattanooga-as/ |access-date=January 19, 2026 |website=Chattanooga Times Free Press }}</ref> | دي ريڊ هائوس هوٽل، چٽانوگا، [[ٽينيسي]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | بيلر اسڪول، چٽانوگا، ٽينيسي، آمريڪا |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|SWE|avar=fb}} '''[[سويڊن]]''' | دي ويسٽن ڊلاس اسٽون بريئر گولف ريسارٽ ۽ اسپا، فريسڪو، ٽيڪساس | ايف سي ڊلاس اسٽيڊيم، فريسڪو، [[ٽيڪساس]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |[[سوئيزرلينڊ|سوئٽزرلينڊ]]<ref name="SUI">{{Cite web |date=January 15, 2026 |title=The Swiss national team will be staying in this luxury hotel during the World Cup |url=https://www.bluewin.ch/en/sport/football/the-national-team-stays-in-this-luxury-hotel-during-the-world-cup-3051319.html |access-date=January 15, 2026 |website=blue News }}</ref> | فيئرمونٽ گرينڊ ڊيل مار، سين ڊياگو، ڪيليفورنيا | سين ڊياگو يهودي اڪيڊمي، سين ڊياگو، ڪيليفورنيا. |- |[[تيونس]]<ref name="MEX" /> | انٽرڪنٽينينٽل پريزيڊنٽ مونٽيريري، ميڪسيڪو ۽ سين پيڊرو گارزا گارسيا، نيوو ليون، ميڪسيڪو | ريادوس ٽريننگ سينٽر، سينٽياگو، نيوو ليون، ميڪسيڪو |- |'''[[ترڪي]]'''<ref name="TUR">{{Cite web |last=Sarigul |first=Emre |date=April 4, 2026 |title=Turkish National Team Confirms 2026 World Cup Camp in Arizona: Logistics and Ticket Fever Take Center Stage |url=https://turkish-football.com/turkish-national-team-confirms-2026-world-cup-camp-in-arizona-logistics-and-ticket-fever-take-center-stage/ |access-date=April 14, 2026 |website=Turkish Football }}</ref> | ڪورٽيارڊ ميسا، ريگلي ويل ويسٽ، ميسا، [[ايريزونا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | ايريزونا ايٿليٽڪ گرائونڊز، ميسا، ايريزونا، آمريڪا |- |[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|'''آمريڪا''']]<ref name="UCI">{{Cite web |last=Tenorio |first=Paul |date=November 19, 2025 |title=USMNT's 2026 slate takes shape: World Cup sendoff in Chicago, March friendlies booked |url=https://www.nytimes.com/athletic/6820796/2025/11/19/usmnt-2026-schedule-world-cup/ |access-date=November 19, 2025 |website=The Athletic }}</ref> | ميريٽ ارون اسپيڪٽرم، ارون، [[ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | اورينج ڪائونٽي گريٽ پارڪ، ارون، ڪيليفورنيا، آمريڪا |- |[[يوراگوائي|'''يوراگوئي''']]<ref name="URU">{{Cite web |author=Selección Uruguaya |date=January 14, 2026 |title=FIFA confirmó nuestra base operativa en la Copa Mundial: Playa del Carmen |url=https://x.com/Uruguay/status/2011544677359763967/ |access-date=January 14, 2026 |website=X |language=es-URU}}</ref> | ماياڪوبا، پليا ڊيل ڪارمين، ڪوئنٽانا رو، [[ميڪسيڪو]] | ماياڪوبا ٽريننگ سينٽر، پليا ڊيل ڪارمين، ڪوئنٽانا رو |- |'''[[ازبڪستان]]''' <ref name="UZB">{{Cite web |last=Razzakov |first=Shuhrat |date=March 3, 2026 |title=Uzbekistan is preparing for major challenges at the World Cup from Atlanta |url=https://zamin.uz/en/sport/193208-uzbekistan-is-preparing-for-major-challenges-at-the-world-cup-from-atlanta.html |access-date=March 3, 2026 |website=Zamin |language=en-UZB}}</ref> | ميريٽ اٽلانٽا بڪ هيڊ، [[ائٽلانٽا|اٽلانٽا]]، جارجيا | اٽلانٽا يونائيٽيڊ ٽريننگ سينٽر، ماريٽا، جارجيا |- |} === اسڪواڊ === ٽورنامينٽ لاءِ پنهنجي آخري اسڪواڊ جمع ڪرائڻ کان اڳ، ٽيمن ٽورنامينٽ کان هڪ مهينو اڳ 35 کان 55 رانديگرن جي هڪ عارضي اسڪواڊ جو نالو ڏنو. ٽيمن کي 2 جون تائين پنهنجي آخري اسڪواڊ جو نالو ڏيڻ جي ضرورت هئي. جيڪڏهن ڪو رانديگر زخمي يا سخت بيمار ٿي پوي ٿو ته جيئن ٽورنامينٽ ۾ شرڪت کي روڪي سگهجي، ته ان کي ٽيم جي پهرين ميچ کان 24 ڪلاڪ اڳ تائين عارضي اسڪواڊ مان ڪنهن ٻئي رانديگر سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. جڏهن ته، ٽورنامينٽ دوران ڪنهن به وقت زخمي يا بيمار گول ڪيپر کي عارضي اسڪواڊ مان ڪنهن ٻئي گول ڪيپر سان تبديل ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/squad-lists-number-date |title=When are World Cup squads named, and how many players will feature? |publisher=[[FIFA]] |date=May 6, 2026 |access-date=May 7, 2026}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:فيفا ورلڊ ڪپ، 2026ع]] [[زمرو:فيفا ورلڊ ڪپ ٽورنامينٽ|2026]] [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جا مقابلا]] [[زمرو:شيڊول ٿيل ايسوسيئيشن فٽبال مقابلا]] [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جا بين الاقوامي مقابلا]] [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن]] [[زمرو:2026 مردن جي بين الاقوامي ايسوسيئيشن فٽبال ۾|ورلڊ ڪپ]] [[زمرو:2026 آمريڪي مردن جي فٽبال ۾]] [[زمرو:2026 ڪينيڊين فٽبال ۾]] [[زمرو:2025–26 ميڪسيڪو فٽبال ۾]] [[زمرو:ميڪسيڪو–آمريڪا راندين جا لاڳاپا]] [[زمرو:ڪينيڊا جي ميزباني هيٺ مردن جا بين الاقوامي ايسوسيئيشن فٽبال مقابلا|2026]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي ميزباني هيٺ مردن جا بين الاقوامي ايسوسيئيشن فٽبال مقابلا|2026]] [[زمرو:آمريڪا جي ميزباني هيٺ مردن جا بين الاقوامي ايسوسيئيشن فٽبال مقابلا|2026]] [[زمرو:جون 2026ع ۾ اتر آمريڪا ۾ راندين جا مقابلا]] [[زمرو:جولاءِ 2026 اتر آمريڪا ۾ راندين جا مقابلا]] [[زمرو:2026 جي ايران جنگ کان متاثر ٿيندڙ راندين جا واقعا]] [[File:2026 world cup qualification map.svg|thumb|400x400px|<!--Do not remove the World Cup qualification map.-->{{Legend|#0000ff|Team qualified}}{{Legend|#ffcc00|Team eliminated}}{{Legend|#000000|Team withdrew or suspended}}{{Legend|#cccccc|Not a FIFA member}}]] 70uxjgqmo9aa4jbjwsc4in7x9w1bp7b 384242 384098 2026-06-11T06:28:24Z Ibne maryam 17680 /* ٽيم بيس ڪيمپس */ 384242 wikitext text/x-wiki {{Short description|International men's soccer tournament in North America}} {{Redirect|2026 World Cup|other competitions of that name|2026 World Cup (disambiguation)}} {{Protection padlock|small=yes}} {{Use American English|date=May 2024}} {{Infobox cricket tournament | year = 2026 | tourney_name = FIFA World Cup | other_titles = {{ubl|FIFA World Cup 26|Copa Mundial de la FIFA 2026|Coupe du Monde de la FIFA 2026}} | image = 2026 FIFA World Cup emblem.svg | size = 250x250px | alt = Emblem of the 2026 FIFA World Cup, showing numbers "2" (top) and "6" (bottom) overlayed by the World Cup trophy <!--Do not add flags to country parameters as per WP:INFOBOXFLAG.--> | country = Canada | country2 = Mexico | country3 = United States | dates = June 11 – July 19 | num_teams = 48 | confederations = 6 | venues = 16 | cities = 16 | champion = | count = | second = | third = | fourth = | matches = <!--{{#invoke:Goalscorers|matches|2026 FIFA World Cup}}--> | goals = <!--{{#invoke:Goalscorers|goals|2026 FIFA World Cup}}--> | attendance = <!--{{#invoke:Football attendance summation|main|groups=A-L}}--> | top_scorer = <!--{{#invoke:Goalscorers|topscorer|2026 FIFA World Cup}}--> | player = | goalkeeper = | young_player = | fair_play = | prevseason = [[2022 FIFA World Cup|2022]] | nextseason = ''[[2030 FIFA World Cup|2030]]'' | updated = }} [[File:Vista aérea del Estadio Azteca - 2026 - 02.jpg|thumb| |[[ميڪسيڪو]] ۾ اسٽاڊيو ايزٽيڪا فٽبال اسٽيڊيم، [[ميڪسيڪو شهر]]]] '''2026ع فيفا ورلڊ ڪپ''' (Fifa World Cup 2026) فيفا ورلڊ ڪپ جو 23هون ايڊيشن هوندو، جيڪو چار سالن ۾ ٿيندڙ بين الاقوامي مردن جي [[ايسوسيئيشن فٽبال]] چيمپئن شپ آهي جنهن ۾ [[ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن|فيفا]] جي ميمبر ايسوسيئيشن جي قومي ٽيمون حصو وٺنديون آهن. هي ٽورنامينٽ 11 جون، 2026ع کان 19 جولاءِ، 2026ع تائين ٿيندو.<ref name="Schedule">{{حوالو ويب|date=February 4, 2024|quote=February 4, 2024|archivedate=February 5, 2024}}</ref> ان جي ميزباني گڏيل طور تي اتر آمريڪا جا 16 شهر ڪندا ([[آمريڪا]] ۾ 11، [[ميڪسيڪو]] ۾ 3 ۽ [[ڪينيڊا]] ۾ 2). هي ٽورنامينٽ پهريون فيفا ورلڊ ڪپ هوندو جيڪو ٽن ملڪن جي ميزباني ۾ هوندو ۽ جنهن ۾ پهرين ڀيرا 48 ٽيمون شامل هونديون (سال 2022ع ۾ 32 ٽيمون هيون). [[ماسڪو]] ۾ 68هين فيفا ڪانگريس ۾ آخري ووٽنگ دوران ٽن اتر آمريڪي ملڪن جي "يونائيٽيڊ 2026" جي بولي [[مراڪش]] جي مخالف بولي کي شڪست ڏني. اهو سال 2002ع کان پوءِ پهريون مردن جو فٽبال ورلڊ ڪپ هوندو جيڪو هڪ کان وڌيڪ ملڪن پاران گڏيل طور تي ميزباني ڪيو ويندو. سال 1970ع ۽ 1986ع جي ٽورنامينٽ جي پنهنجي ماضي جي ميزباني سان، ميڪسيڪو پهريون ملڪ بڻجي ويندو جيڪو ٽي ڀيرا مردن جي ورلڊ ڪپ جي ميزباني يا گڏيل ميزباني ڪندو. آمريڪا اڳ ۾ سال 1994ع ۾ مردن جي فٽبال ورلڊ ڪپ جي ميزباني ڪئي هئي. ان جي ابتڙ، ڪينيڊا ۾ اهو پهريون ڀيرو هوندو ته ملڪ مردن جي ٽورنامينٽ جي ميزباني يا گڏيل ميزباني ڪندو. [[قطر]] ۾ سال 2022ع ورلڊ ڪپ نومبر ۽ ڊسمبر ۾ منفرد طور تي منعقد ٿيڻ کان پوءِ هي تقريب پنهنجي روايتي [[اتريون اڌ گول|اتر اڌ گول]] جي اونهاري جي شيڊول ڏانهن موٽندي. ميزبان ملڪن جي حيثيت سان، ڪينيڊا، ميڪسيڪو ۽ آمريڪا سڀ ئي فائنل رائونڊ لاء پاڻمرادو قابليت حاصل ڪري ورتا آهن. [[ڪيپ ورڊي|ڪيپ وردي]]، [[ڪوراساؤ]]، [[اردن]] ۽ [[ازبڪستان]] سڀئي ورلڊ ڪپ جي فائنل رائونڊ ۾ پهرين ڀيرا ڪواليفائي ڪيا آهن ۽ حصو وٺندا. [[ارجنٽائن]] دفاعي چيمپيئن آهي، جنهن سال 2022ع ۾ پنهنجو ٽيون ورلڊ ڪپ ٽائيٽل کٽيو هو. ==فارميٽ ۽ توسيع== ٽورنامينٽ کي وڌائڻ جو خيال 2013 جي شروعات ۾ ان وقت جي يوئيفا صدر مشيل پلاٽيني پاران ۽ 2016 ۾ فيفا صدر گياني انفنٽينو پاران پڻ تجويز ڪيو ويو هو. تجويز جي مخالفن دليل ڏنو ته کيڏيل ميچن جو تعداد اڳ ۾ ئي ناقابل قبول سطح تي هو ته توسيع ميچن جي معيار کي خراب ڪندي ۽ اهو فيصلو راندين جي خدشن جي بدران سياسي بنيادن تي ڪيو ويو. انفنٽينو تي الزام لڳايو ته هو پنهنجي چونڊ کٽڻ لاءِ ورلڊ ڪپ ۾ وڌيڪ ملڪن کي آڻڻ جو واعدو استعمال ڪري رهيو آهي. هن ايڊيشن سان شروع ڪندي فيفا ورلڊ ڪپ 48 ٽيمن تائين وڌايو ويو (گذريل ست ٽورنامينٽ جي مقابلي ۾ 16 ٽيمن جو اضافو). ٽيمن کي چار ٽيمن جي ٻارهن گروپن ۾ ورهايو ويندو. هر گروپ ۾ مٿين ٻن ٽيمن سان ۽ اٺ بهترين ٽئين نمبر تي ايندڙ ٽيمون 32 جي نئين دور (round) ۾ ترقي ڪنديون. جيئن 14 مارچ 2023 تي فيفا ڪائونسل پاران منظور ڪيو ويو. هي پهرين توسيع ٿيڻ لاءِ ۽ 1998 کان وٺي فارميٽ ۾ تبديلي لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي. کيڏيل ميچن جو ڪُل تعداد 64 کان وڌي 104 ٿي ويندو ۽ آخري چئن تائين پهچڻ وارين ٽيمن پاران کيڏيل ميچن جو تعداد ست کان وڌي اٺ ٿي ويندو. ٽورنامينٽ 39 ڏينهن تائين هلندو (2014 ۽ 2018 جي ​​ٽورنامينٽ جي 32 ڏينهن کان وڌي). هر ٽيم اڃا تائين ٽي گروپ ميچ کيڏندي. فائنل اسڪواڊ ۾ شامل رانديگرن لاءِ ڪلب سطح تي آخري ميچ جو ڏينهن 24 مئي 2026 آهي. ڪلبن کي , 30 مئي تائين ڪانٽينينٽل ڪلب مقابلي جي فائنل ۾ حصو وٺندڙ رانديگرن کي استثنا سان, 25 مئي تائين پنهنجن رانديگرن کي آزاد ڪرڻو پوندو. 56 ڏينهن (گڏيل آرام، رليز ۽ ٽورنامينٽ جي دورن جا) 2010، 2014 ۽ 2018 جي ​​ٽورنامينٽ وانگر ئي رهندا. ===ٻيا توسيع فارميٽ ڳوليا ويا=== 48 ٽيمن تائين توسيع اڳ ۾ ئي 10 جنوري 2017 تي منظور ڪئي وئي هئي، جڏهن شروعاتي طور تي اهو فيصلو ڪيو ويو هو ته ٽورنامينٽ ۾ 3 ٽيمن جا 16 گروپ ۽ ڪل 80 ميچ شامل هوندا، هر گروپ جون مٿيون ٻه ٽيمون 32 جي رائونڊ ۾ اڳتي وڌنديون. هن بعد ۾ تبديل ٿيل فارميٽ تحت، هر ٽيم جي ميچن جو وڌ ۾ وڌ تعداد ست رهي ها، پر هر ٽيم اڳ جي ڀيٽ ۾ هڪ گهٽ گروپ ميچ کيڏي ها. ٽورنامينٽ اڃا تائين 32 ڏينهن اندر مڪمل ٿي چڪو هوندو. هي فارميٽ شروعاتي طور تي ٽن ٻين تجويزن، 40 کان 48 ٽيمن تائين، 76 کان 88 ميچن تائين ۽ هر ٽيم جي هڪ کان چار گهٽ ۾ گهٽ ميچن تائين, تي چونڊيو ويو هو. هن فارميٽ جي نقادن دليل ڏنو ته ٽن ٽيمن جي گروپن جي استعمال سان ٻن ٽيمن جي ترقي سان ٽيمن جي وچ ۾ سازش جو خطرو تمام گهڻو وڌي ويو. هن فيفا کي تجويز ڪيو ته گروپ اسٽيج ۾ ڊرا کي روڪڻ لاءِ پينلٽي شوٽ آئوٽ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جيتوڻيڪ تڏهن به ڪجهه سازش جو خطرو برقرار رهندو ۽ هڪ امڪان پيدا ٿيندو ته ٽيمون جان بوجھ ڪري ڪنهن حریف کي ختم ڪرڻ لاءِ شوٽ آئوٽ وڃائي ڇڏين. ==شيڊول== '''خميس: 11 جون، 2026:''' # {{پرچم|ميڪسيڪو}} بمقابلہ [[ڏکڻ آفريڪا]]'''[[ڏکڻ آفريڪا]]''' (1:00 وڳي UTC−6، [[اسٽاديو ازٽيڪا]]، [[ميڪسيڪو سٽي]]، ريفري: ولٽن سمپائيو، [[برازيل]]) # '''[[ڏکڻ ڪوريا]]''' بمقابلہ [[چيڪ ريپبلڪ]]'''[[چيڪ ريپبلڪ]]''' (8:00 وڳي UTC−6، [[اسٽاديو اڪرون]]، [[زاپوپان]]، ريفري: امين محمد عمر، [[مصر]]) '''جمعو: 12 جون، 2026:''' # {{پرچم|ڪينيڊا}} بمقابلہ [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|'''بوسنيا ۽ هرزيگووينا''']] (3:00 وڳي UTC−4، بي ايم او فيلڊ، [[ٽورنٽو]]، ريفري: فيڪنڊو ٽيلو، [[ارجنٽائن]]) '''ڇنڇر: 13 جون 2026ع:''' # {{flag|Haiti}} بمقابلہ {{پرچم|اسڪاٽلينڊ}} (گروپ سي - بوسٽن اسٽيڊيم، [[آمريڪا]] # {{پرچم|آسٽريليا}} بمقابلہ {{پرچم|ترڪي}} (گروپ ڊي - بي سي پليس وينڪوور، [[ڪينيڊا]] # {{پرچم|برازيل}} بمقابلہ {{پرچم|مراڪش}} (گروپ سي - نيو يارڪ نيو جرسي اسٽيڊيم) # {{پرچم|قطر}} بمقابلہ {{پرچم|سوئٽزرلينڊ}} (گروپ بي - سان فرانسسڪو بي ايريا اسٽيڊيم) '''آچر، 14 جون 2026ع''': # {{پرچم|آئيوري ڪوسٽ}} بمقابلہ {{پرچم|ايڪواڊور}}(گروپ اي - فلاڊيلفيا اسٽيڊيم) # {{پرچم|جرمني}} بمقابلہ {{flagicon|Curaçao}} [[ڪيوريسو]] (گروپ اي - هوسٽن اسٽيڊيم) # {{flag|Netherlands}} بمقابلہ {{پرچم|جاپان}} (گروپ ايف - ڊلاس اسٽيڊيم) # {{پرچم|سويڊن}} بمقابلہ {{flag|Tunisia}} (گروپ ايف - ايسٽاڊيو مونٽيري) '''سومر، 15 جون 2026ع''': # '''[[سعودي عرب]]''' بمقابلہ {{flagicon|Uruguay}} [[يوراگوئي]] (گروپ ايڇ – ميامي اسٽيڊيم) # {{پرچم|اسپين}} بمقابلہ [[ڪيپ ورڊي]]'''[[ڪيپ ورڊي]]''' (گروپ ايڇ – اٽلانٽا اسٽيڊيم) # {{پرچم|ايران}} بمقابلہ {{پرچم|نيوزي لينڊ}} (گروپ جي – لاس اينجلس اسٽيڊيم) # {{پرچم|بيلجيم}} بمقابلہ {{پرچم|مصر}} (گروپ جي – سياٽل اسٽيڊيم '''اڱارو، 16 جون 2026ع''': # {{پرچم|فرانس}} بمقابلہ {{پرچم|سينيگال}} (گروپ I – نيو يارڪ نيو جرسي اسٽيڊيم) # {{پرچم|عراق}} بمقابلہ {{پرچم|ناروي}} (گروپ I – بوسٽن اسٽيڊيم) # {{پرچم|ارجنٽائن}} بمقابلہ {{پرچم|الجزائر}} (گروپ جي – ڪنساس سٽي اسٽيڊيم) # {{پرچم|آسٽريا}} بمقابلہ {{پرچم|اردن}} (گروپ جي – سان فرانسسڪو بي ايريا اسٽيڊيم) '''اربع، 17 جون 2026ع''': # {{پرچم|گھانا}} بمقابلہ {{flag|Panama}} (گروپ ايل – ٽورانٽو اسٽيڊيم) # {{پرچم|انگلينڊ}} بمقابلہ {{پرچم|ڪروشيا}} (گروپ ايل – ڊيلاس اسٽيڊيم) # {{پرچم|پرتگال}} بمقابلہ [[جمهوريا ڪانگو]]'''[[جمهوريا ڪانگو]]''' (گروپ ڪي – هوسٽن اسٽيڊيم) # {{پرچم|ازبڪستان}} بمقابلہ {{پرچم|ڪولمبيا}} (گروپ ڪي – ميڪسيڪو سٽي اسٽيڊيم) 18 جون، 2026: # 12:00 وڳي UTC−4 * چيڪ ريپبلڪ بمقابلہ ڏکڻ آفريڪا. * مرسڊيز بينز اسٽيڊيم، اٽلانٽا. # 18 جون، 2026 * 7:00 وڳي UTC-6 * ميڪسيڪو بمقابله ڏکڻ ڪوريا. * اسٽيڊيو اڪرون، زپوپان. # جون 24، 2026 # 7:00 پي ايم UTC-6 * چيڪ ريپبلڪ بمقابله ميڪسيڪو. * Estadio Azteca، ميڪسيڪو سٽي. # جون 24، 2026 * 7:00 پي ايم UTC-6 * ڏکڻ آفريڪا بمقابله ڏکڻ ڪوريا. اسٽيڊيو BBVA، گادالپ. ==ٽيمون== "يونائيٽيڊ بڊ" جا عملدارن جو چوڻ آهي ته ٽنهي ميزبان ملڪن کي خودڪار داخلا ڏني ويندي.<ref name="bid_cities">{{Cite web |title=United 2026 bid book |url=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |publisher=united2026.com |access-date=April 30, 2018 |archive-date=September 15, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210915131958/https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |url-status=live}}</ref> <small>31</small> آگسٽ <small>2022</small>ع تي، فيفا جو صدر گياني انفنٽينو تصديق ڪئي ته اتر آمريڪا جي فٽبال فيڊريشن، ڪنڪاڪئف (<small>CONCACAF</small>) جون ميمبر 6 ٽيمون ورلڊ ڪپ لاءِ قابليت حاصل ڪنديون، جن ۾ امريڪا، ڪينيڊا ۽ ميڪسيڪو خودڪار طور سان ميزبان طور قابليت حاصل ڪندا.<ref>{{cite web |url=https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026 |title=Presidente de la FIFA confirma cantidad de plazas de Concacaf para el Mundial de 2026 |language=es |website=ESPN Deportes |date=August 31, 2022 |access-date=October 18, 2022 |archive-date=September 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922004259/https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last=Vargas |first=Dinia |date=August 31, 2022 |title=Infantino anuncia cuántos cupos tendrá la Concacaf para el Mundial de 2026 |url=https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220831205624/https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/ |archive-date=August 31, 2022 |access-date=October 18, 2022 |website=CRHoy.com |language=es}}</ref> هن جي تصديق <small>14</small> فيبروري <small>2023</small>ع تي فيفا جي ڪونسل پاران ڪئي وئي.<ref>{{cite news |url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football |title=FIFA Council highlights record breaking revenue in football |publisher=[[FIFA]] |date=February 14, 2023 |access-date=February 14, 2023 |archive-date=February 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230214163245/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football |url-status=live}}</ref><ref name=":0">{{cite news |url=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/ |title=FIFA confirms U.S., Mexico, Canada automatically in '26 World Cup |work=[[Reuters]] |date=February 14, 2023|access-date=February 14, 2023|archive-date=February 15, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215070258/https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/|url-status=live}}</ref> <small>67</small>هين فيفا ڪانگريس کان فوري طور تي، فيفا ڪائونسل [[بحرين]] جي شهر [[منامه|مناما]] ۾ هڪ اجلاس ۾ سلاٽ مختص ڪرڻ جي منظوري ڏني.<ref>{{cite web |date=March 30, 2017 |title=World Cup 2026: Fifa reveals allocation for 48-team tournament |url=https://www.bbc.com/sport/football/39448474 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170330224520/http://www.bbc.com/sport/football/39448474 |archive-date=March 30, 2017 |publisher=BBC}}</ref> ان ۾ هڪ پلي آف ٽورنامينٽ شامل هو جنهن ۾ ڇهه ٽيمون شامل هيون ته جيئن آخري ٻن فيفا ورلڊ ڪپ جڳهن جو فيصلو ڪري سگهن.<ref name="fifa_council">{{Cite web |date=May 9, 2017 |title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup |url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html |archive-date=June 18, 2017 |publisher=FIFA}}</ref> پلي آف ۾ ڇهن ٽيمن ۾ يورپي فيڊريشن (<small>UEFA</small>) کان سواءِ هر ڪنفيڊريشن مان هڪ ٽيم شامل هئي ۽ ميزبان ملڪن جي ڪنڪاڪئف ڪنفيڊريشن (<small>CONCACAF</small>) مان هڪ اضافي ٽيم شامل هئي. ٽيمن مان ٻن کي عالمي درجه بندي جي بنياد تي ڌار ڪيو ويو ۽ انهن ٻن فيفا ورلڊ ڪپ برٿ لاءِ چئن غير سيڊڊ ٽيمن جي وچ ۾ ٻن ناڪ آئوٽ ميچن جي فاتحن سان کيڏيو. چار ميچن جو ٽورنامينٽ ميڪسيڪو ۾ کيڏيو ويو، جيڪو ميزبان ملڪن مان هڪ آهي<ref name="slot">{{cite web |date=March 30, 2017 |title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup |url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254 |access-date=August 5, 2022 |publisher=FIFA |archive-date=June 19, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220619161123/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254 |url-status=live}}</ref> ۽ ان کي فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ ٽيسٽ ايونٽ طور پڻ استعمال ڪيو ويو. سلاٽ مختص ڪرڻ جي تصديق سان او ايف سي کي پهريون ڀيرو فائنل ٽورنامينٽ ۾ هڪ ضمانتي جاءِ ملي: سال <small>2026</small>ع فيفا ورلڊ ڪپ پهريون ٽورنامينٽ هوندو جنهن ۾ سڀني ڇهين ڪنفيڊريشنن کي گهٽ ۾ گهٽ هڪ ضمانتي جاءِ ملي هوندي ۽ <small>2010</small>ع جي ايڊيشن کان پوءِ پهريون ڀيرو جنهن ۾ سڀني ڪنفيڊريشنن وٽ هڪ ٽيم ورلڊ ڪپ فائنل لاءِ قابليت حاصل ڪئي آهي.<ref name="slot" /> <small>48</small> قابليت رکندڙ ٽيمن مان، <small>2022</small>-<small>2025</small>ع جي ايڊيشن ۾ پڻ نظر آيا، جن ۾ نمايان شامل آهن: * [[ڪيپ ورڊي]]، [[ڪوراساؤ]]، [[اردن]] ۽ [[ازبڪستان]] سڀئي ورلڊ ڪپ ۾ پنهنجون ڊيبيو ڪندا.<ref>{{cite web |date=October 13, 2025 |title=Cabo Verde seal historic World Cup qualification |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/cabo-verde-qualify |access-date=October 14, 2025 |publisher=FIFA}}</ref><ref name=":2">{{cite news |last=Wilson |first=Jonathan |title=Curaçao complete fairytale with battling draw in Jamaica to qualify for World Cup |url=https://www.theguardian.com/football/2025/nov/19/curacao-complete-fairytale-with-battling-draw-in-jamaica-to-qualify-for-world-cup |access-date=November 19, 2025 |work=The Guardian}}</ref><ref>{{Cite news |last=Millar |first=Colin |date=June 5, 2025 |title=Uzbekistan, Jordan qualify for World Cup for first time |url=https://www.nytimes.com/athletic/6229851/2025/06/05/uzbekistan-world-cup-qualification-2026/ |access-date=November 19, 2025 |department=[[The Athletic]] |work=[[The New York Times]] |issn=0362-4331}}</ref> * [[قطر]] پهريون ڀيرو قابليت ذريعي ٽورنامينٽ ۾ پهتو، ڇاڪاڻ ته ان جو واحد پوئين ظهور <small>2022</small>ع ۾ ميزبان طور هو.<ref>{{cite web |date=October 14, 2025 |title=Qatar and Saudi Arabia qualify for 2026 World Cup |url=https://global.espn.com/football/story/_/id/46597037/qatar-saudi-arabia-qualify-2026-fifa-world-cup|access-date=October 15, 2025 |website=ESPN |agency=Associated Press}}</ref> * [[جمهوريا ڪانگو|جمهوري جمهوريه ڪانگو]] ۽ [[هيٽي]] <small>1974</small>ع ۾ پنهنجي واحد پوئين ٽورنامينٽ ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ ٽورنامينٽ ۾ واپس آيا.<ref name=":2" /><ref>{{cite web |last=Williams |first=Ian |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cn43qqy9z8xo |title=Tuanzebe sends DR Congo back to World Cup after 52 years |date=March 31, 2026 |access-date=March 31, 2026 |website=BBC Sport}}</ref> * [[عراق]] <small>1986</small>ع ۾ پنهنجي واحد پوئين ٽورنامينٽ ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ ٽورنامينٽ ۾ واپس آيا.<ref>{{cite web |last=Luckings |first=Steve |url=https://www.thenationalnews.com/sport/2026/04/01/iraq-beat-bolivia-to-qualify-for-2026-fifa-world-cup/ |title=Iraq beat Bolivia to qualify for 2026 Fifa World Cup |date=March 31, 2026 |access-date=March 31, 2026 |website=The National News}}</ref> * [[آسٽريا]]، [[ناروي]] ۽ [[اسڪاٽلينڊ]] آخري ڀيرو <small>1998</small>ع ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ ٽورنامينٽ ۾ واپس آيا.<ref>{{Cite news |date=November 16, 2025 |title=Norway Qualifies for 2026 World Cup and Sends Italy To Dreaded Playoff |url=https://www.foxsports.com/stories/soccer/norway-qualifies-2026-world-cup-sends-italy-dreaded-playoff |access-date=November 16, 2025 |work=Fox Sports}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/uefa-qualifiers-review-matchday-10-november-18 |title=Austria, Belgium, Scotland, Spain and Swiss reach World Cup |publisher=FIFA|access-date=November 19, 2025}}</ref> * [[ترڪي]] <small>2002</small>ع ۾ ٽئين نمبر تي رهڻ کان پوءِ پهريون ڀيرو قابليت حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/02a3-2047a70882b5-871b4ed13110-1000--kosovo-0-1-turkiye-highlights-turkiye-qualify-for-2026-world/ |title=Kosovo 0–1 Türkiye highlights: Türkiye qualify for 2026 World Cup finals after play-off win |date=March 31, 2026 |access-date=March 31, 2026 |publisher=UEFA}}</ref> * [[چيڪ جمهوريا|چيڪ ريپبلڪ]] <small>2006</small>ع کان پوءِ پهريون ڀيرو قابليت حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/02a3-2047bcf476d8-369543fe9786-1000--czechia-2-2-denmark-highlights-3-1-on-pens-czechia-book-202/ |title=Czechia 2–2 Denmark highlights (3–1 on pens): Czechia book 2026 World Cup spot with play-off final win |date=March 31, 2026 |access-date=March 31, 2026 |publisher=UEFA}}</ref> * [[نيوزيلينڊ|نيوزي لينڊ]]، [[پيراگوئي]] ۽ [[ڏکڻ آفريڪا]] (<small>2010</small>ع ورلڊ ڪپ جو ميزبان) سال <small>2010</small>ع ۾ آخري ڀيرو حصو وٺڻ کان پوءِ واپس آيا.<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/south-africa-qualify |title=The Boys are back in town |publisher=FIFA|access-date=November 19, 2025 |date=October 14, 2025}}</ref> ڏکڻ آفريڪا <small>2002</small>ع کان پوءِ پنهنجي پهرين ڪامياب قابليت مهم حاصل ڪئي جڏهن ته نيوزيلينڊ قابليت حاصل ڪرڻ واري سڀ کان گهٽ درجه بندي واري ٽيم آهي، <small>85</small>هين نمبر تي آهي.<ref>{{Cite news |last=Bailey |first=Michael |date=March 30, 2026 |title=The odds are stacked against New Zealand, the World Cup's lowest-ranked team. But they are chasing history |url=https://www.nytimes.com/athletic/7157317/2026/03/30/new-zealand-world-cup/ |access-date=April 9, 2026 |department=[[The Athletic]] |work=[[The New York Times]]}}</ref> * [[الجزائر|الجيريا]]، [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسنيا ۽ هرزيگوينا]] ۽ [[آئيوري ڪوسٽ]] <small>2014</small>ع کان پوءِ پهريون ڀيرو ڪواليفائي ڪيو. بوسنيا <small>2014</small>ع جي ورلڊ ڪپ کان پوءِ ڪنهن وڏي ٽورنامينٽ لاءِ پنهنجو پهريون ڪامياب قابليت وارو عمل حاصل ڪيو. * [[ڪولمبيا]]، [[مصر]]، [[پاناما]] ۽ [[سويڊن]] <small>2022</small>ع ۾ پوئين ٽورنامينٽ وڃائڻ کان پوءِ واپس آيا. ان کان علاوه، چار ڀيرا چيمپيئن [[اٽلي]] يورپي پلي آف فائنل ۾ [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسنيا ۽ هرزيگوينا]] کان پينلٽيز تي شڪست کائڻ کان پوءِ ٻاهر نڪتو لڳاتار ٽن ورلڊ ڪپن کان محروم ٿيندڙ پهريون اڳوڻو چيمپيئن بڻجي ويو.<ref>{{cite web |last=Bandini |first=Nicky |url=https://www.theguardian.com/football/2026/mar/31/bosnia-herzegovina-italy-world-cup-2026-qualifying-playoff-match-report |title=Italy miss out on World Cup again after Bosnia and Herzegovina's shootout triumph |date=March 31, 2026 |access-date=April 3, 2026 |website=The Guardian}}</ref> سال <small>2018</small>ع ۽ <small>2022</small>ع وانگر, اٽلي واحد اڳوڻو چيمپيئن هو، جيڪا قابليت حاصل نه ڪري سگهيو. [[ڪوسٽا ريڪا]] <small>2010</small>ع کان پوءِ پهريون ڀيرو قابليت حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام ٿيو. جڏهن ته [[ڪيمرون]]، [[ڊينمارڪ]]، [[پولينڊ]]، [[سربيا]] ۽ [[ويلز]] (جيڪي سڀ <small>2022</small>ع ۾ قابليت حاصل ڪئي) پڻ سال <small>2026</small>ع جي ٽورنامينٽ لاءِ قابليت حاصل نه ڪري سگهيا.<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/teams-eliminated-on-the-road-to-fifa-world-cup-26 |title=Eliminated teams in FIFA World Cup 2026 qualifying |publisher=FIFA |date=March 26, 2025 |access-date=May 21, 2026}}</ref> ٽيمون جيڪي قابليت حاصل ڪيون، علائقي جي لحاظ کان ترتيب ڏنل: '''ايشيا فٽبال ڪنفيڊريشن''' (<small>AFC</small>): * {{flag|Australia}} * {{flag|Iran}} * {{flag|Iraq}} * {{flag|Japan}} * {{flag|Jordan}} * {{flag|Qatar}} * {{پرچم|ڏکڻ ڪوريا}} * [[سعودي عرب]] * {{flag|Uzbekistan}} (پهرين ڀيرا) '''آفريقي فٽبال ڪنفيڊريشن:''' (CAF) * {{flag|Algeria}} * {{flag|Egypt}} * {{flag|Tunisia}} * {{flag|Morocco}} * {{flag|Senegal}} * {{flag|Ghana}} * {{flag|Ivory Coast}} * [[ڪيپ ورڊي|ڪيپ وردي]] (<small>پهرين ڀيرا</small>) * [[جمهوريا ڪانگو|جمهوري جمهوريه ڪانگو]] * [[ڏکڻ آفريڪا]] '''اتر ۽ وچ آمريڪا فٽبال ڪنفيڊريشن:''' (<small>CONCACAF</small>) * {{پرچم|ڪينيڊا}} (<small>شریک ميزبان</small>) * [[ڪوراساؤ]] (<small>پهريون ڀيرو</small>) * {{پرچم|ميڪسيڪو}} (<small>شریک ميزبان</small>) * {{پرچم|آمريڪا}} (<small>شریک ميزبان</small>) * {{flag|Panama}} * {{flag|Haiti}} '''ڏکڻ آمريڪا ('''<small>CONMEBOL)</small> * {{flag|Argentina}} * {{flag|Brazil}} * {{flag|Colombia}} * {{flag|Ecuador}} * {{flag|Paraguay}} * {{flagicon|Uruguay}} [[يوراگوئي]] '''اوشيانا فٽبال ڪنفيڊريشن:''' (<small>OFC</small>) * {{flag|New Zealand}} '''يورپ:''' (<small>UEFA</small>) * {{flag|England}} * {{flag|Austria}} * {{flag|Belgium}} * [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا]] * {{flag|Croatia}} * {{flag|France}} * {{flag|Netherlands}} * {{flag|Norway}} * {{flag|Germany}} * {{flag|Scotland}} * {{flag|Sweden}} * {{flag|Switzerland}} * {{flag|Spain}} * {{flag|Turkey}} * [[چيڪ جمهوريا|چيڪ ريپبلڪ]] ===ڊرا (Draw)=== ڊرا 5 ڊسمبر 2025ع تي [[واشنگٽن، ڊي سي|واشنگٽن ڊي سي]] ۾ ڪينيڊي سينٽر ۾ منعقد ٿيو. ڊرا جي تقريب فيفا پاران پهرين پيش ڪرڻ سان شروع ٿي. ڊرا جي تقريب جي شروعات فيفا پاران آمريڪا جي صدر ڊونلڊ ٽرمپ کي پهريون (۽ واحد) فيفا امن انعام پيش ڪرڻ سان ٿي.<ref name="Guardian-main">{{cite news |last1=Graham |first1=Bryan Armen |last2=Beaumont |first2=Peter |date=December 5, 2025 |title=Trump awarded inaugural Fifa peace prize at World Cup draw in Washington |url=https://www.theguardian.com/football/2025/dec/05/fifa-peace-prize-trump-world-cup-infantino |access-date=December 6, 2025 |work=The Guardian |location=London}}</ref> هڪ اهڙو انعام جنهن انساني حقن جي گروپن، تجزيه نگارن ۽ ٻين جي وچ ۾ جاچ ۽ تڪرار کي تيز ڪيو.<ref name="AJ-Analysis">{{cite news |last=Harb |first=Ali |date=December 6, 2025 |title=Infantino's 'Peace Prize' to Trump raises questions about FIFA's neutrality |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/6/infantinos-peace-prize-to-trump-raises-questions-about-fifas-neutrality |access-date=December 6, 2025 |work=Al Jazeera}}</ref><ref name="Amnesty">{{cite web |title=Global: FIFA needs to act on human rights |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2025/12/global-fifa-needs-to-act-on-human-rights/ |website=Amnesty International |date=December 4, 2025 |access-date=December 6, 2025}}</ref><ref name="NewHumanitarian" /> 48 ٽيمن کي 12 جي چئن برتنن (pots) ۾ ورهايو ويو. برتن 1 ۾ ٽي ميزبان ۽ نومبر 2025 جي فيفا مردن جي عالمي درجه بندي مان مٿين نو ٽيمون شامل هيون. برتن 2، 3، ۽ 4 ۾ درجه بندي جي مطابق باقي ٽيمون شامل هيون. يو اي ايف اي (UEFA) پلي آف جا چار فاتح ۽ انٽر ڪنفيڊريشن پلي آف جا ٻه فاتح ڊرا جي وقت معلوم نه هئا ۽ ان ڪري خودڪار طريقي سان برتن 4 ۾ مختص ڪيا ويا. 12 گروپ بي ترتيب طور تي چار برتنن مان هر هڪ مان هڪ ٽيم چونڊي ٺاهيا ويا. فيفا جو "عام اصول، جڏهن به ممڪن هجي"، اهو هو ته ڪنهن به گروپ ۾ ساڳئي ڪنفيڊريشن مان هڪ کان وڌيڪ ٽيم نه هئي. هي اصول يو اي ايف اي کانسواءِ سڀني ڪنفيڊريشنن تي لاڳو هو؛ هر گروپ کي هڪ يا ٻه يو اي ايف اي ٽيمون ان ۾ شامل ڪرڻ جي ضرورت هئي.<ref>{{cite web |url=https://inside.fifa.com/organisation/media-releases/procedures-final-draw-world-cup-2026-revealed |title=Procedures for the Final Draw for the FIFA World Cup 2026 revealed |publisher=FIFA |date=November 25, 2025 |access-date=November 25, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/2d1a1ac7bab78995/original/Draw-Procedures-for-the-FIFA-World-Cup-2026.pdf |title=Draw Procedures for the FIFA World Cup 2026 |publisher=FIFA |date=November 25, 2025 |access-date=November 25, 2025}}</ref> ٽنهي ميزبان ملڪن کي شيڊولنگ جي مقصدن لاءِ ٽن گروپن ۾ اڳ ۾ ئي مختص ڪيو ويو هو. ميڪسيڪو کي گروپ اي ۾ رکيو ويو هو ۽ ٽورنامينٽ جو افتتاحي ميچ 11 جون تي ايسٽاڊيو ازٽيڪا ۾ کيڏندا. ڪينيڊا ۽ آمريڪا کي گروپ بي ۽ ڊي ۾ ترتيب وار رکيو ويو هو. اهي ٽورنامينٽ جا ٽيون ۽ چوٿون ميچ ترتيب وار 12 جون تي کيڏندا.<ref>{{Cite news |last1=Bushnell |first1=Henry |last2=Crafton |first2=Adam |date=August 22, 2025 |title=2026 World Cup draw to be held at Kennedy Center, President Trump announces |url=https://www.nytimes.com/athletic/6569842/2025/08/22/world-cup-draw-kennedy-center-trump-infantino/ |access-date=August 22, 2025 |work=The New York Times |issn=0362-4331 |url-access=limited}}</ref> انٽر ڪنفيڊريشن پلي آف جي ٽنهي امڪاني فاتحن تي ڪنفيڊريشن جي پابندي لاڳو ڪئي وئي. فيفا اهو پڻ اعلان ڪيو ته، "مقابلي جي توازن کي يقيني بڻائڻ جي مفاد ۾"، سيمي فائنل (نڪ آئوٽ بريڪٽ جا پاسا) لاءِ ٻه الڳ الڳ رستا قائم ڪيا ويا. ان جي بنياد تي، رينڪنگ ۾ پهرين نمبر تي (اسپين) ۽ ٻئي نمبر تي (ارجنٽائن) ٽيمن کي بي ترتيب طور تي مخالف رستن ۾ گروپن ۾ ٺاهيو ويو، جيئن ٽئين نمبر تي (فرانس) ۽ چوٿين نمبر تي (انگلينڊ) ٽيمون هيون. تنهن ڪري، جيڪڏهن ٽيمن جا اهي جوڙا پنهنجا گروپ کٽي وڃن ٿا، ته اهي فائنل تائين نه ملندا، جڏهن ته چارئي سيمي فائنل تائين نه ملندا. ڊرا پوٽ 1 سان شروع ٿيو ۽ پوٽ 4 سان ختم ٿيو، هر ٽيم کي چونڊيو ويو ۽ پوءِ الفابيٽ جي لحاظ کان پهرين دستياب گروپ ۾ مختص ڪيو ويو. ميچ شيڊول جي مقصد لاءِ، پوٽ 1 ٽيمون خودڪار طريقي سان هر گروپ جي پوزيشن 1 ۾ ٺاهيا ويا. باقي پوٽس لاءِ، فيفا هڪ اڳواٽ مقرر ڪيل نمونو قائم ڪيو ته جيئن ٽيمن جي پوزيشن کي انهن جي پوٽ ۽ ان گروپ جي بنياد تي بيان ڪري سگهجي جنهن ۾ اهي ٺاهيا ويا هئا. 2026 فيفا ورلڊ ڪپ سيڊنگ.<ref name="NewHumanitarian">{{cite news |title=Asia's deadly rains, Haiti's election plan, and Trump's peace prize – Cheat sheet |url=https://www.thenewhumanitarian.org/news/2025/12/05/asia-deadly-rains-haiti-election-plan-trump-peace-prize-cheat-sheet |work=The New Humanitarian |date=December 5, 2025 |access-date=December 6, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Smith |first=David |date=December 5, 2025 |title=Trump wins his peace prize from Fifa – any chance of a VAR review? |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/dec/05/trump-peace-prize-fifa-world-cup |access-date=December 9, 2025 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> === ٽيم بيس ڪيمپس === ورلڊ ڪپ ٽورنامينٽ کان اڳ ۽ دوران رهڻ ۽ تربيت ڏيڻ لاءِ 48 قومي اسڪواڊ پاران بيس ڪيمپس استعمال ڪيا ويندا.<ref name="Team Base camps">{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/base-camps-potential-locations |title=FIFA shares potential World Cup 26 Team Base Camp locations|access-date=June 12, 2024 |website=fifa.com |date=June 12, 2024|archive-date=June 12, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612215436/https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/base-camps-potential-locations|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web |url=https://inside.fifa.com/about-fifa/organisation/news/fifa-world-cup-26-tm-expands-team-base-camp-brochure-26-new-options-added |title=FIFA World Cup 26 expands Team Base Camp brochure: 26 new options added |publisher=FIFA |date=November 21, 2024 |access-date=January 15, 2025 |archive-date=November 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241121220113/https://inside.fifa.com/about-fifa/organisation/news/fifa-world-cup-26-tm-expands-team-base-camp-brochure-26-new-options-added |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://inside.fifa.com/organisation/news/14-new-team-base-camp-options-world-cup-2026 |title=14 new Team Base Camp options added as road to 2026 continues |date=April 17, 2025 |website=inside.fifa.com|archive-date=April 17, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250417180742/https://inside.fifa.com/organisation/news/14-new-team-base-camp-options-world-cup-2026|url-status=live}}</ref> مقابلي جي جڳهن تي لاڳو ٿيندڙ نالي جي حقن جي اسپانسرز جي پابندي وانگر، ڪجهه تربيتي سهولتن جا نالا پڻ فيفا پاران تبديل ڪيا ويا.<ref>{{Cite news |date=May 26, 2026 |title=FIFA World Cup 2026™ Team Base Camp Training Sites footprint finalised |url=https://inside.fifa.com/organisation/media-releases/world-cup-2026-team-base-camps-tbc-48-nations-usa-mexico-canada |access-date=May 27, 2026 |work=[[FIFA]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Schirgi |first=Heimo |title=Team Base Camp brochure |url=https://fwc26teambasecamps.fifa.com |access-date=October 23, 2025 |website=FIFA}}</ref> {|class="wikitable sortable mw-collapsible" |+ٽيم بيس ڪيمپس جي فهرست |- !ٽيم !هوٽل !ٽريننگ سائيٽ |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|ALG|avar=fb}}<ref name="FOX4">{{Cite web |last1=Jackson |first1=Malik |date=January 21, 2026 |title=Argentina, England, Netherlands, Algeria to base 2026 World Cup camps in Kansas City metro: Sources |url=https://fox4kc.com/sports/2026-world-cup/argentina-england-netherlands-to-base-2026-world-cup-camps-in-kansas-city-metro-sources/vMxgM5ajHGE |access-date=January 25, 2026 |website=Fox4 Kansas City |last2=Kuntz |first2=Harold |last3=Holt |first3=John|orig-date=January 20, 2026}}</ref> '''[[الجزائر]]''' | دي اوريڊ لارنس، لارنس، [[ڪنساس]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | يونيورسٽي آف ڪنساس،<ref>{{Cite web |title=Rock Chalk Park |url=https://places.ku.edu/buildings/rock-chalk-park |access-date=January 25, 2026 |website=The University of Kansas}}</ref> لارنس، ڪنساس، آمريڪا |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|ARG|avar=fb}} '''[[ارجنٽائن]]'''<ref name="KCStar">{{cite news |last1=Grathoff |first1=Pete |title=Here is when teams with a World Cup base camp in KC are expected to arrive |url=https://www.kansascity.com/sports/spt-columns-blogs/for-petes-sake/article315392606.html |access-date=April 17, 2026 |work=[[The Kansas City Star]] |date=April 13, 2026}}</ref> | اوريجن ڪنساس سٽي ريور فرنٽ، ڪنساس سٽي، [[مسوري]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | اسپورٽنگ ڪي سي ٽريننگ سينٽر، ڪنساس سٽي، [[ڪنساس]] |- | {{#invoke:flagg|main|unpe|AUS|avar=fb}} '''[[آسٽريليا]]'''<ref name="AUS">{{Cite web |date=February 12, 2026 |title=The Oakland Roots/Soul Training Facility Has Been Selected by the Australian National Team to Be a Base Camp Training Site Ahead of the World Cup |url=https://www.oaklandrootssc.com/news/2026/02/12/the-oakland-roots-soul-training-facility-has-been-selected-by-the-australian-national-team-to-be-a-base-camp-training-site-ahead-of-the-world-cup/ |access-date=February 12, 2026 |website=[[Oakland Roots SC]] |publisher=SportsEngine, Inc. }}</ref> | ڪلئرمونٽ هوٽل ۽ اسپا، برڪلي، [[ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | اوڪلينڊ روٽس/سول ٽريننگ سهولت، الميدا، ڪيليفورنيا |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|AUT|avar=fb}} '''[[آسٽريا]]'''<ref name="AUT">{{Cite web |last=Flores |first=Pricila |date=February 4, 2026 |title=Austrian National Soccer Team Selected to Stay in Goleta, Practice at UCSB |url=https://www.noozhawk.com/austrian-national-soccer-team-selected-to-stay-in-goleta-practice-at-ucsb/ |access-date=February 4, 2026 |website=Noozhawk |orig-date=February 4, 2026}}</ref> | باڪارا ريسارٽ، گوليٽا، [[ڪيليفورنيا]] | يو سي سانتا باربرا هارڊر اسٽيڊيم، سانتا باربرا، ڪيليفورنيا |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|BEL|avar=fb}}'''[[بيلجيم]]'''<ref name="BEL">{{Cite web |last=Vandewalle |first=Ludo |date=January 9, 2026 |title=De Rode Duivels hebben hun WK-droomlocatie in Seattle beet |trans-title= The Red Devils have secured their World Cup dream location in Seattle |url=https://www.nieuwsblad.be/sport/voetbal/de-rode-duivels-hebben-hun-wk-droomlocatie-in-seattle-beet/114300532.html |access-date=February 15, 2026 |website=Nieuwsblad |language=nl-BEL}}</ref> | حيات ريجنسي ڍنڍ، سيئٽل پورٽ، رينٽن، [[واشنگٽن رياست|واشنگٽن]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | سياٽل سائونڊرز ايف سي پرفارمنس سينٽر ۽ ڪلب هائوس، رينٽن، واشنگٽن |- |'''[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا]]'''<ref name="BIH">{{Cite web |date=April 6, 2026 |title=Zmajevi ipak neće u St. Louis, idu na drugi kraj Amerike u kamp koji je želio Vels |trans-title=Dragons will not be in St. Louis, they go to the other side of America to the camp that Wales wanted |url=https://reprezentacija.ba/507974-zmajevi-ipak-nece-u-st-louis-idu-na-drugi-kraj-amerike-u-kamp-koji-je-zelio-vels |access-date=April 6, 2026 |website=reprezentacija.ba |language=bs |trans-quote=The Dragons are expected to stay at the RSL Training Centre camp there, which is normally used by the US national team.}}</ref> | ايشر ايڊمز، آٽوگراف ڪليڪشن، سالٽ لِيڪ سٽي، [[يوٽاہ|يوٽاه]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | ريئل سالٽ لِيڪ اسٽيڊيم، سينڊي، يوٽاه |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|BRA|avar=fb}}'''[[برازيل]]'''<ref name="BRA">{{Cite web |last=Arnold |first=Christian |date=January 14, 2026 |title=Brazilian national team to train at Red Bull NY's brand new facility during 2026 World Cup |url=https://nypost.com/2026/01/14/sports/brazilian-national-team-to-train-at-red-bulls-facility-during-world-cup/ |access-date=January 19, 2026 |website=New York Post }}</ref> | دي رِج هوٽل، باسڪنگ رِج، [[نيو جرسي]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | ڪولمبيا پارڪ، موريس ٽائون، نيو جرسي |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|CAN|avar=fb}}'''[[ڪينيڊا]]'''<ref name="SBJ">{{Cite web |date=December 17, 2025 |title=New Zealand looking at various options for World Cup base camp |url=https://www.sportsbusinessjournal.com/Articles/2025/12/17/new-zealand-looking-at-various-options-for-world-cup-base-camp/ |access-date=February 14, 2026 |website=Sports Business Journal }}</ref> | دي ويسٽن بيشور، وينڪوور، [[برٽش ڪولمبيا|برٽش ڪولمبيا،]] [[ڪينيڊا]] | نيشنل ساڪر ڊولپمينٽ سينٽر، رينڪوور، برٽش ڪولمبيا، ڪينيڊا |- |'''[[ڪيپ ورڊي]]''' | گرينڊ حيات هوٽل، ٽمپا بي، ٽمپا، [[فلوريڊا]] | واٽرز اسپورٽس ڪمپليڪس، ٽمپا، فلوريڊا، آمريڪا |- |'''[[ڪولمبيا]]'''<ref name="COL">{{Cite web |last=Mitchell |first=Ryan |date=January 27, 2026 |title=It is not the United States! The Colombian national team knows its official venue for the 2026 World Cup |url=https://www.marca.com/en/world-cup/2026/01/27/6978af6f268e3ebd148b45cd.html |access-date=January 27, 2026 |website=Marca }}</ref> | گرينڊ فيسٽا آمريڪانا ڪنٽري ڪلب، [[گواڊلهارا|گواڊالهارا]]، [[ميڪسيڪو]] | جليسڪو اڪيڊميا اٽلس ايف سي، [[زاپوپان]]، جليسڪو، |- |'''[[ڪروشيا]]'''<ref name="CRO">{{Cite web |last=Thrasher |first=Tyler |date=January 17, 2026 |title=Croatia national soccer team to base FIFA World Cup training in Alexandria |url=https://www.fox5dc.com/news/croatia-national-soccer-team-base-world-cup-training-alexandria-virginia |access-date=January 17, 2026 |website=Fox5 DC }}</ref> | هوٽل ائ کئ ائ اليگزينڊرريا، اليگزينڊرريا، [[ورجينيا]] | ايپيسڪوپل هاءِ اسڪول، اليگزينڊرريا، ورجينيا، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|CUW|avar=fb}}<ref name="CUR">{{Cite web |last=Evertsz |first=Pa E. |date=January 17, 2026 |title=Curaçao sets Boca Raton as 2026 World Cup base camp, FAU to host training |url=https://www.deporteawe.com/2026/01/17/futbol/curacao-sets-boca-raton-as-2026-world-cup-base-camp-fau-to-host-training/ |access-date=January 17, 2026 |website=Deporte Awe }}</ref> '''[[ڪيوريسو]]''' | بوڪا ريٽن ميريٽ بوڪا سينٽر، بوڪا ريٽن، [[فلوريڊا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | فلوريڊا اٽلانٽڪ يونيورسٽي، بوڪا ريٽن، فلوريڊا، آمريڪا |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|CZE|avar=fb}}<ref name="DFW">{{Cite web |last=Carrick |first=Buzz |date=March 3, 2026 |title=Toyota Stadium and Texas Health Mansfield Stadium selected as World Cup training sites |url=https://3rddegree.net/toyota-stadium-and-texas-health-mansfield-stadium-selected-as-world-cup-training-sites |website=3rdDegree }}</ref> '''[[چيڪ جمهوريا]]''' | هيلٽن گارڊن ان ڊلاس-آرلنگٽن سائوٿ، آرلنگٽن، ٽيڪساس | مينسفيلڊ ملٽي پرپز اسٽيڊيم، مينسفيلڊ، [[ٽيڪساس]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|COD|avar=fb}} [[عوامي جمهوريا ڪانگو|ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو]] <ref name="COD">{{Cite web |url=https://www.chron.com/sports/article/congo-houston-world-cup-22194456.php |title=DR Congo chooses Houston for 2026 World Cup base camp |first=Michael |last=Shapiro |date=April 8, 2026 |website=Chron}}</ref> | اومني هوسٽن هوٽل، [[ھوسٽن|هوسٽن]]، [[ٽيڪساس]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | هوسٽن اسپورٽس پارڪ، هوسٽن، ٽيڪساس |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|ECU|avar=fb}} '''[[ايڪواڊور]]'''<ref name="ECU">{{Cite web |date=January 12, 2026 |title=La seleccion ecuatoriana de futbol tendra en Columbus su sede de entrenamiento durante la copa del mundo |url=https://www.fef.ec/la-seleccion-ecuatoriana-de-futbol-tendra-en-columbus-su-sede-de-entrenamiento-durante-la-copa-del-mundo/ |access-date=February 6, 2026 |language=Es}}</ref> | لي ميريڊين ڪولمبس، دي جوزف، [[ڪولمبس، اوهايو|ڪولمبس]]، [[اوهايو]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | ڪولمبس ڪرو پرفارمنس سينٽر، ڪولمبس، اوهائيو |- |'''[[مصر]]'''<ref name="EGY">{{Cite web |url=https://www.krem.com/article/sports/soccer/world-cup/spokane-city-council-spokane-world-cup-team-base-egypt-mo-salah/293-214cd175-62e3-4887-af3a-f0834fc0b93d |title=Spokane City Council Agenda shows Spokane named as World Cup Team Base for Egypt |first=Vinny |last=Saglimbeni |date=April 20, 2026 |website=KREM2 Spokane}}</ref> | ناردرن ڪوسٽ ريسارٽ ۽ ڪيسينو، ايئر وي هائٽس، واشنگٽن | گونزاگا يونيورسٽي، اسپوڪن، [[واشنگٽن رياست|واشنگٽن]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|ENG|avar=fb}}'''[[انگلينڊ]]'''<ref name="FOX4" /> | دي ان ايٽ ميڊو بروڪ، پريئري وليج، [[ڪنساس]] | سوپ ساڪر وليج، ڪينسا سٽي، [[مسوري]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|FRA|avar=fb}} '''[[فرانس]]'''<ref name="FRA">{{Cite web |date=January 12, 2026 |title=Coupe du Monde 2026: Didier Deschamps à la recherche du camp de base ! (INSIDE) |url=https://www.youtube.com/watch?v=a8q526AN4iw |access-date=January 12, 2026 |website=YouTube |language=Fr}}</ref> | فور سيزنز هوٽل، [[بوسٽن]]، [[مئساچوسٽس|ميساچوسٽس]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | بينٽلي يونيورسٽي، والٿم، ميساچوسٽس |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|GER|avar=fb}} '''[[جرمني]]'''<ref name="GER">{{Cite web |last=Silverman |first=Alex |date=January 9, 2026 |title=Wake Forest to serve as Germany's World Cup base camp training site in U.S. |url=https://www.sportsbusinessjournal.com/Articles/2026/01/09/wake-forest-to-serve-as-germanys-world-cup-base-camp-training-site/ |access-date=January 19, 2026 |website=SBJ }}</ref> | گريلن، ونسٽن-ساليم، [[اتر ڪيرولينا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | ويڪ فارسٽ يونيورسٽي، ونسٽن-سيلم، اتر ڪيرولائنا |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|GHA|avar=fb}} '''[[گھانا]]'''<ref name="GHA">{{Cite web |last=Goulston |first=Robert |date=February 19, 2026 |title=Will the Boston area host many World Cup soccer teams in 2026? |url=https://www.nbcboston.com/news/local/boston-world-cup-host-city/3902670/ |access-date=February 20, 2026 |website=NBC10 Boston |quote=Ghana picked Bryant University in Rhode Island}}</ref> | پروويڊنس بلٽمور، پروويڊنس، [[روڊز آئیلینڊ|روڊ آئيلينڊز]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | برائنٽ يونيورسٽي، سمٿ فيلڊ، روڊ آئيلينڊز |- |'''[[هيٽي]]'''<ref name="HAI">{{Cite web |author=Caleb Jephte Pierre |date=March 19, 2026 |title=La FHF aurait choisi Atlantic City comme camp de base pour la Coupe du Monde 2026, si l'on en croit les révélations de Sébastien Migné dans l'After ce jeudi matin !|trans-title= The FHF has chosen Atlantic City as its base camp for the 2026 World Cup, according to revelations from Sébastien Migné in this morning's After! |url=https://x.com/Caleb_Jephte/status/2034691656671265146 |access-date=April 21, 2026 |website=X |language=fr}}</ref> | شيراٽن ائٽلانٽڪ سٽي ڪنوينشن سينٽر هوٽل، ائٽلانٽڪ سٽي، نيو جرسي | اسٽاڪٽن يونيورسٽي، گيلو وي ٽائون شپ، [[نيو جرسي]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|IRN|avar=fb}} '''[[ايران]]'''<ref name="IRN">{{Cite web |date=May 23, 2026 |title=Iran to base World Cup camp in Mexico after switch from Arizona |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/iran-base-world-cup-camp-mexico-after-switch-arizona-2026-05-23/ |access-date=May 23, 2026 |website=[[Reuters]] }}</ref> | تيجوانا ميريٽ هوٽل، تيجوانا، باجا ڪيليفورنيا | ڪلب تيجوانا ٽريننگ سينٽر، تيجوانا، باجا ڪيليفورنيا، [[ميڪسيڪو]] |- |'''[[عراق]]'''<ref name="NBC">{{Cite web |last=Benatar |first=Orri |date=May 12, 2026 |title=World Cup base camps: Where all 48 teams will train during the tournament |url=https://www.nbc4i.com/sports/world-cup-2026/world-cup-base-camps-where-all-48-teams-will-train-during-the-tournament/#// |access-date=May 12, 2026 |website=NBC4i}}</ref> | گرين بريئر ريسارٽ، وائيٽ سلفر اسپرنگس، [[ويسٽ ورجينيا|ويسٽ ورجينيا،]] [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | دي گرين بريئر اسپورٽس پرفارمنس سينٽر، وائيٽ سلفر اسپرنگس، ويسٽ ورجينيا |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|CIV|avar=fb}}'''[[آئيوري ڪوسٽ]]'''<ref name="PHI">{{Cite web |date=February 17, 2026 |title='Les Éléphants' to Call Philadelphia Union's Stadium Its Home During the Tournament |url=https://www.philadelphiaunion.com/news/cote-d-ivoire-selects-philadelphia-union-stadium-team-base-camp-for-fifa-world-cup-2026|access-date=February 17, 2026 |website=Philadelphia Union }}</ref> | هوٽل ڊو پونٽ، ولمنگٽن، [[ڊيلاويئر]] | فلاڊيلفيا يونين اسٽيڊيم، چيسٽر، [[پينسلوانيا|پنسلوانيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|JPN|avar=fb}} '''[[جاپان]]'''<ref name="WTVF">{{Cite web |last=Broderick |first=Kelly |date=January 18, 2026 |title=Japan's national football team will be using Nashville as a home base for the 2026 FIFA World Cup |url=https://www.newschannel5.com/news/japans-national-football-team-will-be-using-nashville-as-a-home-base-for-the-2026-fifa-world-cup |access-date=January 19, 2026 |website=WTVF }}</ref> | ٽي بي اي، [[نئشويل|نيشويل]]، [[ٽينيسي]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | نيشويل ايس سي ٽريننگ سينٽر، نيشويل، ٽينيسي |- |'''[[اردن]]'''<ref name="JOR">{{Cite web |date=February 20, 2026 |title=اتحاد كرة القدم ينظم دورة رباعية دولية بمشاركة النشامى.. ويكشف خطة إعداد المونديال |trans-title=The Football Association is organizing a four-team international tournament with the participation of the Jordanian national team, and has revealed its World Cup preparation plan |url=https://jfa.com.jo/news.php?id=31033&title=%D8%A7%D8%AA%D8%AD%D8%A7%D8%AF-%D9%83%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%AF%D9%85-%D9%8A%D9%86%D8%B8%D9%85-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9-%D8%AF%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D8%A8%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%85%D9%89..-%D9%88%D9%8A%D9%83%D8%B4%D9%81-%D8%AE%D8%B7%D8%A9-%D8%A5%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%84 |access-date=February 20, 2026 |website=Jordanian Football Association |language=ar |trans-quote=will settle in its official camp during the World Cup in the American city of Portland.}}</ref> | دي نائنز هوٽل، پورٽلينڊ، اوريگون | يونيورسٽي آف پورٽلينڊ، [[اوريگون]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|MEX|avar=fb}} '''[[ميڪسيڪو]]''' | سينٽرو ڊي آلٽو رينڊيمينٽو آن سائيٽ رهائش، ميڪسيڪو سٽي | سينٽرو ڊي آلٽو رينڊيمينٽو، [[ميڪسيڪو سٽي|ميڪسيڪو سٽي،]] [[ميڪسيڪو]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|MAR|avar=fb}} '''[[مراڪش]]'''<ref name="MAR">{{cite web |last1=Crafton |first1=Adam |title=Morocco, Haiti become fourth World Cup teams to choose New Jersey as base camp |url=https://www.nytimes.com/athletic/7253613/2026/05/05/new-jersey-world-cup-base-morocco-haiti-brazil-senegal/ |website=nytimes.com/athletic |publisher=[[The Athletic]] |date=May 5, 2026}}</ref> | سمرسيٽ هلز هوٽل، ٽيپسٽري ڪليڪشن بذريعہ هيلٽن، وارن، [[نيو جرسي]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | پنگري اسڪول، باسڪنگ رج، نيو جرسي |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|NED|avar=fb}} '''[[نيدرلينڊز]]'''<ref name="KCBJ">{{cite news |last1=Friestad |first1=Thomas |title=Netherlands chooses Cascade Hotel near Plaza as World Cup base |url=https://www.bizjournals.com/kansascity/news/2026/04/08/netherlands-cascade-hotel-plaza-2026-world-cup.html |access-date=April 17, 2026 |work=Kansas City Business Journal |date=April 8, 2026}}</ref> | ڪيسڪيڊ هوٽل، ڪنساس سٽي، ڪنساس سٽي، [[مسوري]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | ڪنساس سٽي موجوده تربيتي سهولت، ريور سائڊ، مسوري. |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|NZL|avar=fb}}[[نيوزيلينڊ|'''نيوزي لينڊ''']]<ref name="NZL">{{Cite web |date=March 2, 2026 |title=All Whites secure FIFA World Cup base in San Diego, the scene of Team New Zealand's first America's Cup win |url=https://www.stuff.co.nz/sport/360938985/all-whites-secure-fifa-world-cup-base-san-diego-scene-team-new-zealands-first-americas-cup-win|access-date=March 2, 2026 |website=Stuff }}</ref> | حيات ريجنسي لا جولا، ايونٽائن، سين ڊياگو، ڪيليفورنيا | ٽوريرو اسٽيڊيم، [[سان ڊياگو|سين ڊياگو]]، [[ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |'''[[ناروي]]'''<ref name="NOR">{{Cite web |last=Austerheim |first=Daniel |date=January 24, 2026 |title=Bekreftet: Dette blir Norges basecamp under VM |url=https://www.nettavisen.no/sport/bekreftet-dette-blir-norges-basecamp-under-vm/s/5-95-2842904 |access-date=January 24, 2026 |website=Nettavisen Sport |language=no|trans-quote=Greensboro, North Carolina, will be Norway's home base ahead of and between the group matches in Norway's first men's World Cup finals in 28 years. The NFF does not specify which hotel they will stay in, but there is only one option in FIFA's catalog for Greensboro. It's called Grandover Resort, and is described as a premium resort with access to golf courses and a spa, among other things.}}</ref> | گرانڊ اوور ريسارٽ ۽ اسپا، گرينزبورو، [[اتر ڪيرولينا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | يونيورسٽي آف نارٿ ڪيرولينا ايٽ گرينزبورو، گرينزبورو، نارٿ ڪيولينا |- |'''[[پاناما]]'''<ref name="PAN">{{Cite web |last=Stevens |first=Paul |date=February 12, 2026 |title=Ontario Base Camp Confirmed for Panama's Men's National Soccer Team at FIFA World Cup |url=https://www.sportstravelmagazine.com/ontario-base-camp-confirmed-for-panamas-mens-national-soccer-team-at-fifa-world-cup/ |access-date=February 13, 2026 |website=Sports Travel Magazine }}</ref> | نوٽواساگا ان ريسارٽ ۽ ڪانفرنس سينٽر، نيو ٽيڪمسٿ، [[اونٽاريو]]، [[ڪينيڊا]] | نوٽواساگا ٽريننگ سائيٽ، نيو ٽيڪمسٿ، اونٽاريو |- |'''[[پيراگوئي]]'''<ref name="PAR">{{Cite web |date=February 11, 2026 |title=La selección paraguaya ultima detalles logísticos para su estreno mundialista |trans-title=The Paraguayan national team is finalizing logistical details for its World Cup debut |url=https://www.abc.com.py/deportes/futbol/seleccion-paraguaya/2026/02/11/la-seleccion-paraguaya-ultima-detalles-logisticos-para-su-estreno-mundialista/ |access-date=February 15, 2026 |website=ABC Paraguay |language=es |trans-quote=...we've already received confirmation that they'll grant us our first choice. We're considering San José, which is near Santa Clara, close to Levi's Stadium, where we'll play our two matches on the second and third matchdays.}}</ref> | هيلٽن سان جوز، سين جوز، ڪيليفورنيا پاران سائنيا، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | اسپارٽن فٽبال ڪمپليڪس، [[سان هوز|سين جوز،]] [[ڪيليفورنيا]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|POR|avar=fb}} [[پورچوگال|'''پرتگال''']]<ref name="PBP">{{Cite web |date=March 5, 2026 |title=World Cup: Cristiano Ronaldo, Portugal to train in Palm Beach Gardens |url=https://www.palmbeachpost.com/story/sports/2026/03/05/world-cup-2026-cristiano-ronaldo-portugal/88988300007/ |access-date=March 12, 2026 |website=Palm Beach Post }}</ref> | فور سيزنز هوٽل پام بيچ، پام بيچ، [[فلوريڊا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | گارڊنز نارٿ ڪائونٽي ڊسٽرڪٽ پارڪ، پام بيچ گارڊنز، فلوريڊا |- |'''[[قطر]]'''<ref name="QAT">{{Cite web |date=January 30, 2026 |title=Lopetegui inspects Qatar's World Cup base in California |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/30/01/2026/lopetegui-inspects-qatars-world-cup-base-in-california |access-date=February 1, 2026 |website=[[The Peninsula (newspaper)|The Peninsula]] }}</ref> | ڪورٽ يارڊ بائي ميريٽ سانتا باربرا گوليٽا، گوليٽا، ڪيليفورنيا | ويسٽ مونٽ ڪاليج، سانتا باربرا، [[ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- | '''[[سعودي عرب]]'''<ref name="KSA">{{Cite news |date=February 5, 2026 |title=Saudi National Team Selects Austin as Main Camp Base for World Cup 2026 |url=https://english.aawsat.com/sports/5237596-saudi-national-team-selects-austin-main-camp-base-world-cup-2026 |access-date=February 5, 2026 |work=[[Asharq Al-Awsat]]}}</ref> | فور سيزنز هوٽل آسٽن، [[آسٽن]]، [[ٽيڪساس]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | آسٽن ايف سي اسٽيڊيم، آسٽن، ٽيڪساس |- | {{#invoke:flagg|main|unpe|SCO|avar=fb}} '''[[اسڪاٽلينڊ]]'''<ref name="SCO">{{Cite news |last=Atkinson |first=Mark |date=February 12, 2026 |title=Harvey Barnes snubs Scotland as Steve Clarke confirms World Cup base – but issue with FIFA hotel |url=https://www.scotsman.com/sport/football/international/harvey-barnes-snubs-scotland-as-steve-clarke-confirms-world-cup-base-but-issue-with-fifa-hotel-5596708 |access-date=February 12, 2026 |website=[[The Scotsman]]}}</ref> | رينيسنس شارلوٽ سائوٿ پارڪ هوٽل، [[شارلوٽ]]، [[اتر ڪيرولينا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | شارلوٽ ايف سي ٽريننگ سينٽر، شارلوٽ، اتر ڪيرولينا |- | {{#invoke:flagg|main|unpe|SEN|avar=fb}} '''[[سينيگال]]'''<ref name="SEN">{{Cite news |last=Carino |first=Jerry |date=March 5, 2026 |title=Rutgers chosen as 'base camp' by FIFA World Cup qualifier |url=https://www.app.com/story/sports/college/rutgers/2026/03/05/rutgers-chosen-as-base-camp-by-fifa-world-cup-qualifier-senegal/87601196007/ |access-date=March 6, 2026 |website=[[Asbury Park Press]]}}</ref> | هيلڊرچ هوٽل ۽ ڪانفرنس سينٽر، نيو برنسوڪ، نيو جرسي | رٽگرز يونيورسٽي، پسڪٽا وي، [[نيو جرسي]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|RSA|avar=fb}}<ref name="MEX">{{Cite web |last=Beltrán |first=Jesús F. |date=February 10, 2026 |title=Gabriela Cuevas anuncia qué selecciones se concentrarán en México para el Mundial 2026 |trans-title=Gabriela Cuevas announces which teams will train in Mexico for the 2026 World Cup |url=https://www.infobae.com/mexico/deportes/2026/02/10/gabriela-cuevas-anuncia-que-selecciones-se-concentraran-en-mexico-para-el-mundial-2026/ |access-date=February 13, 2026 |website=infobae |language=es |trans-quote=El Tri will hold its training camp at the Mexican Football Federation's High Performance Center, located in the Tlalpan borough.}}</ref> '''[[ڏکڻ آفريڪا]]''' | ڪيمينو ريئل پاچوڪا، پاچوڪا، هائيڊلگو، [[ميڪسيڪو]] | سين اگسٽن ٽيليڪسياڪا، هائيڊلگو، ميڪسيڪو |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|KOR|avar=fb}}'''[[ڏکڻ ڪوريا]]''' | دي ويسٽن گواڊالاجارا، [[گواڊلهارا|گواڊالهارا]]، [[ميڪسيڪو]] | چيواس ورڊ ويل، [[زاپوپان]]، جليسڪو |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|ESP|avar=fb}} '''[[اسپين]]'''<ref name="CFTP">{{Cite web |last=MacCoon |first=Patrick |date=January 13, 2026 |title=Spain reportedly chooses Chattanooga as headquarters for first two rounds of 2026 FIFA World Cup |url=https://www.timesfreepress.com/news/2026/jan/13/spain-reportedly-chooses-chattanooga-as/ |access-date=January 19, 2026 |website=Chattanooga Times Free Press }}</ref> | دي ريڊ هائوس هوٽل، چٽانوگا، [[ٽينيسي]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | بيلر اسڪول، چٽانوگا، ٽينيسي، آمريڪا |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|SWE|avar=fb}} '''[[سويڊن]]''' | دي ويسٽن ڊلاس اسٽون بريئر گولف ريسارٽ ۽ اسپا، فريسڪو، ٽيڪساس | ايف سي ڊلاس اسٽيڊيم، فريسڪو، [[ٽيڪساس]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |[[سوئيزرلينڊ|سوئٽزرلينڊ]]<ref name="SUI">{{Cite web |date=January 15, 2026 |title=The Swiss national team will be staying in this luxury hotel during the World Cup |url=https://www.bluewin.ch/en/sport/football/the-national-team-stays-in-this-luxury-hotel-during-the-world-cup-3051319.html |access-date=January 15, 2026 |website=blue News }}</ref> | فيئرمونٽ گرينڊ ڊيل مار، سين ڊياگو، ڪيليفورنيا | سين ڊياگو يهودي اڪيڊمي، سين ڊياگو، ڪيليفورنيا. |- |[[تيونس]]<ref name="MEX" /> | انٽرڪنٽينينٽل پريزيڊنٽ مونٽيريري، ميڪسيڪو ۽ سين پيڊرو گارزا گارسيا، نيوو ليون، ميڪسيڪو | ريادوس ٽريننگ سينٽر، سينٽياگو، نيوو ليون، ميڪسيڪو |- |'''[[ترڪي]]'''<ref name="TUR">{{Cite web |last=Sarigul |first=Emre |date=April 4, 2026 |title=Turkish National Team Confirms 2026 World Cup Camp in Arizona: Logistics and Ticket Fever Take Center Stage |url=https://turkish-football.com/turkish-national-team-confirms-2026-world-cup-camp-in-arizona-logistics-and-ticket-fever-take-center-stage/ |access-date=April 14, 2026 |website=Turkish Football }}</ref> | ڪورٽيارڊ ميسا، ريگلي ويل ويسٽ، ميسا، [[ايريزونا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | ايريزونا ايٿليٽڪ گرائونڊز، ميسا، ايريزونا، آمريڪا |- |[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|'''آمريڪا''']]<ref name="UCI">{{Cite web |last=Tenorio |first=Paul |date=November 19, 2025 |title=USMNT's 2026 slate takes shape: World Cup sendoff in Chicago, March friendlies booked |url=https://www.nytimes.com/athletic/6820796/2025/11/19/usmnt-2026-schedule-world-cup/ |access-date=November 19, 2025 |website=The Athletic }}</ref> | ميريٽ ارون اسپيڪٽرم، ارون، [[ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | اورينج ڪائونٽي گريٽ پارڪ، ارون، ڪيليفورنيا، آمريڪا |- |[[يوراگوائي|'''يوراگوئي''']]<ref name="URU">{{Cite web |author=Selección Uruguaya |date=January 14, 2026 |title=FIFA confirmó nuestra base operativa en la Copa Mundial: Playa del Carmen |url=https://x.com/Uruguay/status/2011544677359763967/ |access-date=January 14, 2026 |website=X |language=es-URU}}</ref> | ماياڪوبا، پليا ڊيل ڪارمين، ڪوئنٽانا رو، [[ميڪسيڪو]] | ماياڪوبا ٽريننگ سينٽر، پليا ڊيل ڪارمين، ڪوئنٽانا رو |- |'''[[ازبڪستان]]''' <ref name="UZB">{{Cite web |last=Razzakov |first=Shuhrat |date=March 3, 2026 |title=Uzbekistan is preparing for major challenges at the World Cup from Atlanta |url=https://zamin.uz/en/sport/193208-uzbekistan-is-preparing-for-major-challenges-at-the-world-cup-from-atlanta.html |access-date=March 3, 2026 |website=Zamin |language=en-UZB}}</ref> | ميريٽ اٽلانٽا بڪ هيڊ، [[ائٽلانٽا|اٽلانٽا]]، جارجيا | اٽلانٽا يونائيٽيڊ ٽريننگ سينٽر، ماريٽا، جارجيا |- |} === اسڪواڊ === ٽورنامينٽ لاءِ پنهنجي آخري اسڪواڊ جمع ڪرائڻ کان اڳ، ٽيمن ٽورنامينٽ کان هڪ مهينو اڳ 35 کان 55 رانديگرن جي هڪ عارضي اسڪواڊ جو نالو ڏنو. ٽيمن کي 2 جون تائين پنهنجي آخري اسڪواڊ جو نالو ڏيڻ جي ضرورت هئي. جيڪڏهن ڪو رانديگر زخمي يا سخت بيمار ٿي پوي ٿو ته جيئن ٽورنامينٽ ۾ شرڪت کي روڪي سگهجي، ته ان کي ٽيم جي پهرين ميچ کان 24 ڪلاڪ اڳ تائين عارضي اسڪواڊ مان ڪنهن ٻئي رانديگر سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. جڏهن ته، ٽورنامينٽ دوران ڪنهن به وقت زخمي يا بيمار گول ڪيپر کي عارضي اسڪواڊ مان ڪنهن ٻئي گول ڪيپر سان تبديل ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/squad-lists-number-date |title=When are World Cup squads named, and how many players will feature? |publisher=[[FIFA]] |date=May 6, 2026 |access-date=May 7, 2026}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:فيفا ورلڊ ڪپ، 2026ع]] [[زمرو:فيفا ورلڊ ڪپ ٽورنامينٽ|2026]] [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جا مقابلا]] [[زمرو:شيڊول ٿيل ايسوسيئيشن فٽبال مقابلا]] [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جا بين الاقوامي مقابلا]] [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن]] [[زمرو:2026 مردن جي بين الاقوامي ايسوسيئيشن فٽبال ۾|ورلڊ ڪپ]] [[زمرو:2026 آمريڪي مردن جي فٽبال ۾]] [[زمرو:2026 ڪينيڊين فٽبال ۾]] [[زمرو:2025–26 ميڪسيڪو فٽبال ۾]] [[زمرو:ميڪسيڪو–آمريڪا راندين جا لاڳاپا]] [[زمرو:ڪينيڊا جي ميزباني هيٺ مردن جا بين الاقوامي ايسوسيئيشن فٽبال مقابلا|2026]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي ميزباني هيٺ مردن جا بين الاقوامي ايسوسيئيشن فٽبال مقابلا|2026]] [[زمرو:آمريڪا جي ميزباني هيٺ مردن جا بين الاقوامي ايسوسيئيشن فٽبال مقابلا|2026]] [[زمرو:جون 2026ع ۾ اتر آمريڪا ۾ راندين جا مقابلا]] [[زمرو:جولاءِ 2026 اتر آمريڪا ۾ راندين جا مقابلا]] [[زمرو:2026 جي ايران جنگ کان متاثر ٿيندڙ راندين جا واقعا]] [[File:2026 world cup qualification map.svg|thumb|400x400px|<!--Do not remove the World Cup qualification map.-->{{Legend|#0000ff|Team qualified}}{{Legend|#ffcc00|Team eliminated}}{{Legend|#000000|Team withdrew or suspended}}{{Legend|#cccccc|Not a FIFA member}}]] fw9ddgpurbkb742nf5qlzdn3mde0xg0 384307 384242 2026-06-11T10:03:09Z Ibne maryam 17680 /* ٽيم بيس ڪيمپس */ 384307 wikitext text/x-wiki {{Short description|International men's soccer tournament in North America}} {{Redirect|2026 World Cup|other competitions of that name|2026 World Cup (disambiguation)}} {{Protection padlock|small=yes}} {{Use American English|date=May 2024}} {{Infobox cricket tournament | year = 2026 | tourney_name = FIFA World Cup | other_titles = {{ubl|FIFA World Cup 26|Copa Mundial de la FIFA 2026|Coupe du Monde de la FIFA 2026}} | image = 2026 FIFA World Cup emblem.svg | size = 250x250px | alt = Emblem of the 2026 FIFA World Cup, showing numbers "2" (top) and "6" (bottom) overlayed by the World Cup trophy <!--Do not add flags to country parameters as per WP:INFOBOXFLAG.--> | country = Canada | country2 = Mexico | country3 = United States | dates = June 11 – July 19 | num_teams = 48 | confederations = 6 | venues = 16 | cities = 16 | champion = | count = | second = | third = | fourth = | matches = <!--{{#invoke:Goalscorers|matches|2026 FIFA World Cup}}--> | goals = <!--{{#invoke:Goalscorers|goals|2026 FIFA World Cup}}--> | attendance = <!--{{#invoke:Football attendance summation|main|groups=A-L}}--> | top_scorer = <!--{{#invoke:Goalscorers|topscorer|2026 FIFA World Cup}}--> | player = | goalkeeper = | young_player = | fair_play = | prevseason = [[2022 FIFA World Cup|2022]] | nextseason = ''[[2030 FIFA World Cup|2030]]'' | updated = }} [[File:Vista aérea del Estadio Azteca - 2026 - 02.jpg|thumb| |[[ميڪسيڪو]] ۾ اسٽاڊيو ايزٽيڪا فٽبال اسٽيڊيم، [[ميڪسيڪو شهر]]]] '''2026ع فيفا ورلڊ ڪپ''' (Fifa World Cup 2026) فيفا ورلڊ ڪپ جو 23هون ايڊيشن هوندو، جيڪو چار سالن ۾ ٿيندڙ بين الاقوامي مردن جي [[ايسوسيئيشن فٽبال]] چيمپئن شپ آهي جنهن ۾ [[ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن|فيفا]] جي ميمبر ايسوسيئيشن جي قومي ٽيمون حصو وٺنديون آهن. هي ٽورنامينٽ 11 جون، 2026ع کان 19 جولاءِ، 2026ع تائين ٿيندو.<ref name="Schedule">{{حوالو ويب|date=February 4, 2024|quote=February 4, 2024|archivedate=February 5, 2024}}</ref> ان جي ميزباني گڏيل طور تي اتر آمريڪا جا 16 شهر ڪندا ([[آمريڪا]] ۾ 11، [[ميڪسيڪو]] ۾ 3 ۽ [[ڪينيڊا]] ۾ 2). هي ٽورنامينٽ پهريون فيفا ورلڊ ڪپ هوندو جيڪو ٽن ملڪن جي ميزباني ۾ هوندو ۽ جنهن ۾ پهرين ڀيرا 48 ٽيمون شامل هونديون (سال 2022ع ۾ 32 ٽيمون هيون). [[ماسڪو]] ۾ 68هين فيفا ڪانگريس ۾ آخري ووٽنگ دوران ٽن اتر آمريڪي ملڪن جي "يونائيٽيڊ 2026" جي بولي [[مراڪش]] جي مخالف بولي کي شڪست ڏني. اهو سال 2002ع کان پوءِ پهريون مردن جو فٽبال ورلڊ ڪپ هوندو جيڪو هڪ کان وڌيڪ ملڪن پاران گڏيل طور تي ميزباني ڪيو ويندو. سال 1970ع ۽ 1986ع جي ٽورنامينٽ جي پنهنجي ماضي جي ميزباني سان، ميڪسيڪو پهريون ملڪ بڻجي ويندو جيڪو ٽي ڀيرا مردن جي ورلڊ ڪپ جي ميزباني يا گڏيل ميزباني ڪندو. آمريڪا اڳ ۾ سال 1994ع ۾ مردن جي فٽبال ورلڊ ڪپ جي ميزباني ڪئي هئي. ان جي ابتڙ، ڪينيڊا ۾ اهو پهريون ڀيرو هوندو ته ملڪ مردن جي ٽورنامينٽ جي ميزباني يا گڏيل ميزباني ڪندو. [[قطر]] ۾ سال 2022ع ورلڊ ڪپ نومبر ۽ ڊسمبر ۾ منفرد طور تي منعقد ٿيڻ کان پوءِ هي تقريب پنهنجي روايتي [[اتريون اڌ گول|اتر اڌ گول]] جي اونهاري جي شيڊول ڏانهن موٽندي. ميزبان ملڪن جي حيثيت سان، ڪينيڊا، ميڪسيڪو ۽ آمريڪا سڀ ئي فائنل رائونڊ لاء پاڻمرادو قابليت حاصل ڪري ورتا آهن. [[ڪيپ ورڊي|ڪيپ وردي]]، [[ڪوراساؤ]]، [[اردن]] ۽ [[ازبڪستان]] سڀئي ورلڊ ڪپ جي فائنل رائونڊ ۾ پهرين ڀيرا ڪواليفائي ڪيا آهن ۽ حصو وٺندا. [[ارجنٽائن]] دفاعي چيمپيئن آهي، جنهن سال 2022ع ۾ پنهنجو ٽيون ورلڊ ڪپ ٽائيٽل کٽيو هو. ==فارميٽ ۽ توسيع== ٽورنامينٽ کي وڌائڻ جو خيال 2013 جي شروعات ۾ ان وقت جي يوئيفا صدر مشيل پلاٽيني پاران ۽ 2016 ۾ فيفا صدر گياني انفنٽينو پاران پڻ تجويز ڪيو ويو هو. تجويز جي مخالفن دليل ڏنو ته کيڏيل ميچن جو تعداد اڳ ۾ ئي ناقابل قبول سطح تي هو ته توسيع ميچن جي معيار کي خراب ڪندي ۽ اهو فيصلو راندين جي خدشن جي بدران سياسي بنيادن تي ڪيو ويو. انفنٽينو تي الزام لڳايو ته هو پنهنجي چونڊ کٽڻ لاءِ ورلڊ ڪپ ۾ وڌيڪ ملڪن کي آڻڻ جو واعدو استعمال ڪري رهيو آهي. هن ايڊيشن سان شروع ڪندي فيفا ورلڊ ڪپ 48 ٽيمن تائين وڌايو ويو (گذريل ست ٽورنامينٽ جي مقابلي ۾ 16 ٽيمن جو اضافو). ٽيمن کي چار ٽيمن جي ٻارهن گروپن ۾ ورهايو ويندو. هر گروپ ۾ مٿين ٻن ٽيمن سان ۽ اٺ بهترين ٽئين نمبر تي ايندڙ ٽيمون 32 جي نئين دور (round) ۾ ترقي ڪنديون. جيئن 14 مارچ 2023 تي فيفا ڪائونسل پاران منظور ڪيو ويو. هي پهرين توسيع ٿيڻ لاءِ ۽ 1998 کان وٺي فارميٽ ۾ تبديلي لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي. کيڏيل ميچن جو ڪُل تعداد 64 کان وڌي 104 ٿي ويندو ۽ آخري چئن تائين پهچڻ وارين ٽيمن پاران کيڏيل ميچن جو تعداد ست کان وڌي اٺ ٿي ويندو. ٽورنامينٽ 39 ڏينهن تائين هلندو (2014 ۽ 2018 جي ​​ٽورنامينٽ جي 32 ڏينهن کان وڌي). هر ٽيم اڃا تائين ٽي گروپ ميچ کيڏندي. فائنل اسڪواڊ ۾ شامل رانديگرن لاءِ ڪلب سطح تي آخري ميچ جو ڏينهن 24 مئي 2026 آهي. ڪلبن کي , 30 مئي تائين ڪانٽينينٽل ڪلب مقابلي جي فائنل ۾ حصو وٺندڙ رانديگرن کي استثنا سان, 25 مئي تائين پنهنجن رانديگرن کي آزاد ڪرڻو پوندو. 56 ڏينهن (گڏيل آرام، رليز ۽ ٽورنامينٽ جي دورن جا) 2010، 2014 ۽ 2018 جي ​​ٽورنامينٽ وانگر ئي رهندا. ===ٻيا توسيع فارميٽ ڳوليا ويا=== 48 ٽيمن تائين توسيع اڳ ۾ ئي 10 جنوري 2017 تي منظور ڪئي وئي هئي، جڏهن شروعاتي طور تي اهو فيصلو ڪيو ويو هو ته ٽورنامينٽ ۾ 3 ٽيمن جا 16 گروپ ۽ ڪل 80 ميچ شامل هوندا، هر گروپ جون مٿيون ٻه ٽيمون 32 جي رائونڊ ۾ اڳتي وڌنديون. هن بعد ۾ تبديل ٿيل فارميٽ تحت، هر ٽيم جي ميچن جو وڌ ۾ وڌ تعداد ست رهي ها، پر هر ٽيم اڳ جي ڀيٽ ۾ هڪ گهٽ گروپ ميچ کيڏي ها. ٽورنامينٽ اڃا تائين 32 ڏينهن اندر مڪمل ٿي چڪو هوندو. هي فارميٽ شروعاتي طور تي ٽن ٻين تجويزن، 40 کان 48 ٽيمن تائين، 76 کان 88 ميچن تائين ۽ هر ٽيم جي هڪ کان چار گهٽ ۾ گهٽ ميچن تائين, تي چونڊيو ويو هو. هن فارميٽ جي نقادن دليل ڏنو ته ٽن ٽيمن جي گروپن جي استعمال سان ٻن ٽيمن جي ترقي سان ٽيمن جي وچ ۾ سازش جو خطرو تمام گهڻو وڌي ويو. هن فيفا کي تجويز ڪيو ته گروپ اسٽيج ۾ ڊرا کي روڪڻ لاءِ پينلٽي شوٽ آئوٽ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جيتوڻيڪ تڏهن به ڪجهه سازش جو خطرو برقرار رهندو ۽ هڪ امڪان پيدا ٿيندو ته ٽيمون جان بوجھ ڪري ڪنهن حریف کي ختم ڪرڻ لاءِ شوٽ آئوٽ وڃائي ڇڏين. ==شيڊول== '''خميس: 11 جون، 2026:''' # {{پرچم|ميڪسيڪو}} بمقابلہ [[ڏکڻ آفريڪا]]'''[[ڏکڻ آفريڪا]]''' (1:00 وڳي UTC−6، [[اسٽاديو ازٽيڪا]]، [[ميڪسيڪو سٽي]]، ريفري: ولٽن سمپائيو، [[برازيل]]) # '''[[ڏکڻ ڪوريا]]''' بمقابلہ [[چيڪ ريپبلڪ]]'''[[چيڪ ريپبلڪ]]''' (8:00 وڳي UTC−6، [[اسٽاديو اڪرون]]، [[زاپوپان]]، ريفري: امين محمد عمر، [[مصر]]) '''جمعو: 12 جون، 2026:''' # {{پرچم|ڪينيڊا}} بمقابلہ [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|'''بوسنيا ۽ هرزيگووينا''']] (3:00 وڳي UTC−4، بي ايم او فيلڊ، [[ٽورنٽو]]، ريفري: فيڪنڊو ٽيلو، [[ارجنٽائن]]) '''ڇنڇر: 13 جون 2026ع:''' # {{flag|Haiti}} بمقابلہ {{پرچم|اسڪاٽلينڊ}} (گروپ سي - بوسٽن اسٽيڊيم، [[آمريڪا]] # {{پرچم|آسٽريليا}} بمقابلہ {{پرچم|ترڪي}} (گروپ ڊي - بي سي پليس وينڪوور، [[ڪينيڊا]] # {{پرچم|برازيل}} بمقابلہ {{پرچم|مراڪش}} (گروپ سي - نيو يارڪ نيو جرسي اسٽيڊيم) # {{پرچم|قطر}} بمقابلہ {{پرچم|سوئٽزرلينڊ}} (گروپ بي - سان فرانسسڪو بي ايريا اسٽيڊيم) '''آچر، 14 جون 2026ع''': # {{پرچم|آئيوري ڪوسٽ}} بمقابلہ {{پرچم|ايڪواڊور}}(گروپ اي - فلاڊيلفيا اسٽيڊيم) # {{پرچم|جرمني}} بمقابلہ {{flagicon|Curaçao}} [[ڪيوريسو]] (گروپ اي - هوسٽن اسٽيڊيم) # {{flag|Netherlands}} بمقابلہ {{پرچم|جاپان}} (گروپ ايف - ڊلاس اسٽيڊيم) # {{پرچم|سويڊن}} بمقابلہ {{flag|Tunisia}} (گروپ ايف - ايسٽاڊيو مونٽيري) '''سومر، 15 جون 2026ع''': # '''[[سعودي عرب]]''' بمقابلہ {{flagicon|Uruguay}} [[يوراگوئي]] (گروپ ايڇ – ميامي اسٽيڊيم) # {{پرچم|اسپين}} بمقابلہ [[ڪيپ ورڊي]]'''[[ڪيپ ورڊي]]''' (گروپ ايڇ – اٽلانٽا اسٽيڊيم) # {{پرچم|ايران}} بمقابلہ {{پرچم|نيوزي لينڊ}} (گروپ جي – لاس اينجلس اسٽيڊيم) # {{پرچم|بيلجيم}} بمقابلہ {{پرچم|مصر}} (گروپ جي – سياٽل اسٽيڊيم '''اڱارو، 16 جون 2026ع''': # {{پرچم|فرانس}} بمقابلہ {{پرچم|سينيگال}} (گروپ I – نيو يارڪ نيو جرسي اسٽيڊيم) # {{پرچم|عراق}} بمقابلہ {{پرچم|ناروي}} (گروپ I – بوسٽن اسٽيڊيم) # {{پرچم|ارجنٽائن}} بمقابلہ {{پرچم|الجزائر}} (گروپ جي – ڪنساس سٽي اسٽيڊيم) # {{پرچم|آسٽريا}} بمقابلہ {{پرچم|اردن}} (گروپ جي – سان فرانسسڪو بي ايريا اسٽيڊيم) '''اربع، 17 جون 2026ع''': # {{پرچم|گھانا}} بمقابلہ {{flag|Panama}} (گروپ ايل – ٽورانٽو اسٽيڊيم) # {{پرچم|انگلينڊ}} بمقابلہ {{پرچم|ڪروشيا}} (گروپ ايل – ڊيلاس اسٽيڊيم) # {{پرچم|پرتگال}} بمقابلہ [[جمهوريا ڪانگو]]'''[[جمهوريا ڪانگو]]''' (گروپ ڪي – هوسٽن اسٽيڊيم) # {{پرچم|ازبڪستان}} بمقابلہ {{پرچم|ڪولمبيا}} (گروپ ڪي – ميڪسيڪو سٽي اسٽيڊيم) 18 جون، 2026: # 12:00 وڳي UTC−4 * چيڪ ريپبلڪ بمقابلہ ڏکڻ آفريڪا. * مرسڊيز بينز اسٽيڊيم، اٽلانٽا. # 18 جون، 2026 * 7:00 وڳي UTC-6 * ميڪسيڪو بمقابله ڏکڻ ڪوريا. * اسٽيڊيو اڪرون، زپوپان. # جون 24، 2026 # 7:00 پي ايم UTC-6 * چيڪ ريپبلڪ بمقابله ميڪسيڪو. * Estadio Azteca، ميڪسيڪو سٽي. # جون 24، 2026 * 7:00 پي ايم UTC-6 * ڏکڻ آفريڪا بمقابله ڏکڻ ڪوريا. اسٽيڊيو BBVA، گادالپ. ==ٽيمون== "يونائيٽيڊ بڊ" جا عملدارن جو چوڻ آهي ته ٽنهي ميزبان ملڪن کي خودڪار داخلا ڏني ويندي.<ref name="bid_cities">{{Cite web |title=United 2026 bid book |url=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |publisher=united2026.com |access-date=April 30, 2018 |archive-date=September 15, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210915131958/https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |url-status=live}}</ref> <small>31</small> آگسٽ <small>2022</small>ع تي، فيفا جو صدر گياني انفنٽينو تصديق ڪئي ته اتر آمريڪا جي فٽبال فيڊريشن، ڪنڪاڪئف (<small>CONCACAF</small>) جون ميمبر 6 ٽيمون ورلڊ ڪپ لاءِ قابليت حاصل ڪنديون، جن ۾ امريڪا، ڪينيڊا ۽ ميڪسيڪو خودڪار طور سان ميزبان طور قابليت حاصل ڪندا.<ref>{{cite web |url=https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026 |title=Presidente de la FIFA confirma cantidad de plazas de Concacaf para el Mundial de 2026 |language=es |website=ESPN Deportes |date=August 31, 2022 |access-date=October 18, 2022 |archive-date=September 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922004259/https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last=Vargas |first=Dinia |date=August 31, 2022 |title=Infantino anuncia cuántos cupos tendrá la Concacaf para el Mundial de 2026 |url=https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220831205624/https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/ |archive-date=August 31, 2022 |access-date=October 18, 2022 |website=CRHoy.com |language=es}}</ref> هن جي تصديق <small>14</small> فيبروري <small>2023</small>ع تي فيفا جي ڪونسل پاران ڪئي وئي.<ref>{{cite news |url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football |title=FIFA Council highlights record breaking revenue in football |publisher=[[FIFA]] |date=February 14, 2023 |access-date=February 14, 2023 |archive-date=February 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230214163245/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football |url-status=live}}</ref><ref name=":0">{{cite news |url=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/ |title=FIFA confirms U.S., Mexico, Canada automatically in '26 World Cup |work=[[Reuters]] |date=February 14, 2023|access-date=February 14, 2023|archive-date=February 15, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215070258/https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/|url-status=live}}</ref> <small>67</small>هين فيفا ڪانگريس کان فوري طور تي، فيفا ڪائونسل [[بحرين]] جي شهر [[منامه|مناما]] ۾ هڪ اجلاس ۾ سلاٽ مختص ڪرڻ جي منظوري ڏني.<ref>{{cite web |date=March 30, 2017 |title=World Cup 2026: Fifa reveals allocation for 48-team tournament |url=https://www.bbc.com/sport/football/39448474 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170330224520/http://www.bbc.com/sport/football/39448474 |archive-date=March 30, 2017 |publisher=BBC}}</ref> ان ۾ هڪ پلي آف ٽورنامينٽ شامل هو جنهن ۾ ڇهه ٽيمون شامل هيون ته جيئن آخري ٻن فيفا ورلڊ ڪپ جڳهن جو فيصلو ڪري سگهن.<ref name="fifa_council">{{Cite web |date=May 9, 2017 |title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup |url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html |archive-date=June 18, 2017 |publisher=FIFA}}</ref> پلي آف ۾ ڇهن ٽيمن ۾ يورپي فيڊريشن (<small>UEFA</small>) کان سواءِ هر ڪنفيڊريشن مان هڪ ٽيم شامل هئي ۽ ميزبان ملڪن جي ڪنڪاڪئف ڪنفيڊريشن (<small>CONCACAF</small>) مان هڪ اضافي ٽيم شامل هئي. ٽيمن مان ٻن کي عالمي درجه بندي جي بنياد تي ڌار ڪيو ويو ۽ انهن ٻن فيفا ورلڊ ڪپ برٿ لاءِ چئن غير سيڊڊ ٽيمن جي وچ ۾ ٻن ناڪ آئوٽ ميچن جي فاتحن سان کيڏيو. چار ميچن جو ٽورنامينٽ ميڪسيڪو ۾ کيڏيو ويو، جيڪو ميزبان ملڪن مان هڪ آهي<ref name="slot">{{cite web |date=March 30, 2017 |title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup |url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254 |access-date=August 5, 2022 |publisher=FIFA |archive-date=June 19, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220619161123/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254 |url-status=live}}</ref> ۽ ان کي فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ ٽيسٽ ايونٽ طور پڻ استعمال ڪيو ويو. سلاٽ مختص ڪرڻ جي تصديق سان او ايف سي کي پهريون ڀيرو فائنل ٽورنامينٽ ۾ هڪ ضمانتي جاءِ ملي: سال <small>2026</small>ع فيفا ورلڊ ڪپ پهريون ٽورنامينٽ هوندو جنهن ۾ سڀني ڇهين ڪنفيڊريشنن کي گهٽ ۾ گهٽ هڪ ضمانتي جاءِ ملي هوندي ۽ <small>2010</small>ع جي ايڊيشن کان پوءِ پهريون ڀيرو جنهن ۾ سڀني ڪنفيڊريشنن وٽ هڪ ٽيم ورلڊ ڪپ فائنل لاءِ قابليت حاصل ڪئي آهي.<ref name="slot" /> <small>48</small> قابليت رکندڙ ٽيمن مان، <small>2022</small>-<small>2025</small>ع جي ايڊيشن ۾ پڻ نظر آيا، جن ۾ نمايان شامل آهن: * [[ڪيپ ورڊي]]، [[ڪوراساؤ]]، [[اردن]] ۽ [[ازبڪستان]] سڀئي ورلڊ ڪپ ۾ پنهنجون ڊيبيو ڪندا.<ref>{{cite web |date=October 13, 2025 |title=Cabo Verde seal historic World Cup qualification |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/cabo-verde-qualify |access-date=October 14, 2025 |publisher=FIFA}}</ref><ref name=":2">{{cite news |last=Wilson |first=Jonathan |title=Curaçao complete fairytale with battling draw in Jamaica to qualify for World Cup |url=https://www.theguardian.com/football/2025/nov/19/curacao-complete-fairytale-with-battling-draw-in-jamaica-to-qualify-for-world-cup |access-date=November 19, 2025 |work=The Guardian}}</ref><ref>{{Cite news |last=Millar |first=Colin |date=June 5, 2025 |title=Uzbekistan, Jordan qualify for World Cup for first time |url=https://www.nytimes.com/athletic/6229851/2025/06/05/uzbekistan-world-cup-qualification-2026/ |access-date=November 19, 2025 |department=[[The Athletic]] |work=[[The New York Times]] |issn=0362-4331}}</ref> * [[قطر]] پهريون ڀيرو قابليت ذريعي ٽورنامينٽ ۾ پهتو، ڇاڪاڻ ته ان جو واحد پوئين ظهور <small>2022</small>ع ۾ ميزبان طور هو.<ref>{{cite web |date=October 14, 2025 |title=Qatar and Saudi Arabia qualify for 2026 World Cup |url=https://global.espn.com/football/story/_/id/46597037/qatar-saudi-arabia-qualify-2026-fifa-world-cup|access-date=October 15, 2025 |website=ESPN |agency=Associated Press}}</ref> * [[جمهوريا ڪانگو|جمهوري جمهوريه ڪانگو]] ۽ [[هيٽي]] <small>1974</small>ع ۾ پنهنجي واحد پوئين ٽورنامينٽ ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ ٽورنامينٽ ۾ واپس آيا.<ref name=":2" /><ref>{{cite web |last=Williams |first=Ian |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cn43qqy9z8xo |title=Tuanzebe sends DR Congo back to World Cup after 52 years |date=March 31, 2026 |access-date=March 31, 2026 |website=BBC Sport}}</ref> * [[عراق]] <small>1986</small>ع ۾ پنهنجي واحد پوئين ٽورنامينٽ ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ ٽورنامينٽ ۾ واپس آيا.<ref>{{cite web |last=Luckings |first=Steve |url=https://www.thenationalnews.com/sport/2026/04/01/iraq-beat-bolivia-to-qualify-for-2026-fifa-world-cup/ |title=Iraq beat Bolivia to qualify for 2026 Fifa World Cup |date=March 31, 2026 |access-date=March 31, 2026 |website=The National News}}</ref> * [[آسٽريا]]، [[ناروي]] ۽ [[اسڪاٽلينڊ]] آخري ڀيرو <small>1998</small>ع ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ ٽورنامينٽ ۾ واپس آيا.<ref>{{Cite news |date=November 16, 2025 |title=Norway Qualifies for 2026 World Cup and Sends Italy To Dreaded Playoff |url=https://www.foxsports.com/stories/soccer/norway-qualifies-2026-world-cup-sends-italy-dreaded-playoff |access-date=November 16, 2025 |work=Fox Sports}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/uefa-qualifiers-review-matchday-10-november-18 |title=Austria, Belgium, Scotland, Spain and Swiss reach World Cup |publisher=FIFA|access-date=November 19, 2025}}</ref> * [[ترڪي]] <small>2002</small>ع ۾ ٽئين نمبر تي رهڻ کان پوءِ پهريون ڀيرو قابليت حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/02a3-2047a70882b5-871b4ed13110-1000--kosovo-0-1-turkiye-highlights-turkiye-qualify-for-2026-world/ |title=Kosovo 0–1 Türkiye highlights: Türkiye qualify for 2026 World Cup finals after play-off win |date=March 31, 2026 |access-date=March 31, 2026 |publisher=UEFA}}</ref> * [[چيڪ جمهوريا|چيڪ ريپبلڪ]] <small>2006</small>ع کان پوءِ پهريون ڀيرو قابليت حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/02a3-2047bcf476d8-369543fe9786-1000--czechia-2-2-denmark-highlights-3-1-on-pens-czechia-book-202/ |title=Czechia 2–2 Denmark highlights (3–1 on pens): Czechia book 2026 World Cup spot with play-off final win |date=March 31, 2026 |access-date=March 31, 2026 |publisher=UEFA}}</ref> * [[نيوزيلينڊ|نيوزي لينڊ]]، [[پيراگوئي]] ۽ [[ڏکڻ آفريڪا]] (<small>2010</small>ع ورلڊ ڪپ جو ميزبان) سال <small>2010</small>ع ۾ آخري ڀيرو حصو وٺڻ کان پوءِ واپس آيا.<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/south-africa-qualify |title=The Boys are back in town |publisher=FIFA|access-date=November 19, 2025 |date=October 14, 2025}}</ref> ڏکڻ آفريڪا <small>2002</small>ع کان پوءِ پنهنجي پهرين ڪامياب قابليت مهم حاصل ڪئي جڏهن ته نيوزيلينڊ قابليت حاصل ڪرڻ واري سڀ کان گهٽ درجه بندي واري ٽيم آهي، <small>85</small>هين نمبر تي آهي.<ref>{{Cite news |last=Bailey |first=Michael |date=March 30, 2026 |title=The odds are stacked against New Zealand, the World Cup's lowest-ranked team. But they are chasing history |url=https://www.nytimes.com/athletic/7157317/2026/03/30/new-zealand-world-cup/ |access-date=April 9, 2026 |department=[[The Athletic]] |work=[[The New York Times]]}}</ref> * [[الجزائر|الجيريا]]، [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسنيا ۽ هرزيگوينا]] ۽ [[آئيوري ڪوسٽ]] <small>2014</small>ع کان پوءِ پهريون ڀيرو ڪواليفائي ڪيو. بوسنيا <small>2014</small>ع جي ورلڊ ڪپ کان پوءِ ڪنهن وڏي ٽورنامينٽ لاءِ پنهنجو پهريون ڪامياب قابليت وارو عمل حاصل ڪيو. * [[ڪولمبيا]]، [[مصر]]، [[پاناما]] ۽ [[سويڊن]] <small>2022</small>ع ۾ پوئين ٽورنامينٽ وڃائڻ کان پوءِ واپس آيا. ان کان علاوه، چار ڀيرا چيمپيئن [[اٽلي]] يورپي پلي آف فائنل ۾ [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسنيا ۽ هرزيگوينا]] کان پينلٽيز تي شڪست کائڻ کان پوءِ ٻاهر نڪتو لڳاتار ٽن ورلڊ ڪپن کان محروم ٿيندڙ پهريون اڳوڻو چيمپيئن بڻجي ويو.<ref>{{cite web |last=Bandini |first=Nicky |url=https://www.theguardian.com/football/2026/mar/31/bosnia-herzegovina-italy-world-cup-2026-qualifying-playoff-match-report |title=Italy miss out on World Cup again after Bosnia and Herzegovina's shootout triumph |date=March 31, 2026 |access-date=April 3, 2026 |website=The Guardian}}</ref> سال <small>2018</small>ع ۽ <small>2022</small>ع وانگر, اٽلي واحد اڳوڻو چيمپيئن هو، جيڪا قابليت حاصل نه ڪري سگهيو. [[ڪوسٽا ريڪا]] <small>2010</small>ع کان پوءِ پهريون ڀيرو قابليت حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام ٿيو. جڏهن ته [[ڪيمرون]]، [[ڊينمارڪ]]، [[پولينڊ]]، [[سربيا]] ۽ [[ويلز]] (جيڪي سڀ <small>2022</small>ع ۾ قابليت حاصل ڪئي) پڻ سال <small>2026</small>ع جي ٽورنامينٽ لاءِ قابليت حاصل نه ڪري سگهيا.<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/teams-eliminated-on-the-road-to-fifa-world-cup-26 |title=Eliminated teams in FIFA World Cup 2026 qualifying |publisher=FIFA |date=March 26, 2025 |access-date=May 21, 2026}}</ref> ٽيمون جيڪي قابليت حاصل ڪيون، علائقي جي لحاظ کان ترتيب ڏنل: '''ايشيا فٽبال ڪنفيڊريشن''' (<small>AFC</small>): * {{flag|Australia}} * {{flag|Iran}} * {{flag|Iraq}} * {{flag|Japan}} * {{flag|Jordan}} * {{flag|Qatar}} * {{پرچم|ڏکڻ ڪوريا}} * [[سعودي عرب]] * {{flag|Uzbekistan}} (پهرين ڀيرا) '''آفريقي فٽبال ڪنفيڊريشن:''' (CAF) * {{flag|Algeria}} * {{flag|Egypt}} * {{flag|Tunisia}} * {{flag|Morocco}} * {{flag|Senegal}} * {{flag|Ghana}} * {{flag|Ivory Coast}} * [[ڪيپ ورڊي|ڪيپ وردي]] (<small>پهرين ڀيرا</small>) * [[جمهوريا ڪانگو|جمهوري جمهوريه ڪانگو]] * [[ڏکڻ آفريڪا]] '''اتر ۽ وچ آمريڪا فٽبال ڪنفيڊريشن:''' (<small>CONCACAF</small>) * {{پرچم|ڪينيڊا}} (<small>شریک ميزبان</small>) * [[ڪوراساؤ]] (<small>پهريون ڀيرو</small>) * {{پرچم|ميڪسيڪو}} (<small>شریک ميزبان</small>) * {{پرچم|آمريڪا}} (<small>شریک ميزبان</small>) * {{flag|Panama}} * {{flag|Haiti}} '''ڏکڻ آمريڪا ('''<small>CONMEBOL)</small> * {{flag|Argentina}} * {{flag|Brazil}} * {{flag|Colombia}} * {{flag|Ecuador}} * {{flag|Paraguay}} * {{flagicon|Uruguay}} [[يوراگوئي]] '''اوشيانا فٽبال ڪنفيڊريشن:''' (<small>OFC</small>) * {{flag|New Zealand}} '''يورپ:''' (<small>UEFA</small>) * {{flag|England}} * {{flag|Austria}} * {{flag|Belgium}} * [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا]] * {{flag|Croatia}} * {{flag|France}} * {{flag|Netherlands}} * {{flag|Norway}} * {{flag|Germany}} * {{flag|Scotland}} * {{flag|Sweden}} * {{flag|Switzerland}} * {{flag|Spain}} * {{flag|Turkey}} * [[چيڪ جمهوريا|چيڪ ريپبلڪ]] ===ڊرا (Draw)=== ڊرا 5 ڊسمبر 2025ع تي [[واشنگٽن، ڊي سي|واشنگٽن ڊي سي]] ۾ ڪينيڊي سينٽر ۾ منعقد ٿيو. ڊرا جي تقريب فيفا پاران پهرين پيش ڪرڻ سان شروع ٿي. ڊرا جي تقريب جي شروعات فيفا پاران آمريڪا جي صدر ڊونلڊ ٽرمپ کي پهريون (۽ واحد) فيفا امن انعام پيش ڪرڻ سان ٿي.<ref name="Guardian-main">{{cite news |last1=Graham |first1=Bryan Armen |last2=Beaumont |first2=Peter |date=December 5, 2025 |title=Trump awarded inaugural Fifa peace prize at World Cup draw in Washington |url=https://www.theguardian.com/football/2025/dec/05/fifa-peace-prize-trump-world-cup-infantino |access-date=December 6, 2025 |work=The Guardian |location=London}}</ref> هڪ اهڙو انعام جنهن انساني حقن جي گروپن، تجزيه نگارن ۽ ٻين جي وچ ۾ جاچ ۽ تڪرار کي تيز ڪيو.<ref name="AJ-Analysis">{{cite news |last=Harb |first=Ali |date=December 6, 2025 |title=Infantino's 'Peace Prize' to Trump raises questions about FIFA's neutrality |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/6/infantinos-peace-prize-to-trump-raises-questions-about-fifas-neutrality |access-date=December 6, 2025 |work=Al Jazeera}}</ref><ref name="Amnesty">{{cite web |title=Global: FIFA needs to act on human rights |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2025/12/global-fifa-needs-to-act-on-human-rights/ |website=Amnesty International |date=December 4, 2025 |access-date=December 6, 2025}}</ref><ref name="NewHumanitarian" /> 48 ٽيمن کي 12 جي چئن برتنن (pots) ۾ ورهايو ويو. برتن 1 ۾ ٽي ميزبان ۽ نومبر 2025 جي فيفا مردن جي عالمي درجه بندي مان مٿين نو ٽيمون شامل هيون. برتن 2، 3، ۽ 4 ۾ درجه بندي جي مطابق باقي ٽيمون شامل هيون. يو اي ايف اي (UEFA) پلي آف جا چار فاتح ۽ انٽر ڪنفيڊريشن پلي آف جا ٻه فاتح ڊرا جي وقت معلوم نه هئا ۽ ان ڪري خودڪار طريقي سان برتن 4 ۾ مختص ڪيا ويا. 12 گروپ بي ترتيب طور تي چار برتنن مان هر هڪ مان هڪ ٽيم چونڊي ٺاهيا ويا. فيفا جو "عام اصول، جڏهن به ممڪن هجي"، اهو هو ته ڪنهن به گروپ ۾ ساڳئي ڪنفيڊريشن مان هڪ کان وڌيڪ ٽيم نه هئي. هي اصول يو اي ايف اي کانسواءِ سڀني ڪنفيڊريشنن تي لاڳو هو؛ هر گروپ کي هڪ يا ٻه يو اي ايف اي ٽيمون ان ۾ شامل ڪرڻ جي ضرورت هئي.<ref>{{cite web |url=https://inside.fifa.com/organisation/media-releases/procedures-final-draw-world-cup-2026-revealed |title=Procedures for the Final Draw for the FIFA World Cup 2026 revealed |publisher=FIFA |date=November 25, 2025 |access-date=November 25, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/2d1a1ac7bab78995/original/Draw-Procedures-for-the-FIFA-World-Cup-2026.pdf |title=Draw Procedures for the FIFA World Cup 2026 |publisher=FIFA |date=November 25, 2025 |access-date=November 25, 2025}}</ref> ٽنهي ميزبان ملڪن کي شيڊولنگ جي مقصدن لاءِ ٽن گروپن ۾ اڳ ۾ ئي مختص ڪيو ويو هو. ميڪسيڪو کي گروپ اي ۾ رکيو ويو هو ۽ ٽورنامينٽ جو افتتاحي ميچ 11 جون تي ايسٽاڊيو ازٽيڪا ۾ کيڏندا. ڪينيڊا ۽ آمريڪا کي گروپ بي ۽ ڊي ۾ ترتيب وار رکيو ويو هو. اهي ٽورنامينٽ جا ٽيون ۽ چوٿون ميچ ترتيب وار 12 جون تي کيڏندا.<ref>{{Cite news |last1=Bushnell |first1=Henry |last2=Crafton |first2=Adam |date=August 22, 2025 |title=2026 World Cup draw to be held at Kennedy Center, President Trump announces |url=https://www.nytimes.com/athletic/6569842/2025/08/22/world-cup-draw-kennedy-center-trump-infantino/ |access-date=August 22, 2025 |work=The New York Times |issn=0362-4331 |url-access=limited}}</ref> انٽر ڪنفيڊريشن پلي آف جي ٽنهي امڪاني فاتحن تي ڪنفيڊريشن جي پابندي لاڳو ڪئي وئي. فيفا اهو پڻ اعلان ڪيو ته، "مقابلي جي توازن کي يقيني بڻائڻ جي مفاد ۾"، سيمي فائنل (نڪ آئوٽ بريڪٽ جا پاسا) لاءِ ٻه الڳ الڳ رستا قائم ڪيا ويا. ان جي بنياد تي، رينڪنگ ۾ پهرين نمبر تي (اسپين) ۽ ٻئي نمبر تي (ارجنٽائن) ٽيمن کي بي ترتيب طور تي مخالف رستن ۾ گروپن ۾ ٺاهيو ويو، جيئن ٽئين نمبر تي (فرانس) ۽ چوٿين نمبر تي (انگلينڊ) ٽيمون هيون. تنهن ڪري، جيڪڏهن ٽيمن جا اهي جوڙا پنهنجا گروپ کٽي وڃن ٿا، ته اهي فائنل تائين نه ملندا، جڏهن ته چارئي سيمي فائنل تائين نه ملندا. ڊرا پوٽ 1 سان شروع ٿيو ۽ پوٽ 4 سان ختم ٿيو، هر ٽيم کي چونڊيو ويو ۽ پوءِ الفابيٽ جي لحاظ کان پهرين دستياب گروپ ۾ مختص ڪيو ويو. ميچ شيڊول جي مقصد لاءِ، پوٽ 1 ٽيمون خودڪار طريقي سان هر گروپ جي پوزيشن 1 ۾ ٺاهيا ويا. باقي پوٽس لاءِ، فيفا هڪ اڳواٽ مقرر ڪيل نمونو قائم ڪيو ته جيئن ٽيمن جي پوزيشن کي انهن جي پوٽ ۽ ان گروپ جي بنياد تي بيان ڪري سگهجي جنهن ۾ اهي ٺاهيا ويا هئا. 2026 فيفا ورلڊ ڪپ سيڊنگ.<ref name="NewHumanitarian">{{cite news |title=Asia's deadly rains, Haiti's election plan, and Trump's peace prize – Cheat sheet |url=https://www.thenewhumanitarian.org/news/2025/12/05/asia-deadly-rains-haiti-election-plan-trump-peace-prize-cheat-sheet |work=The New Humanitarian |date=December 5, 2025 |access-date=December 6, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Smith |first=David |date=December 5, 2025 |title=Trump wins his peace prize from Fifa – any chance of a VAR review? |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/dec/05/trump-peace-prize-fifa-world-cup |access-date=December 9, 2025 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> === ٽيم بيس ڪيمپس === ورلڊ ڪپ ٽورنامينٽ کان اڳ ۽ دوران رهڻ ۽ تربيت ڏيڻ لاءِ 48 قومي اسڪواڊ پاران بيس ڪيمپس استعمال ڪيا ويندا.<ref name="Team Base camps">{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/base-camps-potential-locations |title=FIFA shares potential World Cup 26 Team Base Camp locations|access-date=June 12, 2024 |website=fifa.com |date=June 12, 2024|archive-date=June 12, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612215436/https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/base-camps-potential-locations|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web |url=https://inside.fifa.com/about-fifa/organisation/news/fifa-world-cup-26-tm-expands-team-base-camp-brochure-26-new-options-added |title=FIFA World Cup 26 expands Team Base Camp brochure: 26 new options added |publisher=FIFA |date=November 21, 2024 |access-date=January 15, 2025 |archive-date=November 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241121220113/https://inside.fifa.com/about-fifa/organisation/news/fifa-world-cup-26-tm-expands-team-base-camp-brochure-26-new-options-added |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://inside.fifa.com/organisation/news/14-new-team-base-camp-options-world-cup-2026 |title=14 new Team Base Camp options added as road to 2026 continues |date=April 17, 2025 |website=inside.fifa.com|archive-date=April 17, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250417180742/https://inside.fifa.com/organisation/news/14-new-team-base-camp-options-world-cup-2026|url-status=live}}</ref> مقابلي جي جڳهن تي لاڳو ٿيندڙ نالي جي حقن جي اسپانسرز جي پابندي وانگر، ڪجهه تربيتي سهولتن جا نالا پڻ فيفا پاران تبديل ڪيا ويا.<ref>{{Cite news |date=May 26, 2026 |title=FIFA World Cup 2026™ Team Base Camp Training Sites footprint finalised |url=https://inside.fifa.com/organisation/media-releases/world-cup-2026-team-base-camps-tbc-48-nations-usa-mexico-canada |access-date=May 27, 2026 |work=[[FIFA]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Schirgi |first=Heimo |title=Team Base Camp brochure |url=https://fwc26teambasecamps.fifa.com |access-date=October 23, 2025 |website=FIFA}}</ref> {|class="wikitable sortable mw-collapsible" |+ٽيم بيس ڪيمپس جي فهرست |- !ٽيم !هوٽل !ٽريننگ سائيٽ |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|ALG|avar=fb}}<ref name="FOX4">{{Cite web |last1=Jackson |first1=Malik |date=January 21, 2026 |title=Argentina, England, Netherlands, Algeria to base 2026 World Cup camps in Kansas City metro: Sources |url=https://fox4kc.com/sports/2026-world-cup/argentina-england-netherlands-to-base-2026-world-cup-camps-in-kansas-city-metro-sources/vMxgM5ajHGE |access-date=January 25, 2026 |website=Fox4 Kansas City |last2=Kuntz |first2=Harold |last3=Holt |first3=John|orig-date=January 20, 2026}}</ref> '''[[الجزائر]]''' | دي اوريڊ لارنس، لارنس، [[ڪنساس]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | <small>يونيورسٽي آف ڪنساس،<ref>{{Cite web |title=Rock Chalk Park |url=https://places.ku.edu/buildings/rock-chalk-park |access-date=January 25, 2026 |website=The University of Kansas}}</ref> لارنس، ڪنساس، آمريڪا</small> |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|ARG|avar=fb}} '''[[ارجنٽائن]]'''<ref name="KCStar">{{cite news |last1=Grathoff |first1=Pete |title=Here is when teams with a World Cup base camp in KC are expected to arrive |url=https://www.kansascity.com/sports/spt-columns-blogs/for-petes-sake/article315392606.html |access-date=April 17, 2026 |work=[[The Kansas City Star]] |date=April 13, 2026}}</ref> | <small>اوريجن ڪنساس سٽي ريور فرنٽ، ڪنساس سٽي، [[مسوري]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | <small>اسپورٽنگ ڪي سي ٽريننگ سينٽر، ڪنساس سٽي، [[ڪنساس]]</small> |- | {{#invoke:flagg|main|unpe|AUS|avar=fb}} '''[[آسٽريليا]]'''<ref name="AUS">{{Cite web |date=February 12, 2026 |title=The Oakland Roots/Soul Training Facility Has Been Selected by the Australian National Team to Be a Base Camp Training Site Ahead of the World Cup |url=https://www.oaklandrootssc.com/news/2026/02/12/the-oakland-roots-soul-training-facility-has-been-selected-by-the-australian-national-team-to-be-a-base-camp-training-site-ahead-of-the-world-cup/ |access-date=February 12, 2026 |website=[[Oakland Roots SC]] |publisher=SportsEngine, Inc. }}</ref> | ڪلئرمونٽ هوٽل ۽ اسپا، برڪلي، [[ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | <small>اوڪلينڊ روٽس/سول ٽريننگ سهولت، الميدا، ڪيليفورنيا</small> |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|AUT|avar=fb}} '''[[آسٽريا]]'''<ref name="AUT">{{Cite web |last=Flores |first=Pricila |date=February 4, 2026 |title=Austrian National Soccer Team Selected to Stay in Goleta, Practice at UCSB |url=https://www.noozhawk.com/austrian-national-soccer-team-selected-to-stay-in-goleta-practice-at-ucsb/ |access-date=February 4, 2026 |website=Noozhawk |orig-date=February 4, 2026}}</ref> | باڪارا ريسارٽ، گوليٽا، [[ڪيليفورنيا]] | <small>يو سي سانتا باربرا هارڊر اسٽيڊيم، سانتا باربرا، ڪيليفورنيا</small> |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|BEL|avar=fb}}'''[[بيلجيم]]'''<ref name="BEL">{{Cite web |last=Vandewalle |first=Ludo |date=January 9, 2026 |title=De Rode Duivels hebben hun WK-droomlocatie in Seattle beet |trans-title= The Red Devils have secured their World Cup dream location in Seattle |url=https://www.nieuwsblad.be/sport/voetbal/de-rode-duivels-hebben-hun-wk-droomlocatie-in-seattle-beet/114300532.html |access-date=February 15, 2026 |website=Nieuwsblad |language=nl-BEL}}</ref> | حيات ريجنسي ڍنڍ، سيئٽل پورٽ، رينٽن، [[واشنگٽن رياست|واشنگٽن]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | <small>سياٽل سائونڊرز ايف سي پرفارمنس سينٽر ۽ ڪلب هائوس، رينٽن، واشنگٽن</small> |- |'''[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا]]'''<ref name="BIH">{{Cite web |date=April 6, 2026 |title=Zmajevi ipak neće u St. Louis, idu na drugi kraj Amerike u kamp koji je želio Vels |trans-title=Dragons will not be in St. Louis, they go to the other side of America to the camp that Wales wanted |url=https://reprezentacija.ba/507974-zmajevi-ipak-nece-u-st-louis-idu-na-drugi-kraj-amerike-u-kamp-koji-je-zelio-vels |access-date=April 6, 2026 |website=reprezentacija.ba |language=bs |trans-quote=The Dragons are expected to stay at the RSL Training Centre camp there, which is normally used by the US national team.}}</ref> | <small>ايشر ايڊمز، آٽوگراف ڪليڪشن، سالٽ لِيڪ سٽي، [[يوٽاہ|يوٽاه]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | ريئل سالٽ لِيڪ اسٽيڊيم، سينڊي، يوٽاه |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|BRA|avar=fb}}'''[[برازيل]]'''<ref name="BRA">{{Cite web |last=Arnold |first=Christian |date=January 14, 2026 |title=Brazilian national team to train at Red Bull NY's brand new facility during 2026 World Cup |url=https://nypost.com/2026/01/14/sports/brazilian-national-team-to-train-at-red-bulls-facility-during-world-cup/ |access-date=January 19, 2026 |website=New York Post }}</ref> | دي رِج هوٽل، باسڪنگ رِج، [[نيو جرسي]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | ڪولمبيا پارڪ، موريس ٽائون، نيو جرسي |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|CAN|avar=fb}}'''[[ڪينيڊا]]'''<ref name="SBJ">{{Cite web |date=December 17, 2025 |title=New Zealand looking at various options for World Cup base camp |url=https://www.sportsbusinessjournal.com/Articles/2025/12/17/new-zealand-looking-at-various-options-for-world-cup-base-camp/ |access-date=February 14, 2026 |website=Sports Business Journal }}</ref> | دي ويسٽن بيشور، وينڪوور، [[برٽش ڪولمبيا|برٽش ڪولمبيا،]] [[ڪينيڊا]] | <small>نيشنل ساڪر ڊولپمينٽ سينٽر، رينڪوور، برٽش ڪولمبيا، ڪينيڊا</small> |- |'''[[ڪيپ ورڊي]]''' | گرينڊ حيات هوٽل، ٽمپا بي، ٽمپا، [[فلوريڊا]] | <small>واٽرز اسپورٽس ڪمپليڪس، ٽمپا، فلوريڊا، آمريڪا</small> |- |'''[[ڪولمبيا]]'''<ref name="COL">{{Cite web |last=Mitchell |first=Ryan |date=January 27, 2026 |title=It is not the United States! The Colombian national team knows its official venue for the 2026 World Cup |url=https://www.marca.com/en/world-cup/2026/01/27/6978af6f268e3ebd148b45cd.html |access-date=January 27, 2026 |website=Marca }}</ref> | <small>گرينڊ فيسٽا آمريڪانا ڪنٽري ڪلب، [[گواڊلهارا|گواڊالهارا]]، [[ميڪسيڪو]]</small> | جليسڪو اڪيڊميا اٽلس ايف سي، [[زاپوپان]]، جليسڪو، |- |'''[[ڪروشيا]]'''<ref name="CRO">{{Cite web |last=Thrasher |first=Tyler |date=January 17, 2026 |title=Croatia national soccer team to base FIFA World Cup training in Alexandria |url=https://www.fox5dc.com/news/croatia-national-soccer-team-base-world-cup-training-alexandria-virginia |access-date=January 17, 2026 |website=Fox5 DC }}</ref> | هوٽل ائ کئ ائ اليگزينڊرريا، اليگزينڊرريا، [[ورجينيا]] | <small>ايپيسڪوپل هاءِ اسڪول، اليگزينڊرريا، ورجينيا، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|CUW|avar=fb}}<ref name="CUR">{{Cite web |last=Evertsz |first=Pa E. |date=January 17, 2026 |title=Curaçao sets Boca Raton as 2026 World Cup base camp, FAU to host training |url=https://www.deporteawe.com/2026/01/17/futbol/curacao-sets-boca-raton-as-2026-world-cup-base-camp-fau-to-host-training/ |access-date=January 17, 2026 |website=Deporte Awe }}</ref> '''[[ڪيوريسو]]''' | <small>بوڪا ريٽن ميريٽ بوڪا سينٽر، بوڪا ريٽن، [[فلوريڊا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | <small>فلوريڊا اٽلانٽڪ يونيورسٽي، بوڪا ريٽن، فلوريڊا، آمريڪا</small> |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|CZE|avar=fb}}<ref name="DFW">{{Cite web |last=Carrick |first=Buzz |date=March 3, 2026 |title=Toyota Stadium and Texas Health Mansfield Stadium selected as World Cup training sites |url=https://3rddegree.net/toyota-stadium-and-texas-health-mansfield-stadium-selected-as-world-cup-training-sites |website=3rdDegree }}</ref> '''[[چيڪ جمهوريا]]''' | هيلٽن گارڊن ان ڊلاس-آرلنگٽن سائوٿ، آرلنگٽن، ٽيڪساس | مينسفيلڊ ملٽي پرپز اسٽيڊيم، مينسفيلڊ، [[ٽيڪساس]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|COD|avar=fb}} [[عوامي جمهوريا ڪانگو|ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو]] <ref name="COD">{{Cite web |url=https://www.chron.com/sports/article/congo-houston-world-cup-22194456.php |title=DR Congo chooses Houston for 2026 World Cup base camp |first=Michael |last=Shapiro |date=April 8, 2026 |website=Chron}}</ref> | اومني هوسٽن هوٽل، [[ھوسٽن|هوسٽن]]، [[ٽيڪساس]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | هوسٽن اسپورٽس پارڪ، هوسٽن، ٽيڪساس |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|ECU|avar=fb}} '''[[ايڪواڊور]]'''<ref name="ECU">{{Cite web |date=January 12, 2026 |title=La seleccion ecuatoriana de futbol tendra en Columbus su sede de entrenamiento durante la copa del mundo |url=https://www.fef.ec/la-seleccion-ecuatoriana-de-futbol-tendra-en-columbus-su-sede-de-entrenamiento-durante-la-copa-del-mundo/ |access-date=February 6, 2026 |language=Es}}</ref> | <small>لي ميريڊين ڪولمبس، دي جوزف، [[ڪولمبس، اوهايو|ڪولمبس]]، [[اوهايو]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | ڪولمبس ڪرو پرفارمنس سينٽر، ڪولمبس، اوهائيو |- |'''[[مصر]]'''<ref name="EGY">{{Cite web |url=https://www.krem.com/article/sports/soccer/world-cup/spokane-city-council-spokane-world-cup-team-base-egypt-mo-salah/293-214cd175-62e3-4887-af3a-f0834fc0b93d |title=Spokane City Council Agenda shows Spokane named as World Cup Team Base for Egypt |first=Vinny |last=Saglimbeni |date=April 20, 2026 |website=KREM2 Spokane}}</ref> | <small>ناردرن ڪوسٽ ريسارٽ ۽ ڪيسينو، ايئر وي هائٽس، واشنگٽن</small> | گونزاگا يونيورسٽي، اسپوڪن، [[واشنگٽن رياست|واشنگٽن]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|ENG|avar=fb}}'''[[انگلينڊ]]'''<ref name="FOX4" /> | دي ان ايٽ ميڊو بروڪ، پريئري وليج، [[ڪنساس]] | سوپ ساڪر وليج، ڪينسا سٽي، [[مسوري]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|FRA|avar=fb}} '''[[فرانس]]'''<ref name="FRA">{{Cite web |date=January 12, 2026 |title=Coupe du Monde 2026: Didier Deschamps à la recherche du camp de base ! (INSIDE) |url=https://www.youtube.com/watch?v=a8q526AN4iw |access-date=January 12, 2026 |website=YouTube |language=Fr}}</ref> | <small>فور سيزنز هوٽل، [[بوسٽن]]، [[مئساچوسٽس|ميساچوسٽس]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | <small>بينٽلي يونيورسٽي، والٿم، ميساچوسٽس</small> |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|GER|avar=fb}} '''[[جرمني]]'''<ref name="GER">{{Cite web |last=Silverman |first=Alex |date=January 9, 2026 |title=Wake Forest to serve as Germany's World Cup base camp training site in U.S. |url=https://www.sportsbusinessjournal.com/Articles/2026/01/09/wake-forest-to-serve-as-germanys-world-cup-base-camp-training-site/ |access-date=January 19, 2026 |website=SBJ }}</ref> | گريلن، ونسٽن-ساليم، [[اتر ڪيرولينا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | <small>ويڪ فارسٽ يونيورسٽي، ونسٽن-سيلم، اتر ڪيرولائنا</small> |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|GHA|avar=fb}} '''[[گھانا]]'''<ref name="GHA">{{Cite web |last=Goulston |first=Robert |date=February 19, 2026 |title=Will the Boston area host many World Cup soccer teams in 2026? |url=https://www.nbcboston.com/news/local/boston-world-cup-host-city/3902670/ |access-date=February 20, 2026 |website=NBC10 Boston |quote=Ghana picked Bryant University in Rhode Island}}</ref> | پروويڊنس بلٽمور، پروويڊنس، [[روڊز آئیلینڊ|روڊ آئيلينڊز]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | برائنٽ يونيورسٽي، سمٿ فيلڊ، روڊ آئيلينڊز |- |'''[[هيٽي]]'''<ref name="HAI">{{Cite web |author=Caleb Jephte Pierre |date=March 19, 2026 |title=La FHF aurait choisi Atlantic City comme camp de base pour la Coupe du Monde 2026, si l'on en croit les révélations de Sébastien Migné dans l'After ce jeudi matin !|trans-title= The FHF has chosen Atlantic City as its base camp for the 2026 World Cup, according to revelations from Sébastien Migné in this morning's After! |url=https://x.com/Caleb_Jephte/status/2034691656671265146 |access-date=April 21, 2026 |website=X |language=fr}}</ref> | <small>شيراٽن ائٽلانٽڪ سٽي ڪنوينشن سينٽر هوٽل، ائٽلانٽڪ سٽي، نيوجرسي</small> | <small>اسٽاڪٽن يونيورسٽي، گيلو وي ٽائون شپ، [[نيو جرسي]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|IRN|avar=fb}} '''[[ايران]]'''<ref name="IRN">{{Cite web |date=May 23, 2026 |title=Iran to base World Cup camp in Mexico after switch from Arizona |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/iran-base-world-cup-camp-mexico-after-switch-arizona-2026-05-23/ |access-date=May 23, 2026 |website=[[Reuters]] }}</ref> | تيجوانا ميريٽ هوٽل، تيجوانا، باجا ڪيليفورنيا | <small>تيجوانا ٽريننگ سينٽر، تجوانا، باجاڪيليفورنيا،[[ميڪسيڪو]]</small> |- |'''[[عراق]]'''<ref name="NBC">{{Cite web |last=Benatar |first=Orri |date=May 12, 2026 |title=World Cup base camps: Where all 48 teams will train during the tournament |url=https://www.nbc4i.com/sports/world-cup-2026/world-cup-base-camps-where-all-48-teams-will-train-during-the-tournament/#// |access-date=May 12, 2026 |website=NBC4i}}</ref> | گرين بريئر ريسارٽ، وائيٽ سلفر اسپرنگس، [[ويسٽ ورجينيا|ويسٽ ورجينيا،]] [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | <small>دي گرين بريئر اسپورٽس پرفارمنس سينٽر، وائيٽ سلفر سپرنگز، ويسٽ ورجينا</small> |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|CIV|avar=fb}}'''[[آئيوري ڪوسٽ]]'''<ref name="PHI">{{Cite web |date=February 17, 2026 |title='Les Éléphants' to Call Philadelphia Union's Stadium Its Home During the Tournament |url=https://www.philadelphiaunion.com/news/cote-d-ivoire-selects-philadelphia-union-stadium-team-base-camp-for-fifa-world-cup-2026|access-date=February 17, 2026 |website=Philadelphia Union }}</ref> | هوٽل ڊو پونٽ، ولمنگٽن، [[ڊيلاويئر]] | فلاڊيلفيا يونين اسٽيڊيم، چيسٽر، [[پينسلوانيا|پنسلوانيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|JPN|avar=fb}} '''[[جاپان]]'''<ref name="WTVF">{{Cite web |last=Broderick |first=Kelly |date=January 18, 2026 |title=Japan's national football team will be using Nashville as a home base for the 2026 FIFA World Cup |url=https://www.newschannel5.com/news/japans-national-football-team-will-be-using-nashville-as-a-home-base-for-the-2026-fifa-world-cup |access-date=January 19, 2026 |website=WTVF }}</ref> | ٽي بي اي، [[نئشويل|نيشويل]]، [[ٽينيسي]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | <small>نيشويل ايس سي ٽريننگ سينٽر، نيشويل، ٽينيسي</small> |- |'''[[اردن]]'''<ref name="JOR">{{Cite web |date=February 20, 2026 |title=اتحاد كرة القدم ينظم دورة رباعية دولية بمشاركة النشامى.. ويكشف خطة إعداد المونديال |trans-title=The Football Association is organizing a four-team international tournament with the participation of the Jordanian national team, and has revealed its World Cup preparation plan |url=https://jfa.com.jo/news.php?id=31033&title=%D8%A7%D8%AA%D8%AD%D8%A7%D8%AF-%D9%83%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%AF%D9%85-%D9%8A%D9%86%D8%B8%D9%85-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9-%D8%AF%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D8%A8%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%85%D9%89..-%D9%88%D9%8A%D9%83%D8%B4%D9%81-%D8%AE%D8%B7%D8%A9-%D8%A5%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%84 |access-date=February 20, 2026 |website=Jordanian Football Association |language=ar |trans-quote=will settle in its official camp during the World Cup in the American city of Portland.}}</ref> | دي نائنز هوٽل، پورٽلينڊ، اوريگون | يونيورسٽي آف پورٽلينڊ، [[اوريگون]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|MEX|avar=fb}} '''[[ميڪسيڪو]]''' | <small>سينٽرو ڊي آلٽو رينڊيمينٽو آن سائيٽ رهائش، ميڪسيڪو سٽي</small> | <small>سينٽرو ڊي آلٽو رينڊي مينٽو، [[ميڪسيڪو سٽي|ميڪسيڪو]]</small> [[ميڪسيڪو سٽي|سٽي،]] [[ميڪسيڪو]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|MAR|avar=fb}} '''[[مراڪش]]'''<ref name="MAR">{{cite web |last1=Crafton |first1=Adam |title=Morocco, Haiti become fourth World Cup teams to choose New Jersey as base camp |url=https://www.nytimes.com/athletic/7253613/2026/05/05/new-jersey-world-cup-base-morocco-haiti-brazil-senegal/ |website=nytimes.com/athletic |publisher=[[The Athletic]] |date=May 5, 2026}}</ref> | <small>سمرسيٽ هلز هوٽل، ٽيپسٽري ڪليڪشن وايا هيلٽن، وارن، [[نيو جرسي]]</small> | پنگري اسڪول، باسڪنگ رج، نيو جرسي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|NED|avar=fb}} '''[[نيدرلينڊز]]'''<ref name="KCBJ">{{cite news |last1=Friestad |first1=Thomas |title=Netherlands chooses Cascade Hotel near Plaza as World Cup base |url=https://www.bizjournals.com/kansascity/news/2026/04/08/netherlands-cascade-hotel-plaza-2026-world-cup.html |access-date=April 17, 2026 |work=Kansas City Business Journal |date=April 8, 2026}}</ref> | ڪيسڪيڊ هوٽل، ڪنساس سٽي، [[مسوري]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | <small>ڪنساس سٽي تربيتي سهولت، ريور سائڊ، مسوري</small> |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|NZL|avar=fb}}[[نيوزيلينڊ|'''نيوزي لينڊ''']]<ref name="NZL">{{Cite web |date=March 2, 2026 |title=All Whites secure FIFA World Cup base in San Diego, the scene of Team New Zealand's first America's Cup win |url=https://www.stuff.co.nz/sport/360938985/all-whites-secure-fifa-world-cup-base-san-diego-scene-team-new-zealands-first-americas-cup-win|access-date=March 2, 2026 |website=Stuff }}</ref> | حيات ريجنسي لا جولا، ايونٽائن، سين ڊياگو، ڪيليفورنيا | <small>ٽوريرو اسٽيڊيم، [[سان ڊياگو|سين ڊياگو]]، [[ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> |- |'''[[ناروي]]'''<ref name="NOR">{{Cite web |last=Austerheim |first=Daniel |date=January 24, 2026 |title=Bekreftet: Dette blir Norges basecamp under VM |url=https://www.nettavisen.no/sport/bekreftet-dette-blir-norges-basecamp-under-vm/s/5-95-2842904 |access-date=January 24, 2026 |website=Nettavisen Sport |language=no|trans-quote=Greensboro, North Carolina, will be Norway's home base ahead of and between the group matches in Norway's first men's World Cup finals in 28 years. The NFF does not specify which hotel they will stay in, but there is only one option in FIFA's catalog for Greensboro. It's called Grandover Resort, and is described as a premium resort with access to golf courses and a spa, among other things.}}</ref> | گرانڊ اوور ريسارٽ ۽ اسپا، گرينزبورو، [[اتر ڪيرولينا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | <small>يونيورسٽي آف نارٿ ڪيرولينا، گرينزبورو، اتر ڪيرولينا</small> |- |'''[[پاناما]]'''<ref name="PAN">{{Cite web |last=Stevens |first=Paul |date=February 12, 2026 |title=Ontario Base Camp Confirmed for Panama's Men's National Soccer Team at FIFA World Cup |url=https://www.sportstravelmagazine.com/ontario-base-camp-confirmed-for-panamas-mens-national-soccer-team-at-fifa-world-cup/ |access-date=February 13, 2026 |website=Sports Travel Magazine }}</ref> | <small>نوٽواساگا ان ريسارٽ ۽ ڪانفرنس سينٽر، نيو ٽڪمسٿ، [[اونٽاريو]]</small> | <small>نوٽواساگا ٽريننگ سائيٽ، نيو ٽڪمسٿ، اونٽاريو، [[ڪينيڊا]]</small> |- |'''[[پيراگوئي]]'''<ref name="PAR">{{Cite web |date=February 11, 2026 |title=La selección paraguaya ultima detalles logísticos para su estreno mundialista |trans-title=The Paraguayan national team is finalizing logistical details for its World Cup debut |url=https://www.abc.com.py/deportes/futbol/seleccion-paraguaya/2026/02/11/la-seleccion-paraguaya-ultima-detalles-logisticos-para-su-estreno-mundialista/ |access-date=February 15, 2026 |website=ABC Paraguay |language=es |trans-quote=...we've already received confirmation that they'll grant us our first choice. We're considering San José, which is near Santa Clara, close to Levi's Stadium, where we'll play our two matches on the second and third matchdays.}}</ref> | هيلٽن سان جوز، سين جوز، ڪيليفورنيا پاران سائنيا، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | اسپارٽن فٽبال ڪمپليڪس، [[سان هوز|سين جوز،]] [[ڪيليفورنيا]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|POR|avar=fb}} [[پورچوگال|'''پرتگال''']]<ref name="PBP">{{Cite web |date=March 5, 2026 |title=World Cup: Cristiano Ronaldo, Portugal to train in Palm Beach Gardens |url=https://www.palmbeachpost.com/story/sports/2026/03/05/world-cup-2026-cristiano-ronaldo-portugal/88988300007/ |access-date=March 12, 2026 |website=Palm Beach Post }}</ref> | فور سيزنز هوٽل پام بيچ، پام بيچ، [[فلوريڊا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | <small>گارڊنز نارٿ ڪائونٽي ڊسٽرڪٽ پارڪ، پام بيچ گارڊنز، فلوريڊا</small> |- |'''[[قطر]]'''<ref name="QAT">{{Cite web |date=January 30, 2026 |title=Lopetegui inspects Qatar's World Cup base in California |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/30/01/2026/lopetegui-inspects-qatars-world-cup-base-in-california |access-date=February 1, 2026 |website=[[The Peninsula (newspaper)|The Peninsula]] }}</ref> | <small>ڪورٽ يارڊ بائي ميريٽ سانتا باربرا گوليٽا، گوليٽا، ڪيليفورنيا</small> | <small>ويسٽ مونٽ ڪاليج، سانتا باربرا، [[ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> |- | '''[[سعودي عرب]]'''<ref name="KSA">{{Cite news |date=February 5, 2026 |title=Saudi National Team Selects Austin as Main Camp Base for World Cup 2026 |url=https://english.aawsat.com/sports/5237596-saudi-national-team-selects-austin-main-camp-base-world-cup-2026 |access-date=February 5, 2026 |work=[[Asharq Al-Awsat]]}}</ref> | <small>فور سيزنز هوٽل، [[آسٽن]]، [[ٽيڪساس]]</small>، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | <small>آسٽن FC اسٽيڊيم، آسٽن، ٽيڪساس</small> |- | {{#invoke:flagg|main|unpe|SCO|avar=fb}} '''[[اسڪاٽلينڊ]]'''<ref name="SCO">{{Cite news |last=Atkinson |first=Mark |date=February 12, 2026 |title=Harvey Barnes snubs Scotland as Steve Clarke confirms World Cup base – but issue with FIFA hotel |url=https://www.scotsman.com/sport/football/international/harvey-barnes-snubs-scotland-as-steve-clarke-confirms-world-cup-base-but-issue-with-fifa-hotel-5596708 |access-date=February 12, 2026 |website=[[The Scotsman]]}}</ref> | <small>رينيسنس شارلوٽ سائوٿ پارڪ هوٽل، [[شارلوٽ]]، [[اتر ڪيرولينا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | <small>شارلوٽ ايف سي ٽريننگ سينٽر، شارلوٽ، اتر ڪيرولينا</small> |- | {{#invoke:flagg|main|unpe|SEN|avar=fb}} '''[[سينيگال]]'''<ref name="SEN">{{Cite news |last=Carino |first=Jerry |date=March 5, 2026 |title=Rutgers chosen as 'base camp' by FIFA World Cup qualifier |url=https://www.app.com/story/sports/college/rutgers/2026/03/05/rutgers-chosen-as-base-camp-by-fifa-world-cup-qualifier-senegal/87601196007/ |access-date=March 6, 2026 |website=[[Asbury Park Press]]}}</ref> | هيلڊرچ هوٽل ۽ ڪانفرنس سينٽر، نيو برنسوڪ، نيو جرسي | رٽگرز يونيورسٽي، پسڪٽا وي، [[نيو جرسي]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|RSA|avar=fb}}<ref name="MEX">{{Cite web |last=Beltrán |first=Jesús F. |date=February 10, 2026 |title=Gabriela Cuevas anuncia qué selecciones se concentrarán en México para el Mundial 2026 |trans-title=Gabriela Cuevas announces which teams will train in Mexico for the 2026 World Cup |url=https://www.infobae.com/mexico/deportes/2026/02/10/gabriela-cuevas-anuncia-que-selecciones-se-concentraran-en-mexico-para-el-mundial-2026/ |access-date=February 13, 2026 |website=infobae |language=es |trans-quote=El Tri will hold its training camp at the Mexican Football Federation's High Performance Center, located in the Tlalpan borough.}}</ref> '''[[ڏکڻ آفريڪا]]''' | ڪيمينو ريئل پاچوڪا، پاچوڪا، هائيڊلگو، [[ميڪسيڪو]] | <small>سين اگسٽن ٽيليڪسياڪا، هائيڊلگو، ميڪسيڪو</small> |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|KOR|avar=fb}}'''[[ڏکڻ ڪوريا]]''' | دي ويسٽن گواڊالاجارا، [[گواڊلهارا|گواڊالهارا]]، [[ميڪسيڪو]] | چيواس ورڊ ويل، [[زاپوپان]]، جليسڪو |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|ESP|avar=fb}} '''[[اسپين]]'''<ref name="CFTP">{{Cite web |last=MacCoon |first=Patrick |date=January 13, 2026 |title=Spain reportedly chooses Chattanooga as headquarters for first two rounds of 2026 FIFA World Cup |url=https://www.timesfreepress.com/news/2026/jan/13/spain-reportedly-chooses-chattanooga-as/ |access-date=January 19, 2026 |website=Chattanooga Times Free Press }}</ref> | <small>دي ريڊ هائوس هوٽل، چٽانوگا، [[ٽينيسي]]</small>، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|<small>آمريڪا</small>]] | <small>بيلر اسڪول، چٽانوگا، ٽينيسي، آمريڪا</small> |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|SWE|avar=fb}} '''[[سويڊن]]''' | <small>دي ويسٽن ڊلاس اسٽون بريئر گولف ريسارٽ ۽ اسپا، فريسڪو، ٽيڪساس</small> | <small>ايف سي ڊلاس اسٽيڊيم، فريسڪو، [[ٽيڪساس]]،</small> [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |[[سوئيزرلينڊ|سوئٽزرلينڊ]]<ref name="SUI">{{Cite web |date=January 15, 2026 |title=The Swiss national team will be staying in this luxury hotel during the World Cup |url=https://www.bluewin.ch/en/sport/football/the-national-team-stays-in-this-luxury-hotel-during-the-world-cup-3051319.html |access-date=January 15, 2026 |website=blue News }}</ref> | فيئرمونٽ گرينڊ ڊيل مار، سين ڊياگو، ڪيليفورنيا | سين ڊياگو يهودي اڪيڊمي، سين ڊياگو، ڪيليفورنيا |- |[[تيونس]]<ref name="MEX" /> | <small>انٽرڪنٽينينٽل پريزيڊنٽ مونٽيرئ ۽ سان پيڊرو گارزا گارسيا، نيوو ليون</small> | ريادوس ٽريننگ سينٽر، سينٽياگو، نيوو ليون، [[ميڪسيڪو]] |- |'''[[ترڪي]]'''<ref name="TUR">{{Cite web |last=Sarigul |first=Emre |date=April 4, 2026 |title=Turkish National Team Confirms 2026 World Cup Camp in Arizona: Logistics and Ticket Fever Take Center Stage |url=https://turkish-football.com/turkish-national-team-confirms-2026-world-cup-camp-in-arizona-logistics-and-ticket-fever-take-center-stage/ |access-date=April 14, 2026 |website=Turkish Football }}</ref> | <small>ڪورٽ يارڊ ميسا، رگلي ويل ويسٽ، [[ايريزونا]]،</small> [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|<small>آمريڪا</small>]] | ايريزونا ايٿليٽڪ گرائونڊز، [[ميسا، ايريزونا|ميسا]]، [[ايريزونا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|'''آمريڪا''']]<ref name="UCI">{{Cite web |last=Tenorio |first=Paul |date=November 19, 2025 |title=USMNT's 2026 slate takes shape: World Cup sendoff in Chicago, March friendlies booked |url=https://www.nytimes.com/athletic/6820796/2025/11/19/usmnt-2026-schedule-world-cup/ |access-date=November 19, 2025 |website=The Athletic }}</ref> | ميريٽ ارون اسپيڪٽرم، ارون، [[ڪيليفورنيا]] | اورينج ڪائونٽي گريٽ پارڪ، ارون، [[ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |[[يوراگوائي|'''يوراگوئي''']]<ref name="URU">{{Cite web |author=Selección Uruguaya |date=January 14, 2026 |title=FIFA confirmó nuestra base operativa en la Copa Mundial: Playa del Carmen |url=https://x.com/Uruguay/status/2011544677359763967/ |access-date=January 14, 2026 |website=X |language=es-URU}}</ref> | ماياڪوبا، پليا ڊيل ڪارمين، ڪوئنٽانا رو، [[ميڪسيڪو]] | <small>ماياڪوبا ٽريننگ سينٽر، پليا ڊيل ڪارمين، ڪوئنٽانا رو</small> |- |'''[[ازبڪستان]]''' <ref name="UZB">{{Cite web |last=Razzakov |first=Shuhrat |date=March 3, 2026 |title=Uzbekistan is preparing for major challenges at the World Cup from Atlanta |url=https://zamin.uz/en/sport/193208-uzbekistan-is-preparing-for-major-challenges-at-the-world-cup-from-atlanta.html |access-date=March 3, 2026 |website=Zamin |language=en-UZB}}</ref> | ميريٽ اٽلانٽا بڪ هيڊ، [[ائٽلانٽا|اٽلانٽا]]، جارجيا | <small>اٽلانٽا يونائيٽيڊ ٽريننگ سينٽر، ماريٽا، جارجيا</small> |- |} === اسڪواڊ === ٽورنامينٽ لاءِ پنهنجي آخري اسڪواڊ جمع ڪرائڻ کان اڳ، ٽيمن ٽورنامينٽ کان هڪ مهينو اڳ 35 کان 55 رانديگرن جي هڪ عارضي اسڪواڊ جو نالو ڏنو. ٽيمن کي 2 جون تائين پنهنجي آخري اسڪواڊ جو نالو ڏيڻ جي ضرورت هئي. جيڪڏهن ڪو رانديگر زخمي يا سخت بيمار ٿي پوي ٿو ته جيئن ٽورنامينٽ ۾ شرڪت کي روڪي سگهجي، ته ان کي ٽيم جي پهرين ميچ کان 24 ڪلاڪ اڳ تائين عارضي اسڪواڊ مان ڪنهن ٻئي رانديگر سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. جڏهن ته، ٽورنامينٽ دوران ڪنهن به وقت زخمي يا بيمار گول ڪيپر کي عارضي اسڪواڊ مان ڪنهن ٻئي گول ڪيپر سان تبديل ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/squad-lists-number-date |title=When are World Cup squads named, and how many players will feature? |publisher=[[FIFA]] |date=May 6, 2026 |access-date=May 7, 2026}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:فيفا ورلڊ ڪپ، 2026ع]] [[زمرو:فيفا ورلڊ ڪپ ٽورنامينٽ|2026]] [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جا مقابلا]] [[زمرو:شيڊول ٿيل ايسوسيئيشن فٽبال مقابلا]] [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جا بين الاقوامي مقابلا]] [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن]] [[زمرو:2026 مردن جي بين الاقوامي ايسوسيئيشن فٽبال ۾|ورلڊ ڪپ]] [[زمرو:2026 آمريڪي مردن جي فٽبال ۾]] [[زمرو:2026 ڪينيڊين فٽبال ۾]] [[زمرو:2025–26 ميڪسيڪو فٽبال ۾]] [[زمرو:ميڪسيڪو–آمريڪا راندين جا لاڳاپا]] [[زمرو:ڪينيڊا جي ميزباني هيٺ مردن جا بين الاقوامي ايسوسيئيشن فٽبال مقابلا|2026]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي ميزباني هيٺ مردن جا بين الاقوامي ايسوسيئيشن فٽبال مقابلا|2026]] [[زمرو:آمريڪا جي ميزباني هيٺ مردن جا بين الاقوامي ايسوسيئيشن فٽبال مقابلا|2026]] [[زمرو:جون 2026ع ۾ اتر آمريڪا ۾ راندين جا مقابلا]] [[زمرو:جولاءِ 2026 اتر آمريڪا ۾ راندين جا مقابلا]] [[زمرو:2026 جي ايران جنگ کان متاثر ٿيندڙ راندين جا واقعا]] [[File:2026 world cup qualification map.svg|thumb|400x400px|<!--Do not remove the World Cup qualification map.-->{{Legend|#0000ff|Team qualified}}{{Legend|#ffcc00|Team eliminated}}{{Legend|#000000|Team withdrew or suspended}}{{Legend|#cccccc|Not a FIFA member}}]] r6wrk10en3u1tzqriols0w8xwasha0b 384308 384307 2026-06-11T10:11:55Z Ibne maryam 17680 /* ٽيم بيس ڪيمپس */ 384308 wikitext text/x-wiki {{Short description|International men's soccer tournament in North America}} {{Redirect|2026 World Cup|other competitions of that name|2026 World Cup (disambiguation)}} {{Protection padlock|small=yes}} {{Use American English|date=May 2024}} {{Infobox cricket tournament | year = 2026 | tourney_name = FIFA World Cup | other_titles = {{ubl|FIFA World Cup 26|Copa Mundial de la FIFA 2026|Coupe du Monde de la FIFA 2026}} | image = 2026 FIFA World Cup emblem.svg | size = 250x250px | alt = Emblem of the 2026 FIFA World Cup, showing numbers "2" (top) and "6" (bottom) overlayed by the World Cup trophy <!--Do not add flags to country parameters as per WP:INFOBOXFLAG.--> | country = Canada | country2 = Mexico | country3 = United States | dates = June 11 – July 19 | num_teams = 48 | confederations = 6 | venues = 16 | cities = 16 | champion = | count = | second = | third = | fourth = | matches = <!--{{#invoke:Goalscorers|matches|2026 FIFA World Cup}}--> | goals = <!--{{#invoke:Goalscorers|goals|2026 FIFA World Cup}}--> | attendance = <!--{{#invoke:Football attendance summation|main|groups=A-L}}--> | top_scorer = <!--{{#invoke:Goalscorers|topscorer|2026 FIFA World Cup}}--> | player = | goalkeeper = | young_player = | fair_play = | prevseason = [[2022 FIFA World Cup|2022]] | nextseason = ''[[2030 FIFA World Cup|2030]]'' | updated = }} [[File:Vista aérea del Estadio Azteca - 2026 - 02.jpg|thumb| |[[ميڪسيڪو]] ۾ اسٽاڊيو ايزٽيڪا فٽبال اسٽيڊيم، [[ميڪسيڪو شهر]]]] '''2026ع فيفا ورلڊ ڪپ''' (Fifa World Cup 2026) فيفا ورلڊ ڪپ جو 23هون ايڊيشن هوندو، جيڪو چار سالن ۾ ٿيندڙ بين الاقوامي مردن جي [[ايسوسيئيشن فٽبال]] چيمپئن شپ آهي جنهن ۾ [[ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن|فيفا]] جي ميمبر ايسوسيئيشن جي قومي ٽيمون حصو وٺنديون آهن. هي ٽورنامينٽ 11 جون، 2026ع کان 19 جولاءِ، 2026ع تائين ٿيندو.<ref name="Schedule">{{حوالو ويب|date=February 4, 2024|quote=February 4, 2024|archivedate=February 5, 2024}}</ref> ان جي ميزباني گڏيل طور تي اتر آمريڪا جا 16 شهر ڪندا ([[آمريڪا]] ۾ 11، [[ميڪسيڪو]] ۾ 3 ۽ [[ڪينيڊا]] ۾ 2). هي ٽورنامينٽ پهريون فيفا ورلڊ ڪپ هوندو جيڪو ٽن ملڪن جي ميزباني ۾ هوندو ۽ جنهن ۾ پهرين ڀيرا 48 ٽيمون شامل هونديون (سال 2022ع ۾ 32 ٽيمون هيون). [[ماسڪو]] ۾ 68هين فيفا ڪانگريس ۾ آخري ووٽنگ دوران ٽن اتر آمريڪي ملڪن جي "يونائيٽيڊ 2026" جي بولي [[مراڪش]] جي مخالف بولي کي شڪست ڏني. اهو سال 2002ع کان پوءِ پهريون مردن جو فٽبال ورلڊ ڪپ هوندو جيڪو هڪ کان وڌيڪ ملڪن پاران گڏيل طور تي ميزباني ڪيو ويندو. سال 1970ع ۽ 1986ع جي ٽورنامينٽ جي پنهنجي ماضي جي ميزباني سان، ميڪسيڪو پهريون ملڪ بڻجي ويندو جيڪو ٽي ڀيرا مردن جي ورلڊ ڪپ جي ميزباني يا گڏيل ميزباني ڪندو. آمريڪا اڳ ۾ سال 1994ع ۾ مردن جي فٽبال ورلڊ ڪپ جي ميزباني ڪئي هئي. ان جي ابتڙ، ڪينيڊا ۾ اهو پهريون ڀيرو هوندو ته ملڪ مردن جي ٽورنامينٽ جي ميزباني يا گڏيل ميزباني ڪندو. [[قطر]] ۾ سال 2022ع ورلڊ ڪپ نومبر ۽ ڊسمبر ۾ منفرد طور تي منعقد ٿيڻ کان پوءِ هي تقريب پنهنجي روايتي [[اتريون اڌ گول|اتر اڌ گول]] جي اونهاري جي شيڊول ڏانهن موٽندي. ميزبان ملڪن جي حيثيت سان، ڪينيڊا، ميڪسيڪو ۽ آمريڪا سڀ ئي فائنل رائونڊ لاء پاڻمرادو قابليت حاصل ڪري ورتا آهن. [[ڪيپ ورڊي|ڪيپ وردي]]، [[ڪوراساؤ]]، [[اردن]] ۽ [[ازبڪستان]] سڀئي ورلڊ ڪپ جي فائنل رائونڊ ۾ پهرين ڀيرا ڪواليفائي ڪيا آهن ۽ حصو وٺندا. [[ارجنٽائن]] دفاعي چيمپيئن آهي، جنهن سال 2022ع ۾ پنهنجو ٽيون ورلڊ ڪپ ٽائيٽل کٽيو هو. ==فارميٽ ۽ توسيع== ٽورنامينٽ کي وڌائڻ جو خيال 2013 جي شروعات ۾ ان وقت جي يوئيفا صدر مشيل پلاٽيني پاران ۽ 2016 ۾ فيفا صدر گياني انفنٽينو پاران پڻ تجويز ڪيو ويو هو. تجويز جي مخالفن دليل ڏنو ته کيڏيل ميچن جو تعداد اڳ ۾ ئي ناقابل قبول سطح تي هو ته توسيع ميچن جي معيار کي خراب ڪندي ۽ اهو فيصلو راندين جي خدشن جي بدران سياسي بنيادن تي ڪيو ويو. انفنٽينو تي الزام لڳايو ته هو پنهنجي چونڊ کٽڻ لاءِ ورلڊ ڪپ ۾ وڌيڪ ملڪن کي آڻڻ جو واعدو استعمال ڪري رهيو آهي. هن ايڊيشن سان شروع ڪندي فيفا ورلڊ ڪپ 48 ٽيمن تائين وڌايو ويو (گذريل ست ٽورنامينٽ جي مقابلي ۾ 16 ٽيمن جو اضافو). ٽيمن کي چار ٽيمن جي ٻارهن گروپن ۾ ورهايو ويندو. هر گروپ ۾ مٿين ٻن ٽيمن سان ۽ اٺ بهترين ٽئين نمبر تي ايندڙ ٽيمون 32 جي نئين دور (round) ۾ ترقي ڪنديون. جيئن 14 مارچ 2023 تي فيفا ڪائونسل پاران منظور ڪيو ويو. هي پهرين توسيع ٿيڻ لاءِ ۽ 1998 کان وٺي فارميٽ ۾ تبديلي لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي. کيڏيل ميچن جو ڪُل تعداد 64 کان وڌي 104 ٿي ويندو ۽ آخري چئن تائين پهچڻ وارين ٽيمن پاران کيڏيل ميچن جو تعداد ست کان وڌي اٺ ٿي ويندو. ٽورنامينٽ 39 ڏينهن تائين هلندو (2014 ۽ 2018 جي ​​ٽورنامينٽ جي 32 ڏينهن کان وڌي). هر ٽيم اڃا تائين ٽي گروپ ميچ کيڏندي. فائنل اسڪواڊ ۾ شامل رانديگرن لاءِ ڪلب سطح تي آخري ميچ جو ڏينهن 24 مئي 2026 آهي. ڪلبن کي , 30 مئي تائين ڪانٽينينٽل ڪلب مقابلي جي فائنل ۾ حصو وٺندڙ رانديگرن کي استثنا سان, 25 مئي تائين پنهنجن رانديگرن کي آزاد ڪرڻو پوندو. 56 ڏينهن (گڏيل آرام، رليز ۽ ٽورنامينٽ جي دورن جا) 2010، 2014 ۽ 2018 جي ​​ٽورنامينٽ وانگر ئي رهندا. ===ٻيا توسيع فارميٽ ڳوليا ويا=== 48 ٽيمن تائين توسيع اڳ ۾ ئي 10 جنوري 2017 تي منظور ڪئي وئي هئي، جڏهن شروعاتي طور تي اهو فيصلو ڪيو ويو هو ته ٽورنامينٽ ۾ 3 ٽيمن جا 16 گروپ ۽ ڪل 80 ميچ شامل هوندا، هر گروپ جون مٿيون ٻه ٽيمون 32 جي رائونڊ ۾ اڳتي وڌنديون. هن بعد ۾ تبديل ٿيل فارميٽ تحت، هر ٽيم جي ميچن جو وڌ ۾ وڌ تعداد ست رهي ها، پر هر ٽيم اڳ جي ڀيٽ ۾ هڪ گهٽ گروپ ميچ کيڏي ها. ٽورنامينٽ اڃا تائين 32 ڏينهن اندر مڪمل ٿي چڪو هوندو. هي فارميٽ شروعاتي طور تي ٽن ٻين تجويزن، 40 کان 48 ٽيمن تائين، 76 کان 88 ميچن تائين ۽ هر ٽيم جي هڪ کان چار گهٽ ۾ گهٽ ميچن تائين, تي چونڊيو ويو هو. هن فارميٽ جي نقادن دليل ڏنو ته ٽن ٽيمن جي گروپن جي استعمال سان ٻن ٽيمن جي ترقي سان ٽيمن جي وچ ۾ سازش جو خطرو تمام گهڻو وڌي ويو. هن فيفا کي تجويز ڪيو ته گروپ اسٽيج ۾ ڊرا کي روڪڻ لاءِ پينلٽي شوٽ آئوٽ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جيتوڻيڪ تڏهن به ڪجهه سازش جو خطرو برقرار رهندو ۽ هڪ امڪان پيدا ٿيندو ته ٽيمون جان بوجھ ڪري ڪنهن حریف کي ختم ڪرڻ لاءِ شوٽ آئوٽ وڃائي ڇڏين. ==شيڊول== '''خميس: 11 جون، 2026:''' # {{پرچم|ميڪسيڪو}} بمقابلہ [[ڏکڻ آفريڪا]]'''[[ڏکڻ آفريڪا]]''' (1:00 وڳي UTC−6، [[اسٽاديو ازٽيڪا]]، [[ميڪسيڪو سٽي]]، ريفري: ولٽن سمپائيو، [[برازيل]]) # '''[[ڏکڻ ڪوريا]]''' بمقابلہ [[چيڪ ريپبلڪ]]'''[[چيڪ ريپبلڪ]]''' (8:00 وڳي UTC−6، [[اسٽاديو اڪرون]]، [[زاپوپان]]، ريفري: امين محمد عمر، [[مصر]]) '''جمعو: 12 جون، 2026:''' # {{پرچم|ڪينيڊا}} بمقابلہ [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|'''بوسنيا ۽ هرزيگووينا''']] (3:00 وڳي UTC−4، بي ايم او فيلڊ، [[ٽورنٽو]]، ريفري: فيڪنڊو ٽيلو، [[ارجنٽائن]]) '''ڇنڇر: 13 جون 2026ع:''' # {{flag|Haiti}} بمقابلہ {{پرچم|اسڪاٽلينڊ}} (گروپ سي - بوسٽن اسٽيڊيم، [[آمريڪا]] # {{پرچم|آسٽريليا}} بمقابلہ {{پرچم|ترڪي}} (گروپ ڊي - بي سي پليس وينڪوور، [[ڪينيڊا]] # {{پرچم|برازيل}} بمقابلہ {{پرچم|مراڪش}} (گروپ سي - نيو يارڪ نيو جرسي اسٽيڊيم) # {{پرچم|قطر}} بمقابلہ {{پرچم|سوئٽزرلينڊ}} (گروپ بي - سان فرانسسڪو بي ايريا اسٽيڊيم) '''آچر، 14 جون 2026ع''': # {{پرچم|آئيوري ڪوسٽ}} بمقابلہ {{پرچم|ايڪواڊور}}(گروپ اي - فلاڊيلفيا اسٽيڊيم) # {{پرچم|جرمني}} بمقابلہ {{flagicon|Curaçao}} [[ڪيوريسو]] (گروپ اي - هوسٽن اسٽيڊيم) # {{flag|Netherlands}} بمقابلہ {{پرچم|جاپان}} (گروپ ايف - ڊلاس اسٽيڊيم) # {{پرچم|سويڊن}} بمقابلہ {{flag|Tunisia}} (گروپ ايف - ايسٽاڊيو مونٽيري) '''سومر، 15 جون 2026ع''': # '''[[سعودي عرب]]''' بمقابلہ {{flagicon|Uruguay}} [[يوراگوئي]] (گروپ ايڇ – ميامي اسٽيڊيم) # {{پرچم|اسپين}} بمقابلہ [[ڪيپ ورڊي]]'''[[ڪيپ ورڊي]]''' (گروپ ايڇ – اٽلانٽا اسٽيڊيم) # {{پرچم|ايران}} بمقابلہ {{پرچم|نيوزي لينڊ}} (گروپ جي – لاس اينجلس اسٽيڊيم) # {{پرچم|بيلجيم}} بمقابلہ {{پرچم|مصر}} (گروپ جي – سياٽل اسٽيڊيم '''اڱارو، 16 جون 2026ع''': # {{پرچم|فرانس}} بمقابلہ {{پرچم|سينيگال}} (گروپ I – نيو يارڪ نيو جرسي اسٽيڊيم) # {{پرچم|عراق}} بمقابلہ {{پرچم|ناروي}} (گروپ I – بوسٽن اسٽيڊيم) # {{پرچم|ارجنٽائن}} بمقابلہ {{پرچم|الجزائر}} (گروپ جي – ڪنساس سٽي اسٽيڊيم) # {{پرچم|آسٽريا}} بمقابلہ {{پرچم|اردن}} (گروپ جي – سان فرانسسڪو بي ايريا اسٽيڊيم) '''اربع، 17 جون 2026ع''': # {{پرچم|گھانا}} بمقابلہ {{flag|Panama}} (گروپ ايل – ٽورانٽو اسٽيڊيم) # {{پرچم|انگلينڊ}} بمقابلہ {{پرچم|ڪروشيا}} (گروپ ايل – ڊيلاس اسٽيڊيم) # {{پرچم|پرتگال}} بمقابلہ [[جمهوريا ڪانگو]]'''[[جمهوريا ڪانگو]]''' (گروپ ڪي – هوسٽن اسٽيڊيم) # {{پرچم|ازبڪستان}} بمقابلہ {{پرچم|ڪولمبيا}} (گروپ ڪي – ميڪسيڪو سٽي اسٽيڊيم) 18 جون، 2026: # 12:00 وڳي UTC−4 * چيڪ ريپبلڪ بمقابلہ ڏکڻ آفريڪا. * مرسڊيز بينز اسٽيڊيم، اٽلانٽا. # 18 جون، 2026 * 7:00 وڳي UTC-6 * ميڪسيڪو بمقابله ڏکڻ ڪوريا. * اسٽيڊيو اڪرون، زپوپان. # جون 24، 2026 # 7:00 پي ايم UTC-6 * چيڪ ريپبلڪ بمقابله ميڪسيڪو. * Estadio Azteca، ميڪسيڪو سٽي. # جون 24، 2026 * 7:00 پي ايم UTC-6 * ڏکڻ آفريڪا بمقابله ڏکڻ ڪوريا. اسٽيڊيو BBVA، گادالپ. ==ٽيمون== "يونائيٽيڊ بڊ" جا عملدارن جو چوڻ آهي ته ٽنهي ميزبان ملڪن کي خودڪار داخلا ڏني ويندي.<ref name="bid_cities">{{Cite web |title=United 2026 bid book |url=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |publisher=united2026.com |access-date=April 30, 2018 |archive-date=September 15, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210915131958/https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |url-status=live}}</ref> <small>31</small> آگسٽ <small>2022</small>ع تي، فيفا جو صدر گياني انفنٽينو تصديق ڪئي ته اتر آمريڪا جي فٽبال فيڊريشن، ڪنڪاڪئف (<small>CONCACAF</small>) جون ميمبر 6 ٽيمون ورلڊ ڪپ لاءِ قابليت حاصل ڪنديون، جن ۾ امريڪا، ڪينيڊا ۽ ميڪسيڪو خودڪار طور سان ميزبان طور قابليت حاصل ڪندا.<ref>{{cite web |url=https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026 |title=Presidente de la FIFA confirma cantidad de plazas de Concacaf para el Mundial de 2026 |language=es |website=ESPN Deportes |date=August 31, 2022 |access-date=October 18, 2022 |archive-date=September 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922004259/https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last=Vargas |first=Dinia |date=August 31, 2022 |title=Infantino anuncia cuántos cupos tendrá la Concacaf para el Mundial de 2026 |url=https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220831205624/https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/ |archive-date=August 31, 2022 |access-date=October 18, 2022 |website=CRHoy.com |language=es}}</ref> هن جي تصديق <small>14</small> فيبروري <small>2023</small>ع تي فيفا جي ڪونسل پاران ڪئي وئي.<ref>{{cite news |url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football |title=FIFA Council highlights record breaking revenue in football |publisher=[[FIFA]] |date=February 14, 2023 |access-date=February 14, 2023 |archive-date=February 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230214163245/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football |url-status=live}}</ref><ref name=":0">{{cite news |url=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/ |title=FIFA confirms U.S., Mexico, Canada automatically in '26 World Cup |work=[[Reuters]] |date=February 14, 2023|access-date=February 14, 2023|archive-date=February 15, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215070258/https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/|url-status=live}}</ref> <small>67</small>هين فيفا ڪانگريس کان فوري طور تي، فيفا ڪائونسل [[بحرين]] جي شهر [[منامه|مناما]] ۾ هڪ اجلاس ۾ سلاٽ مختص ڪرڻ جي منظوري ڏني.<ref>{{cite web |date=March 30, 2017 |title=World Cup 2026: Fifa reveals allocation for 48-team tournament |url=https://www.bbc.com/sport/football/39448474 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170330224520/http://www.bbc.com/sport/football/39448474 |archive-date=March 30, 2017 |publisher=BBC}}</ref> ان ۾ هڪ پلي آف ٽورنامينٽ شامل هو جنهن ۾ ڇهه ٽيمون شامل هيون ته جيئن آخري ٻن فيفا ورلڊ ڪپ جڳهن جو فيصلو ڪري سگهن.<ref name="fifa_council">{{Cite web |date=May 9, 2017 |title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup |url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html |archive-date=June 18, 2017 |publisher=FIFA}}</ref> پلي آف ۾ ڇهن ٽيمن ۾ يورپي فيڊريشن (<small>UEFA</small>) کان سواءِ هر ڪنفيڊريشن مان هڪ ٽيم شامل هئي ۽ ميزبان ملڪن جي ڪنڪاڪئف ڪنفيڊريشن (<small>CONCACAF</small>) مان هڪ اضافي ٽيم شامل هئي. ٽيمن مان ٻن کي عالمي درجه بندي جي بنياد تي ڌار ڪيو ويو ۽ انهن ٻن فيفا ورلڊ ڪپ برٿ لاءِ چئن غير سيڊڊ ٽيمن جي وچ ۾ ٻن ناڪ آئوٽ ميچن جي فاتحن سان کيڏيو. چار ميچن جو ٽورنامينٽ ميڪسيڪو ۾ کيڏيو ويو، جيڪو ميزبان ملڪن مان هڪ آهي<ref name="slot">{{cite web |date=March 30, 2017 |title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup |url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254 |access-date=August 5, 2022 |publisher=FIFA |archive-date=June 19, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220619161123/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254 |url-status=live}}</ref> ۽ ان کي فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ ٽيسٽ ايونٽ طور پڻ استعمال ڪيو ويو. سلاٽ مختص ڪرڻ جي تصديق سان او ايف سي کي پهريون ڀيرو فائنل ٽورنامينٽ ۾ هڪ ضمانتي جاءِ ملي: سال <small>2026</small>ع فيفا ورلڊ ڪپ پهريون ٽورنامينٽ هوندو جنهن ۾ سڀني ڇهين ڪنفيڊريشنن کي گهٽ ۾ گهٽ هڪ ضمانتي جاءِ ملي هوندي ۽ <small>2010</small>ع جي ايڊيشن کان پوءِ پهريون ڀيرو جنهن ۾ سڀني ڪنفيڊريشنن وٽ هڪ ٽيم ورلڊ ڪپ فائنل لاءِ قابليت حاصل ڪئي آهي.<ref name="slot" /> <small>48</small> قابليت رکندڙ ٽيمن مان، <small>2022</small>-<small>2025</small>ع جي ايڊيشن ۾ پڻ نظر آيا، جن ۾ نمايان شامل آهن: * [[ڪيپ ورڊي]]، [[ڪوراساؤ]]، [[اردن]] ۽ [[ازبڪستان]] سڀئي ورلڊ ڪپ ۾ پنهنجون ڊيبيو ڪندا.<ref>{{cite web |date=October 13, 2025 |title=Cabo Verde seal historic World Cup qualification |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/cabo-verde-qualify |access-date=October 14, 2025 |publisher=FIFA}}</ref><ref name=":2">{{cite news |last=Wilson |first=Jonathan |title=Curaçao complete fairytale with battling draw in Jamaica to qualify for World Cup |url=https://www.theguardian.com/football/2025/nov/19/curacao-complete-fairytale-with-battling-draw-in-jamaica-to-qualify-for-world-cup |access-date=November 19, 2025 |work=The Guardian}}</ref><ref>{{Cite news |last=Millar |first=Colin |date=June 5, 2025 |title=Uzbekistan, Jordan qualify for World Cup for first time |url=https://www.nytimes.com/athletic/6229851/2025/06/05/uzbekistan-world-cup-qualification-2026/ |access-date=November 19, 2025 |department=[[The Athletic]] |work=[[The New York Times]] |issn=0362-4331}}</ref> * [[قطر]] پهريون ڀيرو قابليت ذريعي ٽورنامينٽ ۾ پهتو، ڇاڪاڻ ته ان جو واحد پوئين ظهور <small>2022</small>ع ۾ ميزبان طور هو.<ref>{{cite web |date=October 14, 2025 |title=Qatar and Saudi Arabia qualify for 2026 World Cup |url=https://global.espn.com/football/story/_/id/46597037/qatar-saudi-arabia-qualify-2026-fifa-world-cup|access-date=October 15, 2025 |website=ESPN |agency=Associated Press}}</ref> * [[جمهوريا ڪانگو|جمهوري جمهوريه ڪانگو]] ۽ [[هيٽي]] <small>1974</small>ع ۾ پنهنجي واحد پوئين ٽورنامينٽ ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ ٽورنامينٽ ۾ واپس آيا.<ref name=":2" /><ref>{{cite web |last=Williams |first=Ian |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cn43qqy9z8xo |title=Tuanzebe sends DR Congo back to World Cup after 52 years |date=March 31, 2026 |access-date=March 31, 2026 |website=BBC Sport}}</ref> * [[عراق]] <small>1986</small>ع ۾ پنهنجي واحد پوئين ٽورنامينٽ ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ ٽورنامينٽ ۾ واپس آيا.<ref>{{cite web |last=Luckings |first=Steve |url=https://www.thenationalnews.com/sport/2026/04/01/iraq-beat-bolivia-to-qualify-for-2026-fifa-world-cup/ |title=Iraq beat Bolivia to qualify for 2026 Fifa World Cup |date=March 31, 2026 |access-date=March 31, 2026 |website=The National News}}</ref> * [[آسٽريا]]، [[ناروي]] ۽ [[اسڪاٽلينڊ]] آخري ڀيرو <small>1998</small>ع ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ ٽورنامينٽ ۾ واپس آيا.<ref>{{Cite news |date=November 16, 2025 |title=Norway Qualifies for 2026 World Cup and Sends Italy To Dreaded Playoff |url=https://www.foxsports.com/stories/soccer/norway-qualifies-2026-world-cup-sends-italy-dreaded-playoff |access-date=November 16, 2025 |work=Fox Sports}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/uefa-qualifiers-review-matchday-10-november-18 |title=Austria, Belgium, Scotland, Spain and Swiss reach World Cup |publisher=FIFA|access-date=November 19, 2025}}</ref> * [[ترڪي]] <small>2002</small>ع ۾ ٽئين نمبر تي رهڻ کان پوءِ پهريون ڀيرو قابليت حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/02a3-2047a70882b5-871b4ed13110-1000--kosovo-0-1-turkiye-highlights-turkiye-qualify-for-2026-world/ |title=Kosovo 0–1 Türkiye highlights: Türkiye qualify for 2026 World Cup finals after play-off win |date=March 31, 2026 |access-date=March 31, 2026 |publisher=UEFA}}</ref> * [[چيڪ جمهوريا|چيڪ ريپبلڪ]] <small>2006</small>ع کان پوءِ پهريون ڀيرو قابليت حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/02a3-2047bcf476d8-369543fe9786-1000--czechia-2-2-denmark-highlights-3-1-on-pens-czechia-book-202/ |title=Czechia 2–2 Denmark highlights (3–1 on pens): Czechia book 2026 World Cup spot with play-off final win |date=March 31, 2026 |access-date=March 31, 2026 |publisher=UEFA}}</ref> * [[نيوزيلينڊ|نيوزي لينڊ]]، [[پيراگوئي]] ۽ [[ڏکڻ آفريڪا]] (<small>2010</small>ع ورلڊ ڪپ جو ميزبان) سال <small>2010</small>ع ۾ آخري ڀيرو حصو وٺڻ کان پوءِ واپس آيا.<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/south-africa-qualify |title=The Boys are back in town |publisher=FIFA|access-date=November 19, 2025 |date=October 14, 2025}}</ref> ڏکڻ آفريڪا <small>2002</small>ع کان پوءِ پنهنجي پهرين ڪامياب قابليت مهم حاصل ڪئي جڏهن ته نيوزيلينڊ قابليت حاصل ڪرڻ واري سڀ کان گهٽ درجه بندي واري ٽيم آهي، <small>85</small>هين نمبر تي آهي.<ref>{{Cite news |last=Bailey |first=Michael |date=March 30, 2026 |title=The odds are stacked against New Zealand, the World Cup's lowest-ranked team. But they are chasing history |url=https://www.nytimes.com/athletic/7157317/2026/03/30/new-zealand-world-cup/ |access-date=April 9, 2026 |department=[[The Athletic]] |work=[[The New York Times]]}}</ref> * [[الجزائر|الجيريا]]، [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسنيا ۽ هرزيگوينا]] ۽ [[آئيوري ڪوسٽ]] <small>2014</small>ع کان پوءِ پهريون ڀيرو ڪواليفائي ڪيو. بوسنيا <small>2014</small>ع جي ورلڊ ڪپ کان پوءِ ڪنهن وڏي ٽورنامينٽ لاءِ پنهنجو پهريون ڪامياب قابليت وارو عمل حاصل ڪيو. * [[ڪولمبيا]]، [[مصر]]، [[پاناما]] ۽ [[سويڊن]] <small>2022</small>ع ۾ پوئين ٽورنامينٽ وڃائڻ کان پوءِ واپس آيا. ان کان علاوه، چار ڀيرا چيمپيئن [[اٽلي]] يورپي پلي آف فائنل ۾ [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسنيا ۽ هرزيگوينا]] کان پينلٽيز تي شڪست کائڻ کان پوءِ ٻاهر نڪتو لڳاتار ٽن ورلڊ ڪپن کان محروم ٿيندڙ پهريون اڳوڻو چيمپيئن بڻجي ويو.<ref>{{cite web |last=Bandini |first=Nicky |url=https://www.theguardian.com/football/2026/mar/31/bosnia-herzegovina-italy-world-cup-2026-qualifying-playoff-match-report |title=Italy miss out on World Cup again after Bosnia and Herzegovina's shootout triumph |date=March 31, 2026 |access-date=April 3, 2026 |website=The Guardian}}</ref> سال <small>2018</small>ع ۽ <small>2022</small>ع وانگر, اٽلي واحد اڳوڻو چيمپيئن هو، جيڪا قابليت حاصل نه ڪري سگهيو. [[ڪوسٽا ريڪا]] <small>2010</small>ع کان پوءِ پهريون ڀيرو قابليت حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام ٿيو. جڏهن ته [[ڪيمرون]]، [[ڊينمارڪ]]، [[پولينڊ]]، [[سربيا]] ۽ [[ويلز]] (جيڪي سڀ <small>2022</small>ع ۾ قابليت حاصل ڪئي) پڻ سال <small>2026</small>ع جي ٽورنامينٽ لاءِ قابليت حاصل نه ڪري سگهيا.<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/teams-eliminated-on-the-road-to-fifa-world-cup-26 |title=Eliminated teams in FIFA World Cup 2026 qualifying |publisher=FIFA |date=March 26, 2025 |access-date=May 21, 2026}}</ref> ٽيمون جيڪي قابليت حاصل ڪيون، علائقي جي لحاظ کان ترتيب ڏنل: '''ايشيا فٽبال ڪنفيڊريشن''' (<small>AFC</small>): * {{flag|Australia}} * {{flag|Iran}} * {{flag|Iraq}} * {{flag|Japan}} * {{flag|Jordan}} * {{flag|Qatar}} * {{پرچم|ڏکڻ ڪوريا}} * [[سعودي عرب]] * {{flag|Uzbekistan}} (پهرين ڀيرا) '''آفريقي فٽبال ڪنفيڊريشن:''' (CAF) * {{flag|Algeria}} * {{flag|Egypt}} * {{flag|Tunisia}} * {{flag|Morocco}} * {{flag|Senegal}} * {{flag|Ghana}} * {{flag|Ivory Coast}} * [[ڪيپ ورڊي|ڪيپ وردي]] (<small>پهرين ڀيرا</small>) * [[جمهوريا ڪانگو|جمهوري جمهوريه ڪانگو]] * [[ڏکڻ آفريڪا]] '''اتر ۽ وچ آمريڪا فٽبال ڪنفيڊريشن:''' (<small>CONCACAF</small>) * {{پرچم|ڪينيڊا}} (<small>شریک ميزبان</small>) * [[ڪوراساؤ]] (<small>پهريون ڀيرو</small>) * {{پرچم|ميڪسيڪو}} (<small>شریک ميزبان</small>) * {{پرچم|آمريڪا}} (<small>شریک ميزبان</small>) * {{flag|Panama}} * {{flag|Haiti}} '''ڏکڻ آمريڪا ('''<small>CONMEBOL)</small> * {{flag|Argentina}} * {{flag|Brazil}} * {{flag|Colombia}} * {{flag|Ecuador}} * {{flag|Paraguay}} * {{flagicon|Uruguay}} [[يوراگوئي]] '''اوشيانا فٽبال ڪنفيڊريشن:''' (<small>OFC</small>) * {{flag|New Zealand}} '''يورپ:''' (<small>UEFA</small>) * {{flag|England}} * {{flag|Austria}} * {{flag|Belgium}} * [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا]] * {{flag|Croatia}} * {{flag|France}} * {{flag|Netherlands}} * {{flag|Norway}} * {{flag|Germany}} * {{flag|Scotland}} * {{flag|Sweden}} * {{flag|Switzerland}} * {{flag|Spain}} * {{flag|Turkey}} * [[چيڪ جمهوريا|چيڪ ريپبلڪ]] ===ڊرا (Draw)=== ڊرا 5 ڊسمبر 2025ع تي [[واشنگٽن، ڊي سي|واشنگٽن ڊي سي]] ۾ ڪينيڊي سينٽر ۾ منعقد ٿيو. ڊرا جي تقريب فيفا پاران پهرين پيش ڪرڻ سان شروع ٿي. ڊرا جي تقريب جي شروعات فيفا پاران آمريڪا جي صدر ڊونلڊ ٽرمپ کي پهريون (۽ واحد) فيفا امن انعام پيش ڪرڻ سان ٿي.<ref name="Guardian-main">{{cite news |last1=Graham |first1=Bryan Armen |last2=Beaumont |first2=Peter |date=December 5, 2025 |title=Trump awarded inaugural Fifa peace prize at World Cup draw in Washington |url=https://www.theguardian.com/football/2025/dec/05/fifa-peace-prize-trump-world-cup-infantino |access-date=December 6, 2025 |work=The Guardian |location=London}}</ref> هڪ اهڙو انعام جنهن انساني حقن جي گروپن، تجزيه نگارن ۽ ٻين جي وچ ۾ جاچ ۽ تڪرار کي تيز ڪيو.<ref name="AJ-Analysis">{{cite news |last=Harb |first=Ali |date=December 6, 2025 |title=Infantino's 'Peace Prize' to Trump raises questions about FIFA's neutrality |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/6/infantinos-peace-prize-to-trump-raises-questions-about-fifas-neutrality |access-date=December 6, 2025 |work=Al Jazeera}}</ref><ref name="Amnesty">{{cite web |title=Global: FIFA needs to act on human rights |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2025/12/global-fifa-needs-to-act-on-human-rights/ |website=Amnesty International |date=December 4, 2025 |access-date=December 6, 2025}}</ref><ref name="NewHumanitarian" /> 48 ٽيمن کي 12 جي چئن برتنن (pots) ۾ ورهايو ويو. برتن 1 ۾ ٽي ميزبان ۽ نومبر 2025 جي فيفا مردن جي عالمي درجه بندي مان مٿين نو ٽيمون شامل هيون. برتن 2، 3، ۽ 4 ۾ درجه بندي جي مطابق باقي ٽيمون شامل هيون. يو اي ايف اي (UEFA) پلي آف جا چار فاتح ۽ انٽر ڪنفيڊريشن پلي آف جا ٻه فاتح ڊرا جي وقت معلوم نه هئا ۽ ان ڪري خودڪار طريقي سان برتن 4 ۾ مختص ڪيا ويا. 12 گروپ بي ترتيب طور تي چار برتنن مان هر هڪ مان هڪ ٽيم چونڊي ٺاهيا ويا. فيفا جو "عام اصول، جڏهن به ممڪن هجي"، اهو هو ته ڪنهن به گروپ ۾ ساڳئي ڪنفيڊريشن مان هڪ کان وڌيڪ ٽيم نه هئي. هي اصول يو اي ايف اي کانسواءِ سڀني ڪنفيڊريشنن تي لاڳو هو؛ هر گروپ کي هڪ يا ٻه يو اي ايف اي ٽيمون ان ۾ شامل ڪرڻ جي ضرورت هئي.<ref>{{cite web |url=https://inside.fifa.com/organisation/media-releases/procedures-final-draw-world-cup-2026-revealed |title=Procedures for the Final Draw for the FIFA World Cup 2026 revealed |publisher=FIFA |date=November 25, 2025 |access-date=November 25, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/2d1a1ac7bab78995/original/Draw-Procedures-for-the-FIFA-World-Cup-2026.pdf |title=Draw Procedures for the FIFA World Cup 2026 |publisher=FIFA |date=November 25, 2025 |access-date=November 25, 2025}}</ref> ٽنهي ميزبان ملڪن کي شيڊولنگ جي مقصدن لاءِ ٽن گروپن ۾ اڳ ۾ ئي مختص ڪيو ويو هو. ميڪسيڪو کي گروپ اي ۾ رکيو ويو هو ۽ ٽورنامينٽ جو افتتاحي ميچ 11 جون تي ايسٽاڊيو ازٽيڪا ۾ کيڏندا. ڪينيڊا ۽ آمريڪا کي گروپ بي ۽ ڊي ۾ ترتيب وار رکيو ويو هو. اهي ٽورنامينٽ جا ٽيون ۽ چوٿون ميچ ترتيب وار 12 جون تي کيڏندا.<ref>{{Cite news |last1=Bushnell |first1=Henry |last2=Crafton |first2=Adam |date=August 22, 2025 |title=2026 World Cup draw to be held at Kennedy Center, President Trump announces |url=https://www.nytimes.com/athletic/6569842/2025/08/22/world-cup-draw-kennedy-center-trump-infantino/ |access-date=August 22, 2025 |work=The New York Times |issn=0362-4331 |url-access=limited}}</ref> انٽر ڪنفيڊريشن پلي آف جي ٽنهي امڪاني فاتحن تي ڪنفيڊريشن جي پابندي لاڳو ڪئي وئي. فيفا اهو پڻ اعلان ڪيو ته، "مقابلي جي توازن کي يقيني بڻائڻ جي مفاد ۾"، سيمي فائنل (نڪ آئوٽ بريڪٽ جا پاسا) لاءِ ٻه الڳ الڳ رستا قائم ڪيا ويا. ان جي بنياد تي، رينڪنگ ۾ پهرين نمبر تي (اسپين) ۽ ٻئي نمبر تي (ارجنٽائن) ٽيمن کي بي ترتيب طور تي مخالف رستن ۾ گروپن ۾ ٺاهيو ويو، جيئن ٽئين نمبر تي (فرانس) ۽ چوٿين نمبر تي (انگلينڊ) ٽيمون هيون. تنهن ڪري، جيڪڏهن ٽيمن جا اهي جوڙا پنهنجا گروپ کٽي وڃن ٿا، ته اهي فائنل تائين نه ملندا، جڏهن ته چارئي سيمي فائنل تائين نه ملندا. ڊرا پوٽ 1 سان شروع ٿيو ۽ پوٽ 4 سان ختم ٿيو، هر ٽيم کي چونڊيو ويو ۽ پوءِ الفابيٽ جي لحاظ کان پهرين دستياب گروپ ۾ مختص ڪيو ويو. ميچ شيڊول جي مقصد لاءِ، پوٽ 1 ٽيمون خودڪار طريقي سان هر گروپ جي پوزيشن 1 ۾ ٺاهيا ويا. باقي پوٽس لاءِ، فيفا هڪ اڳواٽ مقرر ڪيل نمونو قائم ڪيو ته جيئن ٽيمن جي پوزيشن کي انهن جي پوٽ ۽ ان گروپ جي بنياد تي بيان ڪري سگهجي جنهن ۾ اهي ٺاهيا ويا هئا. 2026 فيفا ورلڊ ڪپ سيڊنگ.<ref name="NewHumanitarian">{{cite news |title=Asia's deadly rains, Haiti's election plan, and Trump's peace prize – Cheat sheet |url=https://www.thenewhumanitarian.org/news/2025/12/05/asia-deadly-rains-haiti-election-plan-trump-peace-prize-cheat-sheet |work=The New Humanitarian |date=December 5, 2025 |access-date=December 6, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Smith |first=David |date=December 5, 2025 |title=Trump wins his peace prize from Fifa – any chance of a VAR review? |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/dec/05/trump-peace-prize-fifa-world-cup |access-date=December 9, 2025 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> === ٽيم بيس ڪيمپس === ورلڊ ڪپ ٽورنامينٽ کان اڳ ۽ دوران رهڻ ۽ تربيت ڏيڻ لاءِ 48 قومي اسڪواڊ پاران بيس ڪيمپس استعمال ڪيا ويندا.<ref name="Team Base camps">{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/base-camps-potential-locations |title=FIFA shares potential World Cup 26 Team Base Camp locations|access-date=June 12, 2024 |website=fifa.com |date=June 12, 2024|archive-date=June 12, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612215436/https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/base-camps-potential-locations|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web |url=https://inside.fifa.com/about-fifa/organisation/news/fifa-world-cup-26-tm-expands-team-base-camp-brochure-26-new-options-added |title=FIFA World Cup 26 expands Team Base Camp brochure: 26 new options added |publisher=FIFA |date=November 21, 2024 |access-date=January 15, 2025 |archive-date=November 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241121220113/https://inside.fifa.com/about-fifa/organisation/news/fifa-world-cup-26-tm-expands-team-base-camp-brochure-26-new-options-added |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://inside.fifa.com/organisation/news/14-new-team-base-camp-options-world-cup-2026 |title=14 new Team Base Camp options added as road to 2026 continues |date=April 17, 2025 |website=inside.fifa.com|archive-date=April 17, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250417180742/https://inside.fifa.com/organisation/news/14-new-team-base-camp-options-world-cup-2026|url-status=live}}</ref> مقابلي جي جڳهن تي لاڳو ٿيندڙ نالي جي حقن جي اسپانسرز جي پابندي وانگر، ڪجهه تربيتي سهولتن جا نالا پڻ فيفا پاران تبديل ڪيا ويا.<ref>{{Cite news |date=May 26, 2026 |title=FIFA World Cup 2026™ Team Base Camp Training Sites footprint finalised |url=https://inside.fifa.com/organisation/media-releases/world-cup-2026-team-base-camps-tbc-48-nations-usa-mexico-canada |access-date=May 27, 2026 |work=[[FIFA]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Schirgi |first=Heimo |title=Team Base Camp brochure |url=https://fwc26teambasecamps.fifa.com |access-date=October 23, 2025 |website=FIFA}}</ref> {|class="wikitable sortable mw-collapsible" |+ٽيم بيس ڪيمپس جي فهرست |- !ٽيم !هوٽل !ٽريننگ سائيٽ |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|ALG|avar=fb}}<ref name="FOX4">{{Cite web |last1=Jackson |first1=Malik |date=January 21, 2026 |title=Argentina, England, Netherlands, Algeria to base 2026 World Cup camps in Kansas City metro: Sources |url=https://fox4kc.com/sports/2026-world-cup/argentina-england-netherlands-to-base-2026-world-cup-camps-in-kansas-city-metro-sources/vMxgM5ajHGE |access-date=January 25, 2026 |website=Fox4 Kansas City |last2=Kuntz |first2=Harold |last3=Holt |first3=John|orig-date=January 20, 2026}}</ref> '''[[الجزائر]]''' | <small>دي اوريڊ، لارنس، [[ڪنساس]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | <small>يونيورسٽي آف ڪنساس،<ref>{{Cite web |title=Rock Chalk Park |url=https://places.ku.edu/buildings/rock-chalk-park |access-date=January 25, 2026 |website=The University of Kansas}}</ref> لارنس، ڪنساس، آمريڪا</small> |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|ARG|avar=fb}} '''[[ارجنٽائن]]'''<ref name="KCStar">{{cite news |last1=Grathoff |first1=Pete |title=Here is when teams with a World Cup base camp in KC are expected to arrive |url=https://www.kansascity.com/sports/spt-columns-blogs/for-petes-sake/article315392606.html |access-date=April 17, 2026 |work=[[The Kansas City Star]] |date=April 13, 2026}}</ref> | <small>اوريجن ڪنساس سٽي ريور فرنٽ، [[مسوري]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | <small>اسپورٽنگ ڪي سي ٽريننگ سينٽر، ڪنساس سٽي، [[ڪنساس]]</small> |- | {{#invoke:flagg|main|unpe|AUS|avar=fb}} '''[[آسٽريليا]]'''<ref name="AUS">{{Cite web |date=February 12, 2026 |title=The Oakland Roots/Soul Training Facility Has Been Selected by the Australian National Team to Be a Base Camp Training Site Ahead of the World Cup |url=https://www.oaklandrootssc.com/news/2026/02/12/the-oakland-roots-soul-training-facility-has-been-selected-by-the-australian-national-team-to-be-a-base-camp-training-site-ahead-of-the-world-cup/ |access-date=February 12, 2026 |website=[[Oakland Roots SC]] |publisher=SportsEngine, Inc. }}</ref> | <small>ڪلئرمونٽ هوٽل ۽ اسپا، برڪلي، [[ڪيليفورنيا]]</small> | <small>اوڪلينڊ روٽس/سول ٽريننگ سهولت، الميدا، [[ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|AUT|avar=fb}} '''[[آسٽريا]]'''<ref name="AUT">{{Cite web |last=Flores |first=Pricila |date=February 4, 2026 |title=Austrian National Soccer Team Selected to Stay in Goleta, Practice at UCSB |url=https://www.noozhawk.com/austrian-national-soccer-team-selected-to-stay-in-goleta-practice-at-ucsb/ |access-date=February 4, 2026 |website=Noozhawk |orig-date=February 4, 2026}}</ref> | <small>باڪارا ريسارٽ، گوليٽا، [[ڪيليفورنيا]]</small> | <small>يو سي سانتا باربرا هارڊر اسٽيڊيم، سانتا باربرا، ڪيليفورنيا</small> |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|BEL|avar=fb}}'''[[بيلجيم]]'''<ref name="BEL">{{Cite web |last=Vandewalle |first=Ludo |date=January 9, 2026 |title=De Rode Duivels hebben hun WK-droomlocatie in Seattle beet |trans-title= The Red Devils have secured their World Cup dream location in Seattle |url=https://www.nieuwsblad.be/sport/voetbal/de-rode-duivels-hebben-hun-wk-droomlocatie-in-seattle-beet/114300532.html |access-date=February 15, 2026 |website=Nieuwsblad |language=nl-BEL}}</ref> | <small>حيات ريجنسي ڍنڍ، سيئٽل پورٽ، رينٽن، [[واشنگٽن رياست|واشنگٽن]]</small>، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|<small>آمريڪا</small>]] | <small>سياٽل سائونڊرز ايف سي پرفارمنس سينٽر ۽ ڪلب هائوس، رينٽن، واشنگٽن</small> |- |'''[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا]]'''<ref name="BIH">{{Cite web |date=April 6, 2026 |title=Zmajevi ipak neće u St. Louis, idu na drugi kraj Amerike u kamp koji je želio Vels |trans-title=Dragons will not be in St. Louis, they go to the other side of America to the camp that Wales wanted |url=https://reprezentacija.ba/507974-zmajevi-ipak-nece-u-st-louis-idu-na-drugi-kraj-amerike-u-kamp-koji-je-zelio-vels |access-date=April 6, 2026 |website=reprezentacija.ba |language=bs |trans-quote=The Dragons are expected to stay at the RSL Training Centre camp there, which is normally used by the US national team.}}</ref> | <small>ايشر ايڊمز، آٽوگراف ڪليڪشن، سالٽ لِيڪ سٽي، [[يوٽاہ|يوٽاه]]</small> | ريئل سالٽ لِيڪ اسٽيڊيم، سينڊي، يوٽاه، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|BRA|avar=fb}}'''[[برازيل]]'''<ref name="BRA">{{Cite web |last=Arnold |first=Christian |date=January 14, 2026 |title=Brazilian national team to train at Red Bull NY's brand new facility during 2026 World Cup |url=https://nypost.com/2026/01/14/sports/brazilian-national-team-to-train-at-red-bulls-facility-during-world-cup/ |access-date=January 19, 2026 |website=New York Post }}</ref> | <small>دي رِج هوٽل، باسڪنگ رِج، [[نيو جرسي]]</small> | ڪولمبيا پارڪ، موريس ٽائون، نيو جرسي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|CAN|avar=fb}}'''[[ڪينيڊا]]'''<ref name="SBJ">{{Cite web |date=December 17, 2025 |title=New Zealand looking at various options for World Cup base camp |url=https://www.sportsbusinessjournal.com/Articles/2025/12/17/new-zealand-looking-at-various-options-for-world-cup-base-camp/ |access-date=February 14, 2026 |website=Sports Business Journal }}</ref> | <small>دي ويسٽن بيشور، وينڪوور، [[برٽش ڪولمبيا|برٽش]]</small> [[برٽش ڪولمبيا|<small>ڪولمبيا</small>]] | <small>نيشنل ساڪر ڊولپمينٽ سينٽر، رينڪوور، برٽش ڪولمبيا، [[ڪينيڊا]]</small> |- |'''[[ڪيپ ورڊي]]''' | گرينڊ حيات هوٽل، ٽمپا بي، ٽمپا، [[فلوريڊا]] | <small>واٽرز اسپورٽس ڪمپليڪس، ٽمپا، فلوريڊا، آمريڪا</small> |- |'''[[ڪولمبيا]]'''<ref name="COL">{{Cite web |last=Mitchell |first=Ryan |date=January 27, 2026 |title=It is not the United States! The Colombian national team knows its official venue for the 2026 World Cup |url=https://www.marca.com/en/world-cup/2026/01/27/6978af6f268e3ebd148b45cd.html |access-date=January 27, 2026 |website=Marca }}</ref> | <small>گرينڊ فيسٽا آمريڪانا ڪنٽري ڪلب، [[گواڊلهارا|گواڊالهارا]]، [[ميڪسيڪو]]</small> | جليسڪو اڪيڊميا اٽلس ايف سي، [[زاپوپان]]، جليسڪو، |- |'''[[ڪروشيا]]'''<ref name="CRO">{{Cite web |last=Thrasher |first=Tyler |date=January 17, 2026 |title=Croatia national soccer team to base FIFA World Cup training in Alexandria |url=https://www.fox5dc.com/news/croatia-national-soccer-team-base-world-cup-training-alexandria-virginia |access-date=January 17, 2026 |website=Fox5 DC }}</ref> | <small>هوٽل ائ کئ ائ اليگزينڊرريا، [[ورجينيا]]</small> | <small>ايپيسڪوپل هاءِ اسڪول، اليگزينڊرريا، ورجينيا، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|CUW|avar=fb}}<ref name="CUR">{{Cite web |last=Evertsz |first=Pa E. |date=January 17, 2026 |title=Curaçao sets Boca Raton as 2026 World Cup base camp, FAU to host training |url=https://www.deporteawe.com/2026/01/17/futbol/curacao-sets-boca-raton-as-2026-world-cup-base-camp-fau-to-host-training/ |access-date=January 17, 2026 |website=Deporte Awe }}</ref> '''[[ڪيوريسو]]''' | <small>بوڪا ريٽن ميريٽ بوڪا سينٽر، بوڪا ريٽن، [[فلوريڊا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | <small>فلوريڊا اٽلانٽڪ يونيورسٽي، بوڪا ريٽن، فلوريڊا، آمريڪا</small> |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|CZE|avar=fb}}<ref name="DFW">{{Cite web |last=Carrick |first=Buzz |date=March 3, 2026 |title=Toyota Stadium and Texas Health Mansfield Stadium selected as World Cup training sites |url=https://3rddegree.net/toyota-stadium-and-texas-health-mansfield-stadium-selected-as-world-cup-training-sites |website=3rdDegree }}</ref> '''[[چيڪ جمهوريا]]''' | <small>هيلٽن گارڊن ان ڊلاس-آرلنگٽن سائوٿ، آرلنگٽن، ٽيڪساس</small> | مينسفيلڊ ملٽي پرپز اسٽيڊيم، مينسفيلڊ، [[ٽيڪساس]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|COD|avar=fb}} [[عوامي جمهوريا ڪانگو|ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو]] <ref name="COD">{{Cite web |url=https://www.chron.com/sports/article/congo-houston-world-cup-22194456.php |title=DR Congo chooses Houston for 2026 World Cup base camp |first=Michael |last=Shapiro |date=April 8, 2026 |website=Chron}}</ref> | <small>اومني هوسٽن هوٽل، [[ھوسٽن|هوسٽن]]، [[ٽيڪساس]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | هوسٽن اسپورٽس پارڪ، هوسٽن، ٽيڪساس |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|ECU|avar=fb}} '''[[ايڪواڊور]]'''<ref name="ECU">{{Cite web |date=January 12, 2026 |title=La seleccion ecuatoriana de futbol tendra en Columbus su sede de entrenamiento durante la copa del mundo |url=https://www.fef.ec/la-seleccion-ecuatoriana-de-futbol-tendra-en-columbus-su-sede-de-entrenamiento-durante-la-copa-del-mundo/ |access-date=February 6, 2026 |language=Es}}</ref> | <small>لي ميريڊين ڪولمبس، دي جوزف، [[ڪولمبس، اوهايو|ڪولمبس]]، [[اوهايو]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | ڪولمبس ڪرو پرفارمنس سينٽر، ڪولمبس، اوهائيو |- |'''[[مصر]]'''<ref name="EGY">{{Cite web |url=https://www.krem.com/article/sports/soccer/world-cup/spokane-city-council-spokane-world-cup-team-base-egypt-mo-salah/293-214cd175-62e3-4887-af3a-f0834fc0b93d |title=Spokane City Council Agenda shows Spokane named as World Cup Team Base for Egypt |first=Vinny |last=Saglimbeni |date=April 20, 2026 |website=KREM2 Spokane}}</ref> | <small>ناردرن ڪوسٽ ريسارٽ ۽ ڪيسينو، ايئر وي هائٽس، واشنگٽن</small> | گونزاگا يونيورسٽي، اسپوڪن، [[واشنگٽن رياست|واشنگٽن]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|ENG|avar=fb}}'''[[انگلينڊ]]'''<ref name="FOX4" /> | <small>دي ان ايٽ ميڊو بروڪ، پريئري وليج، [[ڪنساس]]</small> | سوپ ساڪر وليج، ڪينسا سٽي، [[مسوري]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|FRA|avar=fb}} '''[[فرانس]]'''<ref name="FRA">{{Cite web |date=January 12, 2026 |title=Coupe du Monde 2026: Didier Deschamps à la recherche du camp de base ! (INSIDE) |url=https://www.youtube.com/watch?v=a8q526AN4iw |access-date=January 12, 2026 |website=YouTube |language=Fr}}</ref> | <small>فور سيزنز هوٽل، [[بوسٽن]]، [[مئساچوسٽس|ميساچوسٽس]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | <small>بينٽلي يونيورسٽي، والٿم، ميساچوسٽس</small> |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|GER|avar=fb}} '''[[جرمني]]'''<ref name="GER">{{Cite web |last=Silverman |first=Alex |date=January 9, 2026 |title=Wake Forest to serve as Germany's World Cup base camp training site in U.S. |url=https://www.sportsbusinessjournal.com/Articles/2026/01/09/wake-forest-to-serve-as-germanys-world-cup-base-camp-training-site/ |access-date=January 19, 2026 |website=SBJ }}</ref> | <small>گريلن، ونسٽن-ساليم، [[اتر ڪيرولينا|اتر]]</small> [[اتر ڪيرولينا|<small>ڪيرولينا</small>]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|<small>آمريڪا</small>]] | <small>ويڪ فارسٽ يونيورسٽي، ونسٽن-سيلم، اتر ڪيرولائنا</small> |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|GHA|avar=fb}} '''[[گھانا]]'''<ref name="GHA">{{Cite web |last=Goulston |first=Robert |date=February 19, 2026 |title=Will the Boston area host many World Cup soccer teams in 2026? |url=https://www.nbcboston.com/news/local/boston-world-cup-host-city/3902670/ |access-date=February 20, 2026 |website=NBC10 Boston |quote=Ghana picked Bryant University in Rhode Island}}</ref> | <small>پروويڊنس بلٽمور، پروويڊنس، [[روڊز آئیلینڊ|روڊ آئيلينڊز]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | برائنٽ يونيورسٽي، سمٿ فيلڊ، روڊ آئيلينڊز |- |'''[[هيٽي]]'''<ref name="HAI">{{Cite web |author=Caleb Jephte Pierre |date=March 19, 2026 |title=La FHF aurait choisi Atlantic City comme camp de base pour la Coupe du Monde 2026, si l'on en croit les révélations de Sébastien Migné dans l'After ce jeudi matin !|trans-title= The FHF has chosen Atlantic City as its base camp for the 2026 World Cup, according to revelations from Sébastien Migné in this morning's After! |url=https://x.com/Caleb_Jephte/status/2034691656671265146 |access-date=April 21, 2026 |website=X |language=fr}}</ref> | <small>شيراٽن ائٽلانٽڪ سٽي ڪنوينشن سينٽر هوٽل، ائٽلانٽڪ سٽي، نيوجرسي</small> | <small>اسٽاڪٽن يونيورسٽي، گيلو وي ٽائون شپ، [[نيو جرسي]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|IRN|avar=fb}} '''[[ايران]]'''<ref name="IRN">{{Cite web |date=May 23, 2026 |title=Iran to base World Cup camp in Mexico after switch from Arizona |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/iran-base-world-cup-camp-mexico-after-switch-arizona-2026-05-23/ |access-date=May 23, 2026 |website=[[Reuters]] }}</ref> | <small>تيجوانا ميريٽ هوٽل، تيجوانا، باجا ڪيليفورنيا</small> | <small>تيجوانا ٽريننگ سينٽر، تجوانا، باجاڪيليفورنيا،[[ميڪسيڪو]]</small> |- |'''[[عراق]]'''<ref name="NBC">{{Cite web |last=Benatar |first=Orri |date=May 12, 2026 |title=World Cup base camps: Where all 48 teams will train during the tournament |url=https://www.nbc4i.com/sports/world-cup-2026/world-cup-base-camps-where-all-48-teams-will-train-during-the-tournament/#// |access-date=May 12, 2026 |website=NBC4i}}</ref> | <small>گرين بريئر ريسارٽ، وائيٽ سلفر اسپرنگس، [[ويسٽ ورجينيا]]</small>[[ويسٽ ورجينيا|،]] [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|<small>آمريڪا</small>]] | <small>دي گرين بريئر اسپورٽس پرفارمنس سينٽر، وائيٽ سلفر سپرنگز، ويسٽ ورجينا</small> |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|CIV|avar=fb}}'''[[آئيوري ڪوسٽ]]'''<ref name="PHI">{{Cite web |date=February 17, 2026 |title='Les Éléphants' to Call Philadelphia Union's Stadium Its Home During the Tournament |url=https://www.philadelphiaunion.com/news/cote-d-ivoire-selects-philadelphia-union-stadium-team-base-camp-for-fifa-world-cup-2026|access-date=February 17, 2026 |website=Philadelphia Union }}</ref> | هوٽل ڊو پونٽ، ولمنگٽن، [[ڊيلاويئر]] | فلاڊيلفيا يونين اسٽيڊيم، چيسٽر، [[پينسلوانيا|پنسلوانيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|JPN|avar=fb}} '''[[جاپان]]'''<ref name="WTVF">{{Cite web |last=Broderick |first=Kelly |date=January 18, 2026 |title=Japan's national football team will be using Nashville as a home base for the 2026 FIFA World Cup |url=https://www.newschannel5.com/news/japans-national-football-team-will-be-using-nashville-as-a-home-base-for-the-2026-fifa-world-cup |access-date=January 19, 2026 |website=WTVF }}</ref> | ٽي بي اي، [[نئشويل|نيشويل]]، [[ٽينيسي]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | <small>نيشويل ايس سي ٽريننگ سينٽر، نيشويل، ٽينيسي</small> |- |'''[[اردن]]'''<ref name="JOR">{{Cite web |date=February 20, 2026 |title=اتحاد كرة القدم ينظم دورة رباعية دولية بمشاركة النشامى.. ويكشف خطة إعداد المونديال |trans-title=The Football Association is organizing a four-team international tournament with the participation of the Jordanian national team, and has revealed its World Cup preparation plan |url=https://jfa.com.jo/news.php?id=31033&title=%D8%A7%D8%AA%D8%AD%D8%A7%D8%AF-%D9%83%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%AF%D9%85-%D9%8A%D9%86%D8%B8%D9%85-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9-%D8%AF%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D8%A8%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%85%D9%89..-%D9%88%D9%8A%D9%83%D8%B4%D9%81-%D8%AE%D8%B7%D8%A9-%D8%A5%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%84 |access-date=February 20, 2026 |website=Jordanian Football Association |language=ar |trans-quote=will settle in its official camp during the World Cup in the American city of Portland.}}</ref> | دي نائنز هوٽل، پورٽلينڊ، اوريگون | يونيورسٽي آف پورٽلينڊ، [[اوريگون]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|MEX|avar=fb}} '''[[ميڪسيڪو]]''' | <small>سينٽرو ڊي آلٽو رينڊيمينٽو آن سائيٽ رهائش، ميڪسيڪو سٽي</small> | <small>سينٽرو ڊي آلٽو رينڊي مينٽو، [[ميڪسيڪو سٽي|ميڪسيڪو]]</small> [[ميڪسيڪو سٽي|سٽي،]] [[ميڪسيڪو]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|MAR|avar=fb}} '''[[مراڪش]]'''<ref name="MAR">{{cite web |last1=Crafton |first1=Adam |title=Morocco, Haiti become fourth World Cup teams to choose New Jersey as base camp |url=https://www.nytimes.com/athletic/7253613/2026/05/05/new-jersey-world-cup-base-morocco-haiti-brazil-senegal/ |website=nytimes.com/athletic |publisher=[[The Athletic]] |date=May 5, 2026}}</ref> | <small>سمرسيٽ هلز هوٽل، ٽيپسٽري ڪليڪشن وايا هيلٽن، وارن، [[نيو جرسي]]</small> | پنگري اسڪول، باسڪنگ رج، نيو جرسي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|NED|avar=fb}} '''[[نيدرلينڊز]]'''<ref name="KCBJ">{{cite news |last1=Friestad |first1=Thomas |title=Netherlands chooses Cascade Hotel near Plaza as World Cup base |url=https://www.bizjournals.com/kansascity/news/2026/04/08/netherlands-cascade-hotel-plaza-2026-world-cup.html |access-date=April 17, 2026 |work=Kansas City Business Journal |date=April 8, 2026}}</ref> | ڪيسڪيڊ هوٽل، ڪنساس سٽي، [[مسوري]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | <small>ڪنساس سٽي تربيتي سهولت، ريور سائڊ، مسوري</small> |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|NZL|avar=fb}}[[نيوزيلينڊ|'''نيوزي لينڊ''']]<ref name="NZL">{{Cite web |date=March 2, 2026 |title=All Whites secure FIFA World Cup base in San Diego, the scene of Team New Zealand's first America's Cup win |url=https://www.stuff.co.nz/sport/360938985/all-whites-secure-fifa-world-cup-base-san-diego-scene-team-new-zealands-first-americas-cup-win|access-date=March 2, 2026 |website=Stuff }}</ref> | حيات ريجنسي لا جولا، ايونٽائن، سين ڊياگو، ڪيليفورنيا | <small>ٽوريرو اسٽيڊيم، [[سان ڊياگو|سين ڊياگو]]، [[ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> |- |'''[[ناروي]]'''<ref name="NOR">{{Cite web |last=Austerheim |first=Daniel |date=January 24, 2026 |title=Bekreftet: Dette blir Norges basecamp under VM |url=https://www.nettavisen.no/sport/bekreftet-dette-blir-norges-basecamp-under-vm/s/5-95-2842904 |access-date=January 24, 2026 |website=Nettavisen Sport |language=no|trans-quote=Greensboro, North Carolina, will be Norway's home base ahead of and between the group matches in Norway's first men's World Cup finals in 28 years. The NFF does not specify which hotel they will stay in, but there is only one option in FIFA's catalog for Greensboro. It's called Grandover Resort, and is described as a premium resort with access to golf courses and a spa, among other things.}}</ref> | گرانڊ اوور ريسارٽ ۽ اسپا، گرينزبورو، [[اتر ڪيرولينا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | <small>يونيورسٽي آف نارٿ ڪيرولينا، گرينزبورو، اتر ڪيرولينا</small> |- |'''[[پاناما]]'''<ref name="PAN">{{Cite web |last=Stevens |first=Paul |date=February 12, 2026 |title=Ontario Base Camp Confirmed for Panama's Men's National Soccer Team at FIFA World Cup |url=https://www.sportstravelmagazine.com/ontario-base-camp-confirmed-for-panamas-mens-national-soccer-team-at-fifa-world-cup/ |access-date=February 13, 2026 |website=Sports Travel Magazine }}</ref> | <small>نوٽواساگا ان ريسارٽ ۽ ڪانفرنس سينٽر، نيو ٽڪمسٿ، [[اونٽاريو]]</small> | <small>نوٽواساگا ٽريننگ سائيٽ، نيو ٽڪمسٿ، اونٽاريو، [[ڪينيڊا]]</small> |- |'''[[پيراگوئي]]'''<ref name="PAR">{{Cite web |date=February 11, 2026 |title=La selección paraguaya ultima detalles logísticos para su estreno mundialista |trans-title=The Paraguayan national team is finalizing logistical details for its World Cup debut |url=https://www.abc.com.py/deportes/futbol/seleccion-paraguaya/2026/02/11/la-seleccion-paraguaya-ultima-detalles-logisticos-para-su-estreno-mundialista/ |access-date=February 15, 2026 |website=ABC Paraguay |language=es |trans-quote=...we've already received confirmation that they'll grant us our first choice. We're considering San José, which is near Santa Clara, close to Levi's Stadium, where we'll play our two matches on the second and third matchdays.}}</ref> | هيلٽن سان جوز، سين جوز، ڪيليفورنيا پاران سائنيا، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | اسپارٽن فٽبال ڪمپليڪس، [[سان هوز|سين جوز،]] [[ڪيليفورنيا]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|POR|avar=fb}} [[پورچوگال|'''پرتگال''']]<ref name="PBP">{{Cite web |date=March 5, 2026 |title=World Cup: Cristiano Ronaldo, Portugal to train in Palm Beach Gardens |url=https://www.palmbeachpost.com/story/sports/2026/03/05/world-cup-2026-cristiano-ronaldo-portugal/88988300007/ |access-date=March 12, 2026 |website=Palm Beach Post }}</ref> | فور سيزنز هوٽل پام بيچ، پام بيچ، [[فلوريڊا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | <small>گارڊنز نارٿ ڪائونٽي ڊسٽرڪٽ پارڪ، پام بيچ گارڊنز، فلوريڊا</small> |- |'''[[قطر]]'''<ref name="QAT">{{Cite web |date=January 30, 2026 |title=Lopetegui inspects Qatar's World Cup base in California |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/30/01/2026/lopetegui-inspects-qatars-world-cup-base-in-california |access-date=February 1, 2026 |website=[[The Peninsula (newspaper)|The Peninsula]] }}</ref> | <small>ڪورٽ يارڊ بائي ميريٽ سانتا باربرا گوليٽا، گوليٽا، ڪيليفورنيا</small> | <small>ويسٽ مونٽ ڪاليج، سانتا باربرا، [[ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> |- | '''[[سعودي عرب]]'''<ref name="KSA">{{Cite news |date=February 5, 2026 |title=Saudi National Team Selects Austin as Main Camp Base for World Cup 2026 |url=https://english.aawsat.com/sports/5237596-saudi-national-team-selects-austin-main-camp-base-world-cup-2026 |access-date=February 5, 2026 |work=[[Asharq Al-Awsat]]}}</ref> | <small>فور سيزنز هوٽل، [[آسٽن]]، [[ٽيڪساس]]</small>، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | <small>آسٽن FC اسٽيڊيم، آسٽن، ٽيڪساس</small> |- | {{#invoke:flagg|main|unpe|SCO|avar=fb}} '''[[اسڪاٽلينڊ]]'''<ref name="SCO">{{Cite news |last=Atkinson |first=Mark |date=February 12, 2026 |title=Harvey Barnes snubs Scotland as Steve Clarke confirms World Cup base – but issue with FIFA hotel |url=https://www.scotsman.com/sport/football/international/harvey-barnes-snubs-scotland-as-steve-clarke-confirms-world-cup-base-but-issue-with-fifa-hotel-5596708 |access-date=February 12, 2026 |website=[[The Scotsman]]}}</ref> | <small>رينيسنس شارلوٽ سائوٿ پارڪ هوٽل، [[شارلوٽ]]، [[اتر ڪيرولينا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | <small>شارلوٽ ايف سي ٽريننگ سينٽر، شارلوٽ، اتر ڪيرولينا</small> |- | {{#invoke:flagg|main|unpe|SEN|avar=fb}} '''[[سينيگال]]'''<ref name="SEN">{{Cite news |last=Carino |first=Jerry |date=March 5, 2026 |title=Rutgers chosen as 'base camp' by FIFA World Cup qualifier |url=https://www.app.com/story/sports/college/rutgers/2026/03/05/rutgers-chosen-as-base-camp-by-fifa-world-cup-qualifier-senegal/87601196007/ |access-date=March 6, 2026 |website=[[Asbury Park Press]]}}</ref> | هيلڊرچ هوٽل ۽ ڪانفرنس سينٽر، نيو برنسوڪ، نيو جرسي | رٽگرز يونيورسٽي، پسڪٽا وي، [[نيو جرسي]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|RSA|avar=fb}}<ref name="MEX">{{Cite web |last=Beltrán |first=Jesús F. |date=February 10, 2026 |title=Gabriela Cuevas anuncia qué selecciones se concentrarán en México para el Mundial 2026 |trans-title=Gabriela Cuevas announces which teams will train in Mexico for the 2026 World Cup |url=https://www.infobae.com/mexico/deportes/2026/02/10/gabriela-cuevas-anuncia-que-selecciones-se-concentraran-en-mexico-para-el-mundial-2026/ |access-date=February 13, 2026 |website=infobae |language=es |trans-quote=El Tri will hold its training camp at the Mexican Football Federation's High Performance Center, located in the Tlalpan borough.}}</ref> '''[[ڏکڻ آفريڪا]]''' | ڪيمينو ريئل پاچوڪا، پاچوڪا، هائيڊلگو، [[ميڪسيڪو]] | <small>سين اگسٽن ٽيليڪسياڪا، هائيڊلگو، ميڪسيڪو</small> |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|KOR|avar=fb}}'''[[ڏکڻ ڪوريا]]''' | دي ويسٽن گواڊالاجارا، [[گواڊلهارا|گواڊالهارا]]، [[ميڪسيڪو]] | چيواس ورڊ ويل، [[زاپوپان]]، جليسڪو |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|ESP|avar=fb}} '''[[اسپين]]'''<ref name="CFTP">{{Cite web |last=MacCoon |first=Patrick |date=January 13, 2026 |title=Spain reportedly chooses Chattanooga as headquarters for first two rounds of 2026 FIFA World Cup |url=https://www.timesfreepress.com/news/2026/jan/13/spain-reportedly-chooses-chattanooga-as/ |access-date=January 19, 2026 |website=Chattanooga Times Free Press }}</ref> | <small>دي ريڊ هائوس هوٽل، چٽانوگا، [[ٽينيسي]]</small>، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|<small>آمريڪا</small>]] | <small>بيلر اسڪول، چٽانوگا، ٽينيسي، آمريڪا</small> |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|SWE|avar=fb}} '''[[سويڊن]]''' | <small>دي ويسٽن ڊلاس اسٽون بريئر گولف ريسارٽ ۽ اسپا، فريسڪو، ٽيڪساس</small> | <small>ايف سي ڊلاس اسٽيڊيم، فريسڪو، [[ٽيڪساس]]،</small> [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |[[سوئيزرلينڊ|سوئٽزرلينڊ]]<ref name="SUI">{{Cite web |date=January 15, 2026 |title=The Swiss national team will be staying in this luxury hotel during the World Cup |url=https://www.bluewin.ch/en/sport/football/the-national-team-stays-in-this-luxury-hotel-during-the-world-cup-3051319.html |access-date=January 15, 2026 |website=blue News }}</ref> | فيئرمونٽ گرينڊ ڊيل مار، سين ڊياگو، ڪيليفورنيا | سين ڊياگو يهودي اڪيڊمي، سين ڊياگو، ڪيليفورنيا |- |[[تيونس]]<ref name="MEX" /> | <small>انٽرڪنٽينينٽل پريزيڊنٽ مونٽيرئ ۽ سان پيڊرو گارزا گارسيا، نيوو ليون</small> | ريادوس ٽريننگ سينٽر، سينٽياگو، نيوو ليون، [[ميڪسيڪو]] |- |'''[[ترڪي]]'''<ref name="TUR">{{Cite web |last=Sarigul |first=Emre |date=April 4, 2026 |title=Turkish National Team Confirms 2026 World Cup Camp in Arizona: Logistics and Ticket Fever Take Center Stage |url=https://turkish-football.com/turkish-national-team-confirms-2026-world-cup-camp-in-arizona-logistics-and-ticket-fever-take-center-stage/ |access-date=April 14, 2026 |website=Turkish Football }}</ref> | <small>ڪورٽ يارڊ ميسا، رگلي ويل ويسٽ، [[ايريزونا]]،</small> [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|<small>آمريڪا</small>]] | ايريزونا ايٿليٽڪ گرائونڊز، [[ميسا، ايريزونا|ميسا]]، [[ايريزونا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|'''آمريڪا''']]<ref name="UCI">{{Cite web |last=Tenorio |first=Paul |date=November 19, 2025 |title=USMNT's 2026 slate takes shape: World Cup sendoff in Chicago, March friendlies booked |url=https://www.nytimes.com/athletic/6820796/2025/11/19/usmnt-2026-schedule-world-cup/ |access-date=November 19, 2025 |website=The Athletic }}</ref> | ميريٽ ارون اسپيڪٽرم، ارون، [[ڪيليفورنيا]] | اورينج ڪائونٽي گريٽ پارڪ، ارون، [[ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |[[يوراگوائي|'''يوراگوئي''']]<ref name="URU">{{Cite web |author=Selección Uruguaya |date=January 14, 2026 |title=FIFA confirmó nuestra base operativa en la Copa Mundial: Playa del Carmen |url=https://x.com/Uruguay/status/2011544677359763967/ |access-date=January 14, 2026 |website=X |language=es-URU}}</ref> | ماياڪوبا، پليا ڊيل ڪارمين، ڪوئنٽانا رو، [[ميڪسيڪو]] | <small>ماياڪوبا ٽريننگ سينٽر، پليا ڊيل ڪارمين، ڪوئنٽانا رو</small> |- |'''[[ازبڪستان]]''' <ref name="UZB">{{Cite web |last=Razzakov |first=Shuhrat |date=March 3, 2026 |title=Uzbekistan is preparing for major challenges at the World Cup from Atlanta |url=https://zamin.uz/en/sport/193208-uzbekistan-is-preparing-for-major-challenges-at-the-world-cup-from-atlanta.html |access-date=March 3, 2026 |website=Zamin |language=en-UZB}}</ref> | ميريٽ اٽلانٽا بڪ هيڊ، [[ائٽلانٽا|اٽلانٽا]]، جارجيا | <small>اٽلانٽا يونائيٽيڊ ٽريننگ سينٽر، ماريٽا، جارجيا</small> |- |} === اسڪواڊ === ٽورنامينٽ لاءِ پنهنجي آخري اسڪواڊ جمع ڪرائڻ کان اڳ، ٽيمن ٽورنامينٽ کان هڪ مهينو اڳ 35 کان 55 رانديگرن جي هڪ عارضي اسڪواڊ جو نالو ڏنو. ٽيمن کي 2 جون تائين پنهنجي آخري اسڪواڊ جو نالو ڏيڻ جي ضرورت هئي. جيڪڏهن ڪو رانديگر زخمي يا سخت بيمار ٿي پوي ٿو ته جيئن ٽورنامينٽ ۾ شرڪت کي روڪي سگهجي، ته ان کي ٽيم جي پهرين ميچ کان 24 ڪلاڪ اڳ تائين عارضي اسڪواڊ مان ڪنهن ٻئي رانديگر سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. جڏهن ته، ٽورنامينٽ دوران ڪنهن به وقت زخمي يا بيمار گول ڪيپر کي عارضي اسڪواڊ مان ڪنهن ٻئي گول ڪيپر سان تبديل ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/squad-lists-number-date |title=When are World Cup squads named, and how many players will feature? |publisher=[[FIFA]] |date=May 6, 2026 |access-date=May 7, 2026}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:فيفا ورلڊ ڪپ، 2026ع]] [[زمرو:فيفا ورلڊ ڪپ ٽورنامينٽ|2026]] [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جا مقابلا]] [[زمرو:شيڊول ٿيل ايسوسيئيشن فٽبال مقابلا]] [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جا بين الاقوامي مقابلا]] [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن]] [[زمرو:2026 مردن جي بين الاقوامي ايسوسيئيشن فٽبال ۾|ورلڊ ڪپ]] [[زمرو:2026 آمريڪي مردن جي فٽبال ۾]] [[زمرو:2026 ڪينيڊين فٽبال ۾]] [[زمرو:2025–26 ميڪسيڪو فٽبال ۾]] [[زمرو:ميڪسيڪو–آمريڪا راندين جا لاڳاپا]] [[زمرو:ڪينيڊا جي ميزباني هيٺ مردن جا بين الاقوامي ايسوسيئيشن فٽبال مقابلا|2026]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي ميزباني هيٺ مردن جا بين الاقوامي ايسوسيئيشن فٽبال مقابلا|2026]] [[زمرو:آمريڪا جي ميزباني هيٺ مردن جا بين الاقوامي ايسوسيئيشن فٽبال مقابلا|2026]] [[زمرو:جون 2026ع ۾ اتر آمريڪا ۾ راندين جا مقابلا]] [[زمرو:جولاءِ 2026 اتر آمريڪا ۾ راندين جا مقابلا]] [[زمرو:2026 جي ايران جنگ کان متاثر ٿيندڙ راندين جا واقعا]] [[File:2026 world cup qualification map.svg|thumb|400x400px|<!--Do not remove the World Cup qualification map.-->{{Legend|#0000ff|Team qualified}}{{Legend|#ffcc00|Team eliminated}}{{Legend|#000000|Team withdrew or suspended}}{{Legend|#cccccc|Not a FIFA member}}]] 1uoh5s6llrtc8j72n9fy5ew0dyqrmp8 384309 384308 2026-06-11T10:17:33Z Ibne maryam 17680 /* ٽيم بيس ڪيمپس */ 384309 wikitext text/x-wiki {{Short description|International men's soccer tournament in North America}} {{Redirect|2026 World Cup|other competitions of that name|2026 World Cup (disambiguation)}} {{Protection padlock|small=yes}} {{Use American English|date=May 2024}} {{Infobox cricket tournament | year = 2026 | tourney_name = FIFA World Cup | other_titles = {{ubl|FIFA World Cup 26|Copa Mundial de la FIFA 2026|Coupe du Monde de la FIFA 2026}} | image = 2026 FIFA World Cup emblem.svg | size = 250x250px | alt = Emblem of the 2026 FIFA World Cup, showing numbers "2" (top) and "6" (bottom) overlayed by the World Cup trophy <!--Do not add flags to country parameters as per WP:INFOBOXFLAG.--> | country = Canada | country2 = Mexico | country3 = United States | dates = June 11 – July 19 | num_teams = 48 | confederations = 6 | venues = 16 | cities = 16 | champion = | count = | second = | third = | fourth = | matches = <!--{{#invoke:Goalscorers|matches|2026 FIFA World Cup}}--> | goals = <!--{{#invoke:Goalscorers|goals|2026 FIFA World Cup}}--> | attendance = <!--{{#invoke:Football attendance summation|main|groups=A-L}}--> | top_scorer = <!--{{#invoke:Goalscorers|topscorer|2026 FIFA World Cup}}--> | player = | goalkeeper = | young_player = | fair_play = | prevseason = [[2022 FIFA World Cup|2022]] | nextseason = ''[[2030 FIFA World Cup|2030]]'' | updated = }} [[File:Vista aérea del Estadio Azteca - 2026 - 02.jpg|thumb| |[[ميڪسيڪو]] ۾ اسٽاڊيو ايزٽيڪا فٽبال اسٽيڊيم، [[ميڪسيڪو شهر]]]] '''2026ع فيفا ورلڊ ڪپ''' (Fifa World Cup 2026) فيفا ورلڊ ڪپ جو 23هون ايڊيشن هوندو، جيڪو چار سالن ۾ ٿيندڙ بين الاقوامي مردن جي [[ايسوسيئيشن فٽبال]] چيمپئن شپ آهي جنهن ۾ [[ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن|فيفا]] جي ميمبر ايسوسيئيشن جي قومي ٽيمون حصو وٺنديون آهن. هي ٽورنامينٽ 11 جون، 2026ع کان 19 جولاءِ، 2026ع تائين ٿيندو.<ref name="Schedule">{{حوالو ويب|date=February 4, 2024|quote=February 4, 2024|archivedate=February 5, 2024}}</ref> ان جي ميزباني گڏيل طور تي اتر آمريڪا جا 16 شهر ڪندا ([[آمريڪا]] ۾ 11، [[ميڪسيڪو]] ۾ 3 ۽ [[ڪينيڊا]] ۾ 2). هي ٽورنامينٽ پهريون فيفا ورلڊ ڪپ هوندو جيڪو ٽن ملڪن جي ميزباني ۾ هوندو ۽ جنهن ۾ پهرين ڀيرا 48 ٽيمون شامل هونديون (سال 2022ع ۾ 32 ٽيمون هيون). [[ماسڪو]] ۾ 68هين فيفا ڪانگريس ۾ آخري ووٽنگ دوران ٽن اتر آمريڪي ملڪن جي "يونائيٽيڊ 2026" جي بولي [[مراڪش]] جي مخالف بولي کي شڪست ڏني. اهو سال 2002ع کان پوءِ پهريون مردن جو فٽبال ورلڊ ڪپ هوندو جيڪو هڪ کان وڌيڪ ملڪن پاران گڏيل طور تي ميزباني ڪيو ويندو. سال 1970ع ۽ 1986ع جي ٽورنامينٽ جي پنهنجي ماضي جي ميزباني سان، ميڪسيڪو پهريون ملڪ بڻجي ويندو جيڪو ٽي ڀيرا مردن جي ورلڊ ڪپ جي ميزباني يا گڏيل ميزباني ڪندو. آمريڪا اڳ ۾ سال 1994ع ۾ مردن جي فٽبال ورلڊ ڪپ جي ميزباني ڪئي هئي. ان جي ابتڙ، ڪينيڊا ۾ اهو پهريون ڀيرو هوندو ته ملڪ مردن جي ٽورنامينٽ جي ميزباني يا گڏيل ميزباني ڪندو. [[قطر]] ۾ سال 2022ع ورلڊ ڪپ نومبر ۽ ڊسمبر ۾ منفرد طور تي منعقد ٿيڻ کان پوءِ هي تقريب پنهنجي روايتي [[اتريون اڌ گول|اتر اڌ گول]] جي اونهاري جي شيڊول ڏانهن موٽندي. ميزبان ملڪن جي حيثيت سان، ڪينيڊا، ميڪسيڪو ۽ آمريڪا سڀ ئي فائنل رائونڊ لاء پاڻمرادو قابليت حاصل ڪري ورتا آهن. [[ڪيپ ورڊي|ڪيپ وردي]]، [[ڪوراساؤ]]، [[اردن]] ۽ [[ازبڪستان]] سڀئي ورلڊ ڪپ جي فائنل رائونڊ ۾ پهرين ڀيرا ڪواليفائي ڪيا آهن ۽ حصو وٺندا. [[ارجنٽائن]] دفاعي چيمپيئن آهي، جنهن سال 2022ع ۾ پنهنجو ٽيون ورلڊ ڪپ ٽائيٽل کٽيو هو. ==فارميٽ ۽ توسيع== ٽورنامينٽ کي وڌائڻ جو خيال 2013 جي شروعات ۾ ان وقت جي يوئيفا صدر مشيل پلاٽيني پاران ۽ 2016 ۾ فيفا صدر گياني انفنٽينو پاران پڻ تجويز ڪيو ويو هو. تجويز جي مخالفن دليل ڏنو ته کيڏيل ميچن جو تعداد اڳ ۾ ئي ناقابل قبول سطح تي هو ته توسيع ميچن جي معيار کي خراب ڪندي ۽ اهو فيصلو راندين جي خدشن جي بدران سياسي بنيادن تي ڪيو ويو. انفنٽينو تي الزام لڳايو ته هو پنهنجي چونڊ کٽڻ لاءِ ورلڊ ڪپ ۾ وڌيڪ ملڪن کي آڻڻ جو واعدو استعمال ڪري رهيو آهي. هن ايڊيشن سان شروع ڪندي فيفا ورلڊ ڪپ 48 ٽيمن تائين وڌايو ويو (گذريل ست ٽورنامينٽ جي مقابلي ۾ 16 ٽيمن جو اضافو). ٽيمن کي چار ٽيمن جي ٻارهن گروپن ۾ ورهايو ويندو. هر گروپ ۾ مٿين ٻن ٽيمن سان ۽ اٺ بهترين ٽئين نمبر تي ايندڙ ٽيمون 32 جي نئين دور (round) ۾ ترقي ڪنديون. جيئن 14 مارچ 2023 تي فيفا ڪائونسل پاران منظور ڪيو ويو. هي پهرين توسيع ٿيڻ لاءِ ۽ 1998 کان وٺي فارميٽ ۾ تبديلي لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي. کيڏيل ميچن جو ڪُل تعداد 64 کان وڌي 104 ٿي ويندو ۽ آخري چئن تائين پهچڻ وارين ٽيمن پاران کيڏيل ميچن جو تعداد ست کان وڌي اٺ ٿي ويندو. ٽورنامينٽ 39 ڏينهن تائين هلندو (2014 ۽ 2018 جي ​​ٽورنامينٽ جي 32 ڏينهن کان وڌي). هر ٽيم اڃا تائين ٽي گروپ ميچ کيڏندي. فائنل اسڪواڊ ۾ شامل رانديگرن لاءِ ڪلب سطح تي آخري ميچ جو ڏينهن 24 مئي 2026 آهي. ڪلبن کي , 30 مئي تائين ڪانٽينينٽل ڪلب مقابلي جي فائنل ۾ حصو وٺندڙ رانديگرن کي استثنا سان, 25 مئي تائين پنهنجن رانديگرن کي آزاد ڪرڻو پوندو. 56 ڏينهن (گڏيل آرام، رليز ۽ ٽورنامينٽ جي دورن جا) 2010، 2014 ۽ 2018 جي ​​ٽورنامينٽ وانگر ئي رهندا. ===ٻيا توسيع فارميٽ ڳوليا ويا=== 48 ٽيمن تائين توسيع اڳ ۾ ئي 10 جنوري 2017 تي منظور ڪئي وئي هئي، جڏهن شروعاتي طور تي اهو فيصلو ڪيو ويو هو ته ٽورنامينٽ ۾ 3 ٽيمن جا 16 گروپ ۽ ڪل 80 ميچ شامل هوندا، هر گروپ جون مٿيون ٻه ٽيمون 32 جي رائونڊ ۾ اڳتي وڌنديون. هن بعد ۾ تبديل ٿيل فارميٽ تحت، هر ٽيم جي ميچن جو وڌ ۾ وڌ تعداد ست رهي ها، پر هر ٽيم اڳ جي ڀيٽ ۾ هڪ گهٽ گروپ ميچ کيڏي ها. ٽورنامينٽ اڃا تائين 32 ڏينهن اندر مڪمل ٿي چڪو هوندو. هي فارميٽ شروعاتي طور تي ٽن ٻين تجويزن، 40 کان 48 ٽيمن تائين، 76 کان 88 ميچن تائين ۽ هر ٽيم جي هڪ کان چار گهٽ ۾ گهٽ ميچن تائين, تي چونڊيو ويو هو. هن فارميٽ جي نقادن دليل ڏنو ته ٽن ٽيمن جي گروپن جي استعمال سان ٻن ٽيمن جي ترقي سان ٽيمن جي وچ ۾ سازش جو خطرو تمام گهڻو وڌي ويو. هن فيفا کي تجويز ڪيو ته گروپ اسٽيج ۾ ڊرا کي روڪڻ لاءِ پينلٽي شوٽ آئوٽ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جيتوڻيڪ تڏهن به ڪجهه سازش جو خطرو برقرار رهندو ۽ هڪ امڪان پيدا ٿيندو ته ٽيمون جان بوجھ ڪري ڪنهن حریف کي ختم ڪرڻ لاءِ شوٽ آئوٽ وڃائي ڇڏين. ==شيڊول== '''خميس: 11 جون، 2026:''' # {{پرچم|ميڪسيڪو}} بمقابلہ [[ڏکڻ آفريڪا]]'''[[ڏکڻ آفريڪا]]''' (1:00 وڳي UTC−6، [[اسٽاديو ازٽيڪا]]، [[ميڪسيڪو سٽي]]، ريفري: ولٽن سمپائيو، [[برازيل]]) # '''[[ڏکڻ ڪوريا]]''' بمقابلہ [[چيڪ ريپبلڪ]]'''[[چيڪ ريپبلڪ]]''' (8:00 وڳي UTC−6، [[اسٽاديو اڪرون]]، [[زاپوپان]]، ريفري: امين محمد عمر، [[مصر]]) '''جمعو: 12 جون، 2026:''' # {{پرچم|ڪينيڊا}} بمقابلہ [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|'''بوسنيا ۽ هرزيگووينا''']] (3:00 وڳي UTC−4، بي ايم او فيلڊ، [[ٽورنٽو]]، ريفري: فيڪنڊو ٽيلو، [[ارجنٽائن]]) '''ڇنڇر: 13 جون 2026ع:''' # {{flag|Haiti}} بمقابلہ {{پرچم|اسڪاٽلينڊ}} (گروپ سي - بوسٽن اسٽيڊيم، [[آمريڪا]] # {{پرچم|آسٽريليا}} بمقابلہ {{پرچم|ترڪي}} (گروپ ڊي - بي سي پليس وينڪوور، [[ڪينيڊا]] # {{پرچم|برازيل}} بمقابلہ {{پرچم|مراڪش}} (گروپ سي - نيو يارڪ نيو جرسي اسٽيڊيم) # {{پرچم|قطر}} بمقابلہ {{پرچم|سوئٽزرلينڊ}} (گروپ بي - سان فرانسسڪو بي ايريا اسٽيڊيم) '''آچر، 14 جون 2026ع''': # {{پرچم|آئيوري ڪوسٽ}} بمقابلہ {{پرچم|ايڪواڊور}}(گروپ اي - فلاڊيلفيا اسٽيڊيم) # {{پرچم|جرمني}} بمقابلہ {{flagicon|Curaçao}} [[ڪيوريسو]] (گروپ اي - هوسٽن اسٽيڊيم) # {{flag|Netherlands}} بمقابلہ {{پرچم|جاپان}} (گروپ ايف - ڊلاس اسٽيڊيم) # {{پرچم|سويڊن}} بمقابلہ {{flag|Tunisia}} (گروپ ايف - ايسٽاڊيو مونٽيري) '''سومر، 15 جون 2026ع''': # '''[[سعودي عرب]]''' بمقابلہ {{flagicon|Uruguay}} [[يوراگوئي]] (گروپ ايڇ – ميامي اسٽيڊيم) # {{پرچم|اسپين}} بمقابلہ [[ڪيپ ورڊي]]'''[[ڪيپ ورڊي]]''' (گروپ ايڇ – اٽلانٽا اسٽيڊيم) # {{پرچم|ايران}} بمقابلہ {{پرچم|نيوزي لينڊ}} (گروپ جي – لاس اينجلس اسٽيڊيم) # {{پرچم|بيلجيم}} بمقابلہ {{پرچم|مصر}} (گروپ جي – سياٽل اسٽيڊيم '''اڱارو، 16 جون 2026ع''': # {{پرچم|فرانس}} بمقابلہ {{پرچم|سينيگال}} (گروپ I – نيو يارڪ نيو جرسي اسٽيڊيم) # {{پرچم|عراق}} بمقابلہ {{پرچم|ناروي}} (گروپ I – بوسٽن اسٽيڊيم) # {{پرچم|ارجنٽائن}} بمقابلہ {{پرچم|الجزائر}} (گروپ جي – ڪنساس سٽي اسٽيڊيم) # {{پرچم|آسٽريا}} بمقابلہ {{پرچم|اردن}} (گروپ جي – سان فرانسسڪو بي ايريا اسٽيڊيم) '''اربع، 17 جون 2026ع''': # {{پرچم|گھانا}} بمقابلہ {{flag|Panama}} (گروپ ايل – ٽورانٽو اسٽيڊيم) # {{پرچم|انگلينڊ}} بمقابلہ {{پرچم|ڪروشيا}} (گروپ ايل – ڊيلاس اسٽيڊيم) # {{پرچم|پرتگال}} بمقابلہ [[جمهوريا ڪانگو]]'''[[جمهوريا ڪانگو]]''' (گروپ ڪي – هوسٽن اسٽيڊيم) # {{پرچم|ازبڪستان}} بمقابلہ {{پرچم|ڪولمبيا}} (گروپ ڪي – ميڪسيڪو سٽي اسٽيڊيم) 18 جون، 2026: # 12:00 وڳي UTC−4 * چيڪ ريپبلڪ بمقابلہ ڏکڻ آفريڪا. * مرسڊيز بينز اسٽيڊيم، اٽلانٽا. # 18 جون، 2026 * 7:00 وڳي UTC-6 * ميڪسيڪو بمقابله ڏکڻ ڪوريا. * اسٽيڊيو اڪرون، زپوپان. # جون 24، 2026 # 7:00 پي ايم UTC-6 * چيڪ ريپبلڪ بمقابله ميڪسيڪو. * Estadio Azteca، ميڪسيڪو سٽي. # جون 24، 2026 * 7:00 پي ايم UTC-6 * ڏکڻ آفريڪا بمقابله ڏکڻ ڪوريا. اسٽيڊيو BBVA، گادالپ. ==ٽيمون== "يونائيٽيڊ بڊ" جا عملدارن جو چوڻ آهي ته ٽنهي ميزبان ملڪن کي خودڪار داخلا ڏني ويندي.<ref name="bid_cities">{{Cite web |title=United 2026 bid book |url=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |publisher=united2026.com |access-date=April 30, 2018 |archive-date=September 15, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210915131958/https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |url-status=live}}</ref> <small>31</small> آگسٽ <small>2022</small>ع تي، فيفا جو صدر گياني انفنٽينو تصديق ڪئي ته اتر آمريڪا جي فٽبال فيڊريشن، ڪنڪاڪئف (<small>CONCACAF</small>) جون ميمبر 6 ٽيمون ورلڊ ڪپ لاءِ قابليت حاصل ڪنديون، جن ۾ امريڪا، ڪينيڊا ۽ ميڪسيڪو خودڪار طور سان ميزبان طور قابليت حاصل ڪندا.<ref>{{cite web |url=https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026 |title=Presidente de la FIFA confirma cantidad de plazas de Concacaf para el Mundial de 2026 |language=es |website=ESPN Deportes |date=August 31, 2022 |access-date=October 18, 2022 |archive-date=September 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922004259/https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last=Vargas |first=Dinia |date=August 31, 2022 |title=Infantino anuncia cuántos cupos tendrá la Concacaf para el Mundial de 2026 |url=https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220831205624/https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/ |archive-date=August 31, 2022 |access-date=October 18, 2022 |website=CRHoy.com |language=es}}</ref> هن جي تصديق <small>14</small> فيبروري <small>2023</small>ع تي فيفا جي ڪونسل پاران ڪئي وئي.<ref>{{cite news |url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football |title=FIFA Council highlights record breaking revenue in football |publisher=[[FIFA]] |date=February 14, 2023 |access-date=February 14, 2023 |archive-date=February 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230214163245/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football |url-status=live}}</ref><ref name=":0">{{cite news |url=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/ |title=FIFA confirms U.S., Mexico, Canada automatically in '26 World Cup |work=[[Reuters]] |date=February 14, 2023|access-date=February 14, 2023|archive-date=February 15, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215070258/https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/|url-status=live}}</ref> <small>67</small>هين فيفا ڪانگريس کان فوري طور تي، فيفا ڪائونسل [[بحرين]] جي شهر [[منامه|مناما]] ۾ هڪ اجلاس ۾ سلاٽ مختص ڪرڻ جي منظوري ڏني.<ref>{{cite web |date=March 30, 2017 |title=World Cup 2026: Fifa reveals allocation for 48-team tournament |url=https://www.bbc.com/sport/football/39448474 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170330224520/http://www.bbc.com/sport/football/39448474 |archive-date=March 30, 2017 |publisher=BBC}}</ref> ان ۾ هڪ پلي آف ٽورنامينٽ شامل هو جنهن ۾ ڇهه ٽيمون شامل هيون ته جيئن آخري ٻن فيفا ورلڊ ڪپ جڳهن جو فيصلو ڪري سگهن.<ref name="fifa_council">{{Cite web |date=May 9, 2017 |title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup |url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html |archive-date=June 18, 2017 |publisher=FIFA}}</ref> پلي آف ۾ ڇهن ٽيمن ۾ يورپي فيڊريشن (<small>UEFA</small>) کان سواءِ هر ڪنفيڊريشن مان هڪ ٽيم شامل هئي ۽ ميزبان ملڪن جي ڪنڪاڪئف ڪنفيڊريشن (<small>CONCACAF</small>) مان هڪ اضافي ٽيم شامل هئي. ٽيمن مان ٻن کي عالمي درجه بندي جي بنياد تي ڌار ڪيو ويو ۽ انهن ٻن فيفا ورلڊ ڪپ برٿ لاءِ چئن غير سيڊڊ ٽيمن جي وچ ۾ ٻن ناڪ آئوٽ ميچن جي فاتحن سان کيڏيو. چار ميچن جو ٽورنامينٽ ميڪسيڪو ۾ کيڏيو ويو، جيڪو ميزبان ملڪن مان هڪ آهي<ref name="slot">{{cite web |date=March 30, 2017 |title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup |url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254 |access-date=August 5, 2022 |publisher=FIFA |archive-date=June 19, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220619161123/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254 |url-status=live}}</ref> ۽ ان کي فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ ٽيسٽ ايونٽ طور پڻ استعمال ڪيو ويو. سلاٽ مختص ڪرڻ جي تصديق سان او ايف سي کي پهريون ڀيرو فائنل ٽورنامينٽ ۾ هڪ ضمانتي جاءِ ملي: سال <small>2026</small>ع فيفا ورلڊ ڪپ پهريون ٽورنامينٽ هوندو جنهن ۾ سڀني ڇهين ڪنفيڊريشنن کي گهٽ ۾ گهٽ هڪ ضمانتي جاءِ ملي هوندي ۽ <small>2010</small>ع جي ايڊيشن کان پوءِ پهريون ڀيرو جنهن ۾ سڀني ڪنفيڊريشنن وٽ هڪ ٽيم ورلڊ ڪپ فائنل لاءِ قابليت حاصل ڪئي آهي.<ref name="slot" /> <small>48</small> قابليت رکندڙ ٽيمن مان، <small>2022</small>-<small>2025</small>ع جي ايڊيشن ۾ پڻ نظر آيا، جن ۾ نمايان شامل آهن: * [[ڪيپ ورڊي]]، [[ڪوراساؤ]]، [[اردن]] ۽ [[ازبڪستان]] سڀئي ورلڊ ڪپ ۾ پنهنجون ڊيبيو ڪندا.<ref>{{cite web |date=October 13, 2025 |title=Cabo Verde seal historic World Cup qualification |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/cabo-verde-qualify |access-date=October 14, 2025 |publisher=FIFA}}</ref><ref name=":2">{{cite news |last=Wilson |first=Jonathan |title=Curaçao complete fairytale with battling draw in Jamaica to qualify for World Cup |url=https://www.theguardian.com/football/2025/nov/19/curacao-complete-fairytale-with-battling-draw-in-jamaica-to-qualify-for-world-cup |access-date=November 19, 2025 |work=The Guardian}}</ref><ref>{{Cite news |last=Millar |first=Colin |date=June 5, 2025 |title=Uzbekistan, Jordan qualify for World Cup for first time |url=https://www.nytimes.com/athletic/6229851/2025/06/05/uzbekistan-world-cup-qualification-2026/ |access-date=November 19, 2025 |department=[[The Athletic]] |work=[[The New York Times]] |issn=0362-4331}}</ref> * [[قطر]] پهريون ڀيرو قابليت ذريعي ٽورنامينٽ ۾ پهتو، ڇاڪاڻ ته ان جو واحد پوئين ظهور <small>2022</small>ع ۾ ميزبان طور هو.<ref>{{cite web |date=October 14, 2025 |title=Qatar and Saudi Arabia qualify for 2026 World Cup |url=https://global.espn.com/football/story/_/id/46597037/qatar-saudi-arabia-qualify-2026-fifa-world-cup|access-date=October 15, 2025 |website=ESPN |agency=Associated Press}}</ref> * [[جمهوريا ڪانگو|جمهوري جمهوريه ڪانگو]] ۽ [[هيٽي]] <small>1974</small>ع ۾ پنهنجي واحد پوئين ٽورنامينٽ ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ ٽورنامينٽ ۾ واپس آيا.<ref name=":2" /><ref>{{cite web |last=Williams |first=Ian |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cn43qqy9z8xo |title=Tuanzebe sends DR Congo back to World Cup after 52 years |date=March 31, 2026 |access-date=March 31, 2026 |website=BBC Sport}}</ref> * [[عراق]] <small>1986</small>ع ۾ پنهنجي واحد پوئين ٽورنامينٽ ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ ٽورنامينٽ ۾ واپس آيا.<ref>{{cite web |last=Luckings |first=Steve |url=https://www.thenationalnews.com/sport/2026/04/01/iraq-beat-bolivia-to-qualify-for-2026-fifa-world-cup/ |title=Iraq beat Bolivia to qualify for 2026 Fifa World Cup |date=March 31, 2026 |access-date=March 31, 2026 |website=The National News}}</ref> * [[آسٽريا]]، [[ناروي]] ۽ [[اسڪاٽلينڊ]] آخري ڀيرو <small>1998</small>ع ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ ٽورنامينٽ ۾ واپس آيا.<ref>{{Cite news |date=November 16, 2025 |title=Norway Qualifies for 2026 World Cup and Sends Italy To Dreaded Playoff |url=https://www.foxsports.com/stories/soccer/norway-qualifies-2026-world-cup-sends-italy-dreaded-playoff |access-date=November 16, 2025 |work=Fox Sports}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/uefa-qualifiers-review-matchday-10-november-18 |title=Austria, Belgium, Scotland, Spain and Swiss reach World Cup |publisher=FIFA|access-date=November 19, 2025}}</ref> * [[ترڪي]] <small>2002</small>ع ۾ ٽئين نمبر تي رهڻ کان پوءِ پهريون ڀيرو قابليت حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/02a3-2047a70882b5-871b4ed13110-1000--kosovo-0-1-turkiye-highlights-turkiye-qualify-for-2026-world/ |title=Kosovo 0–1 Türkiye highlights: Türkiye qualify for 2026 World Cup finals after play-off win |date=March 31, 2026 |access-date=March 31, 2026 |publisher=UEFA}}</ref> * [[چيڪ جمهوريا|چيڪ ريپبلڪ]] <small>2006</small>ع کان پوءِ پهريون ڀيرو قابليت حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/02a3-2047bcf476d8-369543fe9786-1000--czechia-2-2-denmark-highlights-3-1-on-pens-czechia-book-202/ |title=Czechia 2–2 Denmark highlights (3–1 on pens): Czechia book 2026 World Cup spot with play-off final win |date=March 31, 2026 |access-date=March 31, 2026 |publisher=UEFA}}</ref> * [[نيوزيلينڊ|نيوزي لينڊ]]، [[پيراگوئي]] ۽ [[ڏکڻ آفريڪا]] (<small>2010</small>ع ورلڊ ڪپ جو ميزبان) سال <small>2010</small>ع ۾ آخري ڀيرو حصو وٺڻ کان پوءِ واپس آيا.<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/south-africa-qualify |title=The Boys are back in town |publisher=FIFA|access-date=November 19, 2025 |date=October 14, 2025}}</ref> ڏکڻ آفريڪا <small>2002</small>ع کان پوءِ پنهنجي پهرين ڪامياب قابليت مهم حاصل ڪئي جڏهن ته نيوزيلينڊ قابليت حاصل ڪرڻ واري سڀ کان گهٽ درجه بندي واري ٽيم آهي، <small>85</small>هين نمبر تي آهي.<ref>{{Cite news |last=Bailey |first=Michael |date=March 30, 2026 |title=The odds are stacked against New Zealand, the World Cup's lowest-ranked team. But they are chasing history |url=https://www.nytimes.com/athletic/7157317/2026/03/30/new-zealand-world-cup/ |access-date=April 9, 2026 |department=[[The Athletic]] |work=[[The New York Times]]}}</ref> * [[الجزائر|الجيريا]]، [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسنيا ۽ هرزيگوينا]] ۽ [[آئيوري ڪوسٽ]] <small>2014</small>ع کان پوءِ پهريون ڀيرو ڪواليفائي ڪيو. بوسنيا <small>2014</small>ع جي ورلڊ ڪپ کان پوءِ ڪنهن وڏي ٽورنامينٽ لاءِ پنهنجو پهريون ڪامياب قابليت وارو عمل حاصل ڪيو. * [[ڪولمبيا]]، [[مصر]]، [[پاناما]] ۽ [[سويڊن]] <small>2022</small>ع ۾ پوئين ٽورنامينٽ وڃائڻ کان پوءِ واپس آيا. ان کان علاوه، چار ڀيرا چيمپيئن [[اٽلي]] يورپي پلي آف فائنل ۾ [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسنيا ۽ هرزيگوينا]] کان پينلٽيز تي شڪست کائڻ کان پوءِ ٻاهر نڪتو لڳاتار ٽن ورلڊ ڪپن کان محروم ٿيندڙ پهريون اڳوڻو چيمپيئن بڻجي ويو.<ref>{{cite web |last=Bandini |first=Nicky |url=https://www.theguardian.com/football/2026/mar/31/bosnia-herzegovina-italy-world-cup-2026-qualifying-playoff-match-report |title=Italy miss out on World Cup again after Bosnia and Herzegovina's shootout triumph |date=March 31, 2026 |access-date=April 3, 2026 |website=The Guardian}}</ref> سال <small>2018</small>ع ۽ <small>2022</small>ع وانگر, اٽلي واحد اڳوڻو چيمپيئن هو، جيڪا قابليت حاصل نه ڪري سگهيو. [[ڪوسٽا ريڪا]] <small>2010</small>ع کان پوءِ پهريون ڀيرو قابليت حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام ٿيو. جڏهن ته [[ڪيمرون]]، [[ڊينمارڪ]]، [[پولينڊ]]، [[سربيا]] ۽ [[ويلز]] (جيڪي سڀ <small>2022</small>ع ۾ قابليت حاصل ڪئي) پڻ سال <small>2026</small>ع جي ٽورنامينٽ لاءِ قابليت حاصل نه ڪري سگهيا.<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/teams-eliminated-on-the-road-to-fifa-world-cup-26 |title=Eliminated teams in FIFA World Cup 2026 qualifying |publisher=FIFA |date=March 26, 2025 |access-date=May 21, 2026}}</ref> ٽيمون جيڪي قابليت حاصل ڪيون، علائقي جي لحاظ کان ترتيب ڏنل: '''ايشيا فٽبال ڪنفيڊريشن''' (<small>AFC</small>): * {{flag|Australia}} * {{flag|Iran}} * {{flag|Iraq}} * {{flag|Japan}} * {{flag|Jordan}} * {{flag|Qatar}} * {{پرچم|ڏکڻ ڪوريا}} * [[سعودي عرب]] * {{flag|Uzbekistan}} (پهرين ڀيرا) '''آفريقي فٽبال ڪنفيڊريشن:''' (CAF) * {{flag|Algeria}} * {{flag|Egypt}} * {{flag|Tunisia}} * {{flag|Morocco}} * {{flag|Senegal}} * {{flag|Ghana}} * {{flag|Ivory Coast}} * [[ڪيپ ورڊي|ڪيپ وردي]] (<small>پهرين ڀيرا</small>) * [[جمهوريا ڪانگو|جمهوري جمهوريه ڪانگو]] * [[ڏکڻ آفريڪا]] '''اتر ۽ وچ آمريڪا فٽبال ڪنفيڊريشن:''' (<small>CONCACAF</small>) * {{پرچم|ڪينيڊا}} (<small>شریک ميزبان</small>) * [[ڪوراساؤ]] (<small>پهريون ڀيرو</small>) * {{پرچم|ميڪسيڪو}} (<small>شریک ميزبان</small>) * {{پرچم|آمريڪا}} (<small>شریک ميزبان</small>) * {{flag|Panama}} * {{flag|Haiti}} '''ڏکڻ آمريڪا ('''<small>CONMEBOL)</small> * {{flag|Argentina}} * {{flag|Brazil}} * {{flag|Colombia}} * {{flag|Ecuador}} * {{flag|Paraguay}} * {{flagicon|Uruguay}} [[يوراگوئي]] '''اوشيانا فٽبال ڪنفيڊريشن:''' (<small>OFC</small>) * {{flag|New Zealand}} '''يورپ:''' (<small>UEFA</small>) * {{flag|England}} * {{flag|Austria}} * {{flag|Belgium}} * [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا]] * {{flag|Croatia}} * {{flag|France}} * {{flag|Netherlands}} * {{flag|Norway}} * {{flag|Germany}} * {{flag|Scotland}} * {{flag|Sweden}} * {{flag|Switzerland}} * {{flag|Spain}} * {{flag|Turkey}} * [[چيڪ جمهوريا|چيڪ ريپبلڪ]] ===ڊرا (Draw)=== ڊرا 5 ڊسمبر 2025ع تي [[واشنگٽن، ڊي سي|واشنگٽن ڊي سي]] ۾ ڪينيڊي سينٽر ۾ منعقد ٿيو. ڊرا جي تقريب فيفا پاران پهرين پيش ڪرڻ سان شروع ٿي. ڊرا جي تقريب جي شروعات فيفا پاران آمريڪا جي صدر ڊونلڊ ٽرمپ کي پهريون (۽ واحد) فيفا امن انعام پيش ڪرڻ سان ٿي.<ref name="Guardian-main">{{cite news |last1=Graham |first1=Bryan Armen |last2=Beaumont |first2=Peter |date=December 5, 2025 |title=Trump awarded inaugural Fifa peace prize at World Cup draw in Washington |url=https://www.theguardian.com/football/2025/dec/05/fifa-peace-prize-trump-world-cup-infantino |access-date=December 6, 2025 |work=The Guardian |location=London}}</ref> هڪ اهڙو انعام جنهن انساني حقن جي گروپن، تجزيه نگارن ۽ ٻين جي وچ ۾ جاچ ۽ تڪرار کي تيز ڪيو.<ref name="AJ-Analysis">{{cite news |last=Harb |first=Ali |date=December 6, 2025 |title=Infantino's 'Peace Prize' to Trump raises questions about FIFA's neutrality |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/6/infantinos-peace-prize-to-trump-raises-questions-about-fifas-neutrality |access-date=December 6, 2025 |work=Al Jazeera}}</ref><ref name="Amnesty">{{cite web |title=Global: FIFA needs to act on human rights |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2025/12/global-fifa-needs-to-act-on-human-rights/ |website=Amnesty International |date=December 4, 2025 |access-date=December 6, 2025}}</ref><ref name="NewHumanitarian" /> 48 ٽيمن کي 12 جي چئن برتنن (pots) ۾ ورهايو ويو. برتن 1 ۾ ٽي ميزبان ۽ نومبر 2025 جي فيفا مردن جي عالمي درجه بندي مان مٿين نو ٽيمون شامل هيون. برتن 2، 3، ۽ 4 ۾ درجه بندي جي مطابق باقي ٽيمون شامل هيون. يو اي ايف اي (UEFA) پلي آف جا چار فاتح ۽ انٽر ڪنفيڊريشن پلي آف جا ٻه فاتح ڊرا جي وقت معلوم نه هئا ۽ ان ڪري خودڪار طريقي سان برتن 4 ۾ مختص ڪيا ويا. 12 گروپ بي ترتيب طور تي چار برتنن مان هر هڪ مان هڪ ٽيم چونڊي ٺاهيا ويا. فيفا جو "عام اصول، جڏهن به ممڪن هجي"، اهو هو ته ڪنهن به گروپ ۾ ساڳئي ڪنفيڊريشن مان هڪ کان وڌيڪ ٽيم نه هئي. هي اصول يو اي ايف اي کانسواءِ سڀني ڪنفيڊريشنن تي لاڳو هو؛ هر گروپ کي هڪ يا ٻه يو اي ايف اي ٽيمون ان ۾ شامل ڪرڻ جي ضرورت هئي.<ref>{{cite web |url=https://inside.fifa.com/organisation/media-releases/procedures-final-draw-world-cup-2026-revealed |title=Procedures for the Final Draw for the FIFA World Cup 2026 revealed |publisher=FIFA |date=November 25, 2025 |access-date=November 25, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/2d1a1ac7bab78995/original/Draw-Procedures-for-the-FIFA-World-Cup-2026.pdf |title=Draw Procedures for the FIFA World Cup 2026 |publisher=FIFA |date=November 25, 2025 |access-date=November 25, 2025}}</ref> ٽنهي ميزبان ملڪن کي شيڊولنگ جي مقصدن لاءِ ٽن گروپن ۾ اڳ ۾ ئي مختص ڪيو ويو هو. ميڪسيڪو کي گروپ اي ۾ رکيو ويو هو ۽ ٽورنامينٽ جو افتتاحي ميچ 11 جون تي ايسٽاڊيو ازٽيڪا ۾ کيڏندا. ڪينيڊا ۽ آمريڪا کي گروپ بي ۽ ڊي ۾ ترتيب وار رکيو ويو هو. اهي ٽورنامينٽ جا ٽيون ۽ چوٿون ميچ ترتيب وار 12 جون تي کيڏندا.<ref>{{Cite news |last1=Bushnell |first1=Henry |last2=Crafton |first2=Adam |date=August 22, 2025 |title=2026 World Cup draw to be held at Kennedy Center, President Trump announces |url=https://www.nytimes.com/athletic/6569842/2025/08/22/world-cup-draw-kennedy-center-trump-infantino/ |access-date=August 22, 2025 |work=The New York Times |issn=0362-4331 |url-access=limited}}</ref> انٽر ڪنفيڊريشن پلي آف جي ٽنهي امڪاني فاتحن تي ڪنفيڊريشن جي پابندي لاڳو ڪئي وئي. فيفا اهو پڻ اعلان ڪيو ته، "مقابلي جي توازن کي يقيني بڻائڻ جي مفاد ۾"، سيمي فائنل (نڪ آئوٽ بريڪٽ جا پاسا) لاءِ ٻه الڳ الڳ رستا قائم ڪيا ويا. ان جي بنياد تي، رينڪنگ ۾ پهرين نمبر تي (اسپين) ۽ ٻئي نمبر تي (ارجنٽائن) ٽيمن کي بي ترتيب طور تي مخالف رستن ۾ گروپن ۾ ٺاهيو ويو، جيئن ٽئين نمبر تي (فرانس) ۽ چوٿين نمبر تي (انگلينڊ) ٽيمون هيون. تنهن ڪري، جيڪڏهن ٽيمن جا اهي جوڙا پنهنجا گروپ کٽي وڃن ٿا، ته اهي فائنل تائين نه ملندا، جڏهن ته چارئي سيمي فائنل تائين نه ملندا. ڊرا پوٽ 1 سان شروع ٿيو ۽ پوٽ 4 سان ختم ٿيو، هر ٽيم کي چونڊيو ويو ۽ پوءِ الفابيٽ جي لحاظ کان پهرين دستياب گروپ ۾ مختص ڪيو ويو. ميچ شيڊول جي مقصد لاءِ، پوٽ 1 ٽيمون خودڪار طريقي سان هر گروپ جي پوزيشن 1 ۾ ٺاهيا ويا. باقي پوٽس لاءِ، فيفا هڪ اڳواٽ مقرر ڪيل نمونو قائم ڪيو ته جيئن ٽيمن جي پوزيشن کي انهن جي پوٽ ۽ ان گروپ جي بنياد تي بيان ڪري سگهجي جنهن ۾ اهي ٺاهيا ويا هئا. 2026 فيفا ورلڊ ڪپ سيڊنگ.<ref name="NewHumanitarian">{{cite news |title=Asia's deadly rains, Haiti's election plan, and Trump's peace prize – Cheat sheet |url=https://www.thenewhumanitarian.org/news/2025/12/05/asia-deadly-rains-haiti-election-plan-trump-peace-prize-cheat-sheet |work=The New Humanitarian |date=December 5, 2025 |access-date=December 6, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Smith |first=David |date=December 5, 2025 |title=Trump wins his peace prize from Fifa – any chance of a VAR review? |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/dec/05/trump-peace-prize-fifa-world-cup |access-date=December 9, 2025 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> === ٽيم بيس ڪيمپس === ورلڊ ڪپ ٽورنامينٽ کان اڳ ۽ دوران رهڻ ۽ تربيت ڏيڻ لاءِ 48 قومي اسڪواڊ پاران بيس ڪيمپس استعمال ڪيا ويندا.<ref name="Team Base camps">{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/base-camps-potential-locations |title=FIFA shares potential World Cup 26 Team Base Camp locations|access-date=June 12, 2024 |website=fifa.com |date=June 12, 2024|archive-date=June 12, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612215436/https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/base-camps-potential-locations|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web |url=https://inside.fifa.com/about-fifa/organisation/news/fifa-world-cup-26-tm-expands-team-base-camp-brochure-26-new-options-added |title=FIFA World Cup 26 expands Team Base Camp brochure: 26 new options added |publisher=FIFA |date=November 21, 2024 |access-date=January 15, 2025 |archive-date=November 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241121220113/https://inside.fifa.com/about-fifa/organisation/news/fifa-world-cup-26-tm-expands-team-base-camp-brochure-26-new-options-added |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://inside.fifa.com/organisation/news/14-new-team-base-camp-options-world-cup-2026 |title=14 new Team Base Camp options added as road to 2026 continues |date=April 17, 2025 |website=inside.fifa.com|archive-date=April 17, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250417180742/https://inside.fifa.com/organisation/news/14-new-team-base-camp-options-world-cup-2026|url-status=live}}</ref> مقابلي جي جڳهن تي لاڳو ٿيندڙ نالي جي حقن جي اسپانسرز جي پابندي وانگر، ڪجهه تربيتي سهولتن جا نالا پڻ فيفا پاران تبديل ڪيا ويا.<ref>{{Cite news |date=May 26, 2026 |title=FIFA World Cup 2026™ Team Base Camp Training Sites footprint finalised |url=https://inside.fifa.com/organisation/media-releases/world-cup-2026-team-base-camps-tbc-48-nations-usa-mexico-canada |access-date=May 27, 2026 |work=[[FIFA]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Schirgi |first=Heimo |title=Team Base Camp brochure |url=https://fwc26teambasecamps.fifa.com |access-date=October 23, 2025 |website=FIFA}}</ref> {|class="wikitable sortable mw-collapsible" |+ٽيم بيس ڪيمپس جي فهرست |- !ٽيم !هوٽل !ٽريننگ سائيٽ |- |'''[[الجزائر]]<ref name="FOX4">{{Cite web |last1=Jackson |first1=Malik |date=January 21, 2026 |title=Argentina, England, Netherlands, Algeria to base 2026 World Cup camps in Kansas City metro: Sources |url=https://fox4kc.com/sports/2026-world-cup/argentina-england-netherlands-to-base-2026-world-cup-camps-in-kansas-city-metro-sources/vMxgM5ajHGE |access-date=January 25, 2026 |website=Fox4 Kansas City |last2=Kuntz |first2=Harold |last3=Holt |first3=John|orig-date=January 20, 2026}}</ref>''' | <small>دي اوريڊ، لارنس، [[ڪنساس]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | <small>يونيورسٽي آف ڪنساس،<ref>{{Cite web |title=Rock Chalk Park |url=https://places.ku.edu/buildings/rock-chalk-park |access-date=January 25, 2026 |website=The University of Kansas}}</ref> لارنس، ڪنساس، آمريڪا</small> |- |'''[[ارجنٽائن]]'''<ref name="KCStar">{{cite news |last1=Grathoff |first1=Pete |title=Here is when teams with a World Cup base camp in KC are expected to arrive |url=https://www.kansascity.com/sports/spt-columns-blogs/for-petes-sake/article315392606.html |access-date=April 17, 2026 |work=[[The Kansas City Star]] |date=April 13, 2026}}</ref> | <small>اوريجن ڪنساس سٽي ريور فرنٽ، [[مسوري]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | <small>اسپورٽنگ ڪي سي ٽريننگ سينٽر، ڪنساس سٽي، [[ڪنساس]]</small> |- | '''[[آسٽريليا]]'''<ref name="AUS">{{Cite web |date=February 12, 2026 |title=The Oakland Roots/Soul Training Facility Has Been Selected by the Australian National Team to Be a Base Camp Training Site Ahead of the World Cup |url=https://www.oaklandrootssc.com/news/2026/02/12/the-oakland-roots-soul-training-facility-has-been-selected-by-the-australian-national-team-to-be-a-base-camp-training-site-ahead-of-the-world-cup/ |access-date=February 12, 2026 |website=[[Oakland Roots SC]] |publisher=SportsEngine, Inc. }}</ref> | <small>ڪلئرمونٽ هوٽل ۽ اسپا، برڪلي، [[ڪيليفورنيا]]</small> | <small>اوڪلينڊ روٽس/سول ٽريننگ سهولت، الميدا، [[ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> |- |'''[[آسٽريا]]'''<ref name="AUT">{{Cite web |last=Flores |first=Pricila |date=February 4, 2026 |title=Austrian National Soccer Team Selected to Stay in Goleta, Practice at UCSB |url=https://www.noozhawk.com/austrian-national-soccer-team-selected-to-stay-in-goleta-practice-at-ucsb/ |access-date=February 4, 2026 |website=Noozhawk |orig-date=February 4, 2026}}</ref> | <small>باڪارا ريسارٽ، گوليٽا، [[ڪيليفورنيا]]</small> | <small>يو سي سانتا باربرا هارڊر اسٽيڊيم، سانتا باربرا، ڪيليفورنيا</small> |- |'''[[بيلجيم]]'''<ref name="BEL">{{Cite web |last=Vandewalle |first=Ludo |date=January 9, 2026 |title=De Rode Duivels hebben hun WK-droomlocatie in Seattle beet |trans-title= The Red Devils have secured their World Cup dream location in Seattle |url=https://www.nieuwsblad.be/sport/voetbal/de-rode-duivels-hebben-hun-wk-droomlocatie-in-seattle-beet/114300532.html |access-date=February 15, 2026 |website=Nieuwsblad |language=nl-BEL}}</ref> | <small>حيات ريجنسي ڍنڍ، سيئٽل پورٽ، رينٽن، [[واشنگٽن رياست|واشنگٽن]]</small>، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|<small>آمريڪا</small>]] | <small>سياٽل سائونڊرز ايف سي پرفارمنس سينٽر ۽ ڪلب هائوس، رينٽن، واشنگٽن</small> |- |'''[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا]]'''<ref name="BIH">{{Cite web |date=April 6, 2026 |title=Zmajevi ipak neće u St. Louis, idu na drugi kraj Amerike u kamp koji je želio Vels |trans-title=Dragons will not be in St. Louis, they go to the other side of America to the camp that Wales wanted |url=https://reprezentacija.ba/507974-zmajevi-ipak-nece-u-st-louis-idu-na-drugi-kraj-amerike-u-kamp-koji-je-zelio-vels |access-date=April 6, 2026 |website=reprezentacija.ba |language=bs |trans-quote=The Dragons are expected to stay at the RSL Training Centre camp there, which is normally used by the US national team.}}</ref> | <small>ايشر ايڊمز، آٽوگراف ڪليڪشن، سالٽ لِيڪ سٽي، [[يوٽاہ|يوٽاه]]</small> | ريئل سالٽ لِيڪ اسٽيڊيم، سينڊي، يوٽاه، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |'''[[برازيل]]'''<ref name="BRA">{{Cite web |last=Arnold |first=Christian |date=January 14, 2026 |title=Brazilian national team to train at Red Bull NY's brand new facility during 2026 World Cup |url=https://nypost.com/2026/01/14/sports/brazilian-national-team-to-train-at-red-bulls-facility-during-world-cup/ |access-date=January 19, 2026 |website=New York Post }}</ref> | <small>دي رِج هوٽل، باسڪنگ رِج، [[نيو جرسي]]</small> | ڪولمبيا پارڪ، موريس ٽائون، نيو جرسي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |'''[[ڪينيڊا]]'''<ref name="SBJ">{{Cite web |date=December 17, 2025 |title=New Zealand looking at various options for World Cup base camp |url=https://www.sportsbusinessjournal.com/Articles/2025/12/17/new-zealand-looking-at-various-options-for-world-cup-base-camp/ |access-date=February 14, 2026 |website=Sports Business Journal }}</ref> | <small>دي ويسٽن بيشور، وينڪوور، [[برٽش ڪولمبيا|برٽش]]</small> [[برٽش ڪولمبيا|<small>ڪولمبيا</small>]] | <small>نيشنل ساڪر ڊولپمينٽ سينٽر، رينڪوور، برٽش ڪولمبيا، [[ڪينيڊا]]</small> |- |'''[[ڪيپ ورڊي]]''' | گرينڊ حيات هوٽل، ٽمپا بي، ٽمپا، [[فلوريڊا]] | <small>واٽرز اسپورٽس ڪمپليڪس، ٽمپا، فلوريڊا، آمريڪا</small> |- |'''[[ڪولمبيا]]'''<ref name="COL">{{Cite web |last=Mitchell |first=Ryan |date=January 27, 2026 |title=It is not the United States! The Colombian national team knows its official venue for the 2026 World Cup |url=https://www.marca.com/en/world-cup/2026/01/27/6978af6f268e3ebd148b45cd.html |access-date=January 27, 2026 |website=Marca }}</ref> | <small>گرينڊ فيسٽا آمريڪانا ڪنٽري ڪلب، [[گواڊلهارا|گواڊالهارا]]، [[ميڪسيڪو]]</small> | جليسڪو اڪيڊميا اٽلس ايف سي، [[زاپوپان]]، جليسڪو، |- |'''[[ڪروشيا]]'''<ref name="CRO">{{Cite web |last=Thrasher |first=Tyler |date=January 17, 2026 |title=Croatia national soccer team to base FIFA World Cup training in Alexandria |url=https://www.fox5dc.com/news/croatia-national-soccer-team-base-world-cup-training-alexandria-virginia |access-date=January 17, 2026 |website=Fox5 DC }}</ref> | <small>هوٽل ائ کئ ائ اليگزينڊرريا، [[ورجينيا]]</small> | <small>ايپيسڪوپل هاءِ اسڪول، اليگزينڊرريا، ورجينيا، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> |- |'''[[ڪيوريسو]]<ref name="CUR">{{Cite web |last=Evertsz |first=Pa E. |date=January 17, 2026 |title=Curaçao sets Boca Raton as 2026 World Cup base camp, FAU to host training |url=https://www.deporteawe.com/2026/01/17/futbol/curacao-sets-boca-raton-as-2026-world-cup-base-camp-fau-to-host-training/ |access-date=January 17, 2026 |website=Deporte Awe }}</ref>''' | <small>بوڪا ريٽن ميريٽ بوڪا سينٽر، بوڪا ريٽن، [[فلوريڊا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | <small>فلوريڊا اٽلانٽڪ يونيورسٽي، بوڪا ريٽن، فلوريڊا، آمريڪا</small> |- |'''[[چيڪ جمهوريا]]<ref name="DFW">{{Cite web |last=Carrick |first=Buzz |date=March 3, 2026 |title=Toyota Stadium and Texas Health Mansfield Stadium selected as World Cup training sites |url=https://3rddegree.net/toyota-stadium-and-texas-health-mansfield-stadium-selected-as-world-cup-training-sites |website=3rdDegree }}</ref>''' | <small>هيلٽن گارڊن ان ڊلاس-آرلنگٽن سائوٿ، آرلنگٽن، ٽيڪساس</small> | مينسفيلڊ ملٽي پرپز اسٽيڊيم، مينسفيلڊ، [[ٽيڪساس]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |[[عوامي جمهوريا ڪانگو|ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو]] <ref name="COD">{{Cite web |url=https://www.chron.com/sports/article/congo-houston-world-cup-22194456.php |title=DR Congo chooses Houston for 2026 World Cup base camp |first=Michael |last=Shapiro |date=April 8, 2026 |website=Chron}}</ref> | <small>اومني هوسٽن هوٽل، [[ھوسٽن|هوسٽن]]، [[ٽيڪساس]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | هوسٽن اسپورٽس پارڪ، هوسٽن، ٽيڪساس |- |'''[[ايڪواڊور]]'''<ref name="ECU">{{Cite web |date=January 12, 2026 |title=La seleccion ecuatoriana de futbol tendra en Columbus su sede de entrenamiento durante la copa del mundo |url=https://www.fef.ec/la-seleccion-ecuatoriana-de-futbol-tendra-en-columbus-su-sede-de-entrenamiento-durante-la-copa-del-mundo/ |access-date=February 6, 2026 |language=Es}}</ref> | <small>لي ميريڊين ڪولمبس، دي جوزف، [[ڪولمبس، اوهايو|ڪولمبس]]، [[اوهايو]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | ڪولمبس ڪرو پرفارمنس سينٽر، ڪولمبس، اوهائيو |- |'''[[مصر]]'''<ref name="EGY">{{Cite web |url=https://www.krem.com/article/sports/soccer/world-cup/spokane-city-council-spokane-world-cup-team-base-egypt-mo-salah/293-214cd175-62e3-4887-af3a-f0834fc0b93d |title=Spokane City Council Agenda shows Spokane named as World Cup Team Base for Egypt |first=Vinny |last=Saglimbeni |date=April 20, 2026 |website=KREM2 Spokane}}</ref> | <small>ناردرن ڪوسٽ ريزارٽ ۽ ڪيسينو، ايئر وي هائٽس، واشنگٽن</small> | گونزاگا يونيورسٽي، اسپوڪن، [[واشنگٽن رياست|واشنگٽن]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |'''[[انگلينڊ]]'''<ref name="FOX4" /> | <small>دي ان ايٽ ميڊو بروڪ، پريئري وليج، [[ڪنساس]]</small> | سوپ ساڪر وليج، ڪينسا سٽي، [[مسوري]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |'''[[فرانس]]'''<ref name="FRA">{{Cite web |date=January 12, 2026 |title=Coupe du Monde 2026: Didier Deschamps à la recherche du camp de base ! (INSIDE) |url=https://www.youtube.com/watch?v=a8q526AN4iw |access-date=January 12, 2026 |website=YouTube |language=Fr}}</ref> | <small>فور سيزنز هوٽل، [[بوسٽن]]، [[مئساچوسٽس|ميساچوسٽس]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | <small>بينٽلي يونيورسٽي، والٿم، ميساچوسٽس</small> |- |'''[[جرمني]]'''<ref name="GER">{{Cite web |last=Silverman |first=Alex |date=January 9, 2026 |title=Wake Forest to serve as Germany's World Cup base camp training site in U.S. |url=https://www.sportsbusinessjournal.com/Articles/2026/01/09/wake-forest-to-serve-as-germanys-world-cup-base-camp-training-site/ |access-date=January 19, 2026 |website=SBJ }}</ref> | <small>گريلن، ونسٽن-ساليم، [[اتر ڪيرولينا|اتر]]</small> [[اتر ڪيرولينا|<small>ڪيرولينا</small>]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|<small>آمريڪا</small>]] | <small>ويڪ فارسٽ يونيورسٽي، ونسٽن-سيلم، اتر ڪيرولائنا</small> |- |'''[[گھانا]]'''<ref name="GHA">{{Cite web |last=Goulston |first=Robert |date=February 19, 2026 |title=Will the Boston area host many World Cup soccer teams in 2026? |url=https://www.nbcboston.com/news/local/boston-world-cup-host-city/3902670/ |access-date=February 20, 2026 |website=NBC10 Boston |quote=Ghana picked Bryant University in Rhode Island}}</ref> | <small>پروويڊنس بلٽمور، پروويڊنس، [[روڊز آئیلینڊ|روڊ آئيلينڊز]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | برائنٽ يونيورسٽي، سمٿ فيلڊ، روڊ آئيلينڊز |- |'''[[هيٽي]]'''<ref name="HAI">{{Cite web |author=Caleb Jephte Pierre |date=March 19, 2026 |title=La FHF aurait choisi Atlantic City comme camp de base pour la Coupe du Monde 2026, si l'on en croit les révélations de Sébastien Migné dans l'After ce jeudi matin !|trans-title= The FHF has chosen Atlantic City as its base camp for the 2026 World Cup, according to revelations from Sébastien Migné in this morning's After! |url=https://x.com/Caleb_Jephte/status/2034691656671265146 |access-date=April 21, 2026 |website=X |language=fr}}</ref> | <small>شيراٽن ائٽلانٽڪ سٽي ڪنوينشن سينٽر هوٽل، ائٽلانٽڪ سٽي، نيوجرسي</small> | <small>اسٽاڪٽن يونيورسٽي، گيلو وي ٽائون شپ، [[نيو جرسي]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> |- |'''[[ايران]]'''<ref name="IRN">{{Cite web |date=May 23, 2026 |title=Iran to base World Cup camp in Mexico after switch from Arizona |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/iran-base-world-cup-camp-mexico-after-switch-arizona-2026-05-23/ |access-date=May 23, 2026 |website=[[Reuters]] }}</ref> | <small>تيجوانا ميريٽ هوٽل، تيجوانا، باجا ڪيليفورنيا</small> | <small>تيجوانا ٽريننگ سينٽر، تجوانا، باجاڪيليفورنيا،[[ميڪسيڪو]]</small> |- |'''[[عراق]]'''<ref name="NBC">{{Cite web |last=Benatar |first=Orri |date=May 12, 2026 |title=World Cup base camps: Where all 48 teams will train during the tournament |url=https://www.nbc4i.com/sports/world-cup-2026/world-cup-base-camps-where-all-48-teams-will-train-during-the-tournament/#// |access-date=May 12, 2026 |website=NBC4i}}</ref> | <small>گرين بريئر ريسارٽ، وائيٽ سلفر اسپرنگس، [[ويسٽ ورجينيا]]</small>[[ويسٽ ورجينيا|،]] [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|<small>آمريڪا</small>]] | <small>دي گرين بريئر اسپورٽس پرفارمنس سينٽر، وائيٽ سلفر سپرنگز، ويسٽ ورجينا</small> |- |'''[[آئيوري ڪوسٽ]]'''<ref name="PHI">{{Cite web |date=February 17, 2026 |title='Les Éléphants' to Call Philadelphia Union's Stadium Its Home During the Tournament |url=https://www.philadelphiaunion.com/news/cote-d-ivoire-selects-philadelphia-union-stadium-team-base-camp-for-fifa-world-cup-2026|access-date=February 17, 2026 |website=Philadelphia Union }}</ref> | هوٽل ڊو پونٽ، ولمنگٽن، [[ڊيلاويئر]] | فلاڊيلفيا يونين اسٽيڊيم، چيسٽر، [[پينسلوانيا|پنسلوانيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |'''[[جاپان]]'''<ref name="WTVF">{{Cite web |last=Broderick |first=Kelly |date=January 18, 2026 |title=Japan's national football team will be using Nashville as a home base for the 2026 FIFA World Cup |url=https://www.newschannel5.com/news/japans-national-football-team-will-be-using-nashville-as-a-home-base-for-the-2026-fifa-world-cup |access-date=January 19, 2026 |website=WTVF }}</ref> | ٽي بي اي، [[نئشويل|نيشويل]]، [[ٽينيسي]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | <small>نيشويل ايس سي ٽريننگ سينٽر، نيشويل، ٽينيسي</small> |- |'''[[اردن]]'''<ref name="JOR">{{Cite web |date=February 20, 2026 |title=اتحاد كرة القدم ينظم دورة رباعية دولية بمشاركة النشامى.. ويكشف خطة إعداد المونديال |trans-title=The Football Association is organizing a four-team international tournament with the participation of the Jordanian national team, and has revealed its World Cup preparation plan |url=https://jfa.com.jo/news.php?id=31033&title=%D8%A7%D8%AA%D8%AD%D8%A7%D8%AF-%D9%83%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%AF%D9%85-%D9%8A%D9%86%D8%B8%D9%85-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9-%D8%AF%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D8%A8%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%85%D9%89..-%D9%88%D9%8A%D9%83%D8%B4%D9%81-%D8%AE%D8%B7%D8%A9-%D8%A5%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%84 |access-date=February 20, 2026 |website=Jordanian Football Association |language=ar |trans-quote=will settle in its official camp during the World Cup in the American city of Portland.}}</ref> | دي نائنز هوٽل، پورٽلينڊ، اوريگون | يونيورسٽي آف پورٽلينڊ، [[اوريگون]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |'''[[ميڪسيڪو]]''' | <small>سينٽرو ڊي آلٽو رينڊيمينٽو آن سائيٽ رهائش، ميڪسيڪو سٽي</small> | <small>سينٽرو ڊي آلٽو رينڊي مينٽو، [[ميڪسيڪو سٽي|ميڪسيڪو]]</small> [[ميڪسيڪو سٽي|سٽي،]] [[ميڪسيڪو]] |- |'''[[مراڪش]]'''<ref name="MAR">{{cite web |last1=Crafton |first1=Adam |title=Morocco, Haiti become fourth World Cup teams to choose New Jersey as base camp |url=https://www.nytimes.com/athletic/7253613/2026/05/05/new-jersey-world-cup-base-morocco-haiti-brazil-senegal/ |website=nytimes.com/athletic |publisher=[[The Athletic]] |date=May 5, 2026}}</ref> | <small>سمرسيٽ هلز هوٽل، ٽيپسٽري ڪليڪشن وايا هيلٽن، وارن، [[نيو جرسي]]</small> | پنگري اسڪول، باسڪنگ رج، نيو جرسي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |'''[[نيدرلينڊز]]'''<ref name="KCBJ">{{cite news |last1=Friestad |first1=Thomas |title=Netherlands chooses Cascade Hotel near Plaza as World Cup base |url=https://www.bizjournals.com/kansascity/news/2026/04/08/netherlands-cascade-hotel-plaza-2026-world-cup.html |access-date=April 17, 2026 |work=Kansas City Business Journal |date=April 8, 2026}}</ref> | ڪيسڪيڊ هوٽل، ڪنساس سٽي، [[مسوري]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | <small>ڪنساس سٽي تربيتي سهولت، ريور سائڊ، مسوري</small> |- |[[نيوزيلينڊ|'''نيوزي لينڊ''']]<ref name="NZL">{{Cite web |date=March 2, 2026 |title=All Whites secure FIFA World Cup base in San Diego, the scene of Team New Zealand's first America's Cup win |url=https://www.stuff.co.nz/sport/360938985/all-whites-secure-fifa-world-cup-base-san-diego-scene-team-new-zealands-first-americas-cup-win|access-date=March 2, 2026 |website=Stuff }}</ref> | حيات ريجنسي لا جولا، ايونٽائن، سين ڊياگو، ڪيليفورنيا | <small>ٽوريرو اسٽيڊيم، [[سان ڊياگو|سين ڊياگو]]، [[ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> |- |'''[[ناروي]]'''<ref name="NOR">{{Cite web |last=Austerheim |first=Daniel |date=January 24, 2026 |title=Bekreftet: Dette blir Norges basecamp under VM |url=https://www.nettavisen.no/sport/bekreftet-dette-blir-norges-basecamp-under-vm/s/5-95-2842904 |access-date=January 24, 2026 |website=Nettavisen Sport |language=no|trans-quote=Greensboro, North Carolina, will be Norway's home base ahead of and between the group matches in Norway's first men's World Cup finals in 28 years. The NFF does not specify which hotel they will stay in, but there is only one option in FIFA's catalog for Greensboro. It's called Grandover Resort, and is described as a premium resort with access to golf courses and a spa, among other things.}}</ref> | گرانڊ اوور ريسارٽ ۽ اسپا، گرينزبورو، [[اتر ڪيرولينا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | <small>يونيورسٽي آف نارٿ ڪيرولينا، گرينزبورو، اتر ڪيرولينا</small> |- |'''[[پاناما]]'''<ref name="PAN">{{Cite web |last=Stevens |first=Paul |date=February 12, 2026 |title=Ontario Base Camp Confirmed for Panama's Men's National Soccer Team at FIFA World Cup |url=https://www.sportstravelmagazine.com/ontario-base-camp-confirmed-for-panamas-mens-national-soccer-team-at-fifa-world-cup/ |access-date=February 13, 2026 |website=Sports Travel Magazine }}</ref> | <small>نوٽواساگا ان ريسارٽ ۽ ڪانفرنس سينٽر، نيو ٽڪمسٿ، [[اونٽاريو]]</small> | <small>نوٽواساگا ٽريننگ سائيٽ، نيو ٽڪمسٿ، اونٽاريو، [[ڪينيڊا]]</small> |- |'''[[پيراگوئي]]'''<ref name="PAR">{{Cite web |date=February 11, 2026 |title=La selección paraguaya ultima detalles logísticos para su estreno mundialista |trans-title=The Paraguayan national team is finalizing logistical details for its World Cup debut |url=https://www.abc.com.py/deportes/futbol/seleccion-paraguaya/2026/02/11/la-seleccion-paraguaya-ultima-detalles-logisticos-para-su-estreno-mundialista/ |access-date=February 15, 2026 |website=ABC Paraguay |language=es |trans-quote=...we've already received confirmation that they'll grant us our first choice. We're considering San José, which is near Santa Clara, close to Levi's Stadium, where we'll play our two matches on the second and third matchdays.}}</ref> | هيلٽن سان جوز، سين جوز، ڪيليفورنيا پاران سائنيا، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | اسپارٽن فٽبال ڪمپليڪس، [[سان هوز|سين جوز،]] [[ڪيليفورنيا]] |- |[[پورچوگال|'''پرتگال''']]<ref name="PBP">{{Cite web |date=March 5, 2026 |title=World Cup: Cristiano Ronaldo, Portugal to train in Palm Beach Gardens |url=https://www.palmbeachpost.com/story/sports/2026/03/05/world-cup-2026-cristiano-ronaldo-portugal/88988300007/ |access-date=March 12, 2026 |website=Palm Beach Post }}</ref> | فور سيزنز هوٽل پام بيچ، پام بيچ، [[فلوريڊا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | <small>گارڊنز نارٿ ڪائونٽي ڊسٽرڪٽ پارڪ، پام بيچ گارڊنز، فلوريڊا</small> |- |'''[[قطر]]'''<ref name="QAT">{{Cite web |date=January 30, 2026 |title=Lopetegui inspects Qatar's World Cup base in California |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/30/01/2026/lopetegui-inspects-qatars-world-cup-base-in-california |access-date=February 1, 2026 |website=[[The Peninsula (newspaper)|The Peninsula]] }}</ref> | <small>ڪورٽ يارڊ بائي ميريٽ سانتا باربرا گوليٽا، گوليٽا، ڪيليفورنيا</small> | <small>ويسٽ مونٽ ڪاليج، سانتا باربرا، [[ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> |- | '''[[سعودي عرب]]'''<ref name="KSA">{{Cite news |date=February 5, 2026 |title=Saudi National Team Selects Austin as Main Camp Base for World Cup 2026 |url=https://english.aawsat.com/sports/5237596-saudi-national-team-selects-austin-main-camp-base-world-cup-2026 |access-date=February 5, 2026 |work=[[Asharq Al-Awsat]]}}</ref> | <small>فور سيزنز هوٽل، [[آسٽن]]، [[ٽيڪساس]]</small>، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | <small>آسٽن FC اسٽيڊيم، آسٽن، ٽيڪساس</small> |- | '''[[اسڪاٽلينڊ]]'''<ref name="SCO">{{Cite news |last=Atkinson |first=Mark |date=February 12, 2026 |title=Harvey Barnes snubs Scotland as Steve Clarke confirms World Cup base – but issue with FIFA hotel |url=https://www.scotsman.com/sport/football/international/harvey-barnes-snubs-scotland-as-steve-clarke-confirms-world-cup-base-but-issue-with-fifa-hotel-5596708 |access-date=February 12, 2026 |website=[[The Scotsman]]}}</ref> | <small>رينيسنس شارلوٽ سائوٿ پارڪ هوٽل، [[شارلوٽ]]، [[اتر ڪيرولينا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | <small>شارلوٽ ايف سي ٽريننگ سينٽر، شارلوٽ، اتر ڪيرولينا</small> |- | '''[[سينيگال]]'''<ref name="SEN">{{Cite news |last=Carino |first=Jerry |date=March 5, 2026 |title=Rutgers chosen as 'base camp' by FIFA World Cup qualifier |url=https://www.app.com/story/sports/college/rutgers/2026/03/05/rutgers-chosen-as-base-camp-by-fifa-world-cup-qualifier-senegal/87601196007/ |access-date=March 6, 2026 |website=[[Asbury Park Press]]}}</ref> | هيلڊرچ هوٽل ۽ ڪانفرنس سينٽر، نيو برنسوڪ، نيو جرسي | رٽگرز يونيورسٽي، پسڪٽا وي، [[نيو جرسي]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |<ref name="MEX">{{Cite web |last=Beltrán |first=Jesús F. |date=February 10, 2026 |title=Gabriela Cuevas anuncia qué selecciones se concentrarán en México para el Mundial 2026 |trans-title=Gabriela Cuevas announces which teams will train in Mexico for the 2026 World Cup |url=https://www.infobae.com/mexico/deportes/2026/02/10/gabriela-cuevas-anuncia-que-selecciones-se-concentraran-en-mexico-para-el-mundial-2026/ |access-date=February 13, 2026 |website=infobae |language=es |trans-quote=El Tri will hold its training camp at the Mexican Football Federation's High Performance Center, located in the Tlalpan borough.}}</ref> '''[[ڏکڻ آفريڪا]]''' | ڪيمينو ريئل پاچوڪا، پاچوڪا، هائيڊلگو، [[ميڪسيڪو]] <ref name="MEX" /> | <small>سين اگسٽن ٽيليڪسياڪا، هائيڊلگو، ميڪسيڪو</small> |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|KOR|avar=fb}}'''[[ڏکڻ ڪوريا]]''' | دي ويسٽن گواڊالاجارا، [[گواڊلهارا|گواڊالهارا]]، [[ميڪسيڪو]] | چيواس ورڊ ويل، [[زاپوپان]]، جليسڪو |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|ESP|avar=fb}} '''[[اسپين]]'''<ref name="CFTP">{{Cite web |last=MacCoon |first=Patrick |date=January 13, 2026 |title=Spain reportedly chooses Chattanooga as headquarters for first two rounds of 2026 FIFA World Cup |url=https://www.timesfreepress.com/news/2026/jan/13/spain-reportedly-chooses-chattanooga-as/ |access-date=January 19, 2026 |website=Chattanooga Times Free Press }}</ref> | <small>دي ريڊ هائوس هوٽل، چٽانوگا، [[ٽينيسي]]</small>، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|<small>آمريڪا</small>]] | <small>بيلر اسڪول، چٽانوگا، ٽينيسي، آمريڪا</small> |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|SWE|avar=fb}} '''[[سويڊن]]''' | <small>دي ويسٽن ڊلاس اسٽون بريئر گولف ريسارٽ ۽ اسپا، فريسڪو، ٽيڪساس</small> | <small>ايف سي ڊلاس اسٽيڊيم، فريسڪو، [[ٽيڪساس]]،</small> [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |[[سوئيزرلينڊ|سوئٽزرلينڊ]]<ref name="SUI">{{Cite web |date=January 15, 2026 |title=The Swiss national team will be staying in this luxury hotel during the World Cup |url=https://www.bluewin.ch/en/sport/football/the-national-team-stays-in-this-luxury-hotel-during-the-world-cup-3051319.html |access-date=January 15, 2026 |website=blue News }}</ref> | فيئرمونٽ گرينڊ ڊيل مار، سين ڊياگو، ڪيليفورنيا | سين ڊياگو يهودي اڪيڊمي، سين ڊياگو، ڪيليفورنيا |- |[[تيونس]]<ref name="MEX" /> | <small>انٽرڪنٽينينٽل پريزيڊنٽ مونٽيرئ ۽ سان پيڊرو گارزا گارسيا، نيوو ليون</small> | ريادوس ٽريننگ سينٽر، سينٽياگو، نيوو ليون، [[ميڪسيڪو]] |- |'''[[ترڪي]]'''<ref name="TUR">{{Cite web |last=Sarigul |first=Emre |date=April 4, 2026 |title=Turkish National Team Confirms 2026 World Cup Camp in Arizona: Logistics and Ticket Fever Take Center Stage |url=https://turkish-football.com/turkish-national-team-confirms-2026-world-cup-camp-in-arizona-logistics-and-ticket-fever-take-center-stage/ |access-date=April 14, 2026 |website=Turkish Football }}</ref> | <small>ڪورٽ يارڊ ميسا، رگلي ويل ويسٽ، [[ايريزونا]]،</small> [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|<small>آمريڪا</small>]] | ايريزونا ايٿليٽڪ گرائونڊز، [[ميسا، ايريزونا|ميسا]]، [[ايريزونا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|'''آمريڪا''']]<ref name="UCI">{{Cite web |last=Tenorio |first=Paul |date=November 19, 2025 |title=USMNT's 2026 slate takes shape: World Cup sendoff in Chicago, March friendlies booked |url=https://www.nytimes.com/athletic/6820796/2025/11/19/usmnt-2026-schedule-world-cup/ |access-date=November 19, 2025 |website=The Athletic }}</ref> | ميريٽ ارون اسپيڪٽرم، ارون، [[ڪيليفورنيا]] | اورينج ڪائونٽي گريٽ پارڪ، ارون، [[ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |[[يوراگوائي|'''يوراگوئي''']]<ref name="URU">{{Cite web |author=Selección Uruguaya |date=January 14, 2026 |title=FIFA confirmó nuestra base operativa en la Copa Mundial: Playa del Carmen |url=https://x.com/Uruguay/status/2011544677359763967/ |access-date=January 14, 2026 |website=X |language=es-URU}}</ref> | ماياڪوبا، پليا ڊيل ڪارمين، ڪوئنٽانا رو، [[ميڪسيڪو]] | <small>ماياڪوبا ٽريننگ سينٽر، پليا ڊيل ڪارمين، ڪوئنٽانا رو</small> |- |'''[[ازبڪستان]]''' <ref name="UZB">{{Cite web |last=Razzakov |first=Shuhrat |date=March 3, 2026 |title=Uzbekistan is preparing for major challenges at the World Cup from Atlanta |url=https://zamin.uz/en/sport/193208-uzbekistan-is-preparing-for-major-challenges-at-the-world-cup-from-atlanta.html |access-date=March 3, 2026 |website=Zamin |language=en-UZB}}</ref> | ميريٽ اٽلانٽا بڪ هيڊ، [[ائٽلانٽا|اٽلانٽا]]، جارجيا | <small>اٽلانٽا يونائيٽيڊ ٽريننگ سينٽر، ماريٽا، جارجيا</small> |- |} === اسڪواڊ === ٽورنامينٽ لاءِ پنهنجي آخري اسڪواڊ جمع ڪرائڻ کان اڳ، ٽيمن ٽورنامينٽ کان هڪ مهينو اڳ 35 کان 55 رانديگرن جي هڪ عارضي اسڪواڊ جو نالو ڏنو. ٽيمن کي 2 جون تائين پنهنجي آخري اسڪواڊ جو نالو ڏيڻ جي ضرورت هئي. جيڪڏهن ڪو رانديگر زخمي يا سخت بيمار ٿي پوي ٿو ته جيئن ٽورنامينٽ ۾ شرڪت کي روڪي سگهجي، ته ان کي ٽيم جي پهرين ميچ کان 24 ڪلاڪ اڳ تائين عارضي اسڪواڊ مان ڪنهن ٻئي رانديگر سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. جڏهن ته، ٽورنامينٽ دوران ڪنهن به وقت زخمي يا بيمار گول ڪيپر کي عارضي اسڪواڊ مان ڪنهن ٻئي گول ڪيپر سان تبديل ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/squad-lists-number-date |title=When are World Cup squads named, and how many players will feature? |publisher=[[FIFA]] |date=May 6, 2026 |access-date=May 7, 2026}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:فيفا ورلڊ ڪپ، 2026ع]] [[زمرو:فيفا ورلڊ ڪپ ٽورنامينٽ|2026]] [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جا مقابلا]] [[زمرو:شيڊول ٿيل ايسوسيئيشن فٽبال مقابلا]] [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جا بين الاقوامي مقابلا]] [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن]] [[زمرو:2026 مردن جي بين الاقوامي ايسوسيئيشن فٽبال ۾|ورلڊ ڪپ]] [[زمرو:2026 آمريڪي مردن جي فٽبال ۾]] [[زمرو:2026 ڪينيڊين فٽبال ۾]] [[زمرو:2025–26 ميڪسيڪو فٽبال ۾]] [[زمرو:ميڪسيڪو–آمريڪا راندين جا لاڳاپا]] [[زمرو:ڪينيڊا جي ميزباني هيٺ مردن جا بين الاقوامي ايسوسيئيشن فٽبال مقابلا|2026]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي ميزباني هيٺ مردن جا بين الاقوامي ايسوسيئيشن فٽبال مقابلا|2026]] [[زمرو:آمريڪا جي ميزباني هيٺ مردن جا بين الاقوامي ايسوسيئيشن فٽبال مقابلا|2026]] [[زمرو:جون 2026ع ۾ اتر آمريڪا ۾ راندين جا مقابلا]] [[زمرو:جولاءِ 2026 اتر آمريڪا ۾ راندين جا مقابلا]] [[زمرو:2026 جي ايران جنگ کان متاثر ٿيندڙ راندين جا واقعا]] [[File:2026 world cup qualification map.svg|thumb|400x400px|<!--Do not remove the World Cup qualification map.-->{{Legend|#0000ff|Team qualified}}{{Legend|#ffcc00|Team eliminated}}{{Legend|#000000|Team withdrew or suspended}}{{Legend|#cccccc|Not a FIFA member}}]] 9bp4km4ybreawxwtspcu9c4fn4zl5ms 384310 384309 2026-06-11T10:20:50Z Ibne maryam 17680 /* ٽيم بيس ڪيمپس */ 384310 wikitext text/x-wiki {{Short description|International men's soccer tournament in North America}} {{Redirect|2026 World Cup|other competitions of that name|2026 World Cup (disambiguation)}} {{Protection padlock|small=yes}} {{Use American English|date=May 2024}} {{Infobox cricket tournament | year = 2026 | tourney_name = FIFA World Cup | other_titles = {{ubl|FIFA World Cup 26|Copa Mundial de la FIFA 2026|Coupe du Monde de la FIFA 2026}} | image = 2026 FIFA World Cup emblem.svg | size = 250x250px | alt = Emblem of the 2026 FIFA World Cup, showing numbers "2" (top) and "6" (bottom) overlayed by the World Cup trophy <!--Do not add flags to country parameters as per WP:INFOBOXFLAG.--> | country = Canada | country2 = Mexico | country3 = United States | dates = June 11 – July 19 | num_teams = 48 | confederations = 6 | venues = 16 | cities = 16 | champion = | count = | second = | third = | fourth = | matches = <!--{{#invoke:Goalscorers|matches|2026 FIFA World Cup}}--> | goals = <!--{{#invoke:Goalscorers|goals|2026 FIFA World Cup}}--> | attendance = <!--{{#invoke:Football attendance summation|main|groups=A-L}}--> | top_scorer = <!--{{#invoke:Goalscorers|topscorer|2026 FIFA World Cup}}--> | player = | goalkeeper = | young_player = | fair_play = | prevseason = [[2022 FIFA World Cup|2022]] | nextseason = ''[[2030 FIFA World Cup|2030]]'' | updated = }} [[File:Vista aérea del Estadio Azteca - 2026 - 02.jpg|thumb| |[[ميڪسيڪو]] ۾ اسٽاڊيو ايزٽيڪا فٽبال اسٽيڊيم، [[ميڪسيڪو شهر]]]] '''2026ع فيفا ورلڊ ڪپ''' (Fifa World Cup 2026) فيفا ورلڊ ڪپ جو 23هون ايڊيشن هوندو، جيڪو چار سالن ۾ ٿيندڙ بين الاقوامي مردن جي [[ايسوسيئيشن فٽبال]] چيمپئن شپ آهي جنهن ۾ [[ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن|فيفا]] جي ميمبر ايسوسيئيشن جي قومي ٽيمون حصو وٺنديون آهن. هي ٽورنامينٽ 11 جون، 2026ع کان 19 جولاءِ، 2026ع تائين ٿيندو.<ref name="Schedule">{{حوالو ويب|date=February 4, 2024|quote=February 4, 2024|archivedate=February 5, 2024}}</ref> ان جي ميزباني گڏيل طور تي اتر آمريڪا جا 16 شهر ڪندا ([[آمريڪا]] ۾ 11، [[ميڪسيڪو]] ۾ 3 ۽ [[ڪينيڊا]] ۾ 2). هي ٽورنامينٽ پهريون فيفا ورلڊ ڪپ هوندو جيڪو ٽن ملڪن جي ميزباني ۾ هوندو ۽ جنهن ۾ پهرين ڀيرا 48 ٽيمون شامل هونديون (سال 2022ع ۾ 32 ٽيمون هيون). [[ماسڪو]] ۾ 68هين فيفا ڪانگريس ۾ آخري ووٽنگ دوران ٽن اتر آمريڪي ملڪن جي "يونائيٽيڊ 2026" جي بولي [[مراڪش]] جي مخالف بولي کي شڪست ڏني. اهو سال 2002ع کان پوءِ پهريون مردن جو فٽبال ورلڊ ڪپ هوندو جيڪو هڪ کان وڌيڪ ملڪن پاران گڏيل طور تي ميزباني ڪيو ويندو. سال 1970ع ۽ 1986ع جي ٽورنامينٽ جي پنهنجي ماضي جي ميزباني سان، ميڪسيڪو پهريون ملڪ بڻجي ويندو جيڪو ٽي ڀيرا مردن جي ورلڊ ڪپ جي ميزباني يا گڏيل ميزباني ڪندو. آمريڪا اڳ ۾ سال 1994ع ۾ مردن جي فٽبال ورلڊ ڪپ جي ميزباني ڪئي هئي. ان جي ابتڙ، ڪينيڊا ۾ اهو پهريون ڀيرو هوندو ته ملڪ مردن جي ٽورنامينٽ جي ميزباني يا گڏيل ميزباني ڪندو. [[قطر]] ۾ سال 2022ع ورلڊ ڪپ نومبر ۽ ڊسمبر ۾ منفرد طور تي منعقد ٿيڻ کان پوءِ هي تقريب پنهنجي روايتي [[اتريون اڌ گول|اتر اڌ گول]] جي اونهاري جي شيڊول ڏانهن موٽندي. ميزبان ملڪن جي حيثيت سان، ڪينيڊا، ميڪسيڪو ۽ آمريڪا سڀ ئي فائنل رائونڊ لاء پاڻمرادو قابليت حاصل ڪري ورتا آهن. [[ڪيپ ورڊي|ڪيپ وردي]]، [[ڪوراساؤ]]، [[اردن]] ۽ [[ازبڪستان]] سڀئي ورلڊ ڪپ جي فائنل رائونڊ ۾ پهرين ڀيرا ڪواليفائي ڪيا آهن ۽ حصو وٺندا. [[ارجنٽائن]] دفاعي چيمپيئن آهي، جنهن سال 2022ع ۾ پنهنجو ٽيون ورلڊ ڪپ ٽائيٽل کٽيو هو. ==فارميٽ ۽ توسيع== ٽورنامينٽ کي وڌائڻ جو خيال 2013 جي شروعات ۾ ان وقت جي يوئيفا صدر مشيل پلاٽيني پاران ۽ 2016 ۾ فيفا صدر گياني انفنٽينو پاران پڻ تجويز ڪيو ويو هو. تجويز جي مخالفن دليل ڏنو ته کيڏيل ميچن جو تعداد اڳ ۾ ئي ناقابل قبول سطح تي هو ته توسيع ميچن جي معيار کي خراب ڪندي ۽ اهو فيصلو راندين جي خدشن جي بدران سياسي بنيادن تي ڪيو ويو. انفنٽينو تي الزام لڳايو ته هو پنهنجي چونڊ کٽڻ لاءِ ورلڊ ڪپ ۾ وڌيڪ ملڪن کي آڻڻ جو واعدو استعمال ڪري رهيو آهي. هن ايڊيشن سان شروع ڪندي فيفا ورلڊ ڪپ 48 ٽيمن تائين وڌايو ويو (گذريل ست ٽورنامينٽ جي مقابلي ۾ 16 ٽيمن جو اضافو). ٽيمن کي چار ٽيمن جي ٻارهن گروپن ۾ ورهايو ويندو. هر گروپ ۾ مٿين ٻن ٽيمن سان ۽ اٺ بهترين ٽئين نمبر تي ايندڙ ٽيمون 32 جي نئين دور (round) ۾ ترقي ڪنديون. جيئن 14 مارچ 2023 تي فيفا ڪائونسل پاران منظور ڪيو ويو. هي پهرين توسيع ٿيڻ لاءِ ۽ 1998 کان وٺي فارميٽ ۾ تبديلي لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي. کيڏيل ميچن جو ڪُل تعداد 64 کان وڌي 104 ٿي ويندو ۽ آخري چئن تائين پهچڻ وارين ٽيمن پاران کيڏيل ميچن جو تعداد ست کان وڌي اٺ ٿي ويندو. ٽورنامينٽ 39 ڏينهن تائين هلندو (2014 ۽ 2018 جي ​​ٽورنامينٽ جي 32 ڏينهن کان وڌي). هر ٽيم اڃا تائين ٽي گروپ ميچ کيڏندي. فائنل اسڪواڊ ۾ شامل رانديگرن لاءِ ڪلب سطح تي آخري ميچ جو ڏينهن 24 مئي 2026 آهي. ڪلبن کي , 30 مئي تائين ڪانٽينينٽل ڪلب مقابلي جي فائنل ۾ حصو وٺندڙ رانديگرن کي استثنا سان, 25 مئي تائين پنهنجن رانديگرن کي آزاد ڪرڻو پوندو. 56 ڏينهن (گڏيل آرام، رليز ۽ ٽورنامينٽ جي دورن جا) 2010، 2014 ۽ 2018 جي ​​ٽورنامينٽ وانگر ئي رهندا. ===ٻيا توسيع فارميٽ ڳوليا ويا=== 48 ٽيمن تائين توسيع اڳ ۾ ئي 10 جنوري 2017 تي منظور ڪئي وئي هئي، جڏهن شروعاتي طور تي اهو فيصلو ڪيو ويو هو ته ٽورنامينٽ ۾ 3 ٽيمن جا 16 گروپ ۽ ڪل 80 ميچ شامل هوندا، هر گروپ جون مٿيون ٻه ٽيمون 32 جي رائونڊ ۾ اڳتي وڌنديون. هن بعد ۾ تبديل ٿيل فارميٽ تحت، هر ٽيم جي ميچن جو وڌ ۾ وڌ تعداد ست رهي ها، پر هر ٽيم اڳ جي ڀيٽ ۾ هڪ گهٽ گروپ ميچ کيڏي ها. ٽورنامينٽ اڃا تائين 32 ڏينهن اندر مڪمل ٿي چڪو هوندو. هي فارميٽ شروعاتي طور تي ٽن ٻين تجويزن، 40 کان 48 ٽيمن تائين، 76 کان 88 ميچن تائين ۽ هر ٽيم جي هڪ کان چار گهٽ ۾ گهٽ ميچن تائين, تي چونڊيو ويو هو. هن فارميٽ جي نقادن دليل ڏنو ته ٽن ٽيمن جي گروپن جي استعمال سان ٻن ٽيمن جي ترقي سان ٽيمن جي وچ ۾ سازش جو خطرو تمام گهڻو وڌي ويو. هن فيفا کي تجويز ڪيو ته گروپ اسٽيج ۾ ڊرا کي روڪڻ لاءِ پينلٽي شوٽ آئوٽ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جيتوڻيڪ تڏهن به ڪجهه سازش جو خطرو برقرار رهندو ۽ هڪ امڪان پيدا ٿيندو ته ٽيمون جان بوجھ ڪري ڪنهن حریف کي ختم ڪرڻ لاءِ شوٽ آئوٽ وڃائي ڇڏين. ==شيڊول== '''خميس: 11 جون، 2026:''' # {{پرچم|ميڪسيڪو}} بمقابلہ [[ڏکڻ آفريڪا]]'''[[ڏکڻ آفريڪا]]''' (1:00 وڳي UTC−6، [[اسٽاديو ازٽيڪا]]، [[ميڪسيڪو سٽي]]، ريفري: ولٽن سمپائيو، [[برازيل]]) # '''[[ڏکڻ ڪوريا]]''' بمقابلہ [[چيڪ ريپبلڪ]]'''[[چيڪ ريپبلڪ]]''' (8:00 وڳي UTC−6، [[اسٽاديو اڪرون]]، [[زاپوپان]]، ريفري: امين محمد عمر، [[مصر]]) '''جمعو: 12 جون، 2026:''' # {{پرچم|ڪينيڊا}} بمقابلہ [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|'''بوسنيا ۽ هرزيگووينا''']] (3:00 وڳي UTC−4، بي ايم او فيلڊ، [[ٽورنٽو]]، ريفري: فيڪنڊو ٽيلو، [[ارجنٽائن]]) '''ڇنڇر: 13 جون 2026ع:''' # {{flag|Haiti}} بمقابلہ {{پرچم|اسڪاٽلينڊ}} (گروپ سي - بوسٽن اسٽيڊيم، [[آمريڪا]] # {{پرچم|آسٽريليا}} بمقابلہ {{پرچم|ترڪي}} (گروپ ڊي - بي سي پليس وينڪوور، [[ڪينيڊا]] # {{پرچم|برازيل}} بمقابلہ {{پرچم|مراڪش}} (گروپ سي - نيو يارڪ نيو جرسي اسٽيڊيم) # {{پرچم|قطر}} بمقابلہ {{پرچم|سوئٽزرلينڊ}} (گروپ بي - سان فرانسسڪو بي ايريا اسٽيڊيم) '''آچر، 14 جون 2026ع''': # {{پرچم|آئيوري ڪوسٽ}} بمقابلہ {{پرچم|ايڪواڊور}}(گروپ اي - فلاڊيلفيا اسٽيڊيم) # {{پرچم|جرمني}} بمقابلہ {{flagicon|Curaçao}} [[ڪيوريسو]] (گروپ اي - هوسٽن اسٽيڊيم) # {{flag|Netherlands}} بمقابلہ {{پرچم|جاپان}} (گروپ ايف - ڊلاس اسٽيڊيم) # {{پرچم|سويڊن}} بمقابلہ {{flag|Tunisia}} (گروپ ايف - ايسٽاڊيو مونٽيري) '''سومر، 15 جون 2026ع''': # '''[[سعودي عرب]]''' بمقابلہ {{flagicon|Uruguay}} [[يوراگوئي]] (گروپ ايڇ – ميامي اسٽيڊيم) # {{پرچم|اسپين}} بمقابلہ [[ڪيپ ورڊي]]'''[[ڪيپ ورڊي]]''' (گروپ ايڇ – اٽلانٽا اسٽيڊيم) # {{پرچم|ايران}} بمقابلہ {{پرچم|نيوزي لينڊ}} (گروپ جي – لاس اينجلس اسٽيڊيم) # {{پرچم|بيلجيم}} بمقابلہ {{پرچم|مصر}} (گروپ جي – سياٽل اسٽيڊيم '''اڱارو، 16 جون 2026ع''': # {{پرچم|فرانس}} بمقابلہ {{پرچم|سينيگال}} (گروپ I – نيو يارڪ نيو جرسي اسٽيڊيم) # {{پرچم|عراق}} بمقابلہ {{پرچم|ناروي}} (گروپ I – بوسٽن اسٽيڊيم) # {{پرچم|ارجنٽائن}} بمقابلہ {{پرچم|الجزائر}} (گروپ جي – ڪنساس سٽي اسٽيڊيم) # {{پرچم|آسٽريا}} بمقابلہ {{پرچم|اردن}} (گروپ جي – سان فرانسسڪو بي ايريا اسٽيڊيم) '''اربع، 17 جون 2026ع''': # {{پرچم|گھانا}} بمقابلہ {{flag|Panama}} (گروپ ايل – ٽورانٽو اسٽيڊيم) # {{پرچم|انگلينڊ}} بمقابلہ {{پرچم|ڪروشيا}} (گروپ ايل – ڊيلاس اسٽيڊيم) # {{پرچم|پرتگال}} بمقابلہ [[جمهوريا ڪانگو]]'''[[جمهوريا ڪانگو]]''' (گروپ ڪي – هوسٽن اسٽيڊيم) # {{پرچم|ازبڪستان}} بمقابلہ {{پرچم|ڪولمبيا}} (گروپ ڪي – ميڪسيڪو سٽي اسٽيڊيم) 18 جون، 2026: # 12:00 وڳي UTC−4 * چيڪ ريپبلڪ بمقابلہ ڏکڻ آفريڪا. * مرسڊيز بينز اسٽيڊيم، اٽلانٽا. # 18 جون، 2026 * 7:00 وڳي UTC-6 * ميڪسيڪو بمقابله ڏکڻ ڪوريا. * اسٽيڊيو اڪرون، زپوپان. # جون 24، 2026 # 7:00 پي ايم UTC-6 * چيڪ ريپبلڪ بمقابله ميڪسيڪو. * Estadio Azteca، ميڪسيڪو سٽي. # جون 24، 2026 * 7:00 پي ايم UTC-6 * ڏکڻ آفريڪا بمقابله ڏکڻ ڪوريا. اسٽيڊيو BBVA، گادالپ. ==ٽيمون== "يونائيٽيڊ بڊ" جا عملدارن جو چوڻ آهي ته ٽنهي ميزبان ملڪن کي خودڪار داخلا ڏني ويندي.<ref name="bid_cities">{{Cite web |title=United 2026 bid book |url=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |publisher=united2026.com |access-date=April 30, 2018 |archive-date=September 15, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210915131958/https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |url-status=live}}</ref> <small>31</small> آگسٽ <small>2022</small>ع تي، فيفا جو صدر گياني انفنٽينو تصديق ڪئي ته اتر آمريڪا جي فٽبال فيڊريشن، ڪنڪاڪئف (<small>CONCACAF</small>) جون ميمبر 6 ٽيمون ورلڊ ڪپ لاءِ قابليت حاصل ڪنديون، جن ۾ امريڪا، ڪينيڊا ۽ ميڪسيڪو خودڪار طور سان ميزبان طور قابليت حاصل ڪندا.<ref>{{cite web |url=https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026 |title=Presidente de la FIFA confirma cantidad de plazas de Concacaf para el Mundial de 2026 |language=es |website=ESPN Deportes |date=August 31, 2022 |access-date=October 18, 2022 |archive-date=September 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922004259/https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last=Vargas |first=Dinia |date=August 31, 2022 |title=Infantino anuncia cuántos cupos tendrá la Concacaf para el Mundial de 2026 |url=https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220831205624/https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/ |archive-date=August 31, 2022 |access-date=October 18, 2022 |website=CRHoy.com |language=es}}</ref> هن جي تصديق <small>14</small> فيبروري <small>2023</small>ع تي فيفا جي ڪونسل پاران ڪئي وئي.<ref>{{cite news |url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football |title=FIFA Council highlights record breaking revenue in football |publisher=[[FIFA]] |date=February 14, 2023 |access-date=February 14, 2023 |archive-date=February 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230214163245/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football |url-status=live}}</ref><ref name=":0">{{cite news |url=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/ |title=FIFA confirms U.S., Mexico, Canada automatically in '26 World Cup |work=[[Reuters]] |date=February 14, 2023|access-date=February 14, 2023|archive-date=February 15, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215070258/https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/|url-status=live}}</ref> <small>67</small>هين فيفا ڪانگريس کان فوري طور تي، فيفا ڪائونسل [[بحرين]] جي شهر [[منامه|مناما]] ۾ هڪ اجلاس ۾ سلاٽ مختص ڪرڻ جي منظوري ڏني.<ref>{{cite web |date=March 30, 2017 |title=World Cup 2026: Fifa reveals allocation for 48-team tournament |url=https://www.bbc.com/sport/football/39448474 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170330224520/http://www.bbc.com/sport/football/39448474 |archive-date=March 30, 2017 |publisher=BBC}}</ref> ان ۾ هڪ پلي آف ٽورنامينٽ شامل هو جنهن ۾ ڇهه ٽيمون شامل هيون ته جيئن آخري ٻن فيفا ورلڊ ڪپ جڳهن جو فيصلو ڪري سگهن.<ref name="fifa_council">{{Cite web |date=May 9, 2017 |title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup |url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html |archive-date=June 18, 2017 |publisher=FIFA}}</ref> پلي آف ۾ ڇهن ٽيمن ۾ يورپي فيڊريشن (<small>UEFA</small>) کان سواءِ هر ڪنفيڊريشن مان هڪ ٽيم شامل هئي ۽ ميزبان ملڪن جي ڪنڪاڪئف ڪنفيڊريشن (<small>CONCACAF</small>) مان هڪ اضافي ٽيم شامل هئي. ٽيمن مان ٻن کي عالمي درجه بندي جي بنياد تي ڌار ڪيو ويو ۽ انهن ٻن فيفا ورلڊ ڪپ برٿ لاءِ چئن غير سيڊڊ ٽيمن جي وچ ۾ ٻن ناڪ آئوٽ ميچن جي فاتحن سان کيڏيو. چار ميچن جو ٽورنامينٽ ميڪسيڪو ۾ کيڏيو ويو، جيڪو ميزبان ملڪن مان هڪ آهي<ref name="slot">{{cite web |date=March 30, 2017 |title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup |url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254 |access-date=August 5, 2022 |publisher=FIFA |archive-date=June 19, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220619161123/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254 |url-status=live}}</ref> ۽ ان کي فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ ٽيسٽ ايونٽ طور پڻ استعمال ڪيو ويو. سلاٽ مختص ڪرڻ جي تصديق سان او ايف سي کي پهريون ڀيرو فائنل ٽورنامينٽ ۾ هڪ ضمانتي جاءِ ملي: سال <small>2026</small>ع فيفا ورلڊ ڪپ پهريون ٽورنامينٽ هوندو جنهن ۾ سڀني ڇهين ڪنفيڊريشنن کي گهٽ ۾ گهٽ هڪ ضمانتي جاءِ ملي هوندي ۽ <small>2010</small>ع جي ايڊيشن کان پوءِ پهريون ڀيرو جنهن ۾ سڀني ڪنفيڊريشنن وٽ هڪ ٽيم ورلڊ ڪپ فائنل لاءِ قابليت حاصل ڪئي آهي.<ref name="slot" /> <small>48</small> قابليت رکندڙ ٽيمن مان، <small>2022</small>-<small>2025</small>ع جي ايڊيشن ۾ پڻ نظر آيا، جن ۾ نمايان شامل آهن: * [[ڪيپ ورڊي]]، [[ڪوراساؤ]]، [[اردن]] ۽ [[ازبڪستان]] سڀئي ورلڊ ڪپ ۾ پنهنجون ڊيبيو ڪندا.<ref>{{cite web |date=October 13, 2025 |title=Cabo Verde seal historic World Cup qualification |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/cabo-verde-qualify |access-date=October 14, 2025 |publisher=FIFA}}</ref><ref name=":2">{{cite news |last=Wilson |first=Jonathan |title=Curaçao complete fairytale with battling draw in Jamaica to qualify for World Cup |url=https://www.theguardian.com/football/2025/nov/19/curacao-complete-fairytale-with-battling-draw-in-jamaica-to-qualify-for-world-cup |access-date=November 19, 2025 |work=The Guardian}}</ref><ref>{{Cite news |last=Millar |first=Colin |date=June 5, 2025 |title=Uzbekistan, Jordan qualify for World Cup for first time |url=https://www.nytimes.com/athletic/6229851/2025/06/05/uzbekistan-world-cup-qualification-2026/ |access-date=November 19, 2025 |department=[[The Athletic]] |work=[[The New York Times]] |issn=0362-4331}}</ref> * [[قطر]] پهريون ڀيرو قابليت ذريعي ٽورنامينٽ ۾ پهتو، ڇاڪاڻ ته ان جو واحد پوئين ظهور <small>2022</small>ع ۾ ميزبان طور هو.<ref>{{cite web |date=October 14, 2025 |title=Qatar and Saudi Arabia qualify for 2026 World Cup |url=https://global.espn.com/football/story/_/id/46597037/qatar-saudi-arabia-qualify-2026-fifa-world-cup|access-date=October 15, 2025 |website=ESPN |agency=Associated Press}}</ref> * [[جمهوريا ڪانگو|جمهوري جمهوريه ڪانگو]] ۽ [[هيٽي]] <small>1974</small>ع ۾ پنهنجي واحد پوئين ٽورنامينٽ ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ ٽورنامينٽ ۾ واپس آيا.<ref name=":2" /><ref>{{cite web |last=Williams |first=Ian |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cn43qqy9z8xo |title=Tuanzebe sends DR Congo back to World Cup after 52 years |date=March 31, 2026 |access-date=March 31, 2026 |website=BBC Sport}}</ref> * [[عراق]] <small>1986</small>ع ۾ پنهنجي واحد پوئين ٽورنامينٽ ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ ٽورنامينٽ ۾ واپس آيا.<ref>{{cite web |last=Luckings |first=Steve |url=https://www.thenationalnews.com/sport/2026/04/01/iraq-beat-bolivia-to-qualify-for-2026-fifa-world-cup/ |title=Iraq beat Bolivia to qualify for 2026 Fifa World Cup |date=March 31, 2026 |access-date=March 31, 2026 |website=The National News}}</ref> * [[آسٽريا]]، [[ناروي]] ۽ [[اسڪاٽلينڊ]] آخري ڀيرو <small>1998</small>ع ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ ٽورنامينٽ ۾ واپس آيا.<ref>{{Cite news |date=November 16, 2025 |title=Norway Qualifies for 2026 World Cup and Sends Italy To Dreaded Playoff |url=https://www.foxsports.com/stories/soccer/norway-qualifies-2026-world-cup-sends-italy-dreaded-playoff |access-date=November 16, 2025 |work=Fox Sports}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/uefa-qualifiers-review-matchday-10-november-18 |title=Austria, Belgium, Scotland, Spain and Swiss reach World Cup |publisher=FIFA|access-date=November 19, 2025}}</ref> * [[ترڪي]] <small>2002</small>ع ۾ ٽئين نمبر تي رهڻ کان پوءِ پهريون ڀيرو قابليت حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/02a3-2047a70882b5-871b4ed13110-1000--kosovo-0-1-turkiye-highlights-turkiye-qualify-for-2026-world/ |title=Kosovo 0–1 Türkiye highlights: Türkiye qualify for 2026 World Cup finals after play-off win |date=March 31, 2026 |access-date=March 31, 2026 |publisher=UEFA}}</ref> * [[چيڪ جمهوريا|چيڪ ريپبلڪ]] <small>2006</small>ع کان پوءِ پهريون ڀيرو قابليت حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/02a3-2047bcf476d8-369543fe9786-1000--czechia-2-2-denmark-highlights-3-1-on-pens-czechia-book-202/ |title=Czechia 2–2 Denmark highlights (3–1 on pens): Czechia book 2026 World Cup spot with play-off final win |date=March 31, 2026 |access-date=March 31, 2026 |publisher=UEFA}}</ref> * [[نيوزيلينڊ|نيوزي لينڊ]]، [[پيراگوئي]] ۽ [[ڏکڻ آفريڪا]] (<small>2010</small>ع ورلڊ ڪپ جو ميزبان) سال <small>2010</small>ع ۾ آخري ڀيرو حصو وٺڻ کان پوءِ واپس آيا.<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/south-africa-qualify |title=The Boys are back in town |publisher=FIFA|access-date=November 19, 2025 |date=October 14, 2025}}</ref> ڏکڻ آفريڪا <small>2002</small>ع کان پوءِ پنهنجي پهرين ڪامياب قابليت مهم حاصل ڪئي جڏهن ته نيوزيلينڊ قابليت حاصل ڪرڻ واري سڀ کان گهٽ درجه بندي واري ٽيم آهي، <small>85</small>هين نمبر تي آهي.<ref>{{Cite news |last=Bailey |first=Michael |date=March 30, 2026 |title=The odds are stacked against New Zealand, the World Cup's lowest-ranked team. But they are chasing history |url=https://www.nytimes.com/athletic/7157317/2026/03/30/new-zealand-world-cup/ |access-date=April 9, 2026 |department=[[The Athletic]] |work=[[The New York Times]]}}</ref> * [[الجزائر|الجيريا]]، [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسنيا ۽ هرزيگوينا]] ۽ [[آئيوري ڪوسٽ]] <small>2014</small>ع کان پوءِ پهريون ڀيرو ڪواليفائي ڪيو. بوسنيا <small>2014</small>ع جي ورلڊ ڪپ کان پوءِ ڪنهن وڏي ٽورنامينٽ لاءِ پنهنجو پهريون ڪامياب قابليت وارو عمل حاصل ڪيو. * [[ڪولمبيا]]، [[مصر]]، [[پاناما]] ۽ [[سويڊن]] <small>2022</small>ع ۾ پوئين ٽورنامينٽ وڃائڻ کان پوءِ واپس آيا. ان کان علاوه، چار ڀيرا چيمپيئن [[اٽلي]] يورپي پلي آف فائنل ۾ [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسنيا ۽ هرزيگوينا]] کان پينلٽيز تي شڪست کائڻ کان پوءِ ٻاهر نڪتو لڳاتار ٽن ورلڊ ڪپن کان محروم ٿيندڙ پهريون اڳوڻو چيمپيئن بڻجي ويو.<ref>{{cite web |last=Bandini |first=Nicky |url=https://www.theguardian.com/football/2026/mar/31/bosnia-herzegovina-italy-world-cup-2026-qualifying-playoff-match-report |title=Italy miss out on World Cup again after Bosnia and Herzegovina's shootout triumph |date=March 31, 2026 |access-date=April 3, 2026 |website=The Guardian}}</ref> سال <small>2018</small>ع ۽ <small>2022</small>ع وانگر, اٽلي واحد اڳوڻو چيمپيئن هو، جيڪا قابليت حاصل نه ڪري سگهيو. [[ڪوسٽا ريڪا]] <small>2010</small>ع کان پوءِ پهريون ڀيرو قابليت حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام ٿيو. جڏهن ته [[ڪيمرون]]، [[ڊينمارڪ]]، [[پولينڊ]]، [[سربيا]] ۽ [[ويلز]] (جيڪي سڀ <small>2022</small>ع ۾ قابليت حاصل ڪئي) پڻ سال <small>2026</small>ع جي ٽورنامينٽ لاءِ قابليت حاصل نه ڪري سگهيا.<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/teams-eliminated-on-the-road-to-fifa-world-cup-26 |title=Eliminated teams in FIFA World Cup 2026 qualifying |publisher=FIFA |date=March 26, 2025 |access-date=May 21, 2026}}</ref> ٽيمون جيڪي قابليت حاصل ڪيون، علائقي جي لحاظ کان ترتيب ڏنل: '''ايشيا فٽبال ڪنفيڊريشن''' (<small>AFC</small>): * {{flag|Australia}} * {{flag|Iran}} * {{flag|Iraq}} * {{flag|Japan}} * {{flag|Jordan}} * {{flag|Qatar}} * {{پرچم|ڏکڻ ڪوريا}} * [[سعودي عرب]] * {{flag|Uzbekistan}} (پهرين ڀيرا) '''آفريقي فٽبال ڪنفيڊريشن:''' (CAF) * {{flag|Algeria}} * {{flag|Egypt}} * {{flag|Tunisia}} * {{flag|Morocco}} * {{flag|Senegal}} * {{flag|Ghana}} * {{flag|Ivory Coast}} * [[ڪيپ ورڊي|ڪيپ وردي]] (<small>پهرين ڀيرا</small>) * [[جمهوريا ڪانگو|جمهوري جمهوريه ڪانگو]] * [[ڏکڻ آفريڪا]] '''اتر ۽ وچ آمريڪا فٽبال ڪنفيڊريشن:''' (<small>CONCACAF</small>) * {{پرچم|ڪينيڊا}} (<small>شریک ميزبان</small>) * [[ڪوراساؤ]] (<small>پهريون ڀيرو</small>) * {{پرچم|ميڪسيڪو}} (<small>شریک ميزبان</small>) * {{پرچم|آمريڪا}} (<small>شریک ميزبان</small>) * {{flag|Panama}} * {{flag|Haiti}} '''ڏکڻ آمريڪا ('''<small>CONMEBOL)</small> * {{flag|Argentina}} * {{flag|Brazil}} * {{flag|Colombia}} * {{flag|Ecuador}} * {{flag|Paraguay}} * {{flagicon|Uruguay}} [[يوراگوئي]] '''اوشيانا فٽبال ڪنفيڊريشن:''' (<small>OFC</small>) * {{flag|New Zealand}} '''يورپ:''' (<small>UEFA</small>) * {{flag|England}} * {{flag|Austria}} * {{flag|Belgium}} * [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا]] * {{flag|Croatia}} * {{flag|France}} * {{flag|Netherlands}} * {{flag|Norway}} * {{flag|Germany}} * {{flag|Scotland}} * {{flag|Sweden}} * {{flag|Switzerland}} * {{flag|Spain}} * {{flag|Turkey}} * [[چيڪ جمهوريا|چيڪ ريپبلڪ]] ===ڊرا (Draw)=== ڊرا 5 ڊسمبر 2025ع تي [[واشنگٽن، ڊي سي|واشنگٽن ڊي سي]] ۾ ڪينيڊي سينٽر ۾ منعقد ٿيو. ڊرا جي تقريب فيفا پاران پهرين پيش ڪرڻ سان شروع ٿي. ڊرا جي تقريب جي شروعات فيفا پاران آمريڪا جي صدر ڊونلڊ ٽرمپ کي پهريون (۽ واحد) فيفا امن انعام پيش ڪرڻ سان ٿي.<ref name="Guardian-main">{{cite news |last1=Graham |first1=Bryan Armen |last2=Beaumont |first2=Peter |date=December 5, 2025 |title=Trump awarded inaugural Fifa peace prize at World Cup draw in Washington |url=https://www.theguardian.com/football/2025/dec/05/fifa-peace-prize-trump-world-cup-infantino |access-date=December 6, 2025 |work=The Guardian |location=London}}</ref> هڪ اهڙو انعام جنهن انساني حقن جي گروپن، تجزيه نگارن ۽ ٻين جي وچ ۾ جاچ ۽ تڪرار کي تيز ڪيو.<ref name="AJ-Analysis">{{cite news |last=Harb |first=Ali |date=December 6, 2025 |title=Infantino's 'Peace Prize' to Trump raises questions about FIFA's neutrality |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/6/infantinos-peace-prize-to-trump-raises-questions-about-fifas-neutrality |access-date=December 6, 2025 |work=Al Jazeera}}</ref><ref name="Amnesty">{{cite web |title=Global: FIFA needs to act on human rights |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2025/12/global-fifa-needs-to-act-on-human-rights/ |website=Amnesty International |date=December 4, 2025 |access-date=December 6, 2025}}</ref><ref name="NewHumanitarian" /> 48 ٽيمن کي 12 جي چئن برتنن (pots) ۾ ورهايو ويو. برتن 1 ۾ ٽي ميزبان ۽ نومبر 2025 جي فيفا مردن جي عالمي درجه بندي مان مٿين نو ٽيمون شامل هيون. برتن 2، 3، ۽ 4 ۾ درجه بندي جي مطابق باقي ٽيمون شامل هيون. يو اي ايف اي (UEFA) پلي آف جا چار فاتح ۽ انٽر ڪنفيڊريشن پلي آف جا ٻه فاتح ڊرا جي وقت معلوم نه هئا ۽ ان ڪري خودڪار طريقي سان برتن 4 ۾ مختص ڪيا ويا. 12 گروپ بي ترتيب طور تي چار برتنن مان هر هڪ مان هڪ ٽيم چونڊي ٺاهيا ويا. فيفا جو "عام اصول، جڏهن به ممڪن هجي"، اهو هو ته ڪنهن به گروپ ۾ ساڳئي ڪنفيڊريشن مان هڪ کان وڌيڪ ٽيم نه هئي. هي اصول يو اي ايف اي کانسواءِ سڀني ڪنفيڊريشنن تي لاڳو هو؛ هر گروپ کي هڪ يا ٻه يو اي ايف اي ٽيمون ان ۾ شامل ڪرڻ جي ضرورت هئي.<ref>{{cite web |url=https://inside.fifa.com/organisation/media-releases/procedures-final-draw-world-cup-2026-revealed |title=Procedures for the Final Draw for the FIFA World Cup 2026 revealed |publisher=FIFA |date=November 25, 2025 |access-date=November 25, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/2d1a1ac7bab78995/original/Draw-Procedures-for-the-FIFA-World-Cup-2026.pdf |title=Draw Procedures for the FIFA World Cup 2026 |publisher=FIFA |date=November 25, 2025 |access-date=November 25, 2025}}</ref> ٽنهي ميزبان ملڪن کي شيڊولنگ جي مقصدن لاءِ ٽن گروپن ۾ اڳ ۾ ئي مختص ڪيو ويو هو. ميڪسيڪو کي گروپ اي ۾ رکيو ويو هو ۽ ٽورنامينٽ جو افتتاحي ميچ 11 جون تي ايسٽاڊيو ازٽيڪا ۾ کيڏندا. ڪينيڊا ۽ آمريڪا کي گروپ بي ۽ ڊي ۾ ترتيب وار رکيو ويو هو. اهي ٽورنامينٽ جا ٽيون ۽ چوٿون ميچ ترتيب وار 12 جون تي کيڏندا.<ref>{{Cite news |last1=Bushnell |first1=Henry |last2=Crafton |first2=Adam |date=August 22, 2025 |title=2026 World Cup draw to be held at Kennedy Center, President Trump announces |url=https://www.nytimes.com/athletic/6569842/2025/08/22/world-cup-draw-kennedy-center-trump-infantino/ |access-date=August 22, 2025 |work=The New York Times |issn=0362-4331 |url-access=limited}}</ref> انٽر ڪنفيڊريشن پلي آف جي ٽنهي امڪاني فاتحن تي ڪنفيڊريشن جي پابندي لاڳو ڪئي وئي. فيفا اهو پڻ اعلان ڪيو ته، "مقابلي جي توازن کي يقيني بڻائڻ جي مفاد ۾"، سيمي فائنل (نڪ آئوٽ بريڪٽ جا پاسا) لاءِ ٻه الڳ الڳ رستا قائم ڪيا ويا. ان جي بنياد تي، رينڪنگ ۾ پهرين نمبر تي (اسپين) ۽ ٻئي نمبر تي (ارجنٽائن) ٽيمن کي بي ترتيب طور تي مخالف رستن ۾ گروپن ۾ ٺاهيو ويو، جيئن ٽئين نمبر تي (فرانس) ۽ چوٿين نمبر تي (انگلينڊ) ٽيمون هيون. تنهن ڪري، جيڪڏهن ٽيمن جا اهي جوڙا پنهنجا گروپ کٽي وڃن ٿا، ته اهي فائنل تائين نه ملندا، جڏهن ته چارئي سيمي فائنل تائين نه ملندا. ڊرا پوٽ 1 سان شروع ٿيو ۽ پوٽ 4 سان ختم ٿيو، هر ٽيم کي چونڊيو ويو ۽ پوءِ الفابيٽ جي لحاظ کان پهرين دستياب گروپ ۾ مختص ڪيو ويو. ميچ شيڊول جي مقصد لاءِ، پوٽ 1 ٽيمون خودڪار طريقي سان هر گروپ جي پوزيشن 1 ۾ ٺاهيا ويا. باقي پوٽس لاءِ، فيفا هڪ اڳواٽ مقرر ڪيل نمونو قائم ڪيو ته جيئن ٽيمن جي پوزيشن کي انهن جي پوٽ ۽ ان گروپ جي بنياد تي بيان ڪري سگهجي جنهن ۾ اهي ٺاهيا ويا هئا. 2026 فيفا ورلڊ ڪپ سيڊنگ.<ref name="NewHumanitarian">{{cite news |title=Asia's deadly rains, Haiti's election plan, and Trump's peace prize – Cheat sheet |url=https://www.thenewhumanitarian.org/news/2025/12/05/asia-deadly-rains-haiti-election-plan-trump-peace-prize-cheat-sheet |work=The New Humanitarian |date=December 5, 2025 |access-date=December 6, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Smith |first=David |date=December 5, 2025 |title=Trump wins his peace prize from Fifa – any chance of a VAR review? |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/dec/05/trump-peace-prize-fifa-world-cup |access-date=December 9, 2025 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> === ٽيم بيس ڪيمپس === ورلڊ ڪپ ٽورنامينٽ کان اڳ ۽ دوران رهڻ ۽ تربيت ڏيڻ لاءِ 48 قومي اسڪواڊ پاران بيس ڪيمپس استعمال ڪيا ويندا.<ref name="Team Base camps">{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/base-camps-potential-locations |title=FIFA shares potential World Cup 26 Team Base Camp locations|access-date=June 12, 2024 |website=fifa.com |date=June 12, 2024|archive-date=June 12, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612215436/https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/base-camps-potential-locations|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web |url=https://inside.fifa.com/about-fifa/organisation/news/fifa-world-cup-26-tm-expands-team-base-camp-brochure-26-new-options-added |title=FIFA World Cup 26 expands Team Base Camp brochure: 26 new options added |publisher=FIFA |date=November 21, 2024 |access-date=January 15, 2025 |archive-date=November 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241121220113/https://inside.fifa.com/about-fifa/organisation/news/fifa-world-cup-26-tm-expands-team-base-camp-brochure-26-new-options-added |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://inside.fifa.com/organisation/news/14-new-team-base-camp-options-world-cup-2026 |title=14 new Team Base Camp options added as road to 2026 continues |date=April 17, 2025 |website=inside.fifa.com|archive-date=April 17, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250417180742/https://inside.fifa.com/organisation/news/14-new-team-base-camp-options-world-cup-2026|url-status=live}}</ref> مقابلي جي جڳهن تي لاڳو ٿيندڙ نالي جي حقن جي اسپانسرز جي پابندي وانگر، ڪجهه تربيتي سهولتن جا نالا پڻ فيفا پاران تبديل ڪيا ويا.<ref>{{Cite news |date=May 26, 2026 |title=FIFA World Cup 2026™ Team Base Camp Training Sites footprint finalised |url=https://inside.fifa.com/organisation/media-releases/world-cup-2026-team-base-camps-tbc-48-nations-usa-mexico-canada |access-date=May 27, 2026 |work=[[FIFA]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Schirgi |first=Heimo |title=Team Base Camp brochure |url=https://fwc26teambasecamps.fifa.com |access-date=October 23, 2025 |website=FIFA}}</ref> {|class="wikitable sortable mw-collapsible" |+ٽيم بيس ڪيمپس جي فهرست |- !ٽيم !هوٽل !ٽريننگ سائيٽ |- |'''[[الجزائر]]<ref name="FOX4">{{Cite web |last1=Jackson |first1=Malik |date=January 21, 2026 |title=Argentina, England, Netherlands, Algeria to base 2026 World Cup camps in Kansas City metro: Sources |url=https://fox4kc.com/sports/2026-world-cup/argentina-england-netherlands-to-base-2026-world-cup-camps-in-kansas-city-metro-sources/vMxgM5ajHGE |access-date=January 25, 2026 |website=Fox4 Kansas City |last2=Kuntz |first2=Harold |last3=Holt |first3=John|orig-date=January 20, 2026}}</ref>''' | <small>دي اوريڊ، لارنس، [[ڪنساس]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | <small>يونيورسٽي آف ڪنساس،<ref>{{Cite web |title=Rock Chalk Park |url=https://places.ku.edu/buildings/rock-chalk-park |access-date=January 25, 2026 |website=The University of Kansas}}</ref> لارنس، ڪنساس، آمريڪا</small> |- |'''[[ارجنٽائن]]'''<ref name="KCStar">{{cite news |last1=Grathoff |first1=Pete |title=Here is when teams with a World Cup base camp in KC are expected to arrive |url=https://www.kansascity.com/sports/spt-columns-blogs/for-petes-sake/article315392606.html |access-date=April 17, 2026 |work=[[The Kansas City Star]] |date=April 13, 2026}}</ref> | <small>اوريجن ڪنساس سٽي ريور فرنٽ، [[مسوري]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | <small>اسپورٽنگ ڪي سي ٽريننگ سينٽر، ڪنساس سٽي، [[ڪنساس]]</small> |- | '''[[آسٽريليا]]'''<ref name="AUS">{{Cite web |date=February 12, 2026 |title=The Oakland Roots/Soul Training Facility Has Been Selected by the Australian National Team to Be a Base Camp Training Site Ahead of the World Cup |url=https://www.oaklandrootssc.com/news/2026/02/12/the-oakland-roots-soul-training-facility-has-been-selected-by-the-australian-national-team-to-be-a-base-camp-training-site-ahead-of-the-world-cup/ |access-date=February 12, 2026 |website=[[Oakland Roots SC]] |publisher=SportsEngine, Inc. }}</ref> | <small>ڪلئرمونٽ هوٽل ۽ اسپا، برڪلي، [[ڪيليفورنيا]]</small> | <small>اوڪلينڊ روٽس/سول ٽريننگ سهولت، الميدا، [[ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> |- |'''[[آسٽريا]]'''<ref name="AUT">{{Cite web |last=Flores |first=Pricila |date=February 4, 2026 |title=Austrian National Soccer Team Selected to Stay in Goleta, Practice at UCSB |url=https://www.noozhawk.com/austrian-national-soccer-team-selected-to-stay-in-goleta-practice-at-ucsb/ |access-date=February 4, 2026 |website=Noozhawk |orig-date=February 4, 2026}}</ref> | <small>باڪارا ريسارٽ، گوليٽا، [[ڪيليفورنيا]]</small> | <small>يو سي سانتا باربرا هارڊر اسٽيڊيم، سانتا باربرا، ڪيليفورنيا</small> |- |'''[[بيلجيم]]'''<ref name="BEL">{{Cite web |last=Vandewalle |first=Ludo |date=January 9, 2026 |title=De Rode Duivels hebben hun WK-droomlocatie in Seattle beet |trans-title= The Red Devils have secured their World Cup dream location in Seattle |url=https://www.nieuwsblad.be/sport/voetbal/de-rode-duivels-hebben-hun-wk-droomlocatie-in-seattle-beet/114300532.html |access-date=February 15, 2026 |website=Nieuwsblad |language=nl-BEL}}</ref> | <small>حيات ريجنسي ڍنڍ، سيئٽل پورٽ، رينٽن، [[واشنگٽن رياست|واشنگٽن]]</small>، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|<small>آمريڪا</small>]] | <small>سياٽل سائونڊرز ايف سي پرفارمنس سينٽر ۽ ڪلب هائوس، رينٽن، واشنگٽن</small> |- |'''[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا]]'''<ref name="BIH">{{Cite web |date=April 6, 2026 |title=Zmajevi ipak neće u St. Louis, idu na drugi kraj Amerike u kamp koji je želio Vels |trans-title=Dragons will not be in St. Louis, they go to the other side of America to the camp that Wales wanted |url=https://reprezentacija.ba/507974-zmajevi-ipak-nece-u-st-louis-idu-na-drugi-kraj-amerike-u-kamp-koji-je-zelio-vels |access-date=April 6, 2026 |website=reprezentacija.ba |language=bs |trans-quote=The Dragons are expected to stay at the RSL Training Centre camp there, which is normally used by the US national team.}}</ref> | <small>ايشر ايڊمز، آٽوگراف ڪليڪشن، سالٽ لِيڪ سٽي، [[يوٽاہ|يوٽاه]]</small> | ريئل سالٽ لِيڪ اسٽيڊيم، سينڊي، يوٽاه، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |'''[[برازيل]]'''<ref name="BRA">{{Cite web |last=Arnold |first=Christian |date=January 14, 2026 |title=Brazilian national team to train at Red Bull NY's brand new facility during 2026 World Cup |url=https://nypost.com/2026/01/14/sports/brazilian-national-team-to-train-at-red-bulls-facility-during-world-cup/ |access-date=January 19, 2026 |website=New York Post }}</ref> | <small>دي رِج هوٽل، باسڪنگ رِج، [[نيو جرسي]]</small> | ڪولمبيا پارڪ، موريس ٽائون، نيو جرسي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |'''[[ڪينيڊا]]'''<ref name="SBJ">{{Cite web |date=December 17, 2025 |title=New Zealand looking at various options for World Cup base camp |url=https://www.sportsbusinessjournal.com/Articles/2025/12/17/new-zealand-looking-at-various-options-for-world-cup-base-camp/ |access-date=February 14, 2026 |website=Sports Business Journal }}</ref> | <small>دي ويسٽن بيشور، وينڪوور، [[برٽش ڪولمبيا|برٽش]]</small> [[برٽش ڪولمبيا|<small>ڪولمبيا</small>]] | <small>نيشنل ساڪر ڊولپمينٽ سينٽر، رينڪوور، برٽش ڪولمبيا، [[ڪينيڊا]]</small> |- |'''[[ڪيپ ورڊي]]''' | گرينڊ حيات هوٽل، ٽمپا بي، ٽمپا، [[فلوريڊا]] | <small>واٽرز اسپورٽس ڪمپليڪس، ٽمپا، فلوريڊا، آمريڪا</small> |- |'''[[ڪولمبيا]]'''<ref name="COL">{{Cite web |last=Mitchell |first=Ryan |date=January 27, 2026 |title=It is not the United States! The Colombian national team knows its official venue for the 2026 World Cup |url=https://www.marca.com/en/world-cup/2026/01/27/6978af6f268e3ebd148b45cd.html |access-date=January 27, 2026 |website=Marca }}</ref> | <small>گرينڊ فيسٽا آمريڪانا ڪنٽري ڪلب، [[گواڊلهارا|گواڊالهارا]]، [[ميڪسيڪو]]</small> | جليسڪو اڪيڊميا اٽلس ايف سي، [[زاپوپان]]، جليسڪو، |- |'''[[ڪروشيا]]'''<ref name="CRO">{{Cite web |last=Thrasher |first=Tyler |date=January 17, 2026 |title=Croatia national soccer team to base FIFA World Cup training in Alexandria |url=https://www.fox5dc.com/news/croatia-national-soccer-team-base-world-cup-training-alexandria-virginia |access-date=January 17, 2026 |website=Fox5 DC }}</ref> | <small>هوٽل ائ کئ ائ اليگزينڊرريا، [[ورجينيا]]</small> | <small>ايپيسڪوپل هاءِ اسڪول، اليگزينڊرريا، ورجينيا، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> |- |'''[[ڪيوريسو]]<ref name="CUR">{{Cite web |last=Evertsz |first=Pa E. |date=January 17, 2026 |title=Curaçao sets Boca Raton as 2026 World Cup base camp, FAU to host training |url=https://www.deporteawe.com/2026/01/17/futbol/curacao-sets-boca-raton-as-2026-world-cup-base-camp-fau-to-host-training/ |access-date=January 17, 2026 |website=Deporte Awe }}</ref>''' | <small>بوڪا ريٽن ميريٽ بوڪا سينٽر، بوڪا ريٽن، [[فلوريڊا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | <small>فلوريڊا اٽلانٽڪ يونيورسٽي، بوڪا ريٽن، فلوريڊا، آمريڪا</small> |- |'''[[چيڪ جمهوريا]]<ref name="DFW">{{Cite web |last=Carrick |first=Buzz |date=March 3, 2026 |title=Toyota Stadium and Texas Health Mansfield Stadium selected as World Cup training sites |url=https://3rddegree.net/toyota-stadium-and-texas-health-mansfield-stadium-selected-as-world-cup-training-sites |website=3rdDegree }}</ref>''' | <small>هيلٽن گارڊن ان ڊلاس-آرلنگٽن سائوٿ، آرلنگٽن، ٽيڪساس</small> | مينسفيلڊ ملٽي پرپز اسٽيڊيم، مينسفيلڊ، [[ٽيڪساس]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |[[عوامي جمهوريا ڪانگو|ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو]] <ref name="COD">{{Cite web |url=https://www.chron.com/sports/article/congo-houston-world-cup-22194456.php |title=DR Congo chooses Houston for 2026 World Cup base camp |first=Michael |last=Shapiro |date=April 8, 2026 |website=Chron}}</ref> | <small>اومني هوسٽن هوٽل، [[ھوسٽن|هوسٽن]]، [[ٽيڪساس]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | هوسٽن اسپورٽس پارڪ، هوسٽن، ٽيڪساس |- |'''[[ايڪواڊور]]'''<ref name="ECU">{{Cite web |date=January 12, 2026 |title=La seleccion ecuatoriana de futbol tendra en Columbus su sede de entrenamiento durante la copa del mundo |url=https://www.fef.ec/la-seleccion-ecuatoriana-de-futbol-tendra-en-columbus-su-sede-de-entrenamiento-durante-la-copa-del-mundo/ |access-date=February 6, 2026 |language=Es}}</ref> | <small>لي ميريڊين ڪولمبس، دي جوزف، [[ڪولمبس، اوهايو|ڪولمبس]]، [[اوهايو]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | ڪولمبس ڪرو پرفارمنس سينٽر، ڪولمبس، اوهائيو |- |'''[[مصر]]'''<ref name="EGY">{{Cite web |url=https://www.krem.com/article/sports/soccer/world-cup/spokane-city-council-spokane-world-cup-team-base-egypt-mo-salah/293-214cd175-62e3-4887-af3a-f0834fc0b93d |title=Spokane City Council Agenda shows Spokane named as World Cup Team Base for Egypt |first=Vinny |last=Saglimbeni |date=April 20, 2026 |website=KREM2 Spokane}}</ref> | <small>ناردرن ڪوسٽ ريزارٽ ۽ ڪيسينو، ايئر وي هائٽس، واشنگٽن</small> | گونزاگا يونيورسٽي، اسپوڪن، [[واشنگٽن رياست|واشنگٽن]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |'''[[انگلينڊ]]'''<ref name="FOX4" /> | <small>دي ان ايٽ ميڊو بروڪ، پريئري وليج، [[ڪنساس]]</small> | سوپ ساڪر وليج، ڪينسا سٽي، [[مسوري]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |'''[[فرانس]]'''<ref name="FRA">{{Cite web |date=January 12, 2026 |title=Coupe du Monde 2026: Didier Deschamps à la recherche du camp de base ! (INSIDE) |url=https://www.youtube.com/watch?v=a8q526AN4iw |access-date=January 12, 2026 |website=YouTube |language=Fr}}</ref> | <small>فور سيزنز هوٽل، [[بوسٽن]]، [[مئساچوسٽس|ميساچوسٽس]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | <small>بينٽلي يونيورسٽي، والٿم، ميساچوسٽس</small> |- |'''[[جرمني]]'''<ref name="GER">{{Cite web |last=Silverman |first=Alex |date=January 9, 2026 |title=Wake Forest to serve as Germany's World Cup base camp training site in U.S. |url=https://www.sportsbusinessjournal.com/Articles/2026/01/09/wake-forest-to-serve-as-germanys-world-cup-base-camp-training-site/ |access-date=January 19, 2026 |website=SBJ }}</ref> | <small>گريلن، ونسٽن-ساليم، [[اتر ڪيرولينا|اتر]]</small> [[اتر ڪيرولينا|<small>ڪيرولينا</small>]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|<small>آمريڪا</small>]] | <small>ويڪ فارسٽ يونيورسٽي، ونسٽن-سيلم، اتر ڪيرولائنا</small> |- |'''[[گھانا]]'''<ref name="GHA">{{Cite web |last=Goulston |first=Robert |date=February 19, 2026 |title=Will the Boston area host many World Cup soccer teams in 2026? |url=https://www.nbcboston.com/news/local/boston-world-cup-host-city/3902670/ |access-date=February 20, 2026 |website=NBC10 Boston |quote=Ghana picked Bryant University in Rhode Island}}</ref> | <small>پروويڊنس بلٽمور، پروويڊنس، [[روڊز آئیلینڊ|روڊ آئيلينڊز]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | برائنٽ يونيورسٽي، سمٿ فيلڊ، روڊ آئيلينڊز |- |'''[[هيٽي]]'''<ref name="HAI">{{Cite web |author=Caleb Jephte Pierre |date=March 19, 2026 |title=La FHF aurait choisi Atlantic City comme camp de base pour la Coupe du Monde 2026, si l'on en croit les révélations de Sébastien Migné dans l'After ce jeudi matin !|trans-title= The FHF has chosen Atlantic City as its base camp for the 2026 World Cup, according to revelations from Sébastien Migné in this morning's After! |url=https://x.com/Caleb_Jephte/status/2034691656671265146 |access-date=April 21, 2026 |website=X |language=fr}}</ref> | <small>شيراٽن ائٽلانٽڪ سٽي ڪنوينشن سينٽر هوٽل، ائٽلانٽڪ سٽي، نيوجرسي</small> | <small>اسٽاڪٽن يونيورسٽي، گيلو وي ٽائون شپ، [[نيو جرسي]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> |- |'''[[ايران]]'''<ref name="IRN">{{Cite web |date=May 23, 2026 |title=Iran to base World Cup camp in Mexico after switch from Arizona |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/iran-base-world-cup-camp-mexico-after-switch-arizona-2026-05-23/ |access-date=May 23, 2026 |website=[[Reuters]] }}</ref> | <small>تيجوانا ميريٽ هوٽل، تيجوانا، باجا ڪيليفورنيا</small> | <small>تيجوانا ٽريننگ سينٽر، تجوانا، باجاڪيليفورنيا،[[ميڪسيڪو]]</small> |- |'''[[عراق]]'''<ref name="NBC">{{Cite web |last=Benatar |first=Orri |date=May 12, 2026 |title=World Cup base camps: Where all 48 teams will train during the tournament |url=https://www.nbc4i.com/sports/world-cup-2026/world-cup-base-camps-where-all-48-teams-will-train-during-the-tournament/#// |access-date=May 12, 2026 |website=NBC4i}}</ref> | <small>گرين بريئر ريسارٽ، وائيٽ سلفر اسپرنگس، [[ويسٽ ورجينيا]]</small>[[ويسٽ ورجينيا|،]] [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|<small>آمريڪا</small>]] | <small>دي گرين بريئر اسپورٽس پرفارمنس سينٽر، وائيٽ سلفر سپرنگز، ويسٽ ورجينا</small> |- |'''[[آئيوري ڪوسٽ]]'''<ref name="PHI">{{Cite web |date=February 17, 2026 |title='Les Éléphants' to Call Philadelphia Union's Stadium Its Home During the Tournament |url=https://www.philadelphiaunion.com/news/cote-d-ivoire-selects-philadelphia-union-stadium-team-base-camp-for-fifa-world-cup-2026|access-date=February 17, 2026 |website=Philadelphia Union }}</ref> | هوٽل ڊو پونٽ، ولمنگٽن، [[ڊيلاويئر]] | فلاڊيلفيا يونين اسٽيڊيم، چيسٽر، [[پينسلوانيا|پنسلوانيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |'''[[جاپان]]'''<ref name="WTVF">{{Cite web |last=Broderick |first=Kelly |date=January 18, 2026 |title=Japan's national football team will be using Nashville as a home base for the 2026 FIFA World Cup |url=https://www.newschannel5.com/news/japans-national-football-team-will-be-using-nashville-as-a-home-base-for-the-2026-fifa-world-cup |access-date=January 19, 2026 |website=WTVF }}</ref> | ٽي بي اي، [[نئشويل|نيشويل]]، [[ٽينيسي]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | <small>نيشويل ايس سي ٽريننگ سينٽر، نيشويل، ٽينيسي</small> |- |'''[[اردن]]'''<ref name="JOR">{{Cite web |date=February 20, 2026 |title=اتحاد كرة القدم ينظم دورة رباعية دولية بمشاركة النشامى.. ويكشف خطة إعداد المونديال |trans-title=The Football Association is organizing a four-team international tournament with the participation of the Jordanian national team, and has revealed its World Cup preparation plan |url=https://jfa.com.jo/news.php?id=31033&title=%D8%A7%D8%AA%D8%AD%D8%A7%D8%AF-%D9%83%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%AF%D9%85-%D9%8A%D9%86%D8%B8%D9%85-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9-%D8%AF%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D8%A8%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%85%D9%89..-%D9%88%D9%8A%D9%83%D8%B4%D9%81-%D8%AE%D8%B7%D8%A9-%D8%A5%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%84 |access-date=February 20, 2026 |website=Jordanian Football Association |language=ar |trans-quote=will settle in its official camp during the World Cup in the American city of Portland.}}</ref> | دي نائنز هوٽل، پورٽلينڊ، اوريگون | يونيورسٽي آف پورٽلينڊ، [[اوريگون]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |'''[[ميڪسيڪو]]''' | <small>سينٽرو ڊي آلٽو رينڊيمينٽو آن سائيٽ رهائش، ميڪسيڪو سٽي</small> | <small>سينٽرو ڊي آلٽو رينڊي مينٽو، [[ميڪسيڪو سٽي|ميڪسيڪو]]</small> [[ميڪسيڪو سٽي|سٽي،]] [[ميڪسيڪو]] |- |'''[[مراڪش]]'''<ref name="MAR">{{cite web |last1=Crafton |first1=Adam |title=Morocco, Haiti become fourth World Cup teams to choose New Jersey as base camp |url=https://www.nytimes.com/athletic/7253613/2026/05/05/new-jersey-world-cup-base-morocco-haiti-brazil-senegal/ |website=nytimes.com/athletic |publisher=[[The Athletic]] |date=May 5, 2026}}</ref> | <small>سمرسيٽ هلز هوٽل، ٽيپسٽري ڪليڪشن وايا هيلٽن، وارن، [[نيو جرسي]]</small> | پنگري اسڪول، باسڪنگ رج، نيو جرسي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |'''[[نيدرلينڊز]]'''<ref name="KCBJ">{{cite news |last1=Friestad |first1=Thomas |title=Netherlands chooses Cascade Hotel near Plaza as World Cup base |url=https://www.bizjournals.com/kansascity/news/2026/04/08/netherlands-cascade-hotel-plaza-2026-world-cup.html |access-date=April 17, 2026 |work=Kansas City Business Journal |date=April 8, 2026}}</ref> | ڪيسڪيڊ هوٽل، ڪنساس سٽي، [[مسوري]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | <small>ڪنساس سٽي تربيتي سهولت، ريور سائڊ، مسوري</small> |- |[[نيوزيلينڊ|'''نيوزي لينڊ''']]<ref name="NZL">{{Cite web |date=March 2, 2026 |title=All Whites secure FIFA World Cup base in San Diego, the scene of Team New Zealand's first America's Cup win |url=https://www.stuff.co.nz/sport/360938985/all-whites-secure-fifa-world-cup-base-san-diego-scene-team-new-zealands-first-americas-cup-win|access-date=March 2, 2026 |website=Stuff }}</ref> | حيات ريجنسي لا جولا، ايونٽائن، سين ڊياگو، ڪيليفورنيا | <small>ٽوريرو اسٽيڊيم، [[سان ڊياگو|سين ڊياگو]]، [[ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> |- |'''[[ناروي]]'''<ref name="NOR">{{Cite web |last=Austerheim |first=Daniel |date=January 24, 2026 |title=Bekreftet: Dette blir Norges basecamp under VM |url=https://www.nettavisen.no/sport/bekreftet-dette-blir-norges-basecamp-under-vm/s/5-95-2842904 |access-date=January 24, 2026 |website=Nettavisen Sport |language=no|trans-quote=Greensboro, North Carolina, will be Norway's home base ahead of and between the group matches in Norway's first men's World Cup finals in 28 years. The NFF does not specify which hotel they will stay in, but there is only one option in FIFA's catalog for Greensboro. It's called Grandover Resort, and is described as a premium resort with access to golf courses and a spa, among other things.}}</ref> | گرانڊ اوور ريسارٽ ۽ اسپا، گرينزبورو، [[اتر ڪيرولينا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | <small>يونيورسٽي آف نارٿ ڪيرولينا، گرينزبورو، اتر ڪيرولينا</small> |- |'''[[پاناما]]'''<ref name="PAN">{{Cite web |last=Stevens |first=Paul |date=February 12, 2026 |title=Ontario Base Camp Confirmed for Panama's Men's National Soccer Team at FIFA World Cup |url=https://www.sportstravelmagazine.com/ontario-base-camp-confirmed-for-panamas-mens-national-soccer-team-at-fifa-world-cup/ |access-date=February 13, 2026 |website=Sports Travel Magazine }}</ref> | <small>نوٽواساگا ان ريسارٽ ۽ ڪانفرنس سينٽر، نيو ٽڪمسٿ، [[اونٽاريو]]</small> | <small>نوٽواساگا ٽريننگ سائيٽ، نيو ٽڪمسٿ، اونٽاريو، [[ڪينيڊا]]</small> |- |'''[[پيراگوئي]]'''<ref name="PAR">{{Cite web |date=February 11, 2026 |title=La selección paraguaya ultima detalles logísticos para su estreno mundialista |trans-title=The Paraguayan national team is finalizing logistical details for its World Cup debut |url=https://www.abc.com.py/deportes/futbol/seleccion-paraguaya/2026/02/11/la-seleccion-paraguaya-ultima-detalles-logisticos-para-su-estreno-mundialista/ |access-date=February 15, 2026 |website=ABC Paraguay |language=es |trans-quote=...we've already received confirmation that they'll grant us our first choice. We're considering San José, which is near Santa Clara, close to Levi's Stadium, where we'll play our two matches on the second and third matchdays.}}</ref> | هيلٽن سان جوز، سين جوز، ڪيليفورنيا پاران سائنيا، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | اسپارٽن فٽبال ڪمپليڪس، [[سان هوز|سين جوز،]] [[ڪيليفورنيا]] |- |[[پورچوگال|'''پرتگال''']]<ref name="PBP">{{Cite web |date=March 5, 2026 |title=World Cup: Cristiano Ronaldo, Portugal to train in Palm Beach Gardens |url=https://www.palmbeachpost.com/story/sports/2026/03/05/world-cup-2026-cristiano-ronaldo-portugal/88988300007/ |access-date=March 12, 2026 |website=Palm Beach Post }}</ref> | فور سيزنز هوٽل پام بيچ، پام بيچ، [[فلوريڊا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | <small>گارڊنز نارٿ ڪائونٽي ڊسٽرڪٽ پارڪ، پام بيچ گارڊنز، فلوريڊا</small> |- |'''[[قطر]]'''<ref name="QAT">{{Cite web |date=January 30, 2026 |title=Lopetegui inspects Qatar's World Cup base in California |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/30/01/2026/lopetegui-inspects-qatars-world-cup-base-in-california |access-date=February 1, 2026 |website=[[The Peninsula (newspaper)|The Peninsula]] }}</ref> | <small>ڪورٽ يارڊ بائي ميريٽ سانتا باربرا گوليٽا، گوليٽا، ڪيليفورنيا</small> | <small>ويسٽ مونٽ ڪاليج، سانتا باربرا، [[ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> |- | '''[[سعودي عرب]]'''<ref name="KSA">{{Cite news |date=February 5, 2026 |title=Saudi National Team Selects Austin as Main Camp Base for World Cup 2026 |url=https://english.aawsat.com/sports/5237596-saudi-national-team-selects-austin-main-camp-base-world-cup-2026 |access-date=February 5, 2026 |work=[[Asharq Al-Awsat]]}}</ref> | <small>فور سيزنز هوٽل، [[آسٽن]]، [[ٽيڪساس]]</small>، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | <small>آسٽن FC اسٽيڊيم، آسٽن، ٽيڪساس</small> |- | '''[[اسڪاٽلينڊ]]'''<ref name="SCO">{{Cite news |last=Atkinson |first=Mark |date=February 12, 2026 |title=Harvey Barnes snubs Scotland as Steve Clarke confirms World Cup base – but issue with FIFA hotel |url=https://www.scotsman.com/sport/football/international/harvey-barnes-snubs-scotland-as-steve-clarke-confirms-world-cup-base-but-issue-with-fifa-hotel-5596708 |access-date=February 12, 2026 |website=[[The Scotsman]]}}</ref> | <small>رينيسنس شارلوٽ سائوٿ پارڪ هوٽل، [[شارلوٽ]]، [[اتر ڪيرولينا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | <small>شارلوٽ ايف سي ٽريننگ سينٽر، شارلوٽ، اتر ڪيرولينا</small> |- | '''[[سينيگال]]'''<ref name="SEN">{{Cite news |last=Carino |first=Jerry |date=March 5, 2026 |title=Rutgers chosen as 'base camp' by FIFA World Cup qualifier |url=https://www.app.com/story/sports/college/rutgers/2026/03/05/rutgers-chosen-as-base-camp-by-fifa-world-cup-qualifier-senegal/87601196007/ |access-date=March 6, 2026 |website=[[Asbury Park Press]]}}</ref> | <small>هيلڊرچ هوٽل ۽ ڪانفرنس سينٽر، نيو برنسوڪ، نيو جرسي</small> | رٽگرز يونيورسٽي، پسڪٽا وي، [[نيو جرسي]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |'''[[ڏکڻ آفريڪا]]<ref name="MEX">{{Cite web |last=Beltrán |first=Jesús F. |date=February 10, 2026 |title=Gabriela Cuevas anuncia qué selecciones se concentrarán en México para el Mundial 2026 |trans-title=Gabriela Cuevas announces which teams will train in Mexico for the 2026 World Cup |url=https://www.infobae.com/mexico/deportes/2026/02/10/gabriela-cuevas-anuncia-que-selecciones-se-concentraran-en-mexico-para-el-mundial-2026/ |access-date=February 13, 2026 |website=infobae |language=es |trans-quote=El Tri will hold its training camp at the Mexican Football Federation's High Performance Center, located in the Tlalpan borough.}}</ref>''' | <small>ڪيمينو ريئل پاچوڪا، پاچوڪا، هائيڊلگو، [[ميڪسيڪو]]</small> | <small>سين اگسٽن ٽيليڪسياڪا، هائيڊلگو، ميڪسيڪو</small> |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|KOR|avar=fb}}'''[[ڏکڻ ڪوريا]]''' | <small>دي ويسٽن گواڊالاجارا، [[گواڊلهارا|گواڊالهارا]]، [[ميڪسيڪو]]</small> | چيواس ورڊ ويل، [[زاپوپان]]، جليسڪو |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|ESP|avar=fb}} '''[[اسپين]]'''<ref name="CFTP">{{Cite web |last=MacCoon |first=Patrick |date=January 13, 2026 |title=Spain reportedly chooses Chattanooga as headquarters for first two rounds of 2026 FIFA World Cup |url=https://www.timesfreepress.com/news/2026/jan/13/spain-reportedly-chooses-chattanooga-as/ |access-date=January 19, 2026 |website=Chattanooga Times Free Press }}</ref> | <small>دي ريڊ هائوس هوٽل، چٽانوگا، [[ٽينيسي]]</small> | <small>بيلر اسڪول، چٽانوگا، ٽينيسي، آمريڪا</small> |- |{{#invoke:flagg|main|unpe|SWE|avar=fb}} '''[[سويڊن]]''' | <small>دي ويسٽن ڊلاس اسٽون بريئر گولف ريسارٽ ۽ اسپا، فريسڪو، ٽيڪساس</small> | <small>ايف سي ڊلاس اسٽيڊيم، فريسڪو، [[ٽيڪساس]]،</small> [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |[[سوئيزرلينڊ|سوئٽزرلينڊ]]<ref name="SUI">{{Cite web |date=January 15, 2026 |title=The Swiss national team will be staying in this luxury hotel during the World Cup |url=https://www.bluewin.ch/en/sport/football/the-national-team-stays-in-this-luxury-hotel-during-the-world-cup-3051319.html |access-date=January 15, 2026 |website=blue News }}</ref> | <small>فيئرمونٽ گرينڊ ڊيل مار، سين ڊياگو، ڪيليفورنيا</small> | سين ڊياگو يهودي اڪيڊمي، سين ڊياگو، ڪيليفورنيا |- |[[تيونس]]<ref name="MEX" /> | <small>انٽرڪنٽينينٽل پريزيڊنٽ مونٽيرئ ۽ سان پيڊرو گارزا گارسيا، نيوو ليون</small> | ريادوس ٽريننگ سينٽر، سينٽياگو، نيوو ليون، [[ميڪسيڪو]] |- |'''[[ترڪي]]'''<ref name="TUR">{{Cite web |last=Sarigul |first=Emre |date=April 4, 2026 |title=Turkish National Team Confirms 2026 World Cup Camp in Arizona: Logistics and Ticket Fever Take Center Stage |url=https://turkish-football.com/turkish-national-team-confirms-2026-world-cup-camp-in-arizona-logistics-and-ticket-fever-take-center-stage/ |access-date=April 14, 2026 |website=Turkish Football }}</ref> | <small>ڪورٽ يارڊ ميسا، رگلي ويل ويسٽ، [[ايريزونا]]،</small> [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|<small>آمريڪا</small>]] | ايريزونا ايٿليٽڪ گرائونڊز، [[ميسا، ايريزونا|ميسا]]، [[ايريزونا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|'''آمريڪا''']]<ref name="UCI">{{Cite web |last=Tenorio |first=Paul |date=November 19, 2025 |title=USMNT's 2026 slate takes shape: World Cup sendoff in Chicago, March friendlies booked |url=https://www.nytimes.com/athletic/6820796/2025/11/19/usmnt-2026-schedule-world-cup/ |access-date=November 19, 2025 |website=The Athletic }}</ref> | <small>ميريٽ ارون اسپيڪٽرم، ارون</small>، <small>[[ڪيليفورنيا]]</small> | اورينج ڪائونٽي گريٽ پارڪ، ارون، [[ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |[[يوراگوائي|'''يوراگوئي''']]<ref name="URU">{{Cite web |author=Selección Uruguaya |date=January 14, 2026 |title=FIFA confirmó nuestra base operativa en la Copa Mundial: Playa del Carmen |url=https://x.com/Uruguay/status/2011544677359763967/ |access-date=January 14, 2026 |website=X |language=es-URU}}</ref> | <small>ماياڪوبا، پليا ڊيل ڪارمين، ڪوئنٽانا رو، [[ميڪسيڪو]]</small> | <small>ماياڪوبا ٽريننگ سينٽر، پليا ڊيل ڪارمين، ڪوئنٽانا رو</small> |- |'''[[ازبڪستان]]''' <ref name="UZB">{{Cite web |last=Razzakov |first=Shuhrat |date=March 3, 2026 |title=Uzbekistan is preparing for major challenges at the World Cup from Atlanta |url=https://zamin.uz/en/sport/193208-uzbekistan-is-preparing-for-major-challenges-at-the-world-cup-from-atlanta.html |access-date=March 3, 2026 |website=Zamin |language=en-UZB}}</ref> | <small>ميريٽ اٽلانٽا بڪ هيڊ، [[ائٽلانٽا|اٽلانٽا]]، جارجيا</small> | <small>اٽلانٽا يونائيٽيڊ ٽريننگ سينٽر، ماريٽا، جارجيا</small> |- |} === اسڪواڊ === ٽورنامينٽ لاءِ پنهنجي آخري اسڪواڊ جمع ڪرائڻ کان اڳ، ٽيمن ٽورنامينٽ کان هڪ مهينو اڳ 35 کان 55 رانديگرن جي هڪ عارضي اسڪواڊ جو نالو ڏنو. ٽيمن کي 2 جون تائين پنهنجي آخري اسڪواڊ جو نالو ڏيڻ جي ضرورت هئي. جيڪڏهن ڪو رانديگر زخمي يا سخت بيمار ٿي پوي ٿو ته جيئن ٽورنامينٽ ۾ شرڪت کي روڪي سگهجي، ته ان کي ٽيم جي پهرين ميچ کان 24 ڪلاڪ اڳ تائين عارضي اسڪواڊ مان ڪنهن ٻئي رانديگر سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. جڏهن ته، ٽورنامينٽ دوران ڪنهن به وقت زخمي يا بيمار گول ڪيپر کي عارضي اسڪواڊ مان ڪنهن ٻئي گول ڪيپر سان تبديل ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/squad-lists-number-date |title=When are World Cup squads named, and how many players will feature? |publisher=[[FIFA]] |date=May 6, 2026 |access-date=May 7, 2026}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:فيفا ورلڊ ڪپ، 2026ع]] [[زمرو:فيفا ورلڊ ڪپ ٽورنامينٽ|2026]] [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جا مقابلا]] [[زمرو:شيڊول ٿيل ايسوسيئيشن فٽبال مقابلا]] [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جا بين الاقوامي مقابلا]] [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن]] [[زمرو:2026 مردن جي بين الاقوامي ايسوسيئيشن فٽبال ۾|ورلڊ ڪپ]] [[زمرو:2026 آمريڪي مردن جي فٽبال ۾]] [[زمرو:2026 ڪينيڊين فٽبال ۾]] [[زمرو:2025–26 ميڪسيڪو فٽبال ۾]] [[زمرو:ميڪسيڪو–آمريڪا راندين جا لاڳاپا]] [[زمرو:ڪينيڊا جي ميزباني هيٺ مردن جا بين الاقوامي ايسوسيئيشن فٽبال مقابلا|2026]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي ميزباني هيٺ مردن جا بين الاقوامي ايسوسيئيشن فٽبال مقابلا|2026]] [[زمرو:آمريڪا جي ميزباني هيٺ مردن جا بين الاقوامي ايسوسيئيشن فٽبال مقابلا|2026]] [[زمرو:جون 2026ع ۾ اتر آمريڪا ۾ راندين جا مقابلا]] [[زمرو:جولاءِ 2026 اتر آمريڪا ۾ راندين جا مقابلا]] [[زمرو:2026 جي ايران جنگ کان متاثر ٿيندڙ راندين جا واقعا]] [[File:2026 world cup qualification map.svg|thumb|400x400px|<!--Do not remove the World Cup qualification map.-->{{Legend|#0000ff|Team qualified}}{{Legend|#ffcc00|Team eliminated}}{{Legend|#000000|Team withdrew or suspended}}{{Legend|#cccccc|Not a FIFA member}}]] 6yhp0wqzog0jeu1w9oj6awvbh7o8g5a 384311 384310 2026-06-11T10:21:55Z Ibne maryam 17680 /* ٽيم بيس ڪيمپس */ 384311 wikitext text/x-wiki {{Short description|International men's soccer tournament in North America}} {{Redirect|2026 World Cup|other competitions of that name|2026 World Cup (disambiguation)}} {{Protection padlock|small=yes}} {{Use American English|date=May 2024}} {{Infobox cricket tournament | year = 2026 | tourney_name = FIFA World Cup | other_titles = {{ubl|FIFA World Cup 26|Copa Mundial de la FIFA 2026|Coupe du Monde de la FIFA 2026}} | image = 2026 FIFA World Cup emblem.svg | size = 250x250px | alt = Emblem of the 2026 FIFA World Cup, showing numbers "2" (top) and "6" (bottom) overlayed by the World Cup trophy <!--Do not add flags to country parameters as per WP:INFOBOXFLAG.--> | country = Canada | country2 = Mexico | country3 = United States | dates = June 11 – July 19 | num_teams = 48 | confederations = 6 | venues = 16 | cities = 16 | champion = | count = | second = | third = | fourth = | matches = <!--{{#invoke:Goalscorers|matches|2026 FIFA World Cup}}--> | goals = <!--{{#invoke:Goalscorers|goals|2026 FIFA World Cup}}--> | attendance = <!--{{#invoke:Football attendance summation|main|groups=A-L}}--> | top_scorer = <!--{{#invoke:Goalscorers|topscorer|2026 FIFA World Cup}}--> | player = | goalkeeper = | young_player = | fair_play = | prevseason = [[2022 FIFA World Cup|2022]] | nextseason = ''[[2030 FIFA World Cup|2030]]'' | updated = }} [[File:Vista aérea del Estadio Azteca - 2026 - 02.jpg|thumb| |[[ميڪسيڪو]] ۾ اسٽاڊيو ايزٽيڪا فٽبال اسٽيڊيم، [[ميڪسيڪو شهر]]]] '''2026ع فيفا ورلڊ ڪپ''' (Fifa World Cup 2026) فيفا ورلڊ ڪپ جو 23هون ايڊيشن هوندو، جيڪو چار سالن ۾ ٿيندڙ بين الاقوامي مردن جي [[ايسوسيئيشن فٽبال]] چيمپئن شپ آهي جنهن ۾ [[ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن|فيفا]] جي ميمبر ايسوسيئيشن جي قومي ٽيمون حصو وٺنديون آهن. هي ٽورنامينٽ 11 جون، 2026ع کان 19 جولاءِ، 2026ع تائين ٿيندو.<ref name="Schedule">{{حوالو ويب|date=February 4, 2024|quote=February 4, 2024|archivedate=February 5, 2024}}</ref> ان جي ميزباني گڏيل طور تي اتر آمريڪا جا 16 شهر ڪندا ([[آمريڪا]] ۾ 11، [[ميڪسيڪو]] ۾ 3 ۽ [[ڪينيڊا]] ۾ 2). هي ٽورنامينٽ پهريون فيفا ورلڊ ڪپ هوندو جيڪو ٽن ملڪن جي ميزباني ۾ هوندو ۽ جنهن ۾ پهرين ڀيرا 48 ٽيمون شامل هونديون (سال 2022ع ۾ 32 ٽيمون هيون). [[ماسڪو]] ۾ 68هين فيفا ڪانگريس ۾ آخري ووٽنگ دوران ٽن اتر آمريڪي ملڪن جي "يونائيٽيڊ 2026" جي بولي [[مراڪش]] جي مخالف بولي کي شڪست ڏني. اهو سال 2002ع کان پوءِ پهريون مردن جو فٽبال ورلڊ ڪپ هوندو جيڪو هڪ کان وڌيڪ ملڪن پاران گڏيل طور تي ميزباني ڪيو ويندو. سال 1970ع ۽ 1986ع جي ٽورنامينٽ جي پنهنجي ماضي جي ميزباني سان، ميڪسيڪو پهريون ملڪ بڻجي ويندو جيڪو ٽي ڀيرا مردن جي ورلڊ ڪپ جي ميزباني يا گڏيل ميزباني ڪندو. آمريڪا اڳ ۾ سال 1994ع ۾ مردن جي فٽبال ورلڊ ڪپ جي ميزباني ڪئي هئي. ان جي ابتڙ، ڪينيڊا ۾ اهو پهريون ڀيرو هوندو ته ملڪ مردن جي ٽورنامينٽ جي ميزباني يا گڏيل ميزباني ڪندو. [[قطر]] ۾ سال 2022ع ورلڊ ڪپ نومبر ۽ ڊسمبر ۾ منفرد طور تي منعقد ٿيڻ کان پوءِ هي تقريب پنهنجي روايتي [[اتريون اڌ گول|اتر اڌ گول]] جي اونهاري جي شيڊول ڏانهن موٽندي. ميزبان ملڪن جي حيثيت سان، ڪينيڊا، ميڪسيڪو ۽ آمريڪا سڀ ئي فائنل رائونڊ لاء پاڻمرادو قابليت حاصل ڪري ورتا آهن. [[ڪيپ ورڊي|ڪيپ وردي]]، [[ڪوراساؤ]]، [[اردن]] ۽ [[ازبڪستان]] سڀئي ورلڊ ڪپ جي فائنل رائونڊ ۾ پهرين ڀيرا ڪواليفائي ڪيا آهن ۽ حصو وٺندا. [[ارجنٽائن]] دفاعي چيمپيئن آهي، جنهن سال 2022ع ۾ پنهنجو ٽيون ورلڊ ڪپ ٽائيٽل کٽيو هو. ==فارميٽ ۽ توسيع== ٽورنامينٽ کي وڌائڻ جو خيال 2013 جي شروعات ۾ ان وقت جي يوئيفا صدر مشيل پلاٽيني پاران ۽ 2016 ۾ فيفا صدر گياني انفنٽينو پاران پڻ تجويز ڪيو ويو هو. تجويز جي مخالفن دليل ڏنو ته کيڏيل ميچن جو تعداد اڳ ۾ ئي ناقابل قبول سطح تي هو ته توسيع ميچن جي معيار کي خراب ڪندي ۽ اهو فيصلو راندين جي خدشن جي بدران سياسي بنيادن تي ڪيو ويو. انفنٽينو تي الزام لڳايو ته هو پنهنجي چونڊ کٽڻ لاءِ ورلڊ ڪپ ۾ وڌيڪ ملڪن کي آڻڻ جو واعدو استعمال ڪري رهيو آهي. هن ايڊيشن سان شروع ڪندي فيفا ورلڊ ڪپ 48 ٽيمن تائين وڌايو ويو (گذريل ست ٽورنامينٽ جي مقابلي ۾ 16 ٽيمن جو اضافو). ٽيمن کي چار ٽيمن جي ٻارهن گروپن ۾ ورهايو ويندو. هر گروپ ۾ مٿين ٻن ٽيمن سان ۽ اٺ بهترين ٽئين نمبر تي ايندڙ ٽيمون 32 جي نئين دور (round) ۾ ترقي ڪنديون. جيئن 14 مارچ 2023 تي فيفا ڪائونسل پاران منظور ڪيو ويو. هي پهرين توسيع ٿيڻ لاءِ ۽ 1998 کان وٺي فارميٽ ۾ تبديلي لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي. کيڏيل ميچن جو ڪُل تعداد 64 کان وڌي 104 ٿي ويندو ۽ آخري چئن تائين پهچڻ وارين ٽيمن پاران کيڏيل ميچن جو تعداد ست کان وڌي اٺ ٿي ويندو. ٽورنامينٽ 39 ڏينهن تائين هلندو (2014 ۽ 2018 جي ​​ٽورنامينٽ جي 32 ڏينهن کان وڌي). هر ٽيم اڃا تائين ٽي گروپ ميچ کيڏندي. فائنل اسڪواڊ ۾ شامل رانديگرن لاءِ ڪلب سطح تي آخري ميچ جو ڏينهن 24 مئي 2026 آهي. ڪلبن کي , 30 مئي تائين ڪانٽينينٽل ڪلب مقابلي جي فائنل ۾ حصو وٺندڙ رانديگرن کي استثنا سان, 25 مئي تائين پنهنجن رانديگرن کي آزاد ڪرڻو پوندو. 56 ڏينهن (گڏيل آرام، رليز ۽ ٽورنامينٽ جي دورن جا) 2010، 2014 ۽ 2018 جي ​​ٽورنامينٽ وانگر ئي رهندا. ===ٻيا توسيع فارميٽ ڳوليا ويا=== 48 ٽيمن تائين توسيع اڳ ۾ ئي 10 جنوري 2017 تي منظور ڪئي وئي هئي، جڏهن شروعاتي طور تي اهو فيصلو ڪيو ويو هو ته ٽورنامينٽ ۾ 3 ٽيمن جا 16 گروپ ۽ ڪل 80 ميچ شامل هوندا، هر گروپ جون مٿيون ٻه ٽيمون 32 جي رائونڊ ۾ اڳتي وڌنديون. هن بعد ۾ تبديل ٿيل فارميٽ تحت، هر ٽيم جي ميچن جو وڌ ۾ وڌ تعداد ست رهي ها، پر هر ٽيم اڳ جي ڀيٽ ۾ هڪ گهٽ گروپ ميچ کيڏي ها. ٽورنامينٽ اڃا تائين 32 ڏينهن اندر مڪمل ٿي چڪو هوندو. هي فارميٽ شروعاتي طور تي ٽن ٻين تجويزن، 40 کان 48 ٽيمن تائين، 76 کان 88 ميچن تائين ۽ هر ٽيم جي هڪ کان چار گهٽ ۾ گهٽ ميچن تائين, تي چونڊيو ويو هو. هن فارميٽ جي نقادن دليل ڏنو ته ٽن ٽيمن جي گروپن جي استعمال سان ٻن ٽيمن جي ترقي سان ٽيمن جي وچ ۾ سازش جو خطرو تمام گهڻو وڌي ويو. هن فيفا کي تجويز ڪيو ته گروپ اسٽيج ۾ ڊرا کي روڪڻ لاءِ پينلٽي شوٽ آئوٽ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جيتوڻيڪ تڏهن به ڪجهه سازش جو خطرو برقرار رهندو ۽ هڪ امڪان پيدا ٿيندو ته ٽيمون جان بوجھ ڪري ڪنهن حریف کي ختم ڪرڻ لاءِ شوٽ آئوٽ وڃائي ڇڏين. ==شيڊول== '''خميس: 11 جون، 2026:''' # {{پرچم|ميڪسيڪو}} بمقابلہ [[ڏکڻ آفريڪا]]'''[[ڏکڻ آفريڪا]]''' (1:00 وڳي UTC−6، [[اسٽاديو ازٽيڪا]]، [[ميڪسيڪو سٽي]]، ريفري: ولٽن سمپائيو، [[برازيل]]) # '''[[ڏکڻ ڪوريا]]''' بمقابلہ [[چيڪ ريپبلڪ]]'''[[چيڪ ريپبلڪ]]''' (8:00 وڳي UTC−6، [[اسٽاديو اڪرون]]، [[زاپوپان]]، ريفري: امين محمد عمر، [[مصر]]) '''جمعو: 12 جون، 2026:''' # {{پرچم|ڪينيڊا}} بمقابلہ [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|'''بوسنيا ۽ هرزيگووينا''']] (3:00 وڳي UTC−4، بي ايم او فيلڊ، [[ٽورنٽو]]، ريفري: فيڪنڊو ٽيلو، [[ارجنٽائن]]) '''ڇنڇر: 13 جون 2026ع:''' # {{flag|Haiti}} بمقابلہ {{پرچم|اسڪاٽلينڊ}} (گروپ سي - بوسٽن اسٽيڊيم، [[آمريڪا]] # {{پرچم|آسٽريليا}} بمقابلہ {{پرچم|ترڪي}} (گروپ ڊي - بي سي پليس وينڪوور، [[ڪينيڊا]] # {{پرچم|برازيل}} بمقابلہ {{پرچم|مراڪش}} (گروپ سي - نيو يارڪ نيو جرسي اسٽيڊيم) # {{پرچم|قطر}} بمقابلہ {{پرچم|سوئٽزرلينڊ}} (گروپ بي - سان فرانسسڪو بي ايريا اسٽيڊيم) '''آچر، 14 جون 2026ع''': # {{پرچم|آئيوري ڪوسٽ}} بمقابلہ {{پرچم|ايڪواڊور}}(گروپ اي - فلاڊيلفيا اسٽيڊيم) # {{پرچم|جرمني}} بمقابلہ {{flagicon|Curaçao}} [[ڪيوريسو]] (گروپ اي - هوسٽن اسٽيڊيم) # {{flag|Netherlands}} بمقابلہ {{پرچم|جاپان}} (گروپ ايف - ڊلاس اسٽيڊيم) # {{پرچم|سويڊن}} بمقابلہ {{flag|Tunisia}} (گروپ ايف - ايسٽاڊيو مونٽيري) '''سومر، 15 جون 2026ع''': # '''[[سعودي عرب]]''' بمقابلہ {{flagicon|Uruguay}} [[يوراگوئي]] (گروپ ايڇ – ميامي اسٽيڊيم) # {{پرچم|اسپين}} بمقابلہ [[ڪيپ ورڊي]]'''[[ڪيپ ورڊي]]''' (گروپ ايڇ – اٽلانٽا اسٽيڊيم) # {{پرچم|ايران}} بمقابلہ {{پرچم|نيوزي لينڊ}} (گروپ جي – لاس اينجلس اسٽيڊيم) # {{پرچم|بيلجيم}} بمقابلہ {{پرچم|مصر}} (گروپ جي – سياٽل اسٽيڊيم '''اڱارو، 16 جون 2026ع''': # {{پرچم|فرانس}} بمقابلہ {{پرچم|سينيگال}} (گروپ I – نيو يارڪ نيو جرسي اسٽيڊيم) # {{پرچم|عراق}} بمقابلہ {{پرچم|ناروي}} (گروپ I – بوسٽن اسٽيڊيم) # {{پرچم|ارجنٽائن}} بمقابلہ {{پرچم|الجزائر}} (گروپ جي – ڪنساس سٽي اسٽيڊيم) # {{پرچم|آسٽريا}} بمقابلہ {{پرچم|اردن}} (گروپ جي – سان فرانسسڪو بي ايريا اسٽيڊيم) '''اربع، 17 جون 2026ع''': # {{پرچم|گھانا}} بمقابلہ {{flag|Panama}} (گروپ ايل – ٽورانٽو اسٽيڊيم) # {{پرچم|انگلينڊ}} بمقابلہ {{پرچم|ڪروشيا}} (گروپ ايل – ڊيلاس اسٽيڊيم) # {{پرچم|پرتگال}} بمقابلہ [[جمهوريا ڪانگو]]'''[[جمهوريا ڪانگو]]''' (گروپ ڪي – هوسٽن اسٽيڊيم) # {{پرچم|ازبڪستان}} بمقابلہ {{پرچم|ڪولمبيا}} (گروپ ڪي – ميڪسيڪو سٽي اسٽيڊيم) 18 جون، 2026: # 12:00 وڳي UTC−4 * چيڪ ريپبلڪ بمقابلہ ڏکڻ آفريڪا. * مرسڊيز بينز اسٽيڊيم، اٽلانٽا. # 18 جون، 2026 * 7:00 وڳي UTC-6 * ميڪسيڪو بمقابله ڏکڻ ڪوريا. * اسٽيڊيو اڪرون، زپوپان. # جون 24، 2026 # 7:00 پي ايم UTC-6 * چيڪ ريپبلڪ بمقابله ميڪسيڪو. * Estadio Azteca، ميڪسيڪو سٽي. # جون 24، 2026 * 7:00 پي ايم UTC-6 * ڏکڻ آفريڪا بمقابله ڏکڻ ڪوريا. اسٽيڊيو BBVA، گادالپ. ==ٽيمون== "يونائيٽيڊ بڊ" جا عملدارن جو چوڻ آهي ته ٽنهي ميزبان ملڪن کي خودڪار داخلا ڏني ويندي.<ref name="bid_cities">{{Cite web |title=United 2026 bid book |url=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |publisher=united2026.com |access-date=April 30, 2018 |archive-date=September 15, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210915131958/https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |url-status=live}}</ref> <small>31</small> آگسٽ <small>2022</small>ع تي، فيفا جو صدر گياني انفنٽينو تصديق ڪئي ته اتر آمريڪا جي فٽبال فيڊريشن، ڪنڪاڪئف (<small>CONCACAF</small>) جون ميمبر 6 ٽيمون ورلڊ ڪپ لاءِ قابليت حاصل ڪنديون، جن ۾ امريڪا، ڪينيڊا ۽ ميڪسيڪو خودڪار طور سان ميزبان طور قابليت حاصل ڪندا.<ref>{{cite web |url=https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026 |title=Presidente de la FIFA confirma cantidad de plazas de Concacaf para el Mundial de 2026 |language=es |website=ESPN Deportes |date=August 31, 2022 |access-date=October 18, 2022 |archive-date=September 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922004259/https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last=Vargas |first=Dinia |date=August 31, 2022 |title=Infantino anuncia cuántos cupos tendrá la Concacaf para el Mundial de 2026 |url=https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220831205624/https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/ |archive-date=August 31, 2022 |access-date=October 18, 2022 |website=CRHoy.com |language=es}}</ref> هن جي تصديق <small>14</small> فيبروري <small>2023</small>ع تي فيفا جي ڪونسل پاران ڪئي وئي.<ref>{{cite news |url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football |title=FIFA Council highlights record breaking revenue in football |publisher=[[FIFA]] |date=February 14, 2023 |access-date=February 14, 2023 |archive-date=February 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230214163245/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football |url-status=live}}</ref><ref name=":0">{{cite news |url=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/ |title=FIFA confirms U.S., Mexico, Canada automatically in '26 World Cup |work=[[Reuters]] |date=February 14, 2023|access-date=February 14, 2023|archive-date=February 15, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215070258/https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/|url-status=live}}</ref> <small>67</small>هين فيفا ڪانگريس کان فوري طور تي، فيفا ڪائونسل [[بحرين]] جي شهر [[منامه|مناما]] ۾ هڪ اجلاس ۾ سلاٽ مختص ڪرڻ جي منظوري ڏني.<ref>{{cite web |date=March 30, 2017 |title=World Cup 2026: Fifa reveals allocation for 48-team tournament |url=https://www.bbc.com/sport/football/39448474 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170330224520/http://www.bbc.com/sport/football/39448474 |archive-date=March 30, 2017 |publisher=BBC}}</ref> ان ۾ هڪ پلي آف ٽورنامينٽ شامل هو جنهن ۾ ڇهه ٽيمون شامل هيون ته جيئن آخري ٻن فيفا ورلڊ ڪپ جڳهن جو فيصلو ڪري سگهن.<ref name="fifa_council">{{Cite web |date=May 9, 2017 |title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup |url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html |archive-date=June 18, 2017 |publisher=FIFA}}</ref> پلي آف ۾ ڇهن ٽيمن ۾ يورپي فيڊريشن (<small>UEFA</small>) کان سواءِ هر ڪنفيڊريشن مان هڪ ٽيم شامل هئي ۽ ميزبان ملڪن جي ڪنڪاڪئف ڪنفيڊريشن (<small>CONCACAF</small>) مان هڪ اضافي ٽيم شامل هئي. ٽيمن مان ٻن کي عالمي درجه بندي جي بنياد تي ڌار ڪيو ويو ۽ انهن ٻن فيفا ورلڊ ڪپ برٿ لاءِ چئن غير سيڊڊ ٽيمن جي وچ ۾ ٻن ناڪ آئوٽ ميچن جي فاتحن سان کيڏيو. چار ميچن جو ٽورنامينٽ ميڪسيڪو ۾ کيڏيو ويو، جيڪو ميزبان ملڪن مان هڪ آهي<ref name="slot">{{cite web |date=March 30, 2017 |title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup |url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254 |access-date=August 5, 2022 |publisher=FIFA |archive-date=June 19, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220619161123/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254 |url-status=live}}</ref> ۽ ان کي فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ ٽيسٽ ايونٽ طور پڻ استعمال ڪيو ويو. سلاٽ مختص ڪرڻ جي تصديق سان او ايف سي کي پهريون ڀيرو فائنل ٽورنامينٽ ۾ هڪ ضمانتي جاءِ ملي: سال <small>2026</small>ع فيفا ورلڊ ڪپ پهريون ٽورنامينٽ هوندو جنهن ۾ سڀني ڇهين ڪنفيڊريشنن کي گهٽ ۾ گهٽ هڪ ضمانتي جاءِ ملي هوندي ۽ <small>2010</small>ع جي ايڊيشن کان پوءِ پهريون ڀيرو جنهن ۾ سڀني ڪنفيڊريشنن وٽ هڪ ٽيم ورلڊ ڪپ فائنل لاءِ قابليت حاصل ڪئي آهي.<ref name="slot" /> <small>48</small> قابليت رکندڙ ٽيمن مان، <small>2022</small>-<small>2025</small>ع جي ايڊيشن ۾ پڻ نظر آيا، جن ۾ نمايان شامل آهن: * [[ڪيپ ورڊي]]، [[ڪوراساؤ]]، [[اردن]] ۽ [[ازبڪستان]] سڀئي ورلڊ ڪپ ۾ پنهنجون ڊيبيو ڪندا.<ref>{{cite web |date=October 13, 2025 |title=Cabo Verde seal historic World Cup qualification |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/cabo-verde-qualify |access-date=October 14, 2025 |publisher=FIFA}}</ref><ref name=":2">{{cite news |last=Wilson |first=Jonathan |title=Curaçao complete fairytale with battling draw in Jamaica to qualify for World Cup |url=https://www.theguardian.com/football/2025/nov/19/curacao-complete-fairytale-with-battling-draw-in-jamaica-to-qualify-for-world-cup |access-date=November 19, 2025 |work=The Guardian}}</ref><ref>{{Cite news |last=Millar |first=Colin |date=June 5, 2025 |title=Uzbekistan, Jordan qualify for World Cup for first time |url=https://www.nytimes.com/athletic/6229851/2025/06/05/uzbekistan-world-cup-qualification-2026/ |access-date=November 19, 2025 |department=[[The Athletic]] |work=[[The New York Times]] |issn=0362-4331}}</ref> * [[قطر]] پهريون ڀيرو قابليت ذريعي ٽورنامينٽ ۾ پهتو، ڇاڪاڻ ته ان جو واحد پوئين ظهور <small>2022</small>ع ۾ ميزبان طور هو.<ref>{{cite web |date=October 14, 2025 |title=Qatar and Saudi Arabia qualify for 2026 World Cup |url=https://global.espn.com/football/story/_/id/46597037/qatar-saudi-arabia-qualify-2026-fifa-world-cup|access-date=October 15, 2025 |website=ESPN |agency=Associated Press}}</ref> * [[جمهوريا ڪانگو|جمهوري جمهوريه ڪانگو]] ۽ [[هيٽي]] <small>1974</small>ع ۾ پنهنجي واحد پوئين ٽورنامينٽ ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ ٽورنامينٽ ۾ واپس آيا.<ref name=":2" /><ref>{{cite web |last=Williams |first=Ian |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cn43qqy9z8xo |title=Tuanzebe sends DR Congo back to World Cup after 52 years |date=March 31, 2026 |access-date=March 31, 2026 |website=BBC Sport}}</ref> * [[عراق]] <small>1986</small>ع ۾ پنهنجي واحد پوئين ٽورنامينٽ ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ ٽورنامينٽ ۾ واپس آيا.<ref>{{cite web |last=Luckings |first=Steve |url=https://www.thenationalnews.com/sport/2026/04/01/iraq-beat-bolivia-to-qualify-for-2026-fifa-world-cup/ |title=Iraq beat Bolivia to qualify for 2026 Fifa World Cup |date=March 31, 2026 |access-date=March 31, 2026 |website=The National News}}</ref> * [[آسٽريا]]، [[ناروي]] ۽ [[اسڪاٽلينڊ]] آخري ڀيرو <small>1998</small>ع ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ ٽورنامينٽ ۾ واپس آيا.<ref>{{Cite news |date=November 16, 2025 |title=Norway Qualifies for 2026 World Cup and Sends Italy To Dreaded Playoff |url=https://www.foxsports.com/stories/soccer/norway-qualifies-2026-world-cup-sends-italy-dreaded-playoff |access-date=November 16, 2025 |work=Fox Sports}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/uefa-qualifiers-review-matchday-10-november-18 |title=Austria, Belgium, Scotland, Spain and Swiss reach World Cup |publisher=FIFA|access-date=November 19, 2025}}</ref> * [[ترڪي]] <small>2002</small>ع ۾ ٽئين نمبر تي رهڻ کان پوءِ پهريون ڀيرو قابليت حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/02a3-2047a70882b5-871b4ed13110-1000--kosovo-0-1-turkiye-highlights-turkiye-qualify-for-2026-world/ |title=Kosovo 0–1 Türkiye highlights: Türkiye qualify for 2026 World Cup finals after play-off win |date=March 31, 2026 |access-date=March 31, 2026 |publisher=UEFA}}</ref> * [[چيڪ جمهوريا|چيڪ ريپبلڪ]] <small>2006</small>ع کان پوءِ پهريون ڀيرو قابليت حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/02a3-2047bcf476d8-369543fe9786-1000--czechia-2-2-denmark-highlights-3-1-on-pens-czechia-book-202/ |title=Czechia 2–2 Denmark highlights (3–1 on pens): Czechia book 2026 World Cup spot with play-off final win |date=March 31, 2026 |access-date=March 31, 2026 |publisher=UEFA}}</ref> * [[نيوزيلينڊ|نيوزي لينڊ]]، [[پيراگوئي]] ۽ [[ڏکڻ آفريڪا]] (<small>2010</small>ع ورلڊ ڪپ جو ميزبان) سال <small>2010</small>ع ۾ آخري ڀيرو حصو وٺڻ کان پوءِ واپس آيا.<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/south-africa-qualify |title=The Boys are back in town |publisher=FIFA|access-date=November 19, 2025 |date=October 14, 2025}}</ref> ڏکڻ آفريڪا <small>2002</small>ع کان پوءِ پنهنجي پهرين ڪامياب قابليت مهم حاصل ڪئي جڏهن ته نيوزيلينڊ قابليت حاصل ڪرڻ واري سڀ کان گهٽ درجه بندي واري ٽيم آهي، <small>85</small>هين نمبر تي آهي.<ref>{{Cite news |last=Bailey |first=Michael |date=March 30, 2026 |title=The odds are stacked against New Zealand, the World Cup's lowest-ranked team. But they are chasing history |url=https://www.nytimes.com/athletic/7157317/2026/03/30/new-zealand-world-cup/ |access-date=April 9, 2026 |department=[[The Athletic]] |work=[[The New York Times]]}}</ref> * [[الجزائر|الجيريا]]، [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسنيا ۽ هرزيگوينا]] ۽ [[آئيوري ڪوسٽ]] <small>2014</small>ع کان پوءِ پهريون ڀيرو ڪواليفائي ڪيو. بوسنيا <small>2014</small>ع جي ورلڊ ڪپ کان پوءِ ڪنهن وڏي ٽورنامينٽ لاءِ پنهنجو پهريون ڪامياب قابليت وارو عمل حاصل ڪيو. * [[ڪولمبيا]]، [[مصر]]، [[پاناما]] ۽ [[سويڊن]] <small>2022</small>ع ۾ پوئين ٽورنامينٽ وڃائڻ کان پوءِ واپس آيا. ان کان علاوه، چار ڀيرا چيمپيئن [[اٽلي]] يورپي پلي آف فائنل ۾ [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسنيا ۽ هرزيگوينا]] کان پينلٽيز تي شڪست کائڻ کان پوءِ ٻاهر نڪتو لڳاتار ٽن ورلڊ ڪپن کان محروم ٿيندڙ پهريون اڳوڻو چيمپيئن بڻجي ويو.<ref>{{cite web |last=Bandini |first=Nicky |url=https://www.theguardian.com/football/2026/mar/31/bosnia-herzegovina-italy-world-cup-2026-qualifying-playoff-match-report |title=Italy miss out on World Cup again after Bosnia and Herzegovina's shootout triumph |date=March 31, 2026 |access-date=April 3, 2026 |website=The Guardian}}</ref> سال <small>2018</small>ع ۽ <small>2022</small>ع وانگر, اٽلي واحد اڳوڻو چيمپيئن هو، جيڪا قابليت حاصل نه ڪري سگهيو. [[ڪوسٽا ريڪا]] <small>2010</small>ع کان پوءِ پهريون ڀيرو قابليت حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام ٿيو. جڏهن ته [[ڪيمرون]]، [[ڊينمارڪ]]، [[پولينڊ]]، [[سربيا]] ۽ [[ويلز]] (جيڪي سڀ <small>2022</small>ع ۾ قابليت حاصل ڪئي) پڻ سال <small>2026</small>ع جي ٽورنامينٽ لاءِ قابليت حاصل نه ڪري سگهيا.<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/teams-eliminated-on-the-road-to-fifa-world-cup-26 |title=Eliminated teams in FIFA World Cup 2026 qualifying |publisher=FIFA |date=March 26, 2025 |access-date=May 21, 2026}}</ref> ٽيمون جيڪي قابليت حاصل ڪيون، علائقي جي لحاظ کان ترتيب ڏنل: '''ايشيا فٽبال ڪنفيڊريشن''' (<small>AFC</small>): * {{flag|Australia}} * {{flag|Iran}} * {{flag|Iraq}} * {{flag|Japan}} * {{flag|Jordan}} * {{flag|Qatar}} * {{پرچم|ڏکڻ ڪوريا}} * [[سعودي عرب]] * {{flag|Uzbekistan}} (پهرين ڀيرا) '''آفريقي فٽبال ڪنفيڊريشن:''' (CAF) * {{flag|Algeria}} * {{flag|Egypt}} * {{flag|Tunisia}} * {{flag|Morocco}} * {{flag|Senegal}} * {{flag|Ghana}} * {{flag|Ivory Coast}} * [[ڪيپ ورڊي|ڪيپ وردي]] (<small>پهرين ڀيرا</small>) * [[جمهوريا ڪانگو|جمهوري جمهوريه ڪانگو]] * [[ڏکڻ آفريڪا]] '''اتر ۽ وچ آمريڪا فٽبال ڪنفيڊريشن:''' (<small>CONCACAF</small>) * {{پرچم|ڪينيڊا}} (<small>شریک ميزبان</small>) * [[ڪوراساؤ]] (<small>پهريون ڀيرو</small>) * {{پرچم|ميڪسيڪو}} (<small>شریک ميزبان</small>) * {{پرچم|آمريڪا}} (<small>شریک ميزبان</small>) * {{flag|Panama}} * {{flag|Haiti}} '''ڏکڻ آمريڪا ('''<small>CONMEBOL)</small> * {{flag|Argentina}} * {{flag|Brazil}} * {{flag|Colombia}} * {{flag|Ecuador}} * {{flag|Paraguay}} * {{flagicon|Uruguay}} [[يوراگوئي]] '''اوشيانا فٽبال ڪنفيڊريشن:''' (<small>OFC</small>) * {{flag|New Zealand}} '''يورپ:''' (<small>UEFA</small>) * {{flag|England}} * {{flag|Austria}} * {{flag|Belgium}} * [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا]] * {{flag|Croatia}} * {{flag|France}} * {{flag|Netherlands}} * {{flag|Norway}} * {{flag|Germany}} * {{flag|Scotland}} * {{flag|Sweden}} * {{flag|Switzerland}} * {{flag|Spain}} * {{flag|Turkey}} * [[چيڪ جمهوريا|چيڪ ريپبلڪ]] ===ڊرا (Draw)=== ڊرا 5 ڊسمبر 2025ع تي [[واشنگٽن، ڊي سي|واشنگٽن ڊي سي]] ۾ ڪينيڊي سينٽر ۾ منعقد ٿيو. ڊرا جي تقريب فيفا پاران پهرين پيش ڪرڻ سان شروع ٿي. ڊرا جي تقريب جي شروعات فيفا پاران آمريڪا جي صدر ڊونلڊ ٽرمپ کي پهريون (۽ واحد) فيفا امن انعام پيش ڪرڻ سان ٿي.<ref name="Guardian-main">{{cite news |last1=Graham |first1=Bryan Armen |last2=Beaumont |first2=Peter |date=December 5, 2025 |title=Trump awarded inaugural Fifa peace prize at World Cup draw in Washington |url=https://www.theguardian.com/football/2025/dec/05/fifa-peace-prize-trump-world-cup-infantino |access-date=December 6, 2025 |work=The Guardian |location=London}}</ref> هڪ اهڙو انعام جنهن انساني حقن جي گروپن، تجزيه نگارن ۽ ٻين جي وچ ۾ جاچ ۽ تڪرار کي تيز ڪيو.<ref name="AJ-Analysis">{{cite news |last=Harb |first=Ali |date=December 6, 2025 |title=Infantino's 'Peace Prize' to Trump raises questions about FIFA's neutrality |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/6/infantinos-peace-prize-to-trump-raises-questions-about-fifas-neutrality |access-date=December 6, 2025 |work=Al Jazeera}}</ref><ref name="Amnesty">{{cite web |title=Global: FIFA needs to act on human rights |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2025/12/global-fifa-needs-to-act-on-human-rights/ |website=Amnesty International |date=December 4, 2025 |access-date=December 6, 2025}}</ref><ref name="NewHumanitarian" /> 48 ٽيمن کي 12 جي چئن برتنن (pots) ۾ ورهايو ويو. برتن 1 ۾ ٽي ميزبان ۽ نومبر 2025 جي فيفا مردن جي عالمي درجه بندي مان مٿين نو ٽيمون شامل هيون. برتن 2، 3، ۽ 4 ۾ درجه بندي جي مطابق باقي ٽيمون شامل هيون. يو اي ايف اي (UEFA) پلي آف جا چار فاتح ۽ انٽر ڪنفيڊريشن پلي آف جا ٻه فاتح ڊرا جي وقت معلوم نه هئا ۽ ان ڪري خودڪار طريقي سان برتن 4 ۾ مختص ڪيا ويا. 12 گروپ بي ترتيب طور تي چار برتنن مان هر هڪ مان هڪ ٽيم چونڊي ٺاهيا ويا. فيفا جو "عام اصول، جڏهن به ممڪن هجي"، اهو هو ته ڪنهن به گروپ ۾ ساڳئي ڪنفيڊريشن مان هڪ کان وڌيڪ ٽيم نه هئي. هي اصول يو اي ايف اي کانسواءِ سڀني ڪنفيڊريشنن تي لاڳو هو؛ هر گروپ کي هڪ يا ٻه يو اي ايف اي ٽيمون ان ۾ شامل ڪرڻ جي ضرورت هئي.<ref>{{cite web |url=https://inside.fifa.com/organisation/media-releases/procedures-final-draw-world-cup-2026-revealed |title=Procedures for the Final Draw for the FIFA World Cup 2026 revealed |publisher=FIFA |date=November 25, 2025 |access-date=November 25, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/2d1a1ac7bab78995/original/Draw-Procedures-for-the-FIFA-World-Cup-2026.pdf |title=Draw Procedures for the FIFA World Cup 2026 |publisher=FIFA |date=November 25, 2025 |access-date=November 25, 2025}}</ref> ٽنهي ميزبان ملڪن کي شيڊولنگ جي مقصدن لاءِ ٽن گروپن ۾ اڳ ۾ ئي مختص ڪيو ويو هو. ميڪسيڪو کي گروپ اي ۾ رکيو ويو هو ۽ ٽورنامينٽ جو افتتاحي ميچ 11 جون تي ايسٽاڊيو ازٽيڪا ۾ کيڏندا. ڪينيڊا ۽ آمريڪا کي گروپ بي ۽ ڊي ۾ ترتيب وار رکيو ويو هو. اهي ٽورنامينٽ جا ٽيون ۽ چوٿون ميچ ترتيب وار 12 جون تي کيڏندا.<ref>{{Cite news |last1=Bushnell |first1=Henry |last2=Crafton |first2=Adam |date=August 22, 2025 |title=2026 World Cup draw to be held at Kennedy Center, President Trump announces |url=https://www.nytimes.com/athletic/6569842/2025/08/22/world-cup-draw-kennedy-center-trump-infantino/ |access-date=August 22, 2025 |work=The New York Times |issn=0362-4331 |url-access=limited}}</ref> انٽر ڪنفيڊريشن پلي آف جي ٽنهي امڪاني فاتحن تي ڪنفيڊريشن جي پابندي لاڳو ڪئي وئي. فيفا اهو پڻ اعلان ڪيو ته، "مقابلي جي توازن کي يقيني بڻائڻ جي مفاد ۾"، سيمي فائنل (نڪ آئوٽ بريڪٽ جا پاسا) لاءِ ٻه الڳ الڳ رستا قائم ڪيا ويا. ان جي بنياد تي، رينڪنگ ۾ پهرين نمبر تي (اسپين) ۽ ٻئي نمبر تي (ارجنٽائن) ٽيمن کي بي ترتيب طور تي مخالف رستن ۾ گروپن ۾ ٺاهيو ويو، جيئن ٽئين نمبر تي (فرانس) ۽ چوٿين نمبر تي (انگلينڊ) ٽيمون هيون. تنهن ڪري، جيڪڏهن ٽيمن جا اهي جوڙا پنهنجا گروپ کٽي وڃن ٿا، ته اهي فائنل تائين نه ملندا، جڏهن ته چارئي سيمي فائنل تائين نه ملندا. ڊرا پوٽ 1 سان شروع ٿيو ۽ پوٽ 4 سان ختم ٿيو، هر ٽيم کي چونڊيو ويو ۽ پوءِ الفابيٽ جي لحاظ کان پهرين دستياب گروپ ۾ مختص ڪيو ويو. ميچ شيڊول جي مقصد لاءِ، پوٽ 1 ٽيمون خودڪار طريقي سان هر گروپ جي پوزيشن 1 ۾ ٺاهيا ويا. باقي پوٽس لاءِ، فيفا هڪ اڳواٽ مقرر ڪيل نمونو قائم ڪيو ته جيئن ٽيمن جي پوزيشن کي انهن جي پوٽ ۽ ان گروپ جي بنياد تي بيان ڪري سگهجي جنهن ۾ اهي ٺاهيا ويا هئا. 2026 فيفا ورلڊ ڪپ سيڊنگ.<ref name="NewHumanitarian">{{cite news |title=Asia's deadly rains, Haiti's election plan, and Trump's peace prize – Cheat sheet |url=https://www.thenewhumanitarian.org/news/2025/12/05/asia-deadly-rains-haiti-election-plan-trump-peace-prize-cheat-sheet |work=The New Humanitarian |date=December 5, 2025 |access-date=December 6, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Smith |first=David |date=December 5, 2025 |title=Trump wins his peace prize from Fifa – any chance of a VAR review? |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/dec/05/trump-peace-prize-fifa-world-cup |access-date=December 9, 2025 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> === ٽيم بيس ڪيمپس === ورلڊ ڪپ ٽورنامينٽ کان اڳ ۽ دوران رهڻ ۽ تربيت ڏيڻ لاءِ 48 قومي اسڪواڊ پاران بيس ڪيمپس استعمال ڪيا ويندا.<ref name="Team Base camps">{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/base-camps-potential-locations |title=FIFA shares potential World Cup 26 Team Base Camp locations|access-date=June 12, 2024 |website=fifa.com |date=June 12, 2024|archive-date=June 12, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612215436/https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/base-camps-potential-locations|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web |url=https://inside.fifa.com/about-fifa/organisation/news/fifa-world-cup-26-tm-expands-team-base-camp-brochure-26-new-options-added |title=FIFA World Cup 26 expands Team Base Camp brochure: 26 new options added |publisher=FIFA |date=November 21, 2024 |access-date=January 15, 2025 |archive-date=November 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241121220113/https://inside.fifa.com/about-fifa/organisation/news/fifa-world-cup-26-tm-expands-team-base-camp-brochure-26-new-options-added |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://inside.fifa.com/organisation/news/14-new-team-base-camp-options-world-cup-2026 |title=14 new Team Base Camp options added as road to 2026 continues |date=April 17, 2025 |website=inside.fifa.com|archive-date=April 17, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250417180742/https://inside.fifa.com/organisation/news/14-new-team-base-camp-options-world-cup-2026|url-status=live}}</ref> مقابلي جي جڳهن تي لاڳو ٿيندڙ نالي جي حقن جي اسپانسرز جي پابندي وانگر، ڪجهه تربيتي سهولتن جا نالا پڻ فيفا پاران تبديل ڪيا ويا.<ref>{{Cite news |date=May 26, 2026 |title=FIFA World Cup 2026™ Team Base Camp Training Sites footprint finalised |url=https://inside.fifa.com/organisation/media-releases/world-cup-2026-team-base-camps-tbc-48-nations-usa-mexico-canada |access-date=May 27, 2026 |work=[[FIFA]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Schirgi |first=Heimo |title=Team Base Camp brochure |url=https://fwc26teambasecamps.fifa.com |access-date=October 23, 2025 |website=FIFA}}</ref> {|class="wikitable sortable mw-collapsible" |+ٽيم بيس ڪيمپس جي فهرست |- !ٽيم !هوٽل !ٽريننگ سائيٽ |- |'''[[الجزائر]]<ref name="FOX4">{{Cite web |last1=Jackson |first1=Malik |date=January 21, 2026 |title=Argentina, England, Netherlands, Algeria to base 2026 World Cup camps in Kansas City metro: Sources |url=https://fox4kc.com/sports/2026-world-cup/argentina-england-netherlands-to-base-2026-world-cup-camps-in-kansas-city-metro-sources/vMxgM5ajHGE |access-date=January 25, 2026 |website=Fox4 Kansas City |last2=Kuntz |first2=Harold |last3=Holt |first3=John|orig-date=January 20, 2026}}</ref>''' | <small>دي اوريڊ، لارنس، [[ڪنساس]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | <small>يونيورسٽي آف ڪنساس،<ref>{{Cite web |title=Rock Chalk Park |url=https://places.ku.edu/buildings/rock-chalk-park |access-date=January 25, 2026 |website=The University of Kansas}}</ref> لارنس، ڪنساس، آمريڪا</small> |- |'''[[ارجنٽائن]]'''<ref name="KCStar">{{cite news |last1=Grathoff |first1=Pete |title=Here is when teams with a World Cup base camp in KC are expected to arrive |url=https://www.kansascity.com/sports/spt-columns-blogs/for-petes-sake/article315392606.html |access-date=April 17, 2026 |work=[[The Kansas City Star]] |date=April 13, 2026}}</ref> | <small>اوريجن ڪنساس سٽي ريور فرنٽ، [[مسوري]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | <small>اسپورٽنگ ڪي سي ٽريننگ سينٽر، ڪنساس سٽي، [[ڪنساس]]</small> |- | '''[[آسٽريليا]]'''<ref name="AUS">{{Cite web |date=February 12, 2026 |title=The Oakland Roots/Soul Training Facility Has Been Selected by the Australian National Team to Be a Base Camp Training Site Ahead of the World Cup |url=https://www.oaklandrootssc.com/news/2026/02/12/the-oakland-roots-soul-training-facility-has-been-selected-by-the-australian-national-team-to-be-a-base-camp-training-site-ahead-of-the-world-cup/ |access-date=February 12, 2026 |website=[[Oakland Roots SC]] |publisher=SportsEngine, Inc. }}</ref> | <small>ڪلئرمونٽ هوٽل ۽ اسپا، برڪلي، [[ڪيليفورنيا]]</small> | <small>اوڪلينڊ روٽس/سول ٽريننگ سهولت، الميدا، [[ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> |- |'''[[آسٽريا]]'''<ref name="AUT">{{Cite web |last=Flores |first=Pricila |date=February 4, 2026 |title=Austrian National Soccer Team Selected to Stay in Goleta, Practice at UCSB |url=https://www.noozhawk.com/austrian-national-soccer-team-selected-to-stay-in-goleta-practice-at-ucsb/ |access-date=February 4, 2026 |website=Noozhawk |orig-date=February 4, 2026}}</ref> | <small>باڪارا ريسارٽ، گوليٽا، [[ڪيليفورنيا]]</small> | <small>يو سي سانتا باربرا هارڊر اسٽيڊيم، سانتا باربرا، ڪيليفورنيا</small> |- |'''[[بيلجيم]]'''<ref name="BEL">{{Cite web |last=Vandewalle |first=Ludo |date=January 9, 2026 |title=De Rode Duivels hebben hun WK-droomlocatie in Seattle beet |trans-title= The Red Devils have secured their World Cup dream location in Seattle |url=https://www.nieuwsblad.be/sport/voetbal/de-rode-duivels-hebben-hun-wk-droomlocatie-in-seattle-beet/114300532.html |access-date=February 15, 2026 |website=Nieuwsblad |language=nl-BEL}}</ref> | <small>حيات ريجنسي ڍنڍ، سيئٽل پورٽ، رينٽن، [[واشنگٽن رياست|واشنگٽن]]</small>، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|<small>آمريڪا</small>]] | <small>سياٽل سائونڊرز ايف سي پرفارمنس سينٽر ۽ ڪلب هائوس، رينٽن، واشنگٽن</small> |- |'''[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا]]'''<ref name="BIH">{{Cite web |date=April 6, 2026 |title=Zmajevi ipak neće u St. Louis, idu na drugi kraj Amerike u kamp koji je želio Vels |trans-title=Dragons will not be in St. Louis, they go to the other side of America to the camp that Wales wanted |url=https://reprezentacija.ba/507974-zmajevi-ipak-nece-u-st-louis-idu-na-drugi-kraj-amerike-u-kamp-koji-je-zelio-vels |access-date=April 6, 2026 |website=reprezentacija.ba |language=bs |trans-quote=The Dragons are expected to stay at the RSL Training Centre camp there, which is normally used by the US national team.}}</ref> | <small>ايشر ايڊمز، آٽوگراف ڪليڪشن، سالٽ لِيڪ سٽي، [[يوٽاہ|يوٽاه]]</small> | ريئل سالٽ لِيڪ اسٽيڊيم، سينڊي، يوٽاه، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |'''[[برازيل]]'''<ref name="BRA">{{Cite web |last=Arnold |first=Christian |date=January 14, 2026 |title=Brazilian national team to train at Red Bull NY's brand new facility during 2026 World Cup |url=https://nypost.com/2026/01/14/sports/brazilian-national-team-to-train-at-red-bulls-facility-during-world-cup/ |access-date=January 19, 2026 |website=New York Post }}</ref> | <small>دي رِج هوٽل، باسڪنگ رِج، [[نيو جرسي]]</small> | ڪولمبيا پارڪ، موريس ٽائون، نيو جرسي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |'''[[ڪينيڊا]]'''<ref name="SBJ">{{Cite web |date=December 17, 2025 |title=New Zealand looking at various options for World Cup base camp |url=https://www.sportsbusinessjournal.com/Articles/2025/12/17/new-zealand-looking-at-various-options-for-world-cup-base-camp/ |access-date=February 14, 2026 |website=Sports Business Journal }}</ref> | <small>دي ويسٽن بيشور، وينڪوور، [[برٽش ڪولمبيا|برٽش]]</small> [[برٽش ڪولمبيا|<small>ڪولمبيا</small>]] | <small>نيشنل ساڪر ڊولپمينٽ سينٽر، رينڪوور، برٽش ڪولمبيا، [[ڪينيڊا]]</small> |- |'''[[ڪيپ ورڊي]]''' | گرينڊ حيات هوٽل، ٽمپا بي، ٽمپا، [[فلوريڊا]] | <small>واٽرز اسپورٽس ڪمپليڪس، ٽمپا، فلوريڊا، آمريڪا</small> |- |'''[[ڪولمبيا]]'''<ref name="COL">{{Cite web |last=Mitchell |first=Ryan |date=January 27, 2026 |title=It is not the United States! The Colombian national team knows its official venue for the 2026 World Cup |url=https://www.marca.com/en/world-cup/2026/01/27/6978af6f268e3ebd148b45cd.html |access-date=January 27, 2026 |website=Marca }}</ref> | <small>گرينڊ فيسٽا آمريڪانا ڪنٽري ڪلب، [[گواڊلهارا|گواڊالهارا]]، [[ميڪسيڪو]]</small> | جليسڪو اڪيڊميا اٽلس ايف سي، [[زاپوپان]]، جليسڪو، |- |'''[[ڪروشيا]]'''<ref name="CRO">{{Cite web |last=Thrasher |first=Tyler |date=January 17, 2026 |title=Croatia national soccer team to base FIFA World Cup training in Alexandria |url=https://www.fox5dc.com/news/croatia-national-soccer-team-base-world-cup-training-alexandria-virginia |access-date=January 17, 2026 |website=Fox5 DC }}</ref> | <small>هوٽل ائ کئ ائ اليگزينڊرريا، [[ورجينيا]]</small> | <small>ايپيسڪوپل هاءِ اسڪول، اليگزينڊرريا، ورجينيا، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> |- |'''[[ڪيوريسو]]<ref name="CUR">{{Cite web |last=Evertsz |first=Pa E. |date=January 17, 2026 |title=Curaçao sets Boca Raton as 2026 World Cup base camp, FAU to host training |url=https://www.deporteawe.com/2026/01/17/futbol/curacao-sets-boca-raton-as-2026-world-cup-base-camp-fau-to-host-training/ |access-date=January 17, 2026 |website=Deporte Awe }}</ref>''' | <small>بوڪا ريٽن ميريٽ بوڪا سينٽر، بوڪا ريٽن، [[فلوريڊا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | <small>فلوريڊا اٽلانٽڪ يونيورسٽي، بوڪا ريٽن، فلوريڊا، آمريڪا</small> |- |'''[[چيڪ جمهوريا]]<ref name="DFW">{{Cite web |last=Carrick |first=Buzz |date=March 3, 2026 |title=Toyota Stadium and Texas Health Mansfield Stadium selected as World Cup training sites |url=https://3rddegree.net/toyota-stadium-and-texas-health-mansfield-stadium-selected-as-world-cup-training-sites |website=3rdDegree }}</ref>''' | <small>هيلٽن گارڊن ان ڊلاس-آرلنگٽن سائوٿ، آرلنگٽن، ٽيڪساس</small> | مينسفيلڊ ملٽي پرپز اسٽيڊيم، مينسفيلڊ، [[ٽيڪساس]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |[[عوامي جمهوريا ڪانگو|ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو]] <ref name="COD">{{Cite web |url=https://www.chron.com/sports/article/congo-houston-world-cup-22194456.php |title=DR Congo chooses Houston for 2026 World Cup base camp |first=Michael |last=Shapiro |date=April 8, 2026 |website=Chron}}</ref> | <small>اومني هوسٽن هوٽل، [[ھوسٽن|هوسٽن]]، [[ٽيڪساس]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | هوسٽن اسپورٽس پارڪ، هوسٽن، ٽيڪساس |- |'''[[ايڪواڊور]]'''<ref name="ECU">{{Cite web |date=January 12, 2026 |title=La seleccion ecuatoriana de futbol tendra en Columbus su sede de entrenamiento durante la copa del mundo |url=https://www.fef.ec/la-seleccion-ecuatoriana-de-futbol-tendra-en-columbus-su-sede-de-entrenamiento-durante-la-copa-del-mundo/ |access-date=February 6, 2026 |language=Es}}</ref> | <small>لي ميريڊين ڪولمبس، دي جوزف، [[ڪولمبس، اوهايو|ڪولمبس]]، [[اوهايو]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | ڪولمبس ڪرو پرفارمنس سينٽر، ڪولمبس، اوهائيو |- |'''[[مصر]]'''<ref name="EGY">{{Cite web |url=https://www.krem.com/article/sports/soccer/world-cup/spokane-city-council-spokane-world-cup-team-base-egypt-mo-salah/293-214cd175-62e3-4887-af3a-f0834fc0b93d |title=Spokane City Council Agenda shows Spokane named as World Cup Team Base for Egypt |first=Vinny |last=Saglimbeni |date=April 20, 2026 |website=KREM2 Spokane}}</ref> | <small>ناردرن ڪوسٽ ريزارٽ ۽ ڪيسينو، ايئر وي هائٽس، واشنگٽن</small> | گونزاگا يونيورسٽي، اسپوڪن، [[واشنگٽن رياست|واشنگٽن]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |'''[[انگلينڊ]]'''<ref name="FOX4" /> | <small>دي ان ايٽ ميڊو بروڪ، پريئري وليج، [[ڪنساس]]</small> | سوپ ساڪر وليج، ڪينسا سٽي، [[مسوري]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |'''[[فرانس]]'''<ref name="FRA">{{Cite web |date=January 12, 2026 |title=Coupe du Monde 2026: Didier Deschamps à la recherche du camp de base ! (INSIDE) |url=https://www.youtube.com/watch?v=a8q526AN4iw |access-date=January 12, 2026 |website=YouTube |language=Fr}}</ref> | <small>فور سيزنز هوٽل، [[بوسٽن]]، [[مئساچوسٽس|ميساچوسٽس]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | <small>بينٽلي يونيورسٽي، والٿم، ميساچوسٽس</small> |- |'''[[جرمني]]'''<ref name="GER">{{Cite web |last=Silverman |first=Alex |date=January 9, 2026 |title=Wake Forest to serve as Germany's World Cup base camp training site in U.S. |url=https://www.sportsbusinessjournal.com/Articles/2026/01/09/wake-forest-to-serve-as-germanys-world-cup-base-camp-training-site/ |access-date=January 19, 2026 |website=SBJ }}</ref> | <small>گريلن، ونسٽن-ساليم، [[اتر ڪيرولينا|اتر]]</small> [[اتر ڪيرولينا|<small>ڪيرولينا</small>]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|<small>آمريڪا</small>]] | <small>ويڪ فارسٽ يونيورسٽي، ونسٽن-سيلم، اتر ڪيرولائنا</small> |- |'''[[گھانا]]'''<ref name="GHA">{{Cite web |last=Goulston |first=Robert |date=February 19, 2026 |title=Will the Boston area host many World Cup soccer teams in 2026? |url=https://www.nbcboston.com/news/local/boston-world-cup-host-city/3902670/ |access-date=February 20, 2026 |website=NBC10 Boston |quote=Ghana picked Bryant University in Rhode Island}}</ref> | <small>پروويڊنس بلٽمور، پروويڊنس، [[روڊز آئیلینڊ|روڊ آئيلينڊز]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | برائنٽ يونيورسٽي، سمٿ فيلڊ، روڊ آئيلينڊز |- |'''[[هيٽي]]'''<ref name="HAI">{{Cite web |author=Caleb Jephte Pierre |date=March 19, 2026 |title=La FHF aurait choisi Atlantic City comme camp de base pour la Coupe du Monde 2026, si l'on en croit les révélations de Sébastien Migné dans l'After ce jeudi matin !|trans-title= The FHF has chosen Atlantic City as its base camp for the 2026 World Cup, according to revelations from Sébastien Migné in this morning's After! |url=https://x.com/Caleb_Jephte/status/2034691656671265146 |access-date=April 21, 2026 |website=X |language=fr}}</ref> | <small>شيراٽن ائٽلانٽڪ سٽي ڪنوينشن سينٽر هوٽل، ائٽلانٽڪ سٽي، نيوجرسي</small> | <small>اسٽاڪٽن يونيورسٽي، گيلو وي ٽائون شپ، [[نيو جرسي]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> |- |'''[[ايران]]'''<ref name="IRN">{{Cite web |date=May 23, 2026 |title=Iran to base World Cup camp in Mexico after switch from Arizona |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/iran-base-world-cup-camp-mexico-after-switch-arizona-2026-05-23/ |access-date=May 23, 2026 |website=[[Reuters]] }}</ref> | <small>تيجوانا ميريٽ هوٽل، تيجوانا، باجا ڪيليفورنيا</small> | <small>تيجوانا ٽريننگ سينٽر، تجوانا، باجاڪيليفورنيا،[[ميڪسيڪو]]</small> |- |'''[[عراق]]'''<ref name="NBC">{{Cite web |last=Benatar |first=Orri |date=May 12, 2026 |title=World Cup base camps: Where all 48 teams will train during the tournament |url=https://www.nbc4i.com/sports/world-cup-2026/world-cup-base-camps-where-all-48-teams-will-train-during-the-tournament/#// |access-date=May 12, 2026 |website=NBC4i}}</ref> | <small>گرين بريئر ريسارٽ، وائيٽ سلفر اسپرنگس، [[ويسٽ ورجينيا]]</small>[[ويسٽ ورجينيا|،]] [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|<small>آمريڪا</small>]] | <small>دي گرين بريئر اسپورٽس پرفارمنس سينٽر، وائيٽ سلفر سپرنگز، ويسٽ ورجينا</small> |- |'''[[آئيوري ڪوسٽ]]'''<ref name="PHI">{{Cite web |date=February 17, 2026 |title='Les Éléphants' to Call Philadelphia Union's Stadium Its Home During the Tournament |url=https://www.philadelphiaunion.com/news/cote-d-ivoire-selects-philadelphia-union-stadium-team-base-camp-for-fifa-world-cup-2026|access-date=February 17, 2026 |website=Philadelphia Union }}</ref> | هوٽل ڊو پونٽ، ولمنگٽن، [[ڊيلاويئر]] | فلاڊيلفيا يونين اسٽيڊيم، چيسٽر، [[پينسلوانيا|پنسلوانيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |'''[[جاپان]]'''<ref name="WTVF">{{Cite web |last=Broderick |first=Kelly |date=January 18, 2026 |title=Japan's national football team will be using Nashville as a home base for the 2026 FIFA World Cup |url=https://www.newschannel5.com/news/japans-national-football-team-will-be-using-nashville-as-a-home-base-for-the-2026-fifa-world-cup |access-date=January 19, 2026 |website=WTVF }}</ref> | ٽي بي اي، [[نئشويل|نيشويل]]، [[ٽينيسي]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | <small>نيشويل ايس سي ٽريننگ سينٽر، نيشويل، ٽينيسي</small> |- |'''[[اردن]]'''<ref name="JOR">{{Cite web |date=February 20, 2026 |title=اتحاد كرة القدم ينظم دورة رباعية دولية بمشاركة النشامى.. ويكشف خطة إعداد المونديال |trans-title=The Football Association is organizing a four-team international tournament with the participation of the Jordanian national team, and has revealed its World Cup preparation plan |url=https://jfa.com.jo/news.php?id=31033&title=%D8%A7%D8%AA%D8%AD%D8%A7%D8%AF-%D9%83%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%AF%D9%85-%D9%8A%D9%86%D8%B8%D9%85-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9-%D8%AF%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D8%A8%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%85%D9%89..-%D9%88%D9%8A%D9%83%D8%B4%D9%81-%D8%AE%D8%B7%D8%A9-%D8%A5%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%84 |access-date=February 20, 2026 |website=Jordanian Football Association |language=ar |trans-quote=will settle in its official camp during the World Cup in the American city of Portland.}}</ref> | دي نائنز هوٽل، پورٽلينڊ، اوريگون | يونيورسٽي آف پورٽلينڊ، [[اوريگون]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |'''[[ميڪسيڪو]]''' | <small>سينٽرو ڊي آلٽو رينڊيمينٽو آن سائيٽ رهائش، ميڪسيڪو سٽي</small> | <small>سينٽرو ڊي آلٽو رينڊي مينٽو، [[ميڪسيڪو سٽي|ميڪسيڪو]]</small> [[ميڪسيڪو سٽي|سٽي،]] [[ميڪسيڪو]] |- |'''[[مراڪش]]'''<ref name="MAR">{{cite web |last1=Crafton |first1=Adam |title=Morocco, Haiti become fourth World Cup teams to choose New Jersey as base camp |url=https://www.nytimes.com/athletic/7253613/2026/05/05/new-jersey-world-cup-base-morocco-haiti-brazil-senegal/ |website=nytimes.com/athletic |publisher=[[The Athletic]] |date=May 5, 2026}}</ref> | <small>سمرسيٽ هلز هوٽل، ٽيپسٽري ڪليڪشن وايا هيلٽن، وارن، [[نيو جرسي]]</small> | پنگري اسڪول، باسڪنگ رج، نيو جرسي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |'''[[نيدرلينڊز]]'''<ref name="KCBJ">{{cite news |last1=Friestad |first1=Thomas |title=Netherlands chooses Cascade Hotel near Plaza as World Cup base |url=https://www.bizjournals.com/kansascity/news/2026/04/08/netherlands-cascade-hotel-plaza-2026-world-cup.html |access-date=April 17, 2026 |work=Kansas City Business Journal |date=April 8, 2026}}</ref> | ڪيسڪيڊ هوٽل، ڪنساس سٽي، [[مسوري]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | <small>ڪنساس سٽي تربيتي سهولت، ريور سائڊ، مسوري</small> |- |[[نيوزيلينڊ|'''نيوزي لينڊ''']]<ref name="NZL">{{Cite web |date=March 2, 2026 |title=All Whites secure FIFA World Cup base in San Diego, the scene of Team New Zealand's first America's Cup win |url=https://www.stuff.co.nz/sport/360938985/all-whites-secure-fifa-world-cup-base-san-diego-scene-team-new-zealands-first-americas-cup-win|access-date=March 2, 2026 |website=Stuff }}</ref> | حيات ريجنسي لا جولا، ايونٽائن، سين ڊياگو، ڪيليفورنيا | <small>ٽوريرو اسٽيڊيم، [[سان ڊياگو|سين ڊياگو]]، [[ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> |- |'''[[ناروي]]'''<ref name="NOR">{{Cite web |last=Austerheim |first=Daniel |date=January 24, 2026 |title=Bekreftet: Dette blir Norges basecamp under VM |url=https://www.nettavisen.no/sport/bekreftet-dette-blir-norges-basecamp-under-vm/s/5-95-2842904 |access-date=January 24, 2026 |website=Nettavisen Sport |language=no|trans-quote=Greensboro, North Carolina, will be Norway's home base ahead of and between the group matches in Norway's first men's World Cup finals in 28 years. The NFF does not specify which hotel they will stay in, but there is only one option in FIFA's catalog for Greensboro. It's called Grandover Resort, and is described as a premium resort with access to golf courses and a spa, among other things.}}</ref> | گرانڊ اوور ريسارٽ ۽ اسپا، گرينزبورو، [[اتر ڪيرولينا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | <small>يونيورسٽي آف نارٿ ڪيرولينا، گرينزبورو، اتر ڪيرولينا</small> |- |'''[[پاناما]]'''<ref name="PAN">{{Cite web |last=Stevens |first=Paul |date=February 12, 2026 |title=Ontario Base Camp Confirmed for Panama's Men's National Soccer Team at FIFA World Cup |url=https://www.sportstravelmagazine.com/ontario-base-camp-confirmed-for-panamas-mens-national-soccer-team-at-fifa-world-cup/ |access-date=February 13, 2026 |website=Sports Travel Magazine }}</ref> | <small>نوٽواساگا ان ريسارٽ ۽ ڪانفرنس سينٽر، نيو ٽڪمسٿ، [[اونٽاريو]]</small> | <small>نوٽواساگا ٽريننگ سائيٽ، نيو ٽڪمسٿ، اونٽاريو، [[ڪينيڊا]]</small> |- |'''[[پيراگوئي]]'''<ref name="PAR">{{Cite web |date=February 11, 2026 |title=La selección paraguaya ultima detalles logísticos para su estreno mundialista |trans-title=The Paraguayan national team is finalizing logistical details for its World Cup debut |url=https://www.abc.com.py/deportes/futbol/seleccion-paraguaya/2026/02/11/la-seleccion-paraguaya-ultima-detalles-logisticos-para-su-estreno-mundialista/ |access-date=February 15, 2026 |website=ABC Paraguay |language=es |trans-quote=...we've already received confirmation that they'll grant us our first choice. We're considering San José, which is near Santa Clara, close to Levi's Stadium, where we'll play our two matches on the second and third matchdays.}}</ref> | هيلٽن سان جوز، سين جوز، ڪيليفورنيا پاران سائنيا، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | اسپارٽن فٽبال ڪمپليڪس، [[سان هوز|سين جوز،]] [[ڪيليفورنيا]] |- |[[پورچوگال|'''پرتگال''']]<ref name="PBP">{{Cite web |date=March 5, 2026 |title=World Cup: Cristiano Ronaldo, Portugal to train in Palm Beach Gardens |url=https://www.palmbeachpost.com/story/sports/2026/03/05/world-cup-2026-cristiano-ronaldo-portugal/88988300007/ |access-date=March 12, 2026 |website=Palm Beach Post }}</ref> | فور سيزنز هوٽل پام بيچ، پام بيچ، [[فلوريڊا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | <small>گارڊنز نارٿ ڪائونٽي ڊسٽرڪٽ پارڪ، پام بيچ گارڊنز، فلوريڊا</small> |- |'''[[قطر]]'''<ref name="QAT">{{Cite web |date=January 30, 2026 |title=Lopetegui inspects Qatar's World Cup base in California |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/30/01/2026/lopetegui-inspects-qatars-world-cup-base-in-california |access-date=February 1, 2026 |website=[[The Peninsula (newspaper)|The Peninsula]] }}</ref> | <small>ڪورٽ يارڊ بائي ميريٽ سانتا باربرا گوليٽا، گوليٽا، ڪيليفورنيا</small> | <small>ويسٽ مونٽ ڪاليج، سانتا باربرا، [[ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> |- | '''[[سعودي عرب]]'''<ref name="KSA">{{Cite news |date=February 5, 2026 |title=Saudi National Team Selects Austin as Main Camp Base for World Cup 2026 |url=https://english.aawsat.com/sports/5237596-saudi-national-team-selects-austin-main-camp-base-world-cup-2026 |access-date=February 5, 2026 |work=[[Asharq Al-Awsat]]}}</ref> | <small>فور سيزنز هوٽل، [[آسٽن]]، [[ٽيڪساس]]</small>، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | <small>آسٽن FC اسٽيڊيم، آسٽن، ٽيڪساس</small> |- | '''[[اسڪاٽلينڊ]]'''<ref name="SCO">{{Cite news |last=Atkinson |first=Mark |date=February 12, 2026 |title=Harvey Barnes snubs Scotland as Steve Clarke confirms World Cup base – but issue with FIFA hotel |url=https://www.scotsman.com/sport/football/international/harvey-barnes-snubs-scotland-as-steve-clarke-confirms-world-cup-base-but-issue-with-fifa-hotel-5596708 |access-date=February 12, 2026 |website=[[The Scotsman]]}}</ref> | <small>رينيسنس شارلوٽ سائوٿ پارڪ هوٽل، [[شارلوٽ]]، [[اتر ڪيرولينا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | <small>شارلوٽ ايف سي ٽريننگ سينٽر، شارلوٽ، اتر ڪيرولينا</small> |- | '''[[سينيگال]]'''<ref name="SEN">{{Cite news |last=Carino |first=Jerry |date=March 5, 2026 |title=Rutgers chosen as 'base camp' by FIFA World Cup qualifier |url=https://www.app.com/story/sports/college/rutgers/2026/03/05/rutgers-chosen-as-base-camp-by-fifa-world-cup-qualifier-senegal/87601196007/ |access-date=March 6, 2026 |website=[[Asbury Park Press]]}}</ref> | <small>هيلڊرچ هوٽل ۽ ڪانفرنس سينٽر، نيو برنسوڪ، نيو جرسي</small> | رٽگرز يونيورسٽي، پسڪٽا وي، [[نيو جرسي]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |'''[[ڏکڻ آفريڪا]]<ref name="MEX">{{Cite web |last=Beltrán |first=Jesús F. |date=February 10, 2026 |title=Gabriela Cuevas anuncia qué selecciones se concentrarán en México para el Mundial 2026 |trans-title=Gabriela Cuevas announces which teams will train in Mexico for the 2026 World Cup |url=https://www.infobae.com/mexico/deportes/2026/02/10/gabriela-cuevas-anuncia-que-selecciones-se-concentraran-en-mexico-para-el-mundial-2026/ |access-date=February 13, 2026 |website=infobae |language=es |trans-quote=El Tri will hold its training camp at the Mexican Football Federation's High Performance Center, located in the Tlalpan borough.}}</ref>''' | <small>ڪيمينو ريئل پاچوڪا، پاچوڪا، هائيڊلگو، [[ميڪسيڪو]]</small> | <small>سين اگسٽن ٽيليڪسياڪا، هائيڊلگو، ميڪسيڪو</small> |- |'''[[ڏکڻ ڪوريا]]''' | <small>دي ويسٽن گواڊالاجارا، [[گواڊلهارا|گواڊالهارا]]، [[ميڪسيڪو]]</small> | چيواس ورڊ ويل، [[زاپوپان]]، جليسڪو |- |'''[[اسپين]]'''<ref name="CFTP">{{Cite web |last=MacCoon |first=Patrick |date=January 13, 2026 |title=Spain reportedly chooses Chattanooga as headquarters for first two rounds of 2026 FIFA World Cup |url=https://www.timesfreepress.com/news/2026/jan/13/spain-reportedly-chooses-chattanooga-as/ |access-date=January 19, 2026 |website=Chattanooga Times Free Press }}</ref> | <small>دي ريڊ هائوس هوٽل، چٽانوگا، [[ٽينيسي]]</small> | <small>بيلر اسڪول، چٽانوگا، ٽينيسي، آمريڪا</small> |- |'''[[سويڊن]]''' | <small>دي ويسٽن ڊلاس اسٽون بريئر گولف ريسارٽ ۽ اسپا، فريسڪو، ٽيڪساس</small> | <small>ايف سي ڊلاس اسٽيڊيم، فريسڪو، [[ٽيڪساس]]،</small> [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |[[سوئيزرلينڊ|سوئٽزرلينڊ]]<ref name="SUI">{{Cite web |date=January 15, 2026 |title=The Swiss national team will be staying in this luxury hotel during the World Cup |url=https://www.bluewin.ch/en/sport/football/the-national-team-stays-in-this-luxury-hotel-during-the-world-cup-3051319.html |access-date=January 15, 2026 |website=blue News }}</ref> | <small>فيئرمونٽ گرينڊ ڊيل مار، سين ڊياگو، ڪيليفورنيا</small> | سين ڊياگو يهودي اڪيڊمي، سين ڊياگو، ڪيليفورنيا |- |[[تيونس]]<ref name="MEX" /> | <small>انٽرڪنٽينينٽل پريزيڊنٽ مونٽيرئ ۽ سان پيڊرو گارزا گارسيا، نيوو ليون</small> | ريادوس ٽريننگ سينٽر، سينٽياگو، نيوو ليون، [[ميڪسيڪو]] |- |'''[[ترڪي]]'''<ref name="TUR">{{Cite web |last=Sarigul |first=Emre |date=April 4, 2026 |title=Turkish National Team Confirms 2026 World Cup Camp in Arizona: Logistics and Ticket Fever Take Center Stage |url=https://turkish-football.com/turkish-national-team-confirms-2026-world-cup-camp-in-arizona-logistics-and-ticket-fever-take-center-stage/ |access-date=April 14, 2026 |website=Turkish Football }}</ref> | <small>ڪورٽ يارڊ ميسا، رگلي ويل ويسٽ، [[ايريزونا]]،</small> [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|<small>آمريڪا</small>]] | ايريزونا ايٿليٽڪ گرائونڊز، [[ميسا، ايريزونا|ميسا]]، [[ايريزونا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|'''آمريڪا''']]<ref name="UCI">{{Cite web |last=Tenorio |first=Paul |date=November 19, 2025 |title=USMNT's 2026 slate takes shape: World Cup sendoff in Chicago, March friendlies booked |url=https://www.nytimes.com/athletic/6820796/2025/11/19/usmnt-2026-schedule-world-cup/ |access-date=November 19, 2025 |website=The Athletic }}</ref> | <small>ميريٽ ارون اسپيڪٽرم، ارون</small>، <small>[[ڪيليفورنيا]]</small> | اورينج ڪائونٽي گريٽ پارڪ، ارون، [[ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |[[يوراگوائي|'''يوراگوئي''']]<ref name="URU">{{Cite web |author=Selección Uruguaya |date=January 14, 2026 |title=FIFA confirmó nuestra base operativa en la Copa Mundial: Playa del Carmen |url=https://x.com/Uruguay/status/2011544677359763967/ |access-date=January 14, 2026 |website=X |language=es-URU}}</ref> | <small>ماياڪوبا، پليا ڊيل ڪارمين، ڪوئنٽانا رو، [[ميڪسيڪو]]</small> | <small>ماياڪوبا ٽريننگ سينٽر، پليا ڊيل ڪارمين، ڪوئنٽانا رو</small> |- |'''[[ازبڪستان]]''' <ref name="UZB">{{Cite web |last=Razzakov |first=Shuhrat |date=March 3, 2026 |title=Uzbekistan is preparing for major challenges at the World Cup from Atlanta |url=https://zamin.uz/en/sport/193208-uzbekistan-is-preparing-for-major-challenges-at-the-world-cup-from-atlanta.html |access-date=March 3, 2026 |website=Zamin |language=en-UZB}}</ref> | <small>ميريٽ اٽلانٽا بڪ هيڊ، [[ائٽلانٽا|اٽلانٽا]]، جارجيا</small> | <small>اٽلانٽا يونائيٽيڊ ٽريننگ سينٽر، ماريٽا، جارجيا</small> |- |} === اسڪواڊ === ٽورنامينٽ لاءِ پنهنجي آخري اسڪواڊ جمع ڪرائڻ کان اڳ، ٽيمن ٽورنامينٽ کان هڪ مهينو اڳ 35 کان 55 رانديگرن جي هڪ عارضي اسڪواڊ جو نالو ڏنو. ٽيمن کي 2 جون تائين پنهنجي آخري اسڪواڊ جو نالو ڏيڻ جي ضرورت هئي. جيڪڏهن ڪو رانديگر زخمي يا سخت بيمار ٿي پوي ٿو ته جيئن ٽورنامينٽ ۾ شرڪت کي روڪي سگهجي، ته ان کي ٽيم جي پهرين ميچ کان 24 ڪلاڪ اڳ تائين عارضي اسڪواڊ مان ڪنهن ٻئي رانديگر سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. جڏهن ته، ٽورنامينٽ دوران ڪنهن به وقت زخمي يا بيمار گول ڪيپر کي عارضي اسڪواڊ مان ڪنهن ٻئي گول ڪيپر سان تبديل ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/squad-lists-number-date |title=When are World Cup squads named, and how many players will feature? |publisher=[[FIFA]] |date=May 6, 2026 |access-date=May 7, 2026}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:فيفا ورلڊ ڪپ، 2026ع]] [[زمرو:فيفا ورلڊ ڪپ ٽورنامينٽ|2026]] [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جا مقابلا]] [[زمرو:شيڊول ٿيل ايسوسيئيشن فٽبال مقابلا]] [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جا بين الاقوامي مقابلا]] [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن]] [[زمرو:2026 مردن جي بين الاقوامي ايسوسيئيشن فٽبال ۾|ورلڊ ڪپ]] [[زمرو:2026 آمريڪي مردن جي فٽبال ۾]] [[زمرو:2026 ڪينيڊين فٽبال ۾]] [[زمرو:2025–26 ميڪسيڪو فٽبال ۾]] [[زمرو:ميڪسيڪو–آمريڪا راندين جا لاڳاپا]] [[زمرو:ڪينيڊا جي ميزباني هيٺ مردن جا بين الاقوامي ايسوسيئيشن فٽبال مقابلا|2026]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي ميزباني هيٺ مردن جا بين الاقوامي ايسوسيئيشن فٽبال مقابلا|2026]] [[زمرو:آمريڪا جي ميزباني هيٺ مردن جا بين الاقوامي ايسوسيئيشن فٽبال مقابلا|2026]] [[زمرو:جون 2026ع ۾ اتر آمريڪا ۾ راندين جا مقابلا]] [[زمرو:جولاءِ 2026 اتر آمريڪا ۾ راندين جا مقابلا]] [[زمرو:2026 جي ايران جنگ کان متاثر ٿيندڙ راندين جا واقعا]] [[File:2026 world cup qualification map.svg|thumb|400x400px|<!--Do not remove the World Cup qualification map.-->{{Legend|#0000ff|Team qualified}}{{Legend|#ffcc00|Team eliminated}}{{Legend|#000000|Team withdrew or suspended}}{{Legend|#cccccc|Not a FIFA member}}]] hv06v3ihhqui6tf0yru1utqfx2v0g7v 384314 384311 2026-06-11T10:41:33Z Ibne maryam 17680 /* اسڪواڊ */ 384314 wikitext text/x-wiki {{Short description|International men's soccer tournament in North America}} {{Redirect|2026 World Cup|other competitions of that name|2026 World Cup (disambiguation)}} {{Protection padlock|small=yes}} {{Use American English|date=May 2024}} {{Infobox cricket tournament | year = 2026 | tourney_name = FIFA World Cup | other_titles = {{ubl|FIFA World Cup 26|Copa Mundial de la FIFA 2026|Coupe du Monde de la FIFA 2026}} | image = 2026 FIFA World Cup emblem.svg | size = 250x250px | alt = Emblem of the 2026 FIFA World Cup, showing numbers "2" (top) and "6" (bottom) overlayed by the World Cup trophy <!--Do not add flags to country parameters as per WP:INFOBOXFLAG.--> | country = Canada | country2 = Mexico | country3 = United States | dates = June 11 – July 19 | num_teams = 48 | confederations = 6 | venues = 16 | cities = 16 | champion = | count = | second = | third = | fourth = | matches = <!--{{#invoke:Goalscorers|matches|2026 FIFA World Cup}}--> | goals = <!--{{#invoke:Goalscorers|goals|2026 FIFA World Cup}}--> | attendance = <!--{{#invoke:Football attendance summation|main|groups=A-L}}--> | top_scorer = <!--{{#invoke:Goalscorers|topscorer|2026 FIFA World Cup}}--> | player = | goalkeeper = | young_player = | fair_play = | prevseason = [[2022 FIFA World Cup|2022]] | nextseason = ''[[2030 FIFA World Cup|2030]]'' | updated = }} [[File:Vista aérea del Estadio Azteca - 2026 - 02.jpg|thumb| |[[ميڪسيڪو]] ۾ اسٽاڊيو ايزٽيڪا فٽبال اسٽيڊيم، [[ميڪسيڪو شهر]]]] '''2026ع فيفا ورلڊ ڪپ''' (Fifa World Cup 2026) فيفا ورلڊ ڪپ جو 23هون ايڊيشن هوندو، جيڪو چار سالن ۾ ٿيندڙ بين الاقوامي مردن جي [[ايسوسيئيشن فٽبال]] چيمپئن شپ آهي جنهن ۾ [[ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن|فيفا]] جي ميمبر ايسوسيئيشن جي قومي ٽيمون حصو وٺنديون آهن. هي ٽورنامينٽ 11 جون، 2026ع کان 19 جولاءِ، 2026ع تائين ٿيندو.<ref name="Schedule">{{حوالو ويب|date=February 4, 2024|quote=February 4, 2024|archivedate=February 5, 2024}}</ref> ان جي ميزباني گڏيل طور تي اتر آمريڪا جا 16 شهر ڪندا ([[آمريڪا]] ۾ 11، [[ميڪسيڪو]] ۾ 3 ۽ [[ڪينيڊا]] ۾ 2). هي ٽورنامينٽ پهريون فيفا ورلڊ ڪپ هوندو جيڪو ٽن ملڪن جي ميزباني ۾ هوندو ۽ جنهن ۾ پهرين ڀيرا 48 ٽيمون شامل هونديون (سال 2022ع ۾ 32 ٽيمون هيون). [[ماسڪو]] ۾ 68هين فيفا ڪانگريس ۾ آخري ووٽنگ دوران ٽن اتر آمريڪي ملڪن جي "يونائيٽيڊ 2026" جي بولي [[مراڪش]] جي مخالف بولي کي شڪست ڏني. اهو سال 2002ع کان پوءِ پهريون مردن جو فٽبال ورلڊ ڪپ هوندو جيڪو هڪ کان وڌيڪ ملڪن پاران گڏيل طور تي ميزباني ڪيو ويندو. سال 1970ع ۽ 1986ع جي ٽورنامينٽ جي پنهنجي ماضي جي ميزباني سان، ميڪسيڪو پهريون ملڪ بڻجي ويندو جيڪو ٽي ڀيرا مردن جي ورلڊ ڪپ جي ميزباني يا گڏيل ميزباني ڪندو. آمريڪا اڳ ۾ سال 1994ع ۾ مردن جي فٽبال ورلڊ ڪپ جي ميزباني ڪئي هئي. ان جي ابتڙ، ڪينيڊا ۾ اهو پهريون ڀيرو هوندو ته ملڪ مردن جي ٽورنامينٽ جي ميزباني يا گڏيل ميزباني ڪندو. [[قطر]] ۾ سال 2022ع ورلڊ ڪپ نومبر ۽ ڊسمبر ۾ منفرد طور تي منعقد ٿيڻ کان پوءِ هي تقريب پنهنجي روايتي [[اتريون اڌ گول|اتر اڌ گول]] جي اونهاري جي شيڊول ڏانهن موٽندي. ميزبان ملڪن جي حيثيت سان، ڪينيڊا، ميڪسيڪو ۽ آمريڪا سڀ ئي فائنل رائونڊ لاء پاڻمرادو قابليت حاصل ڪري ورتا آهن. [[ڪيپ ورڊي|ڪيپ وردي]]، [[ڪوراساؤ]]، [[اردن]] ۽ [[ازبڪستان]] سڀئي ورلڊ ڪپ جي فائنل رائونڊ ۾ پهرين ڀيرا ڪواليفائي ڪيا آهن ۽ حصو وٺندا. [[ارجنٽائن]] دفاعي چيمپيئن آهي، جنهن سال 2022ع ۾ پنهنجو ٽيون ورلڊ ڪپ ٽائيٽل کٽيو هو. ==فارميٽ ۽ توسيع== ٽورنامينٽ کي وڌائڻ جو خيال 2013 جي شروعات ۾ ان وقت جي يوئيفا صدر مشيل پلاٽيني پاران ۽ 2016 ۾ فيفا صدر گياني انفنٽينو پاران پڻ تجويز ڪيو ويو هو. تجويز جي مخالفن دليل ڏنو ته کيڏيل ميچن جو تعداد اڳ ۾ ئي ناقابل قبول سطح تي هو ته توسيع ميچن جي معيار کي خراب ڪندي ۽ اهو فيصلو راندين جي خدشن جي بدران سياسي بنيادن تي ڪيو ويو. انفنٽينو تي الزام لڳايو ته هو پنهنجي چونڊ کٽڻ لاءِ ورلڊ ڪپ ۾ وڌيڪ ملڪن کي آڻڻ جو واعدو استعمال ڪري رهيو آهي. هن ايڊيشن سان شروع ڪندي فيفا ورلڊ ڪپ 48 ٽيمن تائين وڌايو ويو (گذريل ست ٽورنامينٽ جي مقابلي ۾ 16 ٽيمن جو اضافو). ٽيمن کي چار ٽيمن جي ٻارهن گروپن ۾ ورهايو ويندو. هر گروپ ۾ مٿين ٻن ٽيمن سان ۽ اٺ بهترين ٽئين نمبر تي ايندڙ ٽيمون 32 جي نئين دور (round) ۾ ترقي ڪنديون. جيئن 14 مارچ 2023 تي فيفا ڪائونسل پاران منظور ڪيو ويو. هي پهرين توسيع ٿيڻ لاءِ ۽ 1998 کان وٺي فارميٽ ۾ تبديلي لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي. کيڏيل ميچن جو ڪُل تعداد 64 کان وڌي 104 ٿي ويندو ۽ آخري چئن تائين پهچڻ وارين ٽيمن پاران کيڏيل ميچن جو تعداد ست کان وڌي اٺ ٿي ويندو. ٽورنامينٽ 39 ڏينهن تائين هلندو (2014 ۽ 2018 جي ​​ٽورنامينٽ جي 32 ڏينهن کان وڌي). هر ٽيم اڃا تائين ٽي گروپ ميچ کيڏندي. فائنل اسڪواڊ ۾ شامل رانديگرن لاءِ ڪلب سطح تي آخري ميچ جو ڏينهن 24 مئي 2026 آهي. ڪلبن کي , 30 مئي تائين ڪانٽينينٽل ڪلب مقابلي جي فائنل ۾ حصو وٺندڙ رانديگرن کي استثنا سان, 25 مئي تائين پنهنجن رانديگرن کي آزاد ڪرڻو پوندو. 56 ڏينهن (گڏيل آرام، رليز ۽ ٽورنامينٽ جي دورن جا) 2010، 2014 ۽ 2018 جي ​​ٽورنامينٽ وانگر ئي رهندا. ===ٻيا توسيع فارميٽ ڳوليا ويا=== 48 ٽيمن تائين توسيع اڳ ۾ ئي 10 جنوري 2017 تي منظور ڪئي وئي هئي، جڏهن شروعاتي طور تي اهو فيصلو ڪيو ويو هو ته ٽورنامينٽ ۾ 3 ٽيمن جا 16 گروپ ۽ ڪل 80 ميچ شامل هوندا، هر گروپ جون مٿيون ٻه ٽيمون 32 جي رائونڊ ۾ اڳتي وڌنديون. هن بعد ۾ تبديل ٿيل فارميٽ تحت، هر ٽيم جي ميچن جو وڌ ۾ وڌ تعداد ست رهي ها، پر هر ٽيم اڳ جي ڀيٽ ۾ هڪ گهٽ گروپ ميچ کيڏي ها. ٽورنامينٽ اڃا تائين 32 ڏينهن اندر مڪمل ٿي چڪو هوندو. هي فارميٽ شروعاتي طور تي ٽن ٻين تجويزن، 40 کان 48 ٽيمن تائين، 76 کان 88 ميچن تائين ۽ هر ٽيم جي هڪ کان چار گهٽ ۾ گهٽ ميچن تائين, تي چونڊيو ويو هو. هن فارميٽ جي نقادن دليل ڏنو ته ٽن ٽيمن جي گروپن جي استعمال سان ٻن ٽيمن جي ترقي سان ٽيمن جي وچ ۾ سازش جو خطرو تمام گهڻو وڌي ويو. هن فيفا کي تجويز ڪيو ته گروپ اسٽيج ۾ ڊرا کي روڪڻ لاءِ پينلٽي شوٽ آئوٽ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جيتوڻيڪ تڏهن به ڪجهه سازش جو خطرو برقرار رهندو ۽ هڪ امڪان پيدا ٿيندو ته ٽيمون جان بوجھ ڪري ڪنهن حریف کي ختم ڪرڻ لاءِ شوٽ آئوٽ وڃائي ڇڏين. ==شيڊول== '''خميس: 11 جون، 2026:''' # {{پرچم|ميڪسيڪو}} بمقابلہ [[ڏکڻ آفريڪا]]'''[[ڏکڻ آفريڪا]]''' (1:00 وڳي UTC−6، [[اسٽاديو ازٽيڪا]]، [[ميڪسيڪو سٽي]]، ريفري: ولٽن سمپائيو، [[برازيل]]) # '''[[ڏکڻ ڪوريا]]''' بمقابلہ [[چيڪ ريپبلڪ]]'''[[چيڪ ريپبلڪ]]''' (8:00 وڳي UTC−6، [[اسٽاديو اڪرون]]، [[زاپوپان]]، ريفري: امين محمد عمر، [[مصر]]) '''جمعو: 12 جون، 2026:''' # {{پرچم|ڪينيڊا}} بمقابلہ [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|'''بوسنيا ۽ هرزيگووينا''']] (3:00 وڳي UTC−4، بي ايم او فيلڊ، [[ٽورنٽو]]، ريفري: فيڪنڊو ٽيلو، [[ارجنٽائن]]) '''ڇنڇر: 13 جون 2026ع:''' # {{flag|Haiti}} بمقابلہ {{پرچم|اسڪاٽلينڊ}} (گروپ سي - بوسٽن اسٽيڊيم، [[آمريڪا]] # {{پرچم|آسٽريليا}} بمقابلہ {{پرچم|ترڪي}} (گروپ ڊي - بي سي پليس وينڪوور، [[ڪينيڊا]] # {{پرچم|برازيل}} بمقابلہ {{پرچم|مراڪش}} (گروپ سي - نيو يارڪ نيو جرسي اسٽيڊيم) # {{پرچم|قطر}} بمقابلہ {{پرچم|سوئٽزرلينڊ}} (گروپ بي - سان فرانسسڪو بي ايريا اسٽيڊيم) '''آچر، 14 جون 2026ع''': # {{پرچم|آئيوري ڪوسٽ}} بمقابلہ {{پرچم|ايڪواڊور}}(گروپ اي - فلاڊيلفيا اسٽيڊيم) # {{پرچم|جرمني}} بمقابلہ {{flagicon|Curaçao}} [[ڪيوريسو]] (گروپ اي - هوسٽن اسٽيڊيم) # {{flag|Netherlands}} بمقابلہ {{پرچم|جاپان}} (گروپ ايف - ڊلاس اسٽيڊيم) # {{پرچم|سويڊن}} بمقابلہ {{flag|Tunisia}} (گروپ ايف - ايسٽاڊيو مونٽيري) '''سومر، 15 جون 2026ع''': # '''[[سعودي عرب]]''' بمقابلہ {{flagicon|Uruguay}} [[يوراگوئي]] (گروپ ايڇ – ميامي اسٽيڊيم) # {{پرچم|اسپين}} بمقابلہ [[ڪيپ ورڊي]]'''[[ڪيپ ورڊي]]''' (گروپ ايڇ – اٽلانٽا اسٽيڊيم) # {{پرچم|ايران}} بمقابلہ {{پرچم|نيوزي لينڊ}} (گروپ جي – لاس اينجلس اسٽيڊيم) # {{پرچم|بيلجيم}} بمقابلہ {{پرچم|مصر}} (گروپ جي – سياٽل اسٽيڊيم '''اڱارو، 16 جون 2026ع''': # {{پرچم|فرانس}} بمقابلہ {{پرچم|سينيگال}} (گروپ I – نيو يارڪ نيو جرسي اسٽيڊيم) # {{پرچم|عراق}} بمقابلہ {{پرچم|ناروي}} (گروپ I – بوسٽن اسٽيڊيم) # {{پرچم|ارجنٽائن}} بمقابلہ {{پرچم|الجزائر}} (گروپ جي – ڪنساس سٽي اسٽيڊيم) # {{پرچم|آسٽريا}} بمقابلہ {{پرچم|اردن}} (گروپ جي – سان فرانسسڪو بي ايريا اسٽيڊيم) '''اربع، 17 جون 2026ع''': # {{پرچم|گھانا}} بمقابلہ {{flag|Panama}} (گروپ ايل – ٽورانٽو اسٽيڊيم) # {{پرچم|انگلينڊ}} بمقابلہ {{پرچم|ڪروشيا}} (گروپ ايل – ڊيلاس اسٽيڊيم) # {{پرچم|پرتگال}} بمقابلہ [[جمهوريا ڪانگو]]'''[[جمهوريا ڪانگو]]''' (گروپ ڪي – هوسٽن اسٽيڊيم) # {{پرچم|ازبڪستان}} بمقابلہ {{پرچم|ڪولمبيا}} (گروپ ڪي – ميڪسيڪو سٽي اسٽيڊيم) 18 جون، 2026: # 12:00 وڳي UTC−4 * چيڪ ريپبلڪ بمقابلہ ڏکڻ آفريڪا. * مرسڊيز بينز اسٽيڊيم، اٽلانٽا. # 18 جون، 2026 * 7:00 وڳي UTC-6 * ميڪسيڪو بمقابله ڏکڻ ڪوريا. * اسٽيڊيو اڪرون، زپوپان. # جون 24، 2026 # 7:00 پي ايم UTC-6 * چيڪ ريپبلڪ بمقابله ميڪسيڪو. * Estadio Azteca، ميڪسيڪو سٽي. # جون 24، 2026 * 7:00 پي ايم UTC-6 * ڏکڻ آفريڪا بمقابله ڏکڻ ڪوريا. اسٽيڊيو BBVA، گادالپ. ==ٽيمون== "يونائيٽيڊ بڊ" جا عملدارن جو چوڻ آهي ته ٽنهي ميزبان ملڪن کي خودڪار داخلا ڏني ويندي.<ref name="bid_cities">{{Cite web |title=United 2026 bid book |url=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |publisher=united2026.com |access-date=April 30, 2018 |archive-date=September 15, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210915131958/https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |url-status=live}}</ref> <small>31</small> آگسٽ <small>2022</small>ع تي، فيفا جو صدر گياني انفنٽينو تصديق ڪئي ته اتر آمريڪا جي فٽبال فيڊريشن، ڪنڪاڪئف (<small>CONCACAF</small>) جون ميمبر 6 ٽيمون ورلڊ ڪپ لاءِ قابليت حاصل ڪنديون، جن ۾ امريڪا، ڪينيڊا ۽ ميڪسيڪو خودڪار طور سان ميزبان طور قابليت حاصل ڪندا.<ref>{{cite web |url=https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026 |title=Presidente de la FIFA confirma cantidad de plazas de Concacaf para el Mundial de 2026 |language=es |website=ESPN Deportes |date=August 31, 2022 |access-date=October 18, 2022 |archive-date=September 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922004259/https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last=Vargas |first=Dinia |date=August 31, 2022 |title=Infantino anuncia cuántos cupos tendrá la Concacaf para el Mundial de 2026 |url=https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220831205624/https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/ |archive-date=August 31, 2022 |access-date=October 18, 2022 |website=CRHoy.com |language=es}}</ref> هن جي تصديق <small>14</small> فيبروري <small>2023</small>ع تي فيفا جي ڪونسل پاران ڪئي وئي.<ref>{{cite news |url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football |title=FIFA Council highlights record breaking revenue in football |publisher=[[FIFA]] |date=February 14, 2023 |access-date=February 14, 2023 |archive-date=February 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230214163245/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football |url-status=live}}</ref><ref name=":0">{{cite news |url=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/ |title=FIFA confirms U.S., Mexico, Canada automatically in '26 World Cup |work=[[Reuters]] |date=February 14, 2023|access-date=February 14, 2023|archive-date=February 15, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215070258/https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/|url-status=live}}</ref> <small>67</small>هين فيفا ڪانگريس کان فوري طور تي، فيفا ڪائونسل [[بحرين]] جي شهر [[منامه|مناما]] ۾ هڪ اجلاس ۾ سلاٽ مختص ڪرڻ جي منظوري ڏني.<ref>{{cite web |date=March 30, 2017 |title=World Cup 2026: Fifa reveals allocation for 48-team tournament |url=https://www.bbc.com/sport/football/39448474 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170330224520/http://www.bbc.com/sport/football/39448474 |archive-date=March 30, 2017 |publisher=BBC}}</ref> ان ۾ هڪ پلي آف ٽورنامينٽ شامل هو جنهن ۾ ڇهه ٽيمون شامل هيون ته جيئن آخري ٻن فيفا ورلڊ ڪپ جڳهن جو فيصلو ڪري سگهن.<ref name="fifa_council">{{Cite web |date=May 9, 2017 |title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup |url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html |archive-date=June 18, 2017 |publisher=FIFA}}</ref> پلي آف ۾ ڇهن ٽيمن ۾ يورپي فيڊريشن (<small>UEFA</small>) کان سواءِ هر ڪنفيڊريشن مان هڪ ٽيم شامل هئي ۽ ميزبان ملڪن جي ڪنڪاڪئف ڪنفيڊريشن (<small>CONCACAF</small>) مان هڪ اضافي ٽيم شامل هئي. ٽيمن مان ٻن کي عالمي درجه بندي جي بنياد تي ڌار ڪيو ويو ۽ انهن ٻن فيفا ورلڊ ڪپ برٿ لاءِ چئن غير سيڊڊ ٽيمن جي وچ ۾ ٻن ناڪ آئوٽ ميچن جي فاتحن سان کيڏيو. چار ميچن جو ٽورنامينٽ ميڪسيڪو ۾ کيڏيو ويو، جيڪو ميزبان ملڪن مان هڪ آهي<ref name="slot">{{cite web |date=March 30, 2017 |title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup |url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254 |access-date=August 5, 2022 |publisher=FIFA |archive-date=June 19, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220619161123/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254 |url-status=live}}</ref> ۽ ان کي فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ ٽيسٽ ايونٽ طور پڻ استعمال ڪيو ويو. سلاٽ مختص ڪرڻ جي تصديق سان او ايف سي کي پهريون ڀيرو فائنل ٽورنامينٽ ۾ هڪ ضمانتي جاءِ ملي: سال <small>2026</small>ع فيفا ورلڊ ڪپ پهريون ٽورنامينٽ هوندو جنهن ۾ سڀني ڇهين ڪنفيڊريشنن کي گهٽ ۾ گهٽ هڪ ضمانتي جاءِ ملي هوندي ۽ <small>2010</small>ع جي ايڊيشن کان پوءِ پهريون ڀيرو جنهن ۾ سڀني ڪنفيڊريشنن وٽ هڪ ٽيم ورلڊ ڪپ فائنل لاءِ قابليت حاصل ڪئي آهي.<ref name="slot" /> <small>48</small> قابليت رکندڙ ٽيمن مان، <small>2022</small>-<small>2025</small>ع جي ايڊيشن ۾ پڻ نظر آيا، جن ۾ نمايان شامل آهن: * [[ڪيپ ورڊي]]، [[ڪوراساؤ]]، [[اردن]] ۽ [[ازبڪستان]] سڀئي ورلڊ ڪپ ۾ پنهنجون ڊيبيو ڪندا.<ref>{{cite web |date=October 13, 2025 |title=Cabo Verde seal historic World Cup qualification |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/cabo-verde-qualify |access-date=October 14, 2025 |publisher=FIFA}}</ref><ref name=":2">{{cite news |last=Wilson |first=Jonathan |title=Curaçao complete fairytale with battling draw in Jamaica to qualify for World Cup |url=https://www.theguardian.com/football/2025/nov/19/curacao-complete-fairytale-with-battling-draw-in-jamaica-to-qualify-for-world-cup |access-date=November 19, 2025 |work=The Guardian}}</ref><ref>{{Cite news |last=Millar |first=Colin |date=June 5, 2025 |title=Uzbekistan, Jordan qualify for World Cup for first time |url=https://www.nytimes.com/athletic/6229851/2025/06/05/uzbekistan-world-cup-qualification-2026/ |access-date=November 19, 2025 |department=[[The Athletic]] |work=[[The New York Times]] |issn=0362-4331}}</ref> * [[قطر]] پهريون ڀيرو قابليت ذريعي ٽورنامينٽ ۾ پهتو، ڇاڪاڻ ته ان جو واحد پوئين ظهور <small>2022</small>ع ۾ ميزبان طور هو.<ref>{{cite web |date=October 14, 2025 |title=Qatar and Saudi Arabia qualify for 2026 World Cup |url=https://global.espn.com/football/story/_/id/46597037/qatar-saudi-arabia-qualify-2026-fifa-world-cup|access-date=October 15, 2025 |website=ESPN |agency=Associated Press}}</ref> * [[جمهوريا ڪانگو|جمهوري جمهوريه ڪانگو]] ۽ [[هيٽي]] <small>1974</small>ع ۾ پنهنجي واحد پوئين ٽورنامينٽ ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ ٽورنامينٽ ۾ واپس آيا.<ref name=":2" /><ref>{{cite web |last=Williams |first=Ian |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cn43qqy9z8xo |title=Tuanzebe sends DR Congo back to World Cup after 52 years |date=March 31, 2026 |access-date=March 31, 2026 |website=BBC Sport}}</ref> * [[عراق]] <small>1986</small>ع ۾ پنهنجي واحد پوئين ٽورنامينٽ ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ ٽورنامينٽ ۾ واپس آيا.<ref>{{cite web |last=Luckings |first=Steve |url=https://www.thenationalnews.com/sport/2026/04/01/iraq-beat-bolivia-to-qualify-for-2026-fifa-world-cup/ |title=Iraq beat Bolivia to qualify for 2026 Fifa World Cup |date=March 31, 2026 |access-date=March 31, 2026 |website=The National News}}</ref> * [[آسٽريا]]، [[ناروي]] ۽ [[اسڪاٽلينڊ]] آخري ڀيرو <small>1998</small>ع ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ ٽورنامينٽ ۾ واپس آيا.<ref>{{Cite news |date=November 16, 2025 |title=Norway Qualifies for 2026 World Cup and Sends Italy To Dreaded Playoff |url=https://www.foxsports.com/stories/soccer/norway-qualifies-2026-world-cup-sends-italy-dreaded-playoff |access-date=November 16, 2025 |work=Fox Sports}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/uefa-qualifiers-review-matchday-10-november-18 |title=Austria, Belgium, Scotland, Spain and Swiss reach World Cup |publisher=FIFA|access-date=November 19, 2025}}</ref> * [[ترڪي]] <small>2002</small>ع ۾ ٽئين نمبر تي رهڻ کان پوءِ پهريون ڀيرو قابليت حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/02a3-2047a70882b5-871b4ed13110-1000--kosovo-0-1-turkiye-highlights-turkiye-qualify-for-2026-world/ |title=Kosovo 0–1 Türkiye highlights: Türkiye qualify for 2026 World Cup finals after play-off win |date=March 31, 2026 |access-date=March 31, 2026 |publisher=UEFA}}</ref> * [[چيڪ جمهوريا|چيڪ ريپبلڪ]] <small>2006</small>ع کان پوءِ پهريون ڀيرو قابليت حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/02a3-2047bcf476d8-369543fe9786-1000--czechia-2-2-denmark-highlights-3-1-on-pens-czechia-book-202/ |title=Czechia 2–2 Denmark highlights (3–1 on pens): Czechia book 2026 World Cup spot with play-off final win |date=March 31, 2026 |access-date=March 31, 2026 |publisher=UEFA}}</ref> * [[نيوزيلينڊ|نيوزي لينڊ]]، [[پيراگوئي]] ۽ [[ڏکڻ آفريڪا]] (<small>2010</small>ع ورلڊ ڪپ جو ميزبان) سال <small>2010</small>ع ۾ آخري ڀيرو حصو وٺڻ کان پوءِ واپس آيا.<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/south-africa-qualify |title=The Boys are back in town |publisher=FIFA|access-date=November 19, 2025 |date=October 14, 2025}}</ref> ڏکڻ آفريڪا <small>2002</small>ع کان پوءِ پنهنجي پهرين ڪامياب قابليت مهم حاصل ڪئي جڏهن ته نيوزيلينڊ قابليت حاصل ڪرڻ واري سڀ کان گهٽ درجه بندي واري ٽيم آهي، <small>85</small>هين نمبر تي آهي.<ref>{{Cite news |last=Bailey |first=Michael |date=March 30, 2026 |title=The odds are stacked against New Zealand, the World Cup's lowest-ranked team. But they are chasing history |url=https://www.nytimes.com/athletic/7157317/2026/03/30/new-zealand-world-cup/ |access-date=April 9, 2026 |department=[[The Athletic]] |work=[[The New York Times]]}}</ref> * [[الجزائر|الجيريا]]، [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسنيا ۽ هرزيگوينا]] ۽ [[آئيوري ڪوسٽ]] <small>2014</small>ع کان پوءِ پهريون ڀيرو ڪواليفائي ڪيو. بوسنيا <small>2014</small>ع جي ورلڊ ڪپ کان پوءِ ڪنهن وڏي ٽورنامينٽ لاءِ پنهنجو پهريون ڪامياب قابليت وارو عمل حاصل ڪيو. * [[ڪولمبيا]]، [[مصر]]، [[پاناما]] ۽ [[سويڊن]] <small>2022</small>ع ۾ پوئين ٽورنامينٽ وڃائڻ کان پوءِ واپس آيا. ان کان علاوه، چار ڀيرا چيمپيئن [[اٽلي]] يورپي پلي آف فائنل ۾ [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسنيا ۽ هرزيگوينا]] کان پينلٽيز تي شڪست کائڻ کان پوءِ ٻاهر نڪتو لڳاتار ٽن ورلڊ ڪپن کان محروم ٿيندڙ پهريون اڳوڻو چيمپيئن بڻجي ويو.<ref>{{cite web |last=Bandini |first=Nicky |url=https://www.theguardian.com/football/2026/mar/31/bosnia-herzegovina-italy-world-cup-2026-qualifying-playoff-match-report |title=Italy miss out on World Cup again after Bosnia and Herzegovina's shootout triumph |date=March 31, 2026 |access-date=April 3, 2026 |website=The Guardian}}</ref> سال <small>2018</small>ع ۽ <small>2022</small>ع وانگر, اٽلي واحد اڳوڻو چيمپيئن هو، جيڪا قابليت حاصل نه ڪري سگهيو. [[ڪوسٽا ريڪا]] <small>2010</small>ع کان پوءِ پهريون ڀيرو قابليت حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام ٿيو. جڏهن ته [[ڪيمرون]]، [[ڊينمارڪ]]، [[پولينڊ]]، [[سربيا]] ۽ [[ويلز]] (جيڪي سڀ <small>2022</small>ع ۾ قابليت حاصل ڪئي) پڻ سال <small>2026</small>ع جي ٽورنامينٽ لاءِ قابليت حاصل نه ڪري سگهيا.<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/teams-eliminated-on-the-road-to-fifa-world-cup-26 |title=Eliminated teams in FIFA World Cup 2026 qualifying |publisher=FIFA |date=March 26, 2025 |access-date=May 21, 2026}}</ref> ٽيمون جيڪي قابليت حاصل ڪيون، علائقي جي لحاظ کان ترتيب ڏنل: '''ايشيا فٽبال ڪنفيڊريشن''' (<small>AFC</small>): * {{flag|Australia}} * {{flag|Iran}} * {{flag|Iraq}} * {{flag|Japan}} * {{flag|Jordan}} * {{flag|Qatar}} * {{پرچم|ڏکڻ ڪوريا}} * [[سعودي عرب]] * {{flag|Uzbekistan}} (پهرين ڀيرا) '''آفريقي فٽبال ڪنفيڊريشن:''' (CAF) * {{flag|Algeria}} * {{flag|Egypt}} * {{flag|Tunisia}} * {{flag|Morocco}} * {{flag|Senegal}} * {{flag|Ghana}} * {{flag|Ivory Coast}} * [[ڪيپ ورڊي|ڪيپ وردي]] (<small>پهرين ڀيرا</small>) * [[جمهوريا ڪانگو|جمهوري جمهوريه ڪانگو]] * [[ڏکڻ آفريڪا]] '''اتر ۽ وچ آمريڪا فٽبال ڪنفيڊريشن:''' (<small>CONCACAF</small>) * {{پرچم|ڪينيڊا}} (<small>شریک ميزبان</small>) * [[ڪوراساؤ]] (<small>پهريون ڀيرو</small>) * {{پرچم|ميڪسيڪو}} (<small>شریک ميزبان</small>) * {{پرچم|آمريڪا}} (<small>شریک ميزبان</small>) * {{flag|Panama}} * {{flag|Haiti}} '''ڏکڻ آمريڪا ('''<small>CONMEBOL)</small> * {{flag|Argentina}} * {{flag|Brazil}} * {{flag|Colombia}} * {{flag|Ecuador}} * {{flag|Paraguay}} * {{flagicon|Uruguay}} [[يوراگوئي]] '''اوشيانا فٽبال ڪنفيڊريشن:''' (<small>OFC</small>) * {{flag|New Zealand}} '''يورپ:''' (<small>UEFA</small>) * {{flag|England}} * {{flag|Austria}} * {{flag|Belgium}} * [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا]] * {{flag|Croatia}} * {{flag|France}} * {{flag|Netherlands}} * {{flag|Norway}} * {{flag|Germany}} * {{flag|Scotland}} * {{flag|Sweden}} * {{flag|Switzerland}} * {{flag|Spain}} * {{flag|Turkey}} * [[چيڪ جمهوريا|چيڪ ريپبلڪ]] ===ڊرا (Draw)=== ڊرا 5 ڊسمبر 2025ع تي [[واشنگٽن، ڊي سي|واشنگٽن ڊي سي]] ۾ ڪينيڊي سينٽر ۾ منعقد ٿيو. ڊرا جي تقريب فيفا پاران پهرين پيش ڪرڻ سان شروع ٿي. ڊرا جي تقريب جي شروعات فيفا پاران آمريڪا جي صدر ڊونلڊ ٽرمپ کي پهريون (۽ واحد) فيفا امن انعام پيش ڪرڻ سان ٿي.<ref name="Guardian-main">{{cite news |last1=Graham |first1=Bryan Armen |last2=Beaumont |first2=Peter |date=December 5, 2025 |title=Trump awarded inaugural Fifa peace prize at World Cup draw in Washington |url=https://www.theguardian.com/football/2025/dec/05/fifa-peace-prize-trump-world-cup-infantino |access-date=December 6, 2025 |work=The Guardian |location=London}}</ref> هڪ اهڙو انعام جنهن انساني حقن جي گروپن، تجزيه نگارن ۽ ٻين جي وچ ۾ جاچ ۽ تڪرار کي تيز ڪيو.<ref name="AJ-Analysis">{{cite news |last=Harb |first=Ali |date=December 6, 2025 |title=Infantino's 'Peace Prize' to Trump raises questions about FIFA's neutrality |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/6/infantinos-peace-prize-to-trump-raises-questions-about-fifas-neutrality |access-date=December 6, 2025 |work=Al Jazeera}}</ref><ref name="Amnesty">{{cite web |title=Global: FIFA needs to act on human rights |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2025/12/global-fifa-needs-to-act-on-human-rights/ |website=Amnesty International |date=December 4, 2025 |access-date=December 6, 2025}}</ref><ref name="NewHumanitarian" /> 48 ٽيمن کي 12 جي چئن برتنن (pots) ۾ ورهايو ويو. برتن 1 ۾ ٽي ميزبان ۽ نومبر 2025 جي فيفا مردن جي عالمي درجه بندي مان مٿين نو ٽيمون شامل هيون. برتن 2، 3، ۽ 4 ۾ درجه بندي جي مطابق باقي ٽيمون شامل هيون. يو اي ايف اي (UEFA) پلي آف جا چار فاتح ۽ انٽر ڪنفيڊريشن پلي آف جا ٻه فاتح ڊرا جي وقت معلوم نه هئا ۽ ان ڪري خودڪار طريقي سان برتن 4 ۾ مختص ڪيا ويا. 12 گروپ بي ترتيب طور تي چار برتنن مان هر هڪ مان هڪ ٽيم چونڊي ٺاهيا ويا. فيفا جو "عام اصول، جڏهن به ممڪن هجي"، اهو هو ته ڪنهن به گروپ ۾ ساڳئي ڪنفيڊريشن مان هڪ کان وڌيڪ ٽيم نه هئي. هي اصول يو اي ايف اي کانسواءِ سڀني ڪنفيڊريشنن تي لاڳو هو؛ هر گروپ کي هڪ يا ٻه يو اي ايف اي ٽيمون ان ۾ شامل ڪرڻ جي ضرورت هئي.<ref>{{cite web |url=https://inside.fifa.com/organisation/media-releases/procedures-final-draw-world-cup-2026-revealed |title=Procedures for the Final Draw for the FIFA World Cup 2026 revealed |publisher=FIFA |date=November 25, 2025 |access-date=November 25, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/2d1a1ac7bab78995/original/Draw-Procedures-for-the-FIFA-World-Cup-2026.pdf |title=Draw Procedures for the FIFA World Cup 2026 |publisher=FIFA |date=November 25, 2025 |access-date=November 25, 2025}}</ref> ٽنهي ميزبان ملڪن کي شيڊولنگ جي مقصدن لاءِ ٽن گروپن ۾ اڳ ۾ ئي مختص ڪيو ويو هو. ميڪسيڪو کي گروپ اي ۾ رکيو ويو هو ۽ ٽورنامينٽ جو افتتاحي ميچ 11 جون تي ايسٽاڊيو ازٽيڪا ۾ کيڏندا. ڪينيڊا ۽ آمريڪا کي گروپ بي ۽ ڊي ۾ ترتيب وار رکيو ويو هو. اهي ٽورنامينٽ جا ٽيون ۽ چوٿون ميچ ترتيب وار 12 جون تي کيڏندا.<ref>{{Cite news |last1=Bushnell |first1=Henry |last2=Crafton |first2=Adam |date=August 22, 2025 |title=2026 World Cup draw to be held at Kennedy Center, President Trump announces |url=https://www.nytimes.com/athletic/6569842/2025/08/22/world-cup-draw-kennedy-center-trump-infantino/ |access-date=August 22, 2025 |work=The New York Times |issn=0362-4331 |url-access=limited}}</ref> انٽر ڪنفيڊريشن پلي آف جي ٽنهي امڪاني فاتحن تي ڪنفيڊريشن جي پابندي لاڳو ڪئي وئي. فيفا اهو پڻ اعلان ڪيو ته، "مقابلي جي توازن کي يقيني بڻائڻ جي مفاد ۾"، سيمي فائنل (نڪ آئوٽ بريڪٽ جا پاسا) لاءِ ٻه الڳ الڳ رستا قائم ڪيا ويا. ان جي بنياد تي، رينڪنگ ۾ پهرين نمبر تي (اسپين) ۽ ٻئي نمبر تي (ارجنٽائن) ٽيمن کي بي ترتيب طور تي مخالف رستن ۾ گروپن ۾ ٺاهيو ويو، جيئن ٽئين نمبر تي (فرانس) ۽ چوٿين نمبر تي (انگلينڊ) ٽيمون هيون. تنهن ڪري، جيڪڏهن ٽيمن جا اهي جوڙا پنهنجا گروپ کٽي وڃن ٿا، ته اهي فائنل تائين نه ملندا، جڏهن ته چارئي سيمي فائنل تائين نه ملندا. ڊرا پوٽ 1 سان شروع ٿيو ۽ پوٽ 4 سان ختم ٿيو، هر ٽيم کي چونڊيو ويو ۽ پوءِ الفابيٽ جي لحاظ کان پهرين دستياب گروپ ۾ مختص ڪيو ويو. ميچ شيڊول جي مقصد لاءِ، پوٽ 1 ٽيمون خودڪار طريقي سان هر گروپ جي پوزيشن 1 ۾ ٺاهيا ويا. باقي پوٽس لاءِ، فيفا هڪ اڳواٽ مقرر ڪيل نمونو قائم ڪيو ته جيئن ٽيمن جي پوزيشن کي انهن جي پوٽ ۽ ان گروپ جي بنياد تي بيان ڪري سگهجي جنهن ۾ اهي ٺاهيا ويا هئا. 2026 فيفا ورلڊ ڪپ سيڊنگ.<ref name="NewHumanitarian">{{cite news |title=Asia's deadly rains, Haiti's election plan, and Trump's peace prize – Cheat sheet |url=https://www.thenewhumanitarian.org/news/2025/12/05/asia-deadly-rains-haiti-election-plan-trump-peace-prize-cheat-sheet |work=The New Humanitarian |date=December 5, 2025 |access-date=December 6, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Smith |first=David |date=December 5, 2025 |title=Trump wins his peace prize from Fifa – any chance of a VAR review? |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/dec/05/trump-peace-prize-fifa-world-cup |access-date=December 9, 2025 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> === ٽيم بيس ڪيمپس === ورلڊ ڪپ ٽورنامينٽ کان اڳ ۽ دوران رهڻ ۽ تربيت ڏيڻ لاءِ 48 قومي اسڪواڊ پاران بيس ڪيمپس استعمال ڪيا ويندا.<ref name="Team Base camps">{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/base-camps-potential-locations |title=FIFA shares potential World Cup 26 Team Base Camp locations|access-date=June 12, 2024 |website=fifa.com |date=June 12, 2024|archive-date=June 12, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612215436/https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/base-camps-potential-locations|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web |url=https://inside.fifa.com/about-fifa/organisation/news/fifa-world-cup-26-tm-expands-team-base-camp-brochure-26-new-options-added |title=FIFA World Cup 26 expands Team Base Camp brochure: 26 new options added |publisher=FIFA |date=November 21, 2024 |access-date=January 15, 2025 |archive-date=November 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241121220113/https://inside.fifa.com/about-fifa/organisation/news/fifa-world-cup-26-tm-expands-team-base-camp-brochure-26-new-options-added |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://inside.fifa.com/organisation/news/14-new-team-base-camp-options-world-cup-2026 |title=14 new Team Base Camp options added as road to 2026 continues |date=April 17, 2025 |website=inside.fifa.com|archive-date=April 17, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250417180742/https://inside.fifa.com/organisation/news/14-new-team-base-camp-options-world-cup-2026|url-status=live}}</ref> مقابلي جي جڳهن تي لاڳو ٿيندڙ نالي جي حقن جي اسپانسرز جي پابندي وانگر، ڪجهه تربيتي سهولتن جا نالا پڻ فيفا پاران تبديل ڪيا ويا.<ref>{{Cite news |date=May 26, 2026 |title=FIFA World Cup 2026™ Team Base Camp Training Sites footprint finalised |url=https://inside.fifa.com/organisation/media-releases/world-cup-2026-team-base-camps-tbc-48-nations-usa-mexico-canada |access-date=May 27, 2026 |work=[[FIFA]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Schirgi |first=Heimo |title=Team Base Camp brochure |url=https://fwc26teambasecamps.fifa.com |access-date=October 23, 2025 |website=FIFA}}</ref> {|class="wikitable sortable mw-collapsible" |+ٽيم بيس ڪيمپس جي فهرست |- !ٽيم !هوٽل !ٽريننگ سائيٽ |- |'''[[الجزائر]]<ref name="FOX4">{{Cite web |last1=Jackson |first1=Malik |date=January 21, 2026 |title=Argentina, England, Netherlands, Algeria to base 2026 World Cup camps in Kansas City metro: Sources |url=https://fox4kc.com/sports/2026-world-cup/argentina-england-netherlands-to-base-2026-world-cup-camps-in-kansas-city-metro-sources/vMxgM5ajHGE |access-date=January 25, 2026 |website=Fox4 Kansas City |last2=Kuntz |first2=Harold |last3=Holt |first3=John|orig-date=January 20, 2026}}</ref>''' | <small>دي اوريڊ، لارنس، [[ڪنساس]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | <small>يونيورسٽي آف ڪنساس،<ref>{{Cite web |title=Rock Chalk Park |url=https://places.ku.edu/buildings/rock-chalk-park |access-date=January 25, 2026 |website=The University of Kansas}}</ref> لارنس، ڪنساس، آمريڪا</small> |- |'''[[ارجنٽائن]]'''<ref name="KCStar">{{cite news |last1=Grathoff |first1=Pete |title=Here is when teams with a World Cup base camp in KC are expected to arrive |url=https://www.kansascity.com/sports/spt-columns-blogs/for-petes-sake/article315392606.html |access-date=April 17, 2026 |work=[[The Kansas City Star]] |date=April 13, 2026}}</ref> | <small>اوريجن ڪنساس سٽي ريور فرنٽ، [[مسوري]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | <small>اسپورٽنگ ڪي سي ٽريننگ سينٽر، ڪنساس سٽي، [[ڪنساس]]</small> |- | '''[[آسٽريليا]]'''<ref name="AUS">{{Cite web |date=February 12, 2026 |title=The Oakland Roots/Soul Training Facility Has Been Selected by the Australian National Team to Be a Base Camp Training Site Ahead of the World Cup |url=https://www.oaklandrootssc.com/news/2026/02/12/the-oakland-roots-soul-training-facility-has-been-selected-by-the-australian-national-team-to-be-a-base-camp-training-site-ahead-of-the-world-cup/ |access-date=February 12, 2026 |website=[[Oakland Roots SC]] |publisher=SportsEngine, Inc. }}</ref> | <small>ڪلئرمونٽ هوٽل ۽ اسپا، برڪلي، [[ڪيليفورنيا]]</small> | <small>اوڪلينڊ روٽس/سول ٽريننگ سهولت، الميدا، [[ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> |- |'''[[آسٽريا]]'''<ref name="AUT">{{Cite web |last=Flores |first=Pricila |date=February 4, 2026 |title=Austrian National Soccer Team Selected to Stay in Goleta, Practice at UCSB |url=https://www.noozhawk.com/austrian-national-soccer-team-selected-to-stay-in-goleta-practice-at-ucsb/ |access-date=February 4, 2026 |website=Noozhawk |orig-date=February 4, 2026}}</ref> | <small>باڪارا ريسارٽ، گوليٽا، [[ڪيليفورنيا]]</small> | <small>يو سي سانتا باربرا هارڊر اسٽيڊيم، سانتا باربرا، ڪيليفورنيا</small> |- |'''[[بيلجيم]]'''<ref name="BEL">{{Cite web |last=Vandewalle |first=Ludo |date=January 9, 2026 |title=De Rode Duivels hebben hun WK-droomlocatie in Seattle beet |trans-title= The Red Devils have secured their World Cup dream location in Seattle |url=https://www.nieuwsblad.be/sport/voetbal/de-rode-duivels-hebben-hun-wk-droomlocatie-in-seattle-beet/114300532.html |access-date=February 15, 2026 |website=Nieuwsblad |language=nl-BEL}}</ref> | <small>حيات ريجنسي ڍنڍ، سيئٽل پورٽ، رينٽن، [[واشنگٽن رياست|واشنگٽن]]</small>، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|<small>آمريڪا</small>]] | <small>سياٽل سائونڊرز ايف سي پرفارمنس سينٽر ۽ ڪلب هائوس، رينٽن، واشنگٽن</small> |- |'''[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا]]'''<ref name="BIH">{{Cite web |date=April 6, 2026 |title=Zmajevi ipak neće u St. Louis, idu na drugi kraj Amerike u kamp koji je želio Vels |trans-title=Dragons will not be in St. Louis, they go to the other side of America to the camp that Wales wanted |url=https://reprezentacija.ba/507974-zmajevi-ipak-nece-u-st-louis-idu-na-drugi-kraj-amerike-u-kamp-koji-je-zelio-vels |access-date=April 6, 2026 |website=reprezentacija.ba |language=bs |trans-quote=The Dragons are expected to stay at the RSL Training Centre camp there, which is normally used by the US national team.}}</ref> | <small>ايشر ايڊمز، آٽوگراف ڪليڪشن، سالٽ لِيڪ سٽي، [[يوٽاہ|يوٽاه]]</small> | ريئل سالٽ لِيڪ اسٽيڊيم، سينڊي، يوٽاه، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |'''[[برازيل]]'''<ref name="BRA">{{Cite web |last=Arnold |first=Christian |date=January 14, 2026 |title=Brazilian national team to train at Red Bull NY's brand new facility during 2026 World Cup |url=https://nypost.com/2026/01/14/sports/brazilian-national-team-to-train-at-red-bulls-facility-during-world-cup/ |access-date=January 19, 2026 |website=New York Post }}</ref> | <small>دي رِج هوٽل، باسڪنگ رِج، [[نيو جرسي]]</small> | ڪولمبيا پارڪ، موريس ٽائون، نيو جرسي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |'''[[ڪينيڊا]]'''<ref name="SBJ">{{Cite web |date=December 17, 2025 |title=New Zealand looking at various options for World Cup base camp |url=https://www.sportsbusinessjournal.com/Articles/2025/12/17/new-zealand-looking-at-various-options-for-world-cup-base-camp/ |access-date=February 14, 2026 |website=Sports Business Journal }}</ref> | <small>دي ويسٽن بيشور، وينڪوور، [[برٽش ڪولمبيا|برٽش]]</small> [[برٽش ڪولمبيا|<small>ڪولمبيا</small>]] | <small>نيشنل ساڪر ڊولپمينٽ سينٽر، رينڪوور، برٽش ڪولمبيا، [[ڪينيڊا]]</small> |- |'''[[ڪيپ ورڊي]]''' | گرينڊ حيات هوٽل، ٽمپا بي، ٽمپا، [[فلوريڊا]] | <small>واٽرز اسپورٽس ڪمپليڪس، ٽمپا، فلوريڊا، آمريڪا</small> |- |'''[[ڪولمبيا]]'''<ref name="COL">{{Cite web |last=Mitchell |first=Ryan |date=January 27, 2026 |title=It is not the United States! The Colombian national team knows its official venue for the 2026 World Cup |url=https://www.marca.com/en/world-cup/2026/01/27/6978af6f268e3ebd148b45cd.html |access-date=January 27, 2026 |website=Marca }}</ref> | <small>گرينڊ فيسٽا آمريڪانا ڪنٽري ڪلب، [[گواڊلهارا|گواڊالهارا]]، [[ميڪسيڪو]]</small> | جليسڪو اڪيڊميا اٽلس ايف سي، [[زاپوپان]]، جليسڪو، |- |'''[[ڪروشيا]]'''<ref name="CRO">{{Cite web |last=Thrasher |first=Tyler |date=January 17, 2026 |title=Croatia national soccer team to base FIFA World Cup training in Alexandria |url=https://www.fox5dc.com/news/croatia-national-soccer-team-base-world-cup-training-alexandria-virginia |access-date=January 17, 2026 |website=Fox5 DC }}</ref> | <small>هوٽل ائ کئ ائ اليگزينڊرريا، [[ورجينيا]]</small> | <small>ايپيسڪوپل هاءِ اسڪول، اليگزينڊرريا، ورجينيا، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> |- |'''[[ڪيوريسو]]<ref name="CUR">{{Cite web |last=Evertsz |first=Pa E. |date=January 17, 2026 |title=Curaçao sets Boca Raton as 2026 World Cup base camp, FAU to host training |url=https://www.deporteawe.com/2026/01/17/futbol/curacao-sets-boca-raton-as-2026-world-cup-base-camp-fau-to-host-training/ |access-date=January 17, 2026 |website=Deporte Awe }}</ref>''' | <small>بوڪا ريٽن ميريٽ بوڪا سينٽر، بوڪا ريٽن، [[فلوريڊا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | <small>فلوريڊا اٽلانٽڪ يونيورسٽي، بوڪا ريٽن، فلوريڊا، آمريڪا</small> |- |'''[[چيڪ جمهوريا]]<ref name="DFW">{{Cite web |last=Carrick |first=Buzz |date=March 3, 2026 |title=Toyota Stadium and Texas Health Mansfield Stadium selected as World Cup training sites |url=https://3rddegree.net/toyota-stadium-and-texas-health-mansfield-stadium-selected-as-world-cup-training-sites |website=3rdDegree }}</ref>''' | <small>هيلٽن گارڊن ان ڊلاس-آرلنگٽن سائوٿ، آرلنگٽن، ٽيڪساس</small> | مينسفيلڊ ملٽي پرپز اسٽيڊيم، مينسفيلڊ، [[ٽيڪساس]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |[[عوامي جمهوريا ڪانگو|ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو]] <ref name="COD">{{Cite web |url=https://www.chron.com/sports/article/congo-houston-world-cup-22194456.php |title=DR Congo chooses Houston for 2026 World Cup base camp |first=Michael |last=Shapiro |date=April 8, 2026 |website=Chron}}</ref> | <small>اومني هوسٽن هوٽل، [[ھوسٽن|هوسٽن]]، [[ٽيڪساس]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | هوسٽن اسپورٽس پارڪ، هوسٽن، ٽيڪساس |- |'''[[ايڪواڊور]]'''<ref name="ECU">{{Cite web |date=January 12, 2026 |title=La seleccion ecuatoriana de futbol tendra en Columbus su sede de entrenamiento durante la copa del mundo |url=https://www.fef.ec/la-seleccion-ecuatoriana-de-futbol-tendra-en-columbus-su-sede-de-entrenamiento-durante-la-copa-del-mundo/ |access-date=February 6, 2026 |language=Es}}</ref> | <small>لي ميريڊين ڪولمبس، دي جوزف، [[ڪولمبس، اوهايو|ڪولمبس]]، [[اوهايو]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | ڪولمبس ڪرو پرفارمنس سينٽر، ڪولمبس، اوهائيو |- |'''[[مصر]]'''<ref name="EGY">{{Cite web |url=https://www.krem.com/article/sports/soccer/world-cup/spokane-city-council-spokane-world-cup-team-base-egypt-mo-salah/293-214cd175-62e3-4887-af3a-f0834fc0b93d |title=Spokane City Council Agenda shows Spokane named as World Cup Team Base for Egypt |first=Vinny |last=Saglimbeni |date=April 20, 2026 |website=KREM2 Spokane}}</ref> | <small>ناردرن ڪوسٽ ريزارٽ ۽ ڪيسينو، ايئر وي هائٽس، واشنگٽن</small> | گونزاگا يونيورسٽي، اسپوڪن، [[واشنگٽن رياست|واشنگٽن]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |'''[[انگلينڊ]]'''<ref name="FOX4" /> | <small>دي ان ايٽ ميڊو بروڪ، پريئري وليج، [[ڪنساس]]</small> | سوپ ساڪر وليج، ڪينسا سٽي، [[مسوري]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |'''[[فرانس]]'''<ref name="FRA">{{Cite web |date=January 12, 2026 |title=Coupe du Monde 2026: Didier Deschamps à la recherche du camp de base ! (INSIDE) |url=https://www.youtube.com/watch?v=a8q526AN4iw |access-date=January 12, 2026 |website=YouTube |language=Fr}}</ref> | <small>فور سيزنز هوٽل، [[بوسٽن]]، [[مئساچوسٽس|ميساچوسٽس]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | <small>بينٽلي يونيورسٽي، والٿم، ميساچوسٽس</small> |- |'''[[جرمني]]'''<ref name="GER">{{Cite web |last=Silverman |first=Alex |date=January 9, 2026 |title=Wake Forest to serve as Germany's World Cup base camp training site in U.S. |url=https://www.sportsbusinessjournal.com/Articles/2026/01/09/wake-forest-to-serve-as-germanys-world-cup-base-camp-training-site/ |access-date=January 19, 2026 |website=SBJ }}</ref> | <small>گريلن، ونسٽن-ساليم، [[اتر ڪيرولينا|اتر]]</small> [[اتر ڪيرولينا|<small>ڪيرولينا</small>]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|<small>آمريڪا</small>]] | <small>ويڪ فارسٽ يونيورسٽي، ونسٽن-سيلم، اتر ڪيرولائنا</small> |- |'''[[گھانا]]'''<ref name="GHA">{{Cite web |last=Goulston |first=Robert |date=February 19, 2026 |title=Will the Boston area host many World Cup soccer teams in 2026? |url=https://www.nbcboston.com/news/local/boston-world-cup-host-city/3902670/ |access-date=February 20, 2026 |website=NBC10 Boston |quote=Ghana picked Bryant University in Rhode Island}}</ref> | <small>پروويڊنس بلٽمور، پروويڊنس، [[روڊز آئیلینڊ|روڊ آئيلينڊز]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | برائنٽ يونيورسٽي، سمٿ فيلڊ، روڊ آئيلينڊز |- |'''[[هيٽي]]'''<ref name="HAI">{{Cite web |author=Caleb Jephte Pierre |date=March 19, 2026 |title=La FHF aurait choisi Atlantic City comme camp de base pour la Coupe du Monde 2026, si l'on en croit les révélations de Sébastien Migné dans l'After ce jeudi matin !|trans-title= The FHF has chosen Atlantic City as its base camp for the 2026 World Cup, according to revelations from Sébastien Migné in this morning's After! |url=https://x.com/Caleb_Jephte/status/2034691656671265146 |access-date=April 21, 2026 |website=X |language=fr}}</ref> | <small>شيراٽن ائٽلانٽڪ سٽي ڪنوينشن سينٽر هوٽل، ائٽلانٽڪ سٽي، نيوجرسي</small> | <small>اسٽاڪٽن يونيورسٽي، گيلو وي ٽائون شپ، [[نيو جرسي]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> |- |'''[[ايران]]'''<ref name="IRN">{{Cite web |date=May 23, 2026 |title=Iran to base World Cup camp in Mexico after switch from Arizona |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/iran-base-world-cup-camp-mexico-after-switch-arizona-2026-05-23/ |access-date=May 23, 2026 |website=[[Reuters]] }}</ref> | <small>تيجوانا ميريٽ هوٽل، تيجوانا، باجا ڪيليفورنيا</small> | <small>تيجوانا ٽريننگ سينٽر، تجوانا، باجاڪيليفورنيا،[[ميڪسيڪو]]</small> |- |'''[[عراق]]'''<ref name="NBC">{{Cite web |last=Benatar |first=Orri |date=May 12, 2026 |title=World Cup base camps: Where all 48 teams will train during the tournament |url=https://www.nbc4i.com/sports/world-cup-2026/world-cup-base-camps-where-all-48-teams-will-train-during-the-tournament/#// |access-date=May 12, 2026 |website=NBC4i}}</ref> | <small>گرين بريئر ريسارٽ، وائيٽ سلفر اسپرنگس، [[ويسٽ ورجينيا]]</small>[[ويسٽ ورجينيا|،]] [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|<small>آمريڪا</small>]] | <small>دي گرين بريئر اسپورٽس پرفارمنس سينٽر، وائيٽ سلفر سپرنگز، ويسٽ ورجينا</small> |- |'''[[آئيوري ڪوسٽ]]'''<ref name="PHI">{{Cite web |date=February 17, 2026 |title='Les Éléphants' to Call Philadelphia Union's Stadium Its Home During the Tournament |url=https://www.philadelphiaunion.com/news/cote-d-ivoire-selects-philadelphia-union-stadium-team-base-camp-for-fifa-world-cup-2026|access-date=February 17, 2026 |website=Philadelphia Union }}</ref> | هوٽل ڊو پونٽ، ولمنگٽن، [[ڊيلاويئر]] | فلاڊيلفيا يونين اسٽيڊيم، چيسٽر، [[پينسلوانيا|پنسلوانيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |'''[[جاپان]]'''<ref name="WTVF">{{Cite web |last=Broderick |first=Kelly |date=January 18, 2026 |title=Japan's national football team will be using Nashville as a home base for the 2026 FIFA World Cup |url=https://www.newschannel5.com/news/japans-national-football-team-will-be-using-nashville-as-a-home-base-for-the-2026-fifa-world-cup |access-date=January 19, 2026 |website=WTVF }}</ref> | ٽي بي اي، [[نئشويل|نيشويل]]، [[ٽينيسي]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | <small>نيشويل ايس سي ٽريننگ سينٽر، نيشويل، ٽينيسي</small> |- |'''[[اردن]]'''<ref name="JOR">{{Cite web |date=February 20, 2026 |title=اتحاد كرة القدم ينظم دورة رباعية دولية بمشاركة النشامى.. ويكشف خطة إعداد المونديال |trans-title=The Football Association is organizing a four-team international tournament with the participation of the Jordanian national team, and has revealed its World Cup preparation plan |url=https://jfa.com.jo/news.php?id=31033&title=%D8%A7%D8%AA%D8%AD%D8%A7%D8%AF-%D9%83%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%AF%D9%85-%D9%8A%D9%86%D8%B8%D9%85-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9-%D8%AF%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D8%A8%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%85%D9%89..-%D9%88%D9%8A%D9%83%D8%B4%D9%81-%D8%AE%D8%B7%D8%A9-%D8%A5%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%84 |access-date=February 20, 2026 |website=Jordanian Football Association |language=ar |trans-quote=will settle in its official camp during the World Cup in the American city of Portland.}}</ref> | دي نائنز هوٽل، پورٽلينڊ، اوريگون | يونيورسٽي آف پورٽلينڊ، [[اوريگون]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |'''[[ميڪسيڪو]]''' | <small>سينٽرو ڊي آلٽو رينڊيمينٽو آن سائيٽ رهائش، ميڪسيڪو سٽي</small> | <small>سينٽرو ڊي آلٽو رينڊي مينٽو، [[ميڪسيڪو سٽي|ميڪسيڪو]]</small> [[ميڪسيڪو سٽي|سٽي،]] [[ميڪسيڪو]] |- |'''[[مراڪش]]'''<ref name="MAR">{{cite web |last1=Crafton |first1=Adam |title=Morocco, Haiti become fourth World Cup teams to choose New Jersey as base camp |url=https://www.nytimes.com/athletic/7253613/2026/05/05/new-jersey-world-cup-base-morocco-haiti-brazil-senegal/ |website=nytimes.com/athletic |publisher=[[The Athletic]] |date=May 5, 2026}}</ref> | <small>سمرسيٽ هلز هوٽل، ٽيپسٽري ڪليڪشن وايا هيلٽن، وارن، [[نيو جرسي]]</small> | پنگري اسڪول، باسڪنگ رج، نيو جرسي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |'''[[نيدرلينڊز]]'''<ref name="KCBJ">{{cite news |last1=Friestad |first1=Thomas |title=Netherlands chooses Cascade Hotel near Plaza as World Cup base |url=https://www.bizjournals.com/kansascity/news/2026/04/08/netherlands-cascade-hotel-plaza-2026-world-cup.html |access-date=April 17, 2026 |work=Kansas City Business Journal |date=April 8, 2026}}</ref> | ڪيسڪيڊ هوٽل، ڪنساس سٽي، [[مسوري]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | <small>ڪنساس سٽي تربيتي سهولت، ريور سائڊ، مسوري</small> |- |[[نيوزيلينڊ|'''نيوزي لينڊ''']]<ref name="NZL">{{Cite web |date=March 2, 2026 |title=All Whites secure FIFA World Cup base in San Diego, the scene of Team New Zealand's first America's Cup win |url=https://www.stuff.co.nz/sport/360938985/all-whites-secure-fifa-world-cup-base-san-diego-scene-team-new-zealands-first-americas-cup-win|access-date=March 2, 2026 |website=Stuff }}</ref> | حيات ريجنسي لا جولا، ايونٽائن، سين ڊياگو، ڪيليفورنيا | <small>ٽوريرو اسٽيڊيم، [[سان ڊياگو|سين ڊياگو]]، [[ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> |- |'''[[ناروي]]'''<ref name="NOR">{{Cite web |last=Austerheim |first=Daniel |date=January 24, 2026 |title=Bekreftet: Dette blir Norges basecamp under VM |url=https://www.nettavisen.no/sport/bekreftet-dette-blir-norges-basecamp-under-vm/s/5-95-2842904 |access-date=January 24, 2026 |website=Nettavisen Sport |language=no|trans-quote=Greensboro, North Carolina, will be Norway's home base ahead of and between the group matches in Norway's first men's World Cup finals in 28 years. The NFF does not specify which hotel they will stay in, but there is only one option in FIFA's catalog for Greensboro. It's called Grandover Resort, and is described as a premium resort with access to golf courses and a spa, among other things.}}</ref> | گرانڊ اوور ريسارٽ ۽ اسپا، گرينزبورو، [[اتر ڪيرولينا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | <small>يونيورسٽي آف نارٿ ڪيرولينا، گرينزبورو، اتر ڪيرولينا</small> |- |'''[[پاناما]]'''<ref name="PAN">{{Cite web |last=Stevens |first=Paul |date=February 12, 2026 |title=Ontario Base Camp Confirmed for Panama's Men's National Soccer Team at FIFA World Cup |url=https://www.sportstravelmagazine.com/ontario-base-camp-confirmed-for-panamas-mens-national-soccer-team-at-fifa-world-cup/ |access-date=February 13, 2026 |website=Sports Travel Magazine }}</ref> | <small>نوٽواساگا ان ريسارٽ ۽ ڪانفرنس سينٽر، نيو ٽڪمسٿ، [[اونٽاريو]]</small> | <small>نوٽواساگا ٽريننگ سائيٽ، نيو ٽڪمسٿ، اونٽاريو، [[ڪينيڊا]]</small> |- |'''[[پيراگوئي]]'''<ref name="PAR">{{Cite web |date=February 11, 2026 |title=La selección paraguaya ultima detalles logísticos para su estreno mundialista |trans-title=The Paraguayan national team is finalizing logistical details for its World Cup debut |url=https://www.abc.com.py/deportes/futbol/seleccion-paraguaya/2026/02/11/la-seleccion-paraguaya-ultima-detalles-logisticos-para-su-estreno-mundialista/ |access-date=February 15, 2026 |website=ABC Paraguay |language=es |trans-quote=...we've already received confirmation that they'll grant us our first choice. We're considering San José, which is near Santa Clara, close to Levi's Stadium, where we'll play our two matches on the second and third matchdays.}}</ref> | هيلٽن سان جوز، سين جوز، ڪيليفورنيا پاران سائنيا، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | اسپارٽن فٽبال ڪمپليڪس، [[سان هوز|سين جوز،]] [[ڪيليفورنيا]] |- |[[پورچوگال|'''پرتگال''']]<ref name="PBP">{{Cite web |date=March 5, 2026 |title=World Cup: Cristiano Ronaldo, Portugal to train in Palm Beach Gardens |url=https://www.palmbeachpost.com/story/sports/2026/03/05/world-cup-2026-cristiano-ronaldo-portugal/88988300007/ |access-date=March 12, 2026 |website=Palm Beach Post }}</ref> | فور سيزنز هوٽل پام بيچ، پام بيچ، [[فلوريڊا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | <small>گارڊنز نارٿ ڪائونٽي ڊسٽرڪٽ پارڪ، پام بيچ گارڊنز، فلوريڊا</small> |- |'''[[قطر]]'''<ref name="QAT">{{Cite web |date=January 30, 2026 |title=Lopetegui inspects Qatar's World Cup base in California |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/30/01/2026/lopetegui-inspects-qatars-world-cup-base-in-california |access-date=February 1, 2026 |website=[[The Peninsula (newspaper)|The Peninsula]] }}</ref> | <small>ڪورٽ يارڊ بائي ميريٽ سانتا باربرا گوليٽا، گوليٽا، ڪيليفورنيا</small> | <small>ويسٽ مونٽ ڪاليج، سانتا باربرا، [[ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> |- | '''[[سعودي عرب]]'''<ref name="KSA">{{Cite news |date=February 5, 2026 |title=Saudi National Team Selects Austin as Main Camp Base for World Cup 2026 |url=https://english.aawsat.com/sports/5237596-saudi-national-team-selects-austin-main-camp-base-world-cup-2026 |access-date=February 5, 2026 |work=[[Asharq Al-Awsat]]}}</ref> | <small>فور سيزنز هوٽل، [[آسٽن]]، [[ٽيڪساس]]</small>، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | <small>آسٽن FC اسٽيڊيم، آسٽن، ٽيڪساس</small> |- | '''[[اسڪاٽلينڊ]]'''<ref name="SCO">{{Cite news |last=Atkinson |first=Mark |date=February 12, 2026 |title=Harvey Barnes snubs Scotland as Steve Clarke confirms World Cup base – but issue with FIFA hotel |url=https://www.scotsman.com/sport/football/international/harvey-barnes-snubs-scotland-as-steve-clarke-confirms-world-cup-base-but-issue-with-fifa-hotel-5596708 |access-date=February 12, 2026 |website=[[The Scotsman]]}}</ref> | <small>رينيسنس شارلوٽ سائوٿ پارڪ هوٽل، [[شارلوٽ]]، [[اتر ڪيرولينا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]</small> | <small>شارلوٽ ايف سي ٽريننگ سينٽر، شارلوٽ، اتر ڪيرولينا</small> |- | '''[[سينيگال]]'''<ref name="SEN">{{Cite news |last=Carino |first=Jerry |date=March 5, 2026 |title=Rutgers chosen as 'base camp' by FIFA World Cup qualifier |url=https://www.app.com/story/sports/college/rutgers/2026/03/05/rutgers-chosen-as-base-camp-by-fifa-world-cup-qualifier-senegal/87601196007/ |access-date=March 6, 2026 |website=[[Asbury Park Press]]}}</ref> | <small>هيلڊرچ هوٽل ۽ ڪانفرنس سينٽر، نيو برنسوڪ، نيو جرسي</small> | رٽگرز يونيورسٽي، پسڪٽا وي، [[نيو جرسي]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |'''[[ڏکڻ آفريڪا]]<ref name="MEX">{{Cite web |last=Beltrán |first=Jesús F. |date=February 10, 2026 |title=Gabriela Cuevas anuncia qué selecciones se concentrarán en México para el Mundial 2026 |trans-title=Gabriela Cuevas announces which teams will train in Mexico for the 2026 World Cup |url=https://www.infobae.com/mexico/deportes/2026/02/10/gabriela-cuevas-anuncia-que-selecciones-se-concentraran-en-mexico-para-el-mundial-2026/ |access-date=February 13, 2026 |website=infobae |language=es |trans-quote=El Tri will hold its training camp at the Mexican Football Federation's High Performance Center, located in the Tlalpan borough.}}</ref>''' | <small>ڪيمينو ريئل پاچوڪا، پاچوڪا، هائيڊلگو، [[ميڪسيڪو]]</small> | <small>سين اگسٽن ٽيليڪسياڪا، هائيڊلگو، ميڪسيڪو</small> |- |'''[[ڏکڻ ڪوريا]]''' | <small>دي ويسٽن گواڊالاجارا، [[گواڊلهارا|گواڊالهارا]]، [[ميڪسيڪو]]</small> | چيواس ورڊ ويل، [[زاپوپان]]، جليسڪو |- |'''[[اسپين]]'''<ref name="CFTP">{{Cite web |last=MacCoon |first=Patrick |date=January 13, 2026 |title=Spain reportedly chooses Chattanooga as headquarters for first two rounds of 2026 FIFA World Cup |url=https://www.timesfreepress.com/news/2026/jan/13/spain-reportedly-chooses-chattanooga-as/ |access-date=January 19, 2026 |website=Chattanooga Times Free Press }}</ref> | <small>دي ريڊ هائوس هوٽل، چٽانوگا، [[ٽينيسي]]</small> | <small>بيلر اسڪول، چٽانوگا، ٽينيسي، آمريڪا</small> |- |'''[[سويڊن]]''' | <small>دي ويسٽن ڊلاس اسٽون بريئر گولف ريسارٽ ۽ اسپا، فريسڪو، ٽيڪساس</small> | <small>ايف سي ڊلاس اسٽيڊيم، فريسڪو، [[ٽيڪساس]]،</small> [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |[[سوئيزرلينڊ|سوئٽزرلينڊ]]<ref name="SUI">{{Cite web |date=January 15, 2026 |title=The Swiss national team will be staying in this luxury hotel during the World Cup |url=https://www.bluewin.ch/en/sport/football/the-national-team-stays-in-this-luxury-hotel-during-the-world-cup-3051319.html |access-date=January 15, 2026 |website=blue News }}</ref> | <small>فيئرمونٽ گرينڊ ڊيل مار، سين ڊياگو، ڪيليفورنيا</small> | سين ڊياگو يهودي اڪيڊمي، سين ڊياگو، ڪيليفورنيا |- |[[تيونس]]<ref name="MEX" /> | <small>انٽرڪنٽينينٽل پريزيڊنٽ مونٽيرئ ۽ سان پيڊرو گارزا گارسيا، نيوو ليون</small> | ريادوس ٽريننگ سينٽر، سينٽياگو، نيوو ليون، [[ميڪسيڪو]] |- |'''[[ترڪي]]'''<ref name="TUR">{{Cite web |last=Sarigul |first=Emre |date=April 4, 2026 |title=Turkish National Team Confirms 2026 World Cup Camp in Arizona: Logistics and Ticket Fever Take Center Stage |url=https://turkish-football.com/turkish-national-team-confirms-2026-world-cup-camp-in-arizona-logistics-and-ticket-fever-take-center-stage/ |access-date=April 14, 2026 |website=Turkish Football }}</ref> | <small>ڪورٽ يارڊ ميسا، رگلي ويل ويسٽ، [[ايريزونا]]،</small> [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|<small>آمريڪا</small>]] | ايريزونا ايٿليٽڪ گرائونڊز، [[ميسا، ايريزونا|ميسا]]، [[ايريزونا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|'''آمريڪا''']]<ref name="UCI">{{Cite web |last=Tenorio |first=Paul |date=November 19, 2025 |title=USMNT's 2026 slate takes shape: World Cup sendoff in Chicago, March friendlies booked |url=https://www.nytimes.com/athletic/6820796/2025/11/19/usmnt-2026-schedule-world-cup/ |access-date=November 19, 2025 |website=The Athletic }}</ref> | <small>ميريٽ ارون اسپيڪٽرم، ارون</small>، <small>[[ڪيليفورنيا]]</small> | اورينج ڪائونٽي گريٽ پارڪ، ارون، [[ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] |- |[[يوراگوائي|'''يوراگوئي''']]<ref name="URU">{{Cite web |author=Selección Uruguaya |date=January 14, 2026 |title=FIFA confirmó nuestra base operativa en la Copa Mundial: Playa del Carmen |url=https://x.com/Uruguay/status/2011544677359763967/ |access-date=January 14, 2026 |website=X |language=es-URU}}</ref> | <small>ماياڪوبا، پليا ڊيل ڪارمين، ڪوئنٽانا رو، [[ميڪسيڪو]]</small> | <small>ماياڪوبا ٽريننگ سينٽر، پليا ڊيل ڪارمين، ڪوئنٽانا رو</small> |- |'''[[ازبڪستان]]''' <ref name="UZB">{{Cite web |last=Razzakov |first=Shuhrat |date=March 3, 2026 |title=Uzbekistan is preparing for major challenges at the World Cup from Atlanta |url=https://zamin.uz/en/sport/193208-uzbekistan-is-preparing-for-major-challenges-at-the-world-cup-from-atlanta.html |access-date=March 3, 2026 |website=Zamin |language=en-UZB}}</ref> | <small>ميريٽ اٽلانٽا بڪ هيڊ، [[ائٽلانٽا|اٽلانٽا]]، جارجيا</small> | <small>اٽلانٽا يونائيٽيڊ ٽريننگ سينٽر، ماريٽا، جارجيا</small> |- |} === اسڪواڊ === ڏسو: [[2026 فيفا ورلڊ ڪپ اسڪواڊ]] ٽورنامينٽ لاءِ پنهنجي آخري اسڪواڊ جمع ڪرائڻ کان اڳ، ٽيمن ٽورنامينٽ کان هڪ مهينو اڳ 35 کان 55 رانديگرن جي هڪ عارضي اسڪواڊ جو نالو ڏنو. ٽيمن کي 2 جون تائين پنهنجي آخري اسڪواڊ جو نالو ڏيڻ جي ضرورت هئي. جيڪڏهن ڪو رانديگر زخمي يا سخت بيمار ٿي پوي ٿو ته جيئن ٽورنامينٽ ۾ شرڪت کي روڪي سگهجي، ته ان کي ٽيم جي پهرين ميچ کان 24 ڪلاڪ اڳ تائين عارضي اسڪواڊ مان ڪنهن ٻئي رانديگر سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. جڏهن ته، ٽورنامينٽ دوران ڪنهن به وقت زخمي يا بيمار گول ڪيپر کي عارضي اسڪواڊ مان ڪنهن ٻئي گول ڪيپر سان تبديل ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/squad-lists-number-date |title=When are World Cup squads named, and how many players will feature? |publisher=[[FIFA]] |date=May 6, 2026 |access-date=May 7, 2026}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:فيفا ورلڊ ڪپ، 2026ع]] [[زمرو:فيفا ورلڊ ڪپ ٽورنامينٽ|2026]] [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جا مقابلا]] [[زمرو:شيڊول ٿيل ايسوسيئيشن فٽبال مقابلا]] [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جا بين الاقوامي مقابلا]] [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن]] [[زمرو:2026 مردن جي بين الاقوامي ايسوسيئيشن فٽبال ۾|ورلڊ ڪپ]] [[زمرو:2026 آمريڪي مردن جي فٽبال ۾]] [[زمرو:2026 ڪينيڊين فٽبال ۾]] [[زمرو:2025–26 ميڪسيڪو فٽبال ۾]] [[زمرو:ميڪسيڪو–آمريڪا راندين جا لاڳاپا]] [[زمرو:ڪينيڊا جي ميزباني هيٺ مردن جا بين الاقوامي ايسوسيئيشن فٽبال مقابلا|2026]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي ميزباني هيٺ مردن جا بين الاقوامي ايسوسيئيشن فٽبال مقابلا|2026]] [[زمرو:آمريڪا جي ميزباني هيٺ مردن جا بين الاقوامي ايسوسيئيشن فٽبال مقابلا|2026]] [[زمرو:جون 2026ع ۾ اتر آمريڪا ۾ راندين جا مقابلا]] [[زمرو:جولاءِ 2026 اتر آمريڪا ۾ راندين جا مقابلا]] [[زمرو:2026 جي ايران جنگ کان متاثر ٿيندڙ راندين جا واقعا]] [[File:2026 world cup qualification map.svg|thumb|400x400px|<!--Do not remove the World Cup qualification map.-->{{Legend|#0000ff|Team qualified}}{{Legend|#ffcc00|Team eliminated}}{{Legend|#000000|Team withdrew or suspended}}{{Legend|#cccccc|Not a FIFA member}}]] 4sb4babnr7452zb1v5q86ujv7quca0g 0 98402 384093 383429 2026-06-10T19:21:38Z EmausBot 1754 Fixing double redirect from [[ڪوراساؤ]] to [[ڪيوريسو]] 384093 wikitext text/x-wiki #چوريو [[ڪيوريسو]] qc5zgjfchc3naw9mnru0ppine61exz0 0 98450 384052 2026-06-10T12:12:20Z Memon2025 21315 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1342667588|Guadalajara metropolitan area]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 384052 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=گواڊالاجارا ميٽروپوليٽن علائقو<br> Guadalajara metropolitan area|official_name={{native name|es|Zona Metropolitana de Guadalajara}}|settlement_type=[[Metropolitan area]]|image_skyline=[[File:Puerta de Hierro - panoramio.jpg|frameless|265px]]<div style="margin-top: 4px">Skyline of [[Puerta de Hierro, Guadalajara|Puerta de Hierro]] in [[Zapopan]]</div><div style="margin-top:4px;">[[File:MapaZGMMexico.svg|frameless|265px]]</div>|image_alt=|imagesize=|image_caption=Guadalajara metropolitan area in Mexico|image_map={{maplink|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=290|frame-height=240|zoom=8|frame-coord={{coord|20.5600|-103.3400}} | type1=shape|id1=Q1658581|title1=Municipio de Acatlán de Juárez|stroke-color1=#83AE46|stroke-width1=0.5|fill1=#83AE46|fill-opacity1=0.4 | type2=shape|id2=Q12348369|title2=Ciudad de Guadalajara|stroke-color2=#00BCE4|stroke-width2=0.5|fill2=#00BCE4|fill-opacity2=0.4 | type3=shape|id3=Q3142829|title3=Municipio de Ixtlahuacán de los Membrillos|stroke-color3=#83AE46|stroke-width3=0.5|fill3=#83AE46|fill-opacity3=0.4 | type4=shape|id4=Q3175319|title4=Municipio de Juanacatlán|stroke-color4=#83AE46|stroke-width4=0.5|fill4=#83AE46|fill-opacity4=0.4 | type5=shape|id5=Q1962071|title5=Municipio de El Salto|stroke-color5=#00BCE4|stroke-width5=0.5|fill5=#00BCE4|fill-opacity5=0.4 | type6=shape|id6=Q20249211|title6=Municipio de Tlajomulco de Zúñiga|stroke-color6=#00BCE4|stroke-width6=0.5|fill6=#00BCE4|fill-opacity6=0.4 | type7=shape|id7=Q1846761|title7=Municipio de San Pedro Tlaquepaque|stroke-color7=#00BCE4|stroke-width7=0.5|fill7=#00BCE4|fill-opacity7=0.4 | type8=shape|id8=Q2677554|title8=Municipio de Tonalá|stroke-color8=#00BCE4|stroke-width8=0.5|fill8=#00BCE4|fill-opacity8=0.4 | type9=shape|id9=Q2143868|title9=Municipio de Zapopan|stroke-color9=#00BCE4|stroke-width9=0.5|fill9=#00BCE4|fill-opacity9=0.4 | type10=shape|id10=Q3052268|title10=Municipio de Zapotlanejo|stroke-color10=#83AE46|stroke-width10=0.5|fill10=#83AE46|fill-opacity10=0.4 }}|map_alt=Map of Guadalajara Metropolitan Area|map_caption=Interactive map of the Guadalajara metropolitan area {{Col-begin}} {{Col-break}} {{leftlegend|#00BCE4|Central Cities / Municipios Centrales}} {{leftlegend|#83AE46|Outer Municipalities / Municipios Exteriores}} {{Col-end}}|subdivision_type=[[List of sovereign states|Country]]|subdivision_name=[[File:Flag of Mexico.svg|border|23px]] [[Mexico]]|subdivision_type1=[[States of Mexico|State(s)]]|subdivision_name1=[[File:Flag of Jalisco.svg|border|23px]] [[Jalisco]]|subdivision_type2=Largest city|subdivision_name2=[[Guadalajara]]|subdivision_type3=Other cities|subdivision_name3=&nbsp;- [[Zapopan]]<br />&nbsp;- [[Tlaquepaque]]<br />&nbsp;- [[Tonalá, Jalisco|Tonalá]]<br />&nbsp;- [[El Salto, Jalisco|El Salto]]<br />&nbsp;- [[Tlajomulco de Zúñiga]]|established_title=|established_date=|unit_pref=metric|area_total_km2=2,543.13|population_rank=[[Metropolitan_areas_of_Mexico|3rd]]|population_footnotes=<ref name="CONAPOProy">[http://www.conapo.gob.mx/00cifras/5.htm Consejo Nacional de Población, México; Proyecciones de la Población de México 2005-2050] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012092602/http://www.conapo.gob.mx/00cifras/5.htm |date=2007-10-12 }} Retrieved on 2008-10-18.</ref><ref name="CONAPOzm2005">[http://www.conapo.gob.mx/publicaciones/dzm2005/index.htm Consejo Nacional de Población, México; Delimitación de las zonas metropolitanas de México 2005] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090506013007/http://www.conapo.gob.mx/publicaciones/dzm2005/index.htm |date=2009-05-06 }} Retrieved on 2008-10-18.</ref>|population_total=5,268,642|population_as_of=2020|population_density_km2=2,071.71|demographics_type1=[[GDP|GDP (PPP, constant 2015 values)]]|demographics1_footnotes=|demographics1_title1=Year|demographics1_title2=Total|demographics1_title3=Per capita|timezone=[[Central Time Zone|CST]]|utc_offset=−6|timezone1_DST=|utc_offset1_DST=|postal_code_type=|postal_code=|area_code_type=|area_code=|website=<!-- {{URL|example.com}} -->}} <references /> '''گواڊالاجارا ميٽروپوليٽن علائقو''' (رسمي طور تي، {{langx|es|Zona Metropolitana de Guadalajara}}) [[ميڪسيڪو]] جي رياست جليسڪو جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ميٽروپوليٽن علائقو آهي ۽ گريٽر ميڪسيڪو سٽي ۽ مونٽيري کان پوءِ ملڪ جو ٽيون وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي. ان ۾ [[گواڊلهارا|گواڊالاجارا]] جي بنيادي ميونسپلٽي ۽ ڀرپاسي جي ميونسپلٽيز آف [[زاپوپان|زپوپن]], (Tlaquepaque, Tonalá), آهي ( Tlajomulco de Zúñiga), آهي ( El Salto), آهي ( Ixtlahuacán de los Membrillos) ۽ Juanacatlán شامل آھن. <ref name="CONAPOzm2005" /> nwqw2ivdw7ol7k2x6hhwp37pdh7jcbo 384053 384052 2026-06-10T12:32:52Z Memon2025 21315 /* */ 384053 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=گواڊالاجارا ميٽروپوليٽن علائقو<br> Guadalajara metropolitan area|official_name={{native name|es|Zona Metropolitana de Guadalajara}}|settlement_type=[[Metropolitan area]]|image_skyline=[[File:Puerta de Hierro - panoramio.jpg|frameless|265px]]<div style="margin-top: 4px">Skyline of [[Puerta de Hierro, Guadalajara|Puerta de Hierro]] in [[Zapopan]]</div><div style="margin-top:4px;">[[File:MapaZGMMexico.svg|frameless|265px]]</div>|image_alt=|imagesize=|image_caption=Guadalajara metropolitan area in Mexico|image_map={{maplink|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=290|frame-height=240|zoom=8|frame-coord={{coord|20.5600|-103.3400}} | type1=shape|id1=Q1658581|title1=Municipio de Acatlán de Juárez|stroke-color1=#83AE46|stroke-width1=0.5|fill1=#83AE46|fill-opacity1=0.4 | type2=shape|id2=Q12348369|title2=Ciudad de Guadalajara|stroke-color2=#00BCE4|stroke-width2=0.5|fill2=#00BCE4|fill-opacity2=0.4 | type3=shape|id3=Q3142829|title3=Municipio de Ixtlahuacán de los Membrillos|stroke-color3=#83AE46|stroke-width3=0.5|fill3=#83AE46|fill-opacity3=0.4 | type4=shape|id4=Q3175319|title4=Municipio de Juanacatlán|stroke-color4=#83AE46|stroke-width4=0.5|fill4=#83AE46|fill-opacity4=0.4 | type5=shape|id5=Q1962071|title5=Municipio de El Salto|stroke-color5=#00BCE4|stroke-width5=0.5|fill5=#00BCE4|fill-opacity5=0.4 | type6=shape|id6=Q20249211|title6=Municipio de Tlajomulco de Zúñiga|stroke-color6=#00BCE4|stroke-width6=0.5|fill6=#00BCE4|fill-opacity6=0.4 | type7=shape|id7=Q1846761|title7=Municipio de San Pedro Tlaquepaque|stroke-color7=#00BCE4|stroke-width7=0.5|fill7=#00BCE4|fill-opacity7=0.4 | type8=shape|id8=Q2677554|title8=Municipio de Tonalá|stroke-color8=#00BCE4|stroke-width8=0.5|fill8=#00BCE4|fill-opacity8=0.4 | type9=shape|id9=Q2143868|title9=Municipio de Zapopan|stroke-color9=#00BCE4|stroke-width9=0.5|fill9=#00BCE4|fill-opacity9=0.4 | type10=shape|id10=Q3052268|title10=Municipio de Zapotlanejo|stroke-color10=#83AE46|stroke-width10=0.5|fill10=#83AE46|fill-opacity10=0.4 }}|map_alt=Map of Guadalajara Metropolitan Area|map_caption=Interactive map of the Guadalajara metropolitan area {{Col-begin}} {{Col-break}} {{leftlegend|#00BCE4|Central Cities / Municipios Centrales}} {{leftlegend|#83AE46|Outer Municipalities / Municipios Exteriores}} {{Col-end}}|subdivision_type=[[List of sovereign states|Country]]|subdivision_name=[[File:Flag of Mexico.svg|border|23px]] [[Mexico]]|subdivision_type1=[[States of Mexico|State(s)]]|subdivision_name1=[[File:Flag of Jalisco.svg|border|23px]] [[Jalisco]]|subdivision_type2=Largest city|subdivision_name2=[[Guadalajara]]|subdivision_type3=Other cities|subdivision_name3=&nbsp;- [[Zapopan]]<br />&nbsp;- [[Tlaquepaque]]<br />&nbsp;- [[Tonalá, Jalisco|Tonalá]]<br />&nbsp;- [[El Salto, Jalisco|El Salto]]<br />&nbsp;- [[Tlajomulco de Zúñiga]]|established_title=|established_date=|unit_pref=metric|area_total_km2=2,543.13|population_rank=[[Metropolitan_areas_of_Mexico|3rd]]|population_footnotes=<ref name="CONAPOProy">[http://www.conapo.gob.mx/00cifras/5.htm Consejo Nacional de Población, México; Proyecciones de la Población de México 2005-2050] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012092602/http://www.conapo.gob.mx/00cifras/5.htm |date=2007-10-12 }} Retrieved on 2008-10-18.</ref><ref name="CONAPOzm2005">[http://www.conapo.gob.mx/publicaciones/dzm2005/index.htm Consejo Nacional de Población, México; Delimitación de las zonas metropolitanas de México 2005] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090506013007/http://www.conapo.gob.mx/publicaciones/dzm2005/index.htm |date=2009-05-06 }} Retrieved on 2008-10-18.</ref>|population_total=5,268,642|population_as_of=2020|population_density_km2=2,071.71|demographics_type1=[[GDP|GDP (PPP, constant 2015 values)]]|demographics1_footnotes=|demographics1_title1=Year|demographics1_title2=Total|demographics1_title3=Per capita|timezone=[[Central Time Zone|CST]]|utc_offset=−6|timezone1_DST=|utc_offset1_DST=|postal_code_type=|postal_code=|area_code_type=|area_code=|website=<!-- {{URL|example.com}} -->}} <references /> '''گواڊالاجارا ميٽروپوليٽن علائقو''' (Guadalajara Metropolitan Area) رسمي طور تي<small>، {{langx|es|Zona Metropolitana de Guadalajara}}</small>) [[ميڪسيڪو]] جي رياست جليسڪو جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ميٽروپوليٽن علائقو آهي ۽ گريٽر ميڪسيڪو سٽي ۽ مونٽيري کان پوءِ ملڪ جو ٽيون وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي. ان ۾ [[گواڊلهارا|گواڊالاجارا]] جي بنيادي ميونسپلٽي ۽ ڀرپاسي جي [[زاپوپان|زپوپن]] (<small>Zapopan</small>)، لاقيپاڪ (<small>Tlaquepaque</small>)، ٽونالا (<small>Tonalá</small>)، لجوملڪو ڊي زونيگا (<small>Tlajomulco</small> <small>de</small> <small>Zúñiga</small>)، ايل سالٽو (<small>El</small> <small>Salto</small>)، استالاهاڪن ڊي لاس ميمبريلوس (<small>Ixtlahuacán</small> <small>de</small> <small>los</small> <small>Membrillos</small>) ۽ جواناڪاٽلان (<small>Juanacatlán</small>) ميونسپلٽي شامل آھن. <ref name="CONAPOzm2005" /> evnrik07sidf8qyt80n8e5bw05dr6cu 384054 384053 2026-06-10T12:49:10Z Memon2025 21315 /* */ 384054 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name= گواڊلهارا ميٽروپوليٽن علائقو<br> Guadalajara metropolitan area|official_name={{native name|es|Zona Metropolitana de Guadalajara}}|settlement_type=[[Metropolitan area]]|image_skyline=[[File:Puerta de Hierro - panoramio.jpg|frameless|265px]]<div style="margin-top: 4px">Skyline of [[Puerta de Hierro, Guadalajara|Puerta de Hierro]] in [[Zapopan]]</div><div style="margin-top:4px;">[[File:MapaZGMMexico.svg|frameless|265px]]</div>|image_alt=|imagesize=|image_caption=Guadalajara metropolitan area in Mexico|image_map={{maplink|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=290|frame-height=240|zoom=8|frame-coord={{coord|20.5600|-103.3400}} | type1=shape|id1=Q1658581|title1=Municipio de Acatlán de Juárez|stroke-color1=#83AE46|stroke-width1=0.5|fill1=#83AE46|fill-opacity1=0.4 | type2=shape|id2=Q12348369|title2=Ciudad de Guadalajara|stroke-color2=#00BCE4|stroke-width2=0.5|fill2=#00BCE4|fill-opacity2=0.4 | type3=shape|id3=Q3142829|title3=Municipio de Ixtlahuacán de los Membrillos|stroke-color3=#83AE46|stroke-width3=0.5|fill3=#83AE46|fill-opacity3=0.4 | type4=shape|id4=Q3175319|title4=Municipio de Juanacatlán|stroke-color4=#83AE46|stroke-width4=0.5|fill4=#83AE46|fill-opacity4=0.4 | type5=shape|id5=Q1962071|title5=Municipio de El Salto|stroke-color5=#00BCE4|stroke-width5=0.5|fill5=#00BCE4|fill-opacity5=0.4 | type6=shape|id6=Q20249211|title6=Municipio de Tlajomulco de Zúñiga|stroke-color6=#00BCE4|stroke-width6=0.5|fill6=#00BCE4|fill-opacity6=0.4 | type7=shape|id7=Q1846761|title7=Municipio de San Pedro Tlaquepaque|stroke-color7=#00BCE4|stroke-width7=0.5|fill7=#00BCE4|fill-opacity7=0.4 | type8=shape|id8=Q2677554|title8=Municipio de Tonalá|stroke-color8=#00BCE4|stroke-width8=0.5|fill8=#00BCE4|fill-opacity8=0.4 | type9=shape|id9=Q2143868|title9=Municipio de Zapopan|stroke-color9=#00BCE4|stroke-width9=0.5|fill9=#00BCE4|fill-opacity9=0.4 | type10=shape|id10=Q3052268|title10=Municipio de Zapotlanejo|stroke-color10=#83AE46|stroke-width10=0.5|fill10=#83AE46|fill-opacity10=0.4 }}|map_alt=Map of Guadalajara Metropolitan Area|map_caption=Interactive map of the Guadalajara metropolitan area {{Col-begin}} {{Col-break}} {{leftlegend|#00BCE4|Central Cities / Municipios Centrales}} {{leftlegend|#83AE46|Outer Municipalities / Municipios Exteriores}} {{Col-end}}|subdivision_type=[[List of sovereign states|Country]]|subdivision_name=[[File:Flag of Mexico.svg|border|23px]] [[Mexico]]|subdivision_type1=[[States of Mexico|State(s)]]|subdivision_name1=[[File:Flag of Jalisco.svg|border|23px]] [[Jalisco]]|subdivision_type2=Largest city|subdivision_name2=[[Guadalajara]]|subdivision_type3=Other cities|subdivision_name3=&nbsp;- [[Zapopan]]<br />&nbsp;- [[Tlaquepaque]]<br />&nbsp;- [[Tonalá, Jalisco|Tonalá]]<br />&nbsp;- [[El Salto, Jalisco|El Salto]]<br />&nbsp;- [[Tlajomulco de Zúñiga]]|established_title=|established_date=|unit_pref=metric|area_total_km2=2,543.13|population_rank=[[Metropolitan_areas_of_Mexico|3rd]]|population_footnotes=<ref name="CONAPOProy">[http://www.conapo.gob.mx/00cifras/5.htm Consejo Nacional de Población, México; Proyecciones de la Población de México 2005-2050] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012092602/http://www.conapo.gob.mx/00cifras/5.htm |date=2007-10-12 }} Retrieved on 2008-10-18.</ref><ref name="CONAPOzm2005">[http://www.conapo.gob.mx/publicaciones/dzm2005/index.htm Consejo Nacional de Población, México; Delimitación de las zonas metropolitanas de México 2005] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090506013007/http://www.conapo.gob.mx/publicaciones/dzm2005/index.htm |date=2009-05-06 }} Retrieved on 2008-10-18.</ref>|population_total=5,268,642|population_as_of=2020|population_density_km2=2,071.71|demographics_type1=[[GDP|GDP (PPP, constant 2015 values)]]|demographics1_footnotes=|demographics1_title1=Year|demographics1_title2=Total|demographics1_title3=Per capita|timezone=[[Central Time Zone|CST]]|utc_offset=−6|timezone1_DST=|utc_offset1_DST=|postal_code_type=|postal_code=|area_code_type=|area_code=|website=<!-- {{URL|example.com}} -->}} '''گواڊلهارا ميٽروپوليٽن علائقو''' (Guadalajara Metropolitan Area) رسمي طور تي<small>، {{langx|es|Zona Metropolitana de Guadalajara}}</small>) [[ميڪسيڪو]] جي رياست جليسڪو جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ميٽروپوليٽن علائقو آهي ۽ گريٽر ميڪسيڪو سٽي ۽ مونٽيري کان پوءِ ملڪ جو ٽيون وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي. ان ۾ [[گواڊلهارا]] جي بنيادي ميونسپلٽي ۽ ڀرپاسي جي [[زاپوپان]] (<small>Zapopan</small>)، لاقيپاڪ (<small>Tlaquepaque</small>)، ٽونالا (<small>Tonalá</small>)، لجوملڪو ڊي زونيگا (<small>Tlajomulco</small> <small>de</small> <small>Zúñiga</small>)، ايل سالٽو (<small>El</small> <small>Salto</small>)، استالاهاڪن ڊي لاس ميمبريلوس (<small>Ixtlahuacán</small> <small>de</small> <small>los</small> <small>Membrillos</small>) ۽ جواناڪاٽلان (<small>Juanacatlán</small>) ميونسپلٽي شامل آھن.<ref name="CONAPOzm2005" /> ==آبادي== ==پڻ ڏسو== * ميڪسيڪو جا ميٽروپوليٽن علائقا ==حوالا== {{حوالا}} 6splmkbc246ecwlywlovn0t5ql7e9jt 384055 384054 2026-06-10T13:13:55Z Memon2025 21315 /* */ 384055 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name= گواڊلهارا ميٽروپوليٽن علائقو<br> Guadalajara metropolitan area|official_name={{native name|es|Zona Metropolitana de Guadalajara}}|settlement_type=ميٽروپوليٽن علائقو|image_skyline=[[File:Puerta de Hierro - panoramio.jpg|frameless|265px]]<div style="margin-top: 4px">زپوپان ۾ پورتا ڊي هيرو جو فضائي نظارو</div><div style="margin-top:4px;">[[File:MapaZGMMexico.svg|frameless|265px]]</div>|image_alt=|imagesize=|image_caption=[[ميڪسيڪو]] ۾ گواڊلهارا ميٽروپوليٽن علائقو|image_map={{maplink|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=290|frame-height=240|zoom=8|frame-coord={{coord|20.5600|-103.3400}} | type1=shape|id1=Q1658581|title1=Municipio de Acatlán de Juárez|stroke-color1=#83AE46|stroke-width1=0.5|fill1=#83AE46|fill-opacity1=0.4 | type2=shape|id2=Q12348369|title2=Ciudad de Guadalajara|stroke-color2=#00BCE4|stroke-width2=0.5|fill2=#00BCE4|fill-opacity2=0.4 | type3=shape|id3=Q3142829|title3=Municipio de Ixtlahuacán de los Membrillos|stroke-color3=#83AE46|stroke-width3=0.5|fill3=#83AE46|fill-opacity3=0.4 | type4=shape|id4=Q3175319|title4=Municipio de Juanacatlán|stroke-color4=#83AE46|stroke-width4=0.5|fill4=#83AE46|fill-opacity4=0.4 | type5=shape|id5=Q1962071|title5=Municipio de El Salto|stroke-color5=#00BCE4|stroke-width5=0.5|fill5=#00BCE4|fill-opacity5=0.4 | type6=shape|id6=Q20249211|title6=Municipio de Tlajomulco de Zúñiga|stroke-color6=#00BCE4|stroke-width6=0.5|fill6=#00BCE4|fill-opacity6=0.4 | type7=shape|id7=Q1846761|title7=Municipio de San Pedro Tlaquepaque|stroke-color7=#00BCE4|stroke-width7=0.5|fill7=#00BCE4|fill-opacity7=0.4 | type8=shape|id8=Q2677554|title8=Municipio de Tonalá|stroke-color8=#00BCE4|stroke-width8=0.5|fill8=#00BCE4|fill-opacity8=0.4 | type9=shape|id9=Q2143868|title9=Municipio de Zapopan|stroke-color9=#00BCE4|stroke-width9=0.5|fill9=#00BCE4|fill-opacity9=0.4 | type10=shape|id10=Q3052268|title10=Municipio de Zapotlanejo|stroke-color10=#83AE46|stroke-width10=0.5|fill10=#83AE46|fill-opacity10=0.4 }}|map_alt=Map of Guadalajara Metropolitan Area|map_caption=گواڊلهارا ميٽروپوليٽن علائقي جو انٽرڪٽيو نقشو {{Col-begin}} {{Col-break}} {{rightlegend|#00BCE4|مرڪزي شهر}} {{rightlegend|#83AE46|ٻاهرين ميونسپليون}} {{Col-end}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name=[[File:Flag of Mexico.svg|border|23px]] [[ميڪسيڪو]]|subdivision_type1=رياست|subdivision_name1=[[File:Flag of Jalisco.svg|border|23px]] جاليسو|subdivision_type2=سڀ کان وڏو شهر|subdivision_name2=[[گواڊلهارا]]|subdivision_type3=ٻيا شهر|subdivision_name3=<br>[[زاپوپان]]<br>ٽائيپڪ<br>ٽونالا<br>ايل سالٽو<br>لجوملڪو ڊي زونيگا|established_title=|established_date=|unit_pref=metric|area_total_km2=2,543.13|population_rank=ٽيون|population_footnotes=<ref name="CONAPOProy">[http://www.conapo.gob.mx/00cifras/5.htm Consejo Nacional de Población, México; Proyecciones de la Población de México 2005-2050] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012092602/http://www.conapo.gob.mx/00cifras/5.htm |date=2007-10-12 }} Retrieved on 2008-10-18.</ref><ref name="CONAPOzm2005">[http://www.conapo.gob.mx/publicaciones/dzm2005/index.htm Consejo Nacional de Población, México; Delimitación de las zonas metropolitanas de México 2005] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090506013007/http://www.conapo.gob.mx/publicaciones/dzm2005/index.htm |date=2009-05-06 }} Retrieved on 2008-10-18.</ref>|population_total=52,68,642|population_as_of=2020|population_density_km2=2,071.71|demographics_type1=جي ڊي پي (پي پي پي، مسلسل 2015 قدر)|demographics1_footnotes=|demographics1_title1=سال|demographics1_title2=ڪُل|demographics1_title3=في ماڻهو|timezone=[[Central Time Zone|CST]]|utc_offset=−6|timezone1_DST=|utc_offset1_DST=|postal_code_type=|postal_code=|area_code_type=|area_code=|website=<!-- {{URL|example.com}} -->}} '''گواڊلهارا ميٽروپوليٽن علائقو''' (Guadalajara Metropolitan Area) رسمي طور تي<small>، {{langx|es|Zona Metropolitana de Guadalajara}}</small>) [[ميڪسيڪو]] جي رياست جليسڪو جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ميٽروپوليٽن علائقو آهي ۽ گريٽر ميڪسيڪو سٽي ۽ مونٽيري کان پوءِ ملڪ جو ٽيون وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي. ان ۾ [[گواڊلهارا]] جي بنيادي ميونسپلٽي ۽ ڀرپاسي جي [[زاپوپان]] (<small>Zapopan</small>)، لاقيپاڪ (<small>Tlaquepaque</small>)، ٽونالا (<small>Tonalá</small>)، لجوملڪو ڊي زونيگا (<small>Tlajomulco</small> <small>de</small> <small>Zúñiga</small>)، ايل سالٽو (<small>El</small> <small>Salto</small>)، استالاهاڪن ڊي لاس ميمبريلوس (<small>Ixtlahuacán</small> <small>de</small> <small>los</small> <small>Membrillos</small>) ۽ جواناڪاٽلان (<small>Juanacatlán</small>) ميونسپلٽي شامل آھن.<ref name="CONAPOzm2005" /> ==آبادي== ==پڻ ڏسو== * ميڪسيڪو جا ميٽروپوليٽن علائقا ==حوالا== {{حوالا}} 3ztguzuxzhqern2vxu8dojbgwqtwgom 384056 384055 2026-06-10T13:15:03Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[گواڊالاجارا ميٽروپوليٽن علائقو]] کي [[گواڊلهارا ميٽروپوليٽن علائقو]] ڏانھن چوريو 384055 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name= گواڊلهارا ميٽروپوليٽن علائقو<br> Guadalajara metropolitan area|official_name={{native name|es|Zona Metropolitana de Guadalajara}}|settlement_type=ميٽروپوليٽن علائقو|image_skyline=[[File:Puerta de Hierro - panoramio.jpg|frameless|265px]]<div style="margin-top: 4px">زپوپان ۾ پورتا ڊي هيرو جو فضائي نظارو</div><div style="margin-top:4px;">[[File:MapaZGMMexico.svg|frameless|265px]]</div>|image_alt=|imagesize=|image_caption=[[ميڪسيڪو]] ۾ گواڊلهارا ميٽروپوليٽن علائقو|image_map={{maplink|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=290|frame-height=240|zoom=8|frame-coord={{coord|20.5600|-103.3400}} | type1=shape|id1=Q1658581|title1=Municipio de Acatlán de Juárez|stroke-color1=#83AE46|stroke-width1=0.5|fill1=#83AE46|fill-opacity1=0.4 | type2=shape|id2=Q12348369|title2=Ciudad de Guadalajara|stroke-color2=#00BCE4|stroke-width2=0.5|fill2=#00BCE4|fill-opacity2=0.4 | type3=shape|id3=Q3142829|title3=Municipio de Ixtlahuacán de los Membrillos|stroke-color3=#83AE46|stroke-width3=0.5|fill3=#83AE46|fill-opacity3=0.4 | type4=shape|id4=Q3175319|title4=Municipio de Juanacatlán|stroke-color4=#83AE46|stroke-width4=0.5|fill4=#83AE46|fill-opacity4=0.4 | type5=shape|id5=Q1962071|title5=Municipio de El Salto|stroke-color5=#00BCE4|stroke-width5=0.5|fill5=#00BCE4|fill-opacity5=0.4 | type6=shape|id6=Q20249211|title6=Municipio de Tlajomulco de Zúñiga|stroke-color6=#00BCE4|stroke-width6=0.5|fill6=#00BCE4|fill-opacity6=0.4 | type7=shape|id7=Q1846761|title7=Municipio de San Pedro Tlaquepaque|stroke-color7=#00BCE4|stroke-width7=0.5|fill7=#00BCE4|fill-opacity7=0.4 | type8=shape|id8=Q2677554|title8=Municipio de Tonalá|stroke-color8=#00BCE4|stroke-width8=0.5|fill8=#00BCE4|fill-opacity8=0.4 | type9=shape|id9=Q2143868|title9=Municipio de Zapopan|stroke-color9=#00BCE4|stroke-width9=0.5|fill9=#00BCE4|fill-opacity9=0.4 | type10=shape|id10=Q3052268|title10=Municipio de Zapotlanejo|stroke-color10=#83AE46|stroke-width10=0.5|fill10=#83AE46|fill-opacity10=0.4 }}|map_alt=Map of Guadalajara Metropolitan Area|map_caption=گواڊلهارا ميٽروپوليٽن علائقي جو انٽرڪٽيو نقشو {{Col-begin}} {{Col-break}} {{rightlegend|#00BCE4|مرڪزي شهر}} {{rightlegend|#83AE46|ٻاهرين ميونسپليون}} {{Col-end}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name=[[File:Flag of Mexico.svg|border|23px]] [[ميڪسيڪو]]|subdivision_type1=رياست|subdivision_name1=[[File:Flag of Jalisco.svg|border|23px]] جاليسو|subdivision_type2=سڀ کان وڏو شهر|subdivision_name2=[[گواڊلهارا]]|subdivision_type3=ٻيا شهر|subdivision_name3=<br>[[زاپوپان]]<br>ٽائيپڪ<br>ٽونالا<br>ايل سالٽو<br>لجوملڪو ڊي زونيگا|established_title=|established_date=|unit_pref=metric|area_total_km2=2,543.13|population_rank=ٽيون|population_footnotes=<ref name="CONAPOProy">[http://www.conapo.gob.mx/00cifras/5.htm Consejo Nacional de Población, México; Proyecciones de la Población de México 2005-2050] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012092602/http://www.conapo.gob.mx/00cifras/5.htm |date=2007-10-12 }} Retrieved on 2008-10-18.</ref><ref name="CONAPOzm2005">[http://www.conapo.gob.mx/publicaciones/dzm2005/index.htm Consejo Nacional de Población, México; Delimitación de las zonas metropolitanas de México 2005] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090506013007/http://www.conapo.gob.mx/publicaciones/dzm2005/index.htm |date=2009-05-06 }} Retrieved on 2008-10-18.</ref>|population_total=52,68,642|population_as_of=2020|population_density_km2=2,071.71|demographics_type1=جي ڊي پي (پي پي پي، مسلسل 2015 قدر)|demographics1_footnotes=|demographics1_title1=سال|demographics1_title2=ڪُل|demographics1_title3=في ماڻهو|timezone=[[Central Time Zone|CST]]|utc_offset=−6|timezone1_DST=|utc_offset1_DST=|postal_code_type=|postal_code=|area_code_type=|area_code=|website=<!-- {{URL|example.com}} -->}} '''گواڊلهارا ميٽروپوليٽن علائقو''' (Guadalajara Metropolitan Area) رسمي طور تي<small>، {{langx|es|Zona Metropolitana de Guadalajara}}</small>) [[ميڪسيڪو]] جي رياست جليسڪو جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ميٽروپوليٽن علائقو آهي ۽ گريٽر ميڪسيڪو سٽي ۽ مونٽيري کان پوءِ ملڪ جو ٽيون وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي. ان ۾ [[گواڊلهارا]] جي بنيادي ميونسپلٽي ۽ ڀرپاسي جي [[زاپوپان]] (<small>Zapopan</small>)، لاقيپاڪ (<small>Tlaquepaque</small>)، ٽونالا (<small>Tonalá</small>)، لجوملڪو ڊي زونيگا (<small>Tlajomulco</small> <small>de</small> <small>Zúñiga</small>)، ايل سالٽو (<small>El</small> <small>Salto</small>)، استالاهاڪن ڊي لاس ميمبريلوس (<small>Ixtlahuacán</small> <small>de</small> <small>los</small> <small>Membrillos</small>) ۽ جواناڪاٽلان (<small>Juanacatlán</small>) ميونسپلٽي شامل آھن.<ref name="CONAPOzm2005" /> ==آبادي== ==پڻ ڏسو== * ميڪسيڪو جا ميٽروپوليٽن علائقا ==حوالا== {{حوالا}} 3ztguzuxzhqern2vxu8dojbgwqtwgom 384058 384056 2026-06-10T13:20:06Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 384058 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name= گواڊلهارا ميٽروپوليٽن علائقو<br> Guadalajara metropolitan area|official_name={{native name|es|Zona Metropolitana de Guadalajara}}|settlement_type=ميٽروپوليٽن علائقو|image_skyline=[[File:Puerta de Hierro - panoramio.jpg|frameless|265px]]<div style="margin-top: 4px">زپوپان ۾ پورتا ڊي هيرو جو فضائي نظارو</div><div style="margin-top:4px;">[[File:MapaZGMMexico.svg|frameless|265px]]</div>|image_alt=|imagesize=|image_caption=[[ميڪسيڪو]] ۾ گواڊلهارا ميٽروپوليٽن علائقو|image_map={{maplink|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=290|frame-height=240|zoom=8|frame-coord={{coord|20.5600|-103.3400}} | type1=shape|id1=Q1658581|title1=Municipio de Acatlán de Juárez|stroke-color1=#83AE46|stroke-width1=0.5|fill1=#83AE46|fill-opacity1=0.4 | type2=shape|id2=Q12348369|title2=Ciudad de Guadalajara|stroke-color2=#00BCE4|stroke-width2=0.5|fill2=#00BCE4|fill-opacity2=0.4 | type3=shape|id3=Q3142829|title3=Municipio de Ixtlahuacán de los Membrillos|stroke-color3=#83AE46|stroke-width3=0.5|fill3=#83AE46|fill-opacity3=0.4 | type4=shape|id4=Q3175319|title4=Municipio de Juanacatlán|stroke-color4=#83AE46|stroke-width4=0.5|fill4=#83AE46|fill-opacity4=0.4 | type5=shape|id5=Q1962071|title5=Municipio de El Salto|stroke-color5=#00BCE4|stroke-width5=0.5|fill5=#00BCE4|fill-opacity5=0.4 | type6=shape|id6=Q20249211|title6=Municipio de Tlajomulco de Zúñiga|stroke-color6=#00BCE4|stroke-width6=0.5|fill6=#00BCE4|fill-opacity6=0.4 | type7=shape|id7=Q1846761|title7=Municipio de San Pedro Tlaquepaque|stroke-color7=#00BCE4|stroke-width7=0.5|fill7=#00BCE4|fill-opacity7=0.4 | type8=shape|id8=Q2677554|title8=Municipio de Tonalá|stroke-color8=#00BCE4|stroke-width8=0.5|fill8=#00BCE4|fill-opacity8=0.4 | type9=shape|id9=Q2143868|title9=Municipio de Zapopan|stroke-color9=#00BCE4|stroke-width9=0.5|fill9=#00BCE4|fill-opacity9=0.4 | type10=shape|id10=Q3052268|title10=Municipio de Zapotlanejo|stroke-color10=#83AE46|stroke-width10=0.5|fill10=#83AE46|fill-opacity10=0.4 }}|map_alt=Map of Guadalajara Metropolitan Area|map_caption=گواڊلهارا ميٽروپوليٽن علائقي جو انٽرڪٽيو نقشو {{Col-begin}} {{Col-break}} {{rightlegend|#00BCE4|مرڪزي شهر}} {{rightlegend|#83AE46|ٻاهرين ميونسپليون}} {{Col-end}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name=[[File:Flag of Mexico.svg|border|23px]] [[ميڪسيڪو]]|subdivision_type1=رياست|subdivision_name1=[[File:Flag of Jalisco.svg|border|23px]] جاليسو|subdivision_type2=سڀ کان وڏو شهر|subdivision_name2=[[گواڊلهارا]]|subdivision_type3=ٻيا شهر|subdivision_name3=<br>[[زاپوپان]]<br>ٽائيپڪ<br>ٽونالا<br>ايل سالٽو<br>لجوملڪو ڊي زونيگا|established_title=|established_date=|unit_pref=metric|area_total_km2=2,543.13|population_rank=ٽيون|population_footnotes=<ref name="CONAPOProy">[http://www.conapo.gob.mx/00cifras/5.htm Consejo Nacional de Población, México; Proyecciones de la Población de México 2005-2050] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012092602/http://www.conapo.gob.mx/00cifras/5.htm |date=2007-10-12 }} Retrieved on 2008-10-18.</ref><ref name="CONAPOzm2005">[http://www.conapo.gob.mx/publicaciones/dzm2005/index.htm Consejo Nacional de Población, México; Delimitación de las zonas metropolitanas de México 2005] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090506013007/http://www.conapo.gob.mx/publicaciones/dzm2005/index.htm |date=2009-05-06 }} Retrieved on 2008-10-18.</ref>|population_total=52,68,642|population_as_of=2020|population_density_km2=2,071.71|demographics_type1=جي ڊي پي (پي پي پي، مسلسل 2015 قدر)|demographics1_footnotes=|demographics1_title1=سال|demographics1_title2=ڪُل|demographics1_title3=في ماڻهو|timezone=[[Central Time Zone|CST]]|utc_offset=−6|timezone1_DST=|utc_offset1_DST=|postal_code_type=|postal_code=|area_code_type=|area_code=|website=<!-- {{URL|example.com}} -->}} '''گواڊلهارا ميٽروپوليٽن علائقو''' (Guadalajara Metropolitan Area) رسمي طور تي<small>، {{langx|es|Zona Metropolitana de Guadalajara}}</small>) [[ميڪسيڪو]] جي رياست جليسڪو جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ميٽروپوليٽن علائقو آهي ۽ گريٽر ميڪسيڪو سٽي ۽ مونٽيري کان پوءِ ملڪ جو ٽيون وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي. ان ۾ [[گواڊلهارا]] جي بنيادي ميونسپلٽي ۽ ڀرپاسي جي [[زاپوپان]] (<small>Zapopan</small>)، لاقيپاڪ (<small>Tlaquepaque</small>)، ٽونالا (<small>Tonalá</small>)، لجوملڪو ڊي زونيگا (<small>Tlajomulco</small> <small>de</small> <small>Zúñiga</small>)، ايل سالٽو (<small>El</small> <small>Salto</small>)، استالاهاڪن ڊي لاس ميمبريلوس (<small>Ixtlahuacán</small> <small>de</small> <small>los</small> <small>Membrillos</small>) ۽ جواناڪاٽلان (<small>Juanacatlán</small>) ميونسپلٽي شامل آھن.<ref name="CONAPOzm2005" /> ==آبادي== ==پڻ ڏسو== * ميڪسيڪو جا ميٽروپوليٽن علائقا ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جليسڪو جي جاگرافي]] [[زمرو:گواڊالاجارا ميٽروپوليٽن علائقو| ]] [[زمرو:ميڪسيڪو جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:جليسڪو جي جاگرافي]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي جاگرافي]] 8n38o708qgvv84kjswfp8pn0dshp4q0 384059 384058 2026-06-10T13:21:25Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 384059 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name= گواڊلهارا ميٽروپوليٽن علائقو<br> Guadalajara metropolitan area|official_name={{native name|es|Zona Metropolitana de Guadalajara}}|settlement_type=ميٽروپوليٽن علائقو|image_skyline=[[File:Puerta de Hierro - panoramio.jpg|frameless|265px]]<div style="margin-top: 4px">زپوپان ۾ پورتا ڊي هيرو جو فضائي نظارو</div><div style="margin-top:4px;">[[File:MapaZGMMexico.svg|frameless|265px]]</div>|image_alt=|imagesize=|image_caption=[[ميڪسيڪو]] ۾ گواڊلهارا ميٽروپوليٽن علائقو|image_map={{maplink|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=290|frame-height=240|zoom=8|frame-coord={{coord|20.5600|-103.3400}} | type1=shape|id1=Q1658581|title1=Municipio de Acatlán de Juárez|stroke-color1=#83AE46|stroke-width1=0.5|fill1=#83AE46|fill-opacity1=0.4 | type2=shape|id2=Q12348369|title2=Ciudad de Guadalajara|stroke-color2=#00BCE4|stroke-width2=0.5|fill2=#00BCE4|fill-opacity2=0.4 | type3=shape|id3=Q3142829|title3=Municipio de Ixtlahuacán de los Membrillos|stroke-color3=#83AE46|stroke-width3=0.5|fill3=#83AE46|fill-opacity3=0.4 | type4=shape|id4=Q3175319|title4=Municipio de Juanacatlán|stroke-color4=#83AE46|stroke-width4=0.5|fill4=#83AE46|fill-opacity4=0.4 | type5=shape|id5=Q1962071|title5=Municipio de El Salto|stroke-color5=#00BCE4|stroke-width5=0.5|fill5=#00BCE4|fill-opacity5=0.4 | type6=shape|id6=Q20249211|title6=Municipio de Tlajomulco de Zúñiga|stroke-color6=#00BCE4|stroke-width6=0.5|fill6=#00BCE4|fill-opacity6=0.4 | type7=shape|id7=Q1846761|title7=Municipio de San Pedro Tlaquepaque|stroke-color7=#00BCE4|stroke-width7=0.5|fill7=#00BCE4|fill-opacity7=0.4 | type8=shape|id8=Q2677554|title8=Municipio de Tonalá|stroke-color8=#00BCE4|stroke-width8=0.5|fill8=#00BCE4|fill-opacity8=0.4 | type9=shape|id9=Q2143868|title9=Municipio de Zapopan|stroke-color9=#00BCE4|stroke-width9=0.5|fill9=#00BCE4|fill-opacity9=0.4 | type10=shape|id10=Q3052268|title10=Municipio de Zapotlanejo|stroke-color10=#83AE46|stroke-width10=0.5|fill10=#83AE46|fill-opacity10=0.4 }}|map_alt=Map of Guadalajara Metropolitan Area|map_caption=گواڊلهارا ميٽروپوليٽن علائقي جو انٽرڪٽيو نقشو {{Col-begin}} {{Col-break}} {{rightlegend|#00BCE4|مرڪزي شهر}} {{rightlegend|#83AE46|ٻاهرين ميونسپليون}} {{Col-end}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name=[[File:Flag of Mexico.svg|border|23px]] [[ميڪسيڪو]]|subdivision_type1=رياست|subdivision_name1=[[File:Flag of Jalisco.svg|border|23px]] جاليسو|subdivision_type2=سڀ کان وڏو شهر|subdivision_name2=[[گواڊلهارا]]|subdivision_type3=ٻيا شهر|subdivision_name3=<br>[[زاپوپان]]<br>ٽائيپڪ<br>ٽونالا<br>ايل سالٽو<br>لجوملڪو ڊي زونيگا|established_title=|established_date=|unit_pref=metric|area_total_km2=2,543.13|population_rank=ٽيون|population_footnotes=<ref name="CONAPOProy">[http://www.conapo.gob.mx/00cifras/5.htm Consejo Nacional de Población, México; Proyecciones de la Población de México 2005-2050] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012092602/http://www.conapo.gob.mx/00cifras/5.htm |date=2007-10-12 }} Retrieved on 2008-10-18.</ref><ref name="CONAPOzm2005">[http://www.conapo.gob.mx/publicaciones/dzm2005/index.htm Consejo Nacional de Población, México; Delimitación de las zonas metropolitanas de México 2005] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090506013007/http://www.conapo.gob.mx/publicaciones/dzm2005/index.htm |date=2009-05-06 }} Retrieved on 2008-10-18.</ref>|population_total=52,68,642|population_as_of=2020|population_density_km2=2,071.71|demographics_type1=جي ڊي پي (پي پي پي، مسلسل 2015 قدر)|demographics1_footnotes=|demographics1_title1=سال|demographics1_title2=ڪُل|demographics1_title3=في ماڻهو|timezone=[[Central Time Zone|CST]]|utc_offset=−6|timezone1_DST=|utc_offset1_DST=|postal_code_type=|postal_code=|area_code_type=|area_code=|website=<!-- {{URL|example.com}} -->}} '''گواڊلهارا ميٽروپوليٽن علائقو''' (Guadalajara Metropolitan Area) رسمي طور تي<small>، {{langx|es|Zona Metropolitana de Guadalajara}}</small>) [[ميڪسيڪو]] جي رياست جليسڪو جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ميٽروپوليٽن علائقو آهي ۽ گريٽر ميڪسيڪو سٽي ۽ مونٽيري کان پوءِ ملڪ جو ٽيون وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي. ان ۾ [[گواڊلهارا]] جي بنيادي ميونسپلٽي ۽ ڀرپاسي جي [[زاپوپان]] (<small>Zapopan</small>)، لاقيپاڪ (<small>Tlaquepaque</small>)، ٽونالا (<small>Tonalá</small>)، لجوملڪو ڊي زونيگا (<small>Tlajomulco</small> <small>de</small> <small>Zúñiga</small>)، ايل سالٽو (<small>El</small> <small>Salto</small>)، استالاهاڪن ڊي لاس ميمبريلوس (<small>Ixtlahuacán</small> <small>de</small> <small>los</small> <small>Membrillos</small>) ۽ جواناڪاٽلان (<small>Juanacatlán</small>) ميونسپلٽي شامل آھن.<ref name="CONAPOzm2005" /> ==آبادي== ==پڻ ڏسو== * ميڪسيڪو جا ميٽروپوليٽن علائقا ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گواڊلهارا ميٽروپوليٽن علائقو| ]] [[زمرو:ميڪسيڪو جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:جليسڪو جي جاگرافي]] [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:جليسڪو جي جاگرافي]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي جاگرافي]] hic1zlov6mo1bl0j1g592l174mepnkc 384186 384059 2026-06-11T04:56:21Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 384186 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name= گواڊلهارا ميٽروپوليٽن علائقو<br> Guadalajara metropolitan area|official_name={{native name|es|Zona Metropolitana de Guadalajara}}|settlement_type=ميٽروپوليٽن علائقو|image_skyline=[[File:Puerta de Hierro - panoramio.jpg|frameless|265px]]<div style="margin-top: 4px">زپوپان ۾ پورتا ڊي هيرو جو فضائي نظارو</div><div style="margin-top:4px;">[[File:MapaZGMMexico.svg|frameless|265px]]</div>|image_alt=|imagesize=|image_caption=[[ميڪسيڪو]] ۾ گواڊلهارا ميٽروپوليٽن علائقو|image_map={{maplink|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=290|frame-height=240|zoom=8|frame-coord={{coord|20.5600|-103.3400}} | type1=shape|id1=Q1658581|title1=Municipio de Acatlán de Juárez|stroke-color1=#83AE46|stroke-width1=0.5|fill1=#83AE46|fill-opacity1=0.4 | type2=shape|id2=Q12348369|title2=Ciudad de Guadalajara|stroke-color2=#00BCE4|stroke-width2=0.5|fill2=#00BCE4|fill-opacity2=0.4 | type3=shape|id3=Q3142829|title3=Municipio de Ixtlahuacán de los Membrillos|stroke-color3=#83AE46|stroke-width3=0.5|fill3=#83AE46|fill-opacity3=0.4 | type4=shape|id4=Q3175319|title4=Municipio de Juanacatlán|stroke-color4=#83AE46|stroke-width4=0.5|fill4=#83AE46|fill-opacity4=0.4 | type5=shape|id5=Q1962071|title5=Municipio de El Salto|stroke-color5=#00BCE4|stroke-width5=0.5|fill5=#00BCE4|fill-opacity5=0.4 | type6=shape|id6=Q20249211|title6=Municipio de Tlajomulco de Zúñiga|stroke-color6=#00BCE4|stroke-width6=0.5|fill6=#00BCE4|fill-opacity6=0.4 | type7=shape|id7=Q1846761|title7=Municipio de San Pedro Tlaquepaque|stroke-color7=#00BCE4|stroke-width7=0.5|fill7=#00BCE4|fill-opacity7=0.4 | type8=shape|id8=Q2677554|title8=Municipio de Tonalá|stroke-color8=#00BCE4|stroke-width8=0.5|fill8=#00BCE4|fill-opacity8=0.4 | type9=shape|id9=Q2143868|title9=Municipio de Zapopan|stroke-color9=#00BCE4|stroke-width9=0.5|fill9=#00BCE4|fill-opacity9=0.4 | type10=shape|id10=Q3052268|title10=Municipio de Zapotlanejo|stroke-color10=#83AE46|stroke-width10=0.5|fill10=#83AE46|fill-opacity10=0.4 }}|map_alt=Map of Guadalajara Metropolitan Area|map_caption=گواڊلهارا ميٽروپوليٽن علائقي جو انٽرڪٽيو نقشو {{Col-begin}} {{Col-break}} {{rightlegend|#00BCE4|مرڪزي شهر}} {{rightlegend|#83AE46|ٻاهرين ميونسپليون}} {{Col-end}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name=[[File:Flag of Mexico.svg|border|23px]] [[ميڪسيڪو]]|subdivision_type1=رياست|subdivision_name1=[[File:Flag of Jalisco.svg|border|23px]] جاليسو|subdivision_type2=سڀ کان وڏو شهر|subdivision_name2=[[گواڊلهارا]]|subdivision_type3=ٻيا شهر|subdivision_name3=<br>[[زاپوپان]]<br>ٽائيپڪ<br>ٽونالا<br>ايل سالٽو<br>لجوملڪو ڊي زونيگا|established_title=|established_date=|unit_pref=metric|area_total_km2=2,543.13|population_rank=ٽيون|population_footnotes=<ref name="CONAPOProy">[http://www.conapo.gob.mx/00cifras/5.htm Consejo Nacional de Población, México; Proyecciones de la Población de México 2005-2050] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012092602/http://www.conapo.gob.mx/00cifras/5.htm |date=2007-10-12 }} Retrieved on 2008-10-18.</ref><ref name="CONAPOzm2005">[http://www.conapo.gob.mx/publicaciones/dzm2005/index.htm Consejo Nacional de Población, México; Delimitación de las zonas metropolitanas de México 2005] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090506013007/http://www.conapo.gob.mx/publicaciones/dzm2005/index.htm |date=2009-05-06 }} Retrieved on 2008-10-18.</ref>|population_total=52,68,642|population_as_of=2020|population_density_km2=2,071.71|demographics_type1=جي ڊي پي (پي پي پي، مسلسل 2015 قدر)|demographics1_footnotes=|demographics1_title1=سال|demographics1_title2=ڪُل|demographics1_title3=في ماڻهو|timezone=[[Central Time Zone|CST]]|utc_offset=−6|timezone1_DST=|utc_offset1_DST=|postal_code_type=|postal_code=|area_code_type=|area_code=|website=<!-- {{URL|example.com}} -->}} '''گواڊلهارا ميٽروپوليٽن علائقو''' (Guadalajara Metropolitan Area) رسمي طور تي<small>، {{langx|es|Zona Metropolitana de Guadalajara}}</small>) [[ميڪسيڪو]] جي رياست جليسڪو جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ميٽروپوليٽن علائقو آهي ۽ گريٽر ميڪسيڪو سٽي ۽ مونٽيري کان پوءِ ملڪ جو ٽيون وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي. ان ۾ [[گواڊلهارا]] جي بنيادي ميونسپلٽي ۽ ڀرپاسي جي [[زاپوپان]] (<small>Zapopan</small>)، لاقيپاڪ (<small>Tlaquepaque</small>)، ٽونالا (<small>Tonalá</small>)، لجوملڪو ڊي زونيگا (<small>Tlajomulco</small> <small>de</small> <small>Zúñiga</small>)، ايل سالٽو (<small>El</small> <small>Salto</small>)، استالاهاڪن ڊي لاس ميمبريلوس (<small>Ixtlahuacán</small> <small>de</small> <small>los</small> <small>Membrillos</small>) ۽ جواناڪاٽلان (<small>Juanacatlán</small>) ميونسپلٽي شامل آھن.<ref name="CONAPOzm2005" /> ==آبادي== ==پڻ ڏسو== * ميڪسيڪو جا ميٽروپوليٽن علائقا ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گواڊلهارا ميٽروپوليٽن علائقو| ]] [[زمرو:ميڪسيڪو جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:جاليسڪو رياست]] [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:جليسڪو جي جاگرافي]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي جاگرافي]] rnx0vrelpth0fjfn1igk97xtbsr7dkg 0 98451 384057 2026-06-10T13:15:04Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[گواڊالاجارا ميٽروپوليٽن علائقو]] کي [[گواڊلهارا ميٽروپوليٽن علائقو]] ڏانھن چوريو 384057 wikitext text/x-wiki #چوريو [[گواڊلهارا ميٽروپوليٽن علائقو]] htzzxh4nvyo8ng304fit1dtb9k69x5d 14 98452 384060 2026-06-10T13:22:32Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ميڪسيڪو جي جاگرافي]] [[زمرو:ميڪسيڪو جا ميٽروپوليٽن علائقا]] 384060 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ميڪسيڪو جي جاگرافي]] [[زمرو:ميڪسيڪو جا ميٽروپوليٽن علائقا]] 1p2040igefhxeyhmp4mg22w8c22pbdc 14 98453 384061 2026-06-10T13:23:19Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي جاگرافي]] 384061 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي جاگرافي]] 78xegctmgvdiyuubpip838fxq9d8yc1 384063 384061 2026-06-10T13:25:33Z Memon2025 21315 /* */ 384063 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ميڪسيڪو جي جاگرافي]] [[زمرو:ميڪسيڪو ۾ آباديون جڳهيون]] t7den1fcz5zjrs4mbqhiuxw2szsdlr0 14 98454 384062 2026-06-10T13:23:59Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:جليسڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي جاگرافي]] 384062 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جليسڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي جاگرافي]] 7anv47lo1ch8ybbs39qrg49j1rx9az9 384185 384062 2026-06-11T04:55:15Z Ibne maryam 17680 /* */ 384185 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جاليسڪو رياست]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي جاگرافي]] is33cm6wgfl5dgvu4ewq4vzz2eq970i 0 98455 384133 2026-06-11T02:11:53Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ڪابه وضاحت موجود ناهي}} هي [[سنڌ جي تاريخ]] ۾ مختلف حڪمرانن ۽ فرمانروائن جي فهرست آهي. == سامبوس (326 ق.م) == راجا سامبوس 326 ق.م تائين حڪمران رهيو، جيستائين [[سڪندر اعظم]] سنڌو ماٿري واري علائقي تي پنهنجي حملي دوران کيس شڪست نه ڏني.<ref>{{Cite web |date=2024-11-01 |title=Following Alex... 384133 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڪابه وضاحت موجود ناهي}} هي [[سنڌ جي تاريخ]] ۾ مختلف حڪمرانن ۽ فرمانروائن جي فهرست آهي. == سامبوس (326 ق.م) == راجا سامبوس 326 ق.م تائين حڪمران رهيو، جيستائين [[سڪندر اعظم]] سنڌو ماٿري واري علائقي تي پنهنجي حملي دوران کيس شڪست نه ڏني.<ref>{{Cite web |date=2024-11-01 |title=Following Alexander's Conquest Of Sindh - I |url=https://thefridaytimes.com/01-Nov-2024/alexander-s-conquest-of-sindh-i |access-date=2026-01-16 |website=The Friday Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |title=The Sindh Story: A Great Account on Sindh |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_13-05-56_9415e8449215959d01f22c94a43e6758.pdf|last=Malkani|first=K. R.|author-link=K. R. Malkani|publisher=Sani Hussain Panhwar|year=1997}}</ref> راجا سامبوس [[اروڙ]] ۽ بولان تي حڪومت ڪندو هو، جڏهن ته سندس گاديءَ جو هنڌ ''سنڊومانا'' هو، جيڪو هاڻوڪي [[سيوهڻ]] سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |title=Gazetteer of the Province of Sind |publisher=Government at the "Mercantile" Steam Press |year=1907 |location=India |pages=522}}</ref> هو [[موسيڪانوس]] جو همعصر هو. == [[راءِ خاندان]] (480ع–632ع) == [[راءِ خاندان]] جا ڄاتل حڪمران هي هئا: {| class="wikitable" |- ! نالو ! حڪومت ! نوٽس |- | [[رانا دتيا ستيه]] | 480ع – نامعلوم | |- | [[راءِ خاندان#حڪمران|راءِ ديوجي]] | نامعلوم | |- | [[راءِ خاندان#حڪمران|راءِ ساهيراس ٻيون]] | نامعلوم | |- | [[راءِ خاندان#حڪمران|راءِ سهاسي ٻيون]] | نامعلوم – 632ع | |- |} == [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]] (632ع–712ع) == [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]] جا ڄاتل حڪمران هي هئا:<ref name="Wink">{{cite book|last1=Wink|first1=André|title=Al- Hind: The slave kings and the Islamic conquest. 2|date=1991|publisher=BRILL|isbn=9004095098|pages=152–153|url=https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC|language=en}}</ref> {| class="wikitable" |- ! نالو ! حڪومت ! نوٽس |- | [[چچ]] | {{reign|{{circa|632}}|671}} | |- | [[چندر]] | {{reign|{{circa|671}}|679}} | |- | [[راجا ڏاهر]] | {{reign|{{circa|679}}|712}} | [[اروڙ|الور]] مان حڪومت ڪندو هو |- |} == [[سنڌ (خلافتي صوبو)|ولاية السند]] (اموي خلافت) (712ع–750ع) == 712ع ۾ سنڌ [[اموي خلافت]] جي قبضي ۾ آئي. خلافت پاران مقرر ڪيل اميرن ۽ گورنرن جي فهرست هيٺ ڏجي ٿي: {| width=85% class="wikitable" |- ! نالو ! سال ! نوٽس |- | [[محمد بن قاسم ثقفي]] | 711–715ع | سنڌ جو فاتح. عراق جي گورنر [[حجاج بن يوسف ثقفي]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 345–7, 356; Khalifah ibn Khayyat, pp. 304–7, 310, 318; al-Baladhuri, pp. 216–25; al-Tabari, v. 23: p. 149; Crone, p. 135</ref> |- | [[حبيب بن المهلب الازدي]] | 715–717ع | خليفي [[سليمان بن عبدالملڪ]] يا [[صالح بن عبدالرحمان]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 356; Khalifah ibn Khayyat, p. 318; al-Baladhuri, p. 225; Crone, p. 141</ref> |- | [[عبدالملڪ بن مسمع]] | 717ع کان | بصره جي گورنر [[عدي بن ارطاة الفزاري]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Khalifah ibn Khayyat, p. 322</ref> |- | [[عمرو بن مسلم الباهلي]] | 720ع تائين | عدي بن ارطاة پاران مقرر ٿيو.<ref>Khalifah ibn Khayyat, pp. 322, 333; al-Baladhuri, p. 225</ref> |- | [[عبيدالله بن علي السلمي]] | 721ع کان | عراق جي گورنر [[عمر بن هبيره الفزاري]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Khalifah ibn Khayyat, p. 333; Crone, p. 146</ref> |- | [[جنيد بن عبدالرحمان المري]] | 726ع تائين | عمر بن هبيره پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 379–80; Khalifah ibn Khayyat, pp. 333, 359</ref> |- | [[تميم بن زيد العتبي]] | 726ع کان | عراق جي گورنر [[خالد بن عبدالله القسري]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 380; Khalifah ibn Khayyat, p. 359</ref> |- | [[الحڪم بن عوانه]] | 740ع تائين | خالد بن عبدالله پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 380, 388–9</ref> |- | [[عمرو بن محمد ثقفي]] | 740–744ع | [[محمد بن قاسم ثقفي]] جو پٽ. عراق جي گورنر [[يوسف بن عمر ثقفي]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 389–90</ref> |- | [[يزيد بن ايرار الكلبي]] (؟) | 740ع وارو ڏهاڪو | ذريعن ۾ سندس نالو ۽ تفصيل مختلف صورتن ۾ آيا آهن.<ref>In al-Ya'qubi, pp. 399–400, 407...</ref> |- | [[مغلس العبدي]] | 751ع (؟) | خليفي [[السفاح]] يا [[ابو مسلم خراساني]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 407</ref> |- | [[منصور بن جمهور الكلبي]] | 747–750ع | ابتدا ۾ اموي مخالف باغي طور سنڌ تي قبضو ڪيو، پوءِ عباسي حڪومت پاران گورنر طور برقرار رکيو ويو.<ref name="IbnJumhur">Al-Ya'qubi, pp. 407, 429</ref> |- |} == [[سنڌ (خلافتي صوبو)|ولاية السند]] (عباسي خلافت) (750ع–861ع) == هي دور عباسي خلافت جي ماتحت سنڌ جي گورنرن تي مشتمل هو: {| class="wikitable" |- ! نالو ! حڪومت ! نوٽس |- | [[منصور بن جمهور الكلبي]] | 750–751ع | |- | [[موسيٰ بن ڪعب التميمي]] | 752–754ع | خليفي السفاح يا ابو مسلم پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 429, 448</ref> |- | [[عيينه بن موسيٰ التميمي]] | 754–760ع | موسيٰ بن ڪعب جو پٽ.<ref>Al-Ya'qubi, p. 447-8</ref> |- | [[عمر بن حفص هزارمرد]] | 760–768ع | [[مهلبي خاندان]] سان تعلق رکندڙ؛ خليفي [[المنصور]] پاران مقرر ٿيو.<ref name="Muhallabid1">Al-Ya'qubi, p. 448</ref> |- | [[هشام بن عمرو التغلبي]] | 768–774ع | المنصور پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 448–9</ref> |- | [[بسطام بن عمرو التغلبي]] | 774ع (؟) | هشام بن عمرو جو ڀاءُ.<ref>Khalifah ibn Khayyat, p. 433</ref> |- | [[معبد بن الخليل التميمي]] | 774–775/776ع | المنصور پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 449</ref> |- | [[محمد بن معبد التميمي]] | 775ع (؟) | معبد جو پٽ.<ref>Khalifah ibn Khayyat, pp. 433, 440</ref> |- | [[روح بن حاتم المهلبي]] | 776–778ع | مهلبي خاندان مان؛ خليفي [[المهدي]] پاران مقرر ٿيو.<ref name="Muhallabid2">Al-Ya'qubi, p. 479</ref> |- | [[نصر بن محمد الخزاعي]] | 778–781ع | المهدي پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 479–80</ref> |- | [[الزبير بن العباس]] | 781ع (؟) | مقرر ٿيو پر سنڌ نه آيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 480</ref> |- | [[سفيه بن عمرو التغلبي]] (؟) | 781–782ع | المهدي پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 480</ref> |- | [[ليث بن طريف]] | 782–785ع | المهدي پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 480</ref> |- | [[محمد بن ليث]] | 785–786ع | ليث بن طريف جو پٽ.<ref>Khalifah ibn Khayyat, p. 446</ref> |- | [[ليث بن طريف]] | 786ع کان | ٻيهر مقرر ٿيو.<ref>Khalifah ibn Khayyat, p. 463</ref> |- | [[سالم اليونسي]] | 780ع وارو ڏهاڪو | [[هارون الرشيد]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 493</ref> |- | [[ابراهيم بن سالم]] | 780ع وارو ڏهاڪو | سالم جو پٽ.<ref name="K463">Khalifah ibn Khayyat, p. 463</ref> |- | [[اسحاق بن سليمان الهاشمي]] | 790ع کان | هارون الرشيد جو مائٽ.<ref name="Abbasid1">Al-Ya'qubi, p. 493</ref> |- | [[داود بن يزيد المهلبي]] | 800–820ع | مهلبي خاندان مان.<ref name="Muhallabid3">Al-Ya'qubi, pp. 494, 532</ref> |- | [[بشر بن داود المهلبي]] | 820–826ع | داود جو پٽ.<ref name="Muhallabid4">Al-Ya'qubi, pp. 557–8</ref> |- | [[حاجب بن صالح]] | 826ع | المامون پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 557</ref> |- | [[غسان بن عباد]] | 828–831ع | المامون پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 557</ref> |- | [[موسيٰ بن يحيٰ البرمڪي]] | 831–836ع | [[برمڪي خاندان]] مان.<ref>Al-Ya'qubi, p. 557</ref> |- | [[عمران بن موسيٰ البرمڪي]] | 836ع کان | موسيٰ جو پٽ.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 557, 585</ref> |- | [[عنبسه بن اسحاق الدبي]] | 840ع وارو ڏهاڪو | [[ايتاخ الترڪي]] جو نائب گورنر.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 585, 593</ref> |- | [[هارون بن ابي خالد المروذي]] | 854ع تائين | خليفي [[المتوڪل]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 593, 599</ref> |- | [[عمر بن عبدالعزيز الهباري]] | 854–861ع | المتوڪل پاران مقرر ٿيو. |- |} == [[هباري خاندان]] (861ع–1010ع) == [[هباري خاندان]] جي حڪمرانن پاڻ کي ''امير'' سڏايو. ''نوٽ: هيٺ ڏنل تاريخون تقريبن آهن.''<ref>{{Cite web |url=http://prr.hec.gov.pk/Chapters/3761H-1.pdf |title=Chapter No. 1: History and Geography of al-Mansurah |access-date=2014-01-27 |archive-date=2017-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011204931/http://prr.hec.gov.pk/Chapters/3761H-1.pdf |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" ! لقب ! نالو ! حڪومت |- | امير | '''عمر بن عبدالعزيز الهباري''' | 861–884ع |- | امير | '''عبدالله بن عمر الهباري''' | 884–913ع |- | امير | '''عمر بن عبدالله الهباري''' | 913–943ع |- | امير | '''محمد بن عبدالله الهباري''' | 943–973ع |- | امير | '''علي بن عمر الهباري''' | 973–987ع |- | امير | '''عيسيٰ بن علي الهباري''' | 987ع |- | امير | '''منبي بن علي الهباري''' | 987–1010ع |- | colspan="3" align="center" | سنڌ جا هباري امير پنهنجي سڄي دورِ حڪومت دوران نالي ماتر [[عباسي خلافت|عباسي خليفن]] جا وفادار رهيا. |} lmnh9j7e8u5vqygwcnihjpdduie5a0e 384134 384133 2026-06-11T02:12:39Z Intisar Ali 8681 384134 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڪابه وضاحت موجود ناهي}} هي [[سنڌ جي تاريخ]] ۾ مختلف حڪمرانن ۽ فرمانروائن جي فهرست آهي. == سامبوس (326 ق.م) == راجا سامبوس 326 ق.م تائين حڪمران رهيو، جيستائين [[سڪندر اعظم]] سنڌو ماٿري واري علائقي تي پنهنجي حملي دوران کيس شڪست نه ڏني.<ref>{{Cite web |date=2024-11-01 |title=Following Alexander's Conquest Of Sindh - I |url=https://thefridaytimes.com/01-Nov-2024/alexander-s-conquest-of-sindh-i |access-date=2026-01-16 |website=The Friday Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |title=The Sindh Story: A Great Account on Sindh |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_13-05-56_9415e8449215959d01f22c94a43e6758.pdf|last=Malkani|first=K. R.|author-link=K. R. Malkani|publisher=Sani Hussain Panhwar|year=1997}}</ref> راجا سامبوس [[اروڙ]] ۽ بولان تي حڪومت ڪندو هو، جڏهن ته سندس گاديءَ جو هنڌ ''سنڊومانا'' هو، جيڪو هاڻوڪي [[سيوهڻ]] سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |title=Gazetteer of the Province of Sind |publisher=Government at the "Mercantile" Steam Press |year=1907 |location=India |pages=522}}</ref> هو [[موسيڪانوس]] جو همعصر هو. == [[راءِ خاندان]] (480ع–632ع) == [[راءِ خاندان]] جا ڄاتل حڪمران هي هئا: {| class="wikitable" |- ! نالو ! حڪومت ! نوٽس |- | [[رانا دتيا ستيه]] | 480ع – نامعلوم | |- | [[راءِ خاندان#حڪمران|راءِ ديوجي]] | نامعلوم | |- | [[راءِ خاندان#حڪمران|راءِ ساهيراس ٻيون]] | نامعلوم | |- | [[راءِ خاندان#حڪمران|راءِ سهاسي ٻيون]] | نامعلوم – 632ع | |- |} == [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]] (632ع–712ع) == [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]] جا ڄاتل حڪمران هي هئا:<ref name="Wink">{{cite book|last1=Wink|first1=André|title=Al- Hind: The slave kings and the Islamic conquest. 2|date=1991|publisher=BRILL|isbn=9004095098|pages=152–153|url=https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC|language=en}}</ref> {| class="wikitable" |- ! نالو ! حڪومت ! نوٽس |- | [[چچ]] | {{reign|{{circa|632}}|671}} | |- | [[چندر]] | {{reign|{{circa|671}}|679}} | |- | [[راجا ڏاهر]] | {{reign|{{circa|679}}|712}} | [[اروڙ|الور]] مان حڪومت ڪندو هو |- |} == [[سنڌ (خلافتي صوبو)|ولاية السند]] (اموي خلافت) (712ع–750ع) == 712ع ۾ سنڌ [[اموي خلافت]] جي قبضي ۾ آئي. خلافت پاران مقرر ڪيل اميرن ۽ گورنرن جي فهرست هيٺ ڏجي ٿي: {| width=85% class="wikitable" |- ! نالو ! سال ! نوٽس |- | [[محمد بن قاسم ثقفي]] | 711–715ع | سنڌ جو فاتح. عراق جي گورنر [[حجاج بن يوسف ثقفي]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 345–7, 356; Khalifah ibn Khayyat, pp. 304–7, 310, 318; al-Baladhuri, pp. 216–25; al-Tabari, v. 23: p. 149; Crone, p. 135</ref> |- | [[حبيب بن المهلب الازدي]] | 715–717ع | خليفي [[سليمان بن عبدالملڪ]] يا [[صالح بن عبدالرحمان]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 356; Khalifah ibn Khayyat, p. 318; al-Baladhuri, p. 225; Crone, p. 141</ref> |- | [[عبدالملڪ بن مسمع]] | 717ع کان | بصره جي گورنر [[عدي بن ارطاة الفزاري]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Khalifah ibn Khayyat, p. 322</ref> |- | [[عمرو بن مسلم الباهلي]] | 720ع تائين | عدي بن ارطاة پاران مقرر ٿيو.<ref>Khalifah ibn Khayyat, pp. 322, 333; al-Baladhuri, p. 225</ref> |- | [[عبيدالله بن علي السلمي]] | 721ع کان | عراق جي گورنر [[عمر بن هبيره الفزاري]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Khalifah ibn Khayyat, p. 333; Crone, p. 146</ref> |- | [[جنيد بن عبدالرحمان المري]] | 726ع تائين | عمر بن هبيره پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 379–80; Khalifah ibn Khayyat, pp. 333, 359</ref> |- | [[تميم بن زيد العتبي]] | 726ع کان | عراق جي گورنر [[خالد بن عبدالله القسري]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 380; Khalifah ibn Khayyat, p. 359</ref> |- | [[الحڪم بن عوانه]] | 740ع تائين | خالد بن عبدالله پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 380, 388–9</ref> |- | [[عمرو بن محمد ثقفي]] | 740–744ع | [[محمد بن قاسم ثقفي]] جو پٽ. عراق جي گورنر [[يوسف بن عمر ثقفي]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 389–90</ref> |- | [[يزيد بن ايرار الكلبي]] (؟) | 740ع وارو ڏهاڪو | ذريعن ۾ سندس نالو ۽ تفصيل مختلف صورتن ۾ آيا آهن.<ref>In al-Ya'qubi, pp. 399–400, 407...</ref> |- | [[مغلس العبدي]] | 751ع (؟) | خليفي [[السفاح]] يا [[ابو مسلم خراساني]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 407</ref> |- | [[منصور بن جمهور الكلبي]] | 747–750ع | ابتدا ۾ اموي مخالف باغي طور سنڌ تي قبضو ڪيو، پوءِ عباسي حڪومت پاران گورنر طور برقرار رکيو ويو.<ref name="IbnJumhur">Al-Ya'qubi, pp. 407, 429</ref> |- |} == [[سنڌ (خلافتي صوبو)|ولاية السند]] (عباسي خلافت) (750ع–861ع) == هي دور عباسي خلافت جي ماتحت سنڌ جي گورنرن تي مشتمل هو: {| class="wikitable" |- ! نالو ! حڪومت ! نوٽس |- | [[منصور بن جمهور الكلبي]] | 750–751ع | |- | [[موسيٰ بن ڪعب التميمي]] | 752–754ع | خليفي السفاح يا ابو مسلم پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 429, 448</ref> |- | [[عيينه بن موسيٰ التميمي]] | 754–760ع | موسيٰ بن ڪعب جو پٽ.<ref>Al-Ya'qubi, p. 447-8</ref> |- | [[عمر بن حفص هزارمرد]] | 760–768ع | [[مهلبي خاندان]] سان تعلق رکندڙ؛ خليفي [[المنصور]] پاران مقرر ٿيو.<ref name="Muhallabid1">Al-Ya'qubi, p. 448</ref> |- | [[هشام بن عمرو التغلبي]] | 768–774ع | المنصور پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 448–9</ref> |- | [[بسطام بن عمرو التغلبي]] | 774ع (؟) | هشام بن عمرو جو ڀاءُ.<ref>Khalifah ibn Khayyat, p. 433</ref> |- | [[معبد بن الخليل التميمي]] | 774–775/776ع | المنصور پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 449</ref> |- | [[محمد بن معبد التميمي]] | 775ع (؟) | معبد جو پٽ.<ref>Khalifah ibn Khayyat, pp. 433, 440</ref> |- | [[روح بن حاتم المهلبي]] | 776–778ع | مهلبي خاندان مان؛ خليفي [[المهدي]] پاران مقرر ٿيو.<ref name="Muhallabid2">Al-Ya'qubi, p. 479</ref> |- | [[نصر بن محمد الخزاعي]] | 778–781ع | المهدي پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 479–80</ref> |- | [[الزبير بن العباس]] | 781ع (؟) | مقرر ٿيو پر سنڌ نه آيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 480</ref> |- | [[سفيه بن عمرو التغلبي]] (؟) | 781–782ع | المهدي پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 480</ref> |- | [[ليث بن طريف]] | 782–785ع | المهدي پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 480</ref> |- | [[محمد بن ليث]] | 785–786ع | ليث بن طريف جو پٽ.<ref>Khalifah ibn Khayyat, p. 446</ref> |- | [[ليث بن طريف]] | 786ع کان | ٻيهر مقرر ٿيو.<ref>Khalifah ibn Khayyat, p. 463</ref> |- | [[سالم اليونسي]] | 780ع وارو ڏهاڪو | [[هارون الرشيد]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 493</ref> |- | [[ابراهيم بن سالم]] | 780ع وارو ڏهاڪو | سالم جو پٽ.<ref name="K463">Khalifah ibn Khayyat, p. 463</ref> |- | [[اسحاق بن سليمان الهاشمي]] | 790ع کان | هارون الرشيد جو مائٽ.<ref name="Abbasid1">Al-Ya'qubi, p. 493</ref> |- | [[داود بن يزيد المهلبي]] | 800–820ع | مهلبي خاندان مان.<ref name="Muhallabid3">Al-Ya'qubi, pp. 494, 532</ref> |- | [[بشر بن داود المهلبي]] | 820–826ع | داود جو پٽ.<ref name="Muhallabid4">Al-Ya'qubi, pp. 557–8</ref> |- | [[حاجب بن صالح]] | 826ع | المامون پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 557</ref> |- | [[غسان بن عباد]] | 828–831ع | المامون پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 557</ref> |- | [[موسيٰ بن يحيٰ البرمڪي]] | 831–836ع | [[برمڪي خاندان]] مان.<ref>Al-Ya'qubi, p. 557</ref> |- | [[عمران بن موسيٰ البرمڪي]] | 836ع کان | موسيٰ جو پٽ.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 557, 585</ref> |- | [[عنبسه بن اسحاق الدبي]] | 840ع وارو ڏهاڪو | [[ايتاخ الترڪي]] جو نائب گورنر.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 585, 593</ref> |- | [[هارون بن ابي خالد المروذي]] | 854ع تائين | خليفي [[المتوڪل]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 593, 599</ref> |- | [[عمر بن عبدالعزيز الهباري]] | 854–861ع | المتوڪل پاران مقرر ٿيو. |- |} == [[هباري خاندان]] (861ع–1010ع) == [[هباري خاندان]] جي حڪمرانن پاڻ کي ''امير'' سڏايو. ''نوٽ: هيٺ ڏنل تاريخون تقريبن آهن.''<ref>{{Cite web |url=http://prr.hec.gov.pk/Chapters/3761H-1.pdf |title=Chapter No. 1: History and Geography of al-Mansurah |access-date=2014-01-27 |archive-date=2017-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011204931/http://prr.hec.gov.pk/Chapters/3761H-1.pdf |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" ! لقب ! نالو ! حڪومت |- | امير | '''عمر بن عبدالعزيز الهباري''' | 861–884ع |- | امير | '''عبدالله بن عمر الهباري''' | 884–913ع |- | امير | '''عمر بن عبدالله الهباري''' | 913–943ع |- | امير | '''محمد بن عبدالله الهباري''' | 943–973ع |- | امير | '''علي بن عمر الهباري''' | 973–987ع |- | امير | '''عيسيٰ بن علي الهباري''' | 987ع |- | امير | '''منبي بن علي الهباري''' | 987–1010ع |- | colspan="3" align="center" | سنڌ جا هباري امير پنهنجي سڄي دورِ حڪومت دوران نالي ماتر [[عباسي خلافت|عباسي خليفن]] جا وفادار رهيا. |} == [[سومرا خاندان]] (1010ع–1351ع) == سومرا حڪمرانن جي فهرست هيٺ ڏجي ٿي: {| class="wikitable sortable" ! style="background:#38761D; color:white;" | لقب ! style="background:#38761D; color:white;" | ذاتي نالو ! style="background:#38761D; color:white;" | دورِ حڪومت |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''خفيف اول بن رائو سومر'''<br><small>{{Naskh|خفيف اول بن رائو سومر}}</small> | 1010ع–1026ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''سومر بن رائو سومر'''<br><small>{{Naskh|سومر بن رائو سومر}}</small> | 1026ع–1053ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''[[عاصم الدين ڀونگر|ڀونگر اول بن خفيف اول سومرو]]'''<br><small>{{Naskh|ڀونگر اول بن خفيف اول}}</small> | 1053ع–1068ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''دودو اول بن ڀونگر اول سومرو'''<br><small>{{Naskh|دودو اول بن ڀونگر اول سومرو}}</small> | 1068ع–1092ع |- | ''سردارڻي''<br><small>{{Naskh|سردارڻي}}</small> | '''[[زينب تاري]]'''<br><small>{{Naskh|زينب تاري بنت دودو اول سومرو}}</small> | 1092ع–1098ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''سانگهڙ بن دودو اول سومرو'''<br><small>{{Naskh|سانگهڙ بن دودو اول سومرو}}</small> | 1098ع–1107ع |- | ''سردارڻي''<br><small>{{Naskh|سردارڻي}}</small> | '''همون سومرو'''<br><small>{{Naskh|همون سومرو}}</small> | 1107ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''خفيف دوم بن سومر بن دودو اول سومرو'''<br><small>{{Naskh|خفيف دوم بن سومر بن دودو اول سومرو}}</small> | 1107ع–1142ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''عمر اول بن سومر بن دودو اول سومرو'''<br><small>{{Naskh|عمر اول بن سومر بن دودو اول سومرو}}</small> | 1142ع–1181ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''دودو دوم بن خفيف دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|دودو دوم بن خفيف دوم سومرو}}</small> | 1181ع–1195ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''ڀونگر دوم بن چنيسر بن حمير بن دودو اول سومرو'''<br><small>{{Naskh|ڀونگر دوم بن چنيسر بن حمير بن دودو اول سومرو}}</small> | 1195ع–1222ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''چنيسر اول بن ڀونگر دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|چنيسر اول بن ڀونگر دوم سومرو}}</small> | 1222ع–1228ع (پهريون دور) |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''گنهور اول بن ڀونگر دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|گنهور اول بن ڀونگر دوم سومرو}}</small> | 1228ع–1236ع (پهريون دور) |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''چنيسر اول بن ڀونگر دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|چنيسر اول بن ڀونگر دوم سومرو}}</small> | 1236ع–1237ع (ٻيون دور) |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''گنهور اول بن ڀونگر دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|گنهور اول بن ڀونگر دوم سومرو}}</small> | 1237ع–1241ع (ٻيون دور) |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''محمد طور بن گنهور اول سومرو'''<br><small>{{Naskh|محمد طور بن گنهور اول سومرو}}</small> | 1241ع–1256ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''گنهور دوم بن محمد طور سومرو'''<br><small>{{Naskh|گنهور دوم بن محمد طور سومرو}}</small> | 1256ع–1259ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''دودو ٽيون بن گنهور دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|دودو سوم بن گنهور دوم سومرو}}</small> | 1259ع–1273ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''طائي بن دودو ٽيون سومرو'''<br><small>{{Naskh|طائي بن دودو سوم سومرو}}</small> | 1273ع–1283ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''چنيسر دوم بن دودو ٽيون سومرو'''<br><small>{{Naskh|چنيسر دوم بن دودو سوم سومرو}}</small> | 1283ع–1300ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''ڀونگر ٽيون بن چنيسر دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|ڀونگر سوم بن چنيسر دوم سومرو}}</small> | 1300ع–1315ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''خفيف ٽيون بن چنيسر دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|خفيف سوم بن چنيسر دوم سومرو}}</small> | 1315ع–1333ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''دودو چوٿون بن چنيسر دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|دودو چهارم بن چنيسر دوم سومرو}}</small> | 1333ع–1336ع |- | style="background:#D9EAD3;" | ''سردار'' | style="background:#D9EAD3;" | '''عمر دوم بن دودو چوٿون سومرو''' | style="background:#D9EAD3;" | 1336ع–؟ |- | style="background:#D9EAD3;" | ''سردار'' | style="background:#D9EAD3;" | '''ڀونگر چوٿون بن دودو چوٿون سومرو''' | style="background:#D9EAD3;" | ؟–؟ |- | style="background:#D9EAD3;" | ''سردار'' | style="background:#D9EAD3;" | '''حمير بن دودو چوٿون سومرو''' | style="background:#D9EAD3;" | ؟–1351ع |- | colspan="3" style="background:#FFF2CC;" | '''نوٽ:''' آخري ٽي سردار (هلڪي سائي رنگ سان ظاهر ڪيل) فقط هيٺين سنڌ تي حڪمران هئا، جڏهن⁠تہ مٿين سنڌ تي [[سما خاندان]] جي حڪومت قائم ٿي چڪي هئي. |} <ref name="Siddiqui">{{Cite journal |last=Siddiqui |first=Dr. Habibullah |title=The Soomras of Sindh: their origin, main characteristics and rule. |url=https://uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf |journal=Literary Conference on Soomra Period in Sindh}}</ref> == [[سما خاندان]] (1336ع–1524ع) == [[سما خاندان]] سنڌ جو هڪ [[اسلام|مسلمان]] حڪمران خاندان هو، جيڪو [[سومرا خاندان]] کان پوءِ اقتدار ۾ آيو. سما حڪمران ''[[ڄام (لقب)|ڄام]]'' جو لقب اختيار ڪندا هئا، جيڪو ''سلطان'' جي برابر سمجهيو ويندو هو. سما خاندان بابت بنيادي معلومات نظام الدين، ابو الفضل، [[فرشتو]] ۽ [[مير معصوم بکرِي]] جي ڪتابن مان ملي ٿي، جيتوڻيڪ انهن ۾ تفصيل جي کوٽ ۽ ڪيترن معاملن ۾ اختلاف موجود آهن. هڪ قابلِ قبول تاريخي ترتيب<ref>{{cite book |editor1-last=Majumdar |editor1-first=Ramesh Chandra |editor2-last=Pusalker |editor2-first=A. D. |editor3-last=Majumdar |editor3-first=A. K. |date=1960 |title=The History and Culture of the Indian People |volume=VI |location=Bombay |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |page=224}}</ref> ايم. ايڇ. سيد پنهنجي ڪتاب ''History of Delhi Sultanate'' ۾ ڏني آهي.<ref>''History of Delhi Sultanate'' by M.H. Syed (2005), p.240.</ref> 23h0qoj8vlz8xln474asw7jampp90kz 384135 384134 2026-06-11T02:18:09Z Intisar Ali 8681 384135 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڪابه وضاحت موجود ناهي}} هي [[سنڌ جي تاريخ]] ۾ مختلف حڪمرانن ۽ فرمانروائن جي فهرست آهي. == سامبوس (326 ق.م) == راجا سامبوس 326 ق.م تائين حڪمران رهيو، جيستائين [[سڪندر اعظم]] سنڌو ماٿري واري علائقي تي پنهنجي حملي دوران کيس شڪست نه ڏني.<ref>{{Cite web |date=2024-11-01 |title=Following Alexander's Conquest Of Sindh - I |url=https://thefridaytimes.com/01-Nov-2024/alexander-s-conquest-of-sindh-i |access-date=2026-01-16 |website=The Friday Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |title=The Sindh Story: A Great Account on Sindh |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_13-05-56_9415e8449215959d01f22c94a43e6758.pdf|last=Malkani|first=K. R.|author-link=K. R. Malkani|publisher=Sani Hussain Panhwar|year=1997}}</ref> راجا سامبوس [[اروڙ]] ۽ بولان تي حڪومت ڪندو هو، جڏهن ته سندس گاديءَ جو هنڌ ''سنڊومانا'' هو، جيڪو هاڻوڪي [[سيوهڻ]] سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |title=Gazetteer of the Province of Sind |publisher=Government at the "Mercantile" Steam Press |year=1907 |location=India |pages=522}}</ref> هو [[موسيڪانوس]] جو همعصر هو. == [[راءِ خاندان]] (480ع–632ع) == [[راءِ خاندان]] جا ڄاتل حڪمران هي هئا: {| class="wikitable" |- ! نالو ! حڪومت ! نوٽس |- | [[رانا دتيا ستيه]] | 480ع – نامعلوم | |- | [[راءِ خاندان#حڪمران|راءِ ديوجي]] | نامعلوم | |- | [[راءِ خاندان#حڪمران|راءِ ساهيراس ٻيون]] | نامعلوم | |- | [[راءِ خاندان#حڪمران|راءِ سهاسي ٻيون]] | نامعلوم – 632ع | |- |} == [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]] (632ع–712ع) == [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]] جا ڄاتل حڪمران هي هئا:<ref name="Wink">{{cite book|last1=Wink|first1=André|title=Al- Hind: The slave kings and the Islamic conquest. 2|date=1991|publisher=BRILL|isbn=9004095098|pages=152–153|url=https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC|language=en}}</ref> {| class="wikitable" |- ! نالو ! حڪومت ! نوٽس |- | [[چچ]] | {{reign|{{circa|632}}|671}} | |- | [[چندر]] | {{reign|{{circa|671}}|679}} | |- | [[راجا ڏاهر]] | {{reign|{{circa|679}}|712}} | [[اروڙ|الور]] مان حڪومت ڪندو هو |- |} == [[سنڌ (خلافتي صوبو)|ولاية السند]] (اموي خلافت) (712ع–750ع) == 712ع ۾ سنڌ [[اموي خلافت]] جي قبضي ۾ آئي. خلافت پاران مقرر ڪيل اميرن ۽ گورنرن جي فهرست هيٺ ڏجي ٿي: {| width=85% class="wikitable" |- ! نالو ! سال ! نوٽس |- | [[محمد بن قاسم ثقفي]] | 711–715ع | سنڌ جو فاتح. عراق جي گورنر [[حجاج بن يوسف ثقفي]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 345–7, 356; Khalifah ibn Khayyat, pp. 304–7, 310, 318; al-Baladhuri, pp. 216–25; al-Tabari, v. 23: p. 149; Crone, p. 135</ref> |- | [[حبيب بن المهلب الازدي]] | 715–717ع | خليفي [[سليمان بن عبدالملڪ]] يا [[صالح بن عبدالرحمان]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 356; Khalifah ibn Khayyat, p. 318; al-Baladhuri, p. 225; Crone, p. 141</ref> |- | [[عبدالملڪ بن مسمع]] | 717ع کان | بصره جي گورنر [[عدي بن ارطاة الفزاري]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Khalifah ibn Khayyat, p. 322</ref> |- | [[عمرو بن مسلم الباهلي]] | 720ع تائين | عدي بن ارطاة پاران مقرر ٿيو.<ref>Khalifah ibn Khayyat, pp. 322, 333; al-Baladhuri, p. 225</ref> |- | [[عبيدالله بن علي السلمي]] | 721ع کان | عراق جي گورنر [[عمر بن هبيره الفزاري]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Khalifah ibn Khayyat, p. 333; Crone, p. 146</ref> |- | [[جنيد بن عبدالرحمان المري]] | 726ع تائين | عمر بن هبيره پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 379–80; Khalifah ibn Khayyat, pp. 333, 359</ref> |- | [[تميم بن زيد العتبي]] | 726ع کان | عراق جي گورنر [[خالد بن عبدالله القسري]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 380; Khalifah ibn Khayyat, p. 359</ref> |- | [[الحڪم بن عوانه]] | 740ع تائين | خالد بن عبدالله پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 380, 388–9</ref> |- | [[عمرو بن محمد ثقفي]] | 740–744ع | [[محمد بن قاسم ثقفي]] جو پٽ. عراق جي گورنر [[يوسف بن عمر ثقفي]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 389–90</ref> |- | [[يزيد بن ايرار الكلبي]] (؟) | 740ع وارو ڏهاڪو | ذريعن ۾ سندس نالو ۽ تفصيل مختلف صورتن ۾ آيا آهن.<ref>In al-Ya'qubi, pp. 399–400, 407...</ref> |- | [[مغلس العبدي]] | 751ع (؟) | خليفي [[السفاح]] يا [[ابو مسلم خراساني]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 407</ref> |- | [[منصور بن جمهور الكلبي]] | 747–750ع | ابتدا ۾ اموي مخالف باغي طور سنڌ تي قبضو ڪيو، پوءِ عباسي حڪومت پاران گورنر طور برقرار رکيو ويو.<ref name="IbnJumhur">Al-Ya'qubi, pp. 407, 429</ref> |- |} == [[سنڌ (خلافتي صوبو)|ولاية السند]] (عباسي خلافت) (750ع–861ع) == هي دور عباسي خلافت جي ماتحت سنڌ جي گورنرن تي مشتمل هو: {| class="wikitable" |- ! نالو ! حڪومت ! نوٽس |- | [[منصور بن جمهور الكلبي]] | 750–751ع | |- | [[موسيٰ بن ڪعب التميمي]] | 752–754ع | خليفي السفاح يا ابو مسلم پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 429, 448</ref> |- | [[عيينه بن موسيٰ التميمي]] | 754–760ع | موسيٰ بن ڪعب جو پٽ.<ref>Al-Ya'qubi, p. 447-8</ref> |- | [[عمر بن حفص هزارمرد]] | 760–768ع | [[مهلبي خاندان]] سان تعلق رکندڙ؛ خليفي [[المنصور]] پاران مقرر ٿيو.<ref name="Muhallabid1">Al-Ya'qubi, p. 448</ref> |- | [[هشام بن عمرو التغلبي]] | 768–774ع | المنصور پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 448–9</ref> |- | [[بسطام بن عمرو التغلبي]] | 774ع (؟) | هشام بن عمرو جو ڀاءُ.<ref>Khalifah ibn Khayyat, p. 433</ref> |- | [[معبد بن الخليل التميمي]] | 774–775/776ع | المنصور پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 449</ref> |- | [[محمد بن معبد التميمي]] | 775ع (؟) | معبد جو پٽ.<ref>Khalifah ibn Khayyat, pp. 433, 440</ref> |- | [[روح بن حاتم المهلبي]] | 776–778ع | مهلبي خاندان مان؛ خليفي [[المهدي]] پاران مقرر ٿيو.<ref name="Muhallabid2">Al-Ya'qubi, p. 479</ref> |- | [[نصر بن محمد الخزاعي]] | 778–781ع | المهدي پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 479–80</ref> |- | [[الزبير بن العباس]] | 781ع (؟) | مقرر ٿيو پر سنڌ نه آيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 480</ref> |- | [[سفيه بن عمرو التغلبي]] (؟) | 781–782ع | المهدي پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 480</ref> |- | [[ليث بن طريف]] | 782–785ع | المهدي پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 480</ref> |- | [[محمد بن ليث]] | 785–786ع | ليث بن طريف جو پٽ.<ref>Khalifah ibn Khayyat, p. 446</ref> |- | [[ليث بن طريف]] | 786ع کان | ٻيهر مقرر ٿيو.<ref>Khalifah ibn Khayyat, p. 463</ref> |- | [[سالم اليونسي]] | 780ع وارو ڏهاڪو | [[هارون الرشيد]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 493</ref> |- | [[ابراهيم بن سالم]] | 780ع وارو ڏهاڪو | سالم جو پٽ.<ref name="K463">Khalifah ibn Khayyat, p. 463</ref> |- | [[اسحاق بن سليمان الهاشمي]] | 790ع کان | هارون الرشيد جو مائٽ.<ref name="Abbasid1">Al-Ya'qubi, p. 493</ref> |- | [[داود بن يزيد المهلبي]] | 800–820ع | مهلبي خاندان مان.<ref name="Muhallabid3">Al-Ya'qubi, pp. 494, 532</ref> |- | [[بشر بن داود المهلبي]] | 820–826ع | داود جو پٽ.<ref name="Muhallabid4">Al-Ya'qubi, pp. 557–8</ref> |- | [[حاجب بن صالح]] | 826ع | المامون پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 557</ref> |- | [[غسان بن عباد]] | 828–831ع | المامون پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 557</ref> |- | [[موسيٰ بن يحيٰ البرمڪي]] | 831–836ع | [[برمڪي خاندان]] مان.<ref>Al-Ya'qubi, p. 557</ref> |- | [[عمران بن موسيٰ البرمڪي]] | 836ع کان | موسيٰ جو پٽ.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 557, 585</ref> |- | [[عنبسه بن اسحاق الدبي]] | 840ع وارو ڏهاڪو | [[ايتاخ الترڪي]] جو نائب گورنر.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 585, 593</ref> |- | [[هارون بن ابي خالد المروذي]] | 854ع تائين | خليفي [[المتوڪل]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 593, 599</ref> |- | [[عمر بن عبدالعزيز الهباري]] | 854–861ع | المتوڪل پاران مقرر ٿيو. |- |} == [[هباري خاندان]] (861ع–1010ع) == [[هباري خاندان]] جي حڪمرانن پاڻ کي ''امير'' سڏايو. ''نوٽ: هيٺ ڏنل تاريخون تقريبن آهن.''<ref>{{Cite web |url=http://prr.hec.gov.pk/Chapters/3761H-1.pdf |title=Chapter No. 1: History and Geography of al-Mansurah |access-date=2014-01-27 |archive-date=2017-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011204931/http://prr.hec.gov.pk/Chapters/3761H-1.pdf |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" ! لقب ! نالو ! حڪومت |- | امير | '''عمر بن عبدالعزيز الهباري''' | 861–884ع |- | امير | '''عبدالله بن عمر الهباري''' | 884–913ع |- | امير | '''عمر بن عبدالله الهباري''' | 913–943ع |- | امير | '''محمد بن عبدالله الهباري''' | 943–973ع |- | امير | '''علي بن عمر الهباري''' | 973–987ع |- | امير | '''عيسيٰ بن علي الهباري''' | 987ع |- | امير | '''منبي بن علي الهباري''' | 987–1010ع |- | colspan="3" align="center" | سنڌ جا هباري امير پنهنجي سڄي دورِ حڪومت دوران نالي ماتر [[عباسي خلافت|عباسي خليفن]] جا وفادار رهيا. |} == [[سومرا خاندان]] (1010ع–1351ع) == سومرا حڪمرانن جي فهرست هيٺ ڏجي ٿي: {| class="wikitable sortable" ! style="background:#38761D; color:white;" | لقب ! style="background:#38761D; color:white;" | ذاتي نالو ! style="background:#38761D; color:white;" | دورِ حڪومت |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''خفيف اول بن رائو سومر'''<br><small>{{Naskh|خفيف اول بن رائو سومر}}</small> | 1010ع–1026ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''سومر بن رائو سومر'''<br><small>{{Naskh|سومر بن رائو سومر}}</small> | 1026ع–1053ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''[[عاصم الدين ڀونگر|ڀونگر اول بن خفيف اول سومرو]]'''<br><small>{{Naskh|ڀونگر اول بن خفيف اول}}</small> | 1053ع–1068ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''دودو اول بن ڀونگر اول سومرو'''<br><small>{{Naskh|دودو اول بن ڀونگر اول سومرو}}</small> | 1068ع–1092ع |- | ''سردارڻي''<br><small>{{Naskh|سردارڻي}}</small> | '''[[زينب تاري]]'''<br><small>{{Naskh|زينب تاري بنت دودو اول سومرو}}</small> | 1092ع–1098ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''سانگهڙ بن دودو اول سومرو'''<br><small>{{Naskh|سانگهڙ بن دودو اول سومرو}}</small> | 1098ع–1107ع |- | ''سردارڻي''<br><small>{{Naskh|سردارڻي}}</small> | '''همون سومرو'''<br><small>{{Naskh|همون سومرو}}</small> | 1107ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''خفيف دوم بن سومر بن دودو اول سومرو'''<br><small>{{Naskh|خفيف دوم بن سومر بن دودو اول سومرو}}</small> | 1107ع–1142ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''عمر اول بن سومر بن دودو اول سومرو'''<br><small>{{Naskh|عمر اول بن سومر بن دودو اول سومرو}}</small> | 1142ع–1181ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''دودو دوم بن خفيف دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|دودو دوم بن خفيف دوم سومرو}}</small> | 1181ع–1195ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''ڀونگر دوم بن چنيسر بن حمير بن دودو اول سومرو'''<br><small>{{Naskh|ڀونگر دوم بن چنيسر بن حمير بن دودو اول سومرو}}</small> | 1195ع–1222ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''چنيسر اول بن ڀونگر دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|چنيسر اول بن ڀونگر دوم سومرو}}</small> | 1222ع–1228ع (پهريون دور) |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''گنهور اول بن ڀونگر دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|گنهور اول بن ڀونگر دوم سومرو}}</small> | 1228ع–1236ع (پهريون دور) |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''چنيسر اول بن ڀونگر دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|چنيسر اول بن ڀونگر دوم سومرو}}</small> | 1236ع–1237ع (ٻيون دور) |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''گنهور اول بن ڀونگر دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|گنهور اول بن ڀونگر دوم سومرو}}</small> | 1237ع–1241ع (ٻيون دور) |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''محمد طور بن گنهور اول سومرو'''<br><small>{{Naskh|محمد طور بن گنهور اول سومرو}}</small> | 1241ع–1256ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''گنهور دوم بن محمد طور سومرو'''<br><small>{{Naskh|گنهور دوم بن محمد طور سومرو}}</small> | 1256ع–1259ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''دودو ٽيون بن گنهور دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|دودو سوم بن گنهور دوم سومرو}}</small> | 1259ع–1273ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''طائي بن دودو ٽيون سومرو'''<br><small>{{Naskh|طائي بن دودو سوم سومرو}}</small> | 1273ع–1283ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''چنيسر دوم بن دودو ٽيون سومرو'''<br><small>{{Naskh|چنيسر دوم بن دودو سوم سومرو}}</small> | 1283ع–1300ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''ڀونگر ٽيون بن چنيسر دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|ڀونگر سوم بن چنيسر دوم سومرو}}</small> | 1300ع–1315ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''خفيف ٽيون بن چنيسر دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|خفيف سوم بن چنيسر دوم سومرو}}</small> | 1315ع–1333ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''دودو چوٿون بن چنيسر دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|دودو چهارم بن چنيسر دوم سومرو}}</small> | 1333ع–1336ع |- | style="background:#D9EAD3;" | ''سردار'' | style="background:#D9EAD3;" | '''عمر دوم بن دودو چوٿون سومرو''' | style="background:#D9EAD3;" | 1336ع–؟ |- | style="background:#D9EAD3;" | ''سردار'' | style="background:#D9EAD3;" | '''ڀونگر چوٿون بن دودو چوٿون سومرو''' | style="background:#D9EAD3;" | ؟–؟ |- | style="background:#D9EAD3;" | ''سردار'' | style="background:#D9EAD3;" | '''حمير بن دودو چوٿون سومرو''' | style="background:#D9EAD3;" | ؟–1351ع |- | colspan="3" style="background:#FFF2CC;" | '''نوٽ:''' آخري ٽي سردار (هلڪي سائي رنگ سان ظاهر ڪيل) فقط هيٺين سنڌ تي حڪمران هئا، جڏهن⁠تہ مٿين سنڌ تي [[سما خاندان]] جي حڪومت قائم ٿي چڪي هئي. |} <ref name="Siddiqui">{{Cite journal |last=Siddiqui |first=Dr. Habibullah |title=The Soomras of Sindh: their origin, main characteristics and rule. |url=https://uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf |journal=Literary Conference on Soomra Period in Sindh}}</ref> == [[سما خاندان]] (1336ع–1524ع) == [[سما خاندان]] سنڌ جو هڪ [[اسلام|مسلمان]] حڪمران خاندان هو، جيڪو [[سومرا خاندان|سومرن]] کان پوءِ اقتدار ۾ آيو. سما حڪمرانن ''[[ڄام (لقب)|ڄام]]'' جو لقب اختيار ڪيو، جيڪو [[سلطان]] جي برابر هو. سما خاندان بابت معلومات جا مکيه ماخذ نظام الدين، ابو الفضل، [[فرشتو]] ۽ مير معصوم آهن، پر انهن سڀني ۾ تفصيل گهٽ ۽ معلومات ۾ اختلاف موجود آهن. تاريخي ترتيب جي هڪ ممڪن جوڙجڪ<ref>{{cite book |editor1-last=Majumdar |editor1-first=Ramesh Chandra |editor1-link=R. C. Majumdar |editor2-last=Pusalker |editor2-first=A. D. |editor3-last=Majumdar |editor3-first=A. K. |date=1960 |title=[[The History and Culture of the Indian People]] |volume=VI: The Delhi Sultanate |location=Bombay |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |page=224}}</ref> ايم. ايڇ. سيد جي ڪتاب ''History of Delhi Sultanate'' ۾ ڏنل آهي:<ref>''History of Delhi Sultanate'' by M.H. Syed (p. 240), 2005 {{ISBN|81-261-1830-X}}, 9788126118304.</ref> {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | لقب/نالو ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | ذاتي نالو ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | دورِ حڪومت |- |align="center"| ''فيروز الدين المعروف شاهه'' [[ڄام انڙ اول|انڙ اول بن بنبينه]] <br> <small>{{Nastaliq|فيروز الدين المعروف شاه انر اول بن بنبينه}}</small> |align="center"| ڄام انڙ اول |align="center"|1351ع–1352ع |- |align="center"| ''صدر الدين المعروف شاهه'' [[بنبينه اول بن انڙ اول]] <br> <small>{{Nastaliq|صدرالدين المعروف شاه بنبينه اول بن انر اول}} </small> |align="center"| ڄام بنبينه اول |align="center"|1352ع–1367ع |- |align="center"| ''رڪن الدين المعروف شاهه'' [[ڄام تماچي|تماچي بن انڙ اول]] <br> <small>{{Nastaliq|رکن الدين المعروف شاه تماچي بن انر ڊوم}}</small> |align="center"| ڄام تماچي |align="center"|1367ع–1371ع (پهريون دور) |- |align="center"| ''خير الدين المعروف شاهه'' [[ڄام توگاچي|توگاچي بن انڙ اول]] <br> <small>{{Nastaliq|خيرالدين المعروف شاه توگچي بن جونا اول}}</small> |align="center"| ڄام توگاچي |align="center"|1368ع–1370ع ([[ٻٽي حڪمراني]]) |- |align="center"| ''علاءُ الدين المعروف شاهه'' [[جونا اول بن بنبينه]] <br> <small>{{Nastaliq|علاؤالدين المعروف شاه جونا اول بن بنبينه}}</small> |align="center"| ڄام جونا اول |align="center"|1371ع–1389ع |- |align="center"| ''رڪن الدين المعروف شاهه'' [[ڄام تماچي|تماچي بن انڙ اول]] <br> <small>{{Nastaliq|رکن الدين المعروف شاه تماچي بن انار ڊوم}}</small> |align="center"| ڄام تماچي |align="center"| 1389ع–1392ع (ٻيون دور) |- |align="center"| ''صلاح الدين المعروف شاهه'' [[انڙ دوم بن تماچي]] <br> <small>{{Nastaliq|صلاح الدين المعروف شاه انر ڊوم بن تماچي}}</small> |align="center"| ڄام انڙ دوم |align="center"| 1392ع–1404ع |- |align="center"| ''[[ڄام نظام الدين اول|نظام الدين المعروف شاهه اول]] بن انڙ دوم''<br> <small>{{Nastaliq|نظام الدين المعروف شاه اول بن انر دوم}}</small> |align="center"| ڄام نظام الدين |align="center"| 1404ع–1406ع |- |align="center"| ''المعروف شاهه'' [[ڄام علي شير|علي شير بن تماچي]]<br> <small>{{Nastaliq| المعروف شاه علي شير بن تماچي}}</small> |align="center"| ڄام علي شير |align="center"| 1406ع–1412ع |- |align="center"| ''المعروف شاهه'' [[ڄام ڪرن|ڪرن بن توگاچي]] <br> <small>{{Nastaliq|المعروف شاه ڪرن بن توگچي}}</small> |align="center"| ڄام ڪرن |align="center"| 1412ع–1413ع |- |align="center"| ''صدر الدين المعروف شاهه'' [[سڪندر اول بن توگاچي]] <br> <small>{{Nastaliq|صدرالدين المعروف شاه سڪندر بن توگچي}}</small> |align="center"| ڄام سڪندر اول |align="center"| 1413ع |- |align="center"| ''المعروف شاهه'' [[فتح بن سڪندر اول]] <br> <small>{{Nastaliq| ناصر الدینالمعروف شاه فتح بن سڪندر اول}}</small> |align="center"| ڄام فتح |align="center"| 1413ع–1428ع |- |align="center"| ''تغلق المعروف شاهه'' [[جونا دوم بن سڪندر اول]] <br> <small>{{Nastaliq|تغلق المعروف شاه جونا دوم بن سڪندر اول}}</small> |align="center"| ڄام جونا دوم |align="center"| 1428ع–1442ع |- |align="center"| ''المعروف شاهه'' [[ڄام مبارڪ|مبارڪ خان]] <br> <small>{{Nastaliq|المعروف شاه مبارڪ خان}}</small> |align="center"| ڄام مبارڪ |align="center"|1442ع |- |align="center"| ''المعروف شاهه'' [[ڄام سڪندر دوم|سڪندر دوم بن فتح]] <br> <small>{{Nastaliq|المعروف شاه سڪندر دوم بن فتح}}</small> |align="center"| ڄام سڪندر دوم |align="center"|1442ع–1444ع |- |align="center"| ''المعروف شاهه'' [[ڄام رائڌڻ|رائڌڻ بن انڙ دوم]] <br><small>{{Nastaliq|المعروف شاه ريدان بن انر دوم}}</small> |align="center"| ڄام رائڌڻ |align="center"| 1444ع–1453ع |- |align="center"| ''صدر الدين المعروف شاهه'' [[ڄام سنجر|سنجر بن انڙ دوم]] <br><small>{{Nastaliq|صدرالدين المعروف شاه سنجر بن انر دوم}}</small> |align="center"| ڄام سنجر |align="center"| 1453ع–1461ع |- |align="center"| ''نظام الدين المعروف شاهه دوم'' [[ڄام نظام الدين دوم|نندو بن سنجر]] <br><small>{{Nastaliq|نظام الدين المعروف شاه ڊوم نندو بن سنجر}}</small> |align="center"| ڄام نندو |align="center"| 1461ع–1508ع |- |align="center"| ''ناصر الدين المعروف شاهه'' [[ڄام فيروز دوم|فيروز بن نندو]] <br><small>{{Nastaliq|ناصر الدين المعروف شاه فيروز بن نندو}}</small> |align="center"| ڄام فيروز |align="center"|1508ع–1524ع |} == [[ارغون خاندان]] (1520ع–1554ع) == {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | لقب ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | ذاتي نالو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دورِ حڪومت |- style="background:white" |align="center"| ''شاهه'' <br> <small>{{Nastaliq|شاه}}</small> |align="center"| '''[[شاهه بيگ ارغون|شجاع بيگ ارغون]]'''<br> <small>{{Nastaliq| شجاع بيگ ارغون}} </small> |align="center"|1520ع–1524ع |- |- style="background:white" |align="center"| ''شاهه'' <br> <small>{{Nastaliq|شاه}}</small> |align="center"| '''[[حسين بيگ ارغون]]'''<br> <small>{{Nastaliq| حسين بيگ ارغون}} </small> |align="center"|1524ع–1554ع |- |} == [[ترخان خاندان]] (1554ع–1593ع) == {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | لقب ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | ذاتي نالو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دورِ حڪومت |- |colspan=3 align="middle"| سنڌ ۾ بادشاهه [[شاهه حسين ارغون]] ۽ سندس اميرن، جيڪي [[مرزا محمد عيسيٰ ترخان]] جي اڳواڻي هيٺ هئا، جي وچ ۾ گهرو ويڙهه کان پوءِ ترخان خاندان ڪامياب ٿيو ۽ سنڌ تي حڪمراني شروع ڪئي. |- |- style="background:white" |align="center"| ''مرزا'' <br> <small>{{Nastaliq|میرزا}}</small> |align="center"| [[مرزا محمد عيسيٰ ترخان|محمد عيسيٰ ترخان]] <br> <small>{{Nastaliq| محمد عیسیٰ ترخان}} </small> |align="center"|1554ع–1567ع |- |- style="background:white" |align="center"| ''مرزا'' <br> <small>{{Nastaliq|میرزا}}</small> |align="center"| [[مرزا محمد باقي ترخان|محمد باقي ترخان]]<br> <small>{{Nastaliq| محمد بقی ترخان}} </small> |align="center"|1567ع–1585ع |- |- style="background:white" |align="center"| ''مرزا'' <br> <small>{{Nastaliq|میرزا}}</small> |align="center"| [[مرزا جاني بيگ ترخان|جاني بيگ ترخان]]<br> <small>{{Nastaliq| جانی بیگ ترخان}} </small> |align="center"|1585ع–1593ع |- |- |} == [[ٺٽو صوبو|ٺٽو سرڪار/صوبو]] ([[مغل سلطنت]]) (1593ع–1737ع) == === فوجدار === [[هندستان]] ۾ مغلن جي دور ۾ فوجدار [[سرڪار (انتظامي ورهاست)|ضلعي يا سرڪار]] جو انتظامي سربراهه هوندو هو.<ref>[https://www.britannica.com/topic/fawjdar Faujdar], Britannica.</ref> {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | لقب ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | ذاتي نالو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دورِ خدمت ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | حاڪم بادشاهه ! style="background-color:#F0DC82" | نوٽس |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''رائو پتر داس کتري'''<br> <small>{{Nastaliq| رای پترداس کهتری}} </small> |align="center"|28 مارچ 1593ع &ndash; 1594ع |align="center"| ''[[اڪبر اعظم|اڪبر]]''<br><small>{{Nastaliq|''اکبر''}}</small> | مقامي ماڻهن ۾ غير مقبوليت سبب هٽايو ويو. |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''[[مرزا جاني بيگ ترخان]]'''<br> <small>{{Nastaliq| میرزا جانی بیگ ترخان}} </small> |align="center"|1594ع &ndash; 1 فيبروري 1601ع |align="center"| ''[[اڪبر اعظم|اڪبر]]''<br><small>{{Nastaliq|''اکبر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''[[مرزا غازي بيگ|مرزا غازي بيگ ترخان]]'''<br> <small>{{Nastaliq| میرزا غازی بیگ ترخان}} </small> |align="center"|1 فيبروري 1601ع &ndash; 12 اپريل 1612ع |align="center"| ''[[اڪبر اعظم|اڪبر]]''<br><small>{{Nastaliq|''اکبر''}}<br>''[[جهانگير]]''<br>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''مظفر خان مير عبدالرزاق معموري'''<br> <small>{{Nastaliq| مظفرخان میرعبدالرزاق معموری}} </small> |align="center"| 1612ع–1614ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''[[رستم مرزا صفوي]]'''<br> <small>{{Nastaliq| میرزا رستم صفوی}} </small> |align="center"|1614ع–1615ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''تاج خان تاش بيگ'''<br> <small>{{Nastaliq| تاج خان تاش بیگ }} </small> |align="center"|1614ع–1615ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''ارسلان بيگ شمشير خان ازبڪ'''<br> <small>{{Nastaliq| ارسلان بیگ شمشیر خان اوزبک}} </small> |align="center"|1615ع–1617ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''خان دوران مرزا شاهه بيگ ارغون خان'''<br> <small>{{Nastaliq| خانِ دوران میرزا شاه بیگ ارغون خان }} </small> |align="center"|1617ع–1617ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''مظفر خان مير عبدالرزاق معموري'''<br> <small>{{Nastaliq| مظفرخان میرعبدالرزاق معموری}} </small> |align="center"|1617ع–1618ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''خان دوران مرزا شاهه بيگ ارغون خان'''<br> <small>{{Nastaliq| خانِ دوران میرزا شاه بیگ ارغون خان }} </small> |align="center"|1618ع–1619ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''مصطفیٰ خان سيد بايزيد بخاري'''<br> <small>{{Nastaliq| مصطفی خان سید بایزید بخاری}} </small> |align="center"|1619ع–1623ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | [[اوچ]] جي [[بخاري (نسبت)|بخاري]] خاندان جي هڪ فرد طور پهريائين [[بکر]] جو [[فوجدار]] رهيو. کيس 2,000 پيادل فوج ۽ 1,000 سوار فوج پڻ ڏني وئي. سندس نالو ''سيد بازيد بخاري'' پڻ لکيو ويو آهي. |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''[[شهريار مرزا|سلف الدين محمد شهريار]]'''<br> <small>{{Nastaliq| سلف الدین محمد شهریار}} </small> |align="center"|13 آڪٽوبر 1625ع &ndash; 1626ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''مرزا ابو سعيد'''<br> <small>{{Nastaliq| میرزا ابوسعید}} </small> |align="center"|1626ع–1627ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | هڪ ايراني، جيڪو شهنشاهه زادي [[نور جهان]] جو ڀاڻيجو هو. |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''محمد عيسيٰ خان ترخان دوم'''<br> <small>{{Nastaliq| محمد عیسی خان ترخان دوم}} </small> |align="center"|1627ع–1628ع |align="center"| ''[[شاهجهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''شير خواجه باقي خان'''<br> <small>{{Nastaliq| شیر خواجه باقی خان}} </small> |align="center"|1628ع–1628ع |align="center"| ''[[شاهجهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''مير حسام الدين مرتضيٰ خان انجو'''<br> <small>{{Nastaliq| میر حسام الدین مرتضی خان انجو}} </small> |align="center"|1628ع–1629ع |align="center"| ''[[شاهجهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |} gt990y2w6f1rw9jqd6ndy1o03fvohbz 384136 384135 2026-06-11T02:21:52Z Intisar Ali 8681 384136 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڪابه وضاحت موجود ناهي}} هي [[سنڌ جي تاريخ]] ۾ مختلف حڪمرانن ۽ فرمانروائن جي فهرست آهي. == سامبوس (326 ق.م) == راجا سامبوس 326 ق.م تائين حڪمران رهيو، جيستائين [[سڪندر اعظم]] سنڌو ماٿري واري علائقي تي پنهنجي حملي دوران کيس شڪست نه ڏني.<ref>{{Cite web |date=2024-11-01 |title=Following Alexander's Conquest Of Sindh - I |url=https://thefridaytimes.com/01-Nov-2024/alexander-s-conquest-of-sindh-i |access-date=2026-01-16 |website=The Friday Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |title=The Sindh Story: A Great Account on Sindh |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_13-05-56_9415e8449215959d01f22c94a43e6758.pdf|last=Malkani|first=K. R.|author-link=K. R. Malkani|publisher=Sani Hussain Panhwar|year=1997}}</ref> راجا سامبوس [[اروڙ]] ۽ بولان تي حڪومت ڪندو هو، جڏهن ته سندس گاديءَ جو هنڌ ''سنڊومانا'' هو، جيڪو هاڻوڪي [[سيوهڻ]] سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |title=Gazetteer of the Province of Sind |publisher=Government at the "Mercantile" Steam Press |year=1907 |location=India |pages=522}}</ref> هو [[موسيڪانوس]] جو همعصر هو. == [[راءِ خاندان]] (480ع–632ع) == [[راءِ خاندان]] جا ڄاتل حڪمران هي هئا: {| class="wikitable" |- ! نالو ! حڪومت ! نوٽس |- | [[رانا دتيا ستيه]] | 480ع – نامعلوم | |- | [[راءِ خاندان#حڪمران|راءِ ديوجي]] | نامعلوم | |- | [[راءِ خاندان#حڪمران|راءِ ساهيراس ٻيون]] | نامعلوم | |- | [[راءِ خاندان#حڪمران|راءِ سهاسي ٻيون]] | نامعلوم – 632ع | |- |} == [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]] (632ع–712ع) == [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]] جا ڄاتل حڪمران هي هئا:<ref name="Wink">{{cite book|last1=Wink|first1=André|title=Al- Hind: The slave kings and the Islamic conquest. 2|date=1991|publisher=BRILL|isbn=9004095098|pages=152–153|url=https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC|language=en}}</ref> {| class="wikitable" |- ! نالو ! حڪومت ! نوٽس |- | [[چچ]] | {{reign|{{circa|632}}|671}} | |- | [[چندر]] | {{reign|{{circa|671}}|679}} | |- | [[راجا ڏاهر]] | {{reign|{{circa|679}}|712}} | [[اروڙ|الور]] مان حڪومت ڪندو هو |- |} == [[سنڌ (خلافتي صوبو)|ولاية السند]] (اموي خلافت) (712ع–750ع) == 712ع ۾ سنڌ [[اموي خلافت]] جي قبضي ۾ آئي. خلافت پاران مقرر ڪيل اميرن ۽ گورنرن جي فهرست هيٺ ڏجي ٿي: {| width=85% class="wikitable" |- ! نالو ! سال ! نوٽس |- | [[محمد بن قاسم ثقفي]] | 711–715ع | سنڌ جو فاتح. عراق جي گورنر [[حجاج بن يوسف ثقفي]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 345–7, 356; Khalifah ibn Khayyat, pp. 304–7, 310, 318; al-Baladhuri, pp. 216–25; al-Tabari, v. 23: p. 149; Crone, p. 135</ref> |- | [[حبيب بن المهلب الازدي]] | 715–717ع | خليفي [[سليمان بن عبدالملڪ]] يا [[صالح بن عبدالرحمان]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 356; Khalifah ibn Khayyat, p. 318; al-Baladhuri, p. 225; Crone, p. 141</ref> |- | [[عبدالملڪ بن مسمع]] | 717ع کان | بصره جي گورنر [[عدي بن ارطاة الفزاري]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Khalifah ibn Khayyat, p. 322</ref> |- | [[عمرو بن مسلم الباهلي]] | 720ع تائين | عدي بن ارطاة پاران مقرر ٿيو.<ref>Khalifah ibn Khayyat, pp. 322, 333; al-Baladhuri, p. 225</ref> |- | [[عبيدالله بن علي السلمي]] | 721ع کان | عراق جي گورنر [[عمر بن هبيره الفزاري]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Khalifah ibn Khayyat, p. 333; Crone, p. 146</ref> |- | [[جنيد بن عبدالرحمان المري]] | 726ع تائين | عمر بن هبيره پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 379–80; Khalifah ibn Khayyat, pp. 333, 359</ref> |- | [[تميم بن زيد العتبي]] | 726ع کان | عراق جي گورنر [[خالد بن عبدالله القسري]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 380; Khalifah ibn Khayyat, p. 359</ref> |- | [[الحڪم بن عوانه]] | 740ع تائين | خالد بن عبدالله پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 380, 388–9</ref> |- | [[عمرو بن محمد ثقفي]] | 740–744ع | [[محمد بن قاسم ثقفي]] جو پٽ. عراق جي گورنر [[يوسف بن عمر ثقفي]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 389–90</ref> |- | [[يزيد بن ايرار الكلبي]] (؟) | 740ع وارو ڏهاڪو | ذريعن ۾ سندس نالو ۽ تفصيل مختلف صورتن ۾ آيا آهن.<ref>In al-Ya'qubi, pp. 399–400, 407...</ref> |- | [[مغلس العبدي]] | 751ع (؟) | خليفي [[السفاح]] يا [[ابو مسلم خراساني]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 407</ref> |- | [[منصور بن جمهور الكلبي]] | 747–750ع | ابتدا ۾ اموي مخالف باغي طور سنڌ تي قبضو ڪيو، پوءِ عباسي حڪومت پاران گورنر طور برقرار رکيو ويو.<ref name="IbnJumhur">Al-Ya'qubi, pp. 407, 429</ref> |- |} == [[سنڌ (خلافتي صوبو)|ولاية السند]] (عباسي خلافت) (750ع–861ع) == هي دور عباسي خلافت جي ماتحت سنڌ جي گورنرن تي مشتمل هو: {| class="wikitable" |- ! نالو ! حڪومت ! نوٽس |- | [[منصور بن جمهور الكلبي]] | 750–751ع | |- | [[موسيٰ بن ڪعب التميمي]] | 752–754ع | خليفي السفاح يا ابو مسلم پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 429, 448</ref> |- | [[عيينه بن موسيٰ التميمي]] | 754–760ع | موسيٰ بن ڪعب جو پٽ.<ref>Al-Ya'qubi, p. 447-8</ref> |- | [[عمر بن حفص هزارمرد]] | 760–768ع | [[مهلبي خاندان]] سان تعلق رکندڙ؛ خليفي [[المنصور]] پاران مقرر ٿيو.<ref name="Muhallabid1">Al-Ya'qubi, p. 448</ref> |- | [[هشام بن عمرو التغلبي]] | 768–774ع | المنصور پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 448–9</ref> |- | [[بسطام بن عمرو التغلبي]] | 774ع (؟) | هشام بن عمرو جو ڀاءُ.<ref>Khalifah ibn Khayyat, p. 433</ref> |- | [[معبد بن الخليل التميمي]] | 774–775/776ع | المنصور پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 449</ref> |- | [[محمد بن معبد التميمي]] | 775ع (؟) | معبد جو پٽ.<ref>Khalifah ibn Khayyat, pp. 433, 440</ref> |- | [[روح بن حاتم المهلبي]] | 776–778ع | مهلبي خاندان مان؛ خليفي [[المهدي]] پاران مقرر ٿيو.<ref name="Muhallabid2">Al-Ya'qubi, p. 479</ref> |- | [[نصر بن محمد الخزاعي]] | 778–781ع | المهدي پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 479–80</ref> |- | [[الزبير بن العباس]] | 781ع (؟) | مقرر ٿيو پر سنڌ نه آيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 480</ref> |- | [[سفيه بن عمرو التغلبي]] (؟) | 781–782ع | المهدي پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 480</ref> |- | [[ليث بن طريف]] | 782–785ع | المهدي پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 480</ref> |- | [[محمد بن ليث]] | 785–786ع | ليث بن طريف جو پٽ.<ref>Khalifah ibn Khayyat, p. 446</ref> |- | [[ليث بن طريف]] | 786ع کان | ٻيهر مقرر ٿيو.<ref>Khalifah ibn Khayyat, p. 463</ref> |- | [[سالم اليونسي]] | 780ع وارو ڏهاڪو | [[هارون الرشيد]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 493</ref> |- | [[ابراهيم بن سالم]] | 780ع وارو ڏهاڪو | سالم جو پٽ.<ref name="K463">Khalifah ibn Khayyat, p. 463</ref> |- | [[اسحاق بن سليمان الهاشمي]] | 790ع کان | هارون الرشيد جو مائٽ.<ref name="Abbasid1">Al-Ya'qubi, p. 493</ref> |- | [[داود بن يزيد المهلبي]] | 800–820ع | مهلبي خاندان مان.<ref name="Muhallabid3">Al-Ya'qubi, pp. 494, 532</ref> |- | [[بشر بن داود المهلبي]] | 820–826ع | داود جو پٽ.<ref name="Muhallabid4">Al-Ya'qubi, pp. 557–8</ref> |- | [[حاجب بن صالح]] | 826ع | المامون پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 557</ref> |- | [[غسان بن عباد]] | 828–831ع | المامون پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 557</ref> |- | [[موسيٰ بن يحيٰ البرمڪي]] | 831–836ع | [[برمڪي خاندان]] مان.<ref>Al-Ya'qubi, p. 557</ref> |- | [[عمران بن موسيٰ البرمڪي]] | 836ع کان | موسيٰ جو پٽ.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 557, 585</ref> |- | [[عنبسه بن اسحاق الدبي]] | 840ع وارو ڏهاڪو | [[ايتاخ الترڪي]] جو نائب گورنر.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 585, 593</ref> |- | [[هارون بن ابي خالد المروذي]] | 854ع تائين | خليفي [[المتوڪل]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 593, 599</ref> |- | [[عمر بن عبدالعزيز الهباري]] | 854–861ع | المتوڪل پاران مقرر ٿيو. |- |} == [[هباري خاندان]] (861ع–1010ع) == [[هباري خاندان]] جي حڪمرانن پاڻ کي ''امير'' سڏايو. ''نوٽ: هيٺ ڏنل تاريخون تقريبن آهن.''<ref>{{Cite web |url=http://prr.hec.gov.pk/Chapters/3761H-1.pdf |title=Chapter No. 1: History and Geography of al-Mansurah |access-date=2014-01-27 |archive-date=2017-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011204931/http://prr.hec.gov.pk/Chapters/3761H-1.pdf |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" ! لقب ! نالو ! حڪومت |- | امير | '''عمر بن عبدالعزيز الهباري''' | 861–884ع |- | امير | '''عبدالله بن عمر الهباري''' | 884–913ع |- | امير | '''عمر بن عبدالله الهباري''' | 913–943ع |- | امير | '''محمد بن عبدالله الهباري''' | 943–973ع |- | امير | '''علي بن عمر الهباري''' | 973–987ع |- | امير | '''عيسيٰ بن علي الهباري''' | 987ع |- | امير | '''منبي بن علي الهباري''' | 987–1010ع |- | colspan="3" align="center" | سنڌ جا هباري امير پنهنجي سڄي دورِ حڪومت دوران نالي ماتر [[عباسي خلافت|عباسي خليفن]] جا وفادار رهيا. |} == [[سومرا خاندان]] (1010ع–1351ع) == سومرا حڪمرانن جي فهرست هيٺ ڏجي ٿي: {| class="wikitable sortable" ! style="background:#38761D; color:white;" | لقب ! style="background:#38761D; color:white;" | ذاتي نالو ! style="background:#38761D; color:white;" | دورِ حڪومت |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''خفيف اول بن رائو سومر'''<br><small>{{Naskh|خفيف اول بن رائو سومر}}</small> | 1010ع–1026ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''سومر بن رائو سومر'''<br><small>{{Naskh|سومر بن رائو سومر}}</small> | 1026ع–1053ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''[[عاصم الدين ڀونگر|ڀونگر اول بن خفيف اول سومرو]]'''<br><small>{{Naskh|ڀونگر اول بن خفيف اول}}</small> | 1053ع–1068ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''دودو اول بن ڀونگر اول سومرو'''<br><small>{{Naskh|دودو اول بن ڀونگر اول سومرو}}</small> | 1068ع–1092ع |- | ''سردارڻي''<br><small>{{Naskh|سردارڻي}}</small> | '''[[زينب تاري]]'''<br><small>{{Naskh|زينب تاري بنت دودو اول سومرو}}</small> | 1092ع–1098ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''سانگهڙ بن دودو اول سومرو'''<br><small>{{Naskh|سانگهڙ بن دودو اول سومرو}}</small> | 1098ع–1107ع |- | ''سردارڻي''<br><small>{{Naskh|سردارڻي}}</small> | '''همون سومرو'''<br><small>{{Naskh|همون سومرو}}</small> | 1107ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''خفيف دوم بن سومر بن دودو اول سومرو'''<br><small>{{Naskh|خفيف دوم بن سومر بن دودو اول سومرو}}</small> | 1107ع–1142ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''عمر اول بن سومر بن دودو اول سومرو'''<br><small>{{Naskh|عمر اول بن سومر بن دودو اول سومرو}}</small> | 1142ع–1181ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''دودو دوم بن خفيف دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|دودو دوم بن خفيف دوم سومرو}}</small> | 1181ع–1195ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''ڀونگر دوم بن چنيسر بن حمير بن دودو اول سومرو'''<br><small>{{Naskh|ڀونگر دوم بن چنيسر بن حمير بن دودو اول سومرو}}</small> | 1195ع–1222ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''چنيسر اول بن ڀونگر دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|چنيسر اول بن ڀونگر دوم سومرو}}</small> | 1222ع–1228ع (پهريون دور) |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''گنهور اول بن ڀونگر دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|گنهور اول بن ڀونگر دوم سومرو}}</small> | 1228ع–1236ع (پهريون دور) |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''چنيسر اول بن ڀونگر دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|چنيسر اول بن ڀونگر دوم سومرو}}</small> | 1236ع–1237ع (ٻيون دور) |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''گنهور اول بن ڀونگر دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|گنهور اول بن ڀونگر دوم سومرو}}</small> | 1237ع–1241ع (ٻيون دور) |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''محمد طور بن گنهور اول سومرو'''<br><small>{{Naskh|محمد طور بن گنهور اول سومرو}}</small> | 1241ع–1256ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''گنهور دوم بن محمد طور سومرو'''<br><small>{{Naskh|گنهور دوم بن محمد طور سومرو}}</small> | 1256ع–1259ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''دودو ٽيون بن گنهور دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|دودو سوم بن گنهور دوم سومرو}}</small> | 1259ع–1273ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''طائي بن دودو ٽيون سومرو'''<br><small>{{Naskh|طائي بن دودو سوم سومرو}}</small> | 1273ع–1283ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''چنيسر دوم بن دودو ٽيون سومرو'''<br><small>{{Naskh|چنيسر دوم بن دودو سوم سومرو}}</small> | 1283ع–1300ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''ڀونگر ٽيون بن چنيسر دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|ڀونگر سوم بن چنيسر دوم سومرو}}</small> | 1300ع–1315ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''خفيف ٽيون بن چنيسر دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|خفيف سوم بن چنيسر دوم سومرو}}</small> | 1315ع–1333ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''دودو چوٿون بن چنيسر دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|دودو چهارم بن چنيسر دوم سومرو}}</small> | 1333ع–1336ع |- | style="background:#D9EAD3;" | ''سردار'' | style="background:#D9EAD3;" | '''عمر دوم بن دودو چوٿون سومرو''' | style="background:#D9EAD3;" | 1336ع–؟ |- | style="background:#D9EAD3;" | ''سردار'' | style="background:#D9EAD3;" | '''ڀونگر چوٿون بن دودو چوٿون سومرو''' | style="background:#D9EAD3;" | ؟–؟ |- | style="background:#D9EAD3;" | ''سردار'' | style="background:#D9EAD3;" | '''حمير بن دودو چوٿون سومرو''' | style="background:#D9EAD3;" | ؟–1351ع |- | colspan="3" style="background:#FFF2CC;" | '''نوٽ:''' آخري ٽي سردار (هلڪي سائي رنگ سان ظاهر ڪيل) فقط هيٺين سنڌ تي حڪمران هئا، جڏهن⁠تہ مٿين سنڌ تي [[سما خاندان]] جي حڪومت قائم ٿي چڪي هئي. |} <ref name="Siddiqui">{{Cite journal |last=Siddiqui |first=Dr. Habibullah |title=The Soomras of Sindh: their origin, main characteristics and rule. |url=https://uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf |journal=Literary Conference on Soomra Period in Sindh}}</ref> == [[سما خاندان]] (1336ع–1524ع) == [[سما خاندان]] سنڌ جو هڪ [[اسلام|مسلمان]] حڪمران خاندان هو، جيڪو [[سومرا خاندان|سومرن]] کان پوءِ اقتدار ۾ آيو. سما حڪمرانن ''[[ڄام (لقب)|ڄام]]'' جو لقب اختيار ڪيو، جيڪو [[سلطان]] جي برابر هو. سما خاندان بابت معلومات جا مکيه ماخذ نظام الدين، ابو الفضل، [[فرشتو]] ۽ مير معصوم آهن، پر انهن سڀني ۾ تفصيل گهٽ ۽ معلومات ۾ اختلاف موجود آهن. تاريخي ترتيب جي هڪ ممڪن جوڙجڪ<ref>{{cite book |editor1-last=Majumdar |editor1-first=Ramesh Chandra |editor1-link=R. C. Majumdar |editor2-last=Pusalker |editor2-first=A. D. |editor3-last=Majumdar |editor3-first=A. K. |date=1960 |title=[[The History and Culture of the Indian People]] |volume=VI: The Delhi Sultanate |location=Bombay |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |page=224}}</ref> ايم. ايڇ. سيد جي ڪتاب ''History of Delhi Sultanate'' ۾ ڏنل آهي:<ref>''History of Delhi Sultanate'' by M.H. Syed (p. 240), 2005 {{ISBN|81-261-1830-X}}, 9788126118304.</ref> {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | لقب/نالو ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | ذاتي نالو ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | دورِ حڪومت |- |align="center"| ''فيروز الدين المعروف شاهه'' [[ڄام انڙ اول|انڙ اول بن بنبينه]] <br> <small>{{Nastaliq|فيروز الدين المعروف شاه انر اول بن بنبينه}}</small> |align="center"| ڄام انڙ اول |align="center"|1351ع–1352ع |- |align="center"| ''صدر الدين المعروف شاهه'' [[بنبينه اول بن انڙ اول]] <br> <small>{{Nastaliq|صدرالدين المعروف شاه بنبينه اول بن انر اول}} </small> |align="center"| ڄام بنبينه اول |align="center"|1352ع–1367ع |- |align="center"| ''رڪن الدين المعروف شاهه'' [[ڄام تماچي|تماچي بن انڙ اول]] <br> <small>{{Nastaliq|رکن الدين المعروف شاه تماچي بن انر ڊوم}}</small> |align="center"| ڄام تماچي |align="center"|1367ع–1371ع (پهريون دور) |- |align="center"| ''خير الدين المعروف شاهه'' [[ڄام توگاچي|توگاچي بن انڙ اول]] <br> <small>{{Nastaliq|خيرالدين المعروف شاه توگچي بن جونا اول}}</small> |align="center"| ڄام توگاچي |align="center"|1368ع–1370ع ([[ٻٽي حڪمراني]]) |- |align="center"| ''علاءُ الدين المعروف شاهه'' [[جونا اول بن بنبينه]] <br> <small>{{Nastaliq|علاؤالدين المعروف شاه جونا اول بن بنبينه}}</small> |align="center"| ڄام جونا اول |align="center"|1371ع–1389ع |- |align="center"| ''رڪن الدين المعروف شاهه'' [[ڄام تماچي|تماچي بن انڙ اول]] <br> <small>{{Nastaliq|رکن الدين المعروف شاه تماچي بن انار ڊوم}}</small> |align="center"| ڄام تماچي |align="center"| 1389ع–1392ع (ٻيون دور) |- |align="center"| ''صلاح الدين المعروف شاهه'' [[انڙ دوم بن تماچي]] <br> <small>{{Nastaliq|صلاح الدين المعروف شاه انر ڊوم بن تماچي}}</small> |align="center"| ڄام انڙ دوم |align="center"| 1392ع–1404ع |- |align="center"| ''[[ڄام نظام الدين اول|نظام الدين المعروف شاهه اول]] بن انڙ دوم''<br> <small>{{Nastaliq|نظام الدين المعروف شاه اول بن انر دوم}}</small> |align="center"| ڄام نظام الدين |align="center"| 1404ع–1406ع |- |align="center"| ''المعروف شاهه'' [[ڄام علي شير|علي شير بن تماچي]]<br> <small>{{Nastaliq| المعروف شاه علي شير بن تماچي}}</small> |align="center"| ڄام علي شير |align="center"| 1406ع–1412ع |- |align="center"| ''المعروف شاهه'' [[ڄام ڪرن|ڪرن بن توگاچي]] <br> <small>{{Nastaliq|المعروف شاه ڪرن بن توگچي}}</small> |align="center"| ڄام ڪرن |align="center"| 1412ع–1413ع |- |align="center"| ''صدر الدين المعروف شاهه'' [[سڪندر اول بن توگاچي]] <br> <small>{{Nastaliq|صدرالدين المعروف شاه سڪندر بن توگچي}}</small> |align="center"| ڄام سڪندر اول |align="center"| 1413ع |- |align="center"| ''المعروف شاهه'' [[فتح بن سڪندر اول]] <br> <small>{{Nastaliq| ناصر الدینالمعروف شاه فتح بن سڪندر اول}}</small> |align="center"| ڄام فتح |align="center"| 1413ع–1428ع |- |align="center"| ''تغلق المعروف شاهه'' [[جونا دوم بن سڪندر اول]] <br> <small>{{Nastaliq|تغلق المعروف شاه جونا دوم بن سڪندر اول}}</small> |align="center"| ڄام جونا دوم |align="center"| 1428ع–1442ع |- |align="center"| ''المعروف شاهه'' [[ڄام مبارڪ|مبارڪ خان]] <br> <small>{{Nastaliq|المعروف شاه مبارڪ خان}}</small> |align="center"| ڄام مبارڪ |align="center"|1442ع |- |align="center"| ''المعروف شاهه'' [[ڄام سڪندر دوم|سڪندر دوم بن فتح]] <br> <small>{{Nastaliq|المعروف شاه سڪندر دوم بن فتح}}</small> |align="center"| ڄام سڪندر دوم |align="center"|1442ع–1444ع |- |align="center"| ''المعروف شاهه'' [[ڄام رائڌڻ|رائڌڻ بن انڙ دوم]] <br><small>{{Nastaliq|المعروف شاه ريدان بن انر دوم}}</small> |align="center"| ڄام رائڌڻ |align="center"| 1444ع–1453ع |- |align="center"| ''صدر الدين المعروف شاهه'' [[ڄام سنجر|سنجر بن انڙ دوم]] <br><small>{{Nastaliq|صدرالدين المعروف شاه سنجر بن انر دوم}}</small> |align="center"| ڄام سنجر |align="center"| 1453ع–1461ع |- |align="center"| ''نظام الدين المعروف شاهه دوم'' [[ڄام نظام الدين دوم|نندو بن سنجر]] <br><small>{{Nastaliq|نظام الدين المعروف شاه ڊوم نندو بن سنجر}}</small> |align="center"| ڄام نندو |align="center"| 1461ع–1508ع |- |align="center"| ''ناصر الدين المعروف شاهه'' [[ڄام فيروز دوم|فيروز بن نندو]] <br><small>{{Nastaliq|ناصر الدين المعروف شاه فيروز بن نندو}}</small> |align="center"| ڄام فيروز |align="center"|1508ع–1524ع |} == [[ارغون خاندان]] (1520ع–1554ع) == {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | لقب ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | ذاتي نالو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دورِ حڪومت |- style="background:white" |align="center"| ''شاهه'' <br> <small>{{Nastaliq|شاه}}</small> |align="center"| '''[[شاهه بيگ ارغون|شجاع بيگ ارغون]]'''<br> <small>{{Nastaliq| شجاع بيگ ارغون}} </small> |align="center"|1520ع–1524ع |- |- style="background:white" |align="center"| ''شاهه'' <br> <small>{{Nastaliq|شاه}}</small> |align="center"| '''[[حسين بيگ ارغون]]'''<br> <small>{{Nastaliq| حسين بيگ ارغون}} </small> |align="center"|1524ع–1554ع |- |} == [[ترخان خاندان]] (1554ع–1593ع) == {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | لقب ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | ذاتي نالو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دورِ حڪومت |- |colspan=3 align="middle"| سنڌ ۾ بادشاهه [[شاهه حسين ارغون]] ۽ سندس اميرن، جيڪي [[مرزا محمد عيسيٰ ترخان]] جي اڳواڻي هيٺ هئا، جي وچ ۾ گهرو ويڙهه کان پوءِ ترخان خاندان ڪامياب ٿيو ۽ سنڌ تي حڪمراني شروع ڪئي. |- |- style="background:white" |align="center"| ''مرزا'' <br> <small>{{Nastaliq|میرزا}}</small> |align="center"| [[مرزا محمد عيسيٰ ترخان|محمد عيسيٰ ترخان]] <br> <small>{{Nastaliq| محمد عیسیٰ ترخان}} </small> |align="center"|1554ع–1567ع |- |- style="background:white" |align="center"| ''مرزا'' <br> <small>{{Nastaliq|میرزا}}</small> |align="center"| [[مرزا محمد باقي ترخان|محمد باقي ترخان]]<br> <small>{{Nastaliq| محمد بقی ترخان}} </small> |align="center"|1567ع–1585ع |- |- style="background:white" |align="center"| ''مرزا'' <br> <small>{{Nastaliq|میرزا}}</small> |align="center"| [[مرزا جاني بيگ ترخان|جاني بيگ ترخان]]<br> <small>{{Nastaliq| جانی بیگ ترخان}} </small> |align="center"|1585ع–1593ع |- |- |} == [[ٺٽو صوبو|ٺٽو سرڪار/صوبو]] ([[مغل سلطنت]]) (1593ع–1737ع) == === فوجدار === [[هندستان]] ۾ مغلن جي دور ۾ فوجدار [[سرڪار (انتظامي ورهاست)|ضلعي يا سرڪار]] جو انتظامي سربراهه هوندو هو.<ref>[https://www.britannica.com/topic/fawjdar Faujdar], Britannica.</ref> {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | لقب ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | ذاتي نالو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دورِ خدمت ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | حاڪم بادشاهه ! style="background-color:#F0DC82" | نوٽس |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''رائو پتر داس کتري'''<br> <small>{{Nastaliq| رای پترداس کهتری}} </small> |align="center"|28 مارچ 1593ع &ndash; 1594ع |align="center"| ''[[اڪبر اعظم|اڪبر]]''<br><small>{{Nastaliq|''اکبر''}}</small> | مقامي ماڻهن ۾ غير مقبوليت سبب هٽايو ويو. |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''[[مرزا جاني بيگ ترخان]]'''<br> <small>{{Nastaliq| میرزا جانی بیگ ترخان}} </small> |align="center"|1594ع &ndash; 1 فيبروري 1601ع |align="center"| ''[[اڪبر اعظم|اڪبر]]''<br><small>{{Nastaliq|''اکبر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''[[مرزا غازي بيگ|مرزا غازي بيگ ترخان]]'''<br> <small>{{Nastaliq| میرزا غازی بیگ ترخان}} </small> |align="center"|1 فيبروري 1601ع &ndash; 12 اپريل 1612ع |align="center"| ''[[اڪبر اعظم|اڪبر]]''<br><small>{{Nastaliq|''اکبر''}}<br>''[[جهانگير]]''<br>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''مظفر خان مير عبدالرزاق معموري'''<br> <small>{{Nastaliq| مظفرخان میرعبدالرزاق معموری}} </small> |align="center"| 1612ع–1614ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''[[رستم مرزا صفوي]]'''<br> <small>{{Nastaliq| میرزا رستم صفوی}} </small> |align="center"|1614ع–1615ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''تاج خان تاش بيگ'''<br> <small>{{Nastaliq| تاج خان تاش بیگ }} </small> |align="center"|1614ع–1615ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''ارسلان بيگ شمشير خان ازبڪ'''<br> <small>{{Nastaliq| ارسلان بیگ شمشیر خان اوزبک}} </small> |align="center"|1615ع–1617ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''خان دوران مرزا شاهه بيگ ارغون خان'''<br> <small>{{Nastaliq| خانِ دوران میرزا شاه بیگ ارغون خان }} </small> |align="center"|1617ع–1617ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''مظفر خان مير عبدالرزاق معموري'''<br> <small>{{Nastaliq| مظفرخان میرعبدالرزاق معموری}} </small> |align="center"|1617ع–1618ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''خان دوران مرزا شاهه بيگ ارغون خان'''<br> <small>{{Nastaliq| خانِ دوران میرزا شاه بیگ ارغون خان }} </small> |align="center"|1618ع–1619ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''مصطفیٰ خان سيد بايزيد بخاري'''<br> <small>{{Nastaliq| مصطفی خان سید بایزید بخاری}} </small> |align="center"|1619ع–1623ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | [[اوچ]] جي [[بخاري (نسبت)|بخاري]] خاندان جي هڪ فرد طور پهريائين [[بکر]] جو [[فوجدار]] رهيو. کيس 2,000 پيادل فوج ۽ 1,000 سوار فوج پڻ ڏني وئي. سندس نالو ''سيد بازيد بخاري'' پڻ لکيو ويو آهي. |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''[[شهريار مرزا|سلف الدين محمد شهريار]]'''<br> <small>{{Nastaliq| سلف الدین محمد شهریار}} </small> |align="center"|13 آڪٽوبر 1625ع &ndash; 1626ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''مرزا ابو سعيد'''<br> <small>{{Nastaliq| میرزا ابوسعید}} </small> |align="center"|1626ع–1627ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | هڪ ايراني، جيڪو شهنشاهه زادي [[نور جهان]] جو ڀاڻيجو هو. |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''محمد عيسيٰ خان ترخان دوم'''<br> <small>{{Nastaliq| محمد عیسی خان ترخان دوم}} </small> |align="center"|1627ع–1628ع |align="center"| ''[[شاهجهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''شير خواجه باقي خان'''<br> <small>{{Nastaliq| شیر خواجه باقی خان}} </small> |align="center"|1628ع–1628ع |align="center"| ''[[شاهجهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''مير حسام الدين مرتضيٰ خان انجو'''<br> <small>{{Nastaliq| میر حسام الدین مرتضی خان انجو}} </small> |align="center"|1628ع–1629ع |align="center"| ''[[شاهجهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |} ===صوبه‌دار=== {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | عهدو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | ذاتي نالو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دورِ حڪومت ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | خدمتون ڏيندڙ بادشاھ ! style="background-color:#F0DC82" | نوٽ | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''امير خان مير ابوالبقا'''<br> <small>{{Nastaliq| امیر خان میر ابوالبقا}}</small> |align="center"|1629–1631 |align="center"| ''[[شاھہ جهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''يوسف محمد خان تاشقندي'''<br> <small>{{Nastaliq| یوسف محمد خان تاشقندی}}</small> |align="center"|1631–1635 |align="center"| ''[[شاھہ جهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''خواص خان [[دولت خان مئي]]'''<br> <small>{{Nastaliq| خواص خان دولت خان مئی}}</small> |align="center"|1635–1640 |align="center"| ''[[شاھہ جهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''خواجه ڪامگار غيرت خان'''<br> <small>{{Nastaliq| خواجه کامگار غیرت خان}}</small> |align="center"|1640–1641 |align="center"| ''[[شاھہ جهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''شاد خان'''<br> <small>{{Nastaliq| شاد خان}}</small> |align="center"|1641–1643 |align="center"| ''[[شاھہ جهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''امير خان مير ابوالبقا'''<br> <small>{{Nastaliq| امیر خان میر ابوالبقا}}</small> |align="center"|1643–1647 |align="center"| ''[[شاھہ جهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''مغل خان'''<br> <small>{{Nastaliq| مغل خان}}</small> |align="center"|1647–1649 |align="center"| ''[[شاھہ جهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''[[اورنگزيب|محي الدين محمد اورنگزيب]]'''<br> <small>{{Nastaliq| محی الدین محمد اورنگ‌زیب}}</small> |align="center"|1649–1653 |align="center"| ''[[شاھہ جهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''سردار خان شاهجهاني'''<br> <small>{{Nastaliq| سردار خان شاهجهانی}}</small> |align="center"|1653–1653 |align="center"| ''[[شاھہ جهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''ظفر خان خواجه احسن الله'''<br> <small>{{Nastaliq| ظفر خان خواجه احسن الله}}</small> |align="center"|1653–1655 |align="center"| ''[[شاھہ جهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''[[سپهر شڪوه|ميرزا سپهر شڪوه]]'''<br><small>{{Nastaliq| میرزا سپهر شکوه}}</small> |align="center"|1655–1658 |align="center"| ''[[شاھہ جهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''قباد خان مير آخور'''<br><small>{{Nastaliq| قباد خان میر آخور}}</small> |align="center"|1658–1660 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''يادگار بيگ لشڪر خان'''<br><small>{{Nastaliq| یادگار بیگ لشکر خان}}</small> |align="center"|1660–1662 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''عزت خان سيد عبدالرزاق گيلاني'''<br><small>{{Nastaliq| عزت خان سید عبدالرزاق گیلانی}}</small> |align="center"|1662–1664 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''غضنفر خان'''<br><small>{{Nastaliq| غضنفر خان}}</small> |align="center"|1664–1666 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''عزت خان سيد عبدالرزاق گيلاني'''<br><small>{{Nastaliq| عزت خان سید عبدالرزاق گیلانی}}</small> |align="center"|1666–1669 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''ابو نصرت خان'''<br><small>{{Nastaliq| ابو نصرت خان}}</small> |align="center"|1669–1671 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''سعادت خان'''<br><small>{{Nastaliq| سعادت خان}}</small> |align="center"|1671–1673 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''عزت خان سيد عبدالرزاق گيلاني'''<br><small>{{Nastaliq| عزت خان سید عبدالرزاق گیلانی}}</small> |align="center"|1673–1679 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''خانه زاد خان'''<br><small>{{Nastaliq| خانه زاد خان}}</small> |align="center"|1679–1683 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''سردار خان'''<br><small>{{Nastaliq| سردار خان}}</small> |align="center"|1683–1687 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''مريد خان'''<br><small>{{Nastaliq| مرید خان}}</small> |align="center"|1687–1689 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''زبردست خان'''<br><small>{{Nastaliq| زبردست خان}}</small> |align="center"|1689–1689 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''ابو نصرت خان'''<br><small>{{Nastaliq| ابو نصرت خان}}</small> |align="center"|1689–1691 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''[[حفظ الله خان]]'''<br><small>{{Nastaliq| حفظ الله خان}}</small> |align="center"|1691–1701 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''سعيد خان'''<br><small>{{Nastaliq| سعید خان}}</small> |align="center"|1701–1702 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''مير امين الدين خان حسين'''<br><small>{{Nastaliq| میر امین الدین خان حسین}}</small> |align="center"|1702–1703 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''يوسف خان ترمذي'''<br><small>{{Nastaliq| یوسف خان ترمذی}}</small> |align="center"|1703–1704 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''احمد يار خان'''<br><small>{{Nastaliq| احمد یار خان}}</small> |align="center"|1704–1707 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''سعيد عطر خان بهادر'''<br><small>{{Nastaliq| سعید عطر خان بهادر}}</small> |align="center"|1707–1709 |align="center"| ''[[اعظم شاھ]]''<br><small>{{Nastaliq|''اعظم شاه''}}<br>''[[بهادر شاھ اول]]''<br>{{Nastaliq|''بهادرشاه یکم''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''مهين خان'''<br><small>{{Nastaliq| مهین خان}}</small> |align="center"|1709–1711 |align="center"| ''[[بهادر شاھ اول]]''<br><small>{{Nastaliq|''بهادرشاه یکم''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''شاڪر خان'''<br><small>{{Nastaliq| شاکر خان}}</small> |align="center"|1711–1712 |align="center"| ''[[بهادر شاھ اول]]''<br><small>{{Nastaliq|''بهادرشاه یکم''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''مهين خان'''<br><small>{{Nastaliq| مهین خان}}</small> |align="center"|1712–1712 |align="center"| ''[[جهاندار شاھ]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهاندار شاه''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''خواجه محمد خليل خان'''<br><small>{{Nastaliq| خواجه محمد خلیل خان}}</small> |align="center"|1712–1713 |align="center"| ''[[جهاندار شاھ]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهاندار شاه''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''سعيد عطر خان بهادر'''<br><small>{{Nastaliq| سعید عطر خان بهادر}}</small> |align="center"|1713–1714 |align="center"| ''[[فرخ سير]]''<br><small>{{Nastaliq|''فرخ‌سیر''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''يعقوب ڪشميري'''<br><small>{{Nastaliq| یعقوب کشمیری}}</small> |align="center"|1714–1714 |align="center"| ''[[فرخ سير]]''<br><small>{{Nastaliq|''فرخ‌سیر''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''مير محمد شجاعت خان شفيع'''<br><small>{{Nastaliq| میر محمد شجاعت خان شفیع}}</small> |align="center"|1714–1715 |align="center"| ''[[فرخ سير]]''<br><small>{{Nastaliq|''فرخ‌سیر''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''مير لطف علي خان'''<br><small>{{Nastaliq| میر لطف علی خان}}</small> |align="center"|1715–1719 |align="center"| ''[[فرخ سير]]''<br><small>{{Nastaliq|''فرخ‌سیر''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''اعظم خان'''<br><small>{{Nastaliq| اعظم خان}}</small> |align="center"|1719–1719 |align="center"| ''[[رفيع الدرجات]]''<br><small>{{Nastaliq|''رفیع الدرجات''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''مهابت خان'''<br><small>{{Nastaliq| مهابت خان}}</small> |align="center"|1719–1722 |align="center"| ''[[شاھہ جهان دوم]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان دوم''}}<br>''[[محمد شاھ]]''<br>{{Nastaliq|''محمد شاه''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''سلطان محمود خان'''<br><small>{{Nastaliq| سلطان محمود خان}}</small> |align="center"|1722–1724 |align="center"| ''[[محمد شاھ]]''<br><small>{{Nastaliq|''محمد شاه''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''سيف الله خان'''<br><small>{{Nastaliq| سیف الله خان}}</small> |align="center"|1724–1730 |align="center"| ''[[محمد شاھ]]''<br><small>{{Nastaliq|''محمد شاه''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''صادق علي خان'''<br><small>{{Nastaliq| صادق علی خان}}</small> |align="center"|1730–1730 |align="center"| ''[[محمد شاھ]]''<br><small>{{Nastaliq|''محمد شاه''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''دليردل خان'''<br><small>{{Nastaliq| دلیردل خان}}</small> |align="center"|1730–1732 |align="center"| ''[[محمد شاھ]]''<br><small>{{Nastaliq|''محمد شاه''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''همت دليردل خان'''<br><small>{{Nastaliq| همت دلیردل خان}}</small> |align="center"|1732–1736 |align="center"| ''[[محمد شاھ]]''<br><small>{{Nastaliq|''محمد شاه''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''صادق علي خان'''<br><small>{{Nastaliq| صادق علی خان}}</small> |align="center"|1736–1737 |align="center"| ''[[محمد شاھ]]''<br><small>{{Nastaliq|''محمد شاه''}}</small> |[[ميان نور محمد ڪلھوڙو]] پاران معزول ڪيو ويو، جيڪو پوءِ سنڌ جو نواب بڻيو. |- |} ==[[ڪلھوڙا خاندان|ڪلھوڙا خاندان (1701–1783ع)]]== {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | عهدو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | ذاتي نالو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دورِ حڪومت |- |- style="background:white" |align="center"| ''نواب'' <br> <small>{{Naskh| نواب}}</small> |align="center"| '''[[نور محمد ڪلھوڙو|ميان نور محمد خان ڪلھوڙو]]'''<br> <small>{{Naskh| میان نور محمد خان ڪلھوڙو}}</small> |align="center"|1737–1755ع |- |- style="background:white" |align="center"| ''نواب'' <br> <small>{{Naskh| نواب}}</small> |align="center"| '''[[مرادياب خان|ميان مرادياب محمد خان ڪلھوڙو]]'''<br> <small>{{Nastaliq| میان مرادیاب محمد خان ڪلھوڙو}}</small> |align="center"|1755–1757ع |- |- style="background:white" |align="center"| ''نواب'' <br> <small>{{Naskh| نواب}}</small> |align="center"| '''[[غلام شاھ ڪلھوڙو|ميان غلام محمد شاھ ڪلھوڙو]]'''<br> <small>{{Naskh| میان غلام محمد شاھہ ڪلھوڙو}}</small> |align="center"|1757–1772ع |- |- style="background:white" |align="center"| ''نواب'' <br> <small>{{Naskh| نواب}}</small> |align="center"| '''[[سرفراز خان ڪلھوڙو|ميان سرفراز محمد خان ڪلھوڙو]]'''<br> <small>{{Naskh| میان سرفراز محمد خان ڪلھوڙو}}</small> |align="center"|1772–1775ع |- |- style="background:white" |align="center"| ''نواب'' <br> <small>{{Naskh| نواب}}</small> |align="center"| '''ميان حاجي عبدالنبي محمد خان ڪلھوڙو'''<br> <small>{{Naskh| میان حاجی عبدالنبی محمد خان ڪلھوڙو}}</small> |align="center"|1775–1783ع |- |} powyrj9phjk4izdjubdhb7fajmt83kn 384137 384136 2026-06-11T02:23:45Z Intisar Ali 8681 384137 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڪابه وضاحت موجود ناهي}} هي [[سنڌ جي تاريخ]] ۾ مختلف حڪمرانن ۽ فرمانروائن جي فهرست آهي. == سامبوس (326 ق.م) == راجا سامبوس 326 ق.م تائين حڪمران رهيو، جيستائين [[سڪندر اعظم]] سنڌو ماٿري واري علائقي تي پنهنجي حملي دوران کيس شڪست نه ڏني.<ref>{{Cite web |date=2024-11-01 |title=Following Alexander's Conquest Of Sindh - I |url=https://thefridaytimes.com/01-Nov-2024/alexander-s-conquest-of-sindh-i |access-date=2026-01-16 |website=The Friday Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |title=The Sindh Story: A Great Account on Sindh |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_13-05-56_9415e8449215959d01f22c94a43e6758.pdf|last=Malkani|first=K. R.|author-link=K. R. Malkani|publisher=Sani Hussain Panhwar|year=1997}}</ref> راجا سامبوس [[اروڙ]] ۽ بولان تي حڪومت ڪندو هو، جڏهن ته سندس گاديءَ جو هنڌ ''سنڊومانا'' هو، جيڪو هاڻوڪي [[سيوهڻ]] سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |title=Gazetteer of the Province of Sind |publisher=Government at the "Mercantile" Steam Press |year=1907 |location=India |pages=522}}</ref> هو [[موسيڪانوس]] جو همعصر هو. == [[راءِ خاندان]] (480ع–632ع) == [[راءِ خاندان]] جا ڄاتل حڪمران هي هئا: {| class="wikitable" |- ! نالو ! حڪومت ! نوٽس |- | [[رانا دتيا ستيه]] | 480ع – نامعلوم | |- | [[راءِ خاندان#حڪمران|راءِ ديوجي]] | نامعلوم | |- | [[راءِ خاندان#حڪمران|راءِ ساهيراس ٻيون]] | نامعلوم | |- | [[راءِ خاندان#حڪمران|راءِ سهاسي ٻيون]] | نامعلوم – 632ع | |- |} == [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]] (632ع–712ع) == [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]] جا ڄاتل حڪمران هي هئا:<ref name="Wink">{{cite book|last1=Wink|first1=André|title=Al- Hind: The slave kings and the Islamic conquest. 2|date=1991|publisher=BRILL|isbn=9004095098|pages=152–153|url=https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC|language=en}}</ref> {| class="wikitable" |- ! نالو ! حڪومت ! نوٽس |- | [[چچ]] | {{reign|{{circa|632}}|671}} | |- | [[چندر]] | {{reign|{{circa|671}}|679}} | |- | [[راجا ڏاهر]] | {{reign|{{circa|679}}|712}} | [[اروڙ|الور]] مان حڪومت ڪندو هو |- |} == [[سنڌ (خلافتي صوبو)|ولاية السند]] (اموي خلافت) (712ع–750ع) == 712ع ۾ سنڌ [[اموي خلافت]] جي قبضي ۾ آئي. خلافت پاران مقرر ڪيل اميرن ۽ گورنرن جي فهرست هيٺ ڏجي ٿي: {| width=85% class="wikitable" |- ! نالو ! سال ! نوٽس |- | [[محمد بن قاسم ثقفي]] | 711–715ع | سنڌ جو فاتح. عراق جي گورنر [[حجاج بن يوسف ثقفي]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 345–7, 356; Khalifah ibn Khayyat, pp. 304–7, 310, 318; al-Baladhuri, pp. 216–25; al-Tabari, v. 23: p. 149; Crone, p. 135</ref> |- | [[حبيب بن المهلب الازدي]] | 715–717ع | خليفي [[سليمان بن عبدالملڪ]] يا [[صالح بن عبدالرحمان]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 356; Khalifah ibn Khayyat, p. 318; al-Baladhuri, p. 225; Crone, p. 141</ref> |- | [[عبدالملڪ بن مسمع]] | 717ع کان | بصره جي گورنر [[عدي بن ارطاة الفزاري]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Khalifah ibn Khayyat, p. 322</ref> |- | [[عمرو بن مسلم الباهلي]] | 720ع تائين | عدي بن ارطاة پاران مقرر ٿيو.<ref>Khalifah ibn Khayyat, pp. 322, 333; al-Baladhuri, p. 225</ref> |- | [[عبيدالله بن علي السلمي]] | 721ع کان | عراق جي گورنر [[عمر بن هبيره الفزاري]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Khalifah ibn Khayyat, p. 333; Crone, p. 146</ref> |- | [[جنيد بن عبدالرحمان المري]] | 726ع تائين | عمر بن هبيره پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 379–80; Khalifah ibn Khayyat, pp. 333, 359</ref> |- | [[تميم بن زيد العتبي]] | 726ع کان | عراق جي گورنر [[خالد بن عبدالله القسري]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 380; Khalifah ibn Khayyat, p. 359</ref> |- | [[الحڪم بن عوانه]] | 740ع تائين | خالد بن عبدالله پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 380, 388–9</ref> |- | [[عمرو بن محمد ثقفي]] | 740–744ع | [[محمد بن قاسم ثقفي]] جو پٽ. عراق جي گورنر [[يوسف بن عمر ثقفي]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 389–90</ref> |- | [[يزيد بن ايرار الكلبي]] (؟) | 740ع وارو ڏهاڪو | ذريعن ۾ سندس نالو ۽ تفصيل مختلف صورتن ۾ آيا آهن.<ref>In al-Ya'qubi, pp. 399–400, 407...</ref> |- | [[مغلس العبدي]] | 751ع (؟) | خليفي [[السفاح]] يا [[ابو مسلم خراساني]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 407</ref> |- | [[منصور بن جمهور الكلبي]] | 747–750ع | ابتدا ۾ اموي مخالف باغي طور سنڌ تي قبضو ڪيو، پوءِ عباسي حڪومت پاران گورنر طور برقرار رکيو ويو.<ref name="IbnJumhur">Al-Ya'qubi, pp. 407, 429</ref> |- |} == [[سنڌ (خلافتي صوبو)|ولاية السند]] (عباسي خلافت) (750ع–861ع) == هي دور عباسي خلافت جي ماتحت سنڌ جي گورنرن تي مشتمل هو: {| class="wikitable" |- ! نالو ! حڪومت ! نوٽس |- | [[منصور بن جمهور الكلبي]] | 750–751ع | |- | [[موسيٰ بن ڪعب التميمي]] | 752–754ع | خليفي السفاح يا ابو مسلم پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 429, 448</ref> |- | [[عيينه بن موسيٰ التميمي]] | 754–760ع | موسيٰ بن ڪعب جو پٽ.<ref>Al-Ya'qubi, p. 447-8</ref> |- | [[عمر بن حفص هزارمرد]] | 760–768ع | [[مهلبي خاندان]] سان تعلق رکندڙ؛ خليفي [[المنصور]] پاران مقرر ٿيو.<ref name="Muhallabid1">Al-Ya'qubi, p. 448</ref> |- | [[هشام بن عمرو التغلبي]] | 768–774ع | المنصور پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 448–9</ref> |- | [[بسطام بن عمرو التغلبي]] | 774ع (؟) | هشام بن عمرو جو ڀاءُ.<ref>Khalifah ibn Khayyat, p. 433</ref> |- | [[معبد بن الخليل التميمي]] | 774–775/776ع | المنصور پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 449</ref> |- | [[محمد بن معبد التميمي]] | 775ع (؟) | معبد جو پٽ.<ref>Khalifah ibn Khayyat, pp. 433, 440</ref> |- | [[روح بن حاتم المهلبي]] | 776–778ع | مهلبي خاندان مان؛ خليفي [[المهدي]] پاران مقرر ٿيو.<ref name="Muhallabid2">Al-Ya'qubi, p. 479</ref> |- | [[نصر بن محمد الخزاعي]] | 778–781ع | المهدي پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 479–80</ref> |- | [[الزبير بن العباس]] | 781ع (؟) | مقرر ٿيو پر سنڌ نه آيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 480</ref> |- | [[سفيه بن عمرو التغلبي]] (؟) | 781–782ع | المهدي پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 480</ref> |- | [[ليث بن طريف]] | 782–785ع | المهدي پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 480</ref> |- | [[محمد بن ليث]] | 785–786ع | ليث بن طريف جو پٽ.<ref>Khalifah ibn Khayyat, p. 446</ref> |- | [[ليث بن طريف]] | 786ع کان | ٻيهر مقرر ٿيو.<ref>Khalifah ibn Khayyat, p. 463</ref> |- | [[سالم اليونسي]] | 780ع وارو ڏهاڪو | [[هارون الرشيد]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 493</ref> |- | [[ابراهيم بن سالم]] | 780ع وارو ڏهاڪو | سالم جو پٽ.<ref name="K463">Khalifah ibn Khayyat, p. 463</ref> |- | [[اسحاق بن سليمان الهاشمي]] | 790ع کان | هارون الرشيد جو مائٽ.<ref name="Abbasid1">Al-Ya'qubi, p. 493</ref> |- | [[داود بن يزيد المهلبي]] | 800–820ع | مهلبي خاندان مان.<ref name="Muhallabid3">Al-Ya'qubi, pp. 494, 532</ref> |- | [[بشر بن داود المهلبي]] | 820–826ع | داود جو پٽ.<ref name="Muhallabid4">Al-Ya'qubi, pp. 557–8</ref> |- | [[حاجب بن صالح]] | 826ع | المامون پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 557</ref> |- | [[غسان بن عباد]] | 828–831ع | المامون پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 557</ref> |- | [[موسيٰ بن يحيٰ البرمڪي]] | 831–836ع | [[برمڪي خاندان]] مان.<ref>Al-Ya'qubi, p. 557</ref> |- | [[عمران بن موسيٰ البرمڪي]] | 836ع کان | موسيٰ جو پٽ.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 557, 585</ref> |- | [[عنبسه بن اسحاق الدبي]] | 840ع وارو ڏهاڪو | [[ايتاخ الترڪي]] جو نائب گورنر.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 585, 593</ref> |- | [[هارون بن ابي خالد المروذي]] | 854ع تائين | خليفي [[المتوڪل]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 593, 599</ref> |- | [[عمر بن عبدالعزيز الهباري]] | 854–861ع | المتوڪل پاران مقرر ٿيو. |- |} == [[هباري خاندان]] (861ع–1010ع) == [[هباري خاندان]] جي حڪمرانن پاڻ کي ''امير'' سڏايو. ''نوٽ: هيٺ ڏنل تاريخون تقريبن آهن.''<ref>{{Cite web |url=http://prr.hec.gov.pk/Chapters/3761H-1.pdf |title=Chapter No. 1: History and Geography of al-Mansurah |access-date=2014-01-27 |archive-date=2017-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011204931/http://prr.hec.gov.pk/Chapters/3761H-1.pdf |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" ! لقب ! نالو ! حڪومت |- | امير | '''عمر بن عبدالعزيز الهباري''' | 861–884ع |- | امير | '''عبدالله بن عمر الهباري''' | 884–913ع |- | امير | '''عمر بن عبدالله الهباري''' | 913–943ع |- | امير | '''محمد بن عبدالله الهباري''' | 943–973ع |- | امير | '''علي بن عمر الهباري''' | 973–987ع |- | امير | '''عيسيٰ بن علي الهباري''' | 987ع |- | امير | '''منبي بن علي الهباري''' | 987–1010ع |- | colspan="3" align="center" | سنڌ جا هباري امير پنهنجي سڄي دورِ حڪومت دوران نالي ماتر [[عباسي خلافت|عباسي خليفن]] جا وفادار رهيا. |} == [[سومرا خاندان]] (1010ع–1351ع) == سومرا حڪمرانن جي فهرست هيٺ ڏجي ٿي: {| class="wikitable sortable" ! style="background:#38761D; color:white;" | لقب ! style="background:#38761D; color:white;" | ذاتي نالو ! style="background:#38761D; color:white;" | دورِ حڪومت |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''خفيف اول بن رائو سومر'''<br><small>{{Naskh|خفيف اول بن رائو سومر}}</small> | 1010ع–1026ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''سومر بن رائو سومر'''<br><small>{{Naskh|سومر بن رائو سومر}}</small> | 1026ع–1053ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''[[عاصم الدين ڀونگر|ڀونگر اول بن خفيف اول سومرو]]'''<br><small>{{Naskh|ڀونگر اول بن خفيف اول}}</small> | 1053ع–1068ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''دودو اول بن ڀونگر اول سومرو'''<br><small>{{Naskh|دودو اول بن ڀونگر اول سومرو}}</small> | 1068ع–1092ع |- | ''سردارڻي''<br><small>{{Naskh|سردارڻي}}</small> | '''[[زينب تاري]]'''<br><small>{{Naskh|زينب تاري بنت دودو اول سومرو}}</small> | 1092ع–1098ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''سانگهڙ بن دودو اول سومرو'''<br><small>{{Naskh|سانگهڙ بن دودو اول سومرو}}</small> | 1098ع–1107ع |- | ''سردارڻي''<br><small>{{Naskh|سردارڻي}}</small> | '''همون سومرو'''<br><small>{{Naskh|همون سومرو}}</small> | 1107ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''خفيف دوم بن سومر بن دودو اول سومرو'''<br><small>{{Naskh|خفيف دوم بن سومر بن دودو اول سومرو}}</small> | 1107ع–1142ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''عمر اول بن سومر بن دودو اول سومرو'''<br><small>{{Naskh|عمر اول بن سومر بن دودو اول سومرو}}</small> | 1142ع–1181ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''دودو دوم بن خفيف دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|دودو دوم بن خفيف دوم سومرو}}</small> | 1181ع–1195ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''ڀونگر دوم بن چنيسر بن حمير بن دودو اول سومرو'''<br><small>{{Naskh|ڀونگر دوم بن چنيسر بن حمير بن دودو اول سومرو}}</small> | 1195ع–1222ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''چنيسر اول بن ڀونگر دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|چنيسر اول بن ڀونگر دوم سومرو}}</small> | 1222ع–1228ع (پهريون دور) |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''گنهور اول بن ڀونگر دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|گنهور اول بن ڀونگر دوم سومرو}}</small> | 1228ع–1236ع (پهريون دور) |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''چنيسر اول بن ڀونگر دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|چنيسر اول بن ڀونگر دوم سومرو}}</small> | 1236ع–1237ع (ٻيون دور) |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''گنهور اول بن ڀونگر دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|گنهور اول بن ڀونگر دوم سومرو}}</small> | 1237ع–1241ع (ٻيون دور) |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''محمد طور بن گنهور اول سومرو'''<br><small>{{Naskh|محمد طور بن گنهور اول سومرو}}</small> | 1241ع–1256ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''گنهور دوم بن محمد طور سومرو'''<br><small>{{Naskh|گنهور دوم بن محمد طور سومرو}}</small> | 1256ع–1259ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''دودو ٽيون بن گنهور دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|دودو سوم بن گنهور دوم سومرو}}</small> | 1259ع–1273ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''طائي بن دودو ٽيون سومرو'''<br><small>{{Naskh|طائي بن دودو سوم سومرو}}</small> | 1273ع–1283ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''چنيسر دوم بن دودو ٽيون سومرو'''<br><small>{{Naskh|چنيسر دوم بن دودو سوم سومرو}}</small> | 1283ع–1300ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''ڀونگر ٽيون بن چنيسر دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|ڀونگر سوم بن چنيسر دوم سومرو}}</small> | 1300ع–1315ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''خفيف ٽيون بن چنيسر دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|خفيف سوم بن چنيسر دوم سومرو}}</small> | 1315ع–1333ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''دودو چوٿون بن چنيسر دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|دودو چهارم بن چنيسر دوم سومرو}}</small> | 1333ع–1336ع |- | style="background:#D9EAD3;" | ''سردار'' | style="background:#D9EAD3;" | '''عمر دوم بن دودو چوٿون سومرو''' | style="background:#D9EAD3;" | 1336ع–؟ |- | style="background:#D9EAD3;" | ''سردار'' | style="background:#D9EAD3;" | '''ڀونگر چوٿون بن دودو چوٿون سومرو''' | style="background:#D9EAD3;" | ؟–؟ |- | style="background:#D9EAD3;" | ''سردار'' | style="background:#D9EAD3;" | '''حمير بن دودو چوٿون سومرو''' | style="background:#D9EAD3;" | ؟–1351ع |- | colspan="3" style="background:#FFF2CC;" | '''نوٽ:''' آخري ٽي سردار (هلڪي سائي رنگ سان ظاهر ڪيل) فقط هيٺين سنڌ تي حڪمران هئا، جڏهن⁠تہ مٿين سنڌ تي [[سما خاندان]] جي حڪومت قائم ٿي چڪي هئي. |} <ref name="Siddiqui">{{Cite journal |last=Siddiqui |first=Dr. Habibullah |title=The Soomras of Sindh: their origin, main characteristics and rule. |url=https://uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf |journal=Literary Conference on Soomra Period in Sindh}}</ref> == [[سما خاندان]] (1336ع–1524ع) == [[سما خاندان]] سنڌ جو هڪ [[اسلام|مسلمان]] حڪمران خاندان هو، جيڪو [[سومرا خاندان|سومرن]] کان پوءِ اقتدار ۾ آيو. سما حڪمرانن ''[[ڄام (لقب)|ڄام]]'' جو لقب اختيار ڪيو، جيڪو [[سلطان]] جي برابر هو. سما خاندان بابت معلومات جا مکيه ماخذ نظام الدين، ابو الفضل، [[فرشتو]] ۽ مير معصوم آهن، پر انهن سڀني ۾ تفصيل گهٽ ۽ معلومات ۾ اختلاف موجود آهن. تاريخي ترتيب جي هڪ ممڪن جوڙجڪ<ref>{{cite book |editor1-last=Majumdar |editor1-first=Ramesh Chandra |editor1-link=R. C. Majumdar |editor2-last=Pusalker |editor2-first=A. D. |editor3-last=Majumdar |editor3-first=A. K. |date=1960 |title=[[The History and Culture of the Indian People]] |volume=VI: The Delhi Sultanate |location=Bombay |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |page=224}}</ref> ايم. ايڇ. سيد جي ڪتاب ''History of Delhi Sultanate'' ۾ ڏنل آهي:<ref>''History of Delhi Sultanate'' by M.H. Syed (p. 240), 2005 {{ISBN|81-261-1830-X}}, 9788126118304.</ref> {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | لقب/نالو ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | ذاتي نالو ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | دورِ حڪومت |- |align="center"| ''فيروز الدين المعروف شاهه'' [[ڄام انڙ اول|انڙ اول بن بنبينه]] <br> <small>{{Nastaliq|فيروز الدين المعروف شاه انر اول بن بنبينه}}</small> |align="center"| ڄام انڙ اول |align="center"|1351ع–1352ع |- |align="center"| ''صدر الدين المعروف شاهه'' [[بنبينه اول بن انڙ اول]] <br> <small>{{Nastaliq|صدرالدين المعروف شاه بنبينه اول بن انر اول}} </small> |align="center"| ڄام بنبينه اول |align="center"|1352ع–1367ع |- |align="center"| ''رڪن الدين المعروف شاهه'' [[ڄام تماچي|تماچي بن انڙ اول]] <br> <small>{{Nastaliq|رکن الدين المعروف شاه تماچي بن انر ڊوم}}</small> |align="center"| ڄام تماچي |align="center"|1367ع–1371ع (پهريون دور) |- |align="center"| ''خير الدين المعروف شاهه'' [[ڄام توگاچي|توگاچي بن انڙ اول]] <br> <small>{{Nastaliq|خيرالدين المعروف شاه توگچي بن جونا اول}}</small> |align="center"| ڄام توگاچي |align="center"|1368ع–1370ع ([[ٻٽي حڪمراني]]) |- |align="center"| ''علاءُ الدين المعروف شاهه'' [[جونا اول بن بنبينه]] <br> <small>{{Nastaliq|علاؤالدين المعروف شاه جونا اول بن بنبينه}}</small> |align="center"| ڄام جونا اول |align="center"|1371ع–1389ع |- |align="center"| ''رڪن الدين المعروف شاهه'' [[ڄام تماچي|تماچي بن انڙ اول]] <br> <small>{{Nastaliq|رکن الدين المعروف شاه تماچي بن انار ڊوم}}</small> |align="center"| ڄام تماچي |align="center"| 1389ع–1392ع (ٻيون دور) |- |align="center"| ''صلاح الدين المعروف شاهه'' [[انڙ دوم بن تماچي]] <br> <small>{{Nastaliq|صلاح الدين المعروف شاه انر ڊوم بن تماچي}}</small> |align="center"| ڄام انڙ دوم |align="center"| 1392ع–1404ع |- |align="center"| ''[[ڄام نظام الدين اول|نظام الدين المعروف شاهه اول]] بن انڙ دوم''<br> <small>{{Nastaliq|نظام الدين المعروف شاه اول بن انر دوم}}</small> |align="center"| ڄام نظام الدين |align="center"| 1404ع–1406ع |- |align="center"| ''المعروف شاهه'' [[ڄام علي شير|علي شير بن تماچي]]<br> <small>{{Nastaliq| المعروف شاه علي شير بن تماچي}}</small> |align="center"| ڄام علي شير |align="center"| 1406ع–1412ع |- |align="center"| ''المعروف شاهه'' [[ڄام ڪرن|ڪرن بن توگاچي]] <br> <small>{{Nastaliq|المعروف شاه ڪرن بن توگچي}}</small> |align="center"| ڄام ڪرن |align="center"| 1412ع–1413ع |- |align="center"| ''صدر الدين المعروف شاهه'' [[سڪندر اول بن توگاچي]] <br> <small>{{Nastaliq|صدرالدين المعروف شاه سڪندر بن توگچي}}</small> |align="center"| ڄام سڪندر اول |align="center"| 1413ع |- |align="center"| ''المعروف شاهه'' [[فتح بن سڪندر اول]] <br> <small>{{Nastaliq| ناصر الدینالمعروف شاه فتح بن سڪندر اول}}</small> |align="center"| ڄام فتح |align="center"| 1413ع–1428ع |- |align="center"| ''تغلق المعروف شاهه'' [[جونا دوم بن سڪندر اول]] <br> <small>{{Nastaliq|تغلق المعروف شاه جونا دوم بن سڪندر اول}}</small> |align="center"| ڄام جونا دوم |align="center"| 1428ع–1442ع |- |align="center"| ''المعروف شاهه'' [[ڄام مبارڪ|مبارڪ خان]] <br> <small>{{Nastaliq|المعروف شاه مبارڪ خان}}</small> |align="center"| ڄام مبارڪ |align="center"|1442ع |- |align="center"| ''المعروف شاهه'' [[ڄام سڪندر دوم|سڪندر دوم بن فتح]] <br> <small>{{Nastaliq|المعروف شاه سڪندر دوم بن فتح}}</small> |align="center"| ڄام سڪندر دوم |align="center"|1442ع–1444ع |- |align="center"| ''المعروف شاهه'' [[ڄام رائڌڻ|رائڌڻ بن انڙ دوم]] <br><small>{{Nastaliq|المعروف شاه ريدان بن انر دوم}}</small> |align="center"| ڄام رائڌڻ |align="center"| 1444ع–1453ع |- |align="center"| ''صدر الدين المعروف شاهه'' [[ڄام سنجر|سنجر بن انڙ دوم]] <br><small>{{Nastaliq|صدرالدين المعروف شاه سنجر بن انر دوم}}</small> |align="center"| ڄام سنجر |align="center"| 1453ع–1461ع |- |align="center"| ''نظام الدين المعروف شاهه دوم'' [[ڄام نظام الدين دوم|نندو بن سنجر]] <br><small>{{Nastaliq|نظام الدين المعروف شاه ڊوم نندو بن سنجر}}</small> |align="center"| ڄام نندو |align="center"| 1461ع–1508ع |- |align="center"| ''ناصر الدين المعروف شاهه'' [[ڄام فيروز دوم|فيروز بن نندو]] <br><small>{{Nastaliq|ناصر الدين المعروف شاه فيروز بن نندو}}</small> |align="center"| ڄام فيروز |align="center"|1508ع–1524ع |} == [[ارغون خاندان]] (1520ع–1554ع) == {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | لقب ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | ذاتي نالو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دورِ حڪومت |- style="background:white" |align="center"| ''شاهه'' <br> <small>{{Nastaliq|شاه}}</small> |align="center"| '''[[شاهه بيگ ارغون|شجاع بيگ ارغون]]'''<br> <small>{{Nastaliq| شجاع بيگ ارغون}} </small> |align="center"|1520ع–1524ع |- |- style="background:white" |align="center"| ''شاهه'' <br> <small>{{Nastaliq|شاه}}</small> |align="center"| '''[[حسين بيگ ارغون]]'''<br> <small>{{Nastaliq| حسين بيگ ارغون}} </small> |align="center"|1524ع–1554ع |- |} == [[ترخان خاندان]] (1554ع–1593ع) == {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | لقب ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | ذاتي نالو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دورِ حڪومت |- |colspan=3 align="middle"| سنڌ ۾ بادشاهه [[شاهه حسين ارغون]] ۽ سندس اميرن، جيڪي [[مرزا محمد عيسيٰ ترخان]] جي اڳواڻي هيٺ هئا، جي وچ ۾ گهرو ويڙهه کان پوءِ ترخان خاندان ڪامياب ٿيو ۽ سنڌ تي حڪمراني شروع ڪئي. |- |- style="background:white" |align="center"| ''مرزا'' <br> <small>{{Nastaliq|میرزا}}</small> |align="center"| [[مرزا محمد عيسيٰ ترخان|محمد عيسيٰ ترخان]] <br> <small>{{Nastaliq| محمد عیسیٰ ترخان}} </small> |align="center"|1554ع–1567ع |- |- style="background:white" |align="center"| ''مرزا'' <br> <small>{{Nastaliq|میرزا}}</small> |align="center"| [[مرزا محمد باقي ترخان|محمد باقي ترخان]]<br> <small>{{Nastaliq| محمد بقی ترخان}} </small> |align="center"|1567ع–1585ع |- |- style="background:white" |align="center"| ''مرزا'' <br> <small>{{Nastaliq|میرزا}}</small> |align="center"| [[مرزا جاني بيگ ترخان|جاني بيگ ترخان]]<br> <small>{{Nastaliq| جانی بیگ ترخان}} </small> |align="center"|1585ع–1593ع |- |- |} == [[ٺٽو صوبو|ٺٽو سرڪار/صوبو]] ([[مغل سلطنت]]) (1593ع–1737ع) == === فوجدار === [[هندستان]] ۾ مغلن جي دور ۾ فوجدار [[سرڪار (انتظامي ورهاست)|ضلعي يا سرڪار]] جو انتظامي سربراهه هوندو هو.<ref>[https://www.britannica.com/topic/fawjdar Faujdar], Britannica.</ref> {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | لقب ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | ذاتي نالو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دورِ خدمت ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | حاڪم بادشاهه ! style="background-color:#F0DC82" | نوٽس |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''رائو پتر داس کتري'''<br> <small>{{Nastaliq| رای پترداس کهتری}} </small> |align="center"|28 مارچ 1593ع &ndash; 1594ع |align="center"| ''[[اڪبر اعظم|اڪبر]]''<br><small>{{Nastaliq|''اکبر''}}</small> | مقامي ماڻهن ۾ غير مقبوليت سبب هٽايو ويو. |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''[[مرزا جاني بيگ ترخان]]'''<br> <small>{{Nastaliq| میرزا جانی بیگ ترخان}} </small> |align="center"|1594ع &ndash; 1 فيبروري 1601ع |align="center"| ''[[اڪبر اعظم|اڪبر]]''<br><small>{{Nastaliq|''اکبر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''[[مرزا غازي بيگ|مرزا غازي بيگ ترخان]]'''<br> <small>{{Nastaliq| میرزا غازی بیگ ترخان}} </small> |align="center"|1 فيبروري 1601ع &ndash; 12 اپريل 1612ع |align="center"| ''[[اڪبر اعظم|اڪبر]]''<br><small>{{Nastaliq|''اکبر''}}<br>''[[جهانگير]]''<br>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''مظفر خان مير عبدالرزاق معموري'''<br> <small>{{Nastaliq| مظفرخان میرعبدالرزاق معموری}} </small> |align="center"| 1612ع–1614ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''[[رستم مرزا صفوي]]'''<br> <small>{{Nastaliq| میرزا رستم صفوی}} </small> |align="center"|1614ع–1615ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''تاج خان تاش بيگ'''<br> <small>{{Nastaliq| تاج خان تاش بیگ }} </small> |align="center"|1614ع–1615ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''ارسلان بيگ شمشير خان ازبڪ'''<br> <small>{{Nastaliq| ارسلان بیگ شمشیر خان اوزبک}} </small> |align="center"|1615ع–1617ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''خان دوران مرزا شاهه بيگ ارغون خان'''<br> <small>{{Nastaliq| خانِ دوران میرزا شاه بیگ ارغون خان }} </small> |align="center"|1617ع–1617ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''مظفر خان مير عبدالرزاق معموري'''<br> <small>{{Nastaliq| مظفرخان میرعبدالرزاق معموری}} </small> |align="center"|1617ع–1618ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''خان دوران مرزا شاهه بيگ ارغون خان'''<br> <small>{{Nastaliq| خانِ دوران میرزا شاه بیگ ارغون خان }} </small> |align="center"|1618ع–1619ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''مصطفیٰ خان سيد بايزيد بخاري'''<br> <small>{{Nastaliq| مصطفی خان سید بایزید بخاری}} </small> |align="center"|1619ع–1623ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | [[اوچ]] جي [[بخاري (نسبت)|بخاري]] خاندان جي هڪ فرد طور پهريائين [[بکر]] جو [[فوجدار]] رهيو. کيس 2,000 پيادل فوج ۽ 1,000 سوار فوج پڻ ڏني وئي. سندس نالو ''سيد بازيد بخاري'' پڻ لکيو ويو آهي. |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''[[شهريار مرزا|سلف الدين محمد شهريار]]'''<br> <small>{{Nastaliq| سلف الدین محمد شهریار}} </small> |align="center"|13 آڪٽوبر 1625ع &ndash; 1626ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''مرزا ابو سعيد'''<br> <small>{{Nastaliq| میرزا ابوسعید}} </small> |align="center"|1626ع–1627ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | هڪ ايراني، جيڪو شهنشاهه زادي [[نور جهان]] جو ڀاڻيجو هو. |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''محمد عيسيٰ خان ترخان دوم'''<br> <small>{{Nastaliq| محمد عیسی خان ترخان دوم}} </small> |align="center"|1627ع–1628ع |align="center"| ''[[شاهجهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''شير خواجه باقي خان'''<br> <small>{{Nastaliq| شیر خواجه باقی خان}} </small> |align="center"|1628ع–1628ع |align="center"| ''[[شاهجهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''مير حسام الدين مرتضيٰ خان انجو'''<br> <small>{{Nastaliq| میر حسام الدین مرتضی خان انجو}} </small> |align="center"|1628ع–1629ع |align="center"| ''[[شاهجهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |} ===صوبه‌دار=== {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | عهدو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | ذاتي نالو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دورِ حڪومت ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | خدمتون ڏيندڙ بادشاھ ! style="background-color:#F0DC82" | نوٽ | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''امير خان مير ابوالبقا'''<br> <small>{{Nastaliq| امیر خان میر ابوالبقا}}</small> |align="center"|1629–1631 |align="center"| ''[[شاھہ جهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''يوسف محمد خان تاشقندي'''<br> <small>{{Nastaliq| یوسف محمد خان تاشقندی}}</small> |align="center"|1631–1635 |align="center"| ''[[شاھہ جهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''خواص خان [[دولت خان مئي]]'''<br> <small>{{Nastaliq| خواص خان دولت خان مئی}}</small> |align="center"|1635–1640 |align="center"| ''[[شاھہ جهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''خواجه ڪامگار غيرت خان'''<br> <small>{{Nastaliq| خواجه کامگار غیرت خان}}</small> |align="center"|1640–1641 |align="center"| ''[[شاھہ جهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''شاد خان'''<br> <small>{{Nastaliq| شاد خان}}</small> |align="center"|1641–1643 |align="center"| ''[[شاھہ جهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''امير خان مير ابوالبقا'''<br> <small>{{Nastaliq| امیر خان میر ابوالبقا}}</small> |align="center"|1643–1647 |align="center"| ''[[شاھہ جهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''مغل خان'''<br> <small>{{Nastaliq| مغل خان}}</small> |align="center"|1647–1649 |align="center"| ''[[شاھہ جهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''[[اورنگزيب|محي الدين محمد اورنگزيب]]'''<br> <small>{{Nastaliq| محی الدین محمد اورنگ‌زیب}}</small> |align="center"|1649–1653 |align="center"| ''[[شاھہ جهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''سردار خان شاهجهاني'''<br> <small>{{Nastaliq| سردار خان شاهجهانی}}</small> |align="center"|1653–1653 |align="center"| ''[[شاھہ جهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''ظفر خان خواجه احسن الله'''<br> <small>{{Nastaliq| ظفر خان خواجه احسن الله}}</small> |align="center"|1653–1655 |align="center"| ''[[شاھہ جهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''[[سپهر شڪوه|ميرزا سپهر شڪوه]]'''<br><small>{{Nastaliq| میرزا سپهر شکوه}}</small> |align="center"|1655–1658 |align="center"| ''[[شاھہ جهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''قباد خان مير آخور'''<br><small>{{Nastaliq| قباد خان میر آخور}}</small> |align="center"|1658–1660 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''يادگار بيگ لشڪر خان'''<br><small>{{Nastaliq| یادگار بیگ لشکر خان}}</small> |align="center"|1660–1662 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''عزت خان سيد عبدالرزاق گيلاني'''<br><small>{{Nastaliq| عزت خان سید عبدالرزاق گیلانی}}</small> |align="center"|1662–1664 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''غضنفر خان'''<br><small>{{Nastaliq| غضنفر خان}}</small> |align="center"|1664–1666 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''عزت خان سيد عبدالرزاق گيلاني'''<br><small>{{Nastaliq| عزت خان سید عبدالرزاق گیلانی}}</small> |align="center"|1666–1669 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''ابو نصرت خان'''<br><small>{{Nastaliq| ابو نصرت خان}}</small> |align="center"|1669–1671 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''سعادت خان'''<br><small>{{Nastaliq| سعادت خان}}</small> |align="center"|1671–1673 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''عزت خان سيد عبدالرزاق گيلاني'''<br><small>{{Nastaliq| عزت خان سید عبدالرزاق گیلانی}}</small> |align="center"|1673–1679 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''خانه زاد خان'''<br><small>{{Nastaliq| خانه زاد خان}}</small> |align="center"|1679–1683 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''سردار خان'''<br><small>{{Nastaliq| سردار خان}}</small> |align="center"|1683–1687 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''مريد خان'''<br><small>{{Nastaliq| مرید خان}}</small> |align="center"|1687–1689 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''زبردست خان'''<br><small>{{Nastaliq| زبردست خان}}</small> |align="center"|1689–1689 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''ابو نصرت خان'''<br><small>{{Nastaliq| ابو نصرت خان}}</small> |align="center"|1689–1691 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''[[حفظ الله خان]]'''<br><small>{{Nastaliq| حفظ الله خان}}</small> |align="center"|1691–1701 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''سعيد خان'''<br><small>{{Nastaliq| سعید خان}}</small> |align="center"|1701–1702 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''مير امين الدين خان حسين'''<br><small>{{Nastaliq| میر امین الدین خان حسین}}</small> |align="center"|1702–1703 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''يوسف خان ترمذي'''<br><small>{{Nastaliq| یوسف خان ترمذی}}</small> |align="center"|1703–1704 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''احمد يار خان'''<br><small>{{Nastaliq| احمد یار خان}}</small> |align="center"|1704–1707 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''سعيد عطر خان بهادر'''<br><small>{{Nastaliq| سعید عطر خان بهادر}}</small> |align="center"|1707–1709 |align="center"| ''[[اعظم شاھ]]''<br><small>{{Nastaliq|''اعظم شاه''}}<br>''[[بهادر شاھ اول]]''<br>{{Nastaliq|''بهادرشاه یکم''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''مهين خان'''<br><small>{{Nastaliq| مهین خان}}</small> |align="center"|1709–1711 |align="center"| ''[[بهادر شاھ اول]]''<br><small>{{Nastaliq|''بهادرشاه یکم''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''شاڪر خان'''<br><small>{{Nastaliq| شاکر خان}}</small> |align="center"|1711–1712 |align="center"| ''[[بهادر شاھ اول]]''<br><small>{{Nastaliq|''بهادرشاه یکم''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''مهين خان'''<br><small>{{Nastaliq| مهین خان}}</small> |align="center"|1712–1712 |align="center"| ''[[جهاندار شاھ]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهاندار شاه''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''خواجه محمد خليل خان'''<br><small>{{Nastaliq| خواجه محمد خلیل خان}}</small> |align="center"|1712–1713 |align="center"| ''[[جهاندار شاھ]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهاندار شاه''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''سعيد عطر خان بهادر'''<br><small>{{Nastaliq| سعید عطر خان بهادر}}</small> |align="center"|1713–1714 |align="center"| ''[[فرخ سير]]''<br><small>{{Nastaliq|''فرخ‌سیر''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''يعقوب ڪشميري'''<br><small>{{Nastaliq| یعقوب کشمیری}}</small> |align="center"|1714–1714 |align="center"| ''[[فرخ سير]]''<br><small>{{Nastaliq|''فرخ‌سیر''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''مير محمد شجاعت خان شفيع'''<br><small>{{Nastaliq| میر محمد شجاعت خان شفیع}}</small> |align="center"|1714–1715 |align="center"| ''[[فرخ سير]]''<br><small>{{Nastaliq|''فرخ‌سیر''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''مير لطف علي خان'''<br><small>{{Nastaliq| میر لطف علی خان}}</small> |align="center"|1715–1719 |align="center"| ''[[فرخ سير]]''<br><small>{{Nastaliq|''فرخ‌سیر''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''اعظم خان'''<br><small>{{Nastaliq| اعظم خان}}</small> |align="center"|1719–1719 |align="center"| ''[[رفيع الدرجات]]''<br><small>{{Nastaliq|''رفیع الدرجات''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''مهابت خان'''<br><small>{{Nastaliq| مهابت خان}}</small> |align="center"|1719–1722 |align="center"| ''[[شاھہ جهان دوم]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان دوم''}}<br>''[[محمد شاھ]]''<br>{{Nastaliq|''محمد شاه''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''سلطان محمود خان'''<br><small>{{Nastaliq| سلطان محمود خان}}</small> |align="center"|1722–1724 |align="center"| ''[[محمد شاھ]]''<br><small>{{Nastaliq|''محمد شاه''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''سيف الله خان'''<br><small>{{Nastaliq| سیف الله خان}}</small> |align="center"|1724–1730 |align="center"| ''[[محمد شاھ]]''<br><small>{{Nastaliq|''محمد شاه''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''صادق علي خان'''<br><small>{{Nastaliq| صادق علی خان}}</small> |align="center"|1730–1730 |align="center"| ''[[محمد شاھ]]''<br><small>{{Nastaliq|''محمد شاه''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''دليردل خان'''<br><small>{{Nastaliq| دلیردل خان}}</small> |align="center"|1730–1732 |align="center"| ''[[محمد شاھ]]''<br><small>{{Nastaliq|''محمد شاه''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''همت دليردل خان'''<br><small>{{Nastaliq| همت دلیردل خان}}</small> |align="center"|1732–1736 |align="center"| ''[[محمد شاھ]]''<br><small>{{Nastaliq|''محمد شاه''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''صادق علي خان'''<br><small>{{Nastaliq| صادق علی خان}}</small> |align="center"|1736–1737 |align="center"| ''[[محمد شاھ]]''<br><small>{{Nastaliq|''محمد شاه''}}</small> |[[ميان نور محمد ڪلھوڙو]] پاران معزول ڪيو ويو، جيڪو پوءِ سنڌ جو نواب بڻيو. |- |} ==[[ڪلھوڙا خاندان|ڪلھوڙا خاندان (1701–1783ع)]]== {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | عهدو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | ذاتي نالو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دورِ حڪومت |- |- style="background:white" |align="center"| ''نواب'' <br> <small>{{Naskh| نواب}}</small> |align="center"| '''[[نور محمد ڪلھوڙو|ميان نور محمد خان ڪلھوڙو]]'''<br> <small>{{Naskh| میان نور محمد خان ڪلھوڙو}}</small> |align="center"|1737–1755ع |- |- style="background:white" |align="center"| ''نواب'' <br> <small>{{Naskh| نواب}}</small> |align="center"| '''[[مرادياب خان|ميان مرادياب محمد خان ڪلھوڙو]]'''<br> <small>{{Nastaliq| میان مرادیاب محمد خان ڪلھوڙو}}</small> |align="center"|1755–1757ع |- |- style="background:white" |align="center"| ''نواب'' <br> <small>{{Naskh| نواب}}</small> |align="center"| '''[[غلام شاھ ڪلھوڙو|ميان غلام محمد شاھ ڪلھوڙو]]'''<br> <small>{{Naskh| میان غلام محمد شاھہ ڪلھوڙو}}</small> |align="center"|1757–1772ع |- |- style="background:white" |align="center"| ''نواب'' <br> <small>{{Naskh| نواب}}</small> |align="center"| '''[[سرفراز خان ڪلھوڙو|ميان سرفراز محمد خان ڪلھوڙو]]'''<br> <small>{{Naskh| میان سرفراز محمد خان ڪلھوڙو}}</small> |align="center"|1772–1775ع |- |- style="background:white" |align="center"| ''نواب'' <br> <small>{{Naskh| نواب}}</small> |align="center"| '''ميان حاجي عبدالنبي محمد خان ڪلھوڙو'''<br> <small>{{Naskh| میان حاجی عبدالنبی محمد خان ڪلھوڙو}}</small> |align="center"|1775–1783ع |- |} ==[[ٽالپر خاندان|ٽالپر خاندان (1783–1843ع)]]== ===حيدرآباد جا شھداداڻي ٽالپر=== {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | عهدو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | ذاتي نالو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دورِ حڪومت |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''[[مير فتح علي خان ٽالپر|فتح علي خان ٽالپر]]'''<br> <small>{{Nastaliq| فتح علی خان تالپور}}</small> |align="center"|1783–1801 |- |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''غلام علي خان ٽالپر'''<br> <small>{{Nastaliq| غلام علی خان تالپور}}</small> |align="center"|1801–1811 |- |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''ڪرم علي خان ٽالپر'''<br> <small>{{Nastaliq| کرم علی خان تالپور}}</small> |align="center"|1811–1828 |- |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''مراد علي خان ٽالپر'''<br> <small>{{Nastaliq| مراد علی خان تالپور}}</small> |align="center"|1828–1833 |- |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''نور محمد خان ٽالپر'''<br> <small>{{Nastaliq| نور محمد خان تالپور}}</small> |align="center"|1833–1840 |- |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''[[امير نصير خان ٽالپر|نصير محمد خان ٽالپر]]'''<br> <small>{{Nastaliq| نصیر محمد خان تالپور}}</small> |align="center"|1840–1843 |- |} ===خيرپور جا سهراباڻي ٽالپر=== {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | عهدو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | ذاتي نالو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دورِ حڪومت |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''سهراب علي خان ٽالپر'''<br> <small>{{Nastaliq| سہراب علی خان تالپور}}</small> |align="center"|1783–1811 |- |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''رستم علي خان ٽالپر/قريشي'''<br> <small>{{Nastaliq| رستم علی خان تالپور}}</small> |align="center"|1811–1842 |- |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''علي مراد خان ٽالپر/قريشي'''<br> <small>{{Nastaliq| علی مراد خان تالپور}}</small> |align="center"|1842–1894 |- |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''فيض محمد خان ٽالپر'''<br> <small>{{Nastaliq| فیض محمد خان تالپور}}</small> |align="center"|1894 – 5 مارچ 1909 |- |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''[[مير امام بخش خان ٽالپر|امام بخش خان ٽالپر]]'''<br> <small>{{Nastaliq| امام بخش خان تالپور}}</small> |align="center"|5 مارچ 1909 – 8 فيبروري 1921 |- |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''[[مير علي نواز خان ٽالپر|علي نواز خان ٽالپر]]'''<br> <small>{{Nastaliq| علی نواز خان تالپور}}</small> |align="center"|8 فيبروري 1921 – 25 ڊسمبر 1935 |- |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''[[مير فيض محمد خان ٽالپر ٻيون|فيض محمد خان ٽالپر ٻيون]]'''<br> <small>{{Nastaliq| فیض محمد خان تالپور دوم}}</small> |align="center"|25 ڊسمبر 1935 – 19 جولاءِ 1947 |- |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''[[جارج علي مراد خان|جارج علي مراد خان ٽالپر ٻيون]]'''<br> <small>{{Nastaliq| جارج علی مراد خان تالپور دوم}}</small> |align="center"|19 جولاءِ 1947 – 10 نومبر 1954 |- |} === ميرپور خاص جا ماڻڪاڻي ٽالپر === {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | عهدو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | ذاتي نالو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دورِ حڪومت |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''[[ٿارو خان ٽالپر|ٿارو علي خان ٽالپر]]'''<br> <small>{{Nastaliq| تھارو علی خان تالپور}}</small> |align="center"|1783 – 1806 |- |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''[[علي مراد ٽالپر|علي مراد خان ٽالپر]]'''<br> <small>{{Nastaliq| علی مراد خان تالپور}}</small> |align="center"|1806 – 1829 |- |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''[[مير شير محمد ٽالپر|شير محمد خان ٽالپر]]'''<br> <small>{{Nastaliq| شیر محمد خان تالپور}}</small> |align="center"|1829 – 1843 |- |} ==پڻ ڏسو== * [[فتح پور جي جنگ (1519ع)]] * [[سنڌ جي تاريخ]] ==حوالا== {{Reflist}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * ''اسلامڪ ڪلچر'' – صفحو 429، اسلامڪ ڪلچر بورڊ طرفان * ''اي هسٽري آف انڊيا اَنڊر دي ٽو فرسٽ سوورينس آف دي هائوس آف تيمور''، وليم ارسڪين طرفان * ''طبقات اڪبري'' خواجه نظام الدين احمد: هندستان جي تاريخ، نظام الدين احمد بن محمد مقيم، برجندرناٿ ڊي، بيني پرشاد طرفان * ''ببليوٿيڪا انڊيڪا'' – صفحو 778، رائل ايشياٽڪ سوسائٽي آف بنگال، ايشياٽڪ سوسائٽي (ڪئلڪٽا، ڀارت) طرفان * ''سرچ لائٽس آن بلوچز اينڊ بلوچستان''، مير خدا بخش مري طرفان * ''دي دهلي سلطنت''، ڪنيا لال مانيڪ لال منشي، رميش چندر مجمدار، اسوڪ ڪمار مجمدار طرفان، [[زمرو:ايشيا ۾ بادشاھن جون فهرستون]] [[زمرو:سنڌ جا بادشاھ|*]] qtr2yl2hjnvzysk1y6m7uabmwbpqs55 0 98456 384140 2026-06-11T02:48:54Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: ===مرڪزي ايشيا جي مهاجرن جو سنڌ جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ تي اثر=== وچ ايشيائي پرڏيهين جي وڏي تعداد ۾ آمد سنڌ جي ثقافتي زندگيءَ ۾ نمايان تبديليون آنديون. انهن مان گهڻا مهاجر ڀڪر، روهڙي، ٺٽو، سيوهڻ ۽ نصرپور جهڙن وڏن شهرن ۾ اچي آباد ٿيا ۽ پنهنجي نئين طرزِ زندگيءَ وسيل... 384140 wikitext text/x-wiki ===مرڪزي ايشيا جي مهاجرن جو سنڌ جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ تي اثر=== وچ ايشيائي پرڏيهين جي وڏي تعداد ۾ آمد سنڌ جي ثقافتي زندگيءَ ۾ نمايان تبديليون آنديون. انهن مان گهڻا مهاجر ڀڪر، روهڙي، ٺٽو، سيوهڻ ۽ نصرپور جهڙن وڏن شهرن ۾ اچي آباد ٿيا ۽ پنهنجي نئين طرزِ زندگيءَ وسيلي شهري زندگيءَ جي نموني کي تبديل ڪري ڇڏيو. شهرن ۾ انهن جون الڳ پاڙيسريون ۽ محلّا هوندا هئا، جهڙوڪ مغل واڙو، بازارِ ميرزائي ۽ بازارِ آگر<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=— }}</ref>. انهن پنهنجي اباڻي وطن جي نموني تي باغن جي تعمير جو بنياد وڌو. سلطان محمود خان ”بابرلو باغ“ تعمير ڪرايو. اهڙا باغ ٺٽي، ڀڪر ۽ جن شهر ۾ گهڻي تعداد ۾ موجود هئا. انهن باغن کي مختلف هندسي نمونن وارن حوضن، پڪين واٽن، تفريحي عمارتن ۽ خلوت خاني (نجي رهائشگاهه) سان سينگاريو ويندو هو، جن ۾ جالين جهڙيون پرديدار دريون ۽ ڀتيون شامل هونديون هيون.<ref name="MubarakAli"></ref>. انهن مرڪزي ايشيا جا ڪيترائي ميوا پڻ متعارف ڪرايا. ڪابل مان آندل ٻجن مان پوکيل خربوزا ”ولايتي خربوزا“ سڏبا هئا. انار ۽ صوف پڻ پهريون ڀيرو انهن مهاجرن جي ذريعي سنڌ ۾ آندا ويا<ref name="MubarakAli"></ref>. موسيقي، شاعري، مصوري ۽ فنِ تعمير تي مرڪزي ايشيا جو اثر گهرو ۽ پائيدار ثابت ٿيو. کاڌي پچائڻ جي فن، لباس جي انداز ۽ سماجي آداب ۾ به انهن پنهنجي الڳ سڃاڻپ برقرار رکي. مهاجر حڪمران طبقن جي سرپرستي هيٺ شهري ثقافت ترقي ڪئي، پر اها مقامي ثقافت کان ڌار ۽ اجنبي بڻجي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ مقامي آباديءَ جي اڪثريت ڳوٺن ۽ ننڍن شهرن ۾ رهندي هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. پرڏيهي حڪمراني سياسي ۽ ثقافتي طور تي مهاجرن ۽ مقامي ماڻهن جي وچ ۾ هڪ وسيع خال پيدا ڪيو. مقامي ماڻهن کي ثقافتي لحاظ کان گهٽ درجي جو سمجهيو ويندو هو ۽ کين حقارت جي نظر سان ڏٺو ويندو هو. سماجي طور تي انهن جو بائيڪاٽ ڪيو ويندو هو ۽ کين سماج ۾ برابر حيثيت حاصل نه هئي. شهري ۽ ديهي آبادي ثقافتي طور هڪ ٻئي کان گهڻو پري رهي. سرڪاري سرپرستي هيٺ شهري ثقافت ترقي ڪئي، جڏهن⁠تہ مقامي ثقافت کي نظرانداز ڪيو ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. ان جو هڪ نمايان مثال فارسي ٻولي هئي. اها حڪمران طبقن جي سرڪاري ٻولي هئي ۽ سرڪاري سرپرستيءَ سبب ترقي ڪندي رهي. ان جي ابتڙ سنڌي ٻولي نظرانداز ٿيندي رهي ۽ ان کي ٻيهر فروغ حاصل ڪرڻ لاءِ انگريزن جي دور تائين صدين جو انتظار ڪرڻو پيو<ref name="MubarakAli"></ref>. مهاجرن نسلي پاڪيزگي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ شادين ذريعي مقامي ماڻهن سان گهڻو ميل جول نه رکيو. جيڪڏهن ڪنهن مقامي خاندان سان شادي ڪئي ويندي هئي ته ان خاندان جي سماجي حيثيت گهٽجي ويندي هئي. سنڌ ۾ صدين تائين رهڻ باوجود به اهي ماڻهو پنهنجي پرڏيهي نسل تي فخر ڪندا رهيا. مهاجرن پاران مڙهيل ثقافتي بالادستي مقامي ماڻهن جي تخليقي صلاحيتن کي دٻائي ڇڏيو ۽ کين اڻڄاڻ عوام ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. ثقافتي طور تي هو پنهنجي ئي ڌرتيءَ تي اجنبي بڻجي ويا<ref name="MubarakAli"></ref>. مرڪزي ايشيا جي صوفين پڻ سنڌ جي مذهبي زندگيءَ تي اثر وڌو. سنڌ ۾ قائم ٿيندڙ پهريون صوفي سلسلو سهرورديه هو. سمن، سومرن ۽ لنگهن تي هن سلسلي جو گهرو اثر هو. ارغون حڪمرانن سهرورديه سلسلي جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ، جيڪو سندن حڪومت جو حامي نه هو، قادريه ۽ نقشبنديه سلسلن جي بزرگن کي سنڌ ۾ اچڻ جي دعوت ڏني. اهي ٻئي سلسلا گهڻو روايت پسند هئا ۽ انهن پنهنجي عقيدن کان مختلف فرقن، جهڙوڪ اسماعيلي ۽ مهدوي جماعتن، خلاف مهمون شروع ڪيون<ref name="MubarakAli"></ref>. هڪ ٻيو اهم طبقو، جنهن سنڌ جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو، ساداتن جو هو، جيڪي مرڪزي ايشيا جي رستي سنڌ ۾ پهتا. سادات، جيڪي حضرت محمد ﷺ جي خاندان سان نسبت رکندا هئا، حڪمرانن وٽ وڏي عزت ۽ احترام جا مالڪ هئا، جنهن سبب سندن خاندانن جي وڏي تعداد سنڌ ۾ اچي آباد ٿي<ref name="MubarakAli"></ref>. بخارا مان ايندڙ تقريباً سڀئي ماڻهو سيد سڏبا هئا، ايتري قدر جو برصغير ۾ ”بخاري“ لفظ سيد جو مترادف بڻجي ويو. رڳو ڪلهوڙا دور ۾ ئي ٺٽي جي شهر ۾ ٻارهن وڏا سيد خاندان موجود هئا، جڏهن⁠تہ انهن کان سواءِ ڪيترائي ننڍا خاندان پڻ رهندا هئا<ref name="MubarakAli"></ref>. سادات سماج ۾ خاص مراعتن جا حقدار هئا. کين جاگيرون ڏنيون وينديون هيون ۽ مذهبي عهدن جهڙوڪ قاضي، شيخ الاسلام، صدر ۽ مفتي تي مقرر ڪيو ويندو هو. انهن مان گهڻا مذهبي اڳواڻ هئا، جن جا مقامي ماڻهن ۾ بيشمار مريد ۽ پوئلڳ هئا، جيڪي کين تحفا پيش ڪندا هئا ۽ پنهنجي فصلن مان ساليانو حصو پڻ ڏيندا هئا. سادات پنهنجي نسلي پاڪيزگي برقرار رکڻ تي زور ڏيندا هئا ته جيئن سندن سماجي مراعتون ۽ امتيازي حيثيت محفوظ رهي<ref name="MubarakAli"></ref>. caf2p6of0iloyv026svrzpa5h2d6sqh 384141 384140 2026-06-11T02:49:24Z Intisar Ali 8681 /* مرڪزي ايشيا جي مهاجرن جو سنڌ جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ تي اثر */ 384141 wikitext text/x-wiki ====مرڪزي ايشيا جي مهاجرن جو سنڌ جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ تي اثر==== وچ ايشيائي پرڏيهين جي وڏي تعداد ۾ آمد سنڌ جي ثقافتي زندگيءَ ۾ نمايان تبديليون آنديون. انهن مان گهڻا مهاجر ڀڪر، روهڙي، ٺٽو، سيوهڻ ۽ نصرپور جهڙن وڏن شهرن ۾ اچي آباد ٿيا ۽ پنهنجي نئين طرزِ زندگيءَ وسيلي شهري زندگيءَ جي نموني کي تبديل ڪري ڇڏيو. شهرن ۾ انهن جون الڳ پاڙيسريون ۽ محلّا هوندا هئا، جهڙوڪ مغل واڙو، بازارِ ميرزائي ۽ بازارِ آگر<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=— }}</ref>. انهن پنهنجي اباڻي وطن جي نموني تي باغن جي تعمير جو بنياد وڌو. سلطان محمود خان ”بابرلو باغ“ تعمير ڪرايو. اهڙا باغ ٺٽي، ڀڪر ۽ جن شهر ۾ گهڻي تعداد ۾ موجود هئا. انهن باغن کي مختلف هندسي نمونن وارن حوضن، پڪين واٽن، تفريحي عمارتن ۽ خلوت خاني (نجي رهائشگاهه) سان سينگاريو ويندو هو، جن ۾ جالين جهڙيون پرديدار دريون ۽ ڀتيون شامل هونديون هيون.<ref name="MubarakAli"></ref>. انهن مرڪزي ايشيا جا ڪيترائي ميوا پڻ متعارف ڪرايا. ڪابل مان آندل ٻجن مان پوکيل خربوزا ”ولايتي خربوزا“ سڏبا هئا. انار ۽ صوف پڻ پهريون ڀيرو انهن مهاجرن جي ذريعي سنڌ ۾ آندا ويا<ref name="MubarakAli"></ref>. موسيقي، شاعري، مصوري ۽ فنِ تعمير تي مرڪزي ايشيا جو اثر گهرو ۽ پائيدار ثابت ٿيو. کاڌي پچائڻ جي فن، لباس جي انداز ۽ سماجي آداب ۾ به انهن پنهنجي الڳ سڃاڻپ برقرار رکي. مهاجر حڪمران طبقن جي سرپرستي هيٺ شهري ثقافت ترقي ڪئي، پر اها مقامي ثقافت کان ڌار ۽ اجنبي بڻجي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ مقامي آباديءَ جي اڪثريت ڳوٺن ۽ ننڍن شهرن ۾ رهندي هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. پرڏيهي حڪمراني سياسي ۽ ثقافتي طور تي مهاجرن ۽ مقامي ماڻهن جي وچ ۾ هڪ وسيع خال پيدا ڪيو. مقامي ماڻهن کي ثقافتي لحاظ کان گهٽ درجي جو سمجهيو ويندو هو ۽ کين حقارت جي نظر سان ڏٺو ويندو هو. سماجي طور تي انهن جو بائيڪاٽ ڪيو ويندو هو ۽ کين سماج ۾ برابر حيثيت حاصل نه هئي. شهري ۽ ديهي آبادي ثقافتي طور هڪ ٻئي کان گهڻو پري رهي. سرڪاري سرپرستي هيٺ شهري ثقافت ترقي ڪئي، جڏهن⁠تہ مقامي ثقافت کي نظرانداز ڪيو ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. ان جو هڪ نمايان مثال فارسي ٻولي هئي. اها حڪمران طبقن جي سرڪاري ٻولي هئي ۽ سرڪاري سرپرستيءَ سبب ترقي ڪندي رهي. ان جي ابتڙ سنڌي ٻولي نظرانداز ٿيندي رهي ۽ ان کي ٻيهر فروغ حاصل ڪرڻ لاءِ انگريزن جي دور تائين صدين جو انتظار ڪرڻو پيو<ref name="MubarakAli"></ref>. مهاجرن نسلي پاڪيزگي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ شادين ذريعي مقامي ماڻهن سان گهڻو ميل جول نه رکيو. جيڪڏهن ڪنهن مقامي خاندان سان شادي ڪئي ويندي هئي ته ان خاندان جي سماجي حيثيت گهٽجي ويندي هئي. سنڌ ۾ صدين تائين رهڻ باوجود به اهي ماڻهو پنهنجي پرڏيهي نسل تي فخر ڪندا رهيا. مهاجرن پاران مڙهيل ثقافتي بالادستي مقامي ماڻهن جي تخليقي صلاحيتن کي دٻائي ڇڏيو ۽ کين اڻڄاڻ عوام ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. ثقافتي طور تي هو پنهنجي ئي ڌرتيءَ تي اجنبي بڻجي ويا<ref name="MubarakAli"></ref>. مرڪزي ايشيا جي صوفين پڻ سنڌ جي مذهبي زندگيءَ تي اثر وڌو. سنڌ ۾ قائم ٿيندڙ پهريون صوفي سلسلو سهرورديه هو. سمن، سومرن ۽ لنگهن تي هن سلسلي جو گهرو اثر هو. ارغون حڪمرانن سهرورديه سلسلي جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ، جيڪو سندن حڪومت جو حامي نه هو، قادريه ۽ نقشبنديه سلسلن جي بزرگن کي سنڌ ۾ اچڻ جي دعوت ڏني. اهي ٻئي سلسلا گهڻو روايت پسند هئا ۽ انهن پنهنجي عقيدن کان مختلف فرقن، جهڙوڪ اسماعيلي ۽ مهدوي جماعتن، خلاف مهمون شروع ڪيون<ref name="MubarakAli"></ref>. هڪ ٻيو اهم طبقو، جنهن سنڌ جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو، ساداتن جو هو، جيڪي مرڪزي ايشيا جي رستي سنڌ ۾ پهتا. سادات، جيڪي حضرت محمد ﷺ جي خاندان سان نسبت رکندا هئا، حڪمرانن وٽ وڏي عزت ۽ احترام جا مالڪ هئا، جنهن سبب سندن خاندانن جي وڏي تعداد سنڌ ۾ اچي آباد ٿي<ref name="MubarakAli"></ref>. بخارا مان ايندڙ تقريباً سڀئي ماڻهو سيد سڏبا هئا، ايتري قدر جو برصغير ۾ ”بخاري“ لفظ سيد جو مترادف بڻجي ويو. رڳو ڪلهوڙا دور ۾ ئي ٺٽي جي شهر ۾ ٻارهن وڏا سيد خاندان موجود هئا، جڏهن⁠تہ انهن کان سواءِ ڪيترائي ننڍا خاندان پڻ رهندا هئا<ref name="MubarakAli"></ref>. سادات سماج ۾ خاص مراعتن جا حقدار هئا. کين جاگيرون ڏنيون وينديون هيون ۽ مذهبي عهدن جهڙوڪ قاضي، شيخ الاسلام، صدر ۽ مفتي تي مقرر ڪيو ويندو هو. انهن مان گهڻا مذهبي اڳواڻ هئا، جن جا مقامي ماڻهن ۾ بيشمار مريد ۽ پوئلڳ هئا، جيڪي کين تحفا پيش ڪندا هئا ۽ پنهنجي فصلن مان ساليانو حصو پڻ ڏيندا هئا. سادات پنهنجي نسلي پاڪيزگي برقرار رکڻ تي زور ڏيندا هئا ته جيئن سندن سماجي مراعتون ۽ امتيازي حيثيت محفوظ رهي<ref name="MubarakAli"></ref>. b9cps4ybrogkkwkwwqr3jzmum391x4l 384142 384141 2026-06-11T02:50:26Z Intisar Ali 8681 384142 wikitext text/x-wiki '''مرڪزي ايشيا جي مهاجرن جو سنڌ جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ تي اثر''' وچ ايشيائي پرڏيهين جي وڏي تعداد ۾ آمد سنڌ جي ثقافتي زندگيءَ ۾ نمايان تبديليون آنديون. انهن مان گهڻا مهاجر ڀڪر، روهڙي، ٺٽو، سيوهڻ ۽ نصرپور جهڙن وڏن شهرن ۾ اچي آباد ٿيا ۽ پنهنجي نئين طرزِ زندگيءَ وسيلي شهري زندگيءَ جي نموني کي تبديل ڪري ڇڏيو. شهرن ۾ انهن جون الڳ پاڙيسريون ۽ محلّا هوندا هئا، جهڙوڪ مغل واڙو، بازارِ ميرزائي ۽ بازارِ آگر<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=— }}</ref>. انهن پنهنجي اباڻي وطن جي نموني تي باغن جي تعمير جو بنياد وڌو. سلطان محمود خان ”بابرلو باغ“ تعمير ڪرايو. اهڙا باغ ٺٽي، ڀڪر ۽ جن شهر ۾ گهڻي تعداد ۾ موجود هئا. انهن باغن کي مختلف هندسي نمونن وارن حوضن، پڪين واٽن، تفريحي عمارتن ۽ خلوت خاني (نجي رهائشگاهه) سان سينگاريو ويندو هو، جن ۾ جالين جهڙيون پرديدار دريون ۽ ڀتيون شامل هونديون هيون.<ref name="MubarakAli"></ref>. انهن مرڪزي ايشيا جا ڪيترائي ميوا پڻ متعارف ڪرايا. ڪابل مان آندل ٻجن مان پوکيل خربوزا ”ولايتي خربوزا“ سڏبا هئا. انار ۽ صوف پڻ پهريون ڀيرو انهن مهاجرن جي ذريعي سنڌ ۾ آندا ويا<ref name="MubarakAli"></ref>. موسيقي، شاعري، مصوري ۽ فنِ تعمير تي مرڪزي ايشيا جو اثر گهرو ۽ پائيدار ثابت ٿيو. کاڌي پچائڻ جي فن، لباس جي انداز ۽ سماجي آداب ۾ به انهن پنهنجي الڳ سڃاڻپ برقرار رکي. مهاجر حڪمران طبقن جي سرپرستي هيٺ شهري ثقافت ترقي ڪئي، پر اها مقامي ثقافت کان ڌار ۽ اجنبي بڻجي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ مقامي آباديءَ جي اڪثريت ڳوٺن ۽ ننڍن شهرن ۾ رهندي هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. پرڏيهي حڪمراني سياسي ۽ ثقافتي طور تي مهاجرن ۽ مقامي ماڻهن جي وچ ۾ هڪ وسيع خال پيدا ڪيو. مقامي ماڻهن کي ثقافتي لحاظ کان گهٽ درجي جو سمجهيو ويندو هو ۽ کين حقارت جي نظر سان ڏٺو ويندو هو. سماجي طور تي انهن جو بائيڪاٽ ڪيو ويندو هو ۽ کين سماج ۾ برابر حيثيت حاصل نه هئي. شهري ۽ ديهي آبادي ثقافتي طور هڪ ٻئي کان گهڻو پري رهي. سرڪاري سرپرستي هيٺ شهري ثقافت ترقي ڪئي، جڏهن⁠تہ مقامي ثقافت کي نظرانداز ڪيو ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. ان جو هڪ نمايان مثال فارسي ٻولي هئي. اها حڪمران طبقن جي سرڪاري ٻولي هئي ۽ سرڪاري سرپرستيءَ سبب ترقي ڪندي رهي. ان جي ابتڙ سنڌي ٻولي نظرانداز ٿيندي رهي ۽ ان کي ٻيهر فروغ حاصل ڪرڻ لاءِ انگريزن جي دور تائين صدين جو انتظار ڪرڻو پيو<ref name="MubarakAli"></ref>. مهاجرن نسلي پاڪيزگي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ شادين ذريعي مقامي ماڻهن سان گهڻو ميل جول نه رکيو. جيڪڏهن ڪنهن مقامي خاندان سان شادي ڪئي ويندي هئي ته ان خاندان جي سماجي حيثيت گهٽجي ويندي هئي. سنڌ ۾ صدين تائين رهڻ باوجود به اهي ماڻهو پنهنجي پرڏيهي نسل تي فخر ڪندا رهيا. مهاجرن پاران مڙهيل ثقافتي بالادستي مقامي ماڻهن جي تخليقي صلاحيتن کي دٻائي ڇڏيو ۽ کين اڻڄاڻ عوام ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. ثقافتي طور تي هو پنهنجي ئي ڌرتيءَ تي اجنبي بڻجي ويا<ref name="MubarakAli"></ref>. مرڪزي ايشيا جي صوفين پڻ سنڌ جي مذهبي زندگيءَ تي اثر وڌو. سنڌ ۾ قائم ٿيندڙ پهريون صوفي سلسلو سهرورديه هو. سمن، سومرن ۽ لنگهن تي هن سلسلي جو گهرو اثر هو. ارغون حڪمرانن سهرورديه سلسلي جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ، جيڪو سندن حڪومت جو حامي نه هو، قادريه ۽ نقشبنديه سلسلن جي بزرگن کي سنڌ ۾ اچڻ جي دعوت ڏني. اهي ٻئي سلسلا گهڻو روايت پسند هئا ۽ انهن پنهنجي عقيدن کان مختلف فرقن، جهڙوڪ اسماعيلي ۽ مهدوي جماعتن، خلاف مهمون شروع ڪيون<ref name="MubarakAli"></ref>. هڪ ٻيو اهم طبقو، جنهن سنڌ جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو، ساداتن جو هو، جيڪي مرڪزي ايشيا جي رستي سنڌ ۾ پهتا. سادات، جيڪي حضرت محمد ﷺ جي خاندان سان نسبت رکندا هئا، حڪمرانن وٽ وڏي عزت ۽ احترام جا مالڪ هئا، جنهن سبب سندن خاندانن جي وڏي تعداد سنڌ ۾ اچي آباد ٿي<ref name="MubarakAli"></ref>. بخارا مان ايندڙ تقريباً سڀئي ماڻهو سيد سڏبا هئا، ايتري قدر جو برصغير ۾ ”بخاري“ لفظ سيد جو مترادف بڻجي ويو. رڳو ڪلهوڙا دور ۾ ئي ٺٽي جي شهر ۾ ٻارهن وڏا سيد خاندان موجود هئا، جڏهن⁠تہ انهن کان سواءِ ڪيترائي ننڍا خاندان پڻ رهندا هئا<ref name="MubarakAli"></ref>. سادات سماج ۾ خاص مراعتن جا حقدار هئا. کين جاگيرون ڏنيون وينديون هيون ۽ مذهبي عهدن جهڙوڪ قاضي، شيخ الاسلام، صدر ۽ مفتي تي مقرر ڪيو ويندو هو. انهن مان گهڻا مذهبي اڳواڻ هئا، جن جا مقامي ماڻهن ۾ بيشمار مريد ۽ پوئلڳ هئا، جيڪي کين تحفا پيش ڪندا هئا ۽ پنهنجي فصلن مان ساليانو حصو پڻ ڏيندا هئا. سادات پنهنجي نسلي پاڪيزگي برقرار رکڻ تي زور ڏيندا هئا ته جيئن سندن سماجي مراعتون ۽ امتيازي حيثيت محفوظ رهي<ref name="MubarakAli"></ref>. ==حوالا== r4pcr980zh9yt77c50y5lwdipye1386 384143 384142 2026-06-11T02:51:56Z Intisar Ali 8681 /* */ 384143 wikitext text/x-wiki '''مرڪزي ايشيا جي مهاجرن جو سنڌ جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ تي اثر''' وچ ايشيائي پرڏيهين جي وڏي تعداد ۾ آمد سنڌ جي ثقافتي زندگيءَ ۾ نمايان تبديليون آنديون. انهن مان گهڻا مهاجر ڀڪر، روهڙي، ٺٽو، سيوهڻ ۽ نصرپور جهڙن وڏن شهرن ۾ اچي آباد ٿيا ۽ پنهنجي نئين طرزِ زندگيءَ وسيلي شهري زندگيءَ جي نموني کي تبديل ڪري ڇڏيو. شهرن ۾ انهن جون الڳ پاڙيسريون ۽ محلّا هوندا هئا، جهڙوڪ مغل واڙو، بازارِ ميرزائي ۽ بازارِ آگر<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—127 کان 129 }}</ref>. انهن پنهنجي اباڻي وطن جي نموني تي باغن جي تعمير جو بنياد وڌو. سلطان محمود خان ”بابرلو باغ“ تعمير ڪرايو. اهڙا باغ ٺٽي، ڀڪر ۽ جن شهر ۾ گهڻي تعداد ۾ موجود هئا. انهن باغن کي مختلف هندسي نمونن وارن حوضن، پڪين واٽن، تفريحي عمارتن ۽ خلوت خاني (نجي رهائشگاهه) سان سينگاريو ويندو هو، جن ۾ جالين جهڙيون پرديدار دريون ۽ ڀتيون شامل هونديون هيون.<ref name="MubarakAli"></ref>. انهن مرڪزي ايشيا جا ڪيترائي ميوا پڻ متعارف ڪرايا. ڪابل مان آندل ٻجن مان پوکيل خربوزا ”ولايتي خربوزا“ سڏبا هئا. انار ۽ صوف پڻ پهريون ڀيرو انهن مهاجرن جي ذريعي سنڌ ۾ آندا ويا<ref name="MubarakAli"></ref>. موسيقي، شاعري، مصوري ۽ فنِ تعمير تي مرڪزي ايشيا جو اثر گهرو ۽ پائيدار ثابت ٿيو. کاڌي پچائڻ جي فن، لباس جي انداز ۽ سماجي آداب ۾ به انهن پنهنجي الڳ سڃاڻپ برقرار رکي. مهاجر حڪمران طبقن جي سرپرستي هيٺ شهري ثقافت ترقي ڪئي، پر اها مقامي ثقافت کان ڌار ۽ اجنبي بڻجي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ مقامي آباديءَ جي اڪثريت ڳوٺن ۽ ننڍن شهرن ۾ رهندي هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. پرڏيهي حڪمراني سياسي ۽ ثقافتي طور تي مهاجرن ۽ مقامي ماڻهن جي وچ ۾ هڪ وسيع خال پيدا ڪيو. مقامي ماڻهن کي ثقافتي لحاظ کان گهٽ درجي جو سمجهيو ويندو هو ۽ کين حقارت جي نظر سان ڏٺو ويندو هو. سماجي طور تي انهن جو بائيڪاٽ ڪيو ويندو هو ۽ کين سماج ۾ برابر حيثيت حاصل نه هئي. شهري ۽ ديهي آبادي ثقافتي طور هڪ ٻئي کان گهڻو پري رهي. سرڪاري سرپرستي هيٺ شهري ثقافت ترقي ڪئي، جڏهن⁠تہ مقامي ثقافت کي نظرانداز ڪيو ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. ان جو هڪ نمايان مثال فارسي ٻولي هئي. اها حڪمران طبقن جي سرڪاري ٻولي هئي ۽ سرڪاري سرپرستيءَ سبب ترقي ڪندي رهي. ان جي ابتڙ سنڌي ٻولي نظرانداز ٿيندي رهي ۽ ان کي ٻيهر فروغ حاصل ڪرڻ لاءِ انگريزن جي دور تائين صدين جو انتظار ڪرڻو پيو<ref name="MubarakAli"></ref>. مهاجرن نسلي پاڪيزگي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ شادين ذريعي مقامي ماڻهن سان گهڻو ميل جول نه رکيو. جيڪڏهن ڪنهن مقامي خاندان سان شادي ڪئي ويندي هئي ته ان خاندان جي سماجي حيثيت گهٽجي ويندي هئي. سنڌ ۾ صدين تائين رهڻ باوجود به اهي ماڻهو پنهنجي پرڏيهي نسل تي فخر ڪندا رهيا. مهاجرن پاران مڙهيل ثقافتي بالادستي مقامي ماڻهن جي تخليقي صلاحيتن کي دٻائي ڇڏيو ۽ کين اڻڄاڻ عوام ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. ثقافتي طور تي هو پنهنجي ئي ڌرتيءَ تي اجنبي بڻجي ويا<ref name="MubarakAli"></ref>. مرڪزي ايشيا جي صوفين پڻ سنڌ جي مذهبي زندگيءَ تي اثر وڌو. سنڌ ۾ قائم ٿيندڙ پهريون صوفي سلسلو سهرورديه هو. سمن، سومرن ۽ لنگهن تي هن سلسلي جو گهرو اثر هو. ارغون حڪمرانن سهرورديه سلسلي جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ، جيڪو سندن حڪومت جو حامي نه هو، قادريه ۽ نقشبنديه سلسلن جي بزرگن کي سنڌ ۾ اچڻ جي دعوت ڏني. اهي ٻئي سلسلا گهڻو روايت پسند هئا ۽ انهن پنهنجي عقيدن کان مختلف فرقن، جهڙوڪ اسماعيلي ۽ مهدوي جماعتن، خلاف مهمون شروع ڪيون<ref name="MubarakAli"></ref>. هڪ ٻيو اهم طبقو، جنهن سنڌ جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو، ساداتن جو هو، جيڪي مرڪزي ايشيا جي رستي سنڌ ۾ پهتا. سادات، جيڪي حضرت محمد ﷺ جي خاندان سان نسبت رکندا هئا، حڪمرانن وٽ وڏي عزت ۽ احترام جا مالڪ هئا، جنهن سبب سندن خاندانن جي وڏي تعداد سنڌ ۾ اچي آباد ٿي<ref name="MubarakAli"></ref>. بخارا مان ايندڙ تقريباً سڀئي ماڻهو سيد سڏبا هئا، ايتري قدر جو برصغير ۾ ”بخاري“ لفظ سيد جو مترادف بڻجي ويو. رڳو ڪلهوڙا دور ۾ ئي ٺٽي جي شهر ۾ ٻارهن وڏا سيد خاندان موجود هئا، جڏهن⁠تہ انهن کان سواءِ ڪيترائي ننڍا خاندان پڻ رهندا هئا<ref name="MubarakAli"></ref>. سادات سماج ۾ خاص مراعتن جا حقدار هئا. کين جاگيرون ڏنيون وينديون هيون ۽ مذهبي عهدن جهڙوڪ قاضي، شيخ الاسلام، صدر ۽ مفتي تي مقرر ڪيو ويندو هو. انهن مان گهڻا مذهبي اڳواڻ هئا، جن جا مقامي ماڻهن ۾ بيشمار مريد ۽ پوئلڳ هئا، جيڪي کين تحفا پيش ڪندا هئا ۽ پنهنجي فصلن مان ساليانو حصو پڻ ڏيندا هئا. سادات پنهنجي نسلي پاڪيزگي برقرار رکڻ تي زور ڏيندا هئا ته جيئن سندن سماجي مراعتون ۽ امتيازي حيثيت محفوظ رهي<ref name="MubarakAli"></ref>. ==حوالا== e0r69s9bg87asmxliqsj72fdmvko6yf 0 98457 384144 2026-06-11T02:56:30Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: '''سنڌ ۽ وچ ايشيا جا واپاري لاڳاپا''' سنڌ ۽ مرڪزي ايشيا کي هڪ ٻئي جي ويجهو آڻڻ ۾ واپاري لاڳاپن اهم ڪردار ادا ڪيو. واپار خشڪيءَ جي رستن سان گڏوگڏ درياهه سنڌ ذريعي پڻ ٿيندو هو. قافلن لاءِ استعمال ٿيندڙ خشڪيءَ جو رستو ڀڪر کان سيوهڻ رستي قنڌار ۽ ترڪستان تائين ويندو هو. اه... 384144 wikitext text/x-wiki '''سنڌ ۽ وچ ايشيا جا واپاري لاڳاپا''' سنڌ ۽ مرڪزي ايشيا کي هڪ ٻئي جي ويجهو آڻڻ ۾ واپاري لاڳاپن اهم ڪردار ادا ڪيو. واپار خشڪيءَ جي رستن سان گڏوگڏ درياهه سنڌ ذريعي پڻ ٿيندو هو. قافلن لاءِ استعمال ٿيندڙ خشڪيءَ جو رستو ڀڪر کان سيوهڻ رستي قنڌار ۽ ترڪستان تائين ويندو هو. اهو رستو سال ۾ رڳو هڪ ڀيرو استعمال ڪيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ پني قبيلي جي موجودگيءَ سبب اهو محفوظ نه هوندو هو. پني قبيلي جا ماڻهو هميشه گذرندڙ قافلن کي ڦرڻ جي موقعي جي انتظار ۾ رهندا هئا. بعد ۾ جڏهن شڪارپور هڪ اهم واپاري مرڪز بڻيو ته مرڪزي ايشيا ڏانهن ويندڙ قافلا هن شهر مان روانا ٿيڻ لڳا. بولان لڪ پار ڪرڻ کان پوءِ اهي قنڌار پهچندا هئا ۽ اتان مرو، هرات ۽ ترڪستان ڏانهن اڳتي وڌندا هئا. عام طور تي مال ڍوئڻ لاءِ اُٺ استعمال ڪيا ويندا هئا. قافلن جي حفاظت لاءِ سپاهين جو هڪ دستو ساڻ هوندو هو. واپارين کي مقامي سردارن طرفان لاڳو ڪيل ڪيترائي محصول ۽ محصولي ٽيڪس ادا ڪرڻا پوندا هئا. شڪارپور مان قافلن جي روانگي جو وقت عام طور مارچ جو مهينو هوندو هو. اهي مرڪزي ايشيا مان واپس ڊسمبر يا جنوري ۾ موٽندا هئا. خشڪيءَ جي رستي کان علاوه درياهه سنڌ پڻ واپاري سامان جي آمدرفت لاءِ استعمال ٿيندو هو. ٻيڙين وسيلي سامان درياهه جي اُن حصي تائين کڻي وڃبو هو، جتي تائين آمدرفت ممڪن هوندي هئي. سنڌ مان مرڪزي ايشيا ڏانهن برآمد ٿيندڙ شين ۾ ڪپهه، اوني ڪپڙو، چانور، گيهه، آفيم، نير (انڊيگو)، چمڙو، ريشمي تيار ٿيل شيون، لوڻ ۽ شورا شامل هئا. بعد ۾ سنڌ پنهنجي پيداوار کان سواءِ برطانوي هندستان جون شيون پڻ برآمد ڪرڻ لڳو، جن ۾ ڇپيل ڪپڙا، چِٽ وارا ڪپڙا، مخمل، ڪمخواب، ڌاتوَ، کنڊ، روزمرهه جو سودا سلف ۽ مصالحا شامل هئا. سنڌ مرڪزي ايشيا مان خام ريشم، خشڪ ميوا، گهوڙا، رنگ، سون جا سڪا ۽ ڀرت ڀرڻ لاءِ ڌاڳو درآمد ڪندو هو. ان کان علاوه هڪ خاص قسم جي ڪپهه پڻ آندي ويندي هئي، جنهن جو ذڪر پوسٽنز هن ريت ڪيو آهي: "ڀرت جي نفيس ڪم لاءِ استعمال ٿيندڙ هڪ اعليٰ قسم جي ڪپهه تمام گهڻي قيمتي سمجهي ويندي آهي ۽ محدود مقدار ۾ خراسان يا هرات مان آندي ويندي آهي. ان کي نرمه سڏيو ويندو آهي." فيروزا پٿر نيشاپور جي کاڻين مان آندو ويندو هو. پوسٽنز لکي ٿو: "هن پٿر جي گهرج ايتري عام آهي ۽ اهو ايترو سستو ۽ گهڻو مقدار ۾ موجود آهي جو هر طبقي جا ماڻهو، ايستائين جو غريب هاريءَ جي زال يا ٻار به، پاڻ کي فيروزي پٿرن سان سينگاريندا آهن، جيئن انهن پٿرن کي سڏيو ويندو آهي." واپاري سرگرمين شڪارپور جي اهميت ۾ وڏو اضافو ڪيو، جنهن سبب ان کي خراسان جي دروازن مان هڪ قرار ڏنو ويو. پوسٽنز مشاهدو ڪندي لکي ٿو: "سنڌو درياهه جي سڄي پٽيءَ ۾ ڪو به اهڙو هنڌ نه هو، جنهن مرڪزي ايشيا جي واپار تي شڪارپور جيترو سڌو ۽ وسيع اثر وڌو هجي." پوسٽنز وڌيڪ شاهدي ڏئي ٿو ته شڪارپور جي واپارين جا واپاري لاڳاپا سنڌو درياهه کان وٺي مرڪزي ايشيا جي تقريباً هر وڏي منڊيءَ تائين پکڙيل هئا. شڪارپور جي سرافن ۽ دلالن جو اعتبار ايترو بلند هو جو انهن جا واپاري بل هندستان ۽ مرڪزي ايشيا جي هر حصي ۾ ڀُنايا ويندا هئا. واپارين جي هڪ خاص جماعت، جيڪا ”ملتاني“ جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي، اهم بينڪار هئي. اهي ڪابل، قنڌار ۽ ترڪستان سان واپار هلائيندا هئا ۽ علائقي جي مالي ۽ واپاري نظام ۾ مرڪزي حيثيت رکندا هئا. 4hebzo3lt2vizl37x8enrfe8u41ljdx 384145 384144 2026-06-11T02:57:29Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[سنڌ جا وچ ايشيا سان واپاري ناتا]] کي [[سنڌ ۽ وچ ايشيا جا واپاري لاڳاپا]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 384144 wikitext text/x-wiki '''سنڌ ۽ وچ ايشيا جا واپاري لاڳاپا''' سنڌ ۽ مرڪزي ايشيا کي هڪ ٻئي جي ويجهو آڻڻ ۾ واپاري لاڳاپن اهم ڪردار ادا ڪيو. واپار خشڪيءَ جي رستن سان گڏوگڏ درياهه سنڌ ذريعي پڻ ٿيندو هو. قافلن لاءِ استعمال ٿيندڙ خشڪيءَ جو رستو ڀڪر کان سيوهڻ رستي قنڌار ۽ ترڪستان تائين ويندو هو. اهو رستو سال ۾ رڳو هڪ ڀيرو استعمال ڪيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ پني قبيلي جي موجودگيءَ سبب اهو محفوظ نه هوندو هو. پني قبيلي جا ماڻهو هميشه گذرندڙ قافلن کي ڦرڻ جي موقعي جي انتظار ۾ رهندا هئا. بعد ۾ جڏهن شڪارپور هڪ اهم واپاري مرڪز بڻيو ته مرڪزي ايشيا ڏانهن ويندڙ قافلا هن شهر مان روانا ٿيڻ لڳا. بولان لڪ پار ڪرڻ کان پوءِ اهي قنڌار پهچندا هئا ۽ اتان مرو، هرات ۽ ترڪستان ڏانهن اڳتي وڌندا هئا. عام طور تي مال ڍوئڻ لاءِ اُٺ استعمال ڪيا ويندا هئا. قافلن جي حفاظت لاءِ سپاهين جو هڪ دستو ساڻ هوندو هو. واپارين کي مقامي سردارن طرفان لاڳو ڪيل ڪيترائي محصول ۽ محصولي ٽيڪس ادا ڪرڻا پوندا هئا. شڪارپور مان قافلن جي روانگي جو وقت عام طور مارچ جو مهينو هوندو هو. اهي مرڪزي ايشيا مان واپس ڊسمبر يا جنوري ۾ موٽندا هئا. خشڪيءَ جي رستي کان علاوه درياهه سنڌ پڻ واپاري سامان جي آمدرفت لاءِ استعمال ٿيندو هو. ٻيڙين وسيلي سامان درياهه جي اُن حصي تائين کڻي وڃبو هو، جتي تائين آمدرفت ممڪن هوندي هئي. سنڌ مان مرڪزي ايشيا ڏانهن برآمد ٿيندڙ شين ۾ ڪپهه، اوني ڪپڙو، چانور، گيهه، آفيم، نير (انڊيگو)، چمڙو، ريشمي تيار ٿيل شيون، لوڻ ۽ شورا شامل هئا. بعد ۾ سنڌ پنهنجي پيداوار کان سواءِ برطانوي هندستان جون شيون پڻ برآمد ڪرڻ لڳو، جن ۾ ڇپيل ڪپڙا، چِٽ وارا ڪپڙا، مخمل، ڪمخواب، ڌاتوَ، کنڊ، روزمرهه جو سودا سلف ۽ مصالحا شامل هئا. سنڌ مرڪزي ايشيا مان خام ريشم، خشڪ ميوا، گهوڙا، رنگ، سون جا سڪا ۽ ڀرت ڀرڻ لاءِ ڌاڳو درآمد ڪندو هو. ان کان علاوه هڪ خاص قسم جي ڪپهه پڻ آندي ويندي هئي، جنهن جو ذڪر پوسٽنز هن ريت ڪيو آهي: "ڀرت جي نفيس ڪم لاءِ استعمال ٿيندڙ هڪ اعليٰ قسم جي ڪپهه تمام گهڻي قيمتي سمجهي ويندي آهي ۽ محدود مقدار ۾ خراسان يا هرات مان آندي ويندي آهي. ان کي نرمه سڏيو ويندو آهي." فيروزا پٿر نيشاپور جي کاڻين مان آندو ويندو هو. پوسٽنز لکي ٿو: "هن پٿر جي گهرج ايتري عام آهي ۽ اهو ايترو سستو ۽ گهڻو مقدار ۾ موجود آهي جو هر طبقي جا ماڻهو، ايستائين جو غريب هاريءَ جي زال يا ٻار به، پاڻ کي فيروزي پٿرن سان سينگاريندا آهن، جيئن انهن پٿرن کي سڏيو ويندو آهي." واپاري سرگرمين شڪارپور جي اهميت ۾ وڏو اضافو ڪيو، جنهن سبب ان کي خراسان جي دروازن مان هڪ قرار ڏنو ويو. پوسٽنز مشاهدو ڪندي لکي ٿو: "سنڌو درياهه جي سڄي پٽيءَ ۾ ڪو به اهڙو هنڌ نه هو، جنهن مرڪزي ايشيا جي واپار تي شڪارپور جيترو سڌو ۽ وسيع اثر وڌو هجي." پوسٽنز وڌيڪ شاهدي ڏئي ٿو ته شڪارپور جي واپارين جا واپاري لاڳاپا سنڌو درياهه کان وٺي مرڪزي ايشيا جي تقريباً هر وڏي منڊيءَ تائين پکڙيل هئا. شڪارپور جي سرافن ۽ دلالن جو اعتبار ايترو بلند هو جو انهن جا واپاري بل هندستان ۽ مرڪزي ايشيا جي هر حصي ۾ ڀُنايا ويندا هئا. واپارين جي هڪ خاص جماعت، جيڪا ”ملتاني“ جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي، اهم بينڪار هئي. اهي ڪابل، قنڌار ۽ ترڪستان سان واپار هلائيندا هئا ۽ علائقي جي مالي ۽ واپاري نظام ۾ مرڪزي حيثيت رکندا هئا. 4hebzo3lt2vizl37x8enrfe8u41ljdx 384147 384145 2026-06-11T03:03:38Z Intisar Ali 8681 /* */ 384147 wikitext text/x-wiki '''سنڌ ۽ وچ ايشيا جا واپاري لاڳاپا''' سنڌ ۽ وچ ايشيا کي هڪ ٻئي جي ويجهو آڻڻ ۾ واپاري لاڳاپن اهم ڪردار ادا ڪيو. واپار خشڪيءَ جي رستن سان گڏوگڏ درياهه سنڌ ذريعي پڻ ٿيندو هو. قافلن لاءِ استعمال ٿيندڙ خشڪيءَ جو رستو ڀڪر کان سيوهڻ رستي قنڌار ۽ ترڪستان تائين ويندو هو. اهو رستو سال ۾ رڳو هڪ ڀيرو استعمال ڪيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ پني قبيلي جي موجودگيءَ سبب اهو محفوظ نه هوندو هو. پني قبيلي جا ماڻهو هميشه گذرندڙ قافلن کي ڦرڻ جي موقعي جي انتظار ۾ رهندا هئا<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—129 کان 131 }}</ref>. بعد ۾ جڏهن شڪارپور هڪ اهم واپاري مرڪز بڻيو ته مرڪزي ايشيا ڏانهن ويندڙ قافلا هن شهر مان روانا ٿيڻ لڳا. بولان لڪ پار ڪرڻ کان پوءِ اهي قنڌار پهچندا هئا ۽ اتان مرو، هرات ۽ ترڪستان ڏانهن اڳتي وڌندا هئا.<ref name="MubarakAli"></ref>. عام طور تي مال ڍوئڻ لاءِ اُٺ استعمال ڪيا ويندا هئا. قافلن جي حفاظت لاءِ سپاهين جو هڪ دستو ساڻ هوندو هو. واپارين کي مقامي سردارن طرفان لاڳو ڪيل ڪيترائي محصول ۽ محصولي ٽيڪس ادا ڪرڻا پوندا هئا. شڪارپور مان قافلن جي روانگي جو وقت عام طور مارچ جو مهينو هوندو هو. اهي مرڪزي ايشيا مان واپس ڊسمبر يا جنوري ۾ موٽندا هئا<ref name="MubarakAli"></ref>. خشڪيءَ جي رستي کان علاوه درياهه سنڌ پڻ واپاري سامان جي آمدرفت لاءِ استعمال ٿيندو هو. ٻيڙين وسيلي سامان درياهه جي اُن حصي تائين کڻي وڃبو هو، جتي تائين آمدرفت ممڪن هوندي هئي.<ref name="MubarakAli"></ref> سنڌ مان وچ ايشيا ڏانهن برآمد ٿيندڙ شين ۾ ڪپهه، اوني ڪپڙو، چانور، گيهه، آفيم، نير (انڊيگو)، چمڙو، ريشمي تيار ٿيل شيون، لوڻ ۽ شورا شامل هئا.<ref name="MubarakAli"></ref> بعد ۾ سنڌ پنهنجي پيداوار کان سواءِ برطانوي هندستان جون شيون پڻ برآمد ڪرڻ لڳو، جن ۾ ڇپيل ڪپڙا، چِٽ وارا ڪپڙا، مخمل، ڪمخواب، ڌاتوَ، کنڊ، روزمرهه جو سودا سلف ۽ مصالحا شامل هئا.<ref name="MubarakAli"></ref> سنڌ وچ ايشيا مان خام ريشم، خشڪ ميوا، گهوڙا، رنگ، سون جا سڪا ۽ ڀرت ڀرڻ لاءِ ڌاڳو درآمد ڪندو هو. ان کان علاوه هڪ خاص قسم جي ڪپهه پڻ آندي ويندي هئي، جنهن جو ذڪر پوسٽنز هن ريت ڪيو آهي<ref name="MubarakAli"></ref>: {{quote|"ڀرت جي نفيس ڪم لاءِ استعمال ٿيندڙ هڪ اعليٰ قسم جي ڪپهه تمام گهڻي قيمتي سمجهي ويندي آهي ۽ محدود مقدار ۾ خراسان يا هرات مان آندي ويندي آهي. ان کي نرمه سڏيو ويندو آهي."|}} فيروزا پٿر نيشاپور جي کاڻين مان آندو ويندو هو. پوسٽنز لکي ٿو<ref name="MubarakAli"></ref>: {{quote|"هن پٿر جي گهرج ايتري عام آهي ۽ اهو ايترو سستو ۽ گهڻو مقدار ۾ موجود آهي جو هر طبقي جا ماڻهو، ايستائين جو غريب هاريءَ جي زال يا ٻار به، پاڻ کي فيروزي پٿرن سان سينگاريندا آهن، جيئن انهن پٿرن کي سڏيو ويندو آهي."|}} واپاري سرگرمين شڪارپور جي اهميت ۾ وڏو اضافو ڪيو، جنهن سبب ان کي خراسان جي دروازن مان هڪ قرار ڏنو ويو. پوسٽنز مشاهدو ڪندي لکي ٿو<ref name="MubarakAli"></ref>: {{quote|"سنڌو درياهه جي سڄي پٽيءَ ۾ ڪو به اهڙو هنڌ نه هو، جنهن مرڪزي ايشيا جي واپار تي شڪارپور جيترو سڌو ۽ وسيع اثر وڌو هجي."|}} پوسٽنز وڌيڪ شاهدي ڏئي ٿو ته شڪارپور جي واپارين جا واپاري لاڳاپا سنڌو درياهه کان وٺي مرڪزي ايشيا جي تقريباً هر وڏي منڊيءَ تائين پکڙيل هئا. شڪارپور جي سرافن ۽ دلالن جو اعتبار ايترو بلند هو جو انهن جا واپاري بل هندستان ۽ مرڪزي ايشيا جي هر حصي ۾ ڀُنايا ويندا هئا.<ref name="MubarakAli"></ref> واپارين جي هڪ خاص جماعت، جيڪا ”ملتاني“ جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي، اهم بينڪار هئي. اهي ڪابل، قنڌار ۽ ترڪستان سان واپار هلائيندا هئا ۽ علائقي جي مالي ۽ واپاري نظام ۾ مرڪزي حيثيت رکندا هئا.<ref name="MubarakAli"></ref> rohpgidqke98op48cbyxtzxgf062moe 384148 384147 2026-06-11T03:05:12Z Intisar Ali 8681 /* */ 384148 wikitext text/x-wiki '''سنڌ ۽ وچ ايشيا جا واپاري لاڳاپا''' سنڌ ۽ وچ ايشيا کي هڪ ٻئي جي ويجهو آڻڻ ۾ واپاري لاڳاپن اهم ڪردار ادا ڪيو. واپار خشڪيءَ جي رستن سان گڏوگڏ درياهه سنڌ ذريعي پڻ ٿيندو هو. قافلن لاءِ استعمال ٿيندڙ خشڪيءَ جو رستو ڀڪر کان سيوهڻ رستي قنڌار ۽ ترڪستان تائين ويندو هو. اهو رستو سال ۾ رڳو هڪ ڀيرو استعمال ڪيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ پني قبيلي جي موجودگيءَ سبب اهو محفوظ نه هوندو هو. پني قبيلي جا ماڻهو هميشه گذرندڙ قافلن کي ڦرڻ جي موقعي جي انتظار ۾ رهندا هئا<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—129 کان 131 }}</ref>. بعد ۾ جڏهن شڪارپور هڪ اهم واپاري مرڪز بڻيو ته مرڪزي ايشيا ڏانهن ويندڙ قافلا هن شهر مان روانا ٿيڻ لڳا. بولان لڪ پار ڪرڻ کان پوءِ اهي قنڌار پهچندا هئا ۽ اتان مرو، هرات ۽ ترڪستان ڏانهن اڳتي وڌندا هئا.<ref name="MubarakAli"></ref>. عام طور تي مال ڍوئڻ لاءِ اُٺ استعمال ڪيا ويندا هئا. قافلن جي حفاظت لاءِ سپاهين جو هڪ دستو ساڻ هوندو هو. واپارين کي مقامي سردارن طرفان لاڳو ڪيل ڪيترائي محصول ۽ محصولي ٽيڪس ادا ڪرڻا پوندا هئا. شڪارپور مان قافلن جي روانگي جو وقت عام طور مارچ جو مهينو هوندو هو. اهي مرڪزي ايشيا مان واپس ڊسمبر يا جنوري ۾ موٽندا هئا<ref name="MubarakAli"></ref>. خشڪيءَ جي رستي کان علاوه درياهه سنڌ پڻ واپاري سامان جي آمدرفت لاءِ استعمال ٿيندو هو. ٻيڙين وسيلي سامان درياهه جي اُن حصي تائين کڻي وڃبو هو، جتي تائين آمدرفت ممڪن هوندي هئي.<ref name="MubarakAli"></ref> سنڌ مان وچ ايشيا ڏانهن برآمد ٿيندڙ شين ۾ ڪپهه، اوني ڪپڙو، چانور، گيهه، آفيم، نير (انڊيگو)، چمڙو، ريشمي تيار ٿيل شيون، لوڻ ۽ شورا شامل هئا.<ref name="MubarakAli"></ref> بعد ۾ سنڌ پنهنجي پيداوار کان سواءِ برطانوي هندستان جون شيون پڻ برآمد ڪرڻ لڳو، جن ۾ ڇپيل ڪپڙا، چِٽ وارا ڪپڙا، مخمل، ڪمخواب، ڌاتوَ، کنڊ، روزمرهه جو سودا سلف ۽ مصالحا شامل هئا.<ref name="MubarakAli"></ref> سنڌ وچ ايشيا مان خام ريشم، خشڪ ميوا، گهوڙا، رنگ، سون جا سڪا ۽ ڀرت ڀرڻ لاءِ ڌاڳو درآمد ڪندو هو. ان کان علاوه هڪ خاص قسم جي ڪپهه پڻ آندي ويندي هئي، جنهن جو ذڪر پوسٽنز هن ريت ڪيو آهي<ref name="MubarakAli"></ref>: {{quote|"ڀرت جي نفيس ڪم لاءِ استعمال ٿيندڙ هڪ اعليٰ قسم جي ڪپهه تمام گهڻي قيمتي سمجهي ويندي آهي ۽ محدود مقدار ۾ خراسان يا هرات مان آندي ويندي آهي. ان کي نرمه سڏيو ويندو آهي."|}} فيروزا پٿر نيشاپور جي کاڻين مان آندو ويندو هو. پوسٽنز لکي ٿو<ref name="MubarakAli"></ref>: {{quote|"هن پٿر جي گهرج ايتري عام آهي ۽ اهو ايترو سستو ۽ گهڻو مقدار ۾ موجود آهي جو هر طبقي جا ماڻهو، ايستائين جو غريب هاريءَ جي زال يا ٻار به، پاڻ کي فيروزي پٿرن سان سينگاريندا آهن، جيئن انهن پٿرن کي سڏيو ويندو آهي."|}} واپاري سرگرمين شڪارپور جي اهميت ۾ وڏو اضافو ڪيو، جنهن سبب ان کي خراسان جي دروازن مان هڪ قرار ڏنو ويو. پوسٽنز مشاهدو ڪندي لکي ٿو<ref name="MubarakAli"></ref>: {{quote|"سنڌو درياهه جي سڄي پٽيءَ ۾ ڪو به اهڙو هنڌ نه هو، جنهن وچ ايشيا جي واپار تي شڪارپور جيترو سڌو ۽ وسيع اثر وڌو هجي."|}} پوسٽنز وڌيڪ شاهدي ڏئي ٿو ته شڪارپور جي واپارين جا واپاري لاڳاپا سنڌو درياهه کان وٺي مرڪزي ايشيا جي تقريباً هر وڏي منڊيءَ تائين پکڙيل هئا. شڪارپور جي سرافن ۽ دلالن جو اعتبار ايترو بلند هو جو انهن جا واپاري بل هندستان ۽ وچ ايشيا جي هر حصي ۾ ڀُنايا ويندا هئا.<ref name="MubarakAli"></ref> واپارين جي هڪ خاص جماعت، جيڪا ”ملتاني“ جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي، اهم بينڪار هئي. اهي ڪابل، قنڌار ۽ ترڪستان سان واپار هلائيندا هئا ۽ علائقي جي مالي ۽ واپاري نظام ۾ مرڪزي حيثيت رکندا هئا.<ref name="MubarakAli"></ref> ==حوالا== 4rxikxvc75wqcm0ezyl1rrtria99se3 384149 384148 2026-06-11T03:06:28Z Intisar Ali 8681 /* */ 384149 wikitext text/x-wiki '''سنڌ ۽ وچ ايشيا جا واپاري لاڳاپا''' سنڌ ۽ وچ ايشيا کي هڪ ٻئي جي ويجهو آڻڻ ۾ واپاري لاڳاپن اهم ڪردار ادا ڪيو. واپار خشڪيءَ جي رستن سان گڏوگڏ درياهه سنڌ ذريعي پڻ ٿيندو هو. قافلن لاءِ استعمال ٿيندڙ خشڪيءَ جو رستو ڀڪر کان سيوهڻ رستي قنڌار ۽ ترڪستان تائين ويندو هو. اهو رستو سال ۾ رڳو هڪ ڀيرو استعمال ڪيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ پني قبيلي جي موجودگيءَ سبب اهو محفوظ نه هوندو هو. پني قبيلي جا ماڻهو هميشه گذرندڙ قافلن کي ڦرڻ جي موقعي جي انتظار ۾ رهندا هئا<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—129 کان 131 }}</ref>. بعد ۾ جڏهن شڪارپور هڪ اهم واپاري مرڪز بڻيو ته مرڪزي ايشيا ڏانهن ويندڙ قافلا هن شهر مان روانا ٿيڻ لڳا. بولان لڪ پار ڪرڻ کان پوءِ اهي قنڌار پهچندا هئا ۽ اتان مرو، هرات ۽ ترڪستان ڏانهن اڳتي وڌندا هئا.<ref name="MubarakAli"></ref>. عام طور تي مال ڍوئڻ لاءِ اُٺ استعمال ڪيا ويندا هئا. قافلن جي حفاظت لاءِ سپاهين جو هڪ دستو ساڻ هوندو هو. واپارين کي مقامي سردارن طرفان لاڳو ڪيل ڪيترائي محصول ۽ محصولي ٽيڪس ادا ڪرڻا پوندا هئا. شڪارپور مان قافلن جي روانگي جو وقت عام طور مارچ جو مهينو هوندو هو. اهي مرڪزي ايشيا مان واپس ڊسمبر يا جنوري ۾ موٽندا هئا<ref name="MubarakAli"></ref>. خشڪيءَ جي رستي کان علاوه درياهه سنڌ پڻ واپاري سامان جي آمدرفت لاءِ استعمال ٿيندو هو. ٻيڙين وسيلي سامان درياهه جي اُن حصي تائين کڻي وڃبو هو، جتي تائين آمدرفت ممڪن هوندي هئي.<ref name="MubarakAli"></ref> سنڌ مان وچ ايشيا ڏانهن برآمد ٿيندڙ شين ۾ ڪپهه، اوني ڪپڙو، چانور، گيهه، آفيم، نير (انڊيگو)، چمڙو، ريشمي تيار ٿيل شيون، لوڻ ۽ شورا شامل هئا.<ref name="MubarakAli"></ref> بعد ۾ سنڌ پنهنجي پيداوار کان سواءِ برطانوي هندستان جون شيون پڻ برآمد ڪرڻ لڳو، جن ۾ ڇپيل ڪپڙا، چِٽ وارا ڪپڙا، مخمل، ڪمخواب، ڌاتوَ، کنڊ، روزمرهه جو سودا سلف ۽ مصالحا شامل هئا.<ref name="MubarakAli"></ref> سنڌ وچ ايشيا مان خام ريشم، خشڪ ميوا، گهوڙا، رنگ، سون جا سڪا ۽ ڀرت ڀرڻ لاءِ ڌاڳو درآمد ڪندو هو. ان کان علاوه هڪ خاص قسم جي ڪپهه پڻ آندي ويندي هئي، جنهن جو ذڪر پوسٽنز هن ريت ڪيو آهي<ref name="MubarakAli"></ref>: {{quote|"ڀرت جي نفيس ڪم لاءِ استعمال ٿيندڙ هڪ اعليٰ قسم جي ڪپهه تمام گهڻي قيمتي سمجهي ويندي آهي ۽ محدود مقدار ۾ خراسان يا هرات مان آندي ويندي آهي. ان کي نرمه سڏيو ويندو آهي."|}} [[فيروزو]] پٿر نيشاپور جي کاڻين مان آندو ويندو هو. پوسٽنز لکي ٿو<ref name="MubarakAli"></ref>: {{quote|"هن پٿر جي گهرج ايتري عام آهي ۽ اهو ايترو سستو ۽ گهڻو مقدار ۾ موجود آهي جو هر طبقي جا ماڻهو، ايستائين جو غريب هاريءَ جي زال يا ٻار به، پاڻ کي فيروزي پٿرن سان سينگاريندا آهن، جيئن انهن پٿرن کي سڏيو ويندو آهي."|}} واپاري سرگرمين شڪارپور جي اهميت ۾ وڏو اضافو ڪيو، جنهن سبب ان کي خراسان جي دروازن مان هڪ قرار ڏنو ويو. پوسٽنز مشاهدو ڪندي لکي ٿو<ref name="MubarakAli"></ref>: {{quote|"سنڌو درياهه جي سڄي پٽيءَ ۾ ڪو به اهڙو هنڌ نه هو، جنهن وچ ايشيا جي واپار تي شڪارپور جيترو سڌو ۽ وسيع اثر وڌو هجي."|}} پوسٽنز وڌيڪ شاهدي ڏئي ٿو ته شڪارپور جي واپارين جا واپاري لاڳاپا سنڌو درياهه کان وٺي مرڪزي ايشيا جي تقريباً هر وڏي منڊيءَ تائين پکڙيل هئا. شڪارپور جي سرافن ۽ دلالن جو اعتبار ايترو بلند هو جو انهن جا واپاري بل هندستان ۽ وچ ايشيا جي هر حصي ۾ ڀُنايا ويندا هئا.<ref name="MubarakAli"></ref> واپارين جي هڪ خاص جماعت، جيڪا ”ملتاني“ جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي، اهم بينڪار هئي. اهي ڪابل، قنڌار ۽ ترڪستان سان واپار هلائيندا هئا ۽ علائقي جي مالي ۽ واپاري نظام ۾ مرڪزي حيثيت رکندا هئا.<ref name="MubarakAli"></ref> ==حوالا== eyclkf5yjqdvpxtdk7wymsykpadltd7 384150 384149 2026-06-11T03:09:50Z Intisar Ali 8681 /* */ 384150 wikitext text/x-wiki '''سنڌ ۽ وچ ايشيا جا واپاري لاڳاپا''' سنڌ ۽ وچ ايشيا کي هڪ ٻئي جي ويجهو آڻڻ ۾ واپاري لاڳاپن اهم ڪردار ادا ڪيو. واپار خشڪيءَ جي رستن سان گڏوگڏ درياهه سنڌ ذريعي پڻ ٿيندو هو. قافلن لاءِ استعمال ٿيندڙ خشڪيءَ جو رستو ڀڪر کان سيوهڻ رستي قنڌار ۽ ترڪستان تائين ويندو هو. اهو رستو سال ۾ رڳو هڪ ڀيرو استعمال ڪيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ پني قبيلي جي موجودگيءَ سبب اهو محفوظ نه هوندو هو. پني قبيلي جا ماڻهو هميشه گذرندڙ قافلن کي ڦرڻ جي موقعي جي انتظار ۾ رهندا هئا<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—129 کان 131 }}</ref>.<ref name="Masumi-Mirak-Zahid">{{cite book |last=معصومي |first=مير محمد |title=تاريخ معصومي |page=130}}؛ {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1962 |pages=26، 32}}؛ {{cite book |last=زاهد |first=انصار |title=History and Culture of Sindh |page=177}}</ref> بعد ۾ جڏهن شڪارپور هڪ اهم واپاري مرڪز بڻيو ته مرڪزي ايشيا ڏانهن ويندڙ قافلا هن شهر مان روانا ٿيڻ لڳا. بولان لڪ پار ڪرڻ کان پوءِ اهي قنڌار پهچندا هئا ۽ اتان مرو، هرات ۽ ترڪستان ڏانهن اڳتي وڌندا هئا.<ref name="MubarakAli"></ref>. عام طور تي مال ڍوئڻ لاءِ اُٺ استعمال ڪيا ويندا هئا. قافلن جي حفاظت لاءِ سپاهين جو هڪ دستو ساڻ هوندو هو. واپارين کي مقامي سردارن طرفان لاڳو ڪيل ڪيترائي محصول ۽ محصولي ٽيڪس ادا ڪرڻا پوندا هئا. شڪارپور مان قافلن جي روانگي جو وقت عام طور مارچ جو مهينو هوندو هو. اهي مرڪزي ايشيا مان واپس ڊسمبر يا جنوري ۾ موٽندا هئا<ref name="MubarakAli"></ref>. خشڪيءَ جي رستي کان علاوه درياهه سنڌ پڻ واپاري سامان جي آمدرفت لاءِ استعمال ٿيندو هو. ٻيڙين وسيلي سامان درياهه جي اُن حصي تائين کڻي وڃبو هو، جتي تائين آمدرفت ممڪن هوندي هئي.<ref name="MubarakAli"></ref> سنڌ مان وچ ايشيا ڏانهن برآمد ٿيندڙ شين ۾ ڪپهه، اوني ڪپڙو، چانور، گيهه، آفيم، نير (انڊيگو)، چمڙو، ريشمي تيار ٿيل شيون، لوڻ ۽ شورا شامل هئا.<ref name="MubarakAli"></ref> بعد ۾ سنڌ پنهنجي پيداوار کان سواءِ برطانوي هندستان جون شيون پڻ برآمد ڪرڻ لڳو، جن ۾ ڇپيل ڪپڙا، چِٽ وارا ڪپڙا، مخمل، ڪمخواب، ڌاتوَ، کنڊ، روزمرهه جو سودا سلف ۽ مصالحا شامل هئا.<ref name="MubarakAli"></ref> سنڌ وچ ايشيا مان خام ريشم، خشڪ ميوا، گهوڙا، رنگ، سون جا سڪا ۽ ڀرت ڀرڻ لاءِ ڌاڳو درآمد ڪندو هو. ان کان علاوه هڪ خاص قسم جي ڪپهه پڻ آندي ويندي هئي، جنهن جو ذڪر پوسٽنز هن ريت ڪيو آهي<ref name="MubarakAli"></ref>: {{quote|"ڀرت جي نفيس ڪم لاءِ استعمال ٿيندڙ هڪ اعليٰ قسم جي ڪپهه تمام گهڻي قيمتي سمجهي ويندي آهي ۽ محدود مقدار ۾ خراسان يا هرات مان آندي ويندي آهي. ان کي نرمه سڏيو ويندو آهي."|}} [[فيروزو]] پٿر نيشاپور جي کاڻين مان آندو ويندو هو. پوسٽنز لکي ٿو<ref name="MubarakAli"></ref>: {{quote|"هن پٿر جي گهرج ايتري عام آهي ۽ اهو ايترو سستو ۽ گهڻو مقدار ۾ موجود آهي جو هر طبقي جا ماڻهو، ايستائين جو غريب هاريءَ جي زال يا ٻار به، پاڻ کي فيروزي پٿرن سان سينگاريندا آهن، جيئن انهن پٿرن کي سڏيو ويندو آهي."|}} واپاري سرگرمين شڪارپور جي اهميت ۾ وڏو اضافو ڪيو، جنهن سبب ان کي خراسان جي دروازن مان هڪ قرار ڏنو ويو. پوسٽنز مشاهدو ڪندي لکي ٿو<ref name="MubarakAli"></ref>: {{quote|"سنڌو درياهه جي سڄي پٽيءَ ۾ ڪو به اهڙو هنڌ نه هو، جنهن وچ ايشيا جي واپار تي شڪارپور جيترو سڌو ۽ وسيع اثر وڌو هجي."|}} پوسٽنز وڌيڪ شاهدي ڏئي ٿو ته شڪارپور جي واپارين جا واپاري لاڳاپا سنڌو درياهه کان وٺي مرڪزي ايشيا جي تقريباً هر وڏي منڊيءَ تائين پکڙيل هئا. شڪارپور جي سرافن ۽ دلالن جو اعتبار ايترو بلند هو جو انهن جا واپاري بل هندستان ۽ وچ ايشيا جي هر حصي ۾ ڀُنايا ويندا هئا.<ref name="MubarakAli"></ref> واپارين جي هڪ خاص جماعت، جيڪا ”ملتاني“ جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي، اهم بينڪار هئي. اهي ڪابل، قنڌار ۽ ترڪستان سان واپار هلائيندا هئا ۽ علائقي جي مالي ۽ واپاري نظام ۾ مرڪزي حيثيت رکندا هئا.<ref name="MubarakAli"></ref> ==حوالا== b76hiw37dfg18wrlutgvjy3gne4b4s1 384151 384150 2026-06-11T03:17:34Z Intisar Ali 8681 /* */ 384151 wikitext text/x-wiki '''سنڌ ۽ وچ ايشيا جا واپاري لاڳاپا''' سنڌ ۽ وچ ايشيا کي هڪ ٻئي جي ويجهو آڻڻ ۾ واپاري لاڳاپن اهم ڪردار ادا ڪيو. واپار خشڪيءَ جي رستن سان گڏوگڏ درياهه سنڌ ذريعي پڻ ٿيندو هو. قافلن لاءِ استعمال ٿيندڙ خشڪيءَ جو رستو ڀڪر کان سيوهڻ رستي قنڌار ۽ ترڪستان تائين ويندو هو. اهو رستو سال ۾ رڳو هڪ ڀيرو استعمال ڪيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ پني قبيلي جي موجودگيءَ سبب اهو محفوظ نه هوندو هو. پني قبيلي جا ماڻهو هميشه گذرندڙ قافلن کي ڦرڻ جي موقعي جي انتظار ۾ رهندا هئا<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—129 کان 131 }}</ref>.<ref name="Masumi-Mirak-Zahid">{{cite book |last=معصومي |first=مير محمد |title=تاريخ معصومي |page=130}}؛ {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1962 |pages=26، 32}}؛ {{cite book |last=زاهد |first=انصار |title=History and Culture of Sindh |page=177}}</ref> بعد ۾ جڏهن شڪارپور هڪ اهم واپاري مرڪز بڻيو ته مرڪزي ايشيا ڏانهن ويندڙ قافلا هن شهر مان روانا ٿيڻ لڳا. بولان لڪ پار ڪرڻ کان پوءِ اهي قنڌار پهچندا هئا ۽ اتان مرو، هرات ۽ ترڪستان ڏانهن اڳتي وڌندا هئا.<ref name="MubarakAli"></ref>. عام طور تي مال ڍوئڻ لاءِ اُٺ استعمال ڪيا ويندا هئا. قافلن جي حفاظت لاءِ سپاهين جو هڪ دستو ساڻ هوندو هو. واپارين کي مقامي سردارن طرفان لاڳو ڪيل ڪيترائي محصول ۽ محصولي ٽيڪس ادا ڪرڻا پوندا هئا. شڪارپور مان قافلن جي روانگي جو وقت عام طور مارچ جو مهينو هوندو هو. اهي مرڪزي ايشيا مان واپس ڊسمبر يا جنوري ۾ موٽندا هئا<ref name="MubarakAli"></ref><ref name="Postans">{{cite book |last=پوسٽنز |first=ٽي. |title=Personal Observations on Sind |location=ڪراچي |year=1973 |page=270}}</ref>. خشڪيءَ جي رستي کان علاوه درياهه سنڌ پڻ واپاري سامان جي آمدرفت لاءِ استعمال ٿيندو هو. ٻيڙين وسيلي سامان درياهه جي اُن حصي تائين کڻي وڃبو هو، جتي تائين آمدرفت ممڪن هوندي هئي.<ref name="MubarakAli"></ref> سنڌ مان وچ ايشيا ڏانهن برآمد ٿيندڙ شين ۾ ڪپهه، اوني ڪپڙو، چانور، گيهه، آفيم، نير (انڊيگو)، چمڙو، ريشمي تيار ٿيل شيون، لوڻ ۽ شورا شامل هئا.<ref name="MubarakAli"></ref> بعد ۾ سنڌ پنهنجي پيداوار کان سواءِ برطانوي هندستان جون شيون پڻ برآمد ڪرڻ لڳو، جن ۾ ڇپيل ڪپڙا، چِٽ وارا ڪپڙا، مخمل، ڪمخواب، ڌاتوَ، کنڊ، روزمرهه جو سودا سلف ۽ مصالحا شامل هئا.<ref name="MubarakAli"></ref><ref name="Postans2 ">{{cite book |last=پوسٽنز |first=ٽي. |title=Personal Observations on Sind |location=ڪراچي |year=1973 |page=270}}</ref> سنڌ وچ ايشيا مان خام ريشم، خشڪ ميوا، گهوڙا، رنگ، سون جا سڪا ۽ ڀرت ڀرڻ لاءِ ڌاڳو درآمد ڪندو هو. ان کان علاوه هڪ خاص قسم جي ڪپهه پڻ آندي ويندي هئي، جنهن جو ذڪر پوسٽنز هن ريت ڪيو آهي<ref name="MubarakAli"></ref>: {{quote|"ڀرت جي نفيس ڪم لاءِ استعمال ٿيندڙ هڪ اعليٰ قسم جي ڪپهه تمام گهڻي قيمتي سمجهي ويندي آهي ۽ محدود مقدار ۾ خراسان يا هرات مان آندي ويندي آهي. ان کي نرمه سڏيو ويندو آهي."|}} [[فيروزو]] پٿر نيشاپور جي کاڻين مان آندو ويندو هو. پوسٽنز لکي ٿو<ref name="MubarakAli"></ref>: {{quote|"هن پٿر جي گهرج ايتري عام آهي ۽ اهو ايترو سستو ۽ گهڻو مقدار ۾ موجود آهي جو هر طبقي جا ماڻهو، ايستائين جو غريب هاريءَ جي زال يا ٻار به، پاڻ کي فيروزي پٿرن سان سينگاريندا آهن، جيئن انهن پٿرن کي سڏيو ويندو آهي."|< ref name="Postans1 ">{{cite book |last=پوسٽنز |first=ٽي. |title=Personal Observations on Sind |location=ڪراچي |year=1973 |page=266}}</ref>|}} واپاري سرگرمين شڪارپور جي اهميت ۾ وڏو اضافو ڪيو، جنهن سبب ان کي خراسان جي دروازن مان هڪ قرار ڏنو ويو. پوسٽنز مشاهدو ڪندي لکي ٿو<ref name="MubarakAli"></ref>: {{quote|"سنڌو درياهه جي سڄي پٽيءَ ۾ ڪو به اهڙو هنڌ نه هو، جنهن وچ ايشيا جي واپار تي شڪارپور جيترو سڌو ۽ وسيع اثر وڌو هجي."|}} پوسٽنز وڌيڪ شاهدي ڏئي ٿو ته شڪارپور جي واپارين جا واپاري لاڳاپا سنڌو درياهه کان وٺي مرڪزي ايشيا جي تقريباً هر وڏي منڊيءَ تائين پکڙيل هئا. شڪارپور جي سرافن ۽ دلالن جو اعتبار ايترو بلند هو جو انهن جا واپاري بل هندستان ۽ وچ ايشيا جي هر حصي ۾ ڀُنايا ويندا هئا.<ref name="MubarakAli"></ref> واپارين جي هڪ خاص جماعت، جيڪا ”ملتاني“ جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي، اهم بينڪار هئي. اهي ڪابل، قنڌار ۽ ترڪستان سان واپار هلائيندا هئا ۽ علائقي جي مالي ۽ واپاري نظام ۾ مرڪزي حيثيت رکندا هئا.<ref name="MubarakAli"></ref> ==حوالا== fsm3vy8b04au7j4a7tbuuyiqe55fi9r 0 98458 384146 2026-06-11T02:57:29Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[سنڌ جا وچ ايشيا سان واپاري ناتا]] کي [[سنڌ ۽ وچ ايشيا جا واپاري لاڳاپا]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 384146 wikitext text/x-wiki #چوريو [[سنڌ ۽ وچ ايشيا جا واپاري لاڳاپا]] na7uisvx6ya34qoz3nyqjn2u8wl42uw 0 98459 384154 2026-06-11T03:36:28Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[بنو اموين جي سنڌ تي حڪومت]] کي [[بنو اميه جي سنڌ تي حڪومت]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 384154 wikitext text/x-wiki #چوريو [[بنو اميه جي سنڌ تي حڪومت]] 4nvj95t4d6t30i37ah4hq11n1t8jq2s 0 98460 384166 2026-06-11T04:14:40Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox military conflict | conflict = سنڌ تي اموي فتح | image = Sindh 700ad.jpg | caption = 700ع ۾ سنڌ جي رياست | combatant1 = [[اموي خلافت]] | combatant2 = [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|سنڌ جي برهمڻ رياست]]<br />'''جي حمايت سان'''<br>[[ڪرجي بادشاھت]]<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/23239620ChachnamahAnAncientHistoryOfSindh/page/n132/mode/1up?view=theater&q=Kurij |title=Chachn... 384166 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = سنڌ تي اموي فتح | image = Sindh 700ad.jpg | caption = 700ع ۾ سنڌ جي رياست | combatant1 = [[اموي خلافت]] | combatant2 = [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|سنڌ جي برهمڻ رياست]]<br />'''جي حمايت سان'''<br>[[ڪرجي بادشاھت]]<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/23239620ChachnamahAnAncientHistoryOfSindh/page/n132/mode/1up?view=theater&q=Kurij |title=Chachnamah: An Ancient History of Sindh |language=English}}</ref><br />[[جت]]<ref name="Viajaya">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=5CYxDwAAQBAJ&dq=jats+and+muhammad+bin+qasim&pg=PT127 |title=Migrations in Medieval and Early Colonial India |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=9781351558242 |editor=Vijaya Ramaswamy |access-date=17 January 2022 |archive-url=http://web.archive.org/web/20221231131243/https://books.google.com/books?id=5CYxDwAAQBAJ&dq=jats+and+muhammad+bin+qasim&pg=PT127 |archive-date=2022-12-31}}</ref> | commander1 = [[محمد بن قاسم|محمد بن قاسم ثقفي]]<br>[[بديل]]{{KIA}}<ref name="Kalichbeg1900">{{cite web |last=Kalichbeg |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.285133 |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sindh |date=1900 |pages=71}}</ref><br>عبيدالله | commander2 = [[راجا ڏاهر]]{{KIA}}<br />[[جيسيه]]{{Executed }}<ref name="Kalichbeg1900" /><br /> | combatant3 = }} '''سنڌ تي اموي فتح''' 711ع ۾ ڏکڻ ايشيا تي اموي خلافت جي هڪ فوجي مهم هئي، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ جي بادشاھت کي [[سنڌ صوبو|هڪ صوبي]] جي حيثيت سان [[اموي خلافت]] ۾ شامل ڪيو ويو. هن فتح کان پوءِ سنڌ جي آخري هندو حڪمران گهراڻي، [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]]، جو خاتمو ٿيو، جيڪو [[راجا ڏاهر]] جي مارجي وڃڻ کان پوءِ اقتدار کان محروم ٿي ويو.<ref>{{cite book|author=Ahmed Asif|first=Manan|title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia|date=September 19, 2016|publisher=Harvard University Press|language=English|isbn=9780674660113}}</ref> ==پسمنظر== جيتوڻيڪ عربستان ۽ سنڌ جي وچ ۾ سڌي ريت گهرا لاڳاپا موجود نه هئا، پر جنگ جو آغاز عربي سمنڊ ۾ وڌندڙ سامونڊي ڦرلٽ جي واقعن سبب ٿيو. ان وقت اموي خليفي [[راجا ڏاهر]] کي تحفظ ۽ سندس خودمختياري جي تسليم جو واعدو ڪيو هو، بشرطيڪه هو سامونڊي ڦورن جي خاتمي ۾ مدد ڪري. سنڌ جي حڪمران راجا ڏاهر سنڌ ۾ پناھ ورتل عرب باغين کي واپس ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو<ref name="Fredunbeg, Mirza Kalichbeg pp572">Fredunbeg, Mirza Kalichbeg, "The Chachnama: An Ancient History of Sind", p. 57</ref><ref>{{harvnb|El Hareir|M'Baye|2011|pp=604–605}}</ref>، ۽ گڏوگڏ [[ميڊ قوم]] جي ماڻهن ۽ ٻين کي پڻ حوالو ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name="wink1642">Wink (2002), p. 164</ref> هڪ حملي دوران ڪڇ، [[ديبل]] ۽ [[ڪاٺياواڙ]] ۾ قائم پنهنجن مرڪزن تان ڪارروايون ڪندڙ سامونڊي ڦورن<ref name="wink1642" /> [[سرنديب]] (اڄوڪي [[سري لنڪا]]) کان عربستان ڏانهن سفر ڪندڙ مسلمان عورتن کي اغوا ڪري ورتو. هن واقعي جنگ لاءِ هڪ جواز (''casus belli'') فراهم ڪيو<ref name="wink1642" /><ref name="Gier">{{cite conference |last=Gier |first=Nicholas F. |date=May 2006 |title=From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries |conference=Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion |location=Gonzaga University |url=http://www.class.uidaho.edu/ngier/mm.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108235933/http://www.class.uidaho.edu/ngier/mm.htm |archive-date=8 November 2012}}</ref>، جيڪو سنڌ جي حڪمران [[راجا ڏاهر]] خلاف استعمال ڪيو ويو. ڏاهر اموي حملي جو امڪان اڳ ئي محسوس ڪري چڪو هو ۽ ان کان بچڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.<ref name="berzin">{{cite web |title=The Historical Interaction between the Buddhist and Islamic Cultures before the Mongol Empire: First Muslim Incursion into the Indian Subcontinent |url=http://studybuddhism.com/web/en/archives/e-books/unpublished_manuscripts/historical_interaction/pt1/history_cultures_04.html#n5 |website=Study Buddhism |first=Alexander |last=Berzin |access-date=21 June 2016 |archive-url=http://web.archive.org/web/20190302074843/http://studybuddhism.com/web/en/archives/e-books/unpublished_manuscripts/historical_interaction/pt1/history_cultures_04.html |archive-date=2019-03-02}}</ref> راجا ڏاهر پنهنجي بي وسي ظاهر ڪندي چيو ته هو يرغمال بڻايل ماڻهن جي آزادي لاءِ مدد ڪرڻ جي قابل نه هو. ان کان پوءِ هلندڙ ٻن فوجي مهمن جي نتيجي ۾ هو سنڌ ۾ شڪست کاڌي.<ref>{{harvnb|al-Balādhurī|1924|p=216}}</ref><ref name="Fredunbeg, Mirza Kalichbeg pp692">Fredunbeg, Mirza Kalichbeg, "The Chachnama: An Ancient History of Sind", p. 69</ref> [[حجاج بن يوسف]] لڳ ڀڳ 6,000 شامي گهوڙيسوارن، عراق مان آيل ''[[موالي]]'' جي دستن،<ref name="2004Wink12">Wink (2004), pp. 201–205</ref> 6,000 اُٺ سوارن ۽ 3,000 اُٺن تي مشتمل رسد واري قافلي تي ٻڌل هڪ لشڪر تيار ڪيو. هن فوج جي قيادت پنهنجي ڀائيٽي [[محمد بن قاسم ثقفي]] جي حوالي ڪئي ۽ کيس سنڌ ڏانهن روانو ڪيو. پنج وڏن [[منجنيق]]ن تي مشتمل سندس گهيري واري توپخاني کي سمنڊ رستي [[ديبل]] موڪليو ويو.<ref name="2004Wink12" /> ==فتح== سنڌ خلاف پهرين درج ٿيل فوجي مهم [[عثمان بن عفان]]، ٽئين [[راشدون خلافت|راشدون خليفي]]، جي دور ۾ ٿي. هن هند بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ ماڻهو موڪليو. پوءِ خليفي ان کان علائقي جي حالت بابت پڇيو، جنهن تي هن جواب ڏنو: {{اقتباس خاص|پاڻي گهٽ آهي، ميوا خراب آهن، ۽ چور بيباڪ آهن. جيڪڏهن ٿورو لشڪر اتي موڪليو ويو ته اهو تباهه ٿي ويندو؛ ۽ جيڪڏهن وڏو لشڪر موڪليو ويو ته اهو بک وگهي مري ويندو.}} عثمان پڇيو ته ڇا هو سچ ڳالهائي رهيو آهي يا وڌاءُ ڪري رهيو آهي. ان ماڻهوءَ جواب ڏنو ته هن پنهنجي ڄاڻ موجب ڳالهايو آهي. نتيجي طور خليفي اتي ڪا به فوجي مهم موڪلڻ کان پاسو ڪيو. 659ع ۾، [[علي بن ابي طالب]] جي دور ۾، هڪ ٻي مهم هراس بن مره العبدي جي قيادت هيٺ موڪلي وئي. اها مهم پڻ دفاعي سببن ڪري شروع ڪئي وئي هئي. شروع ۾ ان مهم کي ڪاميابي ملي، ڇاڪاڻ⁠تہ مسلمان فوجن هڪ ئي ڏينهن ۾ هزار ماڻهوءَ واري لشڪر کي شڪست ڏني. تنهن هوندي به، 662ع ۾ اها فوجي ٽولي [[ڪي ڪان]] ۾ تباهه ٿي وئي. 664ع ۾ خليفي [[مهلب بن ابي صفره]] جي قيادت هيٺ هڪ ٻي مهم موڪلي، پر اها پڻ ناڪام ٿي. ''چچ نامي'' موجب، بولان لڪ ۾ ڪي ڪان جي جتن مسلمان فوجن کي سخت شڪست ڏني. انهن سندن سپهه سالار هراس کي قتل ڪيو ۽ حملي آور فوجن کي مڪمل پسپائي تي مجبور ڪيو. هن وڏي ناڪاميءَ سبب ايندڙ ويهن سالن دوران ڇهه وڌيڪ اسلامي مهمون موڪليون ويون، جن مان پنج سنڌ ۾ ڪو به مستقل وجود قائم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيون. جتن جي مضبوط مزاحمت، جنهن ۾ سندن جبلائي علائقي جو وڏو هٿ هو، مسلمانن جي هند ڏانهن واڌ کي لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين روڪي رکيو. آخرڪار عراق جي حاڪم [[حجاج بن يوسف ثقفي]]، خليفي [[عبدالملڪ بن مروان]] جي منظوري سان، [[محمد بن قاسم ثقفي]] کي سنڌ فتح ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو. محمد بن قاسم آخرڪار سنڌ فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. [[برهمڻ آباد]] جي قبضي کان پوءِ، ابن قاسم مقامي برهمڻ اشرافيه جو تعاون حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جن کي هو عزت جي نظر سان ڏسندو هو. هن انهن کي انهن عهدن تي ٻيهر مقرر ڪيو، جيڪي اهي [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]] جي دور ۾ سنڀاليندا هئا، ۽ سندن مذهبي اڳواڻن ۽ عالمن کي اعزاز ۽ انعام ڏنا. مقامي برهمڻ اشرافيه سان هن بندوبست جي نتيجي ۾، بهرحال، ٻڌ ڌرم وارن تي لاڳو پابنديون جاري رهيون. ابن قاسم موجوده برهمڻي ضابطن کي برقرار رکيو، جن موجب ٻڌ ڌرم وارن کي رڳو کُهرا ڪپڙا پائڻا پوندا هئا ۽ هميشه اگهاڙي پيرين، اڪثر ڪتن سان گڏ، هلڻو پوندو هو. ==هندو ۽ ٻڌ ڌرم وارن جو ردعمل== اموي حملن جي وقت سنڌ جي آباديءَ جي اڪثريت هندو هئي، جيتوڻيڪ ٻڌ ڌرم وارن جي هڪ وڏي اقليت پڻ موجود هئي. مؤرخ برجور آواري دليل ڏئي ٿو ته ٻڌ ڌرم وارن غالباً عربن سان تعاون ڪيو ۽ حملي جي شروعات کان اڳ ئي سندن پاسي ٿي بيٺا. هن راءِ جي حمايت ڪيترن ئي بنيادي ۽ ثانوي ماخذن مان ٿئي ٿي، جيڪي ظاهر ڪن ٿا ته ٻڌ ڌرم جون جماعتون شروعاتي مرحلي کان ئي عرب حملي آورن سان تعاون ڪري رهيون هيون. ڊيرل اين. ميڪلين موجب، ٻڌ ڌرم وارا هندن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻي حد تائين ۽ وڌيڪ اڳواٽ عربن سان تعاون ڪندا هئا. جتي به بنيادي ماخذ مذهبي وابستگي جو ذڪر ڪن ٿا، اتي ٻڌ ڌرم جي جماعتن کي لڳاتار تعاون جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي. وڌيڪ اهو ته ٻڌ ڌرم وارا اڪثر عربن سان ان کان اڳ ئي تعاون ڪندا هئا، جڏهن سنڌ جي وڏي فتح اڃا مڪمل به نه ٿي هئي. سوويت مؤرخ يو. وي. گانڪووسڪي پڻ ساڳئي ريت دليل ڏنو ته عرب حملن جي ڪاميابيءَ جو وڏو سبب اهو هو ته سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي جماعت جا اڳواڻ برهمڻ حڪمرانن جي مخالفت ڪندا هئا، عرب حملي آورن سان همدردي رکندا هئا، ۽ ڪڏهن ڪڏهن سندن مدد پڻ ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، هندو برهمڻن عرب حڪومت خلاف گهڻو عرصو مزاحمت جاري رکي، خاص طور مٿين سنڌ ۽ ملتان ۾. اوڀر وارن جتن سنڌي حڪمران [[راجا ڏاهر]] جي عرب حملي آورن خلاف حمايت ڪئي، جڏهن⁠تہ اولهه وارن جتن [[محمد بن قاسم ثقفي]] سان ڏاهر خلاف اتحاد ڪيو. مذهبي آزادي ۽ برهمڻن جي سماجي حيثيت بابت معاملا طئي ڪرڻ کان پوءِ، ابن قاسم پوءِ جتن ۽ لوهاڻن خلاف رخ ڪيو. ''چچ نامو''، ''زين الاخبار'' ۽ ''تاريخ بيهقي'' جهڙا ماخذ هندو جت گروهن ۽ محمد بن قاسم جي فوجن وچ ۾ ٿيل جنگين جو ذڪر ڪن ٿا. ==نتيجا== سنڌ تي پنهنجو قبضو مضبوط ڪرڻ کان پوءِ، [[محمد بن قاسم ثقفي]] ”هند جي بادشاھن“ ڏانهن خط لکيا، جن ۾ کين هٿيار ڦٽا ڪرڻ ۽ اسلام قبول ڪرڻ جي دعوت ڏني وئي. هن [[ڀين مال]] ڏانهن هڪ فوج موڪلي، جنهن جي حڪمران بابت چيو وڃي ٿو ته هن اطاعت قبول ڪئي. سوراشٽر جي ميڊ قوم، جيڪا ولڀي جي ميتراڪ رياست هيٺ هئي، پڻ صلح جا ٺاهه ڪيا. ان کان پوءِ ابن قاسم ڏهه هزار گهوڙيسوار [[قنوج]] ڏانهن موڪليا، جن سان خليفي جو فرمان پڻ هو. هن هڪ لشڪر سان [[ڪشمير]] جي سرحدي علائقي ڏانهن پڻ اڳڀرائي ڪئي، جنهن کي ماخذن ۾ پنج ماهيات سڏيو ويو آهي، ۽ جيڪو اولهه پنجاب ۾ واقع هو. قنوج واري مهم بابت گهڻي ڄاڻ موجود نه آهي. ڪشمير جي سرحد شايد اهو علائقو هو، جنهن کي پوءِ جي ماخذن ۾ ڪيراج سڏيو ويو، جيڪو غالباً اڄوڪي [[هماچل پرديش]] جي [[ڪانگڙا وادي]] ۾ ڪيرا رياست سان لاڳاپيل هو، جنهن لڳي ٿو ته اموي اختيار کي تسليم ڪيو هو. محمد بن قاسم کي 715ع ۾ واپس گهرايو ويو ۽ هو واپسيءَ دوران فوت ٿي ويو. [[بلاذري]] موجب، هند جا حڪمران سندس روانگي کان پوءِ پنهنجون بادشاهتون ٻيهر حاصل ڪري ويا. خليفي [[عمر بن عبدالعزيز]] جو دور (717ع–720ع) نسبتاً پرامن هو. عمر هند جي حڪمرانن کي اسلام قبول ڪرڻ ۽ پنهنجي اختيار هيٺ اچڻ جي دعوت ڏني، جڏهن⁠تہ کين پنهنجا تخت برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي. سنڌ جي حڪمران حليشه، ٻين ڪيترن ئي بادشاھن سميت، اها آڇ قبول ڪئي ۽ عربي نالا اختيار ڪيا. جيتوڻيڪ اموي فتح دوران مزاحمت ڪندڙ علائقن ۾ قتلِ عام پڻ ٿيا، پر ان سان سنڌ وسيع اسلامي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترن ئي سنڌي مسلمانن بعد ۾ [[اسلامي سونهري دور]] دوران اهم ڪردار ادا ڪيو، جن ۾ [[ابو معشر سنڌي]] ۽ [[ابو راجا سنڌي]] شامل هئا. مؤرخ [[ذهبي]] پڻ لکي ٿو ته مشهور فقيه [[عبدالرحمان اوزاعي]] سنڌي نسل جو هو. ==پڻ ڏسو== * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌ جي بادشاھن جي فهرست]] * [[ڪي ڪان ڏانهن عرب مهم]] ==حوالا== ==ماخذ== * بلاذري، ''The Origins of the Islamic State'' (1924ع). * بلينڪنشپ، خالد يحيٰ. ''The End of the Jihad State: The Reign of Hisham Ibn 'Abd al-Malik and the Collapse of the Umayyads'' (1994ع). * الحریر، ادريس؛ مبائي، روين، مرتب. ''The Spread of Islam Throughout the World'' (2011ع). * ترپاٺي، رام شنڪر. ''History of Kanauj: To the Moslem Conquest'' (1989ع). * وِنڪ، آندري. ''Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World'' (2002ع). = ==پڻ ڏسندا== == حوالا == [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] p8q0knzgzw41o7bnntx9ume93wxwgyy 384176 384166 2026-06-11T04:44:16Z Intisar Ali 8681 384176 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = سنڌ تي اموي فتح | image = Sindh 700ad.jpg | caption = 700ع ۾ سنڌ جي رياست | combatant1 = [[اموي خلافت]] | combatant2 = [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|سنڌ جي برهمڻ رياست]]<br />'''جي حمايت سان'''<br>[[ڪرجي بادشاھت]]<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/23239620ChachnamahAnAncientHistoryOfSindh/page/n132/mode/1up?view=theater&q=Kurij |title=Chachnamah: An Ancient History of Sindh |language=English}}</ref><br />[[جت]]<ref name="Viajaya">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=5CYxDwAAQBAJ&dq=jats+and+muhammad+bin+qasim&pg=PT127 |title=Migrations in Medieval and Early Colonial India |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=9781351558242 |editor=Vijaya Ramaswamy |access-date=17 January 2022 |archive-url=http://web.archive.org/web/20221231131243/https://books.google.com/books?id=5CYxDwAAQBAJ&dq=jats+and+muhammad+bin+qasim&pg=PT127 |archive-date=2022-12-31}}</ref> | commander1 = [[محمد بن قاسم|محمد بن قاسم ثقفي]]<br>[[بديل]]{{KIA}}<ref name="Kalichbeg1900">{{cite web |last=Kalichbeg |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.285133 |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sindh |date=1900 |pages=71}}</ref><br>عبيدالله | commander2 = [[راجا ڏاهر]]{{KIA}}<br />[[جيسيه]]{{Executed }}<ref name="Kalichbeg1900" /><br /> | combatant3 = }} '''سنڌ تي اموي فتح''' 711ع ۾ ڏکڻ ايشيا تي اموي خلافت جي هڪ فوجي مهم هئي، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ جي بادشاھت کي [[سنڌ صوبو|هڪ صوبي]] جي حيثيت سان [[اموي خلافت]] ۾ شامل ڪيو ويو. هن فتح کان پوءِ سنڌ جي آخري هندو حڪمران گهراڻي، [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]]، جو خاتمو ٿيو، جيڪو [[راجا ڏاهر]] جي مارجي وڃڻ کان پوءِ اقتدار کان محروم ٿي ويو.<ref>{{cite book|author=Ahmed Asif|first=Manan|title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia|date=September 19, 2016|publisher=Harvard University Press|language=English|isbn=9780674660113}}</ref> ==پسمنظر== جيتوڻيڪ عربستان ۽ سنڌ جي وچ ۾ سڌي ريت گهرا لاڳاپا موجود نه هئا، پر جنگ جو آغاز عربي سمنڊ ۾ وڌندڙ سامونڊي ڦرلٽ جي واقعن سبب ٿيو. ان وقت اموي خليفي [[راجا ڏاهر]] کي تحفظ ۽ سندس خودمختياري جي تسليم جو واعدو ڪيو هو، بشرطيڪه هو سامونڊي ڦورن جي خاتمي ۾ مدد ڪري. سنڌ جي حڪمران راجا ڏاهر سنڌ ۾ پناھ ورتل عرب باغين کي واپس ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو<ref name="Fredunbeg, Mirza Kalichbeg pp572">Fredunbeg, Mirza Kalichbeg, "The Chachnama: An Ancient History of Sind", p. 57</ref><ref>{{harvnb|El Hareir|M'Baye|2011|pp=604–605}}</ref>، ۽ گڏوگڏ [[ميڊ قوم]] جي ماڻهن ۽ ٻين کي پڻ حوالو ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name="wink1642">Wink (2002), p. 164</ref> هڪ حملي دوران ڪڇ، [[ديبل]] ۽ [[ڪاٺياواڙ]] ۾ قائم پنهنجن مرڪزن تان ڪارروايون ڪندڙ سامونڊي ڦورن<ref name="wink1642" /> [[سرنديب]] (اڄوڪي [[سري لنڪا]]) کان عربستان ڏانهن سفر ڪندڙ مسلمان عورتن کي اغوا ڪري ورتو. هن واقعي جنگ لاءِ هڪ جواز (''casus belli'') فراهم ڪيو<ref name="wink1642" /><ref name="Gier">{{cite conference |last=Gier |first=Nicholas F. |date=May 2006 |title=From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries |conference=Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion |location=Gonzaga University |url=http://www.class.uidaho.edu/ngier/mm.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108235933/http://www.class.uidaho.edu/ngier/mm.htm |archive-date=8 November 2012}}</ref>، جيڪو سنڌ جي حڪمران [[راجا ڏاهر]] خلاف استعمال ڪيو ويو. ڏاهر اموي حملي جو امڪان اڳ ئي محسوس ڪري چڪو هو ۽ ان کان بچڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.<ref name="berzin">{{cite web |title=The Historical Interaction between the Buddhist and Islamic Cultures before the Mongol Empire: First Muslim Incursion into the Indian Subcontinent |url=http://studybuddhism.com/web/en/archives/e-books/unpublished_manuscripts/historical_interaction/pt1/history_cultures_04.html#n5 |website=Study Buddhism |first=Alexander |last=Berzin |access-date=21 June 2016 |archive-url=http://web.archive.org/web/20190302074843/http://studybuddhism.com/web/en/archives/e-books/unpublished_manuscripts/historical_interaction/pt1/history_cultures_04.html |archive-date=2019-03-02}}</ref> راجا ڏاهر پنهنجي بي وسي ظاهر ڪندي چيو ته هو يرغمال بڻايل ماڻهن جي آزادي لاءِ مدد ڪرڻ جي قابل نه هو. ان کان پوءِ هلندڙ ٻن فوجي مهمن جي نتيجي ۾ هو سنڌ ۾ شڪست کاڌي.<ref>{{harvnb|al-Balādhurī|1924|p=216}}</ref><ref name="Fredunbeg, Mirza Kalichbeg pp692">Fredunbeg, Mirza Kalichbeg, "The Chachnama: An Ancient History of Sind", p. 69</ref> [[حجاج بن يوسف]] لڳ ڀڳ 6,000 شامي گهوڙيسوارن، عراق مان آيل ''[[موالي]]'' جي دستن،<ref name="2004Wink12">Wink (2004), pp. 201–205</ref> 6,000 اُٺ سوارن ۽ 3,000 اُٺن تي مشتمل رسد واري قافلي تي ٻڌل هڪ لشڪر تيار ڪيو. هن فوج جي قيادت پنهنجي ڀائيٽي [[محمد بن قاسم ثقفي]] جي حوالي ڪئي ۽ کيس سنڌ ڏانهن روانو ڪيو. پنج وڏن [[منجنيق]]ن تي مشتمل سندس گهيري واري توپخاني کي سمنڊ رستي [[ديبل]] موڪليو ويو.<ref name="2004Wink12" /> ==فتح== سنڌ خلاف پهرين درج ٿيل فوجي مهم [[عثمان بن عفان]]، ٽئين [[راشدون خلافت|راشدون خليفي]]، جي دور ۾ ٿي. هن هند بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ ماڻهو موڪليو. پوءِ خليفي ان کان علائقي جي حالت بابت پڇيو، جنهن تي هن جواب ڏنو: {{اقتباس خاص|پاڻي گهٽ آهي، ميوا خراب آهن، ۽ چور بيباڪ آهن. جيڪڏهن ٿورو لشڪر اتي موڪليو ويو ته اهو تباهه ٿي ويندو؛ ۽ جيڪڏهن وڏو لشڪر موڪليو ويو ته اهو بک وگهي مري ويندو.}} عثمان پڇيو ته ڇا هو سچ ڳالهائي رهيو آهي يا وڌاءُ ڪري رهيو آهي. ان ماڻهوءَ جواب ڏنو ته هن پنهنجي ڄاڻ موجب ڳالهايو آهي. نتيجي طور خليفي اتي ڪا به فوجي مهم موڪلڻ کان پاسو ڪيو. 659ع ۾، [[علي بن ابي طالب]] جي دور ۾، هڪ ٻي مهم هراس بن مره العبدي جي قيادت هيٺ موڪلي وئي. اها مهم پڻ دفاعي سببن ڪري شروع ڪئي وئي هئي. شروع ۾ ان مهم کي ڪاميابي ملي، ڇاڪاڻ⁠تہ مسلمان فوجن هڪ ئي ڏينهن ۾ هزار ماڻهوءَ واري لشڪر کي شڪست ڏني. تنهن هوندي به، 662ع ۾ اها فوجي ٽولي [[ڪي ڪان]] ۾ تباهه ٿي وئي. 664ع ۾ خليفي [[مهلب بن ابي صفره]] جي قيادت هيٺ هڪ ٻي مهم موڪلي، پر اها پڻ ناڪام ٿي. ''چچ نامي'' موجب، بولان لڪ ۾ ڪي ڪان جي جتن مسلمان فوجن کي سخت شڪست ڏني. انهن سندن سپهه سالار هراس کي قتل ڪيو ۽ حملي آور فوجن کي مڪمل پسپائي تي مجبور ڪيو. هن وڏي ناڪاميءَ سبب ايندڙ ويهن سالن دوران ڇهه وڌيڪ اسلامي مهمون موڪليون ويون، جن مان پنج سنڌ ۾ ڪو به مستقل وجود قائم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيون. جتن جي مضبوط مزاحمت، جنهن ۾ سندن جبلائي علائقي جو وڏو هٿ هو، مسلمانن جي هند ڏانهن واڌ کي لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين روڪي رکيو. آخرڪار عراق جي حاڪم [[حجاج بن يوسف ثقفي]]، خليفي [[عبدالملڪ بن مروان]] جي منظوري سان، [[محمد بن قاسم ثقفي]] کي سنڌ فتح ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو. محمد بن قاسم آخرڪار سنڌ فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. [[برهمڻ آباد]] جي قبضي کان پوءِ، ابن قاسم مقامي برهمڻ اشرافيه جو تعاون حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جن کي هو عزت جي نظر سان ڏسندو هو. هن انهن کي انهن عهدن تي ٻيهر مقرر ڪيو، جيڪي اهي [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]] جي دور ۾ سنڀاليندا هئا، ۽ سندن مذهبي اڳواڻن ۽ عالمن کي اعزاز ۽ انعام ڏنا. مقامي برهمڻ اشرافيه سان هن بندوبست جي نتيجي ۾، بهرحال، ٻڌ ڌرم وارن تي لاڳو پابنديون جاري رهيون. ابن قاسم موجوده برهمڻي ضابطن کي برقرار رکيو، جن موجب ٻڌ ڌرم وارن کي رڳو کُهرا ڪپڙا پائڻا پوندا هئا ۽ هميشه اگهاڙي پيرين، اڪثر ڪتن سان گڏ، هلڻو پوندو هو. ==هندو ۽ ٻڌ ڌرم وارن جو ردعمل== اموي حملن جي وقت سنڌ جي آباديءَ جي اڪثريت هندو هئي، جيتوڻيڪ ٻڌ ڌرم وارن جي هڪ وڏي اقليت پڻ موجود هئي. مؤرخ برجور آواري دليل ڏئي ٿو ته ٻڌ ڌرم وارن غالباً عربن سان تعاون ڪيو ۽ حملي جي شروعات کان اڳ ئي سندن پاسي ٿي بيٺا. هن راءِ جي حمايت ڪيترن ئي بنيادي ۽ ثانوي ماخذن مان ٿئي ٿي، جيڪي ظاهر ڪن ٿا ته ٻڌ ڌرم جون جماعتون شروعاتي مرحلي کان ئي عرب حملي آورن سان تعاون ڪري رهيون هيون. ڊيرل اين. ميڪلين موجب، ٻڌ ڌرم وارا هندن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻي حد تائين ۽ وڌيڪ اڳواٽ عربن سان تعاون ڪندا هئا. جتي به بنيادي ماخذ مذهبي وابستگي جو ذڪر ڪن ٿا، اتي ٻڌ ڌرم جي جماعتن کي لڳاتار تعاون جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي. وڌيڪ اهو ته ٻڌ ڌرم وارا اڪثر عربن سان ان کان اڳ ئي تعاون ڪندا هئا، جڏهن سنڌ جي وڏي فتح اڃا مڪمل به نه ٿي هئي. سوويت مؤرخ يو. وي. گانڪووسڪي پڻ ساڳئي ريت دليل ڏنو ته عرب حملن جي ڪاميابيءَ جو وڏو سبب اهو هو ته سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي جماعت جا اڳواڻ برهمڻ حڪمرانن جي مخالفت ڪندا هئا، عرب حملي آورن سان همدردي رکندا هئا، ۽ ڪڏهن ڪڏهن سندن مدد پڻ ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، هندو برهمڻن عرب حڪومت خلاف گهڻو عرصو مزاحمت جاري رکي، خاص طور مٿين سنڌ ۽ ملتان ۾. اوڀر وارن جتن سنڌي حڪمران [[راجا ڏاهر]] جي عرب حملي آورن خلاف حمايت ڪئي، جڏهن⁠تہ اولهه وارن جتن [[محمد بن قاسم ثقفي]] سان ڏاهر خلاف اتحاد ڪيو. مذهبي آزادي ۽ برهمڻن جي سماجي حيثيت بابت معاملا طئي ڪرڻ کان پوءِ، ابن قاسم پوءِ جتن ۽ لوهاڻن خلاف رخ ڪيو. ''چچ نامو''، ''زين الاخبار'' ۽ ''تاريخ بيهقي'' جهڙا ماخذ هندو جت گروهن ۽ محمد بن قاسم جي فوجن وچ ۾ ٿيل جنگين جو ذڪر ڪن ٿا. ==نتيجا== سنڌ تي پنهنجو قبضو مضبوط ڪرڻ کان پوءِ، [[محمد بن قاسم ثقفي]] ”هند جي بادشاھن“ ڏانهن خط لکيا، جن ۾ کين هٿيار ڦٽا ڪرڻ ۽ اسلام قبول ڪرڻ جي دعوت ڏني وئي. هن [[ڀين مال]] ڏانهن هڪ فوج موڪلي، جنهن جي حڪمران بابت چيو وڃي ٿو ته هن اطاعت قبول ڪئي. سوراشٽر جي ميڊ قوم، جيڪا ولڀي جي ميتراڪ رياست هيٺ هئي، پڻ صلح جا ٺاهه ڪيا. ان کان پوءِ ابن قاسم ڏهه هزار گهوڙيسوار [[قنوج]] ڏانهن موڪليا، جن سان خليفي جو فرمان پڻ هو. هن هڪ لشڪر سان [[ڪشمير]] جي سرحدي علائقي ڏانهن پڻ اڳڀرائي ڪئي، جنهن کي ماخذن ۾ پنج ماهيات سڏيو ويو آهي، ۽ جيڪو اولهه پنجاب ۾ واقع هو. قنوج واري مهم بابت گهڻي ڄاڻ موجود نه آهي. ڪشمير جي سرحد شايد اهو علائقو هو، جنهن کي پوءِ جي ماخذن ۾ ڪيراج سڏيو ويو، جيڪو غالباً اڄوڪي [[هماچل پرديش]] جي [[ڪانگڙا وادي]] ۾ ڪيرا رياست سان لاڳاپيل هو، جنهن لڳي ٿو ته اموي اختيار کي تسليم ڪيو هو. محمد بن قاسم کي 715ع ۾ واپس گهرايو ويو ۽ هو واپسيءَ دوران فوت ٿي ويو. [[بلاذري]] موجب، هند جا حڪمران سندس روانگي کان پوءِ پنهنجون بادشاهتون ٻيهر حاصل ڪري ويا. خليفي [[عمر بن عبدالعزيز]] جو دور (717ع–720ع) نسبتاً پرامن هو. عمر هند جي حڪمرانن کي اسلام قبول ڪرڻ ۽ پنهنجي اختيار هيٺ اچڻ جي دعوت ڏني، جڏهن⁠تہ کين پنهنجا تخت برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي. سنڌ جي حڪمران حليشه، ٻين ڪيترن ئي بادشاھن سميت، اها آڇ قبول ڪئي ۽ عربي نالا اختيار ڪيا. جيتوڻيڪ اموي فتح دوران مزاحمت ڪندڙ علائقن ۾ قتلِ عام پڻ ٿيا، پر ان سان سنڌ وسيع اسلامي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترن ئي سنڌي مسلمانن بعد ۾ [[اسلامي سونهري دور]] دوران اهم ڪردار ادا ڪيو، جن ۾ [[ابو معشر سنڌي]] ۽ [[ابو راجا سنڌي]] شامل هئا. مؤرخ [[ذهبي]] پڻ لکي ٿو ته مشهور فقيه [[عبدالرحمان اوزاعي]] سنڌي نسل جو هو. ==پڻ ڏسو== * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌ جي بادشاھن جي فهرست]] * [[ڪي ڪان ڏانهن عرب مهم]] ==ماخذ== * بلاذري، ''The Origins of the Islamic State'' (1924ع). * بلينڪنشپ، خالد يحيٰ. ''The End of the Jihad State: The Reign of Hisham Ibn 'Abd al-Malik and the Collapse of the Umayyads'' (1994ع). * الحریر، ادريس؛ مبائي، روين، مرتب. ''The Spread of Islam Throughout the World'' (2011ع). * ترپاٺي، رام شنڪر. ''History of Kanauj: To the Moslem Conquest'' (1989ع). * وِنڪ، آندري. ''Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World'' (2002ع). = ==پڻ ڏسندا== == حوالا == [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] l0jft251ril814sqag9ysr8k3jt8xdb 384177 384176 2026-06-11T04:45:05Z Intisar Ali 8681 /* فتح */ 384177 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = سنڌ تي اموي فتح | image = Sindh 700ad.jpg | caption = 700ع ۾ سنڌ جي رياست | combatant1 = [[اموي خلافت]] | combatant2 = [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|سنڌ جي برهمڻ رياست]]<br />'''جي حمايت سان'''<br>[[ڪرجي بادشاھت]]<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/23239620ChachnamahAnAncientHistoryOfSindh/page/n132/mode/1up?view=theater&q=Kurij |title=Chachnamah: An Ancient History of Sindh |language=English}}</ref><br />[[جت]]<ref name="Viajaya">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=5CYxDwAAQBAJ&dq=jats+and+muhammad+bin+qasim&pg=PT127 |title=Migrations in Medieval and Early Colonial India |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=9781351558242 |editor=Vijaya Ramaswamy |access-date=17 January 2022 |archive-url=http://web.archive.org/web/20221231131243/https://books.google.com/books?id=5CYxDwAAQBAJ&dq=jats+and+muhammad+bin+qasim&pg=PT127 |archive-date=2022-12-31}}</ref> | commander1 = [[محمد بن قاسم|محمد بن قاسم ثقفي]]<br>[[بديل]]{{KIA}}<ref name="Kalichbeg1900">{{cite web |last=Kalichbeg |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.285133 |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sindh |date=1900 |pages=71}}</ref><br>عبيدالله | commander2 = [[راجا ڏاهر]]{{KIA}}<br />[[جيسيه]]{{Executed }}<ref name="Kalichbeg1900" /><br /> | combatant3 = }} '''سنڌ تي اموي فتح''' 711ع ۾ ڏکڻ ايشيا تي اموي خلافت جي هڪ فوجي مهم هئي، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ جي بادشاھت کي [[سنڌ صوبو|هڪ صوبي]] جي حيثيت سان [[اموي خلافت]] ۾ شامل ڪيو ويو. هن فتح کان پوءِ سنڌ جي آخري هندو حڪمران گهراڻي، [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]]، جو خاتمو ٿيو، جيڪو [[راجا ڏاهر]] جي مارجي وڃڻ کان پوءِ اقتدار کان محروم ٿي ويو.<ref>{{cite book|author=Ahmed Asif|first=Manan|title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia|date=September 19, 2016|publisher=Harvard University Press|language=English|isbn=9780674660113}}</ref> ==پسمنظر== جيتوڻيڪ عربستان ۽ سنڌ جي وچ ۾ سڌي ريت گهرا لاڳاپا موجود نه هئا، پر جنگ جو آغاز عربي سمنڊ ۾ وڌندڙ سامونڊي ڦرلٽ جي واقعن سبب ٿيو. ان وقت اموي خليفي [[راجا ڏاهر]] کي تحفظ ۽ سندس خودمختياري جي تسليم جو واعدو ڪيو هو، بشرطيڪه هو سامونڊي ڦورن جي خاتمي ۾ مدد ڪري. سنڌ جي حڪمران راجا ڏاهر سنڌ ۾ پناھ ورتل عرب باغين کي واپس ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو<ref name="Fredunbeg, Mirza Kalichbeg pp572">Fredunbeg, Mirza Kalichbeg, "The Chachnama: An Ancient History of Sind", p. 57</ref><ref>{{harvnb|El Hareir|M'Baye|2011|pp=604–605}}</ref>، ۽ گڏوگڏ [[ميڊ قوم]] جي ماڻهن ۽ ٻين کي پڻ حوالو ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name="wink1642">Wink (2002), p. 164</ref> هڪ حملي دوران ڪڇ، [[ديبل]] ۽ [[ڪاٺياواڙ]] ۾ قائم پنهنجن مرڪزن تان ڪارروايون ڪندڙ سامونڊي ڦورن<ref name="wink1642" /> [[سرنديب]] (اڄوڪي [[سري لنڪا]]) کان عربستان ڏانهن سفر ڪندڙ مسلمان عورتن کي اغوا ڪري ورتو. هن واقعي جنگ لاءِ هڪ جواز (''casus belli'') فراهم ڪيو<ref name="wink1642" /><ref name="Gier">{{cite conference |last=Gier |first=Nicholas F. |date=May 2006 |title=From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries |conference=Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion |location=Gonzaga University |url=http://www.class.uidaho.edu/ngier/mm.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108235933/http://www.class.uidaho.edu/ngier/mm.htm |archive-date=8 November 2012}}</ref>، جيڪو سنڌ جي حڪمران [[راجا ڏاهر]] خلاف استعمال ڪيو ويو. ڏاهر اموي حملي جو امڪان اڳ ئي محسوس ڪري چڪو هو ۽ ان کان بچڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.<ref name="berzin">{{cite web |title=The Historical Interaction between the Buddhist and Islamic Cultures before the Mongol Empire: First Muslim Incursion into the Indian Subcontinent |url=http://studybuddhism.com/web/en/archives/e-books/unpublished_manuscripts/historical_interaction/pt1/history_cultures_04.html#n5 |website=Study Buddhism |first=Alexander |last=Berzin |access-date=21 June 2016 |archive-url=http://web.archive.org/web/20190302074843/http://studybuddhism.com/web/en/archives/e-books/unpublished_manuscripts/historical_interaction/pt1/history_cultures_04.html |archive-date=2019-03-02}}</ref> راجا ڏاهر پنهنجي بي وسي ظاهر ڪندي چيو ته هو يرغمال بڻايل ماڻهن جي آزادي لاءِ مدد ڪرڻ جي قابل نه هو. ان کان پوءِ هلندڙ ٻن فوجي مهمن جي نتيجي ۾ هو سنڌ ۾ شڪست کاڌي.<ref>{{harvnb|al-Balādhurī|1924|p=216}}</ref><ref name="Fredunbeg, Mirza Kalichbeg pp692">Fredunbeg, Mirza Kalichbeg, "The Chachnama: An Ancient History of Sind", p. 69</ref> [[حجاج بن يوسف]] لڳ ڀڳ 6,000 شامي گهوڙيسوارن، عراق مان آيل ''[[موالي]]'' جي دستن،<ref name="2004Wink12">Wink (2004), pp. 201–205</ref> 6,000 اُٺ سوارن ۽ 3,000 اُٺن تي مشتمل رسد واري قافلي تي ٻڌل هڪ لشڪر تيار ڪيو. هن فوج جي قيادت پنهنجي ڀائيٽي [[محمد بن قاسم ثقفي]] جي حوالي ڪئي ۽ کيس سنڌ ڏانهن روانو ڪيو. پنج وڏن [[منجنيق]]ن تي مشتمل سندس گهيري واري توپخاني کي سمنڊ رستي [[ديبل]] موڪليو ويو.<ref name="2004Wink12" /> ==فتح== سنڌ خلاف پهرين درج ٿيل فوجي مهم [[عثمان بن عفان]]، ٽئين [[راشدون خلافت|راشدون خليفي]]، جي دور ۾ ٿي. هن هند بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ ماڻهو موڪليو. پوءِ خليفي ان کان علائقي جي حالت بابت پڇيو، جنهن تي هن جواب ڏنو: {{ quote|پاڻي گهٽ آهي، ميوا خراب آهن، ۽ چور بيباڪ آهن. جيڪڏهن ٿورو لشڪر اتي موڪليو ويو ته اهو تباهه ٿي ويندو؛ ۽ جيڪڏهن وڏو لشڪر موڪليو ويو ته اهو بک وگهي مري ويندو.}} عثمان پڇيو ته ڇا هو سچ ڳالهائي رهيو آهي يا وڌاءُ ڪري رهيو آهي. ان ماڻهوءَ جواب ڏنو ته هن پنهنجي ڄاڻ موجب ڳالهايو آهي. نتيجي طور خليفي اتي ڪا به فوجي مهم موڪلڻ کان پاسو ڪيو. 659ع ۾، [[علي بن ابي طالب]] جي دور ۾، هڪ ٻي مهم هراس بن مره العبدي جي قيادت هيٺ موڪلي وئي. اها مهم پڻ دفاعي سببن ڪري شروع ڪئي وئي هئي. شروع ۾ ان مهم کي ڪاميابي ملي، ڇاڪاڻ⁠تہ مسلمان فوجن هڪ ئي ڏينهن ۾ هزار ماڻهوءَ واري لشڪر کي شڪست ڏني. تنهن هوندي به، 662ع ۾ اها فوجي ٽولي [[ڪي ڪان]] ۾ تباهه ٿي وئي. 664ع ۾ خليفي [[مهلب بن ابي صفره]] جي قيادت هيٺ هڪ ٻي مهم موڪلي، پر اها پڻ ناڪام ٿي. ''چچ نامي'' موجب، بولان لڪ ۾ ڪي ڪان جي جتن مسلمان فوجن کي سخت شڪست ڏني. انهن سندن سپهه سالار هراس کي قتل ڪيو ۽ حملي آور فوجن کي مڪمل پسپائي تي مجبور ڪيو. هن وڏي ناڪاميءَ سبب ايندڙ ويهن سالن دوران ڇهه وڌيڪ اسلامي مهمون موڪليون ويون، جن مان پنج سنڌ ۾ ڪو به مستقل وجود قائم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيون. جتن جي مضبوط مزاحمت، جنهن ۾ سندن جبلائي علائقي جو وڏو هٿ هو، مسلمانن جي هند ڏانهن واڌ کي لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين روڪي رکيو. آخرڪار عراق جي حاڪم [[حجاج بن يوسف ثقفي]]، خليفي [[عبدالملڪ بن مروان]] جي منظوري سان، [[محمد بن قاسم ثقفي]] کي سنڌ فتح ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو. محمد بن قاسم آخرڪار سنڌ فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. [[برهمڻ آباد]] جي قبضي کان پوءِ، ابن قاسم مقامي برهمڻ اشرافيه جو تعاون حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جن کي هو عزت جي نظر سان ڏسندو هو. هن انهن کي انهن عهدن تي ٻيهر مقرر ڪيو، جيڪي اهي [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]] جي دور ۾ سنڀاليندا هئا، ۽ سندن مذهبي اڳواڻن ۽ عالمن کي اعزاز ۽ انعام ڏنا. مقامي برهمڻ اشرافيه سان هن بندوبست جي نتيجي ۾، بهرحال، ٻڌ ڌرم وارن تي لاڳو پابنديون جاري رهيون. ابن قاسم موجوده برهمڻي ضابطن کي برقرار رکيو، جن موجب ٻڌ ڌرم وارن کي رڳو کُهرا ڪپڙا پائڻا پوندا هئا ۽ هميشه اگهاڙي پيرين، اڪثر ڪتن سان گڏ، هلڻو پوندو هو. ==هندو ۽ ٻڌ ڌرم وارن جو ردعمل== اموي حملن جي وقت سنڌ جي آباديءَ جي اڪثريت هندو هئي، جيتوڻيڪ ٻڌ ڌرم وارن جي هڪ وڏي اقليت پڻ موجود هئي. مؤرخ برجور آواري دليل ڏئي ٿو ته ٻڌ ڌرم وارن غالباً عربن سان تعاون ڪيو ۽ حملي جي شروعات کان اڳ ئي سندن پاسي ٿي بيٺا. هن راءِ جي حمايت ڪيترن ئي بنيادي ۽ ثانوي ماخذن مان ٿئي ٿي، جيڪي ظاهر ڪن ٿا ته ٻڌ ڌرم جون جماعتون شروعاتي مرحلي کان ئي عرب حملي آورن سان تعاون ڪري رهيون هيون. ڊيرل اين. ميڪلين موجب، ٻڌ ڌرم وارا هندن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻي حد تائين ۽ وڌيڪ اڳواٽ عربن سان تعاون ڪندا هئا. جتي به بنيادي ماخذ مذهبي وابستگي جو ذڪر ڪن ٿا، اتي ٻڌ ڌرم جي جماعتن کي لڳاتار تعاون جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي. وڌيڪ اهو ته ٻڌ ڌرم وارا اڪثر عربن سان ان کان اڳ ئي تعاون ڪندا هئا، جڏهن سنڌ جي وڏي فتح اڃا مڪمل به نه ٿي هئي. سوويت مؤرخ يو. وي. گانڪووسڪي پڻ ساڳئي ريت دليل ڏنو ته عرب حملن جي ڪاميابيءَ جو وڏو سبب اهو هو ته سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي جماعت جا اڳواڻ برهمڻ حڪمرانن جي مخالفت ڪندا هئا، عرب حملي آورن سان همدردي رکندا هئا، ۽ ڪڏهن ڪڏهن سندن مدد پڻ ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، هندو برهمڻن عرب حڪومت خلاف گهڻو عرصو مزاحمت جاري رکي، خاص طور مٿين سنڌ ۽ ملتان ۾. اوڀر وارن جتن سنڌي حڪمران [[راجا ڏاهر]] جي عرب حملي آورن خلاف حمايت ڪئي، جڏهن⁠تہ اولهه وارن جتن [[محمد بن قاسم ثقفي]] سان ڏاهر خلاف اتحاد ڪيو. مذهبي آزادي ۽ برهمڻن جي سماجي حيثيت بابت معاملا طئي ڪرڻ کان پوءِ، ابن قاسم پوءِ جتن ۽ لوهاڻن خلاف رخ ڪيو. ''چچ نامو''، ''زين الاخبار'' ۽ ''تاريخ بيهقي'' جهڙا ماخذ هندو جت گروهن ۽ محمد بن قاسم جي فوجن وچ ۾ ٿيل جنگين جو ذڪر ڪن ٿا. ==نتيجا== سنڌ تي پنهنجو قبضو مضبوط ڪرڻ کان پوءِ، [[محمد بن قاسم ثقفي]] ”هند جي بادشاھن“ ڏانهن خط لکيا، جن ۾ کين هٿيار ڦٽا ڪرڻ ۽ اسلام قبول ڪرڻ جي دعوت ڏني وئي. هن [[ڀين مال]] ڏانهن هڪ فوج موڪلي، جنهن جي حڪمران بابت چيو وڃي ٿو ته هن اطاعت قبول ڪئي. سوراشٽر جي ميڊ قوم، جيڪا ولڀي جي ميتراڪ رياست هيٺ هئي، پڻ صلح جا ٺاهه ڪيا. ان کان پوءِ ابن قاسم ڏهه هزار گهوڙيسوار [[قنوج]] ڏانهن موڪليا، جن سان خليفي جو فرمان پڻ هو. هن هڪ لشڪر سان [[ڪشمير]] جي سرحدي علائقي ڏانهن پڻ اڳڀرائي ڪئي، جنهن کي ماخذن ۾ پنج ماهيات سڏيو ويو آهي، ۽ جيڪو اولهه پنجاب ۾ واقع هو. قنوج واري مهم بابت گهڻي ڄاڻ موجود نه آهي. ڪشمير جي سرحد شايد اهو علائقو هو، جنهن کي پوءِ جي ماخذن ۾ ڪيراج سڏيو ويو، جيڪو غالباً اڄوڪي [[هماچل پرديش]] جي [[ڪانگڙا وادي]] ۾ ڪيرا رياست سان لاڳاپيل هو، جنهن لڳي ٿو ته اموي اختيار کي تسليم ڪيو هو. محمد بن قاسم کي 715ع ۾ واپس گهرايو ويو ۽ هو واپسيءَ دوران فوت ٿي ويو. [[بلاذري]] موجب، هند جا حڪمران سندس روانگي کان پوءِ پنهنجون بادشاهتون ٻيهر حاصل ڪري ويا. خليفي [[عمر بن عبدالعزيز]] جو دور (717ع–720ع) نسبتاً پرامن هو. عمر هند جي حڪمرانن کي اسلام قبول ڪرڻ ۽ پنهنجي اختيار هيٺ اچڻ جي دعوت ڏني، جڏهن⁠تہ کين پنهنجا تخت برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي. سنڌ جي حڪمران حليشه، ٻين ڪيترن ئي بادشاھن سميت، اها آڇ قبول ڪئي ۽ عربي نالا اختيار ڪيا. جيتوڻيڪ اموي فتح دوران مزاحمت ڪندڙ علائقن ۾ قتلِ عام پڻ ٿيا، پر ان سان سنڌ وسيع اسلامي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترن ئي سنڌي مسلمانن بعد ۾ [[اسلامي سونهري دور]] دوران اهم ڪردار ادا ڪيو، جن ۾ [[ابو معشر سنڌي]] ۽ [[ابو راجا سنڌي]] شامل هئا. مؤرخ [[ذهبي]] پڻ لکي ٿو ته مشهور فقيه [[عبدالرحمان اوزاعي]] سنڌي نسل جو هو. ==پڻ ڏسو== * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌ جي بادشاھن جي فهرست]] * [[ڪي ڪان ڏانهن عرب مهم]] ==ماخذ== * بلاذري، ''The Origins of the Islamic State'' (1924ع). * بلينڪنشپ، خالد يحيٰ. ''The End of the Jihad State: The Reign of Hisham Ibn 'Abd al-Malik and the Collapse of the Umayyads'' (1994ع). * الحریر، ادريس؛ مبائي، روين، مرتب. ''The Spread of Islam Throughout the World'' (2011ع). * ترپاٺي، رام شنڪر. ''History of Kanauj: To the Moslem Conquest'' (1989ع). * وِنڪ، آندري. ''Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World'' (2002ع). = ==پڻ ڏسندا== == حوالا == [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] o5iw4pc52tryd064dgks8quza49jfox 384178 384177 2026-06-11T04:45:36Z Intisar Ali 8681 384178 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = سنڌ تي اموي فتح | image = Sindh 700ad.jpg | caption = 700ع ۾ سنڌ جي رياست | combatant1 = [[اموي خلافت]] | combatant2 = [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|سنڌ جي برهمڻ رياست]]<br />'''جي حمايت سان'''<br>[[ڪرجي بادشاھت]]<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/23239620ChachnamahAnAncientHistoryOfSindh/page/n132/mode/1up?view=theater&q=Kurij |title=Chachnamah: An Ancient History of Sindh |language=English}}</ref><br />[[جت]]<ref name="Viajaya">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=5CYxDwAAQBAJ&dq=jats+and+muhammad+bin+qasim&pg=PT127 |title=Migrations in Medieval and Early Colonial India |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=9781351558242 |editor=Vijaya Ramaswamy |access-date=17 January 2022 |archive-url=http://web.archive.org/web/20221231131243/https://books.google.com/books?id=5CYxDwAAQBAJ&dq=jats+and+muhammad+bin+qasim&pg=PT127 |archive-date=2022-12-31}}</ref> | commander1 = [[محمد بن قاسم|محمد بن قاسم ثقفي]]<br>[[بديل]]{{KIA}}<ref name="Kalichbeg1900">{{cite web |last=Kalichbeg |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.285133 |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sindh |date=1900 |pages=71}}</ref><br>عبيدالله | commander2 = [[راجا ڏاهر]]{{KIA}}<br />[[جيسيه]]{{Executed }}<ref name="Kalichbeg1900" /><br /> | combatant3 = }} '''سنڌ تي اموي فتح''' 711ع ۾ ڏکڻ ايشيا تي اموي خلافت جي هڪ فوجي مهم هئي، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ جي بادشاھت کي [[سنڌ صوبو|هڪ صوبي]] جي حيثيت سان [[اموي خلافت]] ۾ شامل ڪيو ويو. هن فتح کان پوءِ سنڌ جي آخري هندو حڪمران گهراڻي، [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]]، جو خاتمو ٿيو، جيڪو [[راجا ڏاهر]] جي مارجي وڃڻ کان پوءِ اقتدار کان محروم ٿي ويو.<ref>{{cite book|author=Ahmed Asif|first=Manan|title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia|date=September 19, 2016|publisher=Harvard University Press|language=English|isbn=9780674660113}}</ref> ==پسمنظر== جيتوڻيڪ عربستان ۽ سنڌ جي وچ ۾ سڌي ريت گهرا لاڳاپا موجود نه هئا، پر جنگ جو آغاز عربي سمنڊ ۾ وڌندڙ سامونڊي ڦرلٽ جي واقعن سبب ٿيو. ان وقت اموي خليفي [[راجا ڏاهر]] کي تحفظ ۽ سندس خودمختياري جي تسليم جو واعدو ڪيو هو، بشرطيڪه هو سامونڊي ڦورن جي خاتمي ۾ مدد ڪري. سنڌ جي حڪمران راجا ڏاهر سنڌ ۾ پناھ ورتل عرب باغين کي واپس ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو<ref name="Fredunbeg, Mirza Kalichbeg pp572">Fredunbeg, Mirza Kalichbeg, "The Chachnama: An Ancient History of Sind", p. 57</ref><ref>{{harvnb|El Hareir|M'Baye|2011|pp=604–605}}</ref>، ۽ گڏوگڏ [[ميڊ قوم]] جي ماڻهن ۽ ٻين کي پڻ حوالو ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name="wink1642">Wink (2002), p. 164</ref> هڪ حملي دوران ڪڇ، [[ديبل]] ۽ [[ڪاٺياواڙ]] ۾ قائم پنهنجن مرڪزن تان ڪارروايون ڪندڙ سامونڊي ڦورن<ref name="wink1642" /> [[سرنديب]] (اڄوڪي [[سري لنڪا]]) کان عربستان ڏانهن سفر ڪندڙ مسلمان عورتن کي اغوا ڪري ورتو. هن واقعي جنگ لاءِ هڪ جواز (''casus belli'') فراهم ڪيو<ref name="wink1642" /><ref name="Gier">{{cite conference |last=Gier |first=Nicholas F. |date=May 2006 |title=From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries |conference=Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion |location=Gonzaga University |url=http://www.class.uidaho.edu/ngier/mm.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108235933/http://www.class.uidaho.edu/ngier/mm.htm |archive-date=8 November 2012}}</ref>، جيڪو سنڌ جي حڪمران [[راجا ڏاهر]] خلاف استعمال ڪيو ويو. ڏاهر اموي حملي جو امڪان اڳ ئي محسوس ڪري چڪو هو ۽ ان کان بچڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.<ref name="berzin">{{cite web |title=The Historical Interaction between the Buddhist and Islamic Cultures before the Mongol Empire: First Muslim Incursion into the Indian Subcontinent |url=http://studybuddhism.com/web/en/archives/e-books/unpublished_manuscripts/historical_interaction/pt1/history_cultures_04.html#n5 |website=Study Buddhism |first=Alexander |last=Berzin |access-date=21 June 2016 |archive-url=http://web.archive.org/web/20190302074843/http://studybuddhism.com/web/en/archives/e-books/unpublished_manuscripts/historical_interaction/pt1/history_cultures_04.html |archive-date=2019-03-02}}</ref> راجا ڏاهر پنهنجي بي وسي ظاهر ڪندي چيو ته هو يرغمال بڻايل ماڻهن جي آزادي لاءِ مدد ڪرڻ جي قابل نه هو. ان کان پوءِ هلندڙ ٻن فوجي مهمن جي نتيجي ۾ هو سنڌ ۾ شڪست کاڌي.<ref>{{harvnb|al-Balādhurī|1924|p=216}}</ref><ref name="Fredunbeg, Mirza Kalichbeg pp692">Fredunbeg, Mirza Kalichbeg, "The Chachnama: An Ancient History of Sind", p. 69</ref> [[حجاج بن يوسف]] لڳ ڀڳ 6,000 شامي گهوڙيسوارن، عراق مان آيل ''[[موالي]]'' جي دستن،<ref name="2004Wink12">Wink (2004), pp. 201–205</ref> 6,000 اُٺ سوارن ۽ 3,000 اُٺن تي مشتمل رسد واري قافلي تي ٻڌل هڪ لشڪر تيار ڪيو. هن فوج جي قيادت پنهنجي ڀائيٽي [[محمد بن قاسم ثقفي]] جي حوالي ڪئي ۽ کيس سنڌ ڏانهن روانو ڪيو. پنج وڏن [[منجنيق]]ن تي مشتمل سندس گهيري واري توپخاني کي سمنڊ رستي [[ديبل]] موڪليو ويو.<ref name="2004Wink12" /> ==فتح== سنڌ خلاف پهرين درج ٿيل فوجي مهم [[عثمان بن عفان]]، ٽئين [[راشدي خلافت|راشدي خليفي]]، جي دور ۾ ٿي. هن هند بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ ماڻهو موڪليو. پوءِ خليفي ان کان علائقي جي حالت بابت پڇيو، جنهن تي هن جواب ڏنو: {{ quote|پاڻي گهٽ آهي، ميوا خراب آهن، ۽ چور بيباڪ آهن. جيڪڏهن ٿورو لشڪر اتي موڪليو ويو ته اهو تباهه ٿي ويندو؛ ۽ جيڪڏهن وڏو لشڪر موڪليو ويو ته اهو بک وگهي مري ويندو.}} عثمان پڇيو ته ڇا هو سچ ڳالهائي رهيو آهي يا وڌاءُ ڪري رهيو آهي. ان ماڻهوءَ جواب ڏنو ته هن پنهنجي ڄاڻ موجب ڳالهايو آهي. نتيجي طور خليفي اتي ڪا به فوجي مهم موڪلڻ کان پاسو ڪيو. 659ع ۾، [[علي بن ابي طالب]] جي دور ۾، هڪ ٻي مهم هراس بن مره العبدي جي قيادت هيٺ موڪلي وئي. اها مهم پڻ دفاعي سببن ڪري شروع ڪئي وئي هئي. شروع ۾ ان مهم کي ڪاميابي ملي، ڇاڪاڻ⁠تہ مسلمان فوجن هڪ ئي ڏينهن ۾ هزار ماڻهوءَ واري لشڪر کي شڪست ڏني. تنهن هوندي به، 662ع ۾ اها فوجي ٽولي [[ڪي ڪان]] ۾ تباهه ٿي وئي. 664ع ۾ خليفي [[مهلب بن ابي صفره]] جي قيادت هيٺ هڪ ٻي مهم موڪلي، پر اها پڻ ناڪام ٿي. ''چچ نامي'' موجب، بولان لڪ ۾ ڪي ڪان جي جتن مسلمان فوجن کي سخت شڪست ڏني. انهن سندن سپهه سالار هراس کي قتل ڪيو ۽ حملي آور فوجن کي مڪمل پسپائي تي مجبور ڪيو. هن وڏي ناڪاميءَ سبب ايندڙ ويهن سالن دوران ڇهه وڌيڪ اسلامي مهمون موڪليون ويون، جن مان پنج سنڌ ۾ ڪو به مستقل وجود قائم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيون. جتن جي مضبوط مزاحمت، جنهن ۾ سندن جبلائي علائقي جو وڏو هٿ هو، مسلمانن جي هند ڏانهن واڌ کي لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين روڪي رکيو. آخرڪار عراق جي حاڪم [[حجاج بن يوسف ثقفي]]، خليفي [[عبدالملڪ بن مروان]] جي منظوري سان، [[محمد بن قاسم ثقفي]] کي سنڌ فتح ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو. محمد بن قاسم آخرڪار سنڌ فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. [[برهمڻ آباد]] جي قبضي کان پوءِ، ابن قاسم مقامي برهمڻ اشرافيه جو تعاون حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جن کي هو عزت جي نظر سان ڏسندو هو. هن انهن کي انهن عهدن تي ٻيهر مقرر ڪيو، جيڪي اهي [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]] جي دور ۾ سنڀاليندا هئا، ۽ سندن مذهبي اڳواڻن ۽ عالمن کي اعزاز ۽ انعام ڏنا. مقامي برهمڻ اشرافيه سان هن بندوبست جي نتيجي ۾، بهرحال، ٻڌ ڌرم وارن تي لاڳو پابنديون جاري رهيون. ابن قاسم موجوده برهمڻي ضابطن کي برقرار رکيو، جن موجب ٻڌ ڌرم وارن کي رڳو کُهرا ڪپڙا پائڻا پوندا هئا ۽ هميشه اگهاڙي پيرين، اڪثر ڪتن سان گڏ، هلڻو پوندو هو. ==هندو ۽ ٻڌ ڌرم وارن جو ردعمل== اموي حملن جي وقت سنڌ جي آباديءَ جي اڪثريت هندو هئي، جيتوڻيڪ ٻڌ ڌرم وارن جي هڪ وڏي اقليت پڻ موجود هئي. مؤرخ برجور آواري دليل ڏئي ٿو ته ٻڌ ڌرم وارن غالباً عربن سان تعاون ڪيو ۽ حملي جي شروعات کان اڳ ئي سندن پاسي ٿي بيٺا. هن راءِ جي حمايت ڪيترن ئي بنيادي ۽ ثانوي ماخذن مان ٿئي ٿي، جيڪي ظاهر ڪن ٿا ته ٻڌ ڌرم جون جماعتون شروعاتي مرحلي کان ئي عرب حملي آورن سان تعاون ڪري رهيون هيون. ڊيرل اين. ميڪلين موجب، ٻڌ ڌرم وارا هندن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻي حد تائين ۽ وڌيڪ اڳواٽ عربن سان تعاون ڪندا هئا. جتي به بنيادي ماخذ مذهبي وابستگي جو ذڪر ڪن ٿا، اتي ٻڌ ڌرم جي جماعتن کي لڳاتار تعاون جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي. وڌيڪ اهو ته ٻڌ ڌرم وارا اڪثر عربن سان ان کان اڳ ئي تعاون ڪندا هئا، جڏهن سنڌ جي وڏي فتح اڃا مڪمل به نه ٿي هئي. سوويت مؤرخ يو. وي. گانڪووسڪي پڻ ساڳئي ريت دليل ڏنو ته عرب حملن جي ڪاميابيءَ جو وڏو سبب اهو هو ته سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي جماعت جا اڳواڻ برهمڻ حڪمرانن جي مخالفت ڪندا هئا، عرب حملي آورن سان همدردي رکندا هئا، ۽ ڪڏهن ڪڏهن سندن مدد پڻ ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، هندو برهمڻن عرب حڪومت خلاف گهڻو عرصو مزاحمت جاري رکي، خاص طور مٿين سنڌ ۽ ملتان ۾. اوڀر وارن جتن سنڌي حڪمران [[راجا ڏاهر]] جي عرب حملي آورن خلاف حمايت ڪئي، جڏهن⁠تہ اولهه وارن جتن [[محمد بن قاسم ثقفي]] سان ڏاهر خلاف اتحاد ڪيو. مذهبي آزادي ۽ برهمڻن جي سماجي حيثيت بابت معاملا طئي ڪرڻ کان پوءِ، ابن قاسم پوءِ جتن ۽ لوهاڻن خلاف رخ ڪيو. ''چچ نامو''، ''زين الاخبار'' ۽ ''تاريخ بيهقي'' جهڙا ماخذ هندو جت گروهن ۽ محمد بن قاسم جي فوجن وچ ۾ ٿيل جنگين جو ذڪر ڪن ٿا. ==نتيجا== سنڌ تي پنهنجو قبضو مضبوط ڪرڻ کان پوءِ، [[محمد بن قاسم ثقفي]] ”هند جي بادشاھن“ ڏانهن خط لکيا، جن ۾ کين هٿيار ڦٽا ڪرڻ ۽ اسلام قبول ڪرڻ جي دعوت ڏني وئي. هن [[ڀين مال]] ڏانهن هڪ فوج موڪلي، جنهن جي حڪمران بابت چيو وڃي ٿو ته هن اطاعت قبول ڪئي. سوراشٽر جي ميڊ قوم، جيڪا ولڀي جي ميتراڪ رياست هيٺ هئي، پڻ صلح جا ٺاهه ڪيا. ان کان پوءِ ابن قاسم ڏهه هزار گهوڙيسوار [[قنوج]] ڏانهن موڪليا، جن سان خليفي جو فرمان پڻ هو. هن هڪ لشڪر سان [[ڪشمير]] جي سرحدي علائقي ڏانهن پڻ اڳڀرائي ڪئي، جنهن کي ماخذن ۾ پنج ماهيات سڏيو ويو آهي، ۽ جيڪو اولهه پنجاب ۾ واقع هو. قنوج واري مهم بابت گهڻي ڄاڻ موجود نه آهي. ڪشمير جي سرحد شايد اهو علائقو هو، جنهن کي پوءِ جي ماخذن ۾ ڪيراج سڏيو ويو، جيڪو غالباً اڄوڪي [[هماچل پرديش]] جي [[ڪانگڙا وادي]] ۾ ڪيرا رياست سان لاڳاپيل هو، جنهن لڳي ٿو ته اموي اختيار کي تسليم ڪيو هو. محمد بن قاسم کي 715ع ۾ واپس گهرايو ويو ۽ هو واپسيءَ دوران فوت ٿي ويو. [[بلاذري]] موجب، هند جا حڪمران سندس روانگي کان پوءِ پنهنجون بادشاهتون ٻيهر حاصل ڪري ويا. خليفي [[عمر بن عبدالعزيز]] جو دور (717ع–720ع) نسبتاً پرامن هو. عمر هند جي حڪمرانن کي اسلام قبول ڪرڻ ۽ پنهنجي اختيار هيٺ اچڻ جي دعوت ڏني، جڏهن⁠تہ کين پنهنجا تخت برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي. سنڌ جي حڪمران حليشه، ٻين ڪيترن ئي بادشاھن سميت، اها آڇ قبول ڪئي ۽ عربي نالا اختيار ڪيا. جيتوڻيڪ اموي فتح دوران مزاحمت ڪندڙ علائقن ۾ قتلِ عام پڻ ٿيا، پر ان سان سنڌ وسيع اسلامي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترن ئي سنڌي مسلمانن بعد ۾ [[اسلامي سونهري دور]] دوران اهم ڪردار ادا ڪيو، جن ۾ [[ابو معشر سنڌي]] ۽ [[ابو راجا سنڌي]] شامل هئا. مؤرخ [[ذهبي]] پڻ لکي ٿو ته مشهور فقيه [[عبدالرحمان اوزاعي]] سنڌي نسل جو هو. ==پڻ ڏسو== * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌ جي بادشاھن جي فهرست]] * [[ڪي ڪان ڏانهن عرب مهم]] ==ماخذ== * بلاذري، ''The Origins of the Islamic State'' (1924ع). * بلينڪنشپ، خالد يحيٰ. ''The End of the Jihad State: The Reign of Hisham Ibn 'Abd al-Malik and the Collapse of the Umayyads'' (1994ع). * الحریر، ادريس؛ مبائي، روين، مرتب. ''The Spread of Islam Throughout the World'' (2011ع). * ترپاٺي، رام شنڪر. ''History of Kanauj: To the Moslem Conquest'' (1989ع). * وِنڪ، آندري. ''Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World'' (2002ع). = ==پڻ ڏسندا== == حوالا == [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] t86r5czu3kym24oiq0rlrmva0fjqt7l 384188 384178 2026-06-11T04:57:50Z Intisar Ali 8681 /* پسمنظر */ 384188 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = سنڌ تي اموي فتح | image = Sindh 700ad.jpg | caption = 700ع ۾ سنڌ جي رياست | combatant1 = [[اموي خلافت]] | combatant2 = [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|سنڌ جي برهمڻ رياست]]<br />'''جي حمايت سان'''<br>[[ڪرجي بادشاھت]]<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/23239620ChachnamahAnAncientHistoryOfSindh/page/n132/mode/1up?view=theater&q=Kurij |title=Chachnamah: An Ancient History of Sindh |language=English}}</ref><br />[[جت]]<ref name="Viajaya">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=5CYxDwAAQBAJ&dq=jats+and+muhammad+bin+qasim&pg=PT127 |title=Migrations in Medieval and Early Colonial India |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=9781351558242 |editor=Vijaya Ramaswamy |access-date=17 January 2022 |archive-url=http://web.archive.org/web/20221231131243/https://books.google.com/books?id=5CYxDwAAQBAJ&dq=jats+and+muhammad+bin+qasim&pg=PT127 |archive-date=2022-12-31}}</ref> | commander1 = [[محمد بن قاسم|محمد بن قاسم ثقفي]]<br>[[بديل]]{{KIA}}<ref name="Kalichbeg1900">{{cite web |last=Kalichbeg |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.285133 |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sindh |date=1900 |pages=71}}</ref><br>عبيدالله | commander2 = [[راجا ڏاهر]]{{KIA}}<br />[[جيسيه]]{{Executed }}<ref name="Kalichbeg1900" /><br /> | combatant3 = }} '''سنڌ تي اموي فتح''' 711ع ۾ ڏکڻ ايشيا تي اموي خلافت جي هڪ فوجي مهم هئي، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ جي بادشاھت کي [[سنڌ صوبو|هڪ صوبي]] جي حيثيت سان [[اموي خلافت]] ۾ شامل ڪيو ويو. هن فتح کان پوءِ سنڌ جي آخري هندو حڪمران گهراڻي، [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]]، جو خاتمو ٿيو، جيڪو [[راجا ڏاهر]] جي مارجي وڃڻ کان پوءِ اقتدار کان محروم ٿي ويو.<ref>{{cite book|author=Ahmed Asif|first=Manan|title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia|date=September 19, 2016|publisher=Harvard University Press|language=English|isbn=9780674660113}}</ref> ==پسمنظر== جيتوڻيڪ عربستان ۽ سنڌ جي وچ ۾ سڌي ريت گهرا لاڳاپا موجود نه هئا، پر جنگ جو آغاز عربي سمنڊ ۾ وڌندڙ سامونڊي ڦرلٽ جي واقعن سبب ٿيو. ان وقت اموي خليفي [[راجا ڏاهر]] کي تحفظ ۽ سندس خودمختياري جي تسليم جو واعدو ڪيو هو، بشرطيڪه هو سامونڊي ڦورن جي خاتمي ۾ مدد ڪري. سنڌ جي حڪمران راجا ڏاهر سنڌ ۾ پناھ ورتل عرب باغين کي واپس ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو<ref name="Fredunbeg, Mirza Kalichbeg pp572">Fredunbeg, Mirza Kalichbeg, "The Chachnama: An Ancient History of Sind", p. 57</ref><ref>{{harvnb|El Hareir|M'Baye|2011|pp=604–605}}</ref>، ۽ گڏوگڏ [[ميڊ قوم]] جي ماڻهن ۽ ٻين کي پڻ حوالو ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name="wink1642">Wink (2002), p. 164</ref> هڪ حملي دوران ڪڇ، [[ديبل]] ۽ [[ڪاٺياواڙ]] ۾ قائم پنهنجن مرڪزن تان ڪارروايون ڪندڙ سامونڊي ڦورن<ref name="wink1642" /> [[سرنديب]] (اڄوڪي [[سري لنڪا]]) کان عربستان ڏانهن سفر ڪندڙ مسلمان عورتن کي اغوا ڪري ورتو. هن واقعي جنگ لاءِ هڪ جواز فراهم ڪيو<ref name="wink1642" /><ref name="Gier">{{cite conference |last=Gier |first=Nicholas F. |date=May 2006 |title=From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries |conference=Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion |location=Gonzaga University |url=http://www.class.uidaho.edu/ngier/mm.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108235933/http://www.class.uidaho.edu/ngier/mm.htm |archive-date=8 November 2012}}</ref>، جيڪو سنڌ جي حڪمران [[راجا ڏاهر]] خلاف استعمال ڪيو ويو. ڏاهر اموي حملي جو امڪان اڳ ئي محسوس ڪري چڪو هو ۽ ان کان بچڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.<ref name="berzin">{{cite web |title=The Historical Interaction between the Buddhist and Islamic Cultures before the Mongol Empire: First Muslim Incursion into the Indian Subcontinent |url=http://studybuddhism.com/web/en/archives/e-books/unpublished_manuscripts/historical_interaction/pt1/history_cultures_04.html#n5 |website=Study Buddhism |first=Alexander |last=Berzin |access-date=21 June 2016 |archive-url=http://web.archive.org/web/20190302074843/http://studybuddhism.com/web/en/archives/e-books/unpublished_manuscripts/historical_interaction/pt1/history_cultures_04.html |archive-date=2019-03-02}}</ref> راجا ڏاهر پنهنجي بي وسي ظاهر ڪندي چيو ته هو يرغمال بڻايل ماڻهن جي آزادي لاءِ مدد ڪرڻ جي قابل نه هو. ان کان پوءِ هلندڙ ٻن فوجي مهمن جي نتيجي ۾ هو سنڌ ۾ شڪست کاڌي.<ref>{{harvnb|al-Balādhurī|1924|p=216}}</ref><ref name="Fredunbeg, Mirza Kalichbeg pp692">Fredunbeg, Mirza Kalichbeg, "The Chachnama: An Ancient History of Sind", p. 69</ref> [[حجاج بن يوسف]] لڳ ڀڳ 6,000 شامي گهوڙيسوارن، عراق مان آيل ''[[موالي]]'' جي دستن،<ref name="2004Wink12">Wink (2004), pp. 201–205</ref> 6,000 اُٺ سوارن ۽ 3,000 اُٺن تي مشتمل رسد واري قافلي تي ٻڌل هڪ لشڪر تيار ڪيو. هن فوج جي قيادت پنهنجي ڀائيٽي [[محمد بن قاسم ثقفي]] جي حوالي ڪئي ۽ کيس سنڌ ڏانهن روانو ڪيو. پنج وڏن [[منجنيق]]ن تي مشتمل سندس گهيري واري توپخاني کي سمنڊ رستي [[ديبل]] موڪليو ويو.<ref name="2004Wink12" /> اهو پڻ اصل ماخذن، جهڙوڪ ''[[البلاذري]]'' ۽ ''[[چچ نامو]]'' مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن مهم جو بنيادي مقصد مذهبي نه، پر معاشي ۽ سياسي هو۔ اهو اهڙو دور هو جڏهن بنو اميه [[وچ ايشيا]]، [[اتر آفريڪا]] ۽ [[اسپين]] جي فتحن ۾ مصروف هئا۔ هن توسيع پسندي جو مقصد وڌيڪ علائقا ۽ وڌيڪ وسيلا حاصل ڪرڻ هو<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—134-135 }}</ref>. [[ملتان]] جي فتح کان پوءِ [[محمد بن قاسم ثقفي|محمد بن قاسم]] شهر جي مندر مان وڏي مقدار ۾ دولت هٿ ڪئي۔ [[حجاج بن يوسف ثقفي|حجاج]] خوشيءَ سان خليفي کي اطلاع ڏنو ته هن رياستي خزاني کي اُن رقم کان ٽي ڀيرا وڌيڪ واپس موڪلي آهي، جيڪا مهم جي خرچ لاءِ قرض طور ڏني وئي هئي۔ هي بيان واضح طور ڏيکاري ٿو ته سنڌ جي فتح پٺيان بنيادي محرڪ معاشي مفاد هئا، نه ڪي مذهبي يا انسان دوست مقصد۔.<ref name="MubarakAli"></ref> ==فتح== سنڌ خلاف پهرين درج ٿيل فوجي مهم [[عثمان بن عفان]]، ٽئين [[راشدي خلافت|راشدي خليفي]]، جي دور ۾ ٿي. هن هند بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ ماڻهو موڪليو. پوءِ خليفي ان کان علائقي جي حالت بابت پڇيو، جنهن تي هن جواب ڏنو: {{ quote|پاڻي گهٽ آهي، ميوا خراب آهن، ۽ چور بيباڪ آهن. جيڪڏهن ٿورو لشڪر اتي موڪليو ويو ته اهو تباهه ٿي ويندو؛ ۽ جيڪڏهن وڏو لشڪر موڪليو ويو ته اهو بک وگهي مري ويندو.}} عثمان پڇيو ته ڇا هو سچ ڳالهائي رهيو آهي يا وڌاءُ ڪري رهيو آهي. ان ماڻهوءَ جواب ڏنو ته هن پنهنجي ڄاڻ موجب ڳالهايو آهي. نتيجي طور خليفي اتي ڪا به فوجي مهم موڪلڻ کان پاسو ڪيو. 659ع ۾، [[علي بن ابي طالب]] جي دور ۾، هڪ ٻي مهم هراس بن مره العبدي جي قيادت هيٺ موڪلي وئي. اها مهم پڻ دفاعي سببن ڪري شروع ڪئي وئي هئي. شروع ۾ ان مهم کي ڪاميابي ملي، ڇاڪاڻ⁠تہ مسلمان فوجن هڪ ئي ڏينهن ۾ هزار ماڻهوءَ واري لشڪر کي شڪست ڏني. تنهن هوندي به، 662ع ۾ اها فوجي ٽولي [[ڪي ڪان]] ۾ تباهه ٿي وئي. 664ع ۾ خليفي [[مهلب بن ابي صفره]] جي قيادت هيٺ هڪ ٻي مهم موڪلي، پر اها پڻ ناڪام ٿي. ''چچ نامي'' موجب، بولان لڪ ۾ ڪي ڪان جي جتن مسلمان فوجن کي سخت شڪست ڏني. انهن سندن سپهه سالار هراس کي قتل ڪيو ۽ حملي آور فوجن کي مڪمل پسپائي تي مجبور ڪيو. هن وڏي ناڪاميءَ سبب ايندڙ ويهن سالن دوران ڇهه وڌيڪ اسلامي مهمون موڪليون ويون، جن مان پنج سنڌ ۾ ڪو به مستقل وجود قائم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيون. جتن جي مضبوط مزاحمت، جنهن ۾ سندن جبلائي علائقي جو وڏو هٿ هو، مسلمانن جي هند ڏانهن واڌ کي لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين روڪي رکيو. آخرڪار عراق جي حاڪم [[حجاج بن يوسف ثقفي]]، خليفي [[عبدالملڪ بن مروان]] جي منظوري سان، [[محمد بن قاسم ثقفي]] کي سنڌ فتح ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو. محمد بن قاسم آخرڪار سنڌ فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. [[برهمڻ آباد]] جي قبضي کان پوءِ، ابن قاسم مقامي برهمڻ اشرافيه جو تعاون حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جن کي هو عزت جي نظر سان ڏسندو هو. هن انهن کي انهن عهدن تي ٻيهر مقرر ڪيو، جيڪي اهي [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]] جي دور ۾ سنڀاليندا هئا، ۽ سندن مذهبي اڳواڻن ۽ عالمن کي اعزاز ۽ انعام ڏنا. مقامي برهمڻ اشرافيه سان هن بندوبست جي نتيجي ۾، بهرحال، ٻڌ ڌرم وارن تي لاڳو پابنديون جاري رهيون. ابن قاسم موجوده برهمڻي ضابطن کي برقرار رکيو، جن موجب ٻڌ ڌرم وارن کي رڳو کُهرا ڪپڙا پائڻا پوندا هئا ۽ هميشه اگهاڙي پيرين، اڪثر ڪتن سان گڏ، هلڻو پوندو هو. ==هندو ۽ ٻڌ ڌرم وارن جو ردعمل== اموي حملن جي وقت سنڌ جي آباديءَ جي اڪثريت هندو هئي، جيتوڻيڪ ٻڌ ڌرم وارن جي هڪ وڏي اقليت پڻ موجود هئي. مؤرخ برجور آواري دليل ڏئي ٿو ته ٻڌ ڌرم وارن غالباً عربن سان تعاون ڪيو ۽ حملي جي شروعات کان اڳ ئي سندن پاسي ٿي بيٺا. هن راءِ جي حمايت ڪيترن ئي بنيادي ۽ ثانوي ماخذن مان ٿئي ٿي، جيڪي ظاهر ڪن ٿا ته ٻڌ ڌرم جون جماعتون شروعاتي مرحلي کان ئي عرب حملي آورن سان تعاون ڪري رهيون هيون. ڊيرل اين. ميڪلين موجب، ٻڌ ڌرم وارا هندن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻي حد تائين ۽ وڌيڪ اڳواٽ عربن سان تعاون ڪندا هئا. جتي به بنيادي ماخذ مذهبي وابستگي جو ذڪر ڪن ٿا، اتي ٻڌ ڌرم جي جماعتن کي لڳاتار تعاون جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي. وڌيڪ اهو ته ٻڌ ڌرم وارا اڪثر عربن سان ان کان اڳ ئي تعاون ڪندا هئا، جڏهن سنڌ جي وڏي فتح اڃا مڪمل به نه ٿي هئي. سوويت مؤرخ يو. وي. گانڪووسڪي پڻ ساڳئي ريت دليل ڏنو ته عرب حملن جي ڪاميابيءَ جو وڏو سبب اهو هو ته سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي جماعت جا اڳواڻ برهمڻ حڪمرانن جي مخالفت ڪندا هئا، عرب حملي آورن سان همدردي رکندا هئا، ۽ ڪڏهن ڪڏهن سندن مدد پڻ ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، هندو برهمڻن عرب حڪومت خلاف گهڻو عرصو مزاحمت جاري رکي، خاص طور مٿين سنڌ ۽ ملتان ۾. اوڀر وارن جتن سنڌي حڪمران [[راجا ڏاهر]] جي عرب حملي آورن خلاف حمايت ڪئي، جڏهن⁠تہ اولهه وارن جتن [[محمد بن قاسم ثقفي]] سان ڏاهر خلاف اتحاد ڪيو. مذهبي آزادي ۽ برهمڻن جي سماجي حيثيت بابت معاملا طئي ڪرڻ کان پوءِ، ابن قاسم پوءِ جتن ۽ لوهاڻن خلاف رخ ڪيو. ''چچ نامو''، ''زين الاخبار'' ۽ ''تاريخ بيهقي'' جهڙا ماخذ هندو جت گروهن ۽ محمد بن قاسم جي فوجن وچ ۾ ٿيل جنگين جو ذڪر ڪن ٿا. ==نتيجا== سنڌ تي پنهنجو قبضو مضبوط ڪرڻ کان پوءِ، [[محمد بن قاسم ثقفي]] ”هند جي بادشاھن“ ڏانهن خط لکيا، جن ۾ کين هٿيار ڦٽا ڪرڻ ۽ اسلام قبول ڪرڻ جي دعوت ڏني وئي. هن [[ڀين مال]] ڏانهن هڪ فوج موڪلي، جنهن جي حڪمران بابت چيو وڃي ٿو ته هن اطاعت قبول ڪئي. سوراشٽر جي ميڊ قوم، جيڪا ولڀي جي ميتراڪ رياست هيٺ هئي، پڻ صلح جا ٺاهه ڪيا. ان کان پوءِ ابن قاسم ڏهه هزار گهوڙيسوار [[قنوج]] ڏانهن موڪليا، جن سان خليفي جو فرمان پڻ هو. هن هڪ لشڪر سان [[ڪشمير]] جي سرحدي علائقي ڏانهن پڻ اڳڀرائي ڪئي، جنهن کي ماخذن ۾ پنج ماهيات سڏيو ويو آهي، ۽ جيڪو اولهه پنجاب ۾ واقع هو. قنوج واري مهم بابت گهڻي ڄاڻ موجود نه آهي. ڪشمير جي سرحد شايد اهو علائقو هو، جنهن کي پوءِ جي ماخذن ۾ ڪيراج سڏيو ويو، جيڪو غالباً اڄوڪي [[هماچل پرديش]] جي [[ڪانگڙا وادي]] ۾ ڪيرا رياست سان لاڳاپيل هو، جنهن لڳي ٿو ته اموي اختيار کي تسليم ڪيو هو. محمد بن قاسم کي 715ع ۾ واپس گهرايو ويو ۽ هو واپسيءَ دوران فوت ٿي ويو. [[بلاذري]] موجب، هند جا حڪمران سندس روانگي کان پوءِ پنهنجون بادشاهتون ٻيهر حاصل ڪري ويا. خليفي [[عمر بن عبدالعزيز]] جو دور (717ع–720ع) نسبتاً پرامن هو. عمر هند جي حڪمرانن کي اسلام قبول ڪرڻ ۽ پنهنجي اختيار هيٺ اچڻ جي دعوت ڏني، جڏهن⁠تہ کين پنهنجا تخت برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي. سنڌ جي حڪمران حليشه، ٻين ڪيترن ئي بادشاھن سميت، اها آڇ قبول ڪئي ۽ عربي نالا اختيار ڪيا. جيتوڻيڪ اموي فتح دوران مزاحمت ڪندڙ علائقن ۾ قتلِ عام پڻ ٿيا، پر ان سان سنڌ وسيع اسلامي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترن ئي سنڌي مسلمانن بعد ۾ [[اسلامي سونهري دور]] دوران اهم ڪردار ادا ڪيو، جن ۾ [[ابو معشر سنڌي]] ۽ [[ابو راجا سنڌي]] شامل هئا. مؤرخ [[ذهبي]] پڻ لکي ٿو ته مشهور فقيه [[عبدالرحمان اوزاعي]] سنڌي نسل جو هو. ==پڻ ڏسو== * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌ جي بادشاھن جي فهرست]] * [[ڪي ڪان ڏانهن عرب مهم]] ==ماخذ== * بلاذري، ''The Origins of the Islamic State'' (1924ع). * بلينڪنشپ، خالد يحيٰ. ''The End of the Jihad State: The Reign of Hisham Ibn 'Abd al-Malik and the Collapse of the Umayyads'' (1994ع). * الحریر، ادريس؛ مبائي، روين، مرتب. ''The Spread of Islam Throughout the World'' (2011ع). * ترپاٺي، رام شنڪر. ''History of Kanauj: To the Moslem Conquest'' (1989ع). * وِنڪ، آندري. ''Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World'' (2002ع). = ==پڻ ڏسندا== == حوالا == [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] fk79j68m7kw9zxcqtcq3aokg3wa2ziw 0 98461 384170 2026-06-11T04:27:07Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: '''مونٽيري''' (Monterrey ،MON-tə-RAY; اسپيني: ) اتر اوڀر ميڪسيڪو جي رياست نيوو ليون جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. هي شهر مونٽيرئ ميٽروپوليٽن علائقي سان ڳنڍيل آهي. سال 2026ع تائين 5,347,000 جي آبادي سان ميڪسيڪو جو ٻيو نمبر وڏو ميٽروپوليٽن علائقو، اڪثر ڪري لاطيني آمريڪا جو امي... 384170 wikitext text/x-wiki '''مونٽيري''' (Monterrey ،MON-tə-RAY; اسپيني: ) اتر اوڀر ميڪسيڪو جي رياست نيوو ليون جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. هي شهر مونٽيرئ ميٽروپوليٽن علائقي سان ڳنڍيل آهي. سال 2026ع تائين 5,347,000 جي آبادي سان ميڪسيڪو جو ٻيو نمبر وڏو ميٽروپوليٽن علائقو، اڪثر ڪري لاطيني آمريڪا جو امير ترين شهر سمجهيو ويندو آهي. سال 2020ع جي مردم شماري موجب، مونٽيرئ جي آبادي پاڻ 11,42,194 آهي. سيرا مئڊرئ اورينٽل جي دامن ۾ واقع، مونٽيرئ [[ميڪسيڪو]] ۽ [[آمريڪا کنڊ|آمريڪا]] ۾ هڪ وڏو ڪاروباري ۽ صنعتي مرڪز آهي. oy3kh133cfnohvibygqiku1v9tbvqcd 384171 384170 2026-06-11T04:27:49Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ميڪسيڪو ۾ شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 384171 wikitext text/x-wiki '''مونٽيري''' (Monterrey ،MON-tə-RAY; اسپيني: ) اتر اوڀر ميڪسيڪو جي رياست نيوو ليون جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. هي شهر مونٽيرئ ميٽروپوليٽن علائقي سان ڳنڍيل آهي. سال 2026ع تائين 5,347,000 جي آبادي سان ميڪسيڪو جو ٻيو نمبر وڏو ميٽروپوليٽن علائقو، اڪثر ڪري لاطيني آمريڪا جو امير ترين شهر سمجهيو ويندو آهي. سال 2020ع جي مردم شماري موجب، مونٽيرئ جي آبادي پاڻ 11,42,194 آهي. سيرا مئڊرئ اورينٽل جي دامن ۾ واقع، مونٽيرئ [[ميڪسيڪو]] ۽ [[آمريڪا کنڊ|آمريڪا]] ۾ هڪ وڏو ڪاروباري ۽ صنعتي مرڪز آهي. [[زمرو:ميڪسيڪو ۾ شهر]] nfhmyo9ttsw30reo64hc3gyezd0vxfi 384175 384171 2026-06-11T04:34:46Z Ibne maryam 17680 /* */ 384175 wikitext text/x-wiki {{Redirect|San Luis Rey de Francia|the mission in California|Mission San Luis Rey de Francia}} {{about|the Mexican city|the city in California|Monterey, California|other uses}} {{Use mdy dates|date=March 2022}} {{Infobox settlement | name = Monterrey | settlement_type = [[Municipalities of Mexico|City]] | nicknames = Sultan of the North, City of the Mountains, Mexican Industrial Capital | motto = ''El trabajo templa el espíritu'' <br/> (Work Tempers the Spirit) | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | perrow = 1/2/3/2 | caption_align = center | image1 = Skyline de Monterrey (cropped).jpg | caption1 = South Central-Monterrey skyline | image2 = View of Monterrey (2015).jpg | caption2 = [[Cerro de la Silla]] in southeast Monterrey | image3 = Monterrey - Catedral de la Inmaculada Concepción - 4.jpg | caption3 = [[Monterrey Cathedral]] | image4 = FARO DEL COMERCIO.jpg | caption4 = [[Faro del Comercio]] | image5 = Monterrey_HDR.jpg | caption5 = [[Santa Lucía riverwalk|Paseo Santa Lucía]] and the [[Torre Ciudadana]] | image6 = Barrio Antiguo de Monterrey en 2017.jpg | caption6 = [[Barrio Antiguo]] | image7 = Pabellón Sopladores del Museo del Acero en el Parque Fundidora.jpg | caption7 = [[Museum of Steel|Steel Museum]] in [[Fundidora Park]] | image8 = PALACIO DE GOB.jpg | caption8 = [[Palacio de Gobierno (Nuevo León)|Government Palace of Nuevo León]] }} | image_flag = Bandera de Monterrey, Nuevo León, México.svg | image_shield = Escudo de Monterrey, Nuevo León, México.svg | mapsize = 150px | map_caption = Location of Monterrey within Mexico | pushpin_map = Mexico Nuevo León#Mexico#North America | pushpin_mapsize = 275 | pushpin_label = Monterrey | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|Mexico}} | subdivision_type1 = [[States of Mexico|State]] | subdivision_name1 = {{flag|Nuevo León}} | subdivision_type2 = [[Municipalities of Nuevo León|Municipality]] | subdivision_name2 = [[Monterrey Municipality|Monterrey]] | leader_title = [[Municipal president of Monterrey|Mayor]] | leader_name = [[Adrián de la Garza Santos]] [[File:PRI logo (Mexico).svg|link=Institutional Revolutionary Party|20px]] | founder = [[Diego de Montemayor]] | established_title = Founded | established_date = September 20, 1596 | established_title2 = Founded as | established_date2 = {{lang|es|Ciudad Metropolitana de Nuestra Señora de Monterrey}} (English translation: Metropolitan city of Our Lady of Monterrey) | named_for = [[Gaspar de Zúñiga, 5th Count of Monterrey]] | area_total_km2 = 324.8 | area_total_sq_mi = 125.4 | area_urban_km2 = 958<ref>{{cite web |url=http://demographia.com/db-worldua.pdf |title=World Urban Areas |publisher=Demographia |year=2018 |access-date=March 19, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161013155105/http://demographia.com/db-worldua.pdf |archive-date=October 13, 2016 |url-status=dead }}</ref> | area_urban_sq_mi = 370 | area_metro_km2 = 7657.5 | area_metro_sq_mi = 2956.6 | population_as_of = 2020<ref>{{Cite web |url=http://www.gob.mx/conapo/documentos/delimitacion-de-las-zonas-metropolitanas-de-mexico-2015 |title=Delimitación de las zonas metropolitanas de México 2015 |publisher=Consejo Nacional de Población |website=gob.mx |language=es |access-date=March 19, 2019 |archive-date=November 4, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181104170244/https://www.gob.mx/conapo/documentos/delimitacion-de-las-zonas-metropolitanas-de-mexico-2015 |url-status=live }}</ref> | population_demonym = Regiomontano(a) <br /> Regio(a) | population_total = 1,142,952 | population_density_km2 = 3415 | population_density_sq_mi = 8845 | population_urban = 5324281<ref>{{Cite news |last=Flores |first=Lourdes |date=February 24, 2021 |title=Zona Metropolitana de Monterrey es la segunda más poblada de México: Inegi |trans-title=Monterrey Metropolitan Area is the second most populous in Mexico: Inegi |url=https://www.eleconomista.com.mx/estados/Zona-Metropolitana-de-Monterrey-es-la-segunda-mas-poblada-de-Mexico-Inegi-20210224-0112.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225234635/https://www.eleconomista.com.mx/estados/Zona-Metropolitana-de-Monterrey-es-la-segunda-mas-poblada-de-Mexico-Inegi-20210224-0112.html |archive-date=February 25, 2021 |access-date=May 18, 2021 |work=[[El Economista (Mexico)|El Economista]] |language=es }}</ref> | population_density_urban_km2 = 4500 | population_density_urban_sq_mi = 11600 | population_metro = 5,341,177 | population_rank = [[List of North American cities by population|23rd]] in North America<br />[[List of cities in Mexico|8th]] in Mexico | demographics_type1 = [[GDP|GDP (PPP, constant 2024 values)]] | demographics1_title1 = Year | demographics1_info1 = 2024 | demographics1_title2 = Total (City) | demographics1_info2 = $111.3&nbsp;billion<ref>{{Cite web|url=https://censoseconomicos2024.mx/|title=Censos económicos 2024)}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.inegi.org.mx/programas/ce/2024/#documentacion|title =Resultados definitivos Censos económicos (2024)}}</ref> | demographics1_title3 = Per capita | demographics1_info3 = $97,410 | demographics1_title4 = Total (Metro) | demographics1_info4 = $283.2&nbsp;billion | demographics1_title5 = Per capita (Metro) | demographics1_info5 = $53,224 | timezone = [[Central Standard Time|CST]]<ref name="geo-gobnl">{{cite web |title=Ubicación Geográfica |publisher=Gobierno del Estado de Nuevo León |url=http://www.nl.gob.mx/?P=ubicacion_geografica |access-date=June 24, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090417031720/http://www.nl.gob.mx/?P=ubicacion_geografica |archive-date=April 17, 2009 |url-status=live }}</ref><ref name="cambio-horario-2023">{{cite web |title=Hola, horario de invierno 2023: ¿Cuándo se cambia la hora y en qué estados? |url=https://politica.expansion.mx/sociedad/2023/10/23/cambio-de-horario-2023-estados |website=ADNPolítico |language=es |date=September 25, 2023 |access-date=November 9, 2023 |archive-date=November 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109165415/https://politica.expansion.mx/sociedad/2023/10/23/cambio-de-horario-2023-estados |url-status=live }}</ref> | utc_offset = −6 | coordinates = {{Coord|region:MX_type:city|format=dms|display=inline,title}} | elevation_m = 540 | postal_code = 64000 (Center) | website = {{in lang|es}} {{URL|http://www.monterrey.gob.mx}} | footnotes = The words {{lang|es|Ciudad de Monterrey}} shown on the flag and seal translate to "City of Monterrey" in English. }} '''مونٽيرئ''' (Monterrey ،MON-tə-RAY; اسپيني: ) اتر اوڀر ميڪسيڪو جي رياست نيوو ليون جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. هي شهر مونٽيرئ ميٽروپوليٽن علائقي سان ڳنڍيل آهي. سال 2026ع تائين 5,347,000 جي آبادي سان ميڪسيڪو جو ٻيو نمبر وڏو ميٽروپوليٽن علائقو، اڪثر ڪري لاطيني آمريڪا جو امير ترين شهر سمجهيو ويندو آهي. سال 2020ع جي مردم شماري موجب، مونٽيرئ جي آبادي پاڻ 11,42,194 آهي. سيرا مئڊرئ اورينٽل جي دامن ۾ واقع، مونٽيرئ [[ميڪسيڪو]] ۽ [[آمريڪا کنڊ]] ۾ هڪ وڏو ڪاروباري ۽ صنعتي مرڪز آهي. '''Monterrey''' ({{respell|MON|tə|RAY}}; {{IPA|es|monteˈrej|lang|Es-Monterrey.oga}})<ref name="LPD">{{citation |last=Wells |first=John C. |year=2008 |title=Longman Pronunciation Dictionary |edition=3rd |publisher=Longman |isbn=9781405881180 }}</ref> is the capital and largest city of the northeastern Mexican state of [[Nuevo León]]. The city anchors the [[Monterrey metropolitan area]], Mexico's [[Metropolitan areas of Mexico|second largest metropolitan area]] with a population of 5,347,000 as of 2026,<ref name="macrotrends">{{cite web |title=Monterrey, Mexico Metro Area Population |publisher=macrotrends |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21855/monterrey/population |access-date=June 2, 2026 }}</ref> and is often considered the richest city in [[Latin America]].<ref>{{Cite web |last=Clarín |first=Redacción |date=2024-03-10 |title=¿Cuál es la ciudad más rica de América Latina? |url=https://www.clarin.com/internacional/ciudad-rica-america-latina_0_KO9FiHS0Fr.html |access-date=2026-01-14 |website=[[Clarín (Argentine newspaper)|Clarín]] |language=es |quote=Ciudad de Monterrey, México. Encabeza la mayoria de los ranking de la ciudad más rica. |trans-quote=Monterrey, Mexico. It tops most rankings of the richest cities.}}</ref><ref>{{Cite news |last=Redacción EC |date=2024-03-12 |title=Cuál es la ciudad de Latinoamérica más rica de la región |url=https://elcomercio.pe/respuestas/cual/cual-es-la-ciudad-de-latinoamerica-mas-rica-de-la-region-tdex-noticia/ |access-date=2026-01-14 |work=[[El Comercio (Perú)|El Comercio]] |language=es-PE |issn=1605-3052 |quote=Monterrey, ubicada en el norte de México, en el estado de Nuevo León, se destaca como la ciudad más rica de Latinoamérica. |trans-quote=Monterrey, located in northern Mexico in the state of Nuevo León, stands out as the richest city in Latin America.}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ruiz |first=Luis Guerrero |date=2024-03-12 |title=Descubre la ciudad más rica de Latinoamérica: supera a las capitales de Chile, Panamá y Brasil |url=https://larepublica.pe/mundo/2024/03/11/monterrey-descubre-la-ciudad-mas-rica-de-latinoamerica-supera-a-las-capitales-de-chile-panama-y-brasil-839047 |access-date=2026-01-14 |website=[[La República]] |language=es |quote=Monterrey, ubicada en el estado de Nuevo León, México, encabeza varios rankings como la ciudad más rica de América Latina |trans-quote=Monterrey, located in the state of Nuevo León, Mexico, tops several rankings as the richest city in Latin America.}}</ref><ref>{{Cite web |last=Pardo |first=Daniel |date=2025-09-26 |title=El modelo que hizo que el municipio mexicano de San Pedro Garza García sea uno de los más ricos de América Latina |url=https://www.bbc.com/mundo/articles/c8jm300e9m3o |access-date=2026-01-14 |website=[[BBC News Mundo]] |language=es |quote=La élite regia es la élite más rica de México y, probablemente, de América Latina. |trans-quote=The Monterrey native people is the richest in Mexico and, arguably, from Latin America.}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-05-05 |title=La ciudad aún necesita un modelo para crecer |url=https://abcnoticias.mx/negocios/2025/5/5/la-ciudad-aun-necesita-un-modelo-para-crecer-246867.html |access-date=2026-01-14 |website=[[ABC (Monterrey newspaper)|ABC]] |language=es |quote=Monterrey ya alcanzó un hito económico, al ser considerada la ciudad más rica de América Latina. |trans-quote=Monterrey has already reached an economic milestone, being considered the richest city in Latin America.}}</ref> According to the 2020 census, Monterrey itself has a population of 1,142,194.<ref name="mty-telediario">{{cite web |url=https://mty.telediario.mx/local/area-metropolitana-de-monterrey-la-segunda-mas-poblada-de-mexico |title=Área Metropolitana de Monterrey, la segunda más poblada de México |date=January 25, 2021 |access-date=January 25, 2021 |archive-date=January 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126183926/https://mty.telediario.mx/local/area-metropolitana-de-monterrey-la-segunda-mas-poblada-de-mexico |url-status=live }}</ref><ref name=2015GDP /> Located at the foothills of the [[Sierra Madre Oriental]], Monterrey is a major business and industrial hub in [[Mexico]] and the [[Americas]]. Monterrey is considered one of the most livable cities in Mexico, it has been considered the "[[Second City]]", and a 2018 study ranked the suburb of [[San Pedro Garza García]] as the city with the best quality of life in the country.<ref>{{cite web |url=https://www.fortuneenespanol.com/lifestyle/ciudades-mexico-calidad-vida |title=Las 10 ciudades de México con mejor calidad de vida |work=Revista Fortune |date=August 22, 2018 |access-date=August 22, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190930154420/https://www.fortuneenespanol.com/lifestyle/ciudades-mexico-calidad-vida/ |archive-date=September 30, 2019 }}</ref> It serves as a commercial center of northern Mexico and is the base of many significant international corporations. It is considered a [[Global city|Beta World City]],<ref name="The World According to GaWC 2010">{{cite web |title=The World According to GaWC 2010 |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html |publisher=[[Globalization and World Cities Research Network]] |access-date=August 20, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130202041320/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html |archive-date=February 2, 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010.html |title=GaWC - The World According to GaWC 2010 |access-date=July 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110924125643/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010.html |archive-date=September 24, 2011 |url-status=live }}</ref> cosmopolitan and competitive.<ref>{{Cite news |date=January 2012 |title=Hot spots - Benchmarking global city competitiveness |url=http://www.managementthinking.eiu.com/sites/default/files/downloads/Hot%20Spots.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516135416/http://www.managementthinking.eiu.com/sites/default/files/downloads/Hot%20Spots.pdf |archive-date=May 16, 2012 |access-date=May 9, 2012 |newspaper=[[The Economist]] }}</ref> Rich in history and culture, it is one of the most developed cities in the [[Americas]].<ref name="Contreras2009">{{cite book |author=Joseph Contreras |title=In the Shadow of the Giant: The Americanization of Modern Mexico |url=https://archive.org/details/isbn_2900813544822 |url-access=registration |access-date=August 13, 2012 |date=March 16, 2009 |publisher=Rutgers University Press |isbn=978-0-8135-4482-3 |page=[https://archive.org/details/isbn_2900813544822/page/276 276] }}</ref> The uninterrupted settlement of Monterrey began with its founding by [[Diego de Montemayor]] in 1596. Following the [[Mexican War of Independence]], the city grew into a key business hub. The city experienced great industrial growth following the establishment of the [[Monterrey Foundry]] in 1900. It holds prominent positions in industries such as steel, cement, glass, auto parts, and brewing. The city's economic success has been partly attributed to its proximity to the [[United States-Mexico border]] and strong economic ties with the United States.<ref name=buyusa/><ref>{{cite web |last=Day |first=Paul |url=http://www.mexconnect.com/mex_/travel/bzm/bzmmonterreyreport.html |title=Monterrey: In Mexico, the North Star shines : Mexico Business |publisher=Mexconnect.com |date=July 1, 2000 |access-date=November 17, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219050008/http://www.mexconnect.com/mex_/travel/bzm/bzmmonterreyreport.html |archive-date=February 19, 2009 |url-status=dead }}</ref> The city hosts important events, such as the [[Pa'l Norte]] and [[Machaca Fest]] music festivals, the former being the most important festival held outside of Mexico City.<ref>{{cite news|title=Los 10 mejores festivales de música en México |language=es|url=https://indiehoy.com/recitales/los-10-mejores-festivales-musica-mexico/|publisher=Indiehoy.com}}</ref> At the educational level, it is home to the [[Monterrey Institute of Technology and Higher Education]], the largest private university in Mexico and one of the best ranked in the world.<ref>{{Cite web |url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/latin-america |title=US News & World Report - Best Global Universities in Latin America 2019 |access-date=15 March 2020 |archive-date=13 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210213091450/https://www.usnews.com/education/best-global-universities/latin-america |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2019/latin-america-university-rankings |title=Latin America Rankings |date=June 5, 2019 |work=[[Times Higher Education]] |access-date=15 March 2020 |archive-date=10 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191210045217/https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2019/latin-america-university-rankings |url-status=live }}</ref> In addition, Monterrey is home to the [[Mexican Professional Baseball Hall of Fame]],<ref>{{cite web|title=Salón de la Fama del Beisbol Mexicano|url=https://issuu.com/casasymas/docs/lfne_feb2019|publisher=Milenio|date=20 February 2019|access-date=25 July 2024|language=es}}</ref> and once hosted the [[Monterrey Special Summit of the Americas|Special Summit of the Americas]].<ref>[http://www.summit-americas.org/default.htm Summit Americas]: [http://www.summit-americas.org/sp_summit.html Special]</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مونٽيرئ]] [[زمرو:نوويو ليون]] [[[[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو ۾ شهر]] [[زمرو:نوويو ليون ۾ شهر]] kk8y389jraa2uo5obhpp90czmi2iib4 384203 384175 2026-06-11T05:17:49Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 384203 wikitext text/x-wiki {{Redirect|San Luis Rey de Francia|the mission in California|Mission San Luis Rey de Francia}} {{about|the Mexican city|the city in California|Monterey, California|other uses}} {{Use mdy dates|date=March 2022}} {{Infobox settlement | name = Monterrey | settlement_type = [[Municipalities of Mexico|City]] | nicknames = Sultan of the North, City of the Mountains, Mexican Industrial Capital | motto = ''El trabajo templa el espíritu'' <br/> (Work Tempers the Spirit) | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | perrow = 1/2/3/2 | caption_align = center | image1 = Skyline de Monterrey (cropped).jpg | caption1 = South Central-Monterrey skyline | image2 = View of Monterrey (2015).jpg | caption2 = [[Cerro de la Silla]] in southeast Monterrey | image3 = Monterrey - Catedral de la Inmaculada Concepción - 4.jpg | caption3 = [[Monterrey Cathedral]] | image4 = FARO DEL COMERCIO.jpg | caption4 = [[Faro del Comercio]] | image5 = Monterrey_HDR.jpg | caption5 = [[Santa Lucía riverwalk|Paseo Santa Lucía]] and the [[Torre Ciudadana]] | image6 = Barrio Antiguo de Monterrey en 2017.jpg | caption6 = [[Barrio Antiguo]] | image7 = Pabellón Sopladores del Museo del Acero en el Parque Fundidora.jpg | caption7 = [[Museum of Steel|Steel Museum]] in [[Fundidora Park]] | image8 = PALACIO DE GOB.jpg | caption8 = [[Palacio de Gobierno (Nuevo León)|Government Palace of Nuevo León]] }} | image_flag = Bandera de Monterrey, Nuevo León, México.svg | image_shield = Escudo de Monterrey, Nuevo León, México.svg | mapsize = 150px | map_caption = Location of Monterrey within Mexico | pushpin_map = Mexico Nuevo León#Mexico#North America | pushpin_mapsize = 275 | pushpin_label = Monterrey | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|Mexico}} | subdivision_type1 = [[States of Mexico|State]] | subdivision_name1 = {{flag|Nuevo León}} | subdivision_type2 = [[Municipalities of Nuevo León|Municipality]] | subdivision_name2 = [[Monterrey Municipality|Monterrey]] | leader_title = [[Municipal president of Monterrey|Mayor]] | leader_name = [[Adrián de la Garza Santos]] [[File:PRI logo (Mexico).svg|link=Institutional Revolutionary Party|20px]] | founder = [[Diego de Montemayor]] | established_title = Founded | established_date = September 20, 1596 | established_title2 = Founded as | established_date2 = {{lang|es|Ciudad Metropolitana de Nuestra Señora de Monterrey}} (English translation: Metropolitan city of Our Lady of Monterrey) | named_for = [[Gaspar de Zúñiga, 5th Count of Monterrey]] | area_total_km2 = 324.8 | area_total_sq_mi = 125.4 | area_urban_km2 = 958<ref>{{cite web |url=http://demographia.com/db-worldua.pdf |title=World Urban Areas |publisher=Demographia |year=2018 |access-date=March 19, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161013155105/http://demographia.com/db-worldua.pdf |archive-date=October 13, 2016 |url-status=dead }}</ref> | area_urban_sq_mi = 370 | area_metro_km2 = 7657.5 | area_metro_sq_mi = 2956.6 | population_as_of = 2020<ref>{{Cite web |url=http://www.gob.mx/conapo/documentos/delimitacion-de-las-zonas-metropolitanas-de-mexico-2015 |title=Delimitación de las zonas metropolitanas de México 2015 |publisher=Consejo Nacional de Población |website=gob.mx |language=es |access-date=March 19, 2019 |archive-date=November 4, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181104170244/https://www.gob.mx/conapo/documentos/delimitacion-de-las-zonas-metropolitanas-de-mexico-2015 |url-status=live }}</ref> | population_demonym = Regiomontano(a) <br /> Regio(a) | population_total = 1,142,952 | population_density_km2 = 3415 | population_density_sq_mi = 8845 | population_urban = 5324281<ref>{{Cite news |last=Flores |first=Lourdes |date=February 24, 2021 |title=Zona Metropolitana de Monterrey es la segunda más poblada de México: Inegi |trans-title=Monterrey Metropolitan Area is the second most populous in Mexico: Inegi |url=https://www.eleconomista.com.mx/estados/Zona-Metropolitana-de-Monterrey-es-la-segunda-mas-poblada-de-Mexico-Inegi-20210224-0112.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225234635/https://www.eleconomista.com.mx/estados/Zona-Metropolitana-de-Monterrey-es-la-segunda-mas-poblada-de-Mexico-Inegi-20210224-0112.html |archive-date=February 25, 2021 |access-date=May 18, 2021 |work=[[El Economista (Mexico)|El Economista]] |language=es }}</ref> | population_density_urban_km2 = 4500 | population_density_urban_sq_mi = 11600 | population_metro = 5,341,177 | population_rank = [[List of North American cities by population|23rd]] in North America<br />[[List of cities in Mexico|8th]] in Mexico | demographics_type1 = [[GDP|GDP (PPP, constant 2024 values)]] | demographics1_title1 = Year | demographics1_info1 = 2024 | demographics1_title2 = Total (City) | demographics1_info2 = $111.3&nbsp;billion<ref>{{Cite web|url=https://censoseconomicos2024.mx/|title=Censos económicos 2024)}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.inegi.org.mx/programas/ce/2024/#documentacion|title =Resultados definitivos Censos económicos (2024)}}</ref> | demographics1_title3 = Per capita | demographics1_info3 = $97,410 | demographics1_title4 = Total (Metro) | demographics1_info4 = $283.2&nbsp;billion | demographics1_title5 = Per capita (Metro) | demographics1_info5 = $53,224 | timezone = [[Central Standard Time|CST]]<ref name="geo-gobnl">{{cite web |title=Ubicación Geográfica |publisher=Gobierno del Estado de Nuevo León |url=http://www.nl.gob.mx/?P=ubicacion_geografica |access-date=June 24, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090417031720/http://www.nl.gob.mx/?P=ubicacion_geografica |archive-date=April 17, 2009 |url-status=live }}</ref><ref name="cambio-horario-2023">{{cite web |title=Hola, horario de invierno 2023: ¿Cuándo se cambia la hora y en qué estados? |url=https://politica.expansion.mx/sociedad/2023/10/23/cambio-de-horario-2023-estados |website=ADNPolítico |language=es |date=September 25, 2023 |access-date=November 9, 2023 |archive-date=November 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109165415/https://politica.expansion.mx/sociedad/2023/10/23/cambio-de-horario-2023-estados |url-status=live }}</ref> | utc_offset = −6 | coordinates = {{Coord|region:MX_type:city|format=dms|display=inline,title}} | elevation_m = 540 | postal_code = 64000 (Center) | website = {{in lang|es}} {{URL|http://www.monterrey.gob.mx}} | footnotes = The words {{lang|es|Ciudad de Monterrey}} shown on the flag and seal translate to "City of Monterrey" in English. }} '''مونٽيرئ''' (Monterrey ،MON-tə-RAY; اسپيني: ) اتر اوڀر ميڪسيڪو جي رياست نيوو ليون جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. هي شهر مونٽيرئ ميٽروپوليٽن علائقي سان ڳنڍيل آهي. سال 2026ع تائين 5,347,000 جي آبادي سان ميڪسيڪو جو ٻيو نمبر وڏو ميٽروپوليٽن علائقو، اڪثر ڪري لاطيني آمريڪا جو امير ترين شهر سمجهيو ويندو آهي. سال 2020ع جي مردم شماري موجب، مونٽيرئ جي آبادي پاڻ 11,42,194 آهي. سيرا مئڊرئ اورينٽل جي دامن ۾ واقع، مونٽيرئ [[ميڪسيڪو]] ۽ [[آمريڪا کنڊ]] ۾ هڪ وڏو ڪاروباري ۽ صنعتي مرڪز آهي. '''Monterrey''' ({{respell|MON|tə|RAY}}; {{IPA|es|monteˈrej|lang|Es-Monterrey.oga}})<ref name="LPD">{{citation |last=Wells |first=John C. |year=2008 |title=Longman Pronunciation Dictionary |edition=3rd |publisher=Longman |isbn=9781405881180 }}</ref> is the capital and largest city of the northeastern Mexican state of [[Nuevo León]]. The city anchors the [[Monterrey metropolitan area]], Mexico's [[Metropolitan areas of Mexico|second largest metropolitan area]] with a population of 5,347,000 as of 2026,<ref name="macrotrends">{{cite web |title=Monterrey, Mexico Metro Area Population |publisher=macrotrends |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21855/monterrey/population |access-date=June 2, 2026 }}</ref> and is often considered the richest city in [[Latin America]].<ref>{{Cite web |last=Clarín |first=Redacción |date=2024-03-10 |title=¿Cuál es la ciudad más rica de América Latina? |url=https://www.clarin.com/internacional/ciudad-rica-america-latina_0_KO9FiHS0Fr.html |access-date=2026-01-14 |website=[[Clarín (Argentine newspaper)|Clarín]] |language=es |quote=Ciudad de Monterrey, México. Encabeza la mayoria de los ranking de la ciudad más rica. |trans-quote=Monterrey, Mexico. It tops most rankings of the richest cities.}}</ref><ref>{{Cite news |last=Redacción EC |date=2024-03-12 |title=Cuál es la ciudad de Latinoamérica más rica de la región |url=https://elcomercio.pe/respuestas/cual/cual-es-la-ciudad-de-latinoamerica-mas-rica-de-la-region-tdex-noticia/ |access-date=2026-01-14 |work=[[El Comercio (Perú)|El Comercio]] |language=es-PE |issn=1605-3052 |quote=Monterrey, ubicada en el norte de México, en el estado de Nuevo León, se destaca como la ciudad más rica de Latinoamérica. |trans-quote=Monterrey, located in northern Mexico in the state of Nuevo León, stands out as the richest city in Latin America.}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ruiz |first=Luis Guerrero |date=2024-03-12 |title=Descubre la ciudad más rica de Latinoamérica: supera a las capitales de Chile, Panamá y Brasil |url=https://larepublica.pe/mundo/2024/03/11/monterrey-descubre-la-ciudad-mas-rica-de-latinoamerica-supera-a-las-capitales-de-chile-panama-y-brasil-839047 |access-date=2026-01-14 |website=[[La República]] |language=es |quote=Monterrey, ubicada en el estado de Nuevo León, México, encabeza varios rankings como la ciudad más rica de América Latina |trans-quote=Monterrey, located in the state of Nuevo León, Mexico, tops several rankings as the richest city in Latin America.}}</ref><ref>{{Cite web |last=Pardo |first=Daniel |date=2025-09-26 |title=El modelo que hizo que el municipio mexicano de San Pedro Garza García sea uno de los más ricos de América Latina |url=https://www.bbc.com/mundo/articles/c8jm300e9m3o |access-date=2026-01-14 |website=[[BBC News Mundo]] |language=es |quote=La élite regia es la élite más rica de México y, probablemente, de América Latina. |trans-quote=The Monterrey native people is the richest in Mexico and, arguably, from Latin America.}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-05-05 |title=La ciudad aún necesita un modelo para crecer |url=https://abcnoticias.mx/negocios/2025/5/5/la-ciudad-aun-necesita-un-modelo-para-crecer-246867.html |access-date=2026-01-14 |website=[[ABC (Monterrey newspaper)|ABC]] |language=es |quote=Monterrey ya alcanzó un hito económico, al ser considerada la ciudad más rica de América Latina. |trans-quote=Monterrey has already reached an economic milestone, being considered the richest city in Latin America.}}</ref> According to the 2020 census, Monterrey itself has a population of 1,142,194.<ref name="mty-telediario">{{cite web |url=https://mty.telediario.mx/local/area-metropolitana-de-monterrey-la-segunda-mas-poblada-de-mexico |title=Área Metropolitana de Monterrey, la segunda más poblada de México |date=January 25, 2021 |access-date=January 25, 2021 |archive-date=January 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126183926/https://mty.telediario.mx/local/area-metropolitana-de-monterrey-la-segunda-mas-poblada-de-mexico |url-status=live }}</ref><ref name=2015GDP /> Located at the foothills of the [[Sierra Madre Oriental]], Monterrey is a major business and industrial hub in [[Mexico]] and the [[Americas]]. Monterrey is considered one of the most livable cities in Mexico, it has been considered the "[[Second City]]", and a 2018 study ranked the suburb of [[San Pedro Garza García]] as the city with the best quality of life in the country.<ref>{{cite web |url=https://www.fortuneenespanol.com/lifestyle/ciudades-mexico-calidad-vida |title=Las 10 ciudades de México con mejor calidad de vida |work=Revista Fortune |date=August 22, 2018 |access-date=August 22, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190930154420/https://www.fortuneenespanol.com/lifestyle/ciudades-mexico-calidad-vida/ |archive-date=September 30, 2019 }}</ref> It serves as a commercial center of northern Mexico and is the base of many significant international corporations. It is considered a [[Global city|Beta World City]],<ref name="The World According to GaWC 2010">{{cite web |title=The World According to GaWC 2010 |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html |publisher=[[Globalization and World Cities Research Network]] |access-date=August 20, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130202041320/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html |archive-date=February 2, 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010.html |title=GaWC - The World According to GaWC 2010 |access-date=July 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110924125643/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010.html |archive-date=September 24, 2011 |url-status=live }}</ref> cosmopolitan and competitive.<ref>{{Cite news |date=January 2012 |title=Hot spots - Benchmarking global city competitiveness |url=http://www.managementthinking.eiu.com/sites/default/files/downloads/Hot%20Spots.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516135416/http://www.managementthinking.eiu.com/sites/default/files/downloads/Hot%20Spots.pdf |archive-date=May 16, 2012 |access-date=May 9, 2012 |newspaper=[[The Economist]] }}</ref> Rich in history and culture, it is one of the most developed cities in the [[Americas]].<ref name="Contreras2009">{{cite book |author=Joseph Contreras |title=In the Shadow of the Giant: The Americanization of Modern Mexico |url=https://archive.org/details/isbn_2900813544822 |url-access=registration |access-date=August 13, 2012 |date=March 16, 2009 |publisher=Rutgers University Press |isbn=978-0-8135-4482-3 |page=[https://archive.org/details/isbn_2900813544822/page/276 276] }}</ref> The uninterrupted settlement of Monterrey began with its founding by [[Diego de Montemayor]] in 1596. Following the [[Mexican War of Independence]], the city grew into a key business hub. The city experienced great industrial growth following the establishment of the [[Monterrey Foundry]] in 1900. It holds prominent positions in industries such as steel, cement, glass, auto parts, and brewing. The city's economic success has been partly attributed to its proximity to the [[United States-Mexico border]] and strong economic ties with the United States.<ref name=buyusa/><ref>{{cite web |last=Day |first=Paul |url=http://www.mexconnect.com/mex_/travel/bzm/bzmmonterreyreport.html |title=Monterrey: In Mexico, the North Star shines : Mexico Business |publisher=Mexconnect.com |date=July 1, 2000 |access-date=November 17, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219050008/http://www.mexconnect.com/mex_/travel/bzm/bzmmonterreyreport.html |archive-date=February 19, 2009 |url-status=dead }}</ref> The city hosts important events, such as the [[Pa'l Norte]] and [[Machaca Fest]] music festivals, the former being the most important festival held outside of Mexico City.<ref>{{cite news|title=Los 10 mejores festivales de música en México |language=es|url=https://indiehoy.com/recitales/los-10-mejores-festivales-musica-mexico/|publisher=Indiehoy.com}}</ref> At the educational level, it is home to the [[Monterrey Institute of Technology and Higher Education]], the largest private university in Mexico and one of the best ranked in the world.<ref>{{Cite web |url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/latin-america |title=US News & World Report - Best Global Universities in Latin America 2019 |access-date=15 March 2020 |archive-date=13 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210213091450/https://www.usnews.com/education/best-global-universities/latin-america |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2019/latin-america-university-rankings |title=Latin America Rankings |date=June 5, 2019 |work=[[Times Higher Education]] |access-date=15 March 2020 |archive-date=10 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191210045217/https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2019/latin-america-university-rankings |url-status=live }}</ref> In addition, Monterrey is home to the [[Mexican Professional Baseball Hall of Fame]],<ref>{{cite web|title=Salón de la Fama del Beisbol Mexicano|url=https://issuu.com/casasymas/docs/lfne_feb2019|publisher=Milenio|date=20 February 2019|access-date=25 July 2024|language=es}}</ref> and once hosted the [[Monterrey Special Summit of the Americas|Special Summit of the Americas]].<ref>[http://www.summit-americas.org/default.htm Summit Americas]: [http://www.summit-americas.org/sp_summit.html Special]</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مونٽيرئ]] [[زمرو:نوويو ليون]] [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو ۾ شهر]] [[زمرو:نوويو ليون ۾ شهر]] a8c9ycfaxr5vfo7k0qatglf88msmiyk 384206 384203 2026-06-11T05:21:05Z Ibne maryam 17680 /* */ 384206 wikitext text/x-wiki {{Redirect|San Luis Rey de Francia|the mission in California|Mission San Luis Rey de Francia}} {{about|the Mexican city|the city in California|Monterey, California|other uses}} {{Use mdy dates|date=March 2022}} {{Infobox settlement | name = Monterrey | settlement_type = [[Municipalities of Mexico|City]] | nicknames = Sultan of the North, City of the Mountains, Mexican Industrial Capital | motto = ''El trabajo templa el espíritu'' <br/> (Work Tempers the Spirit) | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | perrow = 1/2/3/2 | caption_align = center | image1 = Skyline de Monterrey (cropped).jpg | caption1 = South Central-Monterrey skyline | image2 = View of Monterrey (2015).jpg | caption2 = [[Cerro de la Silla]] in southeast Monterrey | image3 = Monterrey - Catedral de la Inmaculada Concepción - 4.jpg | caption3 = [[Monterrey Cathedral]] | image4 = FARO DEL COMERCIO.jpg | caption4 = [[Faro del Comercio]] | image5 = Monterrey_HDR.jpg | caption5 = [[Santa Lucía riverwalk|Paseo Santa Lucía]] and the [[Torre Ciudadana]] | image6 = Barrio Antiguo de Monterrey en 2017.jpg | caption6 = [[Barrio Antiguo]] | image7 = Pabellón Sopladores del Museo del Acero en el Parque Fundidora.jpg | caption7 = [[Museum of Steel|Steel Museum]] in [[Fundidora Park]] | image8 = PALACIO DE GOB.jpg | caption8 = [[Palacio de Gobierno (Nuevo León)|Government Palace of Nuevo León]] }} | image_flag = Bandera de Monterrey, Nuevo León, México.svg | image_shield = Escudo de Monterrey, Nuevo León, México.svg | mapsize = 150px | map_caption = Location of Monterrey within Mexico | pushpin_map = Mexico Nuevo León#Mexico#North America | pushpin_mapsize = 275 | pushpin_label = Monterrey | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|Mexico}} | subdivision_type1 = [[States of Mexico|State]] | subdivision_name1 = {{flag|Nuevo León}} | subdivision_type2 = [[Municipalities of Nuevo León|Municipality]] | subdivision_name2 = [[Monterrey Municipality|Monterrey]] | leader_title = [[Municipal president of Monterrey|Mayor]] | leader_name = [[Adrián de la Garza Santos]] [[File:PRI logo (Mexico).svg|link=Institutional Revolutionary Party|20px]] | founder = [[Diego de Montemayor]] | established_title = Founded | established_date = September 20, 1596 | established_title2 = Founded as | established_date2 = {{lang|es|Ciudad Metropolitana de Nuestra Señora de Monterrey}} (English translation: Metropolitan city of Our Lady of Monterrey) | named_for = [[Gaspar de Zúñiga, 5th Count of Monterrey]] | area_total_km2 = 324.8 | area_total_sq_mi = 125.4 | area_urban_km2 = 958<ref>{{cite web |url=http://demographia.com/db-worldua.pdf |title=World Urban Areas |publisher=Demographia |year=2018 |access-date=March 19, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161013155105/http://demographia.com/db-worldua.pdf |archive-date=October 13, 2016 |url-status=dead }}</ref> | area_urban_sq_mi = 370 | area_metro_km2 = 7657.5 | area_metro_sq_mi = 2956.6 | population_as_of = 2020<ref>{{Cite web |url=http://www.gob.mx/conapo/documentos/delimitacion-de-las-zonas-metropolitanas-de-mexico-2015 |title=Delimitación de las zonas metropolitanas de México 2015 |publisher=Consejo Nacional de Población |website=gob.mx |language=es |access-date=March 19, 2019 |archive-date=November 4, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181104170244/https://www.gob.mx/conapo/documentos/delimitacion-de-las-zonas-metropolitanas-de-mexico-2015 |url-status=live }}</ref> | population_demonym = Regiomontano(a) <br /> Regio(a) | population_total = 1,142,952 | population_density_km2 = 3415 | population_density_sq_mi = 8845 | population_urban = 5324281<ref>{{Cite news |last=Flores |first=Lourdes |date=February 24, 2021 |title=Zona Metropolitana de Monterrey es la segunda más poblada de México: Inegi |trans-title=Monterrey Metropolitan Area is the second most populous in Mexico: Inegi |url=https://www.eleconomista.com.mx/estados/Zona-Metropolitana-de-Monterrey-es-la-segunda-mas-poblada-de-Mexico-Inegi-20210224-0112.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225234635/https://www.eleconomista.com.mx/estados/Zona-Metropolitana-de-Monterrey-es-la-segunda-mas-poblada-de-Mexico-Inegi-20210224-0112.html |archive-date=February 25, 2021 |access-date=May 18, 2021 |work=[[El Economista (Mexico)|El Economista]] |language=es }}</ref> | population_density_urban_km2 = 4500 | population_density_urban_sq_mi = 11600 | population_metro = 5,341,177 | population_rank = [[List of North American cities by population|23rd]] in North America<br />[[List of cities in Mexico|8th]] in Mexico | demographics_type1 = [[GDP|GDP (PPP, constant 2024 values)]] | demographics1_title1 = Year | demographics1_info1 = 2024 | demographics1_title2 = Total (City) | demographics1_info2 = $111.3&nbsp;billion<ref>{{Cite web|url=https://censoseconomicos2024.mx/|title=Censos económicos 2024)}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.inegi.org.mx/programas/ce/2024/#documentacion|title =Resultados definitivos Censos económicos (2024)}}</ref> | demographics1_title3 = Per capita | demographics1_info3 = $97,410 | demographics1_title4 = Total (Metro) | demographics1_info4 = $283.2&nbsp;billion | demographics1_title5 = Per capita (Metro) | demographics1_info5 = $53,224 | timezone = [[Central Standard Time|CST]]<ref name="geo-gobnl">{{cite web |title=Ubicación Geográfica |publisher=Gobierno del Estado de Nuevo León |url=http://www.nl.gob.mx/?P=ubicacion_geografica |access-date=June 24, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090417031720/http://www.nl.gob.mx/?P=ubicacion_geografica |archive-date=April 17, 2009 |url-status=live }}</ref><ref name="cambio-horario-2023">{{cite web |title=Hola, horario de invierno 2023: ¿Cuándo se cambia la hora y en qué estados? |url=https://politica.expansion.mx/sociedad/2023/10/23/cambio-de-horario-2023-estados |website=ADNPolítico |language=es |date=September 25, 2023 |access-date=November 9, 2023 |archive-date=November 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109165415/https://politica.expansion.mx/sociedad/2023/10/23/cambio-de-horario-2023-estados |url-status=live }}</ref> | utc_offset = −6 | coordinates = {{Coord|region:MX_type:city|format=dms|display=inline,title}} | elevation_m = 540 | postal_code = 64000 (Center) | website = {{in lang|es}} {{URL|http://www.monterrey.gob.mx}} | footnotes = The words {{lang|es|Ciudad de Monterrey}} shown on the flag and seal translate to "City of Monterrey" in English. }} '''مونٽيرئ''' (Monterrey؛ MON-tə-RAY، اسپيني:{{IPA|es|monteˈrej|lang|Es-Monterrey.oga}}) اتر اوڀر [[ميڪسيڪو]] جي رياست نوويو ليون جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. هي شهر مونٽيرئ ميٽروپوليٽن علائقي سان ڳنڍيل آهي. سال 2026ع تائين 5,347,000 جي آبادي سان ميڪسيڪو جو ٻيو نمبر وڏو ميٽروپوليٽن علائقو، اڪثر ڪري [[لاطيني آمريڪا]] جو امير ترين شهر سمجهيو ويندو آهي. سال 2020ع جي مردم شماري موجب، مونٽيرئ جي آبادي پاڻ 11,42,194 آهي. سيرا مئڊرئ اورينٽل جي دامن ۾ واقع، مونٽيرئ، [[ميڪسيڪو]] ۽ [[آمريڪا کنڊ]] ۾ هڪ وڏو ڪاروباري ۽ صنعتي مرڪز آهي. '''Monterrey''' ({{respell|MON|tə|RAY}}; {{IPA|es|monteˈrej|lang|Es-Monterrey.oga}} )<ref name="LPD">{{citation |last=Wells |first=John C. |year=2008 |title=Longman Pronunciation Dictionary |edition=3rd |publisher=Longman |isbn=9781405881180 }}</ref> is the capital and largest city of the northeastern Mexican state of [[Nuevo León]]. The city anchors the [[Monterrey metropolitan area]], Mexico's [[Metropolitan areas of Mexico|second largest metropolitan area]] with a population of 5,347,000 as of 2026,<ref name="macrotrends">{{cite web |title=Monterrey, Mexico Metro Area Population |publisher=macrotrends |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21855/monterrey/population |access-date=June 2, 2026 }}</ref> and is often considered the richest city in [[Latin America]].<ref>{{Cite web |last=Clarín |first=Redacción |date=2024-03-10 |title=¿Cuál es la ciudad más rica de América Latina? |url=https://www.clarin.com/internacional/ciudad-rica-america-latina_0_KO9FiHS0Fr.html |access-date=2026-01-14 |website=[[Clarín (Argentine newspaper)|Clarín]] |language=es |quote=Ciudad de Monterrey, México. Encabeza la mayoria de los ranking de la ciudad más rica. |trans-quote=Monterrey, Mexico. It tops most rankings of the richest cities.}}</ref><ref>{{Cite news |last=Redacción EC |date=2024-03-12 |title=Cuál es la ciudad de Latinoamérica más rica de la región |url=https://elcomercio.pe/respuestas/cual/cual-es-la-ciudad-de-latinoamerica-mas-rica-de-la-region-tdex-noticia/ |access-date=2026-01-14 |work=[[El Comercio (Perú)|El Comercio]] |language=es-PE |issn=1605-3052 |quote=Monterrey, ubicada en el norte de México, en el estado de Nuevo León, se destaca como la ciudad más rica de Latinoamérica. |trans-quote=Monterrey, located in northern Mexico in the state of Nuevo León, stands out as the richest city in Latin America.}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ruiz |first=Luis Guerrero |date=2024-03-12 |title=Descubre la ciudad más rica de Latinoamérica: supera a las capitales de Chile, Panamá y Brasil |url=https://larepublica.pe/mundo/2024/03/11/monterrey-descubre-la-ciudad-mas-rica-de-latinoamerica-supera-a-las-capitales-de-chile-panama-y-brasil-839047 |access-date=2026-01-14 |website=[[La República]] |language=es |quote=Monterrey, ubicada en el estado de Nuevo León, México, encabeza varios rankings como la ciudad más rica de América Latina |trans-quote=Monterrey, located in the state of Nuevo León, Mexico, tops several rankings as the richest city in Latin America.}}</ref><ref>{{Cite web |last=Pardo |first=Daniel |date=2025-09-26 |title=El modelo que hizo que el municipio mexicano de San Pedro Garza García sea uno de los más ricos de América Latina |url=https://www.bbc.com/mundo/articles/c8jm300e9m3o |access-date=2026-01-14 |website=[[BBC News Mundo]] |language=es |quote=La élite regia es la élite más rica de México y, probablemente, de América Latina. |trans-quote=The Monterrey native people is the richest in Mexico and, arguably, from Latin America.}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-05-05 |title=La ciudad aún necesita un modelo para crecer |url=https://abcnoticias.mx/negocios/2025/5/5/la-ciudad-aun-necesita-un-modelo-para-crecer-246867.html |access-date=2026-01-14 |website=[[ABC (Monterrey newspaper)|ABC]] |language=es |quote=Monterrey ya alcanzó un hito económico, al ser considerada la ciudad más rica de América Latina. |trans-quote=Monterrey has already reached an economic milestone, being considered the richest city in Latin America.}}</ref> According to the 2020 census, Monterrey itself has a population of 1,142,194.<ref name="mty-telediario">{{cite web |url=https://mty.telediario.mx/local/area-metropolitana-de-monterrey-la-segunda-mas-poblada-de-mexico |title=Área Metropolitana de Monterrey, la segunda más poblada de México |date=January 25, 2021 |access-date=January 25, 2021 |archive-date=January 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126183926/https://mty.telediario.mx/local/area-metropolitana-de-monterrey-la-segunda-mas-poblada-de-mexico |url-status=live }}</ref><ref name=2015GDP /> Located at the foothills of the [[Sierra Madre Oriental]], Monterrey is a major business and industrial hub in [[Mexico]] and the [[Americas]]. Monterrey is considered one of the most livable cities in Mexico, it has been considered the "[[Second City]]", and a 2018 study ranked the suburb of [[San Pedro Garza García]] as the city with the best quality of life in the country.<ref>{{cite web |url=https://www.fortuneenespanol.com/lifestyle/ciudades-mexico-calidad-vida |title=Las 10 ciudades de México con mejor calidad de vida |work=Revista Fortune |date=August 22, 2018 |access-date=August 22, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190930154420/https://www.fortuneenespanol.com/lifestyle/ciudades-mexico-calidad-vida/ |archive-date=September 30, 2019 }}</ref> It serves as a commercial center of northern Mexico and is the base of many significant international corporations. It is considered a [[Global city|Beta World City]],<ref name="The World According to GaWC 2010">{{cite web |title=The World According to GaWC 2010 |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html |publisher=[[Globalization and World Cities Research Network]] |access-date=August 20, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130202041320/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html |archive-date=February 2, 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010.html |title=GaWC - The World According to GaWC 2010 |access-date=July 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110924125643/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010.html |archive-date=September 24, 2011 |url-status=live }}</ref> cosmopolitan and competitive.<ref>{{Cite news |date=January 2012 |title=Hot spots - Benchmarking global city competitiveness |url=http://www.managementthinking.eiu.com/sites/default/files/downloads/Hot%20Spots.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516135416/http://www.managementthinking.eiu.com/sites/default/files/downloads/Hot%20Spots.pdf |archive-date=May 16, 2012 |access-date=May 9, 2012 |newspaper=[[The Economist]] }}</ref> Rich in history and culture, it is one of the most developed cities in the [[Americas]].<ref name="Contreras2009">{{cite book |author=Joseph Contreras |title=In the Shadow of the Giant: The Americanization of Modern Mexico |url=https://archive.org/details/isbn_2900813544822 |url-access=registration |access-date=August 13, 2012 |date=March 16, 2009 |publisher=Rutgers University Press |isbn=978-0-8135-4482-3 |page=[https://archive.org/details/isbn_2900813544822/page/276 276] }}</ref> The uninterrupted settlement of Monterrey began with its founding by [[Diego de Montemayor]] in 1596. Following the [[Mexican War of Independence]], the city grew into a key business hub. The city experienced great industrial growth following the establishment of the [[Monterrey Foundry]] in 1900. It holds prominent positions in industries such as steel, cement, glass, auto parts, and brewing. The city's economic success has been partly attributed to its proximity to the [[United States-Mexico border]] and strong economic ties with the United States.<ref name=buyusa/><ref>{{cite web |last=Day |first=Paul |url=http://www.mexconnect.com/mex_/travel/bzm/bzmmonterreyreport.html |title=Monterrey: In Mexico, the North Star shines : Mexico Business |publisher=Mexconnect.com |date=July 1, 2000 |access-date=November 17, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219050008/http://www.mexconnect.com/mex_/travel/bzm/bzmmonterreyreport.html |archive-date=February 19, 2009 |url-status=dead }}</ref> The city hosts important events, such as the [[Pa'l Norte]] and [[Machaca Fest]] music festivals, the former being the most important festival held outside of Mexico City.<ref>{{cite news|title=Los 10 mejores festivales de música en México |language=es|url=https://indiehoy.com/recitales/los-10-mejores-festivales-musica-mexico/|publisher=Indiehoy.com}}</ref> At the educational level, it is home to the [[Monterrey Institute of Technology and Higher Education]], the largest private university in Mexico and one of the best ranked in the world.<ref>{{Cite web |url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/latin-america |title=US News & World Report - Best Global Universities in Latin America 2019 |access-date=15 March 2020 |archive-date=13 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210213091450/https://www.usnews.com/education/best-global-universities/latin-america |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2019/latin-america-university-rankings |title=Latin America Rankings |date=June 5, 2019 |work=[[Times Higher Education]] |access-date=15 March 2020 |archive-date=10 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191210045217/https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2019/latin-america-university-rankings |url-status=live }}</ref> In addition, Monterrey is home to the [[Mexican Professional Baseball Hall of Fame]],<ref>{{cite web|title=Salón de la Fama del Beisbol Mexicano|url=https://issuu.com/casasymas/docs/lfne_feb2019|publisher=Milenio|date=20 February 2019|access-date=25 July 2024|language=es}}</ref> and once hosted the [[Monterrey Special Summit of the Americas|Special Summit of the Americas]].<ref>[http://www.summit-americas.org/default.htm Summit Americas]: [http://www.summit-americas.org/sp_summit.html Special]</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مونٽيرئ]] [[زمرو:نوويو ليون]] [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو ۾ شهر]] [[زمرو:نوويو ليون ۾ شهر]] m9bqmm0glduk0pu9uh9wc30pn1kg25a 384212 384206 2026-06-11T05:26:30Z Ibne maryam 17680 /* */ 384212 wikitext text/x-wiki {{Redirect|San Luis Rey de Francia|the mission in California|Mission San Luis Rey de Francia}} {{about|the Mexican city|the city in California|Monterey, California|other uses}} {{Use mdy dates|date=March 2022}} {{Infobox settlement | name = Monterrey | settlement_type = [[Municipalities of Mexico|City]] | nicknames = Sultan of the North, City of the Mountains, Mexican Industrial Capital | motto = ''El trabajo templa el espíritu'' <br/> (Work Tempers the Spirit) | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | perrow = 1/2/3/2 | caption_align = center | image1 = Skyline de Monterrey (cropped).jpg | caption1 = South Central-Monterrey skyline | image2 = View of Monterrey (2015).jpg | caption2 = [[Cerro de la Silla]] in southeast Monterrey | image3 = Monterrey - Catedral de la Inmaculada Concepción - 4.jpg | caption3 = [[Monterrey Cathedral]] | image4 = FARO DEL COMERCIO.jpg | caption4 = [[Faro del Comercio]] | image5 = Monterrey_HDR.jpg | caption5 = [[Santa Lucía riverwalk|Paseo Santa Lucía]] and the [[Torre Ciudadana]] | image6 = Barrio Antiguo de Monterrey en 2017.jpg | caption6 = [[Barrio Antiguo]] | image7 = Pabellón Sopladores del Museo del Acero en el Parque Fundidora.jpg | caption7 = [[Museum of Steel|Steel Museum]] in [[Fundidora Park]] | image8 = PALACIO DE GOB.jpg | caption8 = [[Palacio de Gobierno (Nuevo León)|Government Palace of Nuevo León]] }} | image_flag = Bandera de Monterrey, Nuevo León, México.svg | image_shield = Escudo de Monterrey, Nuevo León, México.svg | mapsize = 150px | map_caption = Location of Monterrey within Mexico | pushpin_map = Mexico Nuevo León#Mexico#North America | pushpin_mapsize = 275 | pushpin_label = Monterrey | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|Mexico}} | subdivision_type1 = [[States of Mexico|State]] | subdivision_name1 = {{flag|Nuevo León}} | subdivision_type2 = [[Municipalities of Nuevo León|Municipality]] | subdivision_name2 = [[Monterrey Municipality|Monterrey]] | leader_title = [[Municipal president of Monterrey|Mayor]] | leader_name = [[Adrián de la Garza Santos]] [[File:PRI logo (Mexico).svg|link=Institutional Revolutionary Party|20px]] | founder = [[Diego de Montemayor]] | established_title = Founded | established_date = September 20, 1596 | established_title2 = Founded as | established_date2 = {{lang|es|Ciudad Metropolitana de Nuestra Señora de Monterrey}} (English translation: Metropolitan city of Our Lady of Monterrey) | named_for = [[Gaspar de Zúñiga, 5th Count of Monterrey]] | area_total_km2 = 324.8 | area_total_sq_mi = 125.4 | area_urban_km2 = 958<ref>{{cite web |url=http://demographia.com/db-worldua.pdf |title=World Urban Areas |publisher=Demographia |year=2018 |access-date=March 19, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161013155105/http://demographia.com/db-worldua.pdf |archive-date=October 13, 2016 |url-status=dead }}</ref> | area_urban_sq_mi = 370 | area_metro_km2 = 7657.5 | area_metro_sq_mi = 2956.6 | population_as_of = 2020<ref>{{Cite web |url=http://www.gob.mx/conapo/documentos/delimitacion-de-las-zonas-metropolitanas-de-mexico-2015 |title=Delimitación de las zonas metropolitanas de México 2015 |publisher=Consejo Nacional de Población |website=gob.mx |language=es |access-date=March 19, 2019 |archive-date=November 4, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181104170244/https://www.gob.mx/conapo/documentos/delimitacion-de-las-zonas-metropolitanas-de-mexico-2015 |url-status=live }}</ref> | population_demonym = Regiomontano(a) <br /> Regio(a) | population_total = 1,142,952 | population_density_km2 = 3415 | population_density_sq_mi = 8845 | population_urban = 5324281<ref>{{Cite news |last=Flores |first=Lourdes |date=February 24, 2021 |title=Zona Metropolitana de Monterrey es la segunda más poblada de México: Inegi |trans-title=Monterrey Metropolitan Area is the second most populous in Mexico: Inegi |url=https://www.eleconomista.com.mx/estados/Zona-Metropolitana-de-Monterrey-es-la-segunda-mas-poblada-de-Mexico-Inegi-20210224-0112.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225234635/https://www.eleconomista.com.mx/estados/Zona-Metropolitana-de-Monterrey-es-la-segunda-mas-poblada-de-Mexico-Inegi-20210224-0112.html |archive-date=February 25, 2021 |access-date=May 18, 2021 |work=[[El Economista (Mexico)|El Economista]] |language=es }}</ref> | population_density_urban_km2 = 4500 | population_density_urban_sq_mi = 11600 | population_metro = 5,341,177 | population_rank = [[List of North American cities by population|23rd]] in North America<br />[[List of cities in Mexico|8th]] in Mexico | demographics_type1 = [[GDP|GDP (PPP, constant 2024 values)]] | demographics1_title1 = Year | demographics1_info1 = 2024 | demographics1_title2 = Total (City) | demographics1_info2 = $111.3&nbsp;billion<ref>{{Cite web|url=https://censoseconomicos2024.mx/|title=Censos económicos 2024)}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.inegi.org.mx/programas/ce/2024/#documentacion|title =Resultados definitivos Censos económicos (2024)}}</ref> | demographics1_title3 = Per capita | demographics1_info3 = $97,410 | demographics1_title4 = Total (Metro) | demographics1_info4 = $283.2&nbsp;billion | demographics1_title5 = Per capita (Metro) | demographics1_info5 = $53,224 | timezone = [[Central Standard Time|CST]]<ref name="geo-gobnl">{{cite web |title=Ubicación Geográfica |publisher=Gobierno del Estado de Nuevo León |url=http://www.nl.gob.mx/?P=ubicacion_geografica |access-date=June 24, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090417031720/http://www.nl.gob.mx/?P=ubicacion_geografica |archive-date=April 17, 2009 |url-status=live }}</ref><ref name="cambio-horario-2023">{{cite web |title=Hola, horario de invierno 2023: ¿Cuándo se cambia la hora y en qué estados? |url=https://politica.expansion.mx/sociedad/2023/10/23/cambio-de-horario-2023-estados |website=ADNPolítico |language=es |date=September 25, 2023 |access-date=November 9, 2023 |archive-date=November 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109165415/https://politica.expansion.mx/sociedad/2023/10/23/cambio-de-horario-2023-estados |url-status=live }}</ref> | utc_offset = −6 | coordinates = {{Coord|region:MX_type:city|format=dms|display=inline,title}} | elevation_m = 540 | postal_code = 64000 (Center) | website = {{in lang|es}} {{URL|http://www.monterrey.gob.mx}} | footnotes = The words {{lang|es|Ciudad de Monterrey}} shown on the flag and seal translate to "City of Monterrey" in English. }} '''مونٽيرئ''' (Monterrey؛ MON-tə-RAY، اسپيني:{{IPA|es|monteˈrej|lang|Es-Monterrey.oga}}) اتر اوڀر [[ميڪسيڪو]] جي رياست نوويو ليون جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. <ref name="LPD">{{citation |last=Wells |first=John C. |year=2008 |title=Longman Pronunciation Dictionary |edition=3rd |publisher=Longman |isbn=9781405881180 }}</ref> هي شهر مونٽيرئ ميٽروپوليٽن علائقي سان ڳنڍيل آهي. سال 2026ع تائين 5,347,000 جي آبادي سان ميڪسيڪو جو ٻيو نمبر وڏو ميٽروپوليٽن علائقو، اڪثر ڪري [[لاطيني آمريڪا]] جو امير ترين شهر سمجهيو ويندو آهي. <ref name="macrotrends">{{cite web |title=Monterrey, Mexico Metro Area Population |publisher=macrotrends |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21855/monterrey/population |access-date=June 2, 2026 }}</ref> <ref>{{Cite web |last=Clarín |first=Redacción |date=2024-03-10 |title=¿Cuál es la ciudad más rica de América Latina? |url=https://www.clarin.com/internacional/ciudad-rica-america-latina_0_KO9FiHS0Fr.html |access-date=2026-01-14 |website=[[Clarín (Argentine newspaper)|Clarín]] |language=es |quote=Ciudad de Monterrey, México. Encabeza la mayoria de los ranking de la ciudad más rica. |trans-quote=Monterrey, Mexico. It tops most rankings of the richest cities.}}</ref> <ref>{{Cite news |last=Redacción EC |date=2024-03-12 |title=Cuál es la ciudad de Latinoamérica más rica de la región |url=https://elcomercio.pe/respuestas/cual/cual-es-la-ciudad-de-latinoamerica-mas-rica-de-la-region-tdex-noticia/ |access-date=2026-01-14 |work=[[El Comercio (Perú)|El Comercio]] |language=es-PE |issn=1605-3052 |quote=Monterrey, ubicada en el norte de México, en el estado de Nuevo León, se destaca como la ciudad más rica de Latinoamérica. |trans-quote=Monterrey, located in northern Mexico in the state of Nuevo León, stands out as the richest city in Latin America.}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Ruiz |first=Luis Guerrero |date=2024-03-12 |title=Descubre la ciudad más rica de Latinoamérica: supera a las capitales de Chile, Panamá y Brasil |url=https://larepublica.pe/mundo/2024/03/11/monterrey-descubre-la-ciudad-mas-rica-de-latinoamerica-supera-a-las-capitales-de-chile-panama-y-brasil-839047 |access-date=2026-01-14 |website=[[La República]] |language=es |quote=Monterrey, ubicada en el estado de Nuevo León, México, encabeza varios rankings como la ciudad más rica de América Latina |trans-quote=Monterrey, located in the state of Nuevo León, Mexico, tops several rankings as the richest city in Latin America.}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Pardo |first=Daniel |date=2025-09-26 |title=El modelo que hizo que el municipio mexicano de San Pedro Garza García sea uno de los más ricos de América Latina |url=https://www.bbc.com/mundo/articles/c8jm300e9m3o |access-date=2026-01-14 |website=[[BBC News Mundo]] |language=es |quote=La élite regia es la élite más rica de México y, probablemente, de América Latina. |trans-quote=The Monterrey native people is the richest in Mexico and, arguably, from Latin America.}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2025-05-05 |title=La ciudad aún necesita un modelo para crecer |url=https://abcnoticias.mx/negocios/2025/5/5/la-ciudad-aun-necesita-un-modelo-para-crecer-246867.html |access-date=2026-01-14 |website=[[ABC (Monterrey newspaper)|ABC]] |language=es |quote=Monterrey ya alcanzó un hito económico, al ser considerada la ciudad más rica de América Latina. |trans-quote=Monterrey has already reached an economic milestone, being considered the richest city in Latin America.}}</ref> سال 2020ع جي مردم شماري موجب، مونٽيرئ جي آبادي پاڻ 11,42,194 آهي.<ref name="mty-telediario">{{cite web |url=https://mty.telediario.mx/local/area-metropolitana-de-monterrey-la-segunda-mas-poblada-de-mexico |title=Área Metropolitana de Monterrey, la segunda más poblada de México |date=January 25, 2021 |access-date=January 25, 2021 |archive-date=January 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126183926/https://mty.telediario.mx/local/area-metropolitana-de-monterrey-la-segunda-mas-poblada-de-mexico |url-status=live }}</ref> . سيرا مئڊرئ اورينٽل جي دامن ۾ واقع، مونٽيرئ، [[ميڪسيڪو]] ۽ [[آمريڪا کنڊ]] ۾ هڪ وڏو ڪاروباري ۽ صنعتي مرڪز آهي. Monterrey is considered one of the most livable cities in Mexico, it has been considered the "[[Second City]]", and a 2018 study ranked the suburb of [[San Pedro Garza García]] as the city with the best quality of life in the country.<ref>{{cite web |url=https://www.fortuneenespanol.com/lifestyle/ciudades-mexico-calidad-vida |title=Las 10 ciudades de México con mejor calidad de vida |work=Revista Fortune |date=August 22, 2018 |access-date=August 22, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190930154420/https://www.fortuneenespanol.com/lifestyle/ciudades-mexico-calidad-vida/ |archive-date=September 30, 2019 }}</ref> It serves as a commercial center of northern Mexico and is the base of many significant international corporations. It is considered a [[Global city|Beta World City]],<ref name="The World According to GaWC 2010">{{cite web |title=The World According to GaWC 2010 |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html |publisher=[[Globalization and World Cities Research Network]] |access-date=August 20, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130202041320/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html |archive-date=February 2, 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010.html |title=GaWC - The World According to GaWC 2010 |access-date=July 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110924125643/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010.html |archive-date=September 24, 2011 |url-status=live }}</ref> cosmopolitan and competitive.<ref>{{Cite news |date=January 2012 |title=Hot spots - Benchmarking global city competitiveness |url=http://www.managementthinking.eiu.com/sites/default/files/downloads/Hot%20Spots.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516135416/http://www.managementthinking.eiu.com/sites/default/files/downloads/Hot%20Spots.pdf |archive-date=May 16, 2012 |access-date=May 9, 2012 |newspaper=[[The Economist]] }}</ref> Rich in history and culture, it is one of the most developed cities in the [[Americas]].<ref name="Contreras2009">{{cite book |author=Joseph Contreras |title=In the Shadow of the Giant: The Americanization of Modern Mexico |url=https://archive.org/details/isbn_2900813544822 |url-access=registration |access-date=August 13, 2012 |date=March 16, 2009 |publisher=Rutgers University Press |isbn=978-0-8135-4482-3 |page=[https://archive.org/details/isbn_2900813544822/page/276 276] }}</ref> The uninterrupted settlement of Monterrey began with its founding by [[Diego de Montemayor]] in 1596. Following the [[Mexican War of Independence]], the city grew into a key business hub. The city experienced great industrial growth following the establishment of the [[Monterrey Foundry]] in 1900. It holds prominent positions in industries such as steel, cement, glass, auto parts, and brewing. The city's economic success has been partly attributed to its proximity to the [[United States-Mexico border]] and strong economic ties with the United States.<ref name=buyusa/><ref>{{cite web |last=Day |first=Paul |url=http://www.mexconnect.com/mex_/travel/bzm/bzmmonterreyreport.html |title=Monterrey: In Mexico, the North Star shines : Mexico Business |publisher=Mexconnect.com |date=July 1, 2000 |access-date=November 17, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219050008/http://www.mexconnect.com/mex_/travel/bzm/bzmmonterreyreport.html |archive-date=February 19, 2009 |url-status=dead }}</ref> The city hosts important events, such as the [[Pa'l Norte]] and [[Machaca Fest]] music festivals, the former being the most important festival held outside of Mexico City.<ref>{{cite news|title=Los 10 mejores festivales de música en México |language=es|url=https://indiehoy.com/recitales/los-10-mejores-festivales-musica-mexico/|publisher=Indiehoy.com}}</ref> At the educational level, it is home to the [[Monterrey Institute of Technology and Higher Education]], the largest private university in Mexico and one of the best ranked in the world.<ref>{{Cite web |url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/latin-america |title=US News & World Report - Best Global Universities in Latin America 2019 |access-date=15 March 2020 |archive-date=13 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210213091450/https://www.usnews.com/education/best-global-universities/latin-america |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2019/latin-america-university-rankings |title=Latin America Rankings |date=June 5, 2019 |work=[[Times Higher Education]] |access-date=15 March 2020 |archive-date=10 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191210045217/https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2019/latin-america-university-rankings |url-status=live }}</ref> In addition, Monterrey is home to the [[Mexican Professional Baseball Hall of Fame]],<ref>{{cite web|title=Salón de la Fama del Beisbol Mexicano|url=https://issuu.com/casasymas/docs/lfne_feb2019|publisher=Milenio|date=20 February 2019|access-date=25 July 2024|language=es}}</ref> and once hosted the [[Monterrey Special Summit of the Americas|Special Summit of the Americas]].<ref>[http://www.summit-americas.org/default.htm Summit Americas]: [http://www.summit-americas.org/sp_summit.html Special]</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مونٽيرئ]] [[زمرو:نوويو ليون]] [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو ۾ شهر]] [[زمرو:نوويو ليون ۾ شهر]] oyakb9tugve60l2hycjwz2j0w6sheoe 384233 384212 2026-06-11T06:09:05Z Ibne maryam 17680 /* */ 384233 wikitext text/x-wiki {{Redirect|San Luis Rey de Francia|the mission in California|Mission San Luis Rey de Francia}} {{about|the Mexican city|the city in California|Monterey, California|other uses}} {{Use mdy dates|date=March 2022}} {{Infobox settlement | name = مونٽيرئ | settlement_type = [[شهر]] | nicknames = Sultan of the North, City of the Mountains, Mexican Industrial Capital | motto = ''El trabajo templa el espíritu'' <br/> (Work Tempers the Spirit) | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | perrow = 1/2/3/2 | caption_align = center | image1 = Skyline de Monterrey (cropped).jpg | caption1 = ڏاکڻي مرڪزي مونٽيرئ جو فضائي ڏيک | image2 = View of Monterrey (2015).jpg | caption2 = ڏکڻ اوڀرين مونٽيرئ ۾ سيرو ڊي لا سيلا | image3 = Monterrey - Catedral de la Inmaculada Concepción - 4.jpg | caption3 = مونٽيرئ جو ڪيٿيڊرل | image4 = FARO DEL COMERCIO.jpg | caption4 = فارو ڊيل ڪامرسيو تجارتي مرڪز | image5 = Monterrey_HDR.jpg | caption5 = سانتا لوسيا تفريحي رستو ۽ شهر جي سير | image6 = Barrio Antiguo de Monterrey en 2017.jpg | caption6 = بئريو اينٽيگو پل | image7 = Pabellón Sopladores del Museo del Acero en el Parque Fundidora.jpg | caption7 = فنديدورا پارڪ ۾ اسٽيل ميوزيم | image8 = PALACIO DE GOB.jpg | caption8 = نوويو ليون جو سرڪاري محل }} | image_flag = Bandera de Monterrey, Nuevo León, México.svg | image_shield = Escudo de Monterrey, Nuevo León, México.svg | mapsize = 150px | map_caption = Location of Monterrey within Mexico | pushpin_map = Mexico Nuevo León#Mexico#North America | pushpin_mapsize = 275 | pushpin_label = مونٽيرئ | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Mexico}} | subdivision_type1 = رياست | subdivision_name1 = {{flag|Nuevo León}} | subdivision_type2 = ميونسپلٽي | subdivision_name2 = مونٽيرئ ميونسپلٽي | leader_title = [[Municipal president of Monterrey|Mayor]] | leader_name = [[Adrián de la Garza Santos]] [[File:PRI logo (Mexico).svg|link=Institutional Revolutionary Party|20px]] | founder = [[Diego de Montemayor]] | established_title = Founded | established_date = September 20, 1596 | established_title2 = Founded as | established_date2 = {{lang|es|Ciudad Metropolitana de Nuestra Señora de Monterrey}} (English translation: Metropolitan city of Our Lady of Monterrey) | named_for = [[Gaspar de Zúñiga, 5th Count of Monterrey]] | area_total_km2 = 324.8 | area_total_sq_mi = 125.4 | area_urban_km2 = 958<ref>{{cite web |url=http://demographia.com/db-worldua.pdf |title=World Urban Areas |publisher=Demographia |year=2018 |access-date=March 19, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161013155105/http://demographia.com/db-worldua.pdf |archive-date=October 13, 2016 |url-status=dead }}</ref> | area_urban_sq_mi = 370 | area_metro_km2 = 7657.5 | area_metro_sq_mi = 2956.6 | population_as_of = 2020<ref>{{Cite web |url=http://www.gob.mx/conapo/documentos/delimitacion-de-las-zonas-metropolitanas-de-mexico-2015 |title=Delimitación de las zonas metropolitanas de México 2015 |publisher=Consejo Nacional de Población |website=gob.mx |language=es |access-date=March 19, 2019 |archive-date=November 4, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181104170244/https://www.gob.mx/conapo/documentos/delimitacion-de-las-zonas-metropolitanas-de-mexico-2015 |url-status=live }}</ref> | population_demonym = Regiomontano(a) <br /> Regio(a) | population_total = 11,42,952 | population_density_km2 = 3415 | population_density_sq_mi = 8845 | population_urban = 5324281<ref>{{Cite news |last=Flores |first=Lourdes |date=February 24, 2021 |title=Zona Metropolitana de Monterrey es la segunda más poblada de México: Inegi |trans-title=Monterrey Metropolitan Area is the second most populous in Mexico: Inegi |url=https://www.eleconomista.com.mx/estados/Zona-Metropolitana-de-Monterrey-es-la-segunda-mas-poblada-de-Mexico-Inegi-20210224-0112.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225234635/https://www.eleconomista.com.mx/estados/Zona-Metropolitana-de-Monterrey-es-la-segunda-mas-poblada-de-Mexico-Inegi-20210224-0112.html |archive-date=February 25, 2021 |access-date=May 18, 2021 |work=[[El Economista (Mexico)|El Economista]] |language=es }}</ref> | population_density_urban_km2 = 4500 | population_density_urban_sq_mi = 11600 | population_metro = 5,341,177 | population_rank = [[List of North American cities by population|23rd]] in North America<br />[[List of cities in Mexico|8th]] in Mexico | demographics_type1 = [[GDP|GDP (PPP, constant 2024 values)]] | demographics1_title1 = سال مونٽيري جو مقام نوو ليون ۾. ميڪسيڪو. اتر آمريڪا. * رياست: نيوو ليون. ميونسپلٽي: مونٽيري. بنياد: سيپٽمبر 20، 1596. بنياد: سيوداد ميٽروپوليٽن ڊي نوسٽرا سينورا ڊي مونٽيري (انگريزي ترجمو: ميٽروپوليٽن شهر اسان جي ليڊي آف مونٽيري). * ڊيگو ڊي مونٽيميئر. * گاسپر ڊي زونيگا، مونٽيري جو 5 هون ڪائونٽ. * • ميئر: ايڊرين ڊي لا گارزا سينٽوس. * ريجيومونٽانو(a) ريجيو(a). * جي ڊي پي (پي پي پي، مسلسل 2024 قدر) | demographics1_info1 = 2024 | demographics1_title2 = ڪل (شهري) | demographics1_info2 = $111.3&nbsp;billion<ref>{{Cite web|url=https://censoseconomicos2024.mx/|title=Censos económicos 2024)}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.inegi.org.mx/programas/ce/2024/#documentacion|title =Resultados definitivos Censos económicos (2024)}}</ref> | demographics1_title3 = في ڪس | demographics1_info3 = $97,410 | demographics1_title4 = Total (Metro) | demographics1_info4 = $283.2&nbsp;billion | demographics1_title5 = Per capita (Metro) | demographics1_info5 = $53,224 | timezone = [[Central Standard Time|CST]]<ref name="geo-gobnl">{{cite web |title=Ubicación Geográfica |publisher=Gobierno del Estado de Nuevo León |url=http://www.nl.gob.mx/?P=ubicacion_geografica |access-date=June 24, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090417031720/http://www.nl.gob.mx/?P=ubicacion_geografica |archive-date=April 17, 2009 |url-status=live }}</ref><ref name="cambio-horario-2023">{{cite web |title=Hola, horario de invierno 2023: ¿Cuándo se cambia la hora y en qué estados? |url=https://politica.expansion.mx/sociedad/2023/10/23/cambio-de-horario-2023-estados |website=ADNPolítico |language=es |date=September 25, 2023 |access-date=November 9, 2023 |archive-date=November 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109165415/https://politica.expansion.mx/sociedad/2023/10/23/cambio-de-horario-2023-estados |url-status=live }}</ref> | utc_offset = −6 | coordinates = {{Coord|region:MX_type:city|format=dms|display=inline,title}} | elevation_m = 540 | postal_code = 64000 (Center) | website = {{in lang|es}} {{URL|http://www.monterrey.gob.mx}} | footnotes = The words {{lang|es|Ciudad de Monterrey}} shown on the flag and seal translate to "City of Monterrey" in English. |native_name=Monterrey}} '''مونٽيرئ''' (<small>Monterrey؛ MON-tə-RAY</small>) اتر اوڀر [[ميڪسيڪو]] جي رياست نوويو ليون جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. <ref name="LPD">{{citation |last=Wells |first=John C. |year=2008 |title=Longman Pronunciation Dictionary |edition=3rd |publisher=Longman |isbn=9781405881180 }}</ref> هي شهر مونٽيرئ ميٽروپوليٽن علائقي سان ڳنڍيل آهي. سال <small>2026</small>ع تائين <small>5,347,000</small> جي آبادي سان ميڪسيڪو جو ٻيو نمبر وڏو ميٽروپوليٽن علائقو، اڪثر ڪري [[لاطيني آمريڪا]] جو امير ترين شهر سمجهيو ويندو آهي. <ref name="macrotrends">{{cite web |title=Monterrey, Mexico Metro Area Population |publisher=macrotrends |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21855/monterrey/population |access-date=June 2, 2026 }}</ref> <ref>{{Cite web |last=Clarín |first=Redacción |date=2024-03-10 |title=¿Cuál es la ciudad más rica de América Latina? |url=https://www.clarin.com/internacional/ciudad-rica-america-latina_0_KO9FiHS0Fr.html |access-date=2026-01-14 |website=[[Clarín (Argentine newspaper)|Clarín]] |language=es |quote=Ciudad de Monterrey, México. Encabeza la mayoria de los ranking de la ciudad más rica. |trans-quote=Monterrey, Mexico. It tops most rankings of the richest cities.}}</ref> <ref>{{Cite news |last=Redacción EC |date=2024-03-12 |title=Cuál es la ciudad de Latinoamérica más rica de la región |url=https://elcomercio.pe/respuestas/cual/cual-es-la-ciudad-de-latinoamerica-mas-rica-de-la-region-tdex-noticia/ |access-date=2026-01-14 |work=[[El Comercio (Perú)|El Comercio]] |language=es-PE |issn=1605-3052 |quote=Monterrey, ubicada en el norte de México, en el estado de Nuevo León, se destaca como la ciudad más rica de Latinoamérica. |trans-quote=Monterrey, located in northern Mexico in the state of Nuevo León, stands out as the richest city in Latin America.}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Ruiz |first=Luis Guerrero |date=2024-03-12 |title=Descubre la ciudad más rica de Latinoamérica: supera a las capitales de Chile, Panamá y Brasil |url=https://larepublica.pe/mundo/2024/03/11/monterrey-descubre-la-ciudad-mas-rica-de-latinoamerica-supera-a-las-capitales-de-chile-panama-y-brasil-839047 |access-date=2026-01-14 |website=[[La República]] |language=es |quote=Monterrey, ubicada en el estado de Nuevo León, México, encabeza varios rankings como la ciudad más rica de América Latina |trans-quote=Monterrey, located in the state of Nuevo León, Mexico, tops several rankings as the richest city in Latin America.}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Pardo |first=Daniel |date=2025-09-26 |title=El modelo que hizo que el municipio mexicano de San Pedro Garza García sea uno de los más ricos de América Latina |url=https://www.bbc.com/mundo/articles/c8jm300e9m3o |access-date=2026-01-14 |website=[[BBC News Mundo]] |language=es |quote=La élite regia es la élite más rica de México y, probablemente, de América Latina. |trans-quote=The Monterrey native people is the richest in Mexico and, arguably, from Latin America.}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2025-05-05 |title=La ciudad aún necesita un modelo para crecer |url=https://abcnoticias.mx/negocios/2025/5/5/la-ciudad-aun-necesita-un-modelo-para-crecer-246867.html |access-date=2026-01-14 |website=[[ABC (Monterrey newspaper)|ABC]] |language=es |quote=Monterrey ya alcanzó un hito económico, al ser considerada la ciudad más rica de América Latina. |trans-quote=Monterrey has already reached an economic milestone, being considered the richest city in Latin America.}}</ref> سال <small>2020</small>ع جي آدمشماري موجب، مونٽيرئ جي آبادي پاڻ <small>11,42,194</small> آهي.<ref name="mty-telediario">{{cite web |url=https://mty.telediario.mx/local/area-metropolitana-de-monterrey-la-segunda-mas-poblada-de-mexico |title=Área Metropolitana de Monterrey, la segunda más poblada de México |date=January 25, 2021 |access-date=January 25, 2021 |archive-date=January 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126183926/https://mty.telediario.mx/local/area-metropolitana-de-monterrey-la-segunda-mas-poblada-de-mexico |url-status=live }}</ref> سيرا مئڊرئ اورينٽل جي دامن ۾ واقع، مونٽيرئ، [[ميڪسيڪو]] ۽ [[آمريڪا کنڊ]] ۾ هڪ وڏو ڪاروباري ۽ صنعتي مرڪز آهي. جهنڊي ۽ مهر تي ڏيکاريل لفظ "سيوداد ڊي مونٽيرئ"، انگريزي ترجمو ۾ "مونٽيرئ جو شهر" آهي. مونٽيري کي ميڪسيڪو ۾ سڀ کان وڌيڪ رهڻ لائق شهرن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. ان کي "ٻيو شهر" سمجهيو ويو آهي ۽ <small>2018</small>ع جي ​​هڪ مطالعي ۾ "سين پيڊرو گارزا گارسيا" جي مضافات کي ملڪ ۾ بهترين معيار جي زندگي سان شهر جي حيثيت ڏني وئي آهي. <ref>{{cite web |url=https://www.fortuneenespanol.com/lifestyle/ciudades-mexico-calidad-vida |title=Las 10 ciudades de México con mejor calidad de vida |work=Revista Fortune |date=August 22, 2018 |access-date=August 22, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190930154420/https://www.fortuneenespanol.com/lifestyle/ciudades-mexico-calidad-vida/ |archive-date=September 30, 2019 }}</ref> اهو اتر ميڪسيڪو جي هڪ تجارتي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو ۽ اهو ڪيترن ئي اهم بين الاقوامي ڪارپوريشنن جو گهر آهي. ان کي بيٽا ورلڊ سٽي؛<ref name="The World According to GaWC 2010">{{cite web |title=The World According to GaWC 2010 |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html |publisher=[[Globalization and World Cities Research Network]] |access-date=August 20, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130202041320/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html |archive-date=February 2, 2013 |url-status=live }}</ref> <ref>{{cite web |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010.html |title=GaWC - The World According to GaWC 2010 |access-date=July 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110924125643/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010.html |archive-date=September 24, 2011 |url-status=live }}</ref> ڪاسموپوليٽن ۽ مقابلي وارو شهر سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{Cite news |date=January 2012 |title=Hot spots - Benchmarking global city competitiveness |url=http://www.managementthinking.eiu.com/sites/default/files/downloads/Hot%20Spots.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516135416/http://www.managementthinking.eiu.com/sites/default/files/downloads/Hot%20Spots.pdf |archive-date=May 16, 2012 |access-date=May 9, 2012 |newspaper=[[The Economist]] }}</ref> تاريخ ۽ ثقافت ۾ امير، اهو آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته شهرن مان هڪ آهي.<ref name="Contreras2009">{{cite book |author=Joseph Contreras |title=In the Shadow of the Giant: The Americanization of Modern Mexico |url=https://archive.org/details/isbn_2900813544822 |url-access=registration |access-date=August 13, 2012 |date=March 16, 2009 |publisher=Rutgers University Press |isbn=978-0-8135-4482-3 |page=[https://archive.org/details/isbn_2900813544822/page/276 276] }}</ref> مونٽيرئ جي بي ترتيب آبادڪاري <small>1596</small>ع ۾ ڊيگو ڊي مونٽيميئر جي بنياد سان شروع ٿي. ميڪسيڪو جي آزادي جي جنگ کان پوءِ، شهر هڪ اهم ڪاروباري مرڪز ۾ وڌيو. سال <small>1900</small>ع ۾ "مونٽيري فاؤنڊيري" جي قيام کان پوءِ، شهر وڏي صنعتي ترقي جو تجربو ڪيو. اهو صنعتن، جهڙوڪ اسٽيل، سيمينٽ، شيشو، آٽو پارٽس ۽ شراب ٺاهڻ ۾ اهم مقام رکي ٿو. شهر جي معاشي ڪاميابي جزوي طور تي [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]-ميڪسيڪو حد جي ويجهو هجڻ ۽ آمريڪا سان ان جي مضبوط معاشي لاڳاپن سان منسوب ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |last=Day |first=Paul |url=http://www.mexconnect.com/mex_/travel/bzm/bzmmonterreyreport.html |title=Monterrey: In Mexico, the North Star shines : Mexico Business |publisher=Mexconnect.com |date=July 1, 2000 |access-date=November 17, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219050008/http://www.mexconnect.com/mex_/travel/bzm/bzmmonterreyreport.html |archive-date=February 19, 2009 |url-status=dead }}</ref> شهر اهم تقريبن جي ميزباني ڪري ٿو، جهڙوڪ پال نارٽ ۽ ماچاڪا فيسٽ ميوزڪ فيسٽيول، پهريون ميڪسيڪو سٽي کان ٻاهر منعقد ٿيندڙ سڀ کان اهم ميلو هو. <ref>{{cite news|title=Los 10 mejores festivales de música en México |language=es|url=https://indiehoy.com/recitales/los-10-mejores-festivales-musica-mexico/|publisher=Indiehoy.com}}</ref> تعليمي سطح تي، اها مونٽيرئ انسٽيٽيوٽ آف ٽڪنالاجي ۽ هائر ايجوڪيشن، ميڪسيڪو جي سڀ کان وڏي خانگي يونيورسٽي ۽ دنيا ۾ بهترين درجه بندي وارن مان هڪ، جو گهر آهي. <ref>{{Cite web |url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/latin-america |title=US News & World Report - Best Global Universities in Latin America 2019 |access-date=15 March 2020 |archive-date=13 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210213091450/https://www.usnews.com/education/best-global-universities/latin-america |url-status=live }}</ref> <ref>{{Cite web |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2019/latin-america-university-rankings |title=Latin America Rankings |date=June 5, 2019 |work=[[Times Higher Education]] |access-date=15 March 2020 |archive-date=10 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191210045217/https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2019/latin-america-university-rankings |url-status=live }}</ref> ان کان علاوه، مونٽيري ميڪسيڪو جي پيشه ورانه بيس بال هال آف فيم جو گهر<ref>{{cite web|title=Salón de la Fama del Beisbol Mexicano|url=https://issuu.com/casasymas/docs/lfne_feb2019|publisher=Milenio|date=20 February 2019|access-date=25 July 2024|language=es}}</ref> ۽ هڪ ڀيرو [[آمريڪا کنڊ|آمريڪا]] جي خاص اجلاس جي ميزباني ڪئي هئي.<ref>[http://www.summit-americas.org/default.htm Summit Americas]: [http://www.summit-americas.org/sp_summit.html Special]</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مونٽيرئ]] [[زمرو:نوويو ليون]] [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو ۾ شهر]] [[زمرو:نوويو ليون ۾ شهر]] b8ca26syzf8i40ipnntdihwmss3mjd9 14 98462 384179 2026-06-11T04:46:54Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي انتظامي ورهاست]] 384179 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي انتظامي ورهاست]] tdnqkvjolkosy3m5rt7mlg299sxao51 14 98463 384180 2026-06-11T04:47:56Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:انتظامي ورهاست بلحاظ ملڪ]] 384180 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:انتظامي ورهاست بلحاظ ملڪ]] nww03gqsdo2ohvmeipazhzagq3aj9pt 384181 384180 2026-06-11T04:48:24Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:انتظامي ورهاستون]]; added [[Category:انتظامي ورھاست بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 384181 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:انتظامي ورھاست بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:انتظامي ورهاست بلحاظ ملڪ]] iziedm76xuejquiuc7vrbf9yfpng47j 384182 384181 2026-06-11T04:49:12Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:انتظامي ورهاست بلحاظ ملڪ]]; added [[Category:اتر آمريڪا جي انتظامي ورهاستون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 384182 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:انتظامي ورھاست بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي انتظامي ورهاستون]] 1gzzr5a7csypcswvblzwopgkh9461s9 14 98464 384184 2026-06-11T04:53:37Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ميڪسيڪو جون رياستون]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي انتظامي ورهاست]] 384184 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ميڪسيڪو جون رياستون]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي انتظامي ورهاست]] 7ug1at0ozsa23fkay0huawotatly54d 14 98465 384187 2026-06-11T04:57:20Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ميڪسيڪو جون رياستون]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي انتظامي ورهاست]] 384187 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ميڪسيڪو جون رياستون]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي انتظامي ورهاست]] 7ug1at0ozsa23fkay0huawotatly54d 14 98466 384190 2026-06-11T04:59:38Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ميڪسيڪو جون رياستون]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي انتظامي ورهاست]] 384190 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ميڪسيڪو جون رياستون]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي انتظامي ورهاست]] 7ug1at0ozsa23fkay0huawotatly54d 14 98467 384194 2026-06-11T05:06:45Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:زاڪاٽيڪاس رياست]] [[زمرو:زاڪاٽيڪاس رياست جا شهر]] 384194 wikitext text/x-wiki [[زمرو:زاڪاٽيڪاس رياست]] [[زمرو:زاڪاٽيڪاس رياست جا شهر]] pb0ewq51j049it5wub8g2elwfr9fe87 14 98468 384195 2026-06-11T05:07:38Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:زاڪاٽيڪاس رياست]] [[زمرو:ميڪسيڪو ۾ شهر]] 384195 wikitext text/x-wiki [[زمرو:زاڪاٽيڪاس رياست]] [[زمرو:ميڪسيڪو ۾ شهر]] bu1zwd1ndizng5c5clr0aekps3u9396 14 98469 384197 2026-06-11T05:10:22Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:جاليسڪو رياست]] [[زمرو:جاليسڪو رياست جا شهر]] 384197 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جاليسڪو رياست]] [[زمرو:جاليسڪو رياست جا شهر]] 1xwx3bf2y9fvxxlbu0vhuth6mar90ti 14 98470 384198 2026-06-11T05:11:03Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:جاليسڪو رياست]] [[زمرو:ميڪسيڪو ۾ شهر]] 384198 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جاليسڪو رياست]] [[زمرو:ميڪسيڪو ۾ شهر]] 48n08edkrro6hteirrqp891on2i9kqj 14 98471 384200 2026-06-11T05:13:10Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:جاليسڪو رياست]] [[زمرو:جاليسڪو رياست جا شهر]] 384200 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جاليسڪو رياست]] [[زمرو:جاليسڪو رياست جا شهر]] 1xwx3bf2y9fvxxlbu0vhuth6mar90ti 14 98472 384201 2026-06-11T05:15:53Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:نوويو ليون]] [[زمرو:نوويو ليون ۾ شهر]] 384201 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نوويو ليون]] [[زمرو:نوويو ليون ۾ شهر]] ok0f8vxjwaxo9py8npghz8ksps5l7fv 14 98473 384202 2026-06-11T05:16:53Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:نوويو ليون]] [[زمرو:ميڪسيڪو ۾ شهر]] 384202 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نوويو ليون]] [[زمرو:ميڪسيڪو ۾ شهر]] l9rahtospy7it3mloyrryhv6480hl5z 0 98474 384209 2026-06-11T05:23:44Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[راء سھارس ٻيون]] کي [[راءِ سُهيرس ٻيون]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 384209 wikitext text/x-wiki #چوريو [[راءِ سُهيرس ٻيون]] fke4ipi1ducy8lati8t2163ruc777dz 0 98475 384213 2026-06-11T05:29:18Z Niaz Ahmed Nangore 18359 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1355024279|George Holyoake]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 384213 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو شخصيت|name=George Holyoake<!-- <ref>Part of a photography from Arthur Edward Praill 1903</ref> -->|image=Holyoake2.JPG|caption=|birth_name=George Jacob Holyoake|birth_date={{Birth date|1817|4|13|df=y}}|birth_place=[[Birmingham]], [[Warwickshire]], England|death_date={{Death date and age|1906|1|22|1817|4|13|df=y}}|death_place=[[Brighton]], [[Sussex]], England|occupation=Newspaper editor|years_active=1846–1861|known_for=Inventing the word secularism.|spouse=Eleanor Williams|relatives=[[Austin Holyoake]] (brother)|signature=George Jacob Holyoake signature.png|signature_alt=George Jacob Holyoake}}'''جارج جيڪب هولويڪ''' (13 اپريل 1817 - 22 جنوري 1906) هڪ ٻن انگريزي پرچن جو ايڊيٽر هو. هن 1851 ۾ [[سيڪيولرازم|سيڪيولرزم]] <ref>{{Cite book |last=Holyoake |first=G.J. |url=https://books.google.com/books?id=DCg0dcD2bBAC&pg=PT47+ |title=English Secularism: A Confession of Belief |publisher=Library of Alexandria |year=1896 |isbn=978-1-465-51332-8 |pages=47−48}}</ref> ۽ 1878 ۾ " جنگو ازم " جا اصطلاح ٺاهيا هن 1846 کان جون 1861 تائين هڪ سيڪيولر اخبار، «''دي ريزنر'' »، ۽ 1864 کان1867ع تائين ۾ هڪ باھمي تعاون واري اخبار، «''دي انگلش ليڊر'' »،کي ايڊٽ ڪيو. prxa1wti8nv1inn46loom0f63ssygzr 384268 384213 2026-06-11T07:46:46Z KaleemBot 10779 خودڪار: [[زمرو:1817ع جون پيدائشون]]، [[زمرو:1906ع جون فوتگيون]] جو اضافو 384268 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو شخصيت|name=George Holyoake<!-- <ref>Part of a photography from Arthur Edward Praill 1903</ref> -->|image=Holyoake2.JPG|caption=|birth_name=George Jacob Holyoake|birth_date={{Birth date|1817|4|13|df=y}}|birth_place=[[Birmingham]], [[Warwickshire]], England|death_date={{Death date and age|1906|1|22|1817|4|13|df=y}}|death_place=[[Brighton]], [[Sussex]], England|occupation=Newspaper editor|years_active=1846–1861|known_for=Inventing the word secularism.|spouse=Eleanor Williams|relatives=[[Austin Holyoake]] (brother)|signature=George Jacob Holyoake signature.png|signature_alt=George Jacob Holyoake}}'''جارج جيڪب هولويڪ''' (13 اپريل 1817 - 22 جنوري 1906) هڪ ٻن انگريزي پرچن جو ايڊيٽر هو. هن 1851 ۾ [[سيڪيولرازم|سيڪيولرزم]] <ref>{{Cite book |last=Holyoake |first=G.J. |url=https://books.google.com/books?id=DCg0dcD2bBAC&pg=PT47+ |title=English Secularism: A Confession of Belief |publisher=Library of Alexandria |year=1896 |isbn=978-1-465-51332-8 |pages=47−48}}</ref> ۽ 1878 ۾ " جنگو ازم " جا اصطلاح ٺاهيا هن 1846 کان جون 1861 تائين هڪ سيڪيولر اخبار، «''دي ريزنر'' »، ۽ 1864 کان1867ع تائين ۾ هڪ باھمي تعاون واري اخبار، «''دي انگلش ليڊر'' »،کي ايڊٽ ڪيو. [[زمرو:1817ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1906ع جون فوتگيون]] iobnus0thop5rmj0jfuonz50x5i68lw 0 98476 384222 2026-06-11T05:47:33Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[راء سھارس پھريون]] کي [[راء ساھسي پھريون]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 384222 wikitext text/x-wiki #چوريو [[راء ساھسي پھريون]] 08lbd76yvphsxoux3t952jc8sk0lise 0 98477 384226 2026-06-11T05:53:30Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[راءِ سُهيرس ٻيون]] کي [[راءِ سُهيرس]] ڏانھن چوريو 384226 wikitext text/x-wiki #چوريو [[راءِ سُهيرس]] 134bp55mn0je6r7anw9lx85b2aqay3k 0 98478 384230 2026-06-11T05:58:49Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[راء سھاسي ٻيون]] کي [[راء ساھسي ٻيون]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 384230 wikitext text/x-wiki #چوريو [[راء ساھسي ٻيون]] f0jzc20vb4aowdw1d2ga62kwz1qxqqr 0 98479 384238 2026-06-11T06:19:01Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[راءِ سُهيرس]] کي [[راءِ سُهيرس - ٻيون]] ڏانھن چوريو 384238 wikitext text/x-wiki #چوريو [[راءِ سُهيرس - ٻيون]] qe1ihjdgzbzi0747tricm7coxc6f5fu 0 98480 384245 2026-06-11T06:33:19Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[راء ساھسي پھريون]] کي [[راء سھيرس پھريون]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 384245 wikitext text/x-wiki #چوريو [[راء سھيرس پھريون]] lbzc1mdncinmk5ldgpuou9d7i8vtjjc 0 98481 384253 2026-06-11T06:58:03Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[راء سھاسي پھريون]] کي [[راء ساھسي - پھريون]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 384253 wikitext text/x-wiki #چوريو [[راء ساھسي - پھريون]] 6lojg0nfzpzv7n5vv9earuiybptj13f 14 98482 384273 2026-06-11T08:45:39Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:گوجرانوالا ڊويزن]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] 384273 wikitext text/x-wiki [[زمرو:گوجرانوالا ڊويزن]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] cjdtdjc67m3nvdgq1um2wrs9veljosb 14 98483 384280 2026-06-11T08:54:43Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:گجرات ڊويزن]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] 384280 wikitext text/x-wiki [[زمرو:گجرات ڊويزن]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] 8d6nlptg8m1f26j33w8a8awyqog3lsd 14 98484 384287 2026-06-11T09:03:50Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ڊيرا غازي خان ڊويزن]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] 384287 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڊيرا غازي خان ڊويزن]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] e9a95hil0e5xsulgi8gvry1f2fl2iy9 14 98485 384302 2026-06-11T09:30:34Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ملتان ڊويزن]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] 384302 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ملتان ڊويزن]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] l4gsyp5afg3epmidjqrdb8qkump5pkv 0 98486 384312 2026-06-11T10:39:26Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1358819393|2026 FIFA World Cup squads]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 384312 wikitext text/x-wiki ڏسو: 2026 فيفا ورلڊ ڪپ اسڪواڊ [[فيفا ورلڊ ڪپ، 2026ع|2026 فيفا ورلڊ ڪپ]] هڪ بين الاقوامي [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] ٽورنامينٽ آهي جيڪو [[ڪينيڊا]]، [[ميڪسيڪو]] ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۾ 11 جون کان 19 جولاءِ 2026ع تائين منعقد ٿيندو. ٽورنامينٽ ۾ شامل <small>48</small> قومي ٽيمن ۾ هر ٽيم کي <small>26</small> رانديگرن جي اسڪواڊ کي رجسٽر ڪرڻ جي ضرورت پوندي، جنهن ۾ ٽي گول ڪيپر به شامل آهن. صرف انهن اسڪواڊن ۾ شامل رانديگر ٽورنامينٽ ۾ حصو وٺڻ جا اهل هوندا. <ref name="regulations">{{حوالو ويب|date=March 19, 2026|archivedate=April 6, 2026|quote=March 19, 2026}}</ref> هر قومي ٽيم ۾ 35 کان 55 رانديگرن جي عارضي رليز لسٽ 11 مئي 2026ع تائين فيفا کي جمع ڪرائڻي هئي، جيڪا ٽورنامينٽ جي افتتاحي ميچ کان هڪ مهينو اڳ جي تاريخ هئي. فيفا پاران رليز لسٽون عام نه ڪيون ويون آهن. ابتدائي اسڪواڊ مان، هر قومي ٽيم ۾ گهٽ ۾ گهٽ <small>23</small> ۽ وڌ ۾ وڌ <small>26</small> رانديگرن (جن مان گهٽ ۾ گهٽ ٽي گول ڪيپر هوندا) جي آخري فهرست ٽورنامينٽ جي افتتاحي ميچ کان ڏهه ڏينهن اڳ پهرين جون تائين فيفا کي جمع ڪرائي وئي. <ref>{{حوالو ويب|date=April 3, 2026|archivedate=April 6, 2026|quote=April 3, 2026}}</ref> ٻئي ڏينهن فيفا پاران اسڪواڊ جون فهرستون شايع ڪيون ويون. <ref>{{حوالو ويب|date=June 2, 2026|quote=June 2, 2026|archivedate=June 2, 2026}}</ref> جيڪڏهن جمع ڪرايل اسڪواڊ جي فهرست تي ڪو رانديگر ٽورنامينٽ جي پنهنجي ٽيم جي پهرين ميچ کان اڳ زخمي يا بيماري جو شڪار ٿئي ٿو، ته ان رانديگر کي پهرين ميچ کان 24 ڪلاڪ اڳ تائين ڪنهن به وقت تبديل ڪري سگهجي ٿو. ٽيم ڊاڪٽر ۽ فيفا جنرل ميڊيڪل آفيسر ٻنهي کي تصديق ڪرڻي پوندي ته زخم يا بيماري ايتري سخت آهي جو رانديگر کي ٽورنامينٽ ۾ حصو وٺڻ کان روڪي سگهجي ٿي. متبادل رانديگر ابتدائي فهرست تائين محدود هوندا.<ref name="regulations">{{حوالو ويب|date=March 19, 2026|archivedate=April 6, 2026|quote=March 19, 2026}}</ref> هر رانديگر لاءِ ڏنل پوزيشن فيفا پاران شايع ٿيل سرڪاري اسڪواڊ فهرست مطابق آهي. هر رانديگر جي عمر 11 جون 2026ع تائين درج ڪئي وئي آهي، جيڪو ٽورنامينٽ جو پهريون ڏينهن آهي. هر رانديگر لاءِ درج ڪيل اعزاز، ڪيپس ۽ گولن جي تعداد ۾ ٽورنامينٽ جي شروعات کان پوءِ کيڏيل ڪو به ميچ شامل نا هوندو. درج ٿيل ڪلب اهو ڪلب آهي جنهن لاءِ رانديگر آخري ڀيرو ٽورنامينٽ کان اڳ هڪ مقابلي وارو ميچ کيڏيو آهي.هر ڪلب جو ملڪ اها آهي جنهن جي قومي فيڊريشن سان ڪلب ڳنڍيل آهي، نا ڪه ليگ سان. ڪوچ جيڪا پنهنجي ٽيم سان ساڳي قوميت جا ناهن، انهن لاء هڪ الڳ جهنڊو شامل ڪيو ويو آهي. 34ygrtbeaqjefyngj1vazbq595bzf4s 384313 384312 2026-06-11T10:40:09Z Ibne maryam 17680 added [[Category:فيفا ورلڊ ڪپ، 2026ع]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 384313 wikitext text/x-wiki ڏسو: 2026 فيفا ورلڊ ڪپ اسڪواڊ [[فيفا ورلڊ ڪپ، 2026ع|2026 فيفا ورلڊ ڪپ]] هڪ بين الاقوامي [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] ٽورنامينٽ آهي جيڪو [[ڪينيڊا]]، [[ميڪسيڪو]] ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۾ 11 جون کان 19 جولاءِ 2026ع تائين منعقد ٿيندو. ٽورنامينٽ ۾ شامل <small>48</small> قومي ٽيمن ۾ هر ٽيم کي <small>26</small> رانديگرن جي اسڪواڊ کي رجسٽر ڪرڻ جي ضرورت پوندي، جنهن ۾ ٽي گول ڪيپر به شامل آهن. صرف انهن اسڪواڊن ۾ شامل رانديگر ٽورنامينٽ ۾ حصو وٺڻ جا اهل هوندا. <ref name="regulations">{{حوالو ويب|date=March 19, 2026|archivedate=April 6, 2026|quote=March 19, 2026}}</ref> هر قومي ٽيم ۾ 35 کان 55 رانديگرن جي عارضي رليز لسٽ 11 مئي 2026ع تائين فيفا کي جمع ڪرائڻي هئي، جيڪا ٽورنامينٽ جي افتتاحي ميچ کان هڪ مهينو اڳ جي تاريخ هئي. فيفا پاران رليز لسٽون عام نه ڪيون ويون آهن. ابتدائي اسڪواڊ مان، هر قومي ٽيم ۾ گهٽ ۾ گهٽ <small>23</small> ۽ وڌ ۾ وڌ <small>26</small> رانديگرن (جن مان گهٽ ۾ گهٽ ٽي گول ڪيپر هوندا) جي آخري فهرست ٽورنامينٽ جي افتتاحي ميچ کان ڏهه ڏينهن اڳ پهرين جون تائين فيفا کي جمع ڪرائي وئي. <ref>{{حوالو ويب|date=April 3, 2026|archivedate=April 6, 2026|quote=April 3, 2026}}</ref> ٻئي ڏينهن فيفا پاران اسڪواڊ جون فهرستون شايع ڪيون ويون. <ref>{{حوالو ويب|date=June 2, 2026|quote=June 2, 2026|archivedate=June 2, 2026}}</ref> جيڪڏهن جمع ڪرايل اسڪواڊ جي فهرست تي ڪو رانديگر ٽورنامينٽ جي پنهنجي ٽيم جي پهرين ميچ کان اڳ زخمي يا بيماري جو شڪار ٿئي ٿو، ته ان رانديگر کي پهرين ميچ کان 24 ڪلاڪ اڳ تائين ڪنهن به وقت تبديل ڪري سگهجي ٿو. ٽيم ڊاڪٽر ۽ فيفا جنرل ميڊيڪل آفيسر ٻنهي کي تصديق ڪرڻي پوندي ته زخم يا بيماري ايتري سخت آهي جو رانديگر کي ٽورنامينٽ ۾ حصو وٺڻ کان روڪي سگهجي ٿي. متبادل رانديگر ابتدائي فهرست تائين محدود هوندا.<ref name="regulations">{{حوالو ويب|date=March 19, 2026|archivedate=April 6, 2026|quote=March 19, 2026}}</ref> هر رانديگر لاءِ ڏنل پوزيشن فيفا پاران شايع ٿيل سرڪاري اسڪواڊ فهرست مطابق آهي. هر رانديگر جي عمر 11 جون 2026ع تائين درج ڪئي وئي آهي، جيڪو ٽورنامينٽ جو پهريون ڏينهن آهي. هر رانديگر لاءِ درج ڪيل اعزاز، ڪيپس ۽ گولن جي تعداد ۾ ٽورنامينٽ جي شروعات کان پوءِ کيڏيل ڪو به ميچ شامل نا هوندو. درج ٿيل ڪلب اهو ڪلب آهي جنهن لاءِ رانديگر آخري ڀيرو ٽورنامينٽ کان اڳ هڪ مقابلي وارو ميچ کيڏيو آهي.هر ڪلب جو ملڪ اها آهي جنهن جي قومي فيڊريشن سان ڪلب ڳنڍيل آهي، نا ڪه ليگ سان. ڪوچ جيڪا پنهنجي ٽيم سان ساڳي قوميت جا ناهن، انهن لاء هڪ الڳ جهنڊو شامل ڪيو ويو آهي. [[زمرو:فيفا ورلڊ ڪپ، 2026ع]] 6h40mtrygsmc94b0ley39aql7omguch 384315 384313 2026-06-11T10:43:25Z Ibne maryam 17680 /* */ 384315 wikitext text/x-wiki [[فيفا ورلڊ ڪپ، 2026ع|2026 فيفا ورلڊ ڪپ]] هڪ بين الاقوامي [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] ٽورنامينٽ آهي جيڪو [[ڪينيڊا]]، [[ميڪسيڪو]] ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۾ 11 جون کان 19 جولاءِ 2026ع تائين منعقد ٿيندو. ٽورنامينٽ ۾ شامل <small>48</small> قومي ٽيمن ۾ هر ٽيم کي <small>26</small> رانديگرن جي اسڪواڊ کي رجسٽر ڪرڻ جي ضرورت پوندي، جنهن ۾ ٽي گول ڪيپر به شامل آهن. صرف انهن اسڪواڊن ۾ شامل رانديگر ٽورنامينٽ ۾ حصو وٺڻ جا اهل هوندا. <ref name="regulations">{{حوالو ويب|date=March 19, 2026|archivedate=April 6, 2026|quote=March 19, 2026}}</ref> هر قومي ٽيم ۾ 35 کان 55 رانديگرن جي عارضي رليز لسٽ 11 مئي 2026ع تائين فيفا کي جمع ڪرائڻي هئي، جيڪا ٽورنامينٽ جي افتتاحي ميچ کان هڪ مهينو اڳ جي تاريخ هئي. فيفا پاران رليز لسٽون عام نه ڪيون ويون آهن. ابتدائي اسڪواڊ مان، هر قومي ٽيم ۾ گهٽ ۾ گهٽ <small>23</small> ۽ وڌ ۾ وڌ <small>26</small> رانديگرن (جن مان گهٽ ۾ گهٽ ٽي گول ڪيپر هوندا) جي آخري فهرست ٽورنامينٽ جي افتتاحي ميچ کان ڏهه ڏينهن اڳ پهرين جون تائين فيفا کي جمع ڪرائي وئي. <ref>{{حوالو ويب|date=April 3, 2026|archivedate=April 6, 2026|quote=April 3, 2026}}</ref> ٻئي ڏينهن فيفا پاران اسڪواڊ جون فهرستون شايع ڪيون ويون. <ref>{{حوالو ويب|date=June 2, 2026|quote=June 2, 2026|archivedate=June 2, 2026}}</ref> جيڪڏهن جمع ڪرايل اسڪواڊ جي فهرست تي ڪو رانديگر ٽورنامينٽ جي پنهنجي ٽيم جي پهرين ميچ کان اڳ زخمي يا بيماري جو شڪار ٿئي ٿو، ته ان رانديگر کي پهرين ميچ کان 24 ڪلاڪ اڳ تائين ڪنهن به وقت تبديل ڪري سگهجي ٿو. ٽيم ڊاڪٽر ۽ فيفا جنرل ميڊيڪل آفيسر ٻنهي کي تصديق ڪرڻي پوندي ته زخم يا بيماري ايتري سخت آهي جو رانديگر کي ٽورنامينٽ ۾ حصو وٺڻ کان روڪي سگهجي ٿي. متبادل رانديگر ابتدائي فهرست تائين محدود هوندا.<ref name="regulations">{{حوالو ويب|date=March 19, 2026|archivedate=April 6, 2026|quote=March 19, 2026}}</ref> هر رانديگر لاءِ ڏنل پوزيشن فيفا پاران شايع ٿيل سرڪاري اسڪواڊ فهرست مطابق آهي. هر رانديگر جي عمر 11 جون 2026ع تائين درج ڪئي وئي آهي، جيڪو ٽورنامينٽ جو پهريون ڏينهن آهي. هر رانديگر لاءِ درج ڪيل اعزاز، ڪيپس ۽ گولن جي تعداد ۾ ٽورنامينٽ جي شروعات کان پوءِ کيڏيل ڪو به ميچ شامل نا هوندو. درج ٿيل ڪلب اهو ڪلب آهي جنهن لاءِ رانديگر آخري ڀيرو ٽورنامينٽ کان اڳ هڪ مقابلي وارو ميچ کيڏيو آهي.هر ڪلب جو ملڪ اها آهي جنهن جي قومي فيڊريشن سان ڪلب ڳنڍيل آهي، نا ڪه ليگ سان. ڪوچ جيڪا پنهنجي ٽيم سان ساڳي قوميت جا ناهن، انهن لاء هڪ الڳ جهنڊو شامل ڪيو ويو آهي. [[زمرو:فيفا ورلڊ ڪپ، 2026ع]] k955wy6v1tky0gm2mjmcl6zcb2x948j 384316 384315 2026-06-11T10:51:13Z Ibne maryam 17680 /* */ 384316 wikitext text/x-wiki {{pp|small=yes}} {{Short description|List of squads for men's international team for FIFA World Cup 2026}} {{Use mdy dates|date=June 2026}} {{Use American English|date=May 2026}} [[فيفا ورلڊ ڪپ، 2026ع]] هڪ بين الاقوامي [[ايسوسيئيشن فٽبال]] ٽورنامينٽ آهي جيڪو [[ڪينيڊا]]، [[ميڪسيڪو]] ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۾ 11 جون کان 19 جولاءِ 2026ع تائين منعقد ٿيندو. ٽورنامينٽ ۾ شامل <small>48</small> قومي ٽيمن ۾ هر ٽيم کي <small>26</small> رانديگرن جي اسڪواڊ کي رجسٽر ڪرڻ جي ضرورت پوندي، جنهن ۾ ٽي گول ڪيپر به شامل آهن. صرف انهن اسڪواڊن ۾ شامل رانديگر ٽورنامينٽ ۾ حصو وٺڻ جا اهل هوندا.<ref name="regulations">{{حوالو ويب|date=March 19, 2026|archivedate=April 6, 2026|quote=March 19, 2026}}</ref> هر قومي ٽيم ۾ 35 کان 55 رانديگرن جي عارضي رليز لسٽ 11 مئي 2026ع تائين فيفا کي جمع ڪرائڻي هئي، جيڪا ٽورنامينٽ جي افتتاحي ميچ کان هڪ مهينو اڳ جي تاريخ هئي. فيفا پاران رليز لسٽون عام نه ڪيون ويون آهن. ابتدائي اسڪواڊ مان، هر قومي ٽيم ۾ گهٽ ۾ گهٽ <small>23</small> ۽ وڌ ۾ وڌ <small>26</small> رانديگرن (جن مان گهٽ ۾ گهٽ ٽي گول ڪيپر هوندا) جي آخري فهرست ٽورنامينٽ جي افتتاحي ميچ کان ڏهه ڏينهن اڳ پهرين جون تائين فيفا کي جمع ڪرائي وئي.<ref>{{حوالو ويب|date=April 3, 2026|archivedate=April 6, 2026|quote=April 3, 2026}}</ref> ٻئي ڏينهن فيفا پاران اسڪواڊ جون فهرستون شايع ڪيون ويون. <ref>{{حوالو ويب|date=June 2, 2026|quote=June 2, 2026|archivedate=June 2, 2026}}</ref> جيڪڏهن جمع ڪرايل اسڪواڊ جي فهرست تي ڪو رانديگر ٽورنامينٽ جي پنهنجي ٽيم جي پهرين ميچ کان اڳ زخمي يا بيماري جو شڪار ٿئي ٿو، ته ان رانديگر کي پهرين ميچ کان 24 ڪلاڪ اڳ تائين ڪنهن به وقت تبديل ڪري سگهجي ٿو. ٽيم ڊاڪٽر ۽ فيفا جنرل ميڊيڪل آفيسر ٻنهي کي تصديق ڪرڻي پوندي ته زخم يا بيماري ايتري سخت آهي جو رانديگر کي ٽورنامينٽ ۾ حصو وٺڻ کان روڪي سگهجي ٿي. متبادل رانديگر ابتدائي فهرست تائين محدود هوندا.<ref name="regulations">{{حوالو ويب|date=March 19, 2026|archivedate=April 6, 2026|quote=March 19, 2026}}</ref> هر رانديگر لاءِ ڏنل پوزيشن فيفا پاران شايع ٿيل سرڪاري اسڪواڊ فهرست مطابق آهي. هر رانديگر جي عمر 11 جون 2026ع تائين درج ڪئي وئي آهي، جيڪو ٽورنامينٽ جو پهريون ڏينهن آهي. هر رانديگر لاءِ درج ڪيل اعزاز، ڪيپس ۽ گولن جي تعداد ۾ ٽورنامينٽ جي شروعات کان پوءِ کيڏيل ڪو به ميچ شامل نا هوندو. درج ٿيل ڪلب اهو ڪلب آهي جنهن لاءِ رانديگر آخري ڀيرو ٽورنامينٽ کان اڳ هڪ مقابلي وارو ميچ کيڏيو آهي.هر ڪلب جو ملڪ اها آهي جنهن جي قومي فيڊريشن سان ڪلب ڳنڍيل آهي، نا ڪه ليگ سان. ڪوچ جيڪا پنهنجي ٽيم سان ساڳي قوميت جا ناهن، انهن لاء هڪ الڳ جهنڊو شامل ڪيو ويو آهي. ==حوالو== The [[2026 FIFA World Cup]] is an international [[Association football|football]] tournament which will be held in Canada, Mexico, and the United States, from June 11 to July 19, 2026. The 48 national teams involved in the tournament will be required to register a squad of up to 26 players, including three goalkeepers. Only players in these squads will be eligible to take part in the tournament.<ref name="regulations">{{cite web |date=March 19, 2026 |title=Regulations – FIFA World Cup 26 |url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260406043226/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |archive-date=April 6, 2026 |access-date=March 19, 2026 |website=[[FIFA]]}}</ref> A provisional release list of between 35 and 55 players per national team had to be submitted to FIFA by May 11, 2026, one month prior to the opening match of the tournament. The release lists will not be made public by FIFA. From the preliminary squad, the final list of at least 23 and at most 26 players (at least three of whom shall be goalkeepers) per national team has been be submitted to FIFA by June 1, ten days prior to the opening match of the tournament.<ref>{{cite web |last=Calixto |first=Miguel |date=April 3, 2026 |title=World Cup 2026 squad deadlines: key dates, rules and final roster submission |url=https://www.beinsports.com/en-us/soccer/fifa-world-cup-2026/articles/world-cup-2026-when-are-final-squad-lists-submitted-2026-04-02 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260406053601/https://www.beinsports.com/en-us/soccer/fifa-world-cup-2026/articles/world-cup-2026-when-are-final-squad-lists-submitted-2026-04-02 |archive-date=April 6, 2026 |access-date=April 3, 2026 |website=[[BeIN Sports]]}}</ref> The squad lists were published by FIFA the following day.<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/pdf/SquadLists-English.pdf |title=FIFA World Cup 2026: Squad List |publisher=[[FIFA]] |date=June 2, 2026 |access-date=June 2, 2026 |archive-date=June 2, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260602035422/https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/pdf/SquadLists-English.pdf |url-status=live }}</ref> In the event that a player on the submitted squad list suffers from an injury or illness prior to his team's first match of the tournament, that player could be replaced at any time up to 24 hours before their first match. The team doctor and the FIFA General Medical Officer have to both confirm that the injury or illness is severe enough to prevent the player from participating in the tournament. Replacement players are limited to the preliminary list.<ref name="regulations"/> The position listed for each player is per the official squad list published by FIFA. The age listed for each player is as of June 11, 2026, the first day of the tournament. The numbers of [[Cap (sport)|caps]] and goals listed for each player do not include any matches played after the start of the tournament. The club listed is the club for which the player last played a competitive match prior to the tournament.{{refn|group=note|This is the club a player was last able to play for during the previous season in the event a player did not play a competitive match.}} The nationality for each club reflects the national association (not the league) to which the club is affiliated. A flag is included for coaches who are of a different nationality to their team. ==Group A== ===Czech Republic=== Coach: [[Miroslav Koubek]] The [[Czech Republic national football team|Czech Republic]] announced a 54-man preliminary squad on May 12.<ref>{{cite web |url=https://www.fotbal.cz/repre/ceska-reprezentace-zverejnila-predbeznou-nominaci-na-ms/a24089 |title=Česká reprezentace zveřejnila předběžnou nominaci na MS |trans-title=The Czech national team has published its preliminary nomination for the World Cup |publisher=[[Football Association of the Czech Republic]] |date=May 12, 2026 |access-date=May 12, 2026 |language=cs}}</ref> The squad was reduced to 29 players on May 21.<ref>{{cite web |url=https://www.fotbal.cz/repre/reprezentace-pred-ms-sirsi-nominace-se-tremi-novacky-i-navratilcem-hlozkem/a24131 |title=Reprezentace před MS: širší nominace se třemi nováčky i navrátilcem Hložkem |trans-title=Representation before the World Cup: extended nomination with three newcomers and returnee Hložek |publisher=[[Football Association of the Czech Republic]] |date=May 21, 2026 |access-date=May 21, 2026 |language=cs}}</ref> They announced their final squad on May 31.<ref>{{cite web |url=https://www.fotbal.cz/repre/finalni-nominace-reprezentace-na-mistrovstvi-sveta-2026/a24171 |title=Finální nominace reprezentace na mistrovství světa 2026 |trans-title=Final nominations for the 2026 World Cup |publisher=[[Football Association of the Czech Republic]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026 |language=cs}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Matěj Kovář]]|sortname=Kovar, Matej|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|17}}|caps=20|goals=0|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[David Zima]]|sortname=Zima, David|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|11|8}}|caps=25|goals=1|club=[[SK Slavia Prague|Slavia Prague]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Tomáš Holeš]]|sortname=Holes, Tomas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|3|31}}|caps=41|goals=2|club=[[SK Slavia Prague|Slavia Prague]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Robin Hranáč]]|sortname=Hranac, Robin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|1|29}}|caps=14|goals=1|club=[[TSG 1899 Hoffenheim|TSG Hoffenheim]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Vladimír Coufal]]|sortname=Coufal, Vladimir|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|8|22}}|caps=62|goals=2|club=[[TSG 1899 Hoffenheim|TSG Hoffenheim]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Štěpán Chaloupek]]|sortname=Chaloupek, Stepan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|3|8}}|caps=5|goals=0|club=[[SK Slavia Prague|Slavia Prague]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=7|pos=DF|name=[[Ladislav Krejčí (footballer, born 1999)|Ladislav Krejčí]]|sortname=Krejci, Ladislav|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|4|20}}|caps=27|goals=5|club=[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Vladimír Darida]]|sortname=Darida, Vladimir|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|8|8}}|caps=79|goals=8|club=[[FC Hradec Králové|Hradec Králové]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Adam Hložek]]|sortname=Hlozek, Adam|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|25}}|caps=43|goals=5|club=[[TSG 1899 Hoffenheim|TSG Hoffenheim]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Patrik Schick]]|sortname=Schick, Patrik|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|24}}|caps=53|goals=26|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Jan Kuchta]]|sortname=Kuchta, Jan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|8}}|caps=31|goals=3|club=[[AC Sparta Prague|Sparta Prague]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=12|pos=MF|name=[[Lukáš Červ]]|sortname=Cerv, Lukas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|10}}|caps=17|goals=2|club=[[FC Viktoria Plzeň|Viktoria Plzeň]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=13|pos=FW|name=[[Mojmír Chytil]]|sortname=Chytil, Mojmir|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|4|29}}|caps=22|goals=6|club=[[SK Slavia Prague|Slavia Prague]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[David Jurásek]]|sortname=Jurasek, David|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|8|7}}|caps=18|goals=1|club=[[SK Slavia Prague|Slavia Prague]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=15|pos=FW|name=[[Pavel Šulc]]|sortname=Sulc, Pavel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|12|29}}|caps=21|goals=5|club=[[Olympique Lyonnais|Lyon]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Jindřich Staněk]]|sortname=Stanek, Jindrich|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|27}}|caps=14|goals=0|club=[[SK Slavia Prague|Slavia Prague]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Lukáš Provod]]|sortname=Provod, Lukas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|10|23}}|caps=38|goals=3|club=[[SK Slavia Prague|Slavia Prague]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Michal Sadílek]]|sortname=Sadilek, Michal|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|5|31}}|caps=35|goals=1|club=[[SK Slavia Prague|Slavia Prague]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Tomáš Chorý]]|sortname=Chory, Tomas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|26}}|caps=22|goals=7|club=[[SK Slavia Prague|Slavia Prague]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[Jaroslav Zelený]]|sortname=Zeleny, Jaroslav|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|8|20}}|caps=23|goals=0|club=[[AC Sparta Prague|Sparta Prague]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[David Douděra]]|sortname=Doudera, David|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|5|31}}|caps=17|goals=2|club=[[SK Slavia Prague|Slavia Prague]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Tomáš Souček]]|sortname=Soucek, Tomas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|2|27}}|caps=90|goals=17|club=[[West Ham United F.C.|West Ham United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Lukáš Horníček]]|sortname=Hornicek, Lukas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|13}}|caps=1|goals=0|club=[[S.C. Braga|Braga]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Alexandr Sojka]]|sortname=Sojka, Alexandr|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|4|2}}|caps=2|goals=0|club=[[FC Viktoria Plzeň|Viktoria Plzeň]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Hugo Sochůrek]]|sortname=Sochurek, Hugo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2008|6|7}}|caps=1|goals=0|club=[[AC Sparta Prague|Sparta Prague]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Denis Višinský]]|sortname=Visinsky, Denis|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|3|21}}|caps=2|goals=1|club=[[FC Viktoria Plzeň|Viktoria Plzeň]]|clubnat=CZE}} {{nat fs end}} ===Mexico=== Coach: [[Javier Aguirre]] [[Mexico national football team|Mexico]] announced a 55-man preliminary squad on May 12.<ref>{{cite web |url=https://miseleccion.mx/noticia/6397-La-Selecci%C3%B3n-Nacional-de-M%C3%A9xico-anuncia-Prelista-para-el-Mundial-2026 |title=La Selección Nacional de México anuncia Prelista para el Mundial 2026 |trans-title=The Mexican National Team announces its preliminary roster for the 2026 World Cup |publisher=[[Mexican Football Federation]] |date=May 12, 2026 |access-date=May 12, 2026 |language=es}}</ref> The squad was reduced to 51 players on May 23.<ref>{{cite web |last=Franco Puga |first=Fernando |url=https://bolavip.com/en/world-cup/mexico-trim-their-preliminary-2026-world-cup-squad-by-six-players-win-over-ghana |title=Mexico trim their preliminary 2026 World Cup squad by six players after win over Ghana |work=Bolavip |date=May 24, 2026 |access-date=June 5, 2026}}</ref> They announced their final squad on May 31.<ref>{{cite web |url=https://miseleccion.mx/noticia/6463-Al-Llamado-%7C-Convocatoria-de-la-SNM-para-la-Copa-Mundial-de-la-FIFA-2026 |title=Al Llamado {{!}} Convocatoria de la SNM para la Copa Mundial de la FIFA 2026 |trans-title=Call-up {{!}} Mexico national team squad for the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[Mexican Football Federation]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026 |language=es |archive-date=June 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601061123/https://miseleccion.mx/noticia/6463-Al-Llamado-%257C-Convocatoria-de-la-SNM-para-la-Copa-Mundial-de-la-FIFA-2026 |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Raúl Rangel (footballer)|Raúl Rangel]]|sortname=Rangel, Raul|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|25}}|caps=14|goals=0|club=[[C.D. Guadalajara|Guadalajara]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Jorge Sánchez (footballer, born 1997)|Jorge Sánchez]]|sortname=Sanchez, Jorge|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|12|10}}|caps=59|goals=3|club=[[PAOK FC|PAOK]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[César Montes]]|sortname=Montes, Cesar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|24}}|caps=67|goals=4|club=[[FC Lokomotiv Moscow|Lokomotiv Moscow]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Edson Álvarez]]|sortname=Alvarez, Edson|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|24}}|caps=98|goals=7|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Johan Vásquez (footballer, born 1998)|Johan Vásquez]]|sortname=Vasquez, Johan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|22}}|caps=46|goals=3|club=[[Genoa CFC|Genoa]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Érik Lira]]|sortname=Lira, Erik|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|8}}|caps=25|goals=0|club=[[Cruz Azul]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Luis Romo]]|sortname=Romo, Luis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|6|5}}|caps=63|goals=4|club=[[C.D. Guadalajara|Guadalajara]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Álvaro Fidalgo]]|sortname=Fidalgo, Alvaro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|4|9}}|caps=4|goals=0|club=[[Real Betis]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Raúl Jiménez]]|sortname=Jimenez, Raul|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|5|5}}|caps=124|goals=45|club=[[Fulham F.C.|Fulham]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Alexis Vega (Mexican footballer)|Alexis Vega]]|sortname=Vega, Alexis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|25}}|caps=52|goals=7|club=[[Toluca FC|Toluca]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Santiago Giménez]]|sortname=Gimenez, Santiago|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|18}}|caps=47|goals=6|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Carlos Acevedo]]|sortname=Acevedo, Carlos|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|19}}|caps=7|goals=0|club=[[Santos Laguna]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=13|pos=GK|name=[[Guillermo Ochoa]]|sortname=Ochoa, Guillermo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1985|7|13}}|caps=152|goals=0|club=[[AEL Limassol]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Armando González (footballer, born 2003)|Armando González]]|sortname=Gonzalez, Armando|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|4|20}}|caps=7|goals=1|club=[[C.D. Guadalajara|Guadalajara]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Israel Reyes]]|sortname=Reyes, Israel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|23}}|caps=34|goals=2|club=[[Club América|América]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=16|pos=FW|name=[[Julián Quiñones]]|sortname=Quinones, Julian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|3|24}}|caps=22|goals=2|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Orbelín Pineda]]|sortname=Pineda, Orbelin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|3|24}}|caps=92|goals=12|club=[[AEK Athens F.C.|AEK Athens]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Obed Vargas]]|sortname=Vargas, Obed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|8|5}}|caps=6|goals=0|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Gilberto Mora (footballer, born 2008)|Gilberto Mora]]|sortname=Mora, Gilberto|age={{birth date and age2|2026|6|11|2008|10|14}}|caps=8|goals=0|club=[[Club Tijuana|Tijuana]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[Mateo Chávez]]|sortname=Chavez, Mateo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|5|12}}|caps=10|goals=0|club=[[AZ Alkmaar|AZ]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[César Huerta]]|sortname=Huerta, Cesar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|12|3}}|caps=26|goals=3|club=[[RSC Anderlecht|Anderlecht]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=22|pos=FW|name=[[Guillermo Martínez (footballer)|Guillermo Martínez]]|sortname=Martinez, Guillermo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|3|15}}|caps=12|goals=3|club=[[Pumas UNAM|Pumas]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Jesús Gallardo]]|sortname=Gallardo, Jesus|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|8|15}}|caps=121|goals=3|club=[[Toluca FC|Toluca]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Luis Chávez (footballer)|Luis Chávez]]|sortname=Chavez, Luis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|15}}|caps=45|goals=5|club=[[FC Dynamo Moscow|Dynamo Moscow]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Roberto Alvarado]]|sortname=Alvarado, Roberto|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|7}}|caps=67|goals=5|club=[[C.D. Guadalajara|Guadalajara]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Brian Gutiérrez]]|sortname=Gutierrez, Brian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|17}}|caps=7|goals=2|club=[[C.D. Guadalajara|Guadalajara]]|clubnat=MEX}} {{nat fs end}} ===South Africa=== Coach: {{#invoke:flag|icon|BEL}} [[Hugo Broos]] [[South Africa national soccer team|South Africa]] announced a 32-man preliminary squad on May 21.<ref>{{cite web |url=https://www.safa.net/general-news/broos-announces-preliminary-bafana-squad-for-the-2026-fifa-world-cup/ |title=Broos announces preliminary Bafana squad for the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[South African Football Association]] |date=May 21, 2026 |access-date=May 21, 2026}}</ref> They announced their final squad on May 27.<ref>{{cite web |url=https://www.safa.net/general-news/broos-names-final-bafana-squad-for-the-2026-fifa-world-cup/ |title=Broos names final Bafana squad for the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[South African Football Association]] |date=May 27, 2026 |access-date=June 1, 2026}}</ref><ref>{{cite web |last=Arnold |first=Jon |url=https://www.usatoday.com/story/sports/soccer/worldcup/2026/05/27/south-africa-national-team-fifa-world-cup-roster-official-squad/90065423007/ |title=2026 South Africa World Cup roster: Complete 26-man team |work=[[USA Today]] |date=May 27, 2026 |access-date=June 1, 2026 |archive-date=June 3, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260603033614/https://www.usatoday.com/story/sports/soccer/worldcup/2026/05/27/south-africa-national-team-fifa-world-cup-roster-official-squad/90065423007/ |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Ronwen Williams]]|sortname=Williams, Ronwen|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|1|21}}|caps=62|goals=0|club=[[Mamelodi Sundowns F.C.|Mamelodi Sundowns]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Thabang Matuludi]]|sortname=Matuludi, Thabang|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|14}}|caps=3|goals=0|club=[[Polokwane City F.C.|Polokwane City]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Khulumani Ndamane]]|sortname=Ndamane, Khulumani|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|2|5}}|caps=5|goals=0|club=[[Mamelodi Sundowns F.C.|Mamelodi Sundowns]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Teboho Mokoena (soccer, born 1997)|Teboho Mokoena]]|sortname=Mokoena, Teboho|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|24}}|caps=51|goals=9|club=[[Mamelodi Sundowns F.C.|Mamelodi Sundowns]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Thalente Mbatha]]|sortname=Mbatha, Thalente|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|6}}|caps=15|goals=3|club=[[Orlando Pirates F.C.|Orlando Pirates]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Aubrey Modiba]]|sortname=Modiba, Aubrey|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|7|22}}|caps=44|goals=3|club=[[Mamelodi Sundowns F.C.|Mamelodi Sundowns]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Oswin Appollis]]|sortname=Appollis, Oswin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|8|25}}|caps=26|goals=8|club=[[Orlando Pirates F.C.|Orlando Pirates]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=8|pos=FW|name=[[Tshepang Moremi]]|sortname=Moremi, Tshepang|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|2}}|caps=10|goals=1|club=[[Orlando Pirates F.C.|Orlando Pirates]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Lyle Foster]]|sortname=Foster, Lyle|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|9|3}}|caps=27|goals=10|club=[[Burnley F.C.|Burnley]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Relebohile Mofokeng]]|sortname=Mofokeng, Relebohile|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|10|23}}|caps=13|goals=0|club=[[Orlando Pirates F.C.|Orlando Pirates]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Themba Zwane]]|sortname=Zwane, Themba|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|8|3}}|caps=54|goals=12|club=[[Mamelodi Sundowns F.C.|Mamelodi Sundowns]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=12|pos=FW|name=[[Thapelo Maseko]]|sortname=Maseko, Thapelo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|11|11}}|caps=10|goals=1|club=[[AEL Limassol]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[Sphephelo Sithole]]|sortname=Sithole, Sphephelo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|3}}|caps=28|goals=1|club=[[C.D. Tondela|Tondela]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Mbekezeli Mbokazi]]|sortname=Mbokazi, Mbekezeli|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|9|19}}|caps=10|goals=1|club=[[Chicago Fire FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=15|pos=FW|name=[[Iqraam Rayners]]|sortname=Rayners, Iqraam|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|19}}|caps=14|goals=4|club=[[Mamelodi Sundowns F.C.|Mamelodi Sundowns]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Sipho Chaine]]|sortname=Chaine, Sipho|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|12|14}}|caps=4|goals=0|club=[[Orlando Pirates F.C.|Orlando Pirates]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Evidence Makgopa]]|sortname=Makgopa, Evidence|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|5}}|caps=26|goals=6|club=[[Orlando Pirates F.C.|Orlando Pirates]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Samukele Kabini]]|sortname=Kabini, Samukele|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|3|15}}|caps=6|goals=0|club=[[Molde FK|Molde]]|clubnat=NOR}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Nkosinathi Sibisi]]|sortname=Sibisi, Nkosinathi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|9|22}}|caps=20|goals=0|club=[[Orlando Pirates F.C.|Orlando Pirates]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[Khuliso Mudau]]|sortname=Mudau, Khuliso|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|4|26}}|caps=32|goals=1|club=[[Mamelodi Sundowns F.C.|Mamelodi Sundowns]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Ime Okon]]|sortname=Okon, Ime|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|2|20}}|caps=8|goals=1|club=[[Hannover 96]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Ricardo Goss]]|sortname=Goss, Ricardo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|4|2}}|caps=5|goals=0|club=[[Siwelele F.C.|Siwelele]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Jayden Adams]]|sortname=Adams, Jayden|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|5}}|caps=5|goals=0|club=[[Mamelodi Sundowns F.C.|Mamelodi Sundowns]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Olwethu Makhanya]]|sortname=Makhanya, Olwethu|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|4|30}}|caps=1|goals=0|club=[[Philadelphia Union]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Kamogelo Sebelebele]]|sortname=Sebelebele, Kamogelo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|21}}|caps=3|goals=0|club=[[Orlando Pirates F.C.|Orlando Pirates]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Bradley Cross (soccer)|Bradley Cross]]|sortname=Cross, Bradley|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|30}}|caps=1|goals=0|club=[[Kaizer Chiefs F.C.|Kaizer Chiefs]]|clubnat=RSA}} {{nat fs end}} ===South Korea=== Coach: [[Hong Myung-bo]] [[South Korea national football team|South Korea]] announced their final squad on May 16.<ref>{{cite web |url=https://www.kfa.or.kr/layer_popup/popup_live.php?act=news_tv_detail&idx=27972&div_code=news&check_url=bGF5ZXI=&lang=KOR |title=손흥민 등 월드컵 명단 발표... 이기혁, 이동경은 깜짝 합류 |trans-title=World Cup squad announced, featuring Son Heung-min... Lee Ki-hyuk and Lee Dong-gyeong make surprise additions |publisher=[[Korea Football Association]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 15, 2026 |language=ko |archive-date=May 16, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260516144312/https://www.kfa.or.kr/layer_popup/popup_live.php?act=news_tv_detail&idx=27972&div_code=news&check_url=bGF5ZXI=&lang=KOR |url-status=live}}</ref> [[Cho Yu-min]] withdrew injured and was replaced by [[Cho Wi-je]] on May 31.<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/south-korea-defender-cho-ruled-out-world-cup-2026-06-01/ |title=South Korea defender Cho ruled out of World Cup |work=[[Reuters]] |date=May 31, 2026 |access-date=June 1, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Kim Seung-gyu]]|sortname=Kim, Seung-gyu|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|9|30}}|caps=87|goals=0|club=[[FC Tokyo]]|clubnat=JPN}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Lee Han-beom]]|sortname=Lee, Han-beom|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|6|17}}|caps=8|goals=0|club=[[FC Midtjylland|Midtjylland]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=3|pos=MF|name=[[Lee Gi-hyuk]]|sortname=Lee, Gi-hyuk|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|7}}|caps=3|goals=0|club=[[Gangwon FC]]|clubnat=KOR}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Kim Min-jae (footballer)|Kim Min-jae]]|sortname=Kim, Min-jae|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|11|15}}|caps=79|goals=4|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Kim Tae-hyeon]]|sortname=Kim, Tae-hyeon|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|9|17}}|caps=7|goals=0|club=[[Kashima Antlers]]|clubnat=JPN}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Hwang In-beom]]|sortname=Hwang, In-beom|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|9|20}}|caps=73|goals=6|club=[[Feyenoord]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Son Heung-min]]|sortname=Son, Heung-min|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|7|8}}|caps=144|goals=56|club=[[Los Angeles FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Paik Seung-ho]]|sortname=Paik, Seung-ho|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|3|17}}|caps=27|goals=3|club=[[Birmingham City F.C.|Birmingham City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Cho Gue-sung]]|sortname=Cho, Gue-sung|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|1|25}}|caps=44|goals=12|club=[[FC Midtjylland|Midtjylland]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Lee Jae-sung]]|sortname=Lee, Jae-sung|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|8|10}}|caps=105|goals=15|club=[[1. FSV Mainz 05|Mainz 05]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Hwang Hee-chan]]|sortname=Hwang, Hee-chan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|26}}|caps=79|goals=17|club=[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Song Bum-keun]]|sortname=Song, Bum-keun|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|15}}|caps=3|goals=0|club=[[Jeonbuk Hyundai Motors]]|clubnat=KOR}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Lee Tae-seok]]|sortname=Lee, Tae-seok|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|28}}|caps=15|goals=1|club=[[FK Austria Wien|Austria Wien]]|clubnat=AUT}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Cho Wi-je]]|sortname=Cho, Wi-je|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|8|25}}|caps=1|goals=0|club=[[Jeonbuk Hyundai Motors]]|clubnat=KOR}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Kim Moon-hwan]]|sortname=Kim, Moon-hwan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|8|1}}|caps=35|goals=0|club=[[Daejeon Hana Citizen]]|clubnat=KOR}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Park Jin-seob (footballer, born 1995)|Park Jin-seob]]|sortname=Park, Jin-seob|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|10|23}}|caps=14|goals=1|club=[[Zhejiang Professional F.C.|Zhejiang]]|clubnat=CHN}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Bae Jun-ho]]|sortname=Bae, Jun-ho|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|8|21}}|caps=13|goals=2|club=[[Stoke City F.C.|Stoke City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Oh Hyeon-gyu]]|sortname=Oh, Hyeon-gyu|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|12}}|caps=27|goals=6|club=[[Beşiktaş J.K.|Beşiktaş]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Lee Kang-in]]|sortname=Lee, Kang-in|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|19}}|caps=47|goals=11|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Yang Hyun-jun]]|sortname=Yang, Hyun-jun|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|25}}|caps=9|goals=0|club=[[Celtic F.C.|Celtic]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=21|pos=GK|name=[[Jo Hyeon-woo]]|sortname=Jo, Hyeon-woo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|9|25}}|caps=48|goals=0|club=[[Ulsan HD FC|Ulsan HD]]|clubnat=KOR}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Seol Young-woo]]|sortname=Seol, Young-woo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|5}}|caps=34|goals=0|club=[[Red Star Belgrade]]|clubnat=SRB}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Jens Castrop]]|sortname=Castrop, Jens|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|29}}|caps=7|goals=0|club=[[Borussia Mönchengladbach]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Kim Jin-gyu (footballer, born 1997)|Kim Jin-gyu]]|sortname=Kim, Jin-gyu|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|24}}|caps=22|goals=3|club=[[Jeonbuk Hyundai Motors]]|clubnat=KOR}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Eom Ji-sung]]|sortname=Eom, Ji-sung|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|9}}|caps=9|goals=2|club=[[Swansea City A.F.C.|Swansea City]]|clubnat=WAL}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Lee Dong-gyeong]]|sortname=Lee, Dong-gyeong|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|20}}|caps=18|goals=4|club=[[Ulsan HD FC|Ulsan HD]]|clubnat=KOR}} {{nat fs end}} ==Group B== ===Bosnia and Herzegovina=== Coach: [[Sergej Barbarez]] [[Bosnia and Herzegovina national football team|Bosnia and Herzegovina]] announced their final squad on May 11.<ref>{{cite web |url=https://www.nfsbih.ba/vijesti/nogomet-m/a-reprezentacija-m/sergej-barbarez-odabrao-igrace-za-svjetsko-prvenstvo/ |title=Sergej Barbarez odabrao igrače za Svjetsko prvenstvo |trans-title=Sergej Barbarez selected players for the World Cup |publisher=[[Football Association of Bosnia and Herzegovina]] |date=May 11, 2026 |access-date=May 11, 2026 |language=bs|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260514122917/https://www.nfsbih.ba/vijesti/nogomet-m/a-reprezentacija-m/sergej-barbarez-odabrao-igrace-za-svjetsko-prvenstvo/|archive-date=May 14, 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nfsbih.ba/images/2026-D/005_maj/NFSBIH_Spisak_SP.pdf |title=NFSBIH Spisak SP |trans-title=NFSBIH WC List |publisher=[[Football Association of Bosnia and Herzegovina]] |date=May 11, 2026 |access-date=May 11, 2026 |language=bs|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260513034907/https://www.nfsbih.ba/images/2026-D/005_maj/NFSBIH_Spisak_SP.pdf|archive-date=May 13, 2026}}</ref> [[Osman Hadžikić]] withdrew injured and was replaced by [[Mladen Jurkas]] on June 1.<ref>{{cite web |url=https://www.nezavisne.com/sport/fudbal/Danasnja-odluka-Barbareza-puni-kasu-Borca/967648 |title=Današnja odluka Barbareza puni kasu Borca |trans-title=Today's decision by Barbarez fills Borac's coffers |work=[[Nezavisne novine]] |date=June 1, 2026 |access-date=June 2, 2026 |language=ba |archive-date=June 2, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260602075816/https://www.nezavisne.com/sport/fudbal/Danasnja-odluka-Barbareza-puni-kasu-Borca/967648 |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Nikola Vasilj]]|sortname=Vasilj, Nikola|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|2}}|caps=26|goals=0|club=[[FC St. Pauli]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Nihad Mujakić]]|sortname=Mujakic, Nihad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|15}}|caps=12|goals=1|club=[[Gaziantep F.K.|Gaziantep]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Dennis Hadžikadunić]]|sortname=Hadzikadunic, Dennis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|9}}|caps=32|goals=0|club=[[UC Sampdoria|Sampdoria]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Tarik Muharemović]]|sortname=Muharemovic, Tarik|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|2|28}}|caps=14|goals=1|club=[[US Sassuolo Calcio|Sassuolo]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Sead Kolašinac]]|sortname=Kolasinac, Sead|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|6|20}}|caps=65|goals=0|club=[[Atalanta BC|Atalanta]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Benjamin Tahirović]]|sortname=Tahirovic, Benjamin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|3|3}}|caps=28|goals=2|club=[[Brøndby IF|Brøndby]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=7|pos=DF|name=[[Amar Dedić]]|sortname=Dedic, Amar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|8|18}}|caps=28|goals=1|club=[[S.L. Benfica|Benfica]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Armin Gigović]]|sortname=Gigovic, Armin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|4|6}}|caps=20|goals=1|club=[[BSC Young Boys|Young Boys]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Samed Baždar]]|sortname=Bazdar, Samed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|1|31}}|caps=13|goals=1|club=[[Jagiellonia Białystok]]|clubnat=POL}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Ermedin Demirović]]|sortname=Demirovic, Ermedin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|25}}|caps=40|goals=4|club=[[VfB Stuttgart]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Edin Džeko]]|sortname=Dzeko, Edin|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1986|3|17}}|caps=148|goals=73|club=[[FC Schalke 04|Schalke 04]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Mladen Jurkas]]|sortname=Jurkas, Mladen|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|10|7}}|caps=0|goals=0|club=[[FK Borac Banja Luka|Borac Banja Luka]]|clubnat=BIH}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[Ivan Bašić]]|sortname=Basic, Ivan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|4|30}}|caps=17|goals=0|club=[[FC Astana|Astana]]|clubnat=KAZ}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Ivan Šunjić]]|sortname=Sunjic, Ivan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|10|9}}|caps=11|goals=0|club=[[Pafos FC|Pafos]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Amar Memić]]|sortname=Memic, Amar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|20}}|caps=13|goals=1|club=[[FC Viktoria Plzeň|Viktoria Plzeň]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Amir Hadžiahmetović]]|sortname=Hadziahmetovic, Amir|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|3|8}}|caps=36|goals=0|club=[[Hull City A.F.C.|Hull City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Dženis Burnić]]|sortname=Burnic, Dzenis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|5|22}}|caps=20|goals=0|club=[[Karlsruher SC]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Nikola Katić]]|sortname=Katic, Nikola|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|10|10}}|caps=17|goals=2|club=[[FC Schalke 04|Schalke 04]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Kerim Alajbegović]]|sortname=Alajbegovic, Kerim|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|9|21}}|caps=10|goals=1|club=[[FC Red Bull Salzburg|Red Bull Salzburg]]|clubnat=AUT}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Esmir Bajraktarević]]|sortname=Bajraktarevic, Esmir|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|3|10}}|caps=16|goals=1|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Stjepan Radeljić]]|sortname=Radeljic, Stjepan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|5}}|caps=5|goals=0|club=[[HNK Rijeka|Rijeka]]|clubnat=CRO}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Martin Zlomislić]]|sortname=Zlomislic, Martin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|16}}|caps=3|goals=0|club=[[HNK Rijeka|Rijeka]]|clubnat=CRO}} {{nat fs g player|no=23|pos=FW|name=[[Haris Tabaković]]|sortname=Tabakovic, Haris|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|6|20}}|caps=10|goals=4|club=[[Borussia Mönchengladbach]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Nidal Čelik]]|sortname=Celik, Nidal|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|7|17}}|caps=2|goals=0|club=[[RC Lens|Lens]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Jovo Lukić]]|sortname=Lukic, Jovo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|11|28}}|caps=3|goals=0|club=[[FC Universitatea Cluj|Universitatea Cluj]]|clubnat=ROU}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Ermin Mahmić]]|sortname=Mahmic, Ermin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|3|14}}|caps=2|goals=0|club=[[FC Slovan Liberec|Slovan Liberec]]|clubnat=CZE}} {{nat fs end}} ===Canada=== Coach: {{#invoke:flag|icon|USA}} [[Jesse Marsch]] [[Canada men's national soccer team|Canada]] announced a 32-man preliminary squad on May 25.<ref>{{cite web |url=https://news.canadasoccer.com/canmnt-charlotte-training-camp-squad-named-ahead-of-fifa-world-cup-2026 |title=CANMNT Charlotte Training Camp Squad Named Ahead of FIFA World Cup 2026 |publisher=[[Canadian Soccer Association]] |date=May 25, 2026 |access-date=May 25, 2026}}</ref> They announced their final squad on May 29.<ref>{{cite web |url=https://news.canadasoccer.com/canada-soccer-announces-canmnt-squad-for-fifa-world-cup-2026 |title=Canada Soccer Announces CANMNT Squad for FIFA World Cup 2026 |publisher=[[Canadian Soccer Association]] |date=May 29, 2026 |access-date=May 29, 2026 |archive-date=May 30, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260530000922/https://news.canadasoccer.com/canada-soccer-announces-canmnt-squad-for-fifa-world-cup-2026 |url-status=live }}</ref> [[Marcelo Flores]] withdrew injured on May 31 and was replaced by [[Jayden Nelson]] on June 9.<ref>{{cite web |url=https://www.foxsports.com/stories/soccer/canadas-marcelo-flores-ruled-out-world-cup-acl-injury |title=Canada's Marcelo Flores Ruled Out Of World Cup With ACL Injury |publisher=[[Fox Sports (United States)|Fox Sports]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026 |archive-date=June 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601041136/https://www.foxsports.com/stories/soccer/canadas-marcelo-flores-ruled-out-world-cup-acl-injury |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://news.canadasoccer.com/canmnt-fifa-world-cup-2026-roster-update |title=CANMNT FIFA World Cup 2026™ Roster Update |publisher=[[Canadian Soccer Association]] |date=June 9, 2026 |access-date=June 9, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Dayne St. Clair]]|sortname=St Clair, Dayne|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|9}}|caps=20|goals=0|club=[[Inter Miami CF]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Alistair Johnston]]|sortname=Johnston, Alistair|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|8}}|caps=58|goals=1|club=[[Celtic F.C.|Celtic]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Alfie Jones]]|sortname=Jones, Alfie|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|7}}|caps=2|goals=0|club=[[Middlesbrough F.C.|Middlesbrough]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Luc de Fougerolles]]|sortname=Fougerolles, Luc de|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|10|12}}|caps=13|goals=0|club=[[FCV Dender EH|Dender]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Joel Waterman]]|sortname=Waterman, Joel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|24}}|caps=17|goals=0|club=[[Chicago Fire FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Mathieu Choinière]]|sortname=Choiniere, Mathieu|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|7}}|caps=23|goals=0|club=[[Los Angeles FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Stephen Eustáquio]]|sortname=Eustaquio, Stephen|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|12|21}}|caps=56|goals=4|club=[[Los Angeles FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Ismaël Koné]]|sortname=Kone, Ismael|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|6|16}}|caps=40|goals=4|club=[[US Sassuolo Calcio|Sassuolo]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Cyle Larin]]|sortname=Larin, Cyle|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|4|17}}|caps=90|goals=30|club=[[Southampton F.C.|Southampton]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Jonathan David]]|sortname=David, Jonathan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|1|14}}|caps=77|goals=39|club=[[Juventus FC|Juventus]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Liam Millar]]|sortname=Millar, Liam|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|9|27}}|caps=41|goals=1|club=[[Hull City A.F.C.|Hull City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=FW|name=[[Tani Oluwaseyi]]|sortname=Oluwaseyi, Tani|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|15}}|caps=24|goals=2|club=[[Villarreal CF|Villarreal]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Derek Cornelius]]|sortname=Cornelius, Derek|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|25}}|caps=44|goals=1|club=[[Rangers F.C.|Rangers]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Jacob Shaffelburg]]|sortname=Shaffelburg, Jacob|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|11|26}}|caps=31|goals=6|club=[[Los Angeles FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Moïse Bombito]]|sortname=Bombito, Moise|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|30}}|caps=20|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Maxime Crépeau]]|sortname=Crepeau, Maxime|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|5|11}}|caps=32|goals=0|club=[[Orlando City SC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Tajon Buchanan]]|sortname=Buchanan, Tajon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|8}}|caps=60|goals=8|club=[[Villarreal CF|Villarreal]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=18|pos=GK|name=[[Owen Goodman]]|sortname=Goodman, Owen|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|11|27}}|caps=0|goals=0|club=[[Barnsley F.C.|Barnsley]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Alphonso Davies]]|sortname=Davies, Alphonso|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|11|2}}|caps=58|goals=15|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Ali Ahmed (soccer)|Ali Ahmed]]|sortname=Ahmed, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|10}}|caps=24|goals=1|club=[[Norwich City F.C.|Norwich City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Jonathan Osorio]]|sortname=Osorio, Jonathan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|6|12}}|caps=90|goals=10|club=[[Toronto FC]]|clubnat=CAN}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Richie Laryea]]|sortname=Laryea, Richie|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|7}}|caps=75|goals=1|club=[[Toronto FC]]|clubnat=CAN}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Niko Sigur]]|sortname=Sigur, Niko|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|9|9}}|caps=19|goals=2|club=[[HNK Hajduk Split|Hajduk Split]]|clubnat=CRO}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Promise David]]|sortname=David, Promise|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|3}}|caps=10|goals=3|club=[[Royale Union Saint-Gilloise|Union Saint-Gilloise]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Nathan Saliba]]|sortname=Saliba, Nathan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|2|7}}|caps=15|goals=2|club=[[RSC Anderlecht|Anderlecht]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Jayden Nelson]]|sortname=Nelson, Jayden|age={{birth date and age2|2026|9|26|2002|2|7}}|caps=14|goals=3|club=[[Austin FC|Austin FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs end}} ===Qatar=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ESP}} [[Julen Lopetegui]] [[Qatar national football team|Qatar]] announced a 34-man preliminary squad on May 12.<ref>{{cite web |url=https://www.qfa.qa/en/news/national-team-preliminary-list-released-for-world-cup-2026 |title=National Team Preliminary List Released for World Cup 2026 |publisher=[[Qatar Football Association]] |date=May 12, 2026 |access-date=May 12, 2026 |archive-date=May 28, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260528152236/https://www.qfa.qa/en/news/national-team-preliminary-list-released-for-world-cup-2026 |url-status=live }}</ref> The squad was extended to 35 players on May 18,<ref>{{cite tweet |author=Qatar Football Association |author-link=Qatar Football Association |user=QFA_EN |number=2056434996601110758 |date=May 18, 2026 |title=Our national team head coach, Julen Lopetegui, has called up goalkeeper Fahad Younis to the national team training camp in preparation for the 2026 World Cup. |access-date=May 18, 2026}}</ref> then reduced to 28 players on May 25.<ref>{{cite web |url=https://www.qfa.qa/ar/news/28-%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D9%8B-%D9%81%D9%8A-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%86%D8%A7%D8%A8%D9%8A-%D9%84%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%A9-%D8%A3%D9%8A%D8%B1%D9%84%D9%86%D8%AF%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AF%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%A9 |title=28 لاعباً في قائمة العنابي لمباراة أيرلندا الودية الدولية |trans-title=28 players named in the Maroon squad for international friendly against Ireland |publisher=[[Qatar Football Association]] |date=May 25, 2026 |access-date=May 25, 2026}}</ref> They announced their final squad on June 1.<ref>{{cite tweet |author=Qatar Football Association |author-link=Qatar Football Association |user=QFA_EN |number=2061519863403741405 |date=June 1, 2026 |title=The official squad for the FIFA World Cup 2026™ has been announced. |access-date=June 2, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Mahmud Abunada]]|sortname=Abunada, Mahmud|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|5}}|caps=5|goals=0|club=[[Al-Rayyan SC|Al-Rayyan]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Pedro Miguel (footballer)|Pedro Miguel]]|sortname=Pedro Miguel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|8|6}}|caps=99|goals=3|club=[[Al Sadd SC|Al-Sadd]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Lucas Mendes (footballer, born 1990)|Lucas Mendes]]|sortname=Mendes, Lucas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|7|3}}|caps=25|goals=1|club=[[Al-Wakrah SC|Al-Wakrah]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Issa Laye]]|sortname=Laye, Issa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|12|22}}|caps=4|goals=0|club=[[Al-Arabi SC (Qatar)|Al-Arabi]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Jassem Gaber]]|sortname=Gaber, Jassem|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|20}}|caps=32|goals=1|club=[[Al-Rayyan SC|Al-Rayyan]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Abdulaziz Hatem]]|sortname=Hatem, Abdulaziz|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|1|1}}|caps=117|goals=11|club=[[Al-Rayyan SC|Al-Rayyan]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Ahmed Alaaeldin]]|sortname=Alaaeldin, Ahmed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|1|31}}|caps=68|goals=9|club=[[Al-Rayyan SC|Al-Rayyan]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=8|pos=FW|name=[[Edmilson Junior]]|sortname=Edmilson Junior|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|8|19}}|caps=16|goals=0|club=[[Al Duhail SC|Al-Duhail]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Mohammed Muntari]]|sortname=Muntari, Mohammed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|12|20}}|caps=67|goals=16|club=[[Al-Gharafa SC|Al-Gharafa]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Hassan Al-Haydos]]|sortname=Haydos, Hassan|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|12|11}}|caps=186|goals=41|club=[[Al Sadd SC|Al-Sadd]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Akram Afif]]|sortname=Afif, Akram|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|11|18}}|caps=125|goals=39|club=[[Al Sadd SC|Al-Sadd]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=12|pos=MF|name=[[Karim Boudiaf]]|sortname=Boudiaf, Karim|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|9|16}}|caps=118|goals=5|club=[[Al Duhail SC|Al-Duhail]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Ayoub Al-Oui]]|sortname=Oui, Ayoub|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|3|11}}|caps=6|goals=0|club=[[Al-Gharafa SC|Al-Gharafa]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Homam Ahmed]]|sortname=Ahmed, Homam|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|25}}|caps=68|goals=3|club=[[Cultural y Deportiva Leonesa|Cultural Leonesa]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=15|pos=FW|name=[[Yusuf Abdurisag]]|sortname=Abdurisag, Yusuf|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|6}}|caps=39|goals=3|club=[[Al-Wakrah SC|Al-Wakrah]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Boualem Khoukhi]]|sortname=Khoukhi, Boualem|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|7|9}}|caps=116|goals=20|club=[[Al Sadd SC|Al-Sadd]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Ahmed Al-Ganehi]]|sortname=Ganehi, Ahmed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|9|22}}|caps=13|goals=1|club=[[Al-Gharafa SC|Al-Gharafa]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Sultan Al-Brake]]|sortname=Brake, Sultan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|7}}|caps=17|goals=0|club=[[Al Duhail SC|Al-Duhail]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Almoez Ali]]|sortname=Ali, Almoez|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|8|19}}|caps=115|goals=55|club=[[Al Duhail SC|Al-Duhail]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Ahmed Fathy (Qatari footballer)|Ahmed Fathy]]|sortname=Fathy, Ahmed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|1|25}}|caps=48|goals=0|club=[[Al-Arabi SC (Qatar)|Al-Arabi]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=21|pos=GK|name=[[Salah Zakaria]]|sortname=Zakaria, Salah|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|4|24}}|caps=8|goals=0|club=[[Al Duhail SC|Al-Duhail]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Meshaal Barsham]]|sortname=Barsham, Meshaal|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|14}}|caps=52|goals=0|club=[[Al Sadd SC|Al-Sadd]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Assim Madibo]]|sortname=Madibo, Assim|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|10|22}}|caps=51|goals=0|club=[[Al-Wakrah SC|Al-Wakrah]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Tahsin Jamshid]]|sortname=Jamshid, Tahsin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|6|16}}|caps=3|goals=0|club=[[Al Duhail SC|Al-Duhail]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Al-Hashmi Al-Hussain]]|sortname=Hussain, Al-Hashmi|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|8|15}}|caps=8|goals=0|club=[[Al-Arabi SC (Qatar)|Al-Arabi]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Mohamed Manai]]|sortname=Manai, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|10|25}}|caps=10|goals=0|club=[[Al-Shamal SC|Al-Shamal]]|clubnat=QAT}} {{nat fs end}} ===Switzerland=== Coach: [[Murat Yakin]] [[Switzerland national football team|Switzerland]] announced their final squad through a social media campaign on May 18 and 19,<ref>{{cite web |url=https://www.srf.ch/sport/fussball/fifa-wm-2026/26-spieler-nominiert-das-schweizer-wm-kader-ist-komplett |title=Das Schweizer WM-Kader ist komplett |trans-title=The Swiss World Cup squad is complete |work=[[Schweizer Radio und Fernsehen]] |date=May 19, 2026 |access-date=May 19, 2026 |language=de |archive-date=May 20, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260520125154/https://www.srf.ch/sport/fussball/fifa-wm-2026/26-spieler-nominiert-das-schweizer-wm-kader-ist-komplett |url-status=live}}</ref> which was officially confirmed on May 20.<ref>{{cite web |url=https://www.football.ch/sfv/nationalteams/a-team/news/maenner-nationalteam-murat-yakins-aufgebot-mit-18-wm-erfahrenen-spielern.aspx |title=Männer-Nationalteam: Murat Yakins Aufgebot mit 18 WM-erfahrenen Spielern |trans-title=Men's National Team: Murat Yakin's roster features 18 players with World Cup experience |publisher=[[Swiss Football Association]] |date=May 20, 2026 |access-date=May 20, 2026 |language=de |archive-date=May 21, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521100452/https://www.football.ch/sfv/nationalteams/a-team/news/maenner-nationalteam-murat-yakins-aufgebot-mit-18-wm-erfahrenen-spielern.aspx |url-status=live}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Gregor Kobel]]|sortname=Kobel, Gregor|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|12|6}}|caps=21|goals=0|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Miro Muheim]]|sortname=Muheim, Miro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|24}}|caps=10|goals=0|club=[[Hamburger SV]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Silvan Widmer]]|sortname=Widmer, Silvan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|3|5}}|caps=60|goals=5|club=[[1. FSV Mainz 05|Mainz 05]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Nico Elvedi]]|sortname=Elvedi, Nico|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|9|30}}|caps=67|goals=3|club=[[Borussia Mönchengladbach]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Manuel Akanji]]|sortname=Akanji, Manuel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|7|19}}|caps=81|goals=4|club=[[Inter Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Denis Zakaria]]|sortname=Zakaria, Denis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|11|20}}|caps=65|goals=3|club=[[AS Monaco FC|Monaco]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Breel Embolo]]|sortname=Embolo, Breel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|14}}|caps=86|goals=24|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Remo Freuler]]|sortname=Freuler, Remo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|4|15}}|caps=88|goals=11|club=[[Bologna FC 1909|Bologna]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=9|pos=MF|name=[[Johan Manzambi]]|sortname=Manzambi, Johan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|10|14}}|caps=12|goals=3|club=[[SC Freiburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Granit Xhaka]]|sortname=Xhaka, Granit|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|9|27}}|caps=146|goals=17|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Dan Ndoye]]|sortname=Ndoye, Dan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|25}}|caps=31|goals=8|club=[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Yvon Mvogo]]|sortname=Mvogo, Yvon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|6|6}}|caps=13|goals=0|club=[[FC Lorient|Lorient]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Ricardo Rodriguez (footballer)|Ricardo Rodriguez]]|sortname=Rodriguez, Ricardo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|8|25}}|caps=138|goals=9|club=[[Real Betis]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Ardon Jashari]]|sortname=Jashari, Ardon|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|30}}|caps=8|goals=0|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Djibril Sow]]|sortname=Sow, Djibril|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|6}}|caps=52|goals=0|club=[[Sevilla FC|Sevilla]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=16|pos=FW|name=[[Christian Fassnacht]]|sortname=Fassnacht, Christian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|11|11}}|caps=23|goals=5|club=[[BSC Young Boys|Young Boys]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Rubén Vargas]]|sortname=Vargas, Ruben|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|5}}|caps=61|goals=11|club=[[Sevilla FC|Sevilla]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Eray Cömert]]|sortname=Comert, Eray|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|4}}|caps=22|goals=0|club=[[Valencia CF|Valencia]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Noah Okafor]]|sortname=Okafor, Noah|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|24}}|caps=25|goals=2|club=[[Leeds United F.C.|Leeds United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Michel Aebischer]]|sortname=Aebischer, Michel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|6}}|caps=40|goals=2|club=[[Pisa SC|Pisa]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=21|pos=GK|name=[[Marvin Keller (footballer)|Marvin Keller]]|sortname=Keller, Marvin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|3}}|caps=1|goals=0|club=[[BSC Young Boys|Young Boys]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Fabian Rieder]]|sortname=Rieder, Fabian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|16}}|caps=28|goals=1|club=[[FC Augsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=23|pos=FW|name=[[Zeki Amdouni]]|sortname=Amdouni, Zeki|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|12|4}}|caps=29|goals=11|club=[[Burnley F.C.|Burnley]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Aurèle Amenda]]|sortname=Amenda, Aurele|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|31}}|caps=7|goals=0|club=[[Eintracht Frankfurt]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Luca Jaquez]]|sortname=Jaquez, Luca|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|2}}|caps=3|goals=0|club=[[VfB Stuttgart]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Cedric Itten]]|sortname=Itten, Cedric|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|12|27}}|caps=15|goals=5|club=[[Fortuna Düsseldorf]]|clubnat=GER}} {{nat fs end}} ==Group C== ===Brazil=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ITA}} [[Carlo Ancelotti]] [[Brazil national football team|Brazil]] announced a 55-man preliminary squad on May 12.<ref>{{cite web |url=https://ge.globo.com/futebol/futebol-internacional/noticia/2026/05/12/copa-do-mundo-veja-os-jogadores-que-estao-na-pre-lista-da-selecao-brasileira.ghtml |title=Pré-lista da seleção brasileira para a Copa do Mundo: veja os nomes confirmados |trans-title=Brazilian national team's preliminary squad for the World Cup: see the confirmed names |first=Bruno |last=Cassucci |first2=Cahê |last2=Mota |publisher=[[Globo (media company)|Globo]] |date=May 12, 2026 |access-date=May 12, 2026 |language=pt |archive-date=May 12, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260512220856/https://ge.globo.com/futebol/futebol-internacional/noticia/2026/05/12/copa-do-mundo-veja-os-jogadores-que-estao-na-pre-lista-da-selecao-brasileira.ghtml |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.itatiaia.com.br/esportes/futebol/selecao-brasileira/veja-nomes-na-pre-lista-da-selecao-brasileira-para-a-copa-do-mundo/ |title=Veja nomes na pré-lista da Seleção Brasileira para a Copa do Mundo |trans-title=See the names on the preliminary list for the Brazilian National Team for the World Cup |first=João Marcelo |last=Cardoso |publisher=[[Rádio Itatiaia|Itatiaia]] |date=May 12, 2026 |access-date=May 13, 2026 |language=pt |archive-date=May 19, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519053409/https://www.itatiaia.com.br/esportes/futebol/selecao-brasileira/veja-nomes-na-pre-lista-da-selecao-brasileira-para-a-copa-do-mundo/ |url-status=live}}</ref> They announced their final squad on May 18.<ref>{{cite web |url=https://www.cbf.com.br/selecao-brasileira/noticias/selecao-masculina/a/carlo-ancelotti-convoca-os-26-jogadores-que-vao-tentar-o-hexa-na-copa-do-mundo |title=Carlo Ancelotti convoca os 26 jogadores que vão tentar o hexa na Copa do Mundo |trans-title=Carlo Ancelotti names the 26 players who will attempt to win the sixth World Cup title |publisher=[[Brazilian Football Confederation]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 19, 2026 |language=pt |url-status=live |archive-date=May 19, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519061627/https://www.cbf.com.br/selecao-brasileira/noticias/selecao-masculina/a/carlo-ancelotti-convoca-os-26-jogadores-que-vao-tentar-o-hexa-na-copa-do-mundo}}</ref> [[Wesley França|Wesley]] withdrew injured and was replaced by [[Éderson (footballer, born 1999)|Éderson Silva]] on June 7.<ref>{{cite web |url=https://www.cbf.com.br/selecao-brasileira/noticias/selecao-masculina/a/ederson-e-convocado-pela-selecao-para-a-copa-do-mundo |title=Éderson é convocado pela Seleção para a Copa do Mundo |trans-title=Éderson is called up by the National Team for the World Cup |publisher=[[Brazilian Football Confederation]] |date=June 7, 2026 |access-date=June 7, 2026 |language=pt |url-status=live |archive-date=June 8, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260608032632/https://www.cbf.com.br/selecao-brasileira/noticias/selecao-masculina/a/ederson-e-convocado-pela-selecao-para-a-copa-do-mundo}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Alisson Becker|Alisson]]|sortname=Alisson|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|10|2}}|caps=78|goals=0|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=2|pos=MF|name=[[Éderson (footballer, born 1999)|Éderson Silva]]|sortname=Silva, Ederson|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|7|7}}|caps=3|goals=0|club=[[Atalanta BC|Atalanta]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Gabriel Magalhães]]|sortname=Magalhaes, Gabriel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|12|19}}|caps=17|goals=1|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Marquinhos]]|sortname=Marquinhos|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|5|14}}|caps=105|goals=7|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Casemiro]]|sortname=Casemiro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|2|23}}|caps=86|goals=9|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Alex Sandro]]|sortname=Alex Sandro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|1|26}}|caps=45|goals=2|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Vinícius Júnior]]|sortname=Vinicius Junior|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|12}}|caps=49|goals=9|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Bruno Guimarães]]|sortname=Guimaraes, Bruno|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|16}}|caps=43|goals=3|club=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Matheus Cunha]]|sortname=Cunha, Matheus|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|5|27}}|caps=23|goals=1|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Neymar]]|sortname=Neymar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|2|5}}|caps=128|goals=79|club=[[Santos FC|Santos]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Raphinha]]|sortname=Raphinha|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|12|14}}|caps=39|goals=11|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Weverton (footballer, born 1987)|Weverton]]|sortname=Weverton|age={{birth date and age2|2026|6|11|1987|12|13}}|caps=11|goals=0|club=[[Grêmio FBPA|Grêmio]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Danilo (footballer, born July 1991)|Danilo Luiz]]|sortname=Danilo Luiz|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|7|15}}|caps=70|goals=1|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Gleison Bremer|Bremer]]|sortname=Bremer|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|3|18}}|caps=8|goals=1|club=[[Juventus FC|Juventus]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Léo Pereira (footballer, born 1996)|Léo Pereira]]|sortname=Pereira, Leo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|31}}|caps=4|goals=0|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Douglas Santos (footballer, born 1994)|Douglas Santos]]|sortname=Santos, Douglas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|3|22}}|caps=7|goals=0|club=[[FC Zenit Saint Petersburg|Zenit Saint Petersburg]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Fabinho (footballer, born 1993)|Fabinho]]|sortname=Fabinho|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|10|23}}|caps=33|goals=0|club=[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Danilo (footballer, born 2001)|Danilo Santos]]|sortname=Santos, Danilo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|29}}|caps=4|goals=2|club=[[Botafogo FR|Botafogo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Endrick (footballer, born 2006)|Endrick]]|sortname=Endrick|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|7|21}}|caps=17|goals=4|club=[[Olympique Lyonnais|Lyon]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Lucas Paquetá]]|sortname=Paqueta, Lucas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|8|27}}|caps=63|goals=13|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Luiz Henrique (footballer, born 2001)|Luiz Henrique]]|sortname=Luiz Henrique|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|2}}|caps=15|goals=2|club=[[FC Zenit Saint Petersburg|Zenit Saint Petersburg]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=22|pos=FW|name=[[Gabriel Martinelli]]|sortname=Martinelli, Gabriel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|18}}|caps=23|goals=4|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Ederson (footballer, born 1993)|Ederson Moraes]]|sortname=Moraes, Ederson|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|8|17}}|caps=32|goals=0|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Roger Ibañez]]|sortname=Ibanez, Roger|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|11|23}}|caps=7|goals=0|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Igor Thiago]]|sortname=Igor Thiago|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|26}}|caps=4|goals=2|club=[[Brentford F.C.|Brentford]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Rayan (footballer, born 2006)|Rayan]]|sortname=Rayan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|8|3}}|caps=2|goals=1|club=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]]|clubnat=ENG}} {{nat fs end}} ===Haiti=== Coach: {{#invoke:flag|icon|FRA}} [[Sébastien Migné]] [[Haiti national football team|Haiti]] announced their final squad on May 15.<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/fhfhaiti/posts/pfbid0sgioyXTC9xmDjdqqPgHtmLPVWu2j7R1KG3hQC8pNZhQgiNRGHixSVMp9aPjKYKxAl |title=Lis Ofisyèl Grenadye yo pou Mondyal 2026 |trans-title=List of Official Grenadiers for the 2026 World Cup |publisher=[[Haitian Football Federation]] |via=[[Facebook]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 15, 2026 |language=ht |url-status=live |archive-date=May 15, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260515175636/https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Ffhfhaiti%2Fposts%2Fpfbid0sgioyXTC9xmDjdqqPgHtmLPVWu2j7R1KG3hQC8pNZhQgiNRGHixSVMp9aPjKYKxAl}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/c242rl3yjp8o |title=Isidor and Bellegarde in Haiti World Cup squad |work=[[BBC Sport]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 22, 2026 |archive-date=May 21, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521012351/https://www.bbc.com/sport/football/articles/c242rl3yjp8o |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Johny Placide]]|sortname=Placide, Johny|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1988|1|29}}|caps=81|goals=0|club=[[SC Bastia|Bastia]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Carlens Arcus]]|sortname=Arcus, Carlens|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|28}}|caps=53|goals=1|club=[[Angers SCO|Angers]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Keeto Thermoncy]]|sortname=Thermoncy, Keeto|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|3|29}}|caps=1|goals=0|club=[[BSC Young Boys|Young Boys]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Ricardo Adé]]|sortname=Ade, Ricardo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|5|21}}|caps=59|goals=2|club=[[LDU Quito]]|clubnat=ECU}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Hannes Delcroix]]|sortname=Delcroix, Hannes|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|28}}|caps=7|goals=0|club=[[FC Lugano|Lugano]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Carl Sainté]]|sortname=Sainte, Carl|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|8|9}}|caps=26|goals=0|club=[[El Paso Locomotive FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Derrick Etienne Jr.]]|sortname=Etienne, Derrick Jr|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|11|25}}|caps=48|goals=8|club=[[Toronto FC]]|clubnat=CAN}} {{nat fs g player|no=8|pos=DF|name=[[Martin Expérience]]|sortname=Experience, Martin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|9}}|caps=21|goals=0|club=[[AS Nancy Lorraine|Nancy]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Duckens Nazon]]|sortname=Nazon, Duckens|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|4|7}}|caps=78|goals=44|club=[[Esteghlal F.C.|Esteghlal]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Jean-Ricner Bellegarde]]|sortname=Bellegarde, Jean-Ricner|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|27}}|caps=10|goals=0|club=[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Louicius Deedson]]|sortname=Deedson, Louicius|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|11}}|caps=32|goals=10|club=[[FC Dallas]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Alexandre Pierre]]|sortname=Pierre, Alexandre|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|25}}|caps=15|goals=0|club=[[FC Sochaux-Montbéliard|Sochaux]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Duke Lacroix]]|sortname=Lacroix, Duke|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|10|14}}|caps=16|goals=3|club=[[Colorado Springs Switchbacks FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Leverton Pierre]]|sortname=Pierre, Leverton|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|9}}|caps=33|goals=0|club=[[F.C. Vizela|Vizela]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=15|pos=FW|name=[[Ruben Providence]]|sortname=Providence, Ruben|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|7}}|caps=15|goals=3|club=[[Almere City FC|Almere City]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=16|pos=FW|name=[[Lenny Joseph]]|sortname=Joseph, Lenny|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|12}}|caps=2|goals=1|club=[[Ferencvárosi TC|Ferencváros]]|clubnat=HUN}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Danley Jean Jacques]]|sortname=Jean Jacques, Danley|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|20}}|caps=30|goals=6|club=[[Philadelphia Union]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Wilson Isidor]]|sortname=Isidor, Wilson|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|8|27}}|caps=4|goals=2|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Yassin Fortuné]]|sortname=Fortune, Yassin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|30}}|caps=4|goals=0|club=[[F.C. Vizela|Vizela]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Frantzdy Pierrot]]|sortname=Pierrot, Frantzdy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|3|29}}|caps=51|goals=34|club=[[Çaykur Rizespor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Josué Casimir]]|sortname=Casimir, Josue|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|9|24}}|caps=7|goals=0|club=[[AJ Auxerre|Auxerre]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Jean-Kévin Duverne]]|sortname=Duverne, Jean-Kevin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|7|12}}|caps=17|goals=1|club=[[KAA Gent|Gent]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Josué Duverger]]|sortname=Duverger, Josue|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|27}}|caps=6|goals=0|club=[[FC Cosmos Koblenz|Cosmos Koblenz]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Wilguens Paugain]]|sortname=Paugain, Wilguens|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|8|24}}|caps=8|goals=0|club=[[SV Zulte Waregem|Zulte Waregem]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Dominique Simon]]|sortname=Simon, Dominique|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|29}}|caps=2|goals=0|club=[[1. FC Tatran Prešov|Tatran Prešov]]|clubnat=SVK}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Woodensky Pierre]]|sortname=Pierre, Woodensky|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|12|30}}|caps=1|goals=0|club=[[Violette AC|Violette]]|clubnat=HAI}} {{nat fs end}} ===Morocco=== Coach:<!--nationality is Moroccan, per https://inside.fifa.com/en/associations/MAR/organisation--> [[Mohamed Ouahbi]] [[Morocco national football team|Morocco]] announced their final squad on May 26.<ref>{{cite web |url=https://frmf.ma/fr/articles/coupe-du-monde-2026-de-la-fifa-coach-ouahbi-retient-26-joueurs-liste-finale |title=Coupe du Monde-2026 de la FIFA: coach Ouahbi retient 26 joueurs (liste finale) |trans-title=2026 FIFA World Cup: Coach Ouahbi names 26-man squad (final list) |publisher=[[Royal Moroccan Football Federation]] |date=May 26, 2026 |access-date=May 26, 2026 |language=fr}}</ref> [[Abde Ezzalzouli]] and [[Nayef Aguerd]] withdrew injured and were replaced by [[Amine Sbaï]] and [[Marwane Saâdane]] on June 10, respectively.<ref>{{cite web |url=https://ge.globo.com/futebol/copa-do-mundo/noticia/2026/06/10/adversario-do-brasil-na-estreia-da-copa-do-mundo-marrocos-troca-astro-e-defensor-por-lesoes.ghtml|title=Adversário do Brasil na estreia da Copa do Mundo, Marrocos troca astro e defensor por lesões|trans-title=Brazil's opponent at their debut, Morocco changes star and defender due to injuries |date=June 10, 2026 |access-date=June 10, 2026 |language=pr-br |archive-date=June 10, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Yassine Bounou]]|sortname=Bounou, Yassine|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|4|5}}|caps=90|goals=0|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Achraf Hakimi]]|sortname=Hakimi, Achraf|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|11|4}}|caps=96|goals=11|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Noussair Mazraoui]]|sortname=Mazraoui, Noussair|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|14}}|caps=45|goals=2|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Sofyan Amrabat]]|sortname=Amrabat, Sofyan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|8|21}}|caps=75|goals=0|club=[[Real Betis]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Marwane Saâdane]]|sortname=Saadane, Marwane|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|1|17}}|caps=8|goals=0|club=[[Al Fateh SC|Al-Fateh]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Ayyoub Bouaddi]]|sortname=Bouaddi, Ayyoub|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|10|2}}|caps=3|goals=0|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Chemsdine Talbi]]|sortname=Talbi, Chemsdine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|5|9}}|caps=5|goals=0|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Azzedine Ounahi]]|sortname=Ounahi, Azzedine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|19}}|caps=49|goals=9|club=[[Girona FC|Girona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Soufiane Rahimi]]|sortname=Rahimi, Soufiane|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|2}}|caps=37|goals=12|club=[[Al Ain FC|Al Ain]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Brahim Díaz]]|sortname=Diaz, Brahim|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|3}}|caps=26|goals=14|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Ismael Saibari]]|sortname=Saibari, Ismael|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|28}}|caps=31|goals=9|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Munir Mohamedi]]|sortname=Mohamedi, Munir|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|5|10}}|caps=53|goals=0|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Zakaria El Ouahdi]]|sortname=Ouahdi, Zakaria|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|12|31}}|caps=3|goals=0|club=[[KRC Genk|Genk]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Issa Diop (footballer)|Issa Diop]]|sortname=Diop, Issa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|9}}|caps=4|goals=0|club=[[Fulham F.C.|Fulham]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Samir El Mourabet]]|sortname=Mourabet, Samir|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|10|6}}|caps=4|goals=0|club=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Gessime Yassine]]|sortname=Yassine, Gessime|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|11|22}}|caps=5|goals=0|club=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Amine Sbaï]]|sortname=Sbai, Amine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|11|5}}|caps=2|goals=0|club=[[Angers SCO|Angers]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Chadi Riad]]|sortname=Riad, Chadi|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|17}}|caps=6|goals=1|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Youssef Belammari]]|sortname=Belammari, Youssef|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|20}}|caps=19|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Ayoub El Kaabi]]|sortname=Kaabi, Ayoub|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|6|25}}|caps=71|goals=35|club=[[Olympiacos F.C.|Olympiacos]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Ayoube Amaimouni]]|sortname=Amaimouni, Ayoube|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|11|30}}|caps=2|goals=0|club=[[Eintracht Frankfurt]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Ahmed Reda Tagnaouti]]|sortname=Tagnaouti, Ahmed Reda|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|5}}|caps=3|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Bilal El Khannouss]]|sortname=Khannouss, Bilal|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|5|10}}|caps=37|goals=3|club=[[VfB Stuttgart]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Neil El Aynaoui]]|sortname=Aynaoui, Neil|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|2}}|caps=16|goals=2|club=[[AS Roma|Roma]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Redouane Halhal]]|sortname=Halhal, Redouane|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|3|5}}|caps=3|goals=0|club=[[KV Mechelen|Mechelen]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Anass Salah-Eddine]]|sortname=Salah-Eddine, Anass|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|1|18}}|caps=9|goals=0|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs end}} ===Scotland=== Coach: [[Steve Clarke]] [[Scotland national football team|Scotland]] announced their final squad on May 19.<ref>{{cite web |url=https://www.scottishfa.co.uk/news/scotland-men-s-national-team-head-coach-steve-clarke-has-named-his-squad-for-fifa-world-cup-2026/ |title=Scotland Men's National Team Head Coach Steve Clarke has named his squad for FIFA World Cup 2026 |publisher=[[Scottish Football Association]] |date=May 19, 2026 |access-date=May 19, 2026 |url-status=live |archive-date=May 19, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519142035/https://www.scottishfa.co.uk/news/scotland-men-s-national-team-head-coach-steve-clarke-has-named-his-squad-for-fifa-world-cup-2026/}}</ref> [[Billy Gilmour]] withdrew injured on May 30,<ref>{{cite web |url=https://www.scottishfa.co.uk/news/fifa-world-cup-2026-squad-update/ |title=FIFA World Cup 2026 squad update |publisher=[[Scottish Football Association]] |date=May 30, 2026 |access-date=June 1, 2026}}</ref> and was replaced by [[Tyler Fletcher]] on May 31.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cn8pmj99jk7o |title=Fletcher chosen to replace Gilmour in Scotland squad |work=[[BBC Sport]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026 |archive-date=May 31, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260531110910/https://www.bbc.com/sport/football/articles/cn8pmj99jk7o |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Angus Gunn]]|sortname=Gunn, Angus|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|22}}|caps=22|goals=0|club=[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Aaron Hickey]]|sortname=Hickey, Aaron|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|6|10}}|caps=21|goals=0|club=[[Brentford F.C.|Brentford]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Andy Robertson]]|sortname=Robertson, Andy|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|3|11}}|caps=94|goals=4|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Scott McTominay]]|sortname=Mctominay, Scott|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|12|8}}|caps=70|goals=15|club=[[SSC Napoli|Napoli]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Grant Hanley]]|sortname=Hanley, Grant|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|11|20}}|caps=68|goals=2|club=[[Hibernian F.C.|Hibernian]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Kieran Tierney]]|sortname=Tierney, Kieran|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|6|5}}|caps=56|goals=2|club=[[Celtic F.C.|Celtic]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[John McGinn]]|sortname=Mcginn, John|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|10|18}}|caps=86|goals=20|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Tyler Fletcher]]|sortname=Fletcher, Tyler|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|3|19}}|caps=2|goals=0|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Lyndon Dykes]]|sortname=Dykes, Lyndon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|10|7}}|caps=51|goals=10|club=[[Charlton Athletic F.C.|Charlton Athletic]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Ché Adams]]|sortname=Adams, Che|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|13}}|caps=47|goals=13|club=[[Torino FC|Torino]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Ryan Christie]]|sortname=Christie, Ryan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|2|22}}|caps=68|goals=10|club=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Liam Kelly (footballer, born 1996)|Liam Kelly]]|sortname=Kelly, Liam|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|23}}|caps=3|goals=0|club=[[Rangers F.C.|Rangers]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Jack Hendry (footballer, born 1995)|Jack Hendry]]|sortname=Hendry, Jack|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|5|7}}|caps=38|goals=3|club=[[Al-Ettifaq Club|Al-Ettifaq]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Ross Stewart (footballer, born 1996)|Ross Stewart]]|sortname=Stewart, Ross|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|11}}|caps=3|goals=0|club=[[Southampton F.C.|Southampton]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[John Souttar]]|sortname=Souttar, John|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|9|25}}|caps=24|goals=2|club=[[Rangers F.C.|Rangers]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Dominic Hyam]]|sortname=Hyam, Dominic|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|20}}|caps=4|goals=0|club=[[Wrexham A.F.C.|Wrexham]]|clubnat=WAL}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Ben Gannon-Doak]]|sortname=Gannon-Doak, Ben|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|11|11}}|caps=14|goals=1|club=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[George Hirst (footballer)|George Hirst]]|sortname=Hirst, George|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|15}}|caps=10|goals=1|club=[[Ipswich Town F.C.|Ipswich Town]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Lewis Ferguson]]|sortname=Ferguson, Lewis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|24}}|caps=24|goals=1|club=[[Bologna FC 1909|Bologna]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Lawrence Shankland]]|sortname=Shankland, Lawrence|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|8|10}}|caps=20|goals=7|club=[[Heart of Midlothian F.C.|Heart of Midlothian]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=21|pos=GK|name=[[Craig Gordon]]|sortname=Gordon, Craig|age={{birth date and age2|2026|6|11|1982|12|31}}|caps=84|goals=0|club=[[Heart of Midlothian F.C.|Heart of Midlothian]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Nathan Patterson (footballer)|Nathan Patterson]]|sortname=Patterson, Nathan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|10|16}}|caps=26|goals=1|club=[[Everton F.C.|Everton]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Kenny McLean]]|sortname=Mclean, Kenny|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|1|8}}|caps=58|goals=3|club=[[Norwich City F.C.|Norwich City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Anthony Ralston]]|sortname=Ralston, Anthony|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|11|16}}|caps=27|goals=1|club=[[Celtic F.C.|Celtic]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Findlay Curtis]]|sortname=Curtis, Findlay|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|6|9}}|caps=3|goals=1|club=[[Kilmarnock F.C.|Kilmarnock]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Scott McKenna]]|sortname=Mckenna, Scott|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|11|12}}|caps=50|goals=1|club=[[GNK Dinamo Zagreb|Dinamo Zagreb]]|clubnat=CRO}} {{nat fs end}} ==Group D== ===Australia=== Coach: [[Tony Popovic]] [[Australia men's national soccer team|Australia]] announced their final squad on May 31.<ref>{{cite web |url=https://socceroos.com.au/news/commbank-socceroos-squad-named-fifa-world-cup-2026tm |title=CommBank Socceroos squad named for FIFA World Cup 2026 |publisher=[[Football Australia]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026 |archive-date=May 31, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260531235024/https://socceroos.com.au/news/commbank-socceroos-squad-named-fifa-world-cup-2026tm |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Mathew Ryan]]|sortname=Ryan, Mathew|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|4|8}}|caps=104|goals=0|club=[[Levante UD|Levante]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Miloš Degenek]]|sortname=Degenek, Milos|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|4|28}}|caps=57|goals=1|club=[[APOEL FC|APOEL]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Alessandro Circati]]|sortname=Circati, Alessandro|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|10|10}}|caps=13|goals=1|club=[[Parma Calcio 1913|Parma]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Jacob Italiano]]|sortname=Italiano, Jacob|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|30}}|caps=5|goals=0|club=[[Grazer AK]]|clubnat=AUT}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Jordan Bos]]|sortname=Bos, Jordan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|10|29}}|caps=27|goals=4|club=[[Feyenoord]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Jason Geria]]|sortname=Geria, Jason|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|5|10}}|caps=14|goals=0|club=[[Albirex Niigata]]|clubnat=JPN}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Mathew Leckie]]|sortname=Leckie, Mathew|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|2|4}}|caps=80|goals=14|club=[[Melbourne City FC|Melbourne City]]|clubnat=AUS}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Connor Metcalfe]]|sortname=Metcalfe, Connor|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|11|5}}|caps=36|goals=1|club=[[FC St. Pauli]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Mohamed Touré (soccer, born 2004)|Mohamed Touré]]|sortname=Toure, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|3|26}}|caps=10|goals=2|club=[[Norwich City F.C.|Norwich City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Ajdin Hrustic]]|sortname=Hrustic, Ajdin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|5}}|caps=37|goals=4|club=[[Heracles Almelo]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Awer Mabil]]|sortname=Mabil, Awer|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|9|15}}|caps=38|goals=10|club=[[CD Castellón|Castellón]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Paul Izzo]]|sortname=Izzo, Paul|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|6}}|caps=4|goals=0|club=[[Randers FC|Randers]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[Aiden O'Neill]]|sortname=Oneill, Aiden|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|4}}|caps=31|goals=0|club=[[New York City FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Cammy Devlin]]|sortname=Devlin, Cammy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|7}}|caps=5|goals=0|club=[[Heart of Midlothian F.C.|Heart of Midlothian]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Kai Trewin]]|sortname=Trewin, Kai|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|18}}|caps=6|goals=0|club=[[New York City FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Aziz Behich]]|sortname=Behich, Aziz|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|12|16}}|caps=84|goals=3|club=[[Melbourne City FC|Melbourne City]]|clubnat=AUS}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Nestory Irankunda]]|sortname=Irankunda, Nestory|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|2|9}}|caps=15|goals=5|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=GK|name=[[Patrick Beach]]|sortname=Beach, Patrick|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|8|6}}|caps=2|goals=0|club=[[Melbourne City FC|Melbourne City]]|clubnat=AUS}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Harry Souttar]]|sortname=Souttar, Harry|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|22}}|caps=38|goals=11|club=[[Leicester City F.C.|Leicester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Cristian Volpato]]|sortname=Volpato, Cristian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|11|15}}|caps=1|goals=0|club=[[US Sassuolo Calcio|Sassuolo]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Cameron Burgess]]|sortname=Burgess, Cameron|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|10|21}}|caps=27|goals=0|club=[[Swansea City A.F.C.|Swansea City]]|clubnat=WAL}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Jackson Irvine]]|sortname=Irvine, Jackson|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|3|7}}|caps=82|goals=14|club=[[FC St. Pauli]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=23|pos=FW|name=[[Nishan Velupillay]]|sortname=Velupillay, Nishan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|7}}|caps=7|goals=3|club=[[Melbourne Victory FC|Melbourne Victory]]|clubnat=AUS}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Paul Okon-Engstler]]|sortname=Okon-Engstler, Paul|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|1|24}}|caps=6|goals=0|club=[[Sydney FC]]|clubnat=AUS}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Lucas Herrington]]|sortname=Herrington, Lucas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|9|5}}|caps=4|goals=0|club=[[Colorado Rapids]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Tete Yengi]]|sortname=Yengi, Tete|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|11|28}}|caps=1|goals=1|club=[[FC Machida Zelvia|Machida Zelvia]]|clubnat=JPN}} {{nat fs end}} ===Paraguay=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ARG}} [[Gustavo Alfaro]] [[Paraguay national football team|Paraguay]] announced a 55-man preliminary squad on May 12.<ref>{{cite web |url=https://www.abc.com.py/deportes/futbol/seleccion-paraguaya/2026/05/12/a-un-mes-del-debut-los-55-reservados-de-paraguay-para-el-mundial-2026/ |title=A un mes del debut: ¡Los 55 reservados de Paraguay para el Mundial 2026!|trans-title=One month before their debut: Paraguay's 55-man squad for the 2026 World Cup! |publisher=[[ABC Color]] |date=May 12, 2026 |access-date=May 12, 2026 |language=es}}</ref> They announced their final squad on June 1.<ref>{{cite tweet |author=Paraguayan Football Association |author-link=Paraguayan Football Association |user=Albirroja |number=2061459474729127939 |date=June 1, 2026 |title=¡Todo un país con ustedes! Esta es la lista final del profe Gustavo Alfaro para representar a Paraguay en la Copa Mundial de la FIFA 2026. ¡La Albirroja está de vuelta! |trans-title=An entire country stands with you! This is coach Gustavo Alfaro's final squad list to represent Paraguay at the 2026 FIFA World Cup. La Albirroja is back! |language=es |access-date=June 1, 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://heavy.com/sports/soccer/world-cup/paraguay-announces-squad-fifa-world-cup/ |title=Paraguay Announces Squad for 2026 FIFA World Cup |publisher=Heavy.com |date=June 1, 2026 |access-date=June 1, 2026 |archive-date=June 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601154805/https://heavy.com/sports/soccer/world-cup/paraguay-announces-squad-fifa-world-cup/ |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Gatito Fernández]]|sortname=Fernandez, Gatito|age={{birth date and age2|2026|6|11|1988|3|29}}|caps=31|goals=0|club=[[Cerro Porteño]]|clubnat=PAR}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Gustavo Velázquez]]|sortname=Velazquez, Gustavo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|4|17}}|caps=13|goals=1|club=[[Cerro Porteño]]|clubnat=PAR}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Omar Alderete]]|sortname=Alderete, Omar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|12|26}}|caps=36|goals=3|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Juan José Cáceres]]|sortname=Caceres, Juan Jose|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|1}}|caps=17|goals=0|club=[[FC Dynamo Moscow|Dynamo Moscow]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Fabián Balbuena]]|sortname=Balbuena, Fabian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|8|23}}|caps=48|goals=2|club=[[Grêmio FBPA|Grêmio]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Júnior Alonso]]|sortname=Alonso, Junior|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|2|9}}|caps=71|goals=3|club=[[Clube Atlético Mineiro|Atlético Mineiro]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Ramón Sosa]]|sortname=Sosa, Ramon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|31}}|caps=29|goals=1|club=[[SE Palmeiras|Palmeiras]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Diego Gómez (Paraguayan footballer)|Diego Gómez]]|sortname=Gomez, Diego|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|3|27}}|caps=24|goals=3|club=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton & Hove Albion]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Antonio Sanabria]]|sortname=Sanabria, Antonio|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|3|4}}|caps=48|goals=7|club=[[US Cremonese|Cremonese]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Miguel Almirón]]|sortname=Almiron, Miguel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|2|10}}|caps=76|goals=10|club=[[Atlanta United FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Maurício (footballer, born 2001)|Maurício]]|sortname=Mauricio|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|22}}|caps=3|goals=0|club=[[SE Palmeiras|Palmeiras]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Orlando Gill]]|sortname=Gill, Orlando|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|11}}|caps=6|goals=0|club=[[San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[José Canale]]|sortname=Canale, Jose|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|20}}|caps=2|goals=0|club=[[Club Atlético Lanús|Lanús]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Andrés Cubas]]|sortname=Cubas, Andres|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|5|11}}|caps=33|goals=0|club=[[Vancouver Whitecaps FC]]|clubnat=CAN}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Gustavo Gómez]]|sortname=Gomez, Gustavo|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|5|6}}|caps=89|goals=4|club=[[SE Palmeiras|Palmeiras]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Damián Bobadilla]]|sortname=Bobadilla, Damian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|11}}|caps=19|goals=1|club=[[São Paulo FC|São Paulo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Kaku (footballer)|Kaku]]|sortname=Kaku|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|11}}|caps=33|goals=6|club=[[Al Ain FC|Al Ain]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Álex Arce]]|sortname=Arce, Alex|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|6|16}}|caps=15|goals=1|club=[[Independiente Rivadavia]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Julio Enciso (footballer, born 2004)|Julio Enciso]]|sortname=Enciso, Julio|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|1|23}}|caps=32|goals=4|club=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Braian Ojeda]]|sortname=Ojeda, Braian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|27}}|caps=17|goals=0|club=[[Orlando City SC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Gabriel Ávalos]]|sortname=Avalos, Gabriel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|10|12}}|caps=23|goals=2|club=[[Club Atlético Independiente|Independiente]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Gastón Olveira]]|sortname=Olveira, Gaston|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|4|21}}|caps=1|goals=0|club=[[Club Olimpia|Olimpia]]|clubnat=PAR}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Matías Galarza (Paraguayan footballer)|Matías Galarza]]|sortname=Galarza, Matias|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|11}}|caps=15|goals=3|club=[[Atlanta United FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Gustavo Caballero]]|sortname=Caballero, Gustavo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|9|21}}|caps=2|goals=1|club=[[Portsmouth F.C.|Portsmouth]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Isidro Pitta]]|sortname=Pitta, Isidro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|14}}|caps=5|goals=0|club=[[Red Bull Bragantino]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Alexandro Maidana]]|sortname=Maidana, Alexandro|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|7|26}}|caps=2|goals=1|club=[[Talleres de Córdoba|Talleres]]|clubnat=ARG}} {{nat fs end}} ===Turkey=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ITA}} [[Vincenzo Montella]] [[Turkey national football team|Turkey]] announced a 35-man preliminary squad on May 18.<ref>{{cite web |url=https://www.tff.org/default.aspx?pageID=202&ftxtID=50587 |title=A Millî Takımımızın 2026 FIFA Dünya Kupası Geniş Kadrosu Açıklandı |trans-title=Our Senior National Team's Preliminary Squad for the 2026 FIFA World Cup Has Been Announced |publisher=[[Turkish Football Federation]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 19, 2026 |language=tr |archive-date=May 18, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518211459/https://www.tff.org/default.aspx?pageID=202&ftxtID=50587 |url-status=live }}</ref> Their final squad was announced on June 2.<ref>{{cite web |url=https://www.tff.org/default.aspx?pageID=202&ftxtID=5072250587 |title=A Millî Takımımızın 2026 FIFA Dünya Kupası Nihai Kadrosu Açıklandı |trans-title=Our Senior National Team's Final Squad for the 2026 FIFA World Cup Has Been Announced |publisher=[[Turkish Football Federation]] |date=June 2, 2026 |access-date=June 2, 2026 |language=tr |archive-date=June 2, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260602100007/https://www.tff.org/default.aspx?pageID=202&ftxtID=5072250587 |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Mert Günok]]|sortname=Gunok, Mert|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|3|1}}|caps=37|goals=0|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Zeki Çelik]]|sortname=Celik, Zeki|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|17}}|caps=61|goals=3|club=[[AS Roma|Roma]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Merih Demiral]]|sortname=Demiral, Merih|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|5}}|caps=62|goals=6|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Çağlar Söyüncü]]|sortname=Soyuncu, Caglar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|5|23}}|caps=60|goals=2|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Salih Özcan]]|sortname=Ozcan, Salih|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|1|11}}|caps=30|goals=1|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Orkun Kökçü]]|sortname=Kokcu, Orkun|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|12|29}}|caps=50|goals=4|club=[[Beşiktaş J.K.|Beşiktaş]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Kerem Aktürkoğlu]]|sortname=Akturkoglu, Kerem|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|21}}|caps=52|goals=15|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=8|pos=FW|name=[[Arda Güler]]|sortname=Guler, Arda|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|2|25}}|caps=29|goals=6|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Deniz Gül]]|sortname=Gul, Deniz|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|7|2}}|caps=8|goals=2|club=[[FC Porto|Porto]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Hakan Çalhanoğlu]]|sortname=Calhanoglu, Hakan|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|2|8}}|caps=105|goals=22|club=[[Inter Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Kenan Yıldız]]|sortname=Yildiz, Kenan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|5|4}}|caps=28|goals=5|club=[[Juventus FC|Juventus]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Altay Bayındır]]|sortname=Bayindir, Altay|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|14}}|caps=12|goals=0|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Eren Elmalı]]|sortname=Elmali, Eren|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|7}}|caps=23|goals=0|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Abdülkerim Bardakcı]]|sortname=Bardakci, Abdulkerim|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|9|7}}|caps=27|goals=2|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Ozan Kabak]]|sortname=Kabak, Ozan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|25}}|caps=30|goals=2|club=[[TSG 1899 Hoffenheim|TSG Hoffenheim]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[İsmail Yüksek]]|sortname=Yuksek, Ismail|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|26}}|caps=32|goals=1|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[İrfan Can Kahveci]]|sortname=Kahveci, Irfan Can|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|7|15}}|caps=47|goals=6|club=[[Kasımpaşa S.K.|Kasımpaşa]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Mert Müldür]]|sortname=Muldur, Mert|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|4|3}}|caps=45|goals=3|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Yunus Akgün]]|sortname=Akgun, Yunus|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|7}}|caps=19|goals=4|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[Ferdi Kadıoğlu]]|sortname=Kadioglu, Ferdi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|10|7}}|caps=30|goals=2|club=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton & Hove Albion]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Barış Alper Yılmaz]]|sortname=Yilmaz, Baris Alper|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|23}}|caps=35|goals=4|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Kaan Ayhan]]|sortname=Ayhan, Kaan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|11|10}}|caps=73|goals=5|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Uğurcan Çakır]]|sortname=Cakir, Ugurcan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|5}}|caps=39|goals=0|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Oğuz Aydın]]|sortname=Aydin, Oguz|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|27}}|caps=11|goals=0|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Samet Akaydin]]|sortname=Akaydin, Samet|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|3|13}}|caps=19|goals=1|club=[[Çaykur Rizespor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Can Uzun]]|sortname=Uzun, Can|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|11|11}}|caps=6|goals=1|club=[[Eintracht Frankfurt]]|clubnat=GER}} {{nat fs end}} ===United States=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ARG}} [[Mauricio Pochettino]] The [[United States men's national soccer team|United States]] announced their final squad on May 26.<ref>{{cite web |url=https://www.ussoccer.com/stories/2026/05/usmnt/us-mens-national-team-head-coach-mauricio-pochettino-names-26-player-roster-for-fifa-world-cup-2026 |title=U.S. Men's National Team Head Coach Mauricio Pochettino Names 26-Player Roster for FIFA World Cup 2026 |publisher=[[United States Soccer Federation]] |date=May 26, 2026 |access-date=May 26, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Matt Turner (soccer)|Matt Turner]]|sortname=Turner, Matt|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|6|24}}|caps=54|goals=0|club=[[New England Revolution]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Sergiño Dest]]|sortname=Dest, Sergino|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|11|3}}|caps=39|goals=3|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Chris Richards (soccer)|Chris Richards]]|sortname=Richards, Chris|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|28}}|caps=36|goals=3|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Tyler Adams]]|sortname=Adams, Tyler|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|14}}|caps=54|goals=2|club=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Antonee Robinson]]|sortname=Robinson, Antonee|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|8|8}}|caps=54|goals=5|club=[[Fulham F.C.|Fulham]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Auston Trusty]]|sortname=Trusty, Auston|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|12}}|caps=8|goals=0|club=[[Celtic F.C.|Celtic]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Giovanni Reyna]]|sortname=Reyna, Giovanni|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|11|13}}|caps=38|goals=9|club=[[Borussia Mönchengladbach]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Weston McKennie]]|sortname=Mckennie, Weston|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|28}}|caps=66|goals=12|club=[[Juventus FC|Juventus]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Ricardo Pepi]]|sortname=Pepi, Ricardo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|1|9}}|caps=37|goals=13|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Christian Pulisic]]|sortname=Pulisic, Christian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|18}}|caps=86|goals=33|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Brenden Aaronson]]|sortname=Aaronson, Brenden|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|22}}|caps=58|goals=9|club=[[Leeds United F.C.|Leeds United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=DF|name=[[Miles Robinson (soccer)|Miles Robinson]]|sortname=Robinson, Miles|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|3|14}}|caps=40|goals=3|club=[[FC Cincinnati]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Tim Ream]]|sortname=Ream, Tim|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1987|10|5}}|caps=82|goals=1|club=[[Charlotte FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Sebastian Berhalter]]|sortname=Berhalter, Sebastian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|10}}|caps=13|goals=1|club=[[Vancouver Whitecaps FC]]|clubnat=CAN}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Cristian Roldan]]|sortname=Roldan, Cristian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|6|3}}|caps=47|goals=0|club=[[Seattle Sounders FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Alex Freeman]]|sortname=Freeman, Alex|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|8|9}}|caps=17|goals=2|club=[[Villarreal CF|Villarreal]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Malik Tillman]]|sortname=Tillman, Malik|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|28}}|caps=30|goals=3|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Max Arfsten]]|sortname=Arfsten, Maximilian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|19}}|caps=20|goals=1|club=[[Columbus Crew]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Haji Wright]]|sortname=Wright, Haji|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|27}}|caps=20|goals=7|club=[[Coventry City F.C.|Coventry City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Folarin Balogun]]|sortname=Balogun, Folarin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|3}}|caps=27|goals=9|club=[[AS Monaco FC|Monaco]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Timothy Weah]]|sortname=Weah, Timothy|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|22}}|caps=51|goals=7|club=[[Olympique de Marseille|Marseille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Mark McKenzie (soccer, born 1999)|Mark McKenzie]]|sortname=Mckenzie, Mark|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|25}}|caps=29|goals=0|club=[[Toulouse FC|Toulouse]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Joe Scally]]|sortname=Scally, Joe|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|12|31}}|caps=26|goals=0|club=[[Borussia Mönchengladbach]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=24|pos=GK|name=[[Matt Freese]]|sortname=Freese, Matt|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|2}}|caps=15|goals=0|club=[[New York City FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=25|pos=GK|name=[[Chris Brady (soccer)|Chris Brady]]|sortname=Brady, Chris|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|3|3}}|caps=1|goals=0|club=[[Chicago Fire FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Alejandro Zendejas]]|sortname=Zendejas, Alejandro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|7}}|caps=14|goals=2|club=[[Club América|América]]|clubnat=MEX}} {{nat fs end}} ==Group E== ===Curaçao=== Coach: {{#invoke:flag|icon|NED}} [[Dick Advocaat]] [[Curaçao national football team|Curaçao]] announced their final squad on May 18.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/thebluewaveffk/p/DYe60yqjJc-/ |title=This is... The Blue Wave. Our squad that will represent Curaçao for the first time at the @fifaworldcup this summer! |publisher=[[Curaçao Football Federation]] |via=[[Instagram]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 18, 2026}}</ref><ref>{{cite web |last=Imber |first=Leon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7288726/2026/05/18/curacao-world-cup-squad-2026/ |title=Curacao name World Cup squad: Tahith Chong, Bacuna brothers included |website=[[The Athletic]] |publisher=[[The New York Times]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 18, 2026 |url-status=live |archive-date=May 18, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518174418/https://www.nytimes.com/athletic/7288726/2026/05/18/curacao-world-cup-squad-2026/}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Eloy Room]]|sortname=Room, Eloy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|2|6}}|caps=71|goals=0|club=[[Miami FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Shurandy Sambo]]|sortname=Sambo, Shurandy|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|8|19}}|caps=8|goals=0|club=[[Sparta Rotterdam]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Juriën Gaari]]|sortname=Gaari, Jurien|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|12|23}}|caps=60|goals=1|club=[[Abha Club|Abha]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Roshon van Eijma]]|sortname=Eijma, Roshon van|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|9}}|caps=28|goals=1|club=[[RKC Waalwijk]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Sherel Floranus]]|sortname=Floranus, Sherel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|23}}|caps=28|goals=0|club=[[PEC Zwolle]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Godfried Roemeratoe]]|sortname=Roemeratoe, Godfried|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|19}}|caps=28|goals=1|club=[[RKC Waalwijk]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Juninho Bacuna]]|sortname=Bacuna, Juninho|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|8|7}}|caps=49|goals=15|club=[[FC Volendam|Volendam]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Livano Comenencia]]|sortname=Comenencia, Livano|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|2|3}}|caps=20|goals=2|club=[[FC Zürich|Zürich]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Jürgen Locadia]]|sortname=Locadia, Jurgen|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|11|7}}|caps=13|goals=1|club=[[Miami FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Leandro Bacuna]]|sortname=Bacuna, Leandro|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|8|21}}|caps=72|goals=16|club=[[Iğdır F.K.|Iğdır]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Jeremy Antonisse]]|sortname=Antonisse, Jeremy|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|3|29}}|caps=27|goals=4|club=[[A.E. Kifisia F.C.|Kifisia]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=12|pos=FW|name=[[Sontje Hansen]]|sortname=Hansen, Sontje|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|18}}|caps=6|goals=1|club=[[Middlesbrough F.C.|Middlesbrough]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=FW|name=[[Tyrese Noslin]]|sortname=Noslin, Tyrese|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|9|11}}|caps=7|goals=1|club=[[SC Telstar|Telstar]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Kenji Gorré]]|sortname=Gorre, Kenji|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|9|29}}|caps=38|goals=6|club=[[Maccabi Haifa F.C.|Maccabi Haifa]]|clubnat=ISR}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Ar'jany Martha]]|sortname=Martha, Arjany|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|9|4}}|caps=9|goals=2|club=[[Rotherham United F.C.|Rotherham United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=16|pos=FW|name=[[Jearl Margaritha]]|sortname=Margaritha, Jearl|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|10}}|caps=22|goals=5|club=[[SK Beveren|Beveren]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Brandley Kuwas]]|sortname=Kuwas, Brandley|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|9|19}}|caps=35|goals=2|club=[[FC Volendam|Volendam]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Armando Obispo]]|sortname=Obispo, Armando|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|5}}|caps=6|goals=0|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Gervane Kastaneer]]|sortname=Kastaneer, Gervane|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|9}}|caps=29|goals=9|club=[[Terengganu FC|Terengganu]]|clubnat=MAS}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[Joshua Brenet]]|sortname=Brenet, Joshua|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|3|20}}|caps=18|goals=2|club=[[Kayserispor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Tahith Chong]]|sortname=Chong, Tahith|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|12|4}}|caps=6|goals=3|club=[[Sheffield United F.C.|Sheffield United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Kevin Felida]]|sortname=Felida, Kevin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|11|11}}|caps=19|goals=1|club=[[FC Den Bosch|Den Bosch]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Riechedly Bazoer]]|sortname=Bazoer, Riechedly|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|10|12}}|caps=5|goals=0|club=[[Konyaspor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Deveron Fonville]]|sortname=Fonville, Deveron|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|5|16}}|caps=2|goals=0|club=[[NEC Nijmegen|NEC]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=25|pos=GK|name=[[Tyrick Bodak]]|sortname=Bodak, Tyrick|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|15}}|caps=4|goals=0|club=[[SC Telstar|Telstar]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=26|pos=GK|name=[[Trevor Doornbusch]]|sortname=Doornbusch, Trevor|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|7|6}}|caps=8|goals=0|club=[[VVV-Venlo]]|clubnat=NED}} {{nat fs end}} ===Ecuador=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ARG}} [[Sebastián Beccacece]] [[Ecuador national football team|Ecuador]] announced their final squad on May 31.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DZBsBHEMqH-/ |title=Nosotros vamos en serio. Porque estos 26 van con la misma hambre de 18 millones de ecuatorianos. Con el mismo sacrificio de los que salieron desde abajo y llegaron lejos. Esta es nuestra lista, y vamos a demostrar al mundo que esto es Ecuador. |trans-title=We're going for real. Because these 26 go with the same hunger of 18 million Ecuadorians. With the same sacrifice of those who came from the bottom and reached far. This is our squad, and we will show the world that this is Ecuador. |publisher=[[Ecuadorian Football Federation]] |via=[[Instagram]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026 |language=es}}</ref><ref>{{cite web |last=Dorff |first=Marcel |url=https://heavy.com/sports/soccer/world-cup/ecuador-announces-squad-fifa-world-cup/ |title=Ecuador Announces Squad for 2026 FIFA World Cup |work=[[Heavy (website)|Heavy]] |date=May 31, 2026 |access-date=June 1, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Hernán Galíndez]]|sortname=Galindez, Hernan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1987|3|30}}|caps=35|goals=0|club=[[Club Atlético Huracán|Huracán]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Félix Torres (footballer, born 1997)|Félix Torres]]|sortname=Torres, Felix|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|11}}|caps=49|goals=5|club=[[SC Internacional|Internacional]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Piero Hincapié]]|sortname=Hincapie, Piero|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|1|9}}|caps=52|goals=3|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Joel Ordóñez]]|sortname=Ordonez, Joel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|4|21}}|caps=17|goals=0|club=[[Club Brugge KV|Club Brugge]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Jordy Alcívar]]|sortname=Alcivar, Jordy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|5}}|caps=11|goals=1|club=[[Independiente del Valle]]|clubnat=ECU}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Willian Pacho]]|sortname=Pacho, Willian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|10|16}}|caps=34|goals=2|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=7|pos=DF|name=[[Pervis Estupiñán]]|sortname=Estupinan, Pervis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|1|21}}|caps=54|goals=5|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Anthony Valencia]]|sortname=Valencia, Anthony|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|21}}|caps=3|goals=1|club=[[Royal Antwerp FC|Antwerp]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[John Yeboah]]|sortname=Yeboah, John|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|23}}|caps=23|goals=3|club=[[Venezia FC|Venezia]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Kendry Páez]]|sortname=Paez, Kendry|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|5|4}}|caps=26|goals=2|club=[[Club Atlético River Plate|River Plate]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Kevin Rodríguez (footballer, born 2000)|Kevin Rodríguez]]|sortname=Rodriguez, Kevin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|4}}|caps=31|goals=2|club=[[Royale Union Saint-Gilloise|Union Saint-Gilloise]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Moisés Ramírez]]|sortname=Ramirez, Moises|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|9|9}}|caps=7|goals=0|club=[[A.E. Kifisia F.C.|Kifisia]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=13|pos=FW|name=[[Enner Valencia]]|sortname=Valencia, Enner|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|11|4}}|caps=105|goals=49|club=[[C.F. Pachuca|Pachuca]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Alan Minda]]|sortname=Minda, Alan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|5|14}}|caps=20|goals=2|club=[[Clube Atlético Mineiro|Atlético Mineiro]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Pedro Vite]]|sortname=Vite, Pedro|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|3|9}}|caps=17|goals=1|club=[[Pumas UNAM|Pumas]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=16|pos=FW|name=[[Jordy Caicedo]]|sortname=Caicedo, Jordy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|18}}|caps=20|goals=4|club=[[Club Atlético Huracán|Huracán]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Ángelo Preciado]]|sortname=Preciado, Angelo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|18}}|caps=55|goals=0|club=[[Clube Atlético Mineiro|Atlético Mineiro]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Denil Castillo]]|sortname=Castillo, Denil|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|3|24}}|caps=5|goals=0|club=[[FC Midtjylland|Midtjylland]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Gonzalo Plata]]|sortname=Plata, Gonzalo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|11|1}}|caps=50|goals=8|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Nilson Angulo]]|sortname=Angulo, Nilson|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|19}}|caps=14|goals=2|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Alan Franco (footballer, born 1998)|Alan Franco]]|sortname=Franco, Alan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|21}}|caps=58|goals=1|club=[[Clube Atlético Mineiro|Atlético Mineiro]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Gonzalo Valle]]|sortname=Valle, Gonzalo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|28}}|caps=4|goals=0|club=[[LDU Quito]]|clubnat=ECU}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Moisés Caicedo]]|sortname=Caicedo, Moises|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|11|2}}|caps=61|goals=3|club=[[Chelsea F.C.|Chelsea]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Jeremy Arévalo]]|sortname=Arevalo, Jeremy|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|3|19}}|caps=4|goals=0|club=[[VfB Stuttgart]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Jackson Porozo]]|sortname=Porozo, Jackson|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|8|4}}|caps=10|goals=1|club=[[Club Tijuana|Tijuana]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Yaimar Medina]]|sortname=Medina, Yaimar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|11|5}}|caps=6|goals=0|club=[[KRC Genk|Genk]]|clubnat=BEL}} {{nat fs end}} ===Germany=== Coach: [[Julian Nagelsmann]] [[Germany national football team|Germany]] announced their final squad on May 21.<ref>{{cite web |url=https://www.dfb.de/news/nagelsmann-reveals-26-man-squad-for-the-fifa-world-cup |title=Nagelsmann reveals 26-man squad for the FIFA World Cup |publisher=[[German Football Association]] |date=May 21, 2026 |access-date=May 21, 2026 |url-status=live |archive-date=May 21, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521152650/https://www.dfb.de/news/nagelsmann-reveals-26-man-squad-for-the-fifa-world-cup}}</ref> [[Lennart Karl]] withdrew injured and was replaced by [[Assan Ouédraogo]] on June 5.<ref>{{cite web |url=https://www.bavarianfootballworks.com/fifa-world-cup/212194/rb-leipzigs-assan-ouedraogo-to-take-lennart-karls-world-cup-spot-with-germany |title=RB Leipzig’s Assan Ouédraogo to take Lennart Karl’s World Cup spot with Germany |publisher=[[SB Nation|Bavarian Football Works]] |date=June 5, 2026 |access-date=June 5, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Manuel Neuer]]|sortname=Neuer, Manuel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1986|3|27}}|caps=124|goals=0|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Antonio Rüdiger]]|sortname=Rudiger, Antonio|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|3|3}}|caps=82|goals=3|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Waldemar Anton]]|sortname=Anton, Waldemar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|20}}|caps=13|goals=0|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Jonathan Tah]]|sortname=Tah, Jonathan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|11}}|caps=47|goals=1|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Aleksandar Pavlović (footballer)|Aleksandar Pavlović]]|sortname=Pavlovic, Aleksandar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|5|3}}|caps=11|goals=1|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Joshua Kimmich]]|sortname=Kimmich, Joshua|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|2|8}}|caps=110|goals=10|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Kai Havertz]]|sortname=Havertz, Kai|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|6|11}}|caps=58|goals=22|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Leon Goretzka]]|sortname=Goretzka, Leon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|2|6}}|caps=70|goals=15|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=9|pos=MF|name=[[Jamie Leweling]]|sortname=Leweling, Jamie|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|26}}|caps=5|goals=1|club=[[VfB Stuttgart]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Jamal Musiala]]|sortname=Musiala, Jamal|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|2|26}}|caps=42|goals=9|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Nick Woltemade]]|sortname=Woltemade, Nick|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|14}}|caps=11|goals=4|club=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Oliver Baumann]]|sortname=Baumann, Oliver|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|6|2}}|caps=13|goals=0|club=[[TSG 1899 Hoffenheim|TSG Hoffenheim]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[Pascal Groß]]|sortname=Gross, Pascal|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|6|15}}|caps=18|goals=1|club=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton & Hove Albion]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Maximilian Beier]]|sortname=Beier, Maximilian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|10|17}}|caps=9|goals=0|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Nico Schlotterbeck]]|sortname=Schlotterbeck, Nico|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|12|1}}|caps=27|goals=0|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Angelo Stiller]]|sortname=Stiller, Angelo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|4}}|caps=8|goals=0|club=[[VfB Stuttgart]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Florian Wirtz]]|sortname=Wirtz, Florian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|5|3}}|caps=41|goals=11|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Nathaniel Brown (footballer)|Nathaniel Brown]]|sortname=Brown, Nathaniel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|16}}|caps=5|goals=0|club=[[Eintracht Frankfurt]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Leroy Sané]]|sortname=Sane, Leroy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|11}}|caps=76|goals=17|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Nadiem Amiri]]|sortname=Amiri, Nadiem|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|10|27}}|caps=11|goals=1|club=[[1. FSV Mainz 05|Mainz 05]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=21|pos=GK|name=[[Alexander Nübel]]|sortname=Nubel, Alexander|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|9|30}}|caps=3|goals=0|club=[[VfB Stuttgart]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[David Raum]]|sortname=Raum, David|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|22}}|caps=37|goals=1|club=[[RB Leipzig]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Felix Nmecha]]|sortname=Nmecha, Felix|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|10}}|caps=8|goals=1|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Malick Thiaw]]|sortname=Thiaw, Malick|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|8|8}}|caps=5|goals=0|club=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Assan Ouédraogo]]|sortname=Ouédraogo, Assan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|5|9}}|caps=1|goals=1|club=[[RB Leipzig]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Deniz Undav]]|sortname=Undav, Deniz|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|19}}|caps=9|goals=6|club=[[VfB Stuttgart]]|clubnat=GER}} {{nat fs end}} ===Ivory Coast=== Coach: [[Emerse Faé]] [[Ivory Coast national football team|Ivory Coast]] announced their final squad on May 15.<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/equipedecotedivoirefootball/posts/pfbid02iYBFQWQns1TSiRW2dGky2Xr2hKNqQWeeWxyDAS3B5kNZxuiQ6oADmMPyPEQExxpcl |title=Le moment est enfin arrivé. Voici la liste des Éléphants sélectionnés pour défendre les couleurs de la Côte d'Ivoire à la Coupe du Monde 2026. |trans-title=The moment has finally arrived. Here is the list of the Elephants selected to defend the colors of Ivory Coast at the 2026 World Cup. |publisher=[[Ivorian Football Federation]] |via=[[Facebook]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 15, 2026 |url-status=live |language=fr |archive-date=May 16, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260516045606/https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fequipedecotedivoirefootball%2Fposts%2Fpfbid02iYBFQWQns1TSiRW2dGky2Xr2hKNqQWeeWxyDAS3B5kNZxuiQ6oADmMPyPEQExxpcl}}</ref><ref>{{cite web |last=Peter |first=Mike |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/c9360dwzl2lo |title=Zaha omitted from Ivory Coast World Cup squad |work=[[BBC Sport]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 22, 2026 |archive-date=May 17, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260517065701/https://www.bbc.com/sport/football/articles/c9360dwzl2lo |url-status=live}}</ref> [[Clément Akpa]] withdrew injured and was replaced by [[Christopher Opéri]] on May 29.<ref>{{cite tweet |author=Ivorian Football Federation |author-link=Ivorian Football Federation |user=equipenatciv |number=2060394431027544205 |date=May 29, 2026 |title=Communiqué Mondial 2026: Clément Akpa forfait remplacé par Christopher Operi |trans-title=Press release, 2026 World Cup: Clément Akpa withdrawn, replaced by Christopher Operi |language=fr |access-date=May 29, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Yahia Fofana]]|sortname=Fofana, Yahia|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|8|21}}|caps=35|goals=0|club=[[Çaykur Rizespor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Ousmane Diomande]]|sortname=Diomande, Ousmane|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|12|4}}|caps=15|goals=1|club=[[Sporting CP]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Ghislain Konan]]|sortname=Konan, Ghislain|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|27}}|caps=54|goals=0|club=[[Gil Vicente F.C.|Gil Vicente]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Jean Michaël Seri]]|sortname=Seri, Jean Michael|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|7|19}}|caps=65|goals=4|club=[[NK Maribor|Maribor]]|clubnat=SVN}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Wilfried Singo]]|sortname=Singo, Wilfried|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|12|25}}|caps=34|goals=1|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Seko Fofana]]|sortname=Fofana, Seko|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|5|7}}|caps=32|goals=7|club=[[FC Porto|Porto]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=7|pos=DF|name=[[Odilon Kossounou]]|sortname=Kossounou, Odilon|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|4}}|caps=35|goals=0|club=[[Atalanta BC|Atalanta]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Franck Kessié]]|sortname=Kessie, Franck|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|12|19}}|caps=103|goals=15|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Ange-Yoan Bonny]]|sortname=Bonny, Ange-Yoan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|10|25}}|caps=1|goals=0|club=[[Inter Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Simon Adingra]]|sortname=Adingra, Simon|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|1|1}}|caps=29|goals=5|club=[[AS Monaco FC|Monaco]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Yan Diomande]]|sortname=Diomande, Yan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|11|14}}|caps=10|goals=3|club=[[RB Leipzig]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=12|pos=FW|name=[[Elye Wahi]]|sortname=Wahi, Elye|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|1|2}}|caps=2|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Christopher Opéri]]|sortname=Operi, Christopher|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|4|29}}|caps=12|goals=0|club=[[İstanbul Başakşehir F.K.|İstanbul Başakşehir]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Oumar Diakité]]|sortname=Diakite, Oumar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|12|20}}|caps=29|goals=6|club=[[Cercle Brugge KSV|Cercle Brugge]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=15|pos=FW|name=[[Amad Diallo]]|sortname=Diallo, Amad|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|11}}|caps=19|goals=6|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Mohamed Koné (footballer, born 2002)|Mohamed Koné]]|sortname=Kone, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|3|7}}|caps=0|goals=0|club=[[Royal Charleroi SC|Charleroi]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Guéla Doué]]|sortname=Doue, Guela|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|10|17}}|caps=20|goals=3|club=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Ibrahim Sangaré (Ivorian footballer)|Ibrahim Sangaré]]|sortname=Sangare, Ibrahim|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|12|2}}|caps=58|goals=12|club=[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Nicolas Pépé]]|sortname=Pepe, Nicolas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|5|29}}|caps=55|goals=12|club=[[Villarreal CF|Villarreal]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[Emmanuel Agbadou]]|sortname=Agbadou, Emmanuel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|6|17}}|caps=20|goals=2|club=[[Beşiktaş J.K.|Beşiktaş]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Evan Ndicka]]|sortname=Ndicka, Evan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|20}}|caps=28|goals=0|club=[[AS Roma|Roma]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=22|pos=FW|name=[[Evann Guessand]]|sortname=Guessand, Evann|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|1}}|caps=21|goals=4|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Alban Lafont]]|sortname=Lafont, Alban|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|23}}|caps=4|goals=0|club=[[Panathinaikos F.C.|Panathinaikos]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Bazoumana Touré]]|sortname=Toure, Bazoumana|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|3|2}}|caps=6|goals=2|club=[[TSG 1899 Hoffenheim|TSG Hoffenheim]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Parfait Guiagon]]|sortname=Guiagon, Parfait|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|22}}|caps=5|goals=0|club=[[Royal Charleroi SC|Charleroi]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Christ Inao Oulaï]]|sortname=Inao Oulai, Christ|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|4|6}}|caps=9|goals=0|club=[[Trabzonspor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs end}} ==Group F== ===Japan=== Coach: [[Hajime Moriyasu]] [[Japan national football team|Japan]] announced their final squad on May 15.<ref>{{cite web |url=https://www.jfa.jp/eng/samuraiblue/news/00036338/ |title=Samurai Blue (Japan National Team) squad & schedule – Kirin Challenge Cup 2026 vs Iceland (5/31@Tokyo), FIFA World Cup 2026 (6/11-7/19@Canada, Mexico, USA) |publisher=[[Japan Football Association]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 15, 2026 |url-status=live |archive-date=May 15, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260515114526/https://www.jfa.jp/eng/samuraiblue/news/00036338/}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Zion Suzuki]]|sortname=Suzuki, Zion|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|8|21}}|caps=24|goals=0|club=[[Parma Calcio 1913|Parma]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Yukinari Sugawara]]|sortname=Sugawara, Yukinari|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|28}}|caps=21|goals=2|club=[[SV Werder Bremen|Werder Bremen]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Shōgo Taniguchi]]|sortname=Taniguchi, Shogo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|7|15}}|caps=38|goals=1|club=[[Sint-Truidense VV|Sint-Truiden]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Kō Itakura]]|sortname=Itakura, Ko|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|27}}|caps=40|goals=2|club=[[AFC Ajax|Ajax]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Yūto Nagatomo]]|sortname=Nagatomo, Yuto|age={{birth date and age2|2026|6|11|1986|9|12}}|caps=145|goals=4|club=[[FC Tokyo]]|clubnat=JPN}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Wataru Endo]]|sortname=Endo, Wataru|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|2|9}}|caps=73|goals=4|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Ao Tanaka]]|sortname=Tanaka, Ao|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|10}}|caps=38|goals=8|club=[[Leeds United F.C.|Leeds United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Takefusa Kubo]]|sortname=Kubo, Takefusa|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|4}}|caps=49|goals=7|club=[[Real Sociedad]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Keisuke Gotō]]|sortname=Goto, Keisuke|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|6|3}}|caps=4|goals=0|club=[[Sint-Truidense VV|Sint-Truiden]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Ritsu Dōan]]|sortname=Doan, Ritsu|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|16}}|caps=65|goals=11|club=[[Eintracht Frankfurt]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Daizen Maeda]]|sortname=Maeda, Daizen|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|20}}|caps=27|goals=4|club=[[Celtic F.C.|Celtic]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Keisuke Ōsako]]|sortname=Osako, Keisuke|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|7|28}}|caps=11|goals=0|club=[[Sanfrecce Hiroshima]]|clubnat=JPN}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[Keito Nakamura]]|sortname=Nakamura, Keito|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|28}}|caps=25|goals=10|club=[[Stade de Reims|Reims]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Junya Itō]]|sortname=Ito, Junya|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|3|9}}|caps=69|goals=15|club=[[KRC Genk|Genk]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Daichi Kamada]]|sortname=Kamada, Daichi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|8|5}}|caps=49|goals=12|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Tsuyoshi Watanabe]]|sortname=Watanabe, Tsuyoshi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|5}}|caps=11|goals=0|club=[[Feyenoord]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Yuito Suzuki]]|sortname=Suzuki, Yuito|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|10|25}}|caps=6|goals=0|club=[[SC Freiburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Ayase Ueda]]|sortname=Ueda, Ayase|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|28}}|caps=39|goals=16|club=[[Feyenoord]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Kōki Ogawa (footballer)|Kōki Ogawa]]|sortname=Ogawa, Koki|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|8|8}}|caps=15|goals=11|club=[[NEC Nijmegen|NEC]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[Ayumu Seko]]|sortname=Seko, Ayumu|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|7}}|caps=14|goals=0|club=[[Le Havre AC|Le Havre]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Hiroki Itō (footballer, born 1999)|Hiroki Itō]]|sortname=Ito, Hiroki|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|5|12}}|caps=24|goals=1|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Takehiro Tomiyasu]]|sortname=Tomiyasu, Takehiro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|11|5}}|caps=43|goals=1|club=[[AFC Ajax|Ajax]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Tomoki Hayakawa]]|sortname=Hayakawa, Tomoki|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|3}}|caps=4|goals=0|club=[[Kashima Antlers]]|clubnat=JPN}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Kaishū Sano]]|sortname=Sano, Kaishu|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|12|30}}|caps=13|goals=0|club=[[1. FSV Mainz 05|Mainz 05]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Junnosuke Suzuki]]|sortname=Suzuki, Junnosuke|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|12}}|caps=6|goals=0|club=[[F.C. Copenhagen|Copenhagen]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Kento Shiogai]]|sortname=Shiogai, Kento|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|3|26}}|caps=2|goals=0|club=[[VfL Wolfsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs end}} ===Netherlands=== Coach: [[Ronald Koeman]] The [[Netherlands national football team|Netherlands]] announced their final squad on May 27.<ref>{{cite web |url=https://www.onsoranje.nl/nieuws/nederlands-elftal-mannen/82598/definitieve-selectie-oranje-m-voor-fifa-world-cup-2026 |title=Definitieve selectie Oranje (m) voor FIFA World Cup 2026 |trans-title=Final roster for the Netherlands men's national team for the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[Royal Dutch Football Association]] |date=May 27, 2026 |access-date=May 27, 2026 |language=nl |archive-date=May 27, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260527152448/https://www.onsoranje.nl/nieuws/nederlands-elftal-mannen/82598/definitieve-selectie-oranje-m-voor-fifa-world-cup-2026 |url-status=live }}</ref> [[Jurriën Timber]] withdrew injured and was replaced by [[Lutsharel Geertruida]] on June 8.<ref>{{cite web |url=https://nos.nl/artikel/2617697-jurrien-timber-mist-toch-wk-met-oranje-geertruida-opgeroepen-als-vervanger |title=Jurriën Timber mist toch WK met Oranje, Geertruida opgeroepen als vervanger |trans-title=Jurriën Timber misses World Cup with the Netherlands after all, Geertruida called up as replacement |publisher=[[Nederlandse Omroep Stichting]] |date=June 8, 2026 |access-date=June 8, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Bart Verbruggen]]|sortname=Verbruggen, Bart|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|8|18}}|caps=29|goals=0|club=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton & Hove Albion]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Lutsharel Geertruida]]|sortname=Geertruida, Lutsharel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|18}}|caps=21|goals=0|club=[[Sunderland AFC|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=MF|name=[[Marten de Roon]]|sortname=Roon, Marten de|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|3|29}}|caps=43|goals=1|club=[[Atalanta BC|Atalanta]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Virgil van Dijk]]|sortname=Dijk, Virgil van|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|7|8}}|caps=92|goals=12|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Nathan Aké]]|sortname=Ake, Nathan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|2|18}}|caps=59|goals=5|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Jan Paul van Hecke]]|sortname=Hecke, Jan Paul van|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|8}}|caps=12|goals=0|club=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton & Hove Albion]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Justin Kluivert]]|sortname=Kluivert, Justin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|5|5}}|caps=12|goals=0|club=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Ryan Gravenberch]]|sortname=Gravenberch, Ryan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|16}}|caps=27|goals=1|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Wout Weghorst]]|sortname=Weghorst, Wout|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|8|7}}|caps=52|goals=14|club=[[AFC Ajax|Ajax]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Memphis Depay]]|sortname=Depay, Memphis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|2|13}}|caps=109|goals=55|club=[[SC Corinthians Paulista|Corinthians]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Cody Gakpo]]|sortname=Gakpo, Cody|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|5|7}}|caps=50|goals=21|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=DF|name=[[Mats Wieffer]]|sortname=Wieffer, Mats|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|11|16}}|caps=15|goals=1|club=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton & Hove Albion]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=GK|name=[[Robin Roefs]]|sortname=Roefs, Robin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|1|17}}|caps=1|goals=0|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Tijjani Reijnders]]|sortname=Reijnders, Tijjani|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|29}}|caps=32|goals=7|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Micky van de Ven]]|sortname=Ven, Micky van de|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|19}}|caps=21|goals=1|club=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Guus Til]]|sortname=Til, Guus|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|12|22}}|caps=7|goals=1|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Noa Lang]]|sortname=Lang, Noa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|6|17}}|caps=15|goals=3|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Donyell Malen]]|sortname=Malen, Donyell|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|19}}|caps=53|goals=13|club=[[AS Roma|Roma]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Brian Brobbey]]|sortname=Brobbey, Brian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|1}}|caps=12|goals=1|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Teun Koopmeiners]]|sortname=Koopmeiners, Teun|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|28}}|caps=28|goals=3|club=[[Juventus FC|Juventus]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Frenkie de Jong]]|sortname=Jong, Frenkie de|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|12}}|caps=66|goals=2|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Denzel Dumfries]]|sortname=Dumfries, Denzel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|18}}|caps=72|goals=11|club=[[Inter Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Mark Flekken]]|sortname=Flekken, Mark|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|6|13}}|caps=12|goals=0|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Crysencio Summerville]]|sortname=Summerville, Crysencio|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|10|30}}|caps=2|goals=0|club=[[West Ham United F.C.|West Ham United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Jorrel Hato]]|sortname=Hato, Jorrel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|3|7}}|caps=8|goals=0|club=[[Chelsea F.C.|Chelsea]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Quinten Timber]]|sortname=Timber, Quinten|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|17}}|caps=11|goals=1|club=[[Olympique de Marseille|Marseille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs end}} ===Sweden=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ENG}} [[Graham Potter]] [[Sweden men's national football team|Sweden]] announced their final squad on May 12.<ref>{{cite web |url=https://www.svenskfotboll.se/nyheter/landslag/2026/05/potters-vm-trupp-offentliggjord/ |title=Potters VM-trupp offentliggjord |trans-title=Potter's World Cup squad announced |publisher=[[Swedish Football Association]] |date=May 12, 2026 |access-date=May 12, 2026 |language=sv |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260514122835/https://www.svenskfotboll.se/nyheter/landslag/2026/05/potters-vm-trupp-offentliggjord/ |archive-date=May 14, 2026}}</ref> [[Emil Holm (footballer)|Emil Holm]] withdrew injured and was replaced by [[Herman Johansson]] on May 30.<ref>{{cite web |url=https://www.svenskfotboll.se/nyheter/landslag/2026/05/johansson-ersatter-holm/ |title=Herman Johansson ersätter Emil Holm |trans-title=Herman Johansson replaces Emil Holm |publisher=[[Swedish Football Association]] |date=May 30, 2026 |access-date=May 30, 2026 |language=sv |archive-date=May 30, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260530110421/https://www.svenskfotboll.se/nyheter/landslag/2026/05/johansson-ersatter-holm |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Jacob Widell Zetterström]]|sortname=Widell Zetterstrom, Jacob|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|11}}|caps=3|goals=0|club=[[Derby County F.C.|Derby County]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Gustaf Lagerbielke (footballer)|Gustaf Lagerbielke]]|sortname=Lagerbielke, Gustaf|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|10}}|caps=11|goals=2|club=[[S.C. Braga|Braga]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Victor Lindelöf]]|sortname=Lindelof, Victor|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|7|17}}|caps=76|goals=3|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Isak Hien]]|sortname=Hien, Isak|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|13}}|caps=29|goals=0|club=[[Atalanta BC|Atalanta]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Gabriel Gudmundsson]]|sortname=Gudmundsson, Gabriel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|4|29}}|caps=24|goals=0|club=[[Leeds United F.C.|Leeds United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Herman Johansson]]|sortname=Johansson, Herman|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|16}}|caps=3|goals=0|club=[[FC Dallas]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Lucas Bergvall]]|sortname=Bergvall, Lucas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|2|2}}|caps=10|goals=0|club=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=DF|name=[[Daniel Svensson (footballer, born 2002)|Daniel Svensson]]|sortname=Svensson, Daniel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|12}}|caps=13|goals=0|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Alexander Isak]]|sortname=Isak, Alexander|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|9|21}}|caps=58|goals=17|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Benjamin Nygren]]|sortname=Nygren, Benjamin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|8}}|caps=11|goals=3|club=[[Celtic F.C.|Celtic]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Anthony Elanga]]|sortname=Elanga, Anthony|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|4|27}}|caps=30|goals=6|club=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Viktor Johansson]]|sortname=Johansson, Viktor|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|14}}|caps=12|goals=0|club=[[Stoke City F.C.|Stoke City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[Ken Sema]]|sortname=Sema, Ken|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|9|30}}|caps=33|goals=5|club=[[Pafos FC|Pafos]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Hjalmar Ekdal]]|sortname=Ekdal, Hjalmar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|21}}|caps=13|goals=0|club=[[Burnley F.C.|Burnley]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Carl Starfelt]]|sortname=Starfelt, Carl|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|6|1}}|caps=18|goals=0|club=[[RC Celta de Vigo|Celta Vigo]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Jesper Karlström]]|sortname=Karlstrom, Jesper|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|6|21}}|caps=25|goals=0|club=[[Udinese Calcio|Udinese]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Viktor Gyökeres]]|sortname=Gyokeres, Viktor|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|4}}|caps=33|goals=20|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Yasin Ayari]]|sortname=Ayari, Yasin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|10|6}}|caps=21|goals=3|club=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton & Hove Albion]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Mattias Svanberg]]|sortname=Svanberg, Mattias|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|5}}|caps=41|goals=2|club=[[VfL Wolfsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[Eric Smith (Swedish footballer)|Eric Smith]]|sortname=Smith, Eric|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|8}}|caps=2|goals=0|club=[[FC St. Pauli]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Alexander Bernhardsson]]|sortname=Bernhardsson, Alexander|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|8}}|caps=11|goals=0|club=[[Holstein Kiel]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Besfort Zeneli]]|sortname=Zeneli, Besfort|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|11|21}}|caps=8|goals=0|club=[[Royale Union Saint-Gilloise|Union Saint-Gilloise]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Kristoffer Nordfeldt]]|sortname=Nordfeldt, Kristoffer|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|6|23}}|caps=21|goals=0|club=[[AIK Fotboll|AIK]]|clubnat=SWE}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Elliot Stroud]]|sortname=Stroud, Elliot|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|6|22}}|caps=1|goals=0|club=[[Mjällby AIF]]|clubnat=SWE}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Gustaf Nilsson (footballer, born 1997)|Gustaf Nilsson]]|sortname=Nilsson, Gustaf|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|23}}|caps=10|goals=4|club=[[Club Brugge KV|Club Brugge]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Taha Ali]]|sortname=Ali, Taha|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|1}}|caps=2|goals=0|club=[[Malmö FF]]|clubnat=SWE}} {{nat fs end}} ===Tunisia=== Coach: {{#invoke:flag|icon|FRA}} [[Sabri Lamouchi]] [[Tunisia national football team|Tunisia]] announced their final squad on May 15.<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/FTF.OFFICIELLE/posts/pfbid0E866yGc4GeFeJXHB3BHWKda7nNXRFSgXXqMFuW2mhouTJxbLYyc4Lz8ojiwLKYUAl |title=قائمة منتخبنا الوطني في كأس العالم 2026 |trans-title=Our National Team Squad for the 2026 World Cup |publisher=[[Tunisian Football Federation]] |via=[[Facebook]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 15, 2026 |language=ar |url-status=live |archive-date=May 16, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260516045714/https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2FFTF.OFFICIELLE%2Fposts%2Fpfbid0E866yGc4GeFeJXHB3BHWKda7nNXRFSgXXqMFuW2mhouTJxbLYyc4Lz8ojiwLKYUAl}}</ref><ref>{{cite web |last=Sanghera |first=Mandeep |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cy42jjj4gg4o |title=Lamouchi leaves Sassi out of Tunisia World Cup squad |work=[[BBC Sport]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 15, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Mouhib Chamakh]]|sortname=Chamakh, Mouhib|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|8|25}}|caps=2|goals=0|club=[[Club Africain]]|clubnat=TUN}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Ali Abdi (footballer)|Ali Abdi]]|sortname=Abdi, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|12|20}}|caps=46|goals=7|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Montassar Talbi]]|sortname=Talbi, Montassar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|5|26}}|caps=64|goals=4|club=[[FC Lorient|Lorient]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Omar Rekik]]|sortname=Rekik, Omar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|12|20}}|caps=6|goals=0|club=[[NK Maribor|Maribor]]|clubnat=SVN}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Adem Arous]]|sortname=Arous, Adem|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|7|17}}|caps=2|goals=0|club=[[Kasımpaşa S.K.|Kasımpaşa]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Dylan Bronn]]|sortname=Bronn, Dylan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|6|19}}|caps=52|goals=2|club=[[Servette FC|Servette]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Elias Achouri]]|sortname=Achouri, Elias|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|10}}|caps=30|goals=4|club=[[F.C. Copenhagen|Copenhagen]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=8|pos=FW|name=[[Elias Saad]]|sortname=Saad, Elias|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|12|27}}|caps=15|goals=4|club=[[Hannover 96]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Hazem Mastouri]]|sortname=Mastouri, Hazem|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|6|18}}|caps=19|goals=4|club=[[FC Dynamo Makhachkala|Dynamo Makhachkala]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Hannibal Mejbri]]|sortname=Mejbri, Hannibal|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|1|21}}|caps=45|goals=1|club=[[Burnley F.C.|Burnley]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Ismaël Gharbi]]|sortname=Gharbi, Ismael|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|4|10}}|caps=17|goals=2|club=[[FC Augsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=12|pos=DF|name=[[Mortadha Ben Ouanes]]|sortname=Ben Ouanes, Mortadha|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|7|2}}|caps=18|goals=0|club=[[Kasımpaşa S.K.|Kasımpaşa]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[Rani Khedira]]|sortname=Khedira, Rani|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|1|27}}|caps=3|goals=0|club=[[1. FC Union Berlin|Union Berlin]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Khalil Ayari]]|sortname=Ayari, Khalil|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|2|2}}|caps=4|goals=0|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Hadj Mahmoud]]|sortname=Mahmoud, Hadj|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|24}}|caps=9|goals=0|club=[[FC Lugano|Lugano]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Aymen Dahmen]]|sortname=Dahmen, Aymen|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|28}}|caps=37|goals=0|club=[[CS Sfaxien]]|clubnat=TUN}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Ellyes Skhiri]]|sortname=Skhiri, Ellyes|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|5|10}}|caps=83|goals=4|club=[[Eintracht Frankfurt]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Rayan Elloumi]]|sortname=Elloumi, Rayan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|9|17}}|caps=4|goals=0|club=[[Vancouver Whitecaps FC]]|clubnat=CAN}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Firas Chaouat]]|sortname=Chaouat, Firas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|5|8}}|caps=30|goals=6|club=[[Club Africain]]|clubnat=TUN}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[Yan Valery]]|sortname=Valery, Yan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|22}}|caps=22|goals=0|club=[[BSC Young Boys|Young Boys]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Mohamed Amine Ben Hamida]]|sortname=Ben Hamida, Mohamed Amine|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|15}}|caps=13|goals=0|club=[[Espérance Sportive de Tunis|Espérance de Tunis]]|clubnat=TUN}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Sabri Ben Hessen]]|sortname=Ben Hessen, Sabri|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|13}}|caps=2|goals=0|club=[[Étoile Sportive du Sahel|Étoile du Sahel]]|clubnat=TUN}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Moutaz Neffati]]|sortname=Neffati, Moutaz|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|9|4}}|caps=5|goals=0|club=[[IFK Norrköping]]|clubnat=SWE}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Raed Chikhaoui]]|sortname=Chikhaoui, Raed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|6|9}}|caps=0|goals=0|club=[[US Monastir (football)|US Monastir]]|clubnat=TUN}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Anis Ben Slimane]]|sortname=Ben Slimane, Anis|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|3|16}}|caps=41|goals=4|club=[[Norwich City F.C.|Norwich City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Sebastian Tounekti]]|sortname=Tounekti, Sebastian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|13}}|caps=12|goals=1|club=[[Celtic F.C.|Celtic]]|clubnat=SCO}} {{nat fs end}} ==Group G== ===Belgium=== Coach: {{#invoke:flag|icon|FRA}} [[Rudi Garcia]] [[Belgium national football team|Belgium]] announced their final squad on May 15.<ref>{{cite web |url=https://www.rbfa.be/en/news/26-red-devils-world-cup-squad |title=26 Red Devils in World Cup squad |publisher=[[Royal Belgian Football Association]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 15, 2026 |url-status=live |archive-date=May 15, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260515115739/https://www.rbfa.be/en/news/26-red-devils-world-cup-squad}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Thibaut Courtois]]|sortname=Courtois, Thibaut|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|5|11}}|caps=109|goals=0|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Zeno Debast]]|sortname=Debast, Zeno|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|10|24}}|caps=26|goals=1|club=[[Sporting CP]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Arthur Theate]]|sortname=Theate, Arthur|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|25}}|caps=33|goals=1|club=[[Eintracht Frankfurt]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Brandon Mechele]]|sortname=Mechele, Brandon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|1|28}}|caps=9|goals=1|club=[[Club Brugge KV|Club Brugge]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Maxim De Cuyper]]|sortname=De Cuyper, Maxim|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|12|22}}|caps=19|goals=4|club=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton & Hove Albion]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Axel Witsel]]|sortname=Witsel, Axel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|1|12}}|caps=138|goals=12|club=[[Girona FC|Girona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Kevin De Bruyne]]|sortname=De Bruyne, Kevin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|6|28}}|caps=119|goals=37|club=[[SSC Napoli|Napoli]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Youri Tielemans]]|sortname=Tielemans, Youri|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|7}}|caps=85|goals=13|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Romelu Lukaku]]|sortname=Lukaku, Romelu|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|5|13}}|caps=126|goals=90|club=[[SSC Napoli|Napoli]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Leandro Trossard]]|sortname=Trossard, Leandro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|12|4}}|caps=51|goals=12|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Jérémy Doku]]|sortname=Doku, Jeremy|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|27}}|caps=43|goals=7|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Senne Lammens]]|sortname=Lammens, Senne|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|7}}|caps=2|goals=0|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=GK|name=[[Mike Penders]]|sortname=Penders, Mike|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|7|31}}|caps=0|goals=0|club=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Dodi Lukébakio]]|sortname=Lukebakio, Dodi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|24}}|caps=30|goals=6|club=[[S.L. Benfica|Benfica]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Thomas Meunier]]|sortname=Meunier, Thomas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|9|12}}|caps=80|goals=10|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Koni De Winter]]|sortname=De Winter, Koni|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|6|12}}|caps=8|goals=0|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Charles De Ketelaere]]|sortname=De Ketelaere, Charles|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|3|10}}|caps=30|goals=6|club=[[Atalanta BC|Atalanta]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Joaquin Seys]]|sortname=Seys, Joaquin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|3|28}}|caps=5|goals=0|club=[[Club Brugge KV|Club Brugge]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Diego Moreira]]|sortname=Moreira, Diego|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|8|6}}|caps=3|goals=0|club=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Hans Vanaken]]|sortname=Vanaken, Hans|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|8|24}}|caps=34|goals=7|club=[[Club Brugge KV|Club Brugge]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Timothy Castagne]]|sortname=Castagne, Timothy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|5}}|caps=63|goals=2|club=[[Fulham F.C.|Fulham]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Alexis Saelemaekers]]|sortname=Saelemaekers, Alexis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|6|27}}|caps=24|goals=2|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Nicolas Raskin]]|sortname=Raskin, Nicolas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|23}}|caps=13|goals=2|club=[[Rangers F.C.|Rangers]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Amadou Onana]]|sortname=Onana, Amadou|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|8|16}}|caps=29|goals=1|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Nathan Ngoy]]|sortname=Ngoy, Nathan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|10}}|caps=4|goals=0|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Matias Fernandez-Pardo]]|sortname=Fernandez-Pardo, Matias|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|2|3}}|caps=2|goals=0|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs end}} ===Egypt=== Coach: [[Hossam Hassan]] [[Egypt national football team|Egypt]] announced a 27-man preliminary squad on May 20.<ref>{{cite web |url=https://www.efa.com.eg/ar/%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D9%8A%D8%B9%D9%84%D9%86-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B7%D9%86%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A8%D8%AF%D8%A6%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D8%A7-%D9%84%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/ |title=حسام حسن يعلن قائمة المنتخب الوطني المبدئية استعداداً لكأس العالم|trans-title=Hossam Hassan announces the preliminary squad for the national team in preparation for the World Cup |publisher=[[Egyptian Football Association]] |date=May 20, 2026 |access-date=May 20, 2026 |language=ar}}</ref> They announced their final squad on May 30.<ref>{{cite web |url=https://www.efa.com.eg/ar/%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D9%8A%D8%B9%D9%84%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D8%A6%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D8%A9-%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A8-%D9%85%D8%B5%D8%B1-%D9%81%D9%8A-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/ |title=حسام حسن يعلن القائمة النهائية لمنتخب مصر في كأس العالم |trans-title=Hossam Hassan announces the final squad for the Egyptian national team in the World Cup |publisher=[[Egyptian Football Association]] |date=May 29, 2026 |access-date=June 1, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Mohamed El Shenawy]]|sortname=Shenawy, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1988|12|18}}|caps=76|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Yasser Ibrahim]]|sortname=Ibrahim, Yasser|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|2|10}}|caps=17|goals=1|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Mohamed Hany]]|sortname=Hany, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|2}}|caps=42|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Hossam Abdelmaguid]]|sortname=Abdelmaguid, Hossam|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|30}}|caps=13|goals=0|club=[[Zamalek SC|Zamalek]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Ramy Rabia]]|sortname=Rabia, Ramy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|5|20}}|caps=44|goals=5|club=[[Al Ain FC|Al Ain]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Mohamed Abdelmonem]]|sortname=Abdelmonem, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|1}}|caps=36|goals=3|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Trézéguet (Egyptian footballer)|Trézéguet]]|sortname=Trezeguet|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|10|1}}|caps=96|goals=23|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Emam Ashour]]|sortname=Ashour, Emam|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|20}}|caps=29|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Hamza Abdelkarim]]|sortname=Abdelkarim, Hamza|age={{birth date and age2|2026|6|11|2008|1|1}}|caps=2|goals=0|club=[[FC Barcelona Atlètic|Barcelona B]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Mohamed Salah]]|sortname=Salah, Mohamed|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|6|15}}|caps=116|goals=67|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Mostafa Ziko]]|sortname=Ziko, Mostafa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|4|27}}|caps=2|goals=2|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=12|pos=FW|name=[[Haissem Hassan]]|sortname=Hassan, Haissem|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|8}}|caps=4|goals=0|club=[[Real Oviedo|Oviedo]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Ahmed Fatouh]]|sortname=Fatouh, Ahmed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|22}}|caps=39|goals=1|club=[[Zamalek SC|Zamalek]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Hamdy Fathy]]|sortname=Fathy, Hamdy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|9|29}}|caps=63|goals=3|club=[[Al-Wakrah SC|Al-Wakrah]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Karim Hafez]]|sortname=Hafez, Karim|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|3|12}}|caps=9|goals=0|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[El Mahdy Soliman]]|sortname=Soliman, El Mahdy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1987|6|8}}|caps=0|goals=0|club=[[Zamalek SC|Zamalek]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Mohanad Lasheen]]|sortname=Lasheen, Mohanad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|5|29}}|caps=23|goals=0|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Nabil Emad]]|sortname=Emad, Nabil|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|6}}|caps=12|goals=0|club=[[Al-Najma SC (Saudi Arabia)|Al-Najma]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Marwan Attia]]|sortname=Attia, Marwan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|1}}|caps=34|goals=1|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Ibrahim Adel]]|sortname=Adel, Ibrahim|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|23}}|caps=24|goals=3|club=[[FC Nordsjælland|Nordsjælland]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Mahmoud Saber]]|sortname=Saber, Mahmoud|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|30}}|caps=15|goals=1|club=[[ZED FC|ZED]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=22|pos=FW|name=[[Omar Marmoush]]|sortname=Marmoush, Omar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|7}}|caps=49|goals=11|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Mostafa Shobeir]]|sortname=Shobeir, Mostafa|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|15}}|caps=9|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Tarek Alaa (footballer, born 2002)|Tarek Alaa]]|sortname=Alaa, Tarek|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|1|5}}|caps=3|goals=0|club=[[ZED FC|ZED]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Zizo (footballer)|Zizo]]|sortname=Zizo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|10}}|caps=63|goals=5|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=26|pos=GK|name=[[Mohamed Alaa]]|sortname=Alaa, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|1}}|caps=0|goals=0|club=[[El Gouna FC|El Gouna]]|clubnat=EGY}} {{nat fs end}} ===Iran=== Coach: [[Amir Ghalenoei]] [[Iran national football team|Iran]] announced a 30-man preliminary squad on May 16.<ref>{{cite web |url=https://www.isna.ir/news/1405022615362/%D9%84%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%DB%B3%DB%B0-%D9%86%D9%81%D8%B1%D9%87-%D8%AA%DB%8C%D9%85-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DB%B2%DB%B0%DB%B2%DB%B6 |title=فهرست ۳۰ نفره تیم ملی برای جام جهانی ۲۰۲۶ اعلام شد |trans-title=Iran's 30-man squad for the 2026 World Cup announced |work=[[Iranian Students' News Agency]] |date=May 16, 2026 |access-date=June 1, 2026 |language=fa |archive-date=June 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601173040/https://www.isna.ir/news/1405022615362/%D9%84%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%DB%B3%DB%B0-%D9%86%D9%81%D8%B1%D9%87-%D8%AA%DB%8C%D9%85-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DB%B2%DB%B0%DB%B2%DB%B6 |url-status=live }}</ref> The squad was extended to 31 players on May 21.<ref>{{cite web |url=https://www.isna.ir/news/1405023118738/%D9%85%D8%BA%D8%A7%D9%86%D9%84%D9%88-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%DB%8C%D9%85-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D9%81%D9%88%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D9%84-%D8%AF%D8%B9%D9%88%D8%AA-%D8%B4%D8%AF |title=مغانلو به تیم ملی فوتبال دعوت شد |trans-title=Moghanlou was invited to the national football team |work=[[Iranian Students' News Agency]] |date=May 21, 2026 |access-date=June 1, 2026 |language=fa |archive-date=June 3, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260603095525/https://www.isna.ir/news/1405023118738/%25D9%2585%25D8%25BA%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%2584%25D9%2588-%25D8%25A8%25D9%2587-%25D8%25AA%25DB%258C%25D9%2585-%25D9%2585%25D9%2584%25DB%258C-%25D9%2581%25D9%2588%25D8%25AA%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2584-%25D8%25AF%25D8%25B9%25D9%2588%25D8%25AA-%25D8%25B4%25D8%25AF |url-status=live }}</ref> They announced their final squad on June 1.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/teammellifootball/p/DZCuDePjWNQ/ |title=اعلام لیست نهایی تیم ملی فوتبال ایران در جام جهانی فوتبال ۲۰۲۶ |trans-title=Announcement of the final roster of the Iran national football team for the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[Football Federation Islamic Republic of Iran]] |via=[[Instagram]] |date=June 1, 2026 |access-date=June 1, 2026 |language=fa}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/iran-drop-azmoun-taremi-leads-26-man-world-cup-squad-us-2026-06-01/ |title=Iran drop Azmoun as Taremi leads 26-man World Cup squad in US |work=[[Reuters]] |date=June 1, 2026 |access-date=June 1, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Alireza Beiranvand]]|sortname=Beiranvand, Alireza|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|9|21}}|caps=86|goals=0|club=[[Tractor S.C.|Tractor]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Saleh Hardani]]|sortname=Hardani, Saleh|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|26}}|caps=18|goals=1|club=[[Esteghlal F.C.|Esteghlal]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Ehsan Hajsafi]]|sortname=Hajsafi, Ehsan|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|2|25}}|caps=146|goals=7|club=[[Sepahan S.C.|Sepahan]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Shojae Khalilzadeh]]|sortname=Khalilzadeh, Shojae|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|5|14}}|caps=58|goals=2|club=[[Tractor S.C.|Tractor]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Milad Mohammadi]]|sortname=Mohammadi, Milad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|9|29}}|caps=76|goals=1|club=[[Persepolis F.C.|Persepolis]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Saeid Ezatolahi]]|sortname=Ezatolahi, Saeid|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|10|1}}|caps=83|goals=2|club=[[Shabab Al Ahli Club|Shabab Al Ahli]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Alireza Jahanbakhsh]]|sortname=Jahanbakhsh, Alireza|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|8|11}}|caps=98|goals=17|club=[[FCV Dender EH|Dender]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Mohammad Mohebi]]|sortname=Mohebi, Mohammad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|20}}|caps=36|goals=14|club=[[FC Rostov|Rostov]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Mehdi Taremi]]|sortname=Taremi, Mehdi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|7|18}}|caps=105|goals=60|club=[[Olympiacos F.C.|Olympiacos]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Mehdi Ghayedi]]|sortname=Ghayedi, Mehdi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|5}}|caps=30|goals=10|club=[[Al-Nasr SC (Dubai)|Al Nasr]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Ali Alipour]]|sortname=Alipour, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|11|11}}|caps=14|goals=1|club=[[Persepolis F.C.|Persepolis]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Payam Niazmand]]|sortname=Niazmand, Payam|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|4|6}}|caps=15|goals=0|club=[[Persepolis F.C.|Persepolis]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Hossein Kanaanizadegan]]|sortname=Kanaanizadegan, Hossein|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|3|23}}|caps=65|goals=6|club=[[Persepolis F.C.|Persepolis]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Saman Ghoddos]]|sortname=Ghoddos, Saman|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|9|6}}|caps=68|goals=3|club=[[Kalba FC|Kalba]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Rouzbeh Cheshmi]]|sortname=Cheshmi, Rouzbeh|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|7|24}}|caps=40|goals=3|club=[[Esteghlal F.C.|Esteghlal]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Mehdi Torabi]]|sortname=Torabi, Mehdi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|9|10}}|caps=52|goals=7|club=[[Tractor S.C.|Tractor]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Aria Yousefi]]|sortname=Yousefi, Aria|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|4|22}}|caps=14|goals=1|club=[[Sepahan S.C.|Sepahan]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Amirhossein Hosseinzadeh]]|sortname=Hosseinzadeh, Amirhossein|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|30}}|caps=18|goals=5|club=[[Tractor S.C.|Tractor]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Ali Nemati]]|sortname=Nemati, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|8}}|caps=17|goals=0|club=[[Foolad F.C.|Foolad]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Shahriyar Moghanlou]]|sortname=Moghanlou, Shahriyar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|12|21}}|caps=21|goals=2|club=[[Kalba FC|Kalba]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Mohammad Ghorbani (footballer)|Mohammad Ghorbani]]|sortname=Ghorbani, Mohammad|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|10|7}}|caps=16|goals=0|club=[[Al Wahda FC|Al Wahda]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Hossein Hosseini (footballer, born 1992)|Hossein Hosseini]]|sortname=Hosseini, Hossein|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|6|30}}|caps=13|goals=0|club=[[Sepahan S.C.|Sepahan]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Ramin Rezaeian]]|sortname=Rezaeian, Ramin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|3|21}}|caps=74|goals=8|club=[[Foolad F.C.|Foolad]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Dennis Eckert]]|sortname=Eckert, Dennis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|9}}|caps=0|goals=0|club=[[Standard Liège]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Danial Eiri]]|sortname=Eiri, Danial|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|10|26}}|caps=0|goals=0|club=[[Malavan F.C.|Malavan]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Amirmohammad Razzaghinia]]|sortname=Razzaghinia, Amirmohammad|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|4|11}}|caps=4|goals=0|club=[[Esteghlal F.C.|Esteghlal]]|clubnat=IRN}} {{nat fs end}} ===New Zealand=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ENG}} [[Darren Bazeley]] [[New Zealand men's national football team|New Zealand]] announced their final squad on May 14.<ref>{{cite web |url=https://www.nzfootball.co.nz/newsarticle/165753?newsfeedId=1841052 |title=New Zealand Squad Named for FIFA World Cup 2026 |publisher=[[New Zealand Football]] |date=May 14, 2026 |access-date=May 14, 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260514122914/https://www.nzfootball.co.nz/newsarticle/165753 |archive-date=May 14, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Max Crocombe]]|sortname=Crocombe, Max|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|8|12}}|caps=24|goals=0|club=[[Millwall F.C.|Millwall]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Tim Payne (footballer)|Tim Payne]]|sortname=Payne, Tim|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|1|10}}|caps=51|goals=3|club=[[Wellington Phoenix FC|Wellington Phoenix]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Francis de Vries]]|sortname=De Vries, Francis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|11|28}}|caps=20|goals=1|club=[[Auckland FC]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Tyler Bindon]]|sortname=Bindon, Tyler|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|1|27}}|caps=25|goals=3|club=[[Sheffield United F.C.|Sheffield United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Michael Boxall]]|sortname=Boxall, Michael|age={{birth date and age2|2026|6|11|1988|8|18}}|caps=63|goals=1|club=[[Minnesota United FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Joe Bell (footballer)|Joe Bell]]|sortname=Bell, Joe|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|4|27}}|caps=32|goals=1|club=[[Viking FK|Viking]]|clubnat=NOR}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Matthew Garbett]]|sortname=Garbett, Matthew|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|4|13}}|caps=37|goals=5|club=[[Peterborough United F.C.|Peterborough United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Marko Stamenić]]|sortname=Stamenic, Marko|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|19}}|caps=39|goals=3|club=[[Swansea City A.F.C.|Swansea City]]|clubnat=WAL}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Chris Wood (footballer, born 1991)|Chris Wood]]|sortname=Wood, Chris|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|12|7}}|caps=90|goals=45|club=[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Sarpreet Singh]]|sortname=Singh, Sarpreet|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|20}}|caps=28|goals=3|club=[[Wellington Phoenix FC|Wellington Phoenix]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Elijah Just]]|sortname=Just, Elijah|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|1}}|caps=44|goals=9|club=[[Motherwell F.C.|Motherwell]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Alex Paulsen]]|sortname=Paulsen, Alex|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|4}}|caps=8|goals=0|club=[[Lechia Gdańsk]]|clubnat=POL}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Liberato Cacace]]|sortname=Cacace, Liberato|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|9|27}}|caps=37|goals=1|club=[[Wrexham A.F.C.|Wrexham]]|clubnat=WAL}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Alex Rufer]]|sortname=Rufer, Alex|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|12}}|caps=26|goals=0|club=[[Wellington Phoenix FC|Wellington Phoenix]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Nando Pijnaker]]|sortname=Pijnaker, Nando|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|25}}|caps=25|goals=0|club=[[Auckland FC]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Finn Surman]]|sortname=Surman, Finn|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|9|23}}|caps=19|goals=2|club=[[Portland Timbers]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Kosta Barbarouses]]|sortname=Barbarouses, Kosta|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|2|19}}|caps=76|goals=10|club=[[Western Sydney Wanderers FC|Western Sydney Wanderers]]|clubnat=AUS}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Ben Waine]]|sortname=Waine, Ben|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|11}}|caps=31|goals=9|club=[[Port Vale F.C.|Port Vale]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Ben Old]]|sortname=Old, Ben|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|8|13}}|caps=24|goals=2|club=[[AS Saint-Étienne|Saint-Étienne]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Callum McCowatt]]|sortname=Mccowatt, Callum|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|4|30}}|caps=32|goals=4|club=[[Silkeborg IF|Silkeborg]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Jesse Randall]]|sortname=Randall, Jesse|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|8|19}}|caps=11|goals=2|club=[[Auckland FC]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Michael Woud]]|sortname=Woud, Michael|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|16}}|caps=6|goals=0|club=[[Auckland FC]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Ryan Thomas (footballer)|Ryan Thomas]]|sortname=Thomas, Ryan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|12|20}}|caps=25|goals=3|club=[[PEC Zwolle]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Callan Elliot]]|sortname=Elliot, Callan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|7|7}}|caps=11|goals=0|club=[[Auckland FC]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Lachlan Bayliss]]|sortname=Bayliss, Lachlan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|24}}|caps=4|goals=0|club=[[Newcastle Jets FC|Newcastle Jets]]|clubnat=AUS}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Tommy Smith (footballer, born 1990)|Tommy Smith]]|sortname=Smith, Tommy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|3|31}}|caps=56|goals=2|club=[[Braintree Town F.C.|Braintree Town]]|clubnat=ENG}} {{nat fs end}} ==Group H== ===Cape Verde=== Coach: [[Bubista]] [[Cape Verde national football team|Cape Verde]] announced their final squad on May 18.<ref>{{cite web |url=https://fcf.cv/convocados-para-o-mundial-2026/ |title=Convocados para o Mundial 2026 |trans-title=Squad for the 2026 World Cup |publisher=[[Cape Verdean Football Federation]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 18, 2026 |language=pt |archive-date=May 18, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518174915/https://fcf.cv/convocados-para-o-mundial-2026/ |url-status=live}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Vozinha]]|sortname=Vozinha|age={{birth date and age2|2026|6|11|1986|6|3}}|caps=86|goals=0|club=[[G.D. Chaves|Chaves]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Stopira]]|sortname=Stopira|age={{birth date and age2|2026|6|11|1988|5|20}}|caps=62|goals=4|club=[[S.C.U. Torreense|Torreense]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Diney (footballer, born 1995)|Diney]]|sortname=Diney|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|17}}|caps=30|goals=2|club=[[Al Bataeh Club|Al Bataeh]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Roberto Lopes (footballer, born 1992)|Roberto Lopes]]|sortname=Lopes, Roberto|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|6|17}}|caps=45|goals=0|club=[[Shamrock Rovers F.C.|Shamrock Rovers]]|clubnat=IRL}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Logan Costa]]|sortname=Costa, Logan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|1}}|caps=28|goals=0|club=[[Villarreal CF|Villarreal]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Kevin Pina (footballer)|Kevin Pina]]|sortname=Pina, Kevin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|27}}|caps=31|goals=3|club=[[FC Krasnodar|Krasnodar]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Jovane Cabral]]|sortname=Cabral, Jovane|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|14}}|caps=27|goals=2|club=[[C.F. Estrela da Amadora|Estrela Amadora]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[João Paulo Fernandes (footballer)|João Paulo]]|sortname=Joao Paulo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|5|26}}|caps=42|goals=1|club=[[FCSB]]|clubnat=ROU}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Gilson Benchimol]]|sortname=Benchimol, Gilson|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|12|29}}|caps=22|goals=6|club=[[FC Akron Tolyatti|Akron Tolyatti]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Jamiro Monteiro]]|sortname=Monteiro, Jamiro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|11|23}}|caps=55|goals=5|club=[[PEC Zwolle]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Garry Rodrigues]]|sortname=Rodrigues, Garry|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|11|27}}|caps=60|goals=10|club=[[Apollon Limassol FC|Apollon Limassol]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Márcio Rosa]]|sortname=Rosa, Marcio|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|23}}|caps=11|goals=0|club=[[PFC Montana|Montana]]|clubnat=BUL}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Sidny Lopes Cabral]]|sortname=Lopes Cabral, Sidny|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|9|18}}|caps=9|goals=3|club=[[S.L. Benfica|Benfica]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Deroy Duarte]]|sortname=Duarte, Deroy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|7|4}}|caps=30|goals=0|club=[[PFC Ludogorets Razgrad|Ludogorets Razgrad]]|clubnat=BUL}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Laros Duarte]]|sortname=Duarte, Laros|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|28}}|caps=13|goals=1|club=[[Puskás Akadémia FC|Puskás Akadémia]]|clubnat=HUN}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Yannick Semedo]]|sortname=Semedo, Yannick|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|29}}|caps=10|goals=1|club=[[S.C. Farense|Farense]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Willy Semedo]]|sortname=Semedo, Willy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|4|27}}|caps=38|goals=3|club=[[AC Omonia|Omonia]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Telmo Arcanjo]]|sortname=Arcanjo, Telmo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|21}}|caps=16|goals=1|club=[[Vitória S.C.|Vitória de Guimarães]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Dailon Livramento]]|sortname=Livramento, Dailon|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|4}}|caps=22|goals=7|club=[[Casa Pia A.C.|Casa Pia]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Ryan Mendes]]|sortname=Mendes, Ryan|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|1|8}}|caps=98|goals=22|club=[[Iğdır F.K.|Iğdır]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Nuno da Costa]]|sortname=Da Costa, Nuno|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|2|10}}|caps=9|goals=2|club=[[İstanbul Başakşehir F.K.|İstanbul Başakşehir]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Steven Moreira]]|sortname=Moreira, Steven|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|8|13}}|caps=20|goals=0|club=[[Columbus Crew]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[CJ dos Santos]]|sortname=Dos Santos, Cj|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|8|24}}|caps=1|goals=0|club=[[San Diego FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Wagner Pina]]|sortname=Pina, Wagner|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|11|3}}|caps=13|goals=0|club=[[Trabzonspor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Kelvin Pires]]|sortname=Pires, Kelvin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|5}}|caps=5|goals=1|club=[[Seinäjoen Jalkapallokerho|SJK]]|clubnat=FIN}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Hélio Varela]]|sortname=Varela, Helio|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|3}}|caps=20|goals=0|club=[[Maccabi Tel Aviv F.C.|Maccabi Tel Aviv]]|clubnat=ISR}} {{nat fs end}} ===Saudi Arabia=== Coach: {{#invoke:flag|icon|GRE}} [[Georgios Donis]] [[Saudi Arabia national football team|Saudi Arabia]] announced a 30-man preliminary squad on May 23.<ref>{{cite web |url=https://www.saff.com.sa/en/news.php?id=4222 |title=Head Coach Giorgos Donis Announces The NT Squad for 2026 World Cup Training Camp |publisher=[[Saudi Arabian Football Federation]] |date=May 23, 2026 |access-date=May 23, 2026}}</ref> They announced their final squad on May 31.<ref>{{cite web |url=https://www.saff.com.sa/news.php?id=4240 |title=المدير الفني دونيس يعلن قائمة الأخضر لنهائيات كأس العالم 2026 |trans-title=Coach Donis announces the Saudi national team squad for the 2026 World Cup finals |publisher=[[Saudi Arabian Football Federation]] |date=June 1, 2026 |access-date=June 1, 2026}}</ref><ref>{{cite web |last=Dorff |first=Marcel |url=https://heavy.com/sports/soccer/world-cup/saudi-arabia-announces-squad-world-cup/ |title=Saudi Arabia Announces Squad for 2026 FIFA World Cup |work=[[Heavy (website)|Heavy]] |date=May 31, 2026 |access-date=June 1, 2026 |archive-date=June 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601180525/https://heavy.com/sports/soccer/world-cup/saudi-arabia-announces-squad-world-cup/ |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Nawaf Al-Aqidi]]|sortname=Aqidi, Nawaf|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|10}}|caps=22|goals=0|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Ali Majrashi]]|sortname=Majrashi, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|10|2}}|caps=21|goals=0|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Ali Lajami]]|sortname=Lajami, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|24}}|caps=22|goals=1|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Abdulelah Al-Amri]]|sortname=Amri, Abdulelah|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|15}}|caps=43|goals=1|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Hassan Al-Tambakti]]|sortname=Tambakti, Hassan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|9}}|caps=52|goals=1|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Nasser Al-Dawsari]]|sortname=Dawsari, Nasser|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|19}}|caps=44|goals=0|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Musab Al-Juwayr]]|sortname=Juwayr, Musab|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|20}}|caps=35|goals=6|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=8|pos=FW|name=[[Ayman Yahya]]|sortname=Yahya, Ayman|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|14}}|caps=27|goals=0|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Firas Al-Buraikan]]|sortname=Buraikan, Firas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|14}}|caps=70|goals=15|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Salem Al-Dawsari]]|sortname=Dawsari, Salem|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|8|19}}|caps=110|goals=27|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Saleh Al-Shehri]]|sortname=Shehri, Saleh|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|11|1}}|caps=55|goals=18|club=[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=12|pos=DF|name=[[Saud Abdulhamid]]|sortname=Abdulhamid, Saud|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|7|18}}|caps=55|goals=1|club=[[RC Lens|Lens]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Nawaf Boushal]]|sortname=Boushal, Nawaf|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|9|16}}|caps=25|goals=0|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Hassan Kadesh]]|sortname=Kadesh, Hassan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|9|26}}|caps=21|goals=2|club=[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Abdullah Al-Khaibari]]|sortname=Khaibari, Abdullah|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|8|16}}|caps=40|goals=0|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Ziyad Al-Johani]]|sortname=Johani, Ziyad|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|11|11}}|caps=12|goals=0|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Khalid Al-Ghannam]]|sortname=Ghannam, Khalid|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|11|8}}|caps=7|goals=0|club=[[Al-Ettifaq Club|Al-Ettifaq]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Alaa Al-Hejji]]|sortname=Hejji, Alaa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|3}}|caps=3|goals=0|club=[[Neom SC|Neom]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Abdullah Al-Hamdan]]|sortname=Hamdan, Abdullah|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|9|13}}|caps=50|goals=12|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Sultan Mandash]]|sortname=Mandash, Sultan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|10|17}}|caps=7|goals=2|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=21|pos=GK|name=[[Mohammed Al-Owais]]|sortname=Owais, Mohammed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|10|10}}|caps=64|goals=0|club=[[Al-Ula FC|Al-Ula]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Ahmed Al-Kassar]]|sortname=Kassar, Ahmed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|5|8}}|caps=9|goals=0|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Mohamed Kanno]]|sortname=Kanno, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|9|22}}|caps=77|goals=8|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Moteb Al-Harbi]]|sortname=Harbi, Moteb|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|20}}|caps=13|goals=0|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Jehad Thakri]]|sortname=Thakri, Jehad|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|21}}|caps=8|goals=0|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Mohammed Abu Al-Shamat]]|sortname=Abu Shamat, Mohammed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|8|11}}|caps=7|goals=0|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA}} {{nat fs end}} ===Spain=== Coach: [[Luis de la Fuente (footballer, born 1961)|Luis de la Fuente]] [[Spain national football team|Spain]] announced their final squad on May 25.<ref>{{cite web |url=https://rfef.es/es/noticias/los-26-que-buscaran-volver-reinar-en-el-mundial |title=Los 26 que buscarán volver a reinar en el Mundial |trans-title=The 26 who will seek to reign again in the World Cup |publisher=[[Royal Spanish Football Federation]] |date=May 25, 2026 |access-date=May 25, 2026 |language=es |url-status=live |archive-date=May 25, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260525152452/https://rfef.es/es/noticias/los-26-que-buscaran-volver-reinar-en-el-mundial}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[David Raya]]|sortname=Raya, David|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|9|15}}|caps=13|goals=0|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Marc Pubill]]|sortname=Pubill, Marc|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|20}}|caps=2|goals=0|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Álex Grimaldo]]|sortname=Grimaldo, Alex|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|9|20}}|caps=14|goals=0|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Eric García (footballer, born 2001)|Eric García]]|sortname=Garcia, Eric|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|9}}|caps=21|goals=0|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Marcos Llorente]]|sortname=Llorente, Marcos|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|30}}|caps=24|goals=0|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Mikel Merino]]|sortname=Merino, Mikel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|22}}|caps=43|goals=10|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Ferran Torres]]|sortname=Torres, Ferran|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|29}}|caps=57|goals=24|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Fabián Ruiz]]|sortname=Ruiz, Fabian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|3}}|caps=42|goals=6|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=9|pos=MF|name=[[Gavi (footballer)|Gavi]]|sortname=Gavi|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|8|5}}|caps=30|goals=5|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Dani Olmo]]|sortname=Olmo, Dani|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|5|7}}|caps=50|goals=12|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Yéremy Pino]]|sortname=Pino, Yeremy|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|10|20}}|caps=23|goals=4|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=DF|name=[[Pedro Porro]]|sortname=Porro, Pedro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|9|13}}|caps=18|goals=0|club=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=GK|name=[[Joan Garcia]]|sortname=Garcia, Joan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|4}}|caps=2|goals=0|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Aymeric Laporte]]|sortname=Laporte, Aymeric|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|5|27}}|caps=46|goals=2|club=[[Athletic Bilbao]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Álex Baena]]|sortname=Baena, Alex|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|20}}|caps=17|goals=2|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Rodri (footballer, born 1996)|Rodri]]|sortname=Rodri|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|22}}|caps=62|goals=4|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Nico Williams]]|sortname=Williams, Nico|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|12}}|caps=30|goals=6|club=[[Athletic Bilbao]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Martín Zubimendi]]|sortname=Zubimendi, Martin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|2}}|caps=26|goals=3|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Lamine Yamal]]|sortname=Yamal, Lamine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|7|13}}|caps=25|goals=6|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Pedri]]|sortname=Pedri|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|11|25}}|caps=41|goals=6|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Mikel Oyarzabal]]|sortname=Oyarzabal, Mikel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|4|21}}|caps=53|goals=25|club=[[Real Sociedad]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Pau Cubarsí]]|sortname=Cubarsi, Pau|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|1|22}}|caps=12|goals=0|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Unai Simón]]|sortname=Simon, Unai|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|6|11}}|caps=58|goals=0|club=[[Athletic Bilbao]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Marc Cucurella]]|sortname=Cucurella, Marc|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|22}}|caps=24|goals=1|club=[[Chelsea F.C.|Chelsea]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Víctor Muñoz (footballer, born 2003)|Víctor Muñoz]]|sortname=Munoz, Victor|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|13}}|caps=2|goals=1|club=[[CA Osasuna|Osasuna]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Borja Iglesias]]|sortname=Iglesias, Borja|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|1|17}}|caps=8|goals=0|club=[[RC Celta de Vigo|Celta Vigo]]|clubnat=ESP}} {{nat fs end}} ===Uruguay=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ARG}} [[Marcelo Bielsa]] [[Uruguay national football team|Uruguay]] announced their final squad on May 31.<ref>{{cite web |url=https://www.auf.org.uy/se-definio-la-lista-para-la-copa-mundial-de-la-fifa-2026/ |title=26 jugadores y el sueño de un pueblo celeste |trans-title=26 players and the dream of a sky-blue nation |publisher=[[Uruguayan Football Association]] |date=May 31, 2026|access-date=May 31, 2026 |language=es}}</ref><ref>{{cite web |last=Abraham |first=Timothy |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cgmprpekej2o |title=Uruguay pick Man Utd's Ugarte but Suarez left out |work=[[BBC Sport]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026 |archive-date=May 31, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260531165420/https://www.bbc.com/sport/football/articles/cgmprpekej2o |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Sergio Rochet]]|sortname=Rochet, Sergio|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|3|23}}|caps=35|goals=0|club=[[SC Internacional|Internacional]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[José María Giménez|José Giménez]]|sortname=Gimenez, Jose|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|20}}|caps=99|goals=8|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Sebastián Cáceres]]|sortname=Caceres, Sebastian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|18}}|caps=24|goals=0|club=[[Club América|América]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Ronald Araújo]]|sortname=Araujo, Ronald|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|7}}|caps=27|goals=1|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Manuel Ugarte (footballer)|Manuel Ugarte]]|sortname=Ugarte, Manuel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|11}}|caps=36|goals=1|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Rodrigo Bentancur]]|sortname=Bentancur, Rodrigo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|6|25}}|caps=74|goals=3|club=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Nicolás de la Cruz]]|sortname=Cruz, Nicolas de la|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|6|1}}|caps=34|goals=5|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Federico Valverde]]|sortname=Valverde, Federico|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|22}}|caps=73|goals=9|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Darwin Núñez]]|sortname=Nunez, Darwin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|6|24}}|caps=38|goals=13|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Giorgian de Arrascaeta]]|sortname=Arrascaeta, Giorgian de|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|6|1}}|caps=60|goals=13|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Facundo Pellistri]]|sortname=Pellistri, Facundo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|12|20}}|caps=39|goals=2|club=[[Panathinaikos F.C.|Panathinaikos]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Santiago Mele]]|sortname=Mele, Santiago|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|6}}|caps=8|goals=0|club=[[C.F. Monterrey|Monterrey]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Guillermo Varela]]|sortname=Varela, Guillermo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|3|24}}|caps=28|goals=0|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Agustín Canobbio]]|sortname=Canobbio, Agustin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|1}}|caps=15|goals=1|club=[[Fluminense FC|Fluminense]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Emiliano Martínez (footballer, born 1999)|Emiliano Martínez]]|sortname=Martinez, Emiliano|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|17}}|caps=10|goals=0|club=[[SE Palmeiras|Palmeiras]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Mathías Olivera]]|sortname=Olivera, Mathias|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|31}}|caps=35|goals=2|club=[[SSC Napoli|Napoli]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Matías Viña]]|sortname=Vina, Matias|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|9}}|caps=43|goals=1|club=[[Club Atlético River Plate|River Plate]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Brian Rodríguez]]|sortname=Rodriguez, Brian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|20}}|caps=32|goals=4|club=[[Club América|América]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Rodrigo Aguirre]]|sortname=Aguirre, Rodrigo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|10|1}}|caps=10|goals=3|club=[[Tigres UANL|UANL]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Maximiliano Araújo]]|sortname=Araujo, Maximiliano|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|15}}|caps=28|goals=3|club=[[Sporting CP]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Federico Viñas]]|sortname=Vinas, Federico|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|30}}|caps=11|goals=2|club=[[Real Oviedo|Oviedo]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Joaquín Piquerez]]|sortname=Piquerez, Joaquin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|24}}|caps=19|goals=0|club=[[SE Palmeiras|Palmeiras]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Fernando Muslera]]|sortname=Muslera, Fernando|age={{birth date and age2|2026|6|11|1986|6|16}}|caps=134|goals=0|club=[[Estudiantes de La Plata|Estudiantes]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Santiago Bueno]]|sortname=Bueno, Santiago|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|11|9}}|caps=8|goals=0|club=[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Juan Manuel Sanabria]]|sortname=Sanabria, Juan Manuel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|29}}|caps=5|goals=1|club=[[Real Salt Lake]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Rodrigo Zalazar]]|sortname=Zalazar, Rodrigo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|12}}|caps=8|goals=2|club=[[S.C. Braga|Braga]]|clubnat=POR}} {{nat fs end}} ==Group I== ===France=== Coach: [[Didier Deschamps]] [[France national football team|France]] announced their final squad on May 14.<ref>{{cite web |last=Orsini |first=Vincent |url=https://www.fff.fr/article/16790-les-26-bleus-pour-le-mondial-2026.html |title=Les 26 Bleus pour le Mondial 2026 |trans-title=The 26 Blues for the 2026 World Cup |publisher=[[French Football Federation]] |date=May 14, 2026 |access-date=May 13, 2026 |language=fr |url-status=live |archive-date=May 14, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260514190954/https://www.fff.fr/article/16790-les-26-bleus-pour-le-mondial-2026.html}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Brice Samba]]|sortname=Samba, Brice|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|4|25}}|caps=4|goals=0|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Malo Gusto]]|sortname=Gusto, Malo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|5|19}}|caps=11|goals=0|club=[[Chelsea F.C.|Chelsea]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Lucas Digne]]|sortname=Digne, Lucas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|7|20}}|caps=58|goals=0|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Dayot Upamecano]]|sortname=Upamecano, Dayot|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|27}}|caps=38|goals=2|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Jules Koundé]]|sortname=Kounde, Jules|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|11|12}}|caps=48|goals=0|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Manu Koné]]|sortname=Kone, Manu|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|17}}|caps=14|goals=0|club=[[AS Roma|Roma]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Ousmane Dembélé]]|sortname=Dembele, Ousmane|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|15}}|caps=59|goals=7|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Aurélien Tchouaméni]]|sortname=Tchouameni, Aurelien|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|1|27}}|caps=46|goals=3|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Marcus Thuram]]|sortname=Thuram, Marcus|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|8|6}}|caps=34|goals=3|club=[[Inter Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Kylian Mbappé]]|sortname=Mbappe, Kylian|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|20}}|caps=98|goals=56|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Michael Olise]]|sortname=Olise, Michael|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|12|12}}|caps=17|goals=7|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=12|pos=FW|name=[[Bradley Barcola]]|sortname=Barcola, Bradley|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|9|2}}|caps=20|goals=3|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[N'Golo Kanté]]|sortname=Kante, Ngolo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|3|29}}|caps=69|goals=2|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Adrien Rabiot]]|sortname=Rabiot, Adrien|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|4|3}}|caps=59|goals=7|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Ibrahima Konaté]]|sortname=Konate, Ibrahima|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|5|25}}|caps=28|goals=0|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Mike Maignan]]|sortname=Maignan, Mike|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|7|3}}|caps=40|goals=0|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[William Saliba]]|sortname=Saliba, William|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|3|24}}|caps=32|goals=0|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Warren Zaïre-Emery]]|sortname=Zaire-Emery, Warren|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|3|8}}|caps=11|goals=1|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Théo Hernandez]]|sortname=Hernandez, Theo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|6}}|caps=44|goals=2|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Désiré Doué]]|sortname=Doue, Desire|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|6|3}}|caps=7|goals=2|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Lucas Hernandez]]|sortname=Hernandez, Lucas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|14}}|caps=42|goals=0|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=22|pos=FW|name=[[Jean-Philippe Mateta]]|sortname=Mateta, Jean-Philippe|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|6|28}}|caps=4|goals=2|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Robin Risser]]|sortname=Risser, Robin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|12|2}}|caps=0|goals=0|club=[[RC Lens|Lens]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Rayan Cherki]]|sortname=Cherki, Rayan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|8|17}}|caps=7|goals=2|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Maghnes Akliouche]]|sortname=Akliouche, Maghnes|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|25}}|caps=9|goals=1|club=[[AS Monaco FC|Monaco]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Maxence Lacroix]]|sortname=Lacroix, Maxence|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|6}}|caps=4|goals=0|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs end}} ===Iraq=== Coach: {{#invoke:flag|icon|AUS}} [[Graham Arnold]] [[Iraq national football team|Iraq]] announced a 34-man preliminary squad on May 19.<ref>{{cite tweet |author=Iraq Football Association |author-link=Iraq Football Association |user=IraqNT_EN |number=2056771613392003532 |date=May 19, 2026 |title=Graham Arnold announces the squad of the Iraqi National Team for the Spain camp before the 2026 World Cup |access-date=May 19, 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/iraq-preliminary-squad-announcement-graham-arnold |title=Hassan returns as Arnold names preliminary Iraq squad |publisher=[[FIFA]] |date=May 20, 2026 |access-date=May 22, 2026 |archive-date=May 28, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260528152235/https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/iraq-preliminary-squad-announcement-graham-arnold |url-status=live }}</ref> They announced their final squad on June 1.<ref>{{cite tweet |author=Iraq Football Association |author-link=Iraq Football Association |user=IraqNT_EN |number=2061373604558717062 |date=June 1, 2026 |title=Introducing Iraq's Final Squad for the FIFA World Cup |access-date=June 1, 2026}}</ref> [[Ahmed Yahya]] withdrew injured with ​a hamstring injury and was replaced by [[Ahmed Maknzi]] on June 6.<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/makenzie-replaces-injured-yahya-iraqs-world-cup-squad-2026-06-06/ |title=Makenzie replaces injured Yahya in Iraq's World Cup squad |publisher=Reuters |date=6 June 2026 }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Fahad Talib]]|sortname=Talib, Fahad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|10|21}}|caps=21|goals=0|club=[[Al-Talaba SC|Al-Talaba]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Rebin Sulaka]]|sortname=Sulaka, Rebin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|4|12}}|caps=56|goals=1|club=[[Port F.C.|Port]]|clubnat=THA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Hussein Ali (footballer, born 2002)|Hussein Ali]]|sortname=Ali, Hussein|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|3|1}}|caps=27|goals=1|club=[[Pogoń Szczecin]]|clubnat=POL}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Zaid Tahseen]]|sortname=Tahseen, Zaid|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|29}}|caps=28|goals=1|club=[[Pakhtakor FC|Pakhtakor]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Akam Hashim]]|sortname=Hashim, Akam|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|16}}|caps=14|goals=1|club=[[Al-Zawraa SC|Al-Zawraa]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Manaf Younis]]|sortname=Younis, Manaf|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|11|16}}|caps=34|goals=1|club=[[Al-Shorta SC|Al-Shorta]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Youssef Amyn]]|sortname=Amyn, Youssef|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|8|21}}|caps=27|goals=2|club=[[AEK Larnaca FC|AEK Larnaca]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Ibrahim Bayesh]]|sortname=Bayesh, Ibrahim|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|1}}|caps=76|goals=8|club=[[Al Dhafra FC|Al Dhafra]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Ali Al-Hamadi]]|sortname=Hamadi, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|3|1}}|caps=20|goals=5|club=[[Luton Town F.C.|Luton Town]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Mohanad Ali]]|sortname=Ali, Mohanad|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|20}}|caps=72|goals=27|club=[[Dibba FC|Dibba]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Ahmed Qasem]]|sortname=Qasem, Ahmed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|12}}|caps=3|goals=0|club=[[Nashville SC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Jalal Hassan]]|sortname=Hassan, Jalal|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|5|18}}|caps=102|goals=0|club=[[Al-Zawraa SC|Al-Zawraa]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=13|pos=FW|name=[[Ali Yousif]]|sortname=Yousif, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|19}}|caps=7|goals=1|club=[[Al-Talaba SC|Al-Talaba]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Zidane Iqbal]]|sortname=Iqbal, Zidane|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|4|27}}|caps=25|goals=2|club=[[FC Utrecht|Utrecht]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Ahmed Maknzi]]|sortname=Maknzi, Ahmed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|9|24}}|caps=7|goals=0|club=[[Al-Karma SC|Al-Karma]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Amir Al-Ammari]]|sortname=Ammari, Amir|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|7|27}}|caps=51|goals=3|club=[[KS Cracovia|Cracovia]]|clubnat=POL}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Ali Jasim]]|sortname=Jasim, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|1|20}}|caps=36|goals=2|club=[[Al-Najma SC (Saudi Arabia)|Al-Najma]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Aymen Hussein]]|sortname=Hussein, Aymen|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|3|22}}|caps=95|goals=33|club=[[Al-Karma SC|Al-Karma]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Kevin Yakob]]|sortname=Yakob, Kevin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|10}}|caps=9|goals=0|club=[[Aarhus Gymnastikforening|AGF]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Aimar Sher]]|sortname=Sher, Aimar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|12|20}}|caps=7|goals=0|club=[[Sarpsborg 08 FF|Sarpsborg 08]]|clubnat=NOR}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Marko Farji]]|sortname=Farji, Marko|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|3|16}}|caps=12|goals=0|club=[[Venezia FC|Venezia]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Ahmed Basil]]|sortname=Basil, Ahmed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|8|19}}|caps=16|goals=0|club=[[Al-Shorta SC|Al-Shorta]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Merchas Doski]]|sortname=Doski, Merchas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|12|7}}|caps=31|goals=1|club=[[FC Viktoria Plzeň|Viktoria Plzeň]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Zaid Ismail]]|sortname=Ismail, Zaid|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|1|3}}|caps=6|goals=0|club=[[Al-Talaba SC|Al-Talaba]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Mustafa Saadoon (footballer, born 2001)|Mustafa Saadoon]]|sortname=Saadoon, Mustafa|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|25}}|caps=17|goals=0|club=[[Al-Shorta SC|Al-Shorta]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Frans Putros]]|sortname=Putros, Frans|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|7|14}}|caps=28|goals=0|club=[[Persib Bandung|Persib]]|clubnat=IDN}} {{nat fs end}} ===Norway=== Coach: [[Ståle Solbakken]] [[Norway national football team|Norway]] announced their final squad on May 21.<ref>{{cite web |url=https://www.fotball.no/landslag/norge-a-herrer/2026/her-er-norges-vm-tropp/ |title=Her er Norges VM-tropp |trans-title=Here is Norway's World Cup squad |publisher=[[Norwegian Football Federation]] |date=May 21, 2026 |access-date=May 21, 2026 |language=no |archive-date=May 22, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260522095352/https://www.fotball.no/landslag/norge-a-herrer/2026/her-er-norges-vm-tropp/ |url-status=live}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Ørjan Nyland]]|sortname=Nyland, Orjan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|9|10}}|caps=71|goals=0|club=[[Sevilla FC|Sevilla]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=2|pos=MF|name=[[Morten Thorsby]]|sortname=Thorsby, Morten|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|5|5}}|caps=31|goals=0|club=[[US Cremonese|Cremonese]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Kristoffer Ajer]]|sortname=Ajer, Kristoffer|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|17}}|caps=52|goals=2|club=[[Brentford F.C.|Brentford]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Leo Østigård]]|sortname=Ostigard, Leo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|11|28}}|caps=38|goals=1|club=[[Genoa CFC|Genoa]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[David Møller Wolfe]]|sortname=Moller Wolfe, David|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|4|23}}|caps=22|goals=1|club=[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Patrick Berg]]|sortname=Berg, Patrick|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|24}}|caps=43|goals=0|club=[[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]]|clubnat=NOR}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Alexander Sørloth]]|sortname=Sorloth, Alexander|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|5}}|caps=72|goals=26|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Sander Berge]]|sortname=Berge, Sander|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|14}}|caps=66|goals=1|club=[[Fulham F.C.|Fulham]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Erling Haaland]]|sortname=Haaland, Erling|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|21}}|caps=50|goals=55|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Martin Ødegaard]]|sortname=Odegaard, Martin|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|17}}|caps=68|goals=5|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Jørgen Strand Larsen]]|sortname=Strand Larsen, Jorgen|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|6}}|caps=28|goals=6|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Sander Tangvik]]|sortname=Tangvik, Sander|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|11|29}}|caps=0|goals=0|club=[[Hamburger SV]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=13|pos=GK|name=[[Egil Selvik]]|sortname=Selvik, Egil|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|7|30}}|caps=7|goals=0|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Fredrik Aursnes]]|sortname=Aursnes, Fredrik|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|10}}|caps=22|goals=1|club=[[S.L. Benfica|Benfica]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Fredrik André Bjørkan]]|sortname=Bjorkan, Fredrik Andre|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|21}}|caps=21|goals=1|club=[[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]]|clubnat=NOR}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Marcus Holmgren Pedersen]]|sortname=Pedersen, Marcus Holmgren|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|16}}|caps=32|goals=0|club=[[Torino FC|Torino]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Torbjørn Heggem]]|sortname=Heggem, Torbjorn|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|12}}|caps=15|goals=0|club=[[Bologna FC 1909|Bologna]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Kristian Thorstvedt]]|sortname=Thorstvedt, Kristian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|13}}|caps=37|goals=4|club=[[US Sassuolo Calcio|Sassuolo]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Thelo Aasgaard]]|sortname=Aasgaard, Thelo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|2}}|caps=8|goals=5|club=[[Rangers F.C.|Rangers]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Antonio Nusa]]|sortname=Nusa, Antonio|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|4|17}}|caps=24|goals=8|club=[[RB Leipzig]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Andreas Schjelderup]]|sortname=Schjelderup, Andreas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|6|1}}|caps=12|goals=1|club=[[S.L. Benfica|Benfica]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Oscar Bobb]]|sortname=Bobb, Oscar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|12}}|caps=20|goals=2|club=[[Fulham F.C.|Fulham]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Jens Petter Hauge]]|sortname=Hauge, Jens Petter|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|10|12}}|caps=15|goals=1|club=[[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]]|clubnat=NOR}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Sondre Langås]]|sortname=Langas, Sondre|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|2}}|caps=3|goals=0|club=[[Derby County F.C.|Derby County]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Henrik Falchener]]|sortname=Falchener, Henrik|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|5|8}}|caps=1|goals=0|club=[[Viking FK|Viking]]|clubnat=NOR}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Julian Ryerson]]|sortname=Ryerson, Julian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|17}}|caps=43|goals=1|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs end}} ===Senegal=== Coach: [[Pape Thiaw]] [[Senegal national football team|Senegal]] announced a 28-man preliminary squad on May 21.<ref>{{cite web |url=https://fsfoot.sn/mondial-2026-pape-thiaw-publie-sa-liste/ |title=Mondial 2026: Pape Thiaw publie sa liste |trans-title=2026 World Cup: Pape Thiaw releases his squad list |publisher=[[Senegalese Football Federation]] |date=May 21, 2026 |access-date=May 21, 2026 |language=fr |archive-date=May 21, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521224924/https://fsfoot.sn/mondial-2026-pape-thiaw-publie-sa-liste/ |url-status=live }}</ref> They announced their final squad on June 1.<ref>{{cite tweet |author=Senegalese Football Federation |author-link=Senegalese Football Federation |user=GaindeYi |number=2061625034532172127 |date=June 1, 2026 |title=La liste des 26 Lions retenus par le sélectionneur national Pape Thiaw pour défendre les couleurs du Senegal à la Coupe du Monde 2026. |trans-title=The list of the 26 Lions selected by national team coach Pape Thiaw to represent Senegal at the 2026 World Cup. |language=fr |access-date=June 1, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Yehvann Diouf]]|sortname=Diouf, Yehvann|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|11|16}}|caps=2|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Mamadou Sarr]]|sortname=Sarr, Mamadou|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|8|29}}|caps=8|goals=0|club=[[Chelsea F.C.|Chelsea]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Kalidou Koulibaly]]|sortname=Koulibaly, Kalidou|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|6|20}}|caps=103|goals=2|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Abdoulaye Seck (footballer, born 1992)|Abdoulaye Seck]]|sortname=Seck, Abdoulaye|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|6|4}}|caps=22|goals=4|club=[[Maccabi Haifa F.C.|Maccabi Haifa]]|clubnat=ISR}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Idrissa Gueye]]|sortname=Gueye, Idrissa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|9|26}}|caps=131|goals=7|club=[[Everton F.C.|Everton]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Pathé Ciss]]|sortname=Ciss, Pathe|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|3|16}}|caps=30|goals=0|club=[[Rayo Vallecano]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Assane Diao]]|sortname=Diao, Assane|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|9|7}}|caps=5|goals=0|club=[[Como 1907|Como]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Lamine Camara]]|sortname=Camara, Lamine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|1|1}}|caps=33|goals=7|club=[[AS Monaco FC|Monaco]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Bamba Dieng]]|sortname=Dieng, Bamba|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|23}}|caps=23|goals=2|club=[[FC Lorient|Lorient]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Sadio Mané]]|sortname=Mane, Sadio|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|4|10}}|caps=128|goals=55|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Nicolas Jackson]]|sortname=Jackson, Nicolas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|20}}|caps=33|goals=8|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=12|pos=FW|name=[[Cherif Ndiaye]]|sortname=Ndiaye, Cherif|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|23}}|caps=19|goals=4|club=[[Samsunspor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=13|pos=FW|name=[[Iliman Ndiaye]]|sortname=Ndiaye, Iliman|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|6}}|caps=40|goals=4|club=[[Everton F.C.|Everton]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Ismail Jakobs]]|sortname=Jakobs, Ismail|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|17}}|caps=30|goals=0|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Krépin Diatta]]|sortname=Diatta, Krepin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|25}}|caps=61|goals=2|club=[[AS Monaco FC|Monaco]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Édouard Mendy]]|sortname=Mendy, Edouard|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|3|1}}|caps=57|goals=0|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Pape Matar Sarr]]|sortname=Sarr, Pape Matar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|9|14}}|caps=40|goals=4|club=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Ismaïla Sarr]]|sortname=Sarr, Ismaila|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|25}}|caps=83|goals=19|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Moussa Niakhaté]]|sortname=Niakhate, Moussa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|3|8}}|caps=31|goals=0|club=[[Olympique Lyonnais|Lyon]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Ibrahim Mbaye]]|sortname=Mbaye, Ibrahim|age={{birth date and age2|2026|6|11|2008|1|24}}|caps=11|goals=3|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Habib Diarra]]|sortname=Diarra, Habib|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|1|3}}|caps=21|goals=4|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Bara Sapoko Ndiaye]]|sortname=Sapoko Ndiaye, Bara|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|12|31}}|caps=1|goals=0|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Mory Diaw]]|sortname=Diaw, Mory|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|6|22}}|caps=5|goals=0|club=[[Le Havre AC|Le Havre]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Antoine Mendy (footballer)|Antoine Mendy]]|sortname=Mendy, Antoine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|5|27}}|caps=7|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[El Hadji Malick Diouf]]|sortname=Diouf, El Hadji Malick|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|12|29}}|caps=20|goals=1|club=[[West Ham United F.C.|West Ham United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Pape Gueye]]|sortname=Gueye, Pape|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|24}}|caps=41|goals=5|club=[[Villarreal CF|Villarreal]]|clubnat=ESP}} {{nat fs end}} ==Group J== ===Algeria=== Coach: {{#invoke:flag|icon|<!--NATIONALITY PER https://inside.fifa.com/en/associations/ALG/organisation-->SUI}} [[Vladimir Petković]] [[Algeria national football team|Algeria]] announced their final squad on May 31.<ref>{{cite web |url=https://www.faf.dz/equipe-nationale-la-liste-de-petkovic-pour-la-coupe-du-monde-2026/ |title=Équipe nationale : la liste de Petkovic pour la Coupe du monde 2026 |trans-title=National team: Petković's squad for the 2026 World Cup |publisher=[[Algerian Football Federation]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026 |language=fr |archive-date=June 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601090933/https://www.faf.dz/equipe-nationale-la-liste-de-petkovic-pour-la-coupe-du-monde-2026/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/bentaleb-back-algeria-world-cup-squad-named-2026-05-31/ |title=Bentaleb back for Algeria as World Cup squad named |work=[[Reuters]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Melvin Mastil]]|sortname=Mastil, Melvin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|19}}|caps=1|goals=0|club=[[FC Stade Nyonnais|Stade Nyonnais]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Aïssa Mandi]]|sortname=Mandi, Aissa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|10|22}}|caps=117|goals=7|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Achref Abada]]|sortname=Abada, Achref|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|6|15}}|caps=7|goals=1|club=[[USM Alger]]|clubnat=ALG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Mohamed Amine Tougai]]|sortname=Tougai, Mohamed Amine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|1|22}}|caps=29|goals=2|club=[[Espérance Sportive de Tunis|Espérance de Tunis]]|clubnat=TUN}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Zineddine Belaïd]]|sortname=Belaid, Zineddine|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|20}}|caps=10|goals=1|club=[[JS Kabylie]]|clubnat=ALG}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Ramiz Zerrouki]]|sortname=Zerrouki, Ramiz|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|5|26}}|caps=52|goals=3|club=[[FC Twente|Twente]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Riyad Mahrez]]|sortname=Mahrez, Riyad|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|2|21}}|caps=114|goals=38|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Houssem Aouar]]|sortname=Aouar, Houssem|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|30}}|caps=20|goals=6|club=[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Amine Gouiri]]|sortname=Gouiri, Amine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|16}}|caps=22|goals=8|club=[[Olympique de Marseille|Marseille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Farès Chaïbi]]|sortname=Chaibi, Fares|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|11|28}}|caps=29|goals=3|club=[[Eintracht Frankfurt]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Anis Hadj Moussa]]|sortname=Hadj Moussa, Anis|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|11}}|caps=14|goals=1|club=[[Feyenoord]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=12|pos=FW|name=[[Nadhir Benbouali]]|sortname=Benbouali, Nadhir|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|17}}|caps=3|goals=1|club=[[Győri ETO FC|Győri ETO]]|clubnat=HUN}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Jaouen Hadjam]]|sortname=Hadjam, Jaouen|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|3|26}}|caps=17|goals=3|club=[[BSC Young Boys|Young Boys]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Hicham Boudaoui]]|sortname=Boudaoui, Hicham|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|9|23}}|caps=32|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Rayan Aït-Nouri]]|sortname=Ait-Nouri, Rayan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|6}}|caps=28|goals=0|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Oussama Benbot]]|sortname=Benbot, Oussama|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|10|11}}|caps=2|goals=0|club=[[USM Alger]]|clubnat=ALG}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Rafik Belghali]]|sortname=Belghali, Rafik|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|6|7}}|caps=12|goals=1|club=[[Hellas Verona FC|Hellas Verona]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Mohamed Amoura]]|sortname=Amoura, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|9}}|caps=45|goals=19|club=[[VfL Wolfsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Nabil Bentaleb]]|sortname=Bentaleb, Nabil|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|11|24}}|caps=59|goals=6|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Adil Boulbina]]|sortname=Boulbina, Adil|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|5|2}}|caps=11|goals=6|club=[[Al Duhail SC|Al-Duhail]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Ramy Bensebaini]]|sortname=Bensebaini, Ramy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|4|16}}|caps=81|goals=7|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Ibrahim Maza]]|sortname=Maza, Ibrahim|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|11|24}}|caps=16|goals=2|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Luca Zidane]]|sortname=Zidane, Luca|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|5|13}}|caps=7|goals=0|club=[[Granada CF|Granada]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Yacine Titraoui]]|sortname=Titraoui, Yacine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|8|26}}|caps=5|goals=0|club=[[Royal Charleroi SC|Charleroi]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Farès Ghedjemis]]|sortname=Ghedjemis, Fares|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|9|6}}|caps=1|goals=1|club=[[Frosinone Calcio|Frosinone]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Samir Chergui]]|sortname=Chergui, Samir|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|6}}|caps=4|goals=0|club=[[Paris FC]]|clubnat=FRA}} {{nat fs end}} ===Argentina=== Coach: [[Lionel Scaloni]] [[Argentina national football team|Argentina]] announced a 55-man preliminary squad on May 11.<ref>{{cite web |url=https://www.afa.com.ar/es/posts/seleccion-mayor-prelista-de-convocados |title=Selección Mayor: Prelista de convocados |trans-title=Senior National Team: Preliminary squad list |publisher=[[Argentine Football Association]] |date=May 11, 2026 |access-date=May 11, 2026 |archive-date=May 11, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260511125456/https://www.afa.com.ar/es/posts/seleccion-mayor-prelista-de-convocados |url-status=live }}</ref> They announced their final squad on May 28.<ref>{{cite web |url=https://www.afa.com.ar/es/posts/lista-de-los-26-jugadores-de-la-seleccion-argentina-para-defender-el-titulo-en-la-copa-del-mundo-2026 |title=Lista de los 26 jugadores de la Selección Argentina para defender el título en la Copa del Mundo 2026 |trans-title=List of the 26 players of the Argentine national team to defend the title at the 2026 World Cup |publisher=[[Argentine Football Association]] |date=May 28, 2026 |access-date=June 1, 2026 |language=es |archive-date=May 29, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260529035017/https://www.afa.com.ar/es/posts/lista-de-los-26-jugadores-de-la-seleccion-argentina-para-defender-el-titulo-en-la-copa-del-mundo-2026 |url-status=live }}</ref> [[Leonardo Balerdi]] withdrew due to a calf injury on June 6; his replacement is yet to be named.<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/argentinas-balerdi-out-world-cup-with-injury-2026-06-06/ |title=Argentina's Balerdi out of World Cup with calf injury |publisher=Reuters |date=6 June 2026 }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Juan Musso]]|sortname=Musso, Juan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|5|6}}|caps=4|goals=0|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Nicolás Tagliafico]]|sortname=Tagliafico, Nicolas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|8|31}}|caps=76|goals=1|club=[[Olympique Lyonnais|Lyon]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Gonzalo Montiel]]|sortname=Montiel, Gonzalo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|1}}|caps=39|goals=2|club=[[Club Atlético River Plate|River Plate]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Leandro Paredes]]|sortname=Paredes, Leandro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|6|29}}|caps=77|goals=5|club=[[Boca Juniors]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Lisandro Martínez]]|sortname=Martinez, Lisandro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|1|18}}|caps=28|goals=1|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Rodrigo De Paul]]|sortname=De Paul, Rodrigo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|5|24}}|caps=87|goals=2|club=[[Inter Miami CF]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Valentín Barco]]|sortname=Barco, Valentin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|7|23}}|caps=4|goals=2|club=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Julián Alvarez]]|sortname=Alvarez, Julian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|1|31}}|caps=51|goals=14|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Lionel Messi]]|sortname=Messi, Lionel|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1987|6|24}}|caps=199|goals=117|club=[[Inter Miami CF]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Giovani Lo Celso]]|sortname=Lo Celso, Giovani|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|9}}|caps=67|goals=4|club=[[Real Betis]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Gerónimo Rulli]]|sortname=Rulli, Geronimo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|5|20}}|caps=8|goals=0|club=[[Olympique de Marseille|Marseille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Cristian Romero]]|sortname=Romero, Cristian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|27}}|caps=51|goals=3|club=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Exequiel Palacios]]|sortname=Palacios, Exequiel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|5}}|caps=40|goals=0|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Nicolás González (footballer, born 1998)|Nicolás González]]|sortname=Gonzalez, Nicolas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|6}}|caps=51|goals=6|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=16|pos=FW|name=[[Thiago Almada]]|sortname=Almada, Thiago|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|26}}|caps=16|goals=5|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Giuliano Simeone]]|sortname=Simeone, Giuliano|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|12|18}}|caps=13|goals=2|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Nico Paz]]|sortname=Paz, Nico|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|9|8}}|caps=9|goals=1|club=[[Como 1907|Como]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Nicolás Otamendi]]|sortname=Otamendi, Nicolas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1988|2|12}}|caps=132|goals=8|club=[[S.L. Benfica|Benfica]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Alexis Mac Allister]]|sortname=Mac Allister, Alexis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|24}}|caps=46|goals=6|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[José Manuel López (footballer)|José Manuel López]]|sortname=Lopez, Jose Manuel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|12|6}}|caps=5|goals=0|club=[[SE Palmeiras|Palmeiras]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=22|pos=FW|name=[[Lautaro Martínez]]|sortname=Martinez, Lautaro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|8|22}}|caps=77|goals=37|club=[[Inter Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Emiliano Martínez]]|sortname=Martinez, Emiliano|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|9|2}}|caps=59|goals=0|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Enzo Fernández]]|sortname=Fernandez, Enzo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|17}}|caps=42|goals=6|club=[[Chelsea F.C.|Chelsea]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Facundo Medina]]|sortname=Medina, Facundo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|5|28}}|caps=9|goals=0|club=[[Olympique de Marseille|Marseille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Nahuel Molina]]|sortname=Molina, Nahuel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|6}}|caps=58|goals=1|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs end}} ===Austria=== Coach: {{#invoke:flag|icon|GER}} [[Ralf Rangnick]] [[Austria national football team|Austria]] announced their final squad on May 18.<ref>{{cite web |url=https://www.oefb.at/oefb/News/Nationalteam-WM-Kader |title=Ralf Rangnick nennt WM-Kader |trans-title=Ralf Rangnick names World Cup squad |publisher=[[Austrian Football Association]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 18, 2026 |language=de |archive-date=May 18, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518181201/https://www.oefb.at/oefb/News/Nationalteam-WM-Kader |url-status=live}}</ref> [[Christoph Baumgartner]] withdrew injured on June 2<ref>{{cite web |url=https://www.oefb.at/oefb/News/Baumgartner-faellt-fuer-WM-aus |title=Christoph Baumgartner fällt für WM aus |trans-title=Christoph Baumgartner will miss the World Cup |publisher=[[Austrian Football Association]] |date=June 2, 2026 |access-date=June 2, 2026 |language=de |archive-date=June 2, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260602102026/https://www.oefb.at/oefb/News/Baumgartner-faellt-fuer-WM-aus |url-status=live }}</ref> and was replaced by [[Dejan Ljubičić]] on June 10.<ref>{{cite web |url=https://sport.orf.at/stories/3156891/ |title=Ljubicic löst verspätet WM-Ticket |trans-title=Ljubicic löst verspätet WM-Ticket |publisher=[[Austrian Football Association]] |date=10 June 2026 |access-date=10 June 2026 |language=de}}</ref>. {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Alexander Schlager]]|sortname=Schlager, Alexander|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|1}}|caps=26|goals=0|club=[[FC Red Bull Salzburg|Red Bull Salzburg]]|clubnat=AUT}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[David Affengruber (footballer, born 2001)|David Affengruber]]|sortname=Affengruber, David|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|3|19}}|caps=1|goals=0|club=[[Elche CF|Elche]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Kevin Danso]]|sortname=Danso, Kevin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|19}}|caps=32|goals=0|club=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Xaver Schlager]]|sortname=Schlager, Xaver|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|28}}|caps=51|goals=4|club=[[RB Leipzig]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Stefan Posch]]|sortname=Posch, Stefan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|14}}|caps=52|goals=5|club=[[1. FSV Mainz 05|Mainz 05]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Nicolas Seiwald]]|sortname=Seiwald, Nicolas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|4}}|caps=47|goals=1|club=[[RB Leipzig]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Marko Arnautović]]|sortname=Arnautovic, Marko|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|4|19}}|caps=133|goals=47|club=[[Red Star Belgrade]]|clubnat=SRB}} {{nat fs g player|no=8|pos=DF|name=[[David Alaba]]|sortname=Alaba, David|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|6|24}}|caps=113|goals=15|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=9|pos=MF|name=[[Marcel Sabitzer]]|sortname=Sabitzer, Marcel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|3|17}}|caps=98|goals=26|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Florian Grillitsch]]|sortname=Grillitsch, Florian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|8|7}}|caps=58|goals=1|club=[[S.C. Braga|Braga]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Michael Gregoritsch]]|sortname=Gregoritsch, Michael|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|4|18}}|caps=75|goals=24|club=[[FC Augsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Florian Wiegele]]|sortname=Wiegele, Florian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|3|21}}|caps=1|goals=0|club=[[FC Viktoria Plzeň|Viktoria Plzeň]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=13|pos=GK|name=[[Patrick Pentz]]|sortname=Pentz, Patrick|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|2}}|caps=18|goals=0|club=[[Brøndby IF|Brøndby]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Saša Kalajdžić]]|sortname=Kalajdzic, Sasa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|7|7}}|caps=22|goals=4|club=[[LASK]]|clubnat=AUT}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Philipp Lienhart]]|sortname=Lienhart, Philipp|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|11}}|caps=41|goals=3|club=[[SC Freiburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Phillipp Mwene]]|sortname=Mwene, Phillipp|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|1|29}}|caps=30|goals=0|club=[[1. FSV Mainz 05|Mainz 05]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Carney Chukwuemeka]]|sortname=Chukwuemeka, Carney|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|10|20}}|caps=3|goals=1|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Romano Schmid]]|sortname=Schmid, Romano|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|1|27}}|caps=34|goals=3|club=[[SV Werder Bremen|Werder Bremen]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Dejan Ljubičić]]|sortname=Ljubičić, Dejan|age={{Birth date and age2|2026|6|11|1997|10|8|df=y}}|caps=9|goals=1|club=[[FC Schalke 04|Schalke 04]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Konrad Laimer]]|sortname=Laimer, Konrad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|27}}|caps=57|goals=7|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Patrick Wimmer]]|sortname=Wimmer, Patrick|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|30}}|caps=30|goals=1|club=[[VfL Wolfsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Alexander Prass]]|sortname=Prass, Alexander|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|26}}|caps=19|goals=0|club=[[TSG 1899 Hoffenheim|TSG Hoffenheim]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Marco Friedl]]|sortname=Friedl, Marco|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|16}}|caps=11|goals=0|club=[[SV Werder Bremen|Werder Bremen]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Paul Wanner]]|sortname=Wanner, Paul|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|12|23}}|caps=3|goals=0|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Michael Svoboda]]|sortname=Svoboda, Michael|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|15}}|caps=4|goals=0|club=[[Venezia FC|Venezia]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Alessandro Schöpf]]|sortname=Schopf, Alessandro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|2|7}}|caps=35|goals=6|club=[[Wolfsberger AC]]|clubnat=AUT}} {{nat fs end}} ===Jordan=== Coach: {{#invoke:flag|icon|MAR}} [[Jamal Sellami]] [[Jordan national football team|Jordan]] announced a 30-man preliminary squad on May 17.<ref>{{cite web |url=https://www.jfa.jo/news.php?id=31152&title=%D8%A5%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D8%A6%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%85%D9%89-%D8%AA%D8%A3%D9%87%D8%A8%D8%A7-%D9%84%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%AC%D9%87%D8%AA%D9%8A-%D8%B3%D9%88%D9%8A%D8%B3%D8%B1%D8%A7-%D9%88%D9%83%D9%88%D9%84%D9%88%D9%85%D8%A8%D9%8A%D8%A7-%D9%88%D8%AF%D9%8A%D8%A7 |title=إعلان القائمة الأولية لمنتخب النشامى تأهبا لمواجهتي سويسرا وكولومبيا وديا |trans-title=Announcement of the preliminary roster for the Nashama national team ahead of the friendly matches against Switzerland and Colombia |publisher=[[Jordan Football Association]] |date=May 17, 2026 |access-date=May 18, 2026 |language=ar}}</ref> The squad was reduced to 28 players on May 27.<ref>{{cite web |url=https://www.jfa.jo/news.php?id=31171&title=%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%85%D9%89-%D9%8A%D8%AE%D8%AA%D8%AA%D9%85-%D8%AA%D8%AD%D8%B6%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D9%87-%D9%81%D9%8A-%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86..-%D9%88%D9%8A%D8%BA%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%A5%D9%84%D9%89-%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%AA-%D8%BA%D8%A7%D9%84%D9%86-%D8%BA%D8%AF%D8%A7 |title=منتخب النشامى يختتم تحضيراته في عمان.. ويغادر إلى سانت غالن غدا |publisher=[[Jordan Football Association]] |date=May 27, 2026 |access-date=May 27, 2026 |language=ar}}</ref> Their final squad was announced on June 2.<ref>{{cite web |url=https://royanews.com/en/إعلان-قائمة-النشامى-لنهائيات-كأس-العا/ |title=The Jordanian national team's squad for the 2026 World Cup finals has been announced – Video |publisher=royanews.com |date=2 June 2026 }}</ref> [[Ibrahim Sabra]] withdrew injured on June 5<ref>{{cite web |url=https://x.com/JordanFA/status/2062955822317977881 |title=أمنيات السلامة والشفاء العاجل للاعب إبراهيم صبرة، والعودة إلى الملاعب في أقرب وقت بعد أن أظهرت الفحوصات الطبية إصابته بتمزق في أربطة الكاحل للقدم اليسرى أثناء التدريبات، ما يستدعي خضوعه لبرنامج علاجي وتأهيلي خلال الفترة المقبلة، واستبعاده من قائمة النشامى لكأس العالم 2026|trans-title=Wishing safety and a speedy recovery for player Ibrahim Sabra, and a return to the fields at the earliest opportunity, after medical examinations revealed his injury with a tear in the ligaments of his left ankle during training, which necessitates his undergoing a treatment and rehabilitation program in the coming period, and his exclusion from the Nashama squad for the 2026 World Cup.|publisher=[[Jordan Football Association]] |date=June 5, 2026 |access-date=June 5, 2026 |language=ar}}</ref> and was replaced by [[Mohammad Taha (footballer)|Mohammad Taha]] on June 8.<ref>{{cite web |url=https://x.com/JordanFA/status/2064030556929593647 |title= قرر الجهاز الفني للنشامى بقيادة المدرب جمال سلامي ضم اللاعب محمد أبو غوش إلى قائمة النشامى لكأس العالم 2026 |trans-title=The national team’s technical staff, led by head coach Jamal Sellami, has decided to include the player Mohammad Abu Ghoush in the Nashama squad for the 2026 World Cup|publisher=[[Jordan Football Association]] |date=June 8, 2026 |access-date=June 5, 2026 |language=ar}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Yazeed Abulaila]]|sortname=Abulaila, Yazeed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|1|8}}|caps=76|goals=0|club=[[Al-Hussein SC (Irbid)|Al-Hussein]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Mohammad Abu Hashish]]|sortname=Abu Hashish, Mohammad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|5|9}}|caps=56|goals=1|club=[[Al-Karma SC|Al-Karma]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Abdallah Nasib]]|sortname=Nasib, Abdallah|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|2|25}}|caps=65|goals=3|club=[[Al-Zawraa SC|Al-Zawraa]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Husam Abu Dahab]]|sortname=Abu Dahab, Husam|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|13}}|caps=18|goals=0|club=[[Al-Faisaly SC|Al-Faisaly]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Yazan Al-Arab]]|sortname=Arab, Yazan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|31}}|caps=80|goals=3|club=[[FC Seoul]]|clubnat=KOR}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Amer Jamous]]|sortname=Jamous, Amer|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|3}}|caps=19|goals=1|club=[[Al-Zawraa SC|Al-Zawraa]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Mohammad Abu Zrayq]]|sortname=Abu Zrayq, Mohammad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|12|30}}|caps=41|goals=5|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Noor Al-Rawabdeh]]|sortname=Rawabdeh, Noor|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|24}}|caps=68|goals=3|club=[[Selangor F.C.|Selangor]]|clubnat=MAS}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Ali Olwan]]|sortname=Olwan, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|26}}|caps=66|goals=29|club=[[Al-Sailiya SC|Al-Sailiya]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Musa Al-Taamari]]|sortname=Taamari, Musa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|6|10}}|caps=92|goals=24|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Odeh Al-Fakhouri]]|sortname=Fakhouri, Odeh|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|11|22}}|caps=10|goals=1|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Nour Bani Attiah]]|sortname=Bani Attiah, Nour|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|1|25}}|caps=5|goals=0|club=[[Al-Faisaly SC|Al-Faisaly]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=13|pos=FW|name=[[Mahmoud Al-Mardi]]|sortname=Mardi, Mahmoud|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|10|6}}|caps=89|goals=9|club=[[Al-Hussein SC (Irbid)|Al-Hussein]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Rajaei Ayed]]|sortname=Ayed, Rajaei|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|7|25}}|caps=72|goals=0|club=[[Al-Hussein SC (Irbid)|Al-Hussein]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Ibrahim Sadeh]]|sortname=Sadeh, Ibrahim|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|27}}|caps=57|goals=3|club=[[Al-Karma SC|Al-Karma]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Mo Abualnadi]]|sortname=Abualnadi, Mo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|8}}|caps=18|goals=0|club=[[Selangor F.C.|Selangor]]|clubnat=MAS}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Salim Obaid]]|sortname=Obaid, Salim|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|1|17}}|caps=11|goals=0|club=[[Al-Hussein SC (Irbid)|Al-Hussein]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Mohammad Taha (footballer)|Mohammad Taha]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|7|13}}|caps=2|goals=0|club=[[Al-Hussein SC (Irbid)|Al-Hussein]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Saed Al-Rosan]]|sortname=Rosan, Saed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|1}}|caps=21|goals=2|club=[[Al-Hussein SC (Irbid)|Al-Hussein]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Mohannad Abu Taha]]|sortname=Abu Taha, Mohannad|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|2|2}}|caps=29|goals=1|club=[[Al-Quwa Al-Jawiya]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Nizar Al-Rashdan]]|sortname=Rashdan, Nizar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|23}}|caps=47|goals=4|club=[[Qatar SC]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Abdallah Al-Fakhouri]]|sortname=Fakhouri, Abdallah|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|1|22}}|caps=11|goals=0|club=[[Al-Wehdat SC|Al-Wehdat]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Ihsan Haddad]]|sortname=Haddad, Ihsan|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|2|5}}|caps=92|goals=2|club=[[Al-Hussein SC (Irbid)|Al-Hussein]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Ali Azaizeh]]|sortname=Azaizeh, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|4|13}}|caps=4|goals=0|club=[[Al Shabab Club|Al-Shabab]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Mohammad Al-Dawoud]]|sortname=Dawoud, Mohammad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|4|12}}|caps=13|goals=1|club=[[Al-Wehdat SC|Al-Wehdat]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Anas Badawi]]|sortname=Badawi, Anas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|13}}|caps=1|goals=0|club=[[Al-Faisaly SC|Al-Faisaly]]|clubnat=JOR}} {{nat fs end}} ==Group K== ===Colombia=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ARG}} [[Néstor Lorenzo]] [[Colombia national football team|Colombia]] announced a 55-man preliminary squad on May 14.<ref>{{cite web |url=https://www.fcf.com.co/2026/05/14/seleccion-colombia-masculina-de-mayores-lista-previa-de-convocados-para-la-copa-mundial-de-la-fifa-2026/ |title=Selección Colombia Masculina de Mayores: Lista previa de Convocados para la Copa Mundial de la FIFA 2026 |trans-title=Colombia Men's National Team: Preliminary squad for the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[Colombian Football Federation]] |date=May 14, 2026 |access-date=May 14, 2026 |language=es |archive-date=May 22, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260522155603/https://www.fcf.com.co/2026/05/14/seleccion-colombia-masculina-de-mayores-lista-previa-de-convocados-para-la-copa-mundial-de-la-fifa-2026/ |url-status=live}}</ref> They announced their final squad on May 25.<ref>{{cite web |url=https://www.fcf.com.co/2026/05/25/convocatoria-de-la-seleccion-colombia-masculina-de-mayores-para-la-copa-mundial-de-la-fifa-2026/ |title=Convocatoria de la Selección Colombia Masculina de Mayores para la Copa Mundial de la FIFA 2026 |trans-title=Squad Announcement for the Colombia Men's National Team for the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[Colombian Football Federation]] |date=May 25, 2026 |access-date=May 25, 2026 |language=es |archive-date=May 26, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260526032022/https://www.fcf.com.co/2026/05/25/convocatoria-de-la-seleccion-colombia-masculina-de-mayores-para-la-copa-mundial-de-la-fifa-2026/ |url-status=live}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[David Ospina]]|sortname=Ospina, David|age={{birth date and age2|2026|6|11|1988|8|31}}|caps=130|goals=0|club=[[Atlético Nacional]]|clubnat=COL}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Daniel Muñoz (footballer)|Daniel Muñoz]]|sortname=Munoz, Daniel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|5|26}}|caps=46|goals=3|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Jhon Lucumí]]|sortname=Lucumi, Jhon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|26}}|caps=37|goals=1|club=[[Bologna FC 1909|Bologna]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Santiago Arias]]|sortname=Arias, Santiago|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|1|13}}|caps=68|goals=0|club=[[Club Atlético Independiente|Independiente]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Kevin Castaño]]|sortname=Castano, Kevin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|9|29}}|caps=25|goals=0|club=[[Club Atlético River Plate|River Plate]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Richard Ríos]]|sortname=Rios, Richard|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|2}}|caps=32|goals=2|club=[[S.L. Benfica|Benfica]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Luis Díaz (footballer, born 1997)|Luis Díaz]]|sortname=Diaz, Luis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|13}}|caps=74|goals=22|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Jorge Carrascal]]|sortname=Carrascal, Jorge|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|5|25}}|caps=24|goals=2|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Jhon Córdoba]]|sortname=Cordoba, Jhon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|5|11}}|caps=21|goals=6|club=[[FC Krasnodar|Krasnodar]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[James Rodríguez]]|sortname=Rodriguez, James|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|7|12}}|caps=126|goals=31|club=[[Minnesota United FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Jhon Arias (footballer)|Jhon Arias]]|sortname=Arias, Jhon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|21}}|caps=38|goals=6|club=[[SE Palmeiras|Palmeiras]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Camilo Vargas]]|sortname=Vargas, Camilo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|3|9}}|caps=42|goals=0|club=[[Atlas F.C.|Atlas]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Yerry Mina]]|sortname=Mina, Yerry|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|9|23}}|caps=54|goals=8|club=[[Cagliari Calcio|Cagliari]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Gustavo Puerta]]|sortname=Puerta, Gustavo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|23}}|caps=6|goals=1|club=[[Racing de Santander|Racing Santander]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Juan Portilla]]|sortname=Portilla, Juan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|12}}|caps=10|goals=0|club=[[Club Athletico Paranaense|Athletico Paranaense]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Jefferson Lerma]]|sortname=Lerma, Jefferson|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|10|25}}|caps=65|goals=5|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Johan Mojica]]|sortname=Mojica, Johan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|8|21}}|caps=45|goals=1|club=[[RCD Mallorca|Mallorca]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Willer Ditta]]|sortname=Ditta, Willer|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|1|23}}|caps=5|goals=0|club=[[Cruz Azul]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Cucho Hernández]]|sortname=Hernandez, Cucho|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|4|20}}|caps=9|goals=2|club=[[Real Betis]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Juan Fernando Quintero]]|sortname=Quintero, Juan Fernando|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|1|18}}|caps=49|goals=6|club=[[Club Atlético River Plate|River Plate]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Jaminton Campaz]]|sortname=Campaz, Jaminton|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|24}}|caps=10|goals=1|club=[[Rosario Central]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Deiver Machado]]|sortname=Machado, Deiver|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|9|2}}|caps=15|goals=0|club=[[FC Nantes|Nantes]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Davinson Sánchez]]|sortname=Sanchez, Davinson|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|12}}|caps=79|goals=4|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=24|pos=GK|name=[[Álvaro Montero (Colombian footballer)|Álvaro Montero]]|sortname=Montero, Alvaro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|3|29}}|caps=12|goals=0|club=[[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Luis Suárez (footballer, born 1997)|Luis Suárez]]|sortname=Suarez, Luis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|12|2}}|caps=12|goals=5|club=[[Sporting CP]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Andrés Gómez (footballer)|Andrés Gómez]]|sortname=Gomez, Andres|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|9|12}}|caps=8|goals=2|club=[[CR Vasco da Gama|Vasco da Gama]]|clubnat=BRA}} {{nat fs end}} ===DR Congo=== Coach: {{#invoke:flag|icon|FRA}} [[Sébastien Desabre]] [[DR Congo national football team|DR Congo]] announced their final squad on May 18.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/reel/DYe3Wf7ouca/ |title=Liste officielle |trans-title=Official squad |publisher=[[Congolese Association Football Federation]] |via=[[Instagram]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 18, 2026 |language=fr}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cafonline.com/news/desabre-names-fearless-dr-congo-squad-for-historic-world-cup-return/ |title=Desabre names fearless DR Congo squad for historic World Cup return |publisher=[[Confederation of African Football]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 18, 2026 |url-status=live |archive-date=May 18, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518182122/https://www.cafonline.com/news/desabre-names-fearless-dr-congo-squad-for-historic-world-cup-return/}}</ref> [[Rocky Bushiri]] withdrew injured and was replaced by [[Aaron Tshibola]] on May 20.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/fecofadrc/p/DYkCB16osKl/ |title=Communiqué officiel |trans-title=Official communication |publisher=[[Congolese Association Football Federation]] |via=[[Instagram]] |date=May 20, 2026 |access-date=May 20, 2026 |language=fr}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.edinburghnews.scotsman.com/sport/football/hibs/hibs-defender-rocky-bushiri-opens-up-on-world-cup-injury-heartache-and-makes-vow-8614513 |title=Hibs defender Rocky Bushiri opens up on World Cup injury heartache and makes vow |publisher=[[Edinburgh Evening News]] |first=Mark |last=Atkinson |date=May 21, 2026 |access-date=May 21, 2026 |url-status=live |archive-date=May 21, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521161743/https://www.edinburghnews.scotsman.com/sport/football/hibs/hibs-defender-rocky-bushiri-opens-up-on-world-cup-injury-heartache-and-makes-vow-8614513}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Lionel Mpasi]]|sortname=Mpasi, Lionel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|8|1}}|caps=29|goals=0|club=[[Le Havre AC|Le Havre]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Aaron Wan-Bissaka]]|sortname=Wan-Bissaka, Aaron|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|26}}|caps=12|goals=0|club=[[West Ham United F.C.|West Ham United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Steve Kapuadi]]|sortname=Kapuadi, Steve|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|30}}|caps=4|goals=0|club=[[Widzew Łódź]]|clubnat=POL}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Axel Tuanzebe]]|sortname=Tuanzebe, Axel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|14}}|caps=14|goals=1|club=[[Burnley F.C.|Burnley]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Dylan Batubinsika]]|sortname=Batubinsika, Dylan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|15}}|caps=14|goals=1|club=[[Athlitiki Enosi Larissa F.C.|AEL]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Ngal'ayel Mukau]]|sortname=Mukau, Ngalayel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|11|3}}|caps=14|goals=0|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Nathanaël Mbuku]]|sortname=Mbuku, Nathanael|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|3|16}}|caps=19|goals=2|club=[[Montpellier HSC|Montpellier]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Samuel Moutoussamy]]|sortname=Moutoussamy, Samuel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|8|12}}|caps=58|goals=0|club=[[Atromitos F.C.|Atromitos]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Brian Cipenga]]|sortname=Cipenga, Brian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|11}}|caps=8|goals=0|club=[[CD Castellón|Castellón]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Théo Bongonda]]|sortname=Bongonda, Theo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|11|20}}|caps=38|goals=7|club=[[FC Spartak Moscow|Spartak Moscow]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Gaël Kakuta]]|sortname=Kakuta, Gael|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|6|21}}|caps=31|goals=5|club=[[Athlitiki Enosi Larissa F.C.|AEL]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=12|pos=DF|name=[[Joris Kayembe]]|sortname=Kayembe, Joris|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|8|8}}|caps=26|goals=1|club=[[KRC Genk|Genk]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=13|pos=FW|name=[[Meschak Elia]]|sortname=Elia, Meschak|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|8|6}}|caps=69|goals=12|club=[[Alanyaspor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Noah Sadiki]]|sortname=Sadiki, Noah|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|12|17}}|caps=20|goals=0|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Aaron Tshibola]]|sortname=Tshibola, Aaron|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|2}}|caps=17|goals=1|club=[[Kilmarnock F.C.|Kilmarnock]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Timothy Fayulu]]|sortname=Fayulu, Timothy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|7|24}}|caps=3|goals=0|club=[[FC Noah|Noah]]|clubnat=ARM}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Cédric Bakambu]]|sortname=Bakambu, Cedric|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|4|11}}|caps=70|goals=21|club=[[Real Betis]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Charles Pickel]]|sortname=Pickel, Charles|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|15}}|caps=34|goals=1|club=[[RCD Espanyol|Espanyol]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Fiston Mayele]]|sortname=Mayele, Fiston|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|6|24}}|caps=37|goals=6|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Yoane Wissa]]|sortname=Wissa, Yoane|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|9|3}}|caps=38|goals=9|club=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=21|pos=GK|name=[[Matthieu Epolo]]|sortname=Epolo, Matthieu|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|1|15}}|caps=1|goals=0|club=[[Standard Liège]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Chancel Mbemba]]|sortname=Mbemba, Chancel|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|8|8}}|caps=109|goals=7|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=23|pos=FW|name=[[Simon Banza]]|sortname=Banza, Simon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|8|13}}|caps=15|goals=2|club=[[Al Jazira Club|Al Jazira]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Gédéon Kalulu]]|sortname=Kalulu, Gedeon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|8|29}}|caps=28|goals=0|club=[[Aris Limassol FC|Aris Limassol]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Edo Kayembe]]|sortname=Kayembe, Edo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|3}}|caps=43|goals=2|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Arthur Masuaku]]|sortname=Masuaku, Arthur|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|11|7}}|caps=45|goals=4|club=[[RC Lens|Lens]]|clubnat=FRA}} {{nat fs end}} ===Portugal=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ESP}} [[Roberto Martínez]] [[Portugal national football team|Portugal]] announced their final squad on May 19.<ref>{{cite web |url=https://www.fpf.pt/pt/News/Todas-as-not%C3%ADcias/Not%C3%ADcia/news/56573 |title=Os escolhidos para o Mundial 2026 |trans-title=The selections for the 2026 World Cup |publisher=[[Portuguese Football Federation]] |date=May 19, 2026 |access-date=May 19, 2026 |language=pt |archive-date=May 19, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519194221/https://www.fpf.pt/pt/News/Todas-as-notícias/Notícia/news/56573 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.irishtimes.com/sport/soccer/2026/05/19/roberto-martinez-names-portugal-world-cup-squad-with-symbolic-plus-one-for-dioga-jota/ |title=Roberto Martinez names Portugal World Cup squad with symbolic 'plus one' for Dioga Jota |work=[[The Irish Times]] |date=May 19, 2026 |access-date=May 19, 2026 |archive-date=May 19, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519194732/https://www.irishtimes.com/sport/soccer/2026/05/19/roberto-martinez-names-portugal-world-cup-squad-with-symbolic-plus-one-for-dioga-jota/ |url-status=live |quote=Martinez confirmed that fourth-choice goalkeeper Ricardo Velho of Genclerbirligi Ankara will travel with the squad but can only be added to the official 26-man list in the event of an injury to one of the three registered goalkeepers.}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Diogo Costa]]|sortname=Costa, Diogo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|9|19}}|caps=43|goals=0|club=[[FC Porto|Porto]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Nélson Semedo]]|sortname=Semedo, Nelson|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|11|16}}|caps=50|goals=0|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Rúben Dias]]|sortname=Dias, Ruben|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|14}}|caps=76|goals=3|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Tomás Araújo]]|sortname=Araujo, Tomas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|16}}|caps=5|goals=0|club=[[S.L. Benfica|Benfica]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Diogo Dalot]]|sortname=Dalot, Diogo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|18}}|caps=35|goals=3|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Matheus Nunes]]|sortname=Nunes, Matheus|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|27}}|caps=20|goals=2|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Cristiano Ronaldo]]|sortname=Ronaldo, Cristiano|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1985|2|5}}|caps=228|goals=143|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Bruno Fernandes]]|sortname=Fernandes, Bruno|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|9|8}}|caps=89|goals=29|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Gonçalo Ramos]]|sortname=Ramos, Goncalo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|20}}|caps=25|goals=10|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Bernardo Silva]]|sortname=Silva, Bernardo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|8|10}}|caps=109|goals=14|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[João Félix]]|sortname=Felix, Joao|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|11|10}}|caps=54|goals=12|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[José Sá]]|sortname=Sa, Jose|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|1|17}}|caps=5|goals=0|club=[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Renato Veiga]]|sortname=Veiga, Renato|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|29}}|caps=13|goals=1|club=[[Villarreal CF|Villarreal]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Gonçalo Inácio]]|sortname=Inacio, Goncalo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|8|25}}|caps=22|goals=2|club=[[Sporting CP]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[João Neves]]|sortname=Neves, Joao|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|9|27}}|caps=22|goals=3|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=FW|name=[[Francisco Trincão]]|sortname=Trincao, Francisco|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|12|29}}|caps=18|goals=3|club=[[Sporting CP]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Rafael Leão]]|sortname=Leao, Rafael|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|6|10}}|caps=44|goals=5|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Pedro Neto]]|sortname=Neto, Pedro|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|9}}|caps=25|goals=3|club=[[Chelsea F.C.|Chelsea]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Gonçalo Guedes]]|sortname=Guedes, Goncalo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|11|29}}|caps=34|goals=8|club=[[Real Sociedad]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[João Cancelo]]|sortname=Cancelo, Joao|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|5|27}}|caps=68|goals=12|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Rúben Neves]]|sortname=Neves, Ruben|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|3|13}}|caps=67|goals=1|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Rui Silva (footballer, born 1994)|Rui Silva]]|sortname=Silva, Rui|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|2|7}}|caps=3|goals=0|club=[[Sporting CP]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Vitinha (footballer, born February 2000)|Vitinha]]|sortname=Vitinha|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|13}}|caps=38|goals=0|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Samú Costa]]|sortname=Costa, Samu|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|11|27}}|caps=6|goals=0|club=[[RCD Mallorca|Mallorca]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Nuno Mendes (footballer, born 2002)|Nuno Mendes]]|sortname=Mendes, Nuno|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|6|19}}|caps=44|goals=1|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Francisco Conceição]]|sortname=Conceicao, Francisco|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|12|14}}|caps=17|goals=4|club=[[Juventus FC|Juventus]]|clubnat=ITA}} {{nat fs end}} ===Uzbekistan=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ITA}} [[Fabio Cannavaro]] [[Uzbekistan national football team|Uzbekistan]] announced a 40-man preliminary squad on May 5.<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/UzbekistanFA/posts/pfbid0JohE1JdZ8B9mWiKN56GHDEUV9cN2mFM5LmxEsDakReXy7JsMkbRLLxpT4ptENozZl |title=Training Camp May 6–26: Uzbekistan Squad |publisher=[[Uzbekistan Football Association]] |via=[[Facebook]] |date=May 5, 2026 |access-date=May 5, 2026 |language=uz, en}}</ref> The squad was reduced to 39 players on May 22 as [[Ibrokhimkhalil Yuldoshev]] withdrew injured,<ref>{{cite web |last=Zoirov |first=Shohrux |url=https://tribuna.uz/news/ibrohimxalil-yoldoshev-jarohat-sababli-jchni-otkazib-yuboradi-1215344/ |title=Ibrohimxalil Yoʻldoshev jarohat sababli JChni oʻtkazib yuboradi |trans-title=Ibrokhimkhalil Yuldoshev to miss World Cup due to injury |website=Tribuna.uz |date=May 22, 2026 |access-date=May 24, 2026 |language=uz |archive-date=May 25, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260525212802/https://tribuna.uz/news/ibrohimxalil-yoldoshev-jarohat-sababli-jchni-otkazib-yuboradi-1215344/ |url-status=live }}</ref> then to 30 players on May 24.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/uzbekistanfa/reel/DYuz4KLthdD/ |title=Milliy Jamoa bosh murabbiyi Fabio Kannavaro Jahon chempionatida ishtirok etuvchi 30 nafardan iborat futbolchilarning roʻyxatini e’lon qildi. |trans-title=National Team head coach Fabio Cannavaro has announced a list of 30 players who will participate in the World Cup. |publisher=[[Uzbekistan Football Association]] |via=[[Instagram]] |date=May 24, 2026 |access-date=May 24, 2026 |language=uz}}</ref> Their final squad was announced on June 2.<ref>{{cite web|title=Khusanov named in Uzbekistan's World Cup squad|url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/c5yenm7xllyo|website=BBC.com|date=June 2, 2026|access-date=June 2, 2026|archive-date=June 2, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260602151432/https://www.bbc.com/sport/football/articles/c5yenm7xllyo|url-status=live}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Utkir Yusupov]]|sortname=Yusupov, Utkir|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|1|4}}|caps=40|goals=0|club=[[PFC Navbahor Namangan|Navbahor Namangan]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Abdukodir Khusanov]]|sortname=Khusanov, Abdukodir|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|2|29}}|caps=27|goals=0|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Khojiakbar Alijonov]]|sortname=Alijonov, Khojiakbar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|4|19}}|caps=40|goals=2|club=[[Pakhtakor FC|Pakhtakor]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Farrukh Sayfiev]]|sortname=Sayfiev, Farrukh|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|1|17}}|caps=46|goals=1|club=[[FC Neftchi Fergana|Neftchi Fergana]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Rustam Ashurmatov]]|sortname=Ashurmatov, Rustam|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|7}}|caps=49|goals=1|club=[[Esteghlal F.C.|Esteghlal]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Akmal Mozgovoy]]|sortname=Mozgovoy, Akmal|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|4|2}}|caps=25|goals=1|club=[[Pakhtakor FC|Pakhtakor]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Otabek Shukurov]]|sortname=Shukurov, Otabek|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|22}}|caps=84|goals=9|club=[[Baniyas Club|Baniyas]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Jamshid Iskanderov]]|sortname=Iskanderov, Jamshid|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|10|16}}|caps=38|goals=4|club=[[FC Neftchi Fergana|Neftchi Fergana]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=9|pos=MF|name=[[Odiljon Hamrobekov]]|sortname=Hamrobekov, Odiljon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|13}}|caps=72|goals=1|club=[[Tractor S.C.|Tractor]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Jaloliddin Masharipov]]|sortname=Masharipov, Jaloliddin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|9|1}}|caps=74|goals=12|club=[[Esteghlal F.C.|Esteghlal]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Oston Urunov]]|sortname=Urunov, Oston|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|12|19}}|caps=42|goals=10|club=[[Persepolis F.C.|Persepolis]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Abduvohid Nematov]]|sortname=Nematov, Abduvohid|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|3|20}}|caps=8|goals=0|club=[[FC Nasaf|Nasaf]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Sherzod Nasrullaev]]|sortname=Nasrullaev, Sherzod|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|23}}|caps=31|goals=2|club=[[FC Nasaf|Nasaf]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Eldor Shomurodov]]|sortname=Shomurodov, Eldor|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|6|29}}|caps=92|goals=44|club=[[İstanbul Başakşehir F.K.|İstanbul Başakşehir]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Umar Eshmurodov]]|sortname=Eshmurodov, Umar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|11|30}}|caps=29|goals=0|club=[[FC Nasaf|Nasaf]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Botirali Ergashev]]|sortname=Ergashev, Botirali|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|6|23}}|caps=2|goals=0|club=[[FC Neftchi Fergana|Neftchi Fergana]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Dostonbek Khamdamov]]|sortname=Khamdamov, Dostonbek|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|24}}|caps=34|goals=5|club=[[Pakhtakor FC|Pakhtakor]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Abdulla Abdullaev]]|sortname=Abdullaev, Abdulla|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|1}}|caps=17|goals=0|club=[[Dibba FC|Dibba]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Azizjon Ganiev]]|sortname=Ganiev, Azizjon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|22}}|caps=19|goals=0|club=[[Al Bataeh Club|Al Bataeh]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Azizbek Amonov]]|sortname=Amonov, Azizbek|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|30}}|caps=12|goals=2|club=[[FC Dinamo Samarqand|Dinamo Samarqand]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Igor Sergeev]]|sortname=Sergeev, Igor|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|4|30}}|caps=83|goals=25|club=[[Persepolis F.C.|Persepolis]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Abbosbek Fayzullaev]]|sortname=Fayzullaev, Abbosbek|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|10|3}}|caps=32|goals=8|club=[[İstanbul Başakşehir F.K.|İstanbul Başakşehir]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Sherzod Esanov]]|sortname=Esanov, Sherzod|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|2|1}}|caps=1|goals=0|club=[[FC Bukhara|Bukhara]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Bekhruz Karimov]]|sortname=Karimov, Bekhruz|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|8|7}}|caps=2|goals=0|club=[[FC Surkhon|Surkhon Termiz]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Avazbek Ulmasaliev]]|sortname=Ulmasaliev, Avazbek|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|27}}|caps=0|goals=0|club=[[FC AGMK|AGMK]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Jakhongir Urozov]]|sortname=Urozov, Jakhongir|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|1|18}}|caps=4|goals=0|club=[[FC Dinamo Samarqand|Dinamo Samarqand]]|clubnat=UZB}} {{nat fs end}} ==Group L== ===Croatia=== Coach: [[Zlatko Dalić]] [[Croatia national football team|Croatia]] announced their final squad on May 18.<ref>{{cite web |url=https://hns.team/vijesti/31132/zlatko-dalic-objavio-popis-igraca-za-svjetsko-prvenstvo-u-kanadi-meksiku-i-sad-u/ |title=Zlatko Dalić objavio popis igrača za Svjetsko prvenstvo u Kanadi, Meksiku i SAD-u |trans-title=Zlatko Dalić announces list of players for the World Cup in Canada, Mexico and the USA |publisher=[[Croatian Football Federation]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 18, 2026 |language=hr |archive-date=May 18, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518183013/https://hns.team/vijesti/31132/zlatko-dalic-objavio-popis-igraca-za-svjetsko-prvenstvo-u-kanadi-meksiku-i-sad-u/ |url-status=live}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Dominik Livaković]]|sortname=Livakovic, Dominik|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|9}}|caps=75|goals=0|club=[[GNK Dinamo Zagreb|Dinamo Zagreb]]|clubnat=CRO}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Josip Stanišić]]|sortname=Stanisic, Josip|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|2}}|caps=31|goals=0|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Marin Pongračić]]|sortname=Pongracic, Marin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|11}}|caps=20|goals=0|club=[[ACF Fiorentina|Fiorentina]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Joško Gvardiol]]|sortname=Gvardiol, Josko|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|1|23}}|caps=48|goals=4|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Duje Ćaleta-Car]]|sortname=Caleta-Car, Duje|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|9|17}}|caps=38|goals=1|club=[[Real Sociedad]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Josip Šutalo]]|sortname=Sutalo, Josip|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|28}}|caps=33|goals=0|club=[[AFC Ajax|Ajax]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Nikola Moro]]|sortname=Moro, Nikola|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|12}}|caps=10|goals=0|club=[[Bologna FC 1909|Bologna]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Mateo Kovačić]]|sortname=Kovacic, Mateo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|5|6}}|caps=113|goals=5|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Andrej Kramarić]]|sortname=Kramaric, Andrej|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|6|19}}|caps=116|goals=36|club=[[TSG 1899 Hoffenheim|TSG Hoffenheim]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Luka Modrić]]|sortname=Modric, Luka|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1985|9|9}}|caps=198|goals=29|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Ante Budimir]]|sortname=Budimir, Ante|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|7|22}}|caps=38|goals=6|club=[[CA Osasuna|Osasuna]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Ivor Pandur]]|sortname=Pandur, Ivor|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|25}}|caps=0|goals=0|club=[[Hull City A.F.C.|Hull City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[Nikola Vlašić]]|sortname=Vlasic, Nikola|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|4}}|caps=63|goals=10|club=[[Torino FC|Torino]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Ivan Perišić]]|sortname=Perisic, Ivan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|2|2}}|caps=154|goals=38|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Mario Pašalić]]|sortname=Pasalic, Mario|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|2|9}}|caps=85|goals=12|club=[[Atalanta BC|Atalanta]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Martin Baturina]]|sortname=Baturina, Martin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|2|16}}|caps=19|goals=1|club=[[Como 1907|Como]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Petar Sučić]]|sortname=Sucic, Petar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|10|25}}|caps=17|goals=1|club=[[Inter Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Kristijan Jakić]]|sortname=Jakic, Kristijan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|14}}|caps=17|goals=2|club=[[FC Augsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Toni Fruk]]|sortname=Fruk, Toni|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|3|9}}|caps=7|goals=1|club=[[HNK Rijeka|Rijeka]]|clubnat=CRO}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Igor Matanović]]|sortname=Matanovic, Igor|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|3|31}}|caps=9|goals=2|club=[[SC Freiburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Luka Sučić]]|sortname=Sucic, Luka|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|9|8}}|caps=21|goals=1|club=[[Real Sociedad]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Luka Vušković]]|sortname=Vuskovic, Luka|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|2|24}}|caps=5|goals=1|club=[[Hamburger SV]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Dominik Kotarski]]|sortname=Kotarski, Dominik|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|10}}|caps=4|goals=0|club=[[F.C. Copenhagen|Copenhagen]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Marco Pašalić]]|sortname=Pasalic, Marco|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|9|14}}|caps=15|goals=1|club=[[Orlando City SC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Martin Erlić]]|sortname=Erlic, Martin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|1|24}}|caps=13|goals=1|club=[[FC Midtjylland|Midtjylland]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Petar Musa]]|sortname=Musa, Petar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|4}}|caps=11|goals=1|club=[[FC Dallas]]|clubnat=USA}} {{nat fs end}} ===England=== Coach: {{#invoke:flag|icon|GER}} [[Thomas Tuchel]] [[England national football team|England]] announced their final squad on May 22.<ref>{{cite web |last=Veevers |first=Nicholas |url=https://www.englandfootball.com/articles/2026/May/22/england-mens-world-cup-2026-squad-named-by-thomas-tuchel-20262205 |title=Three Lions Come Together for World Cup |publisher=[[The Football Association]] |date=May 22, 2026 |access-date=May 22, 2026 |archive-date=May 22, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260522101615/https://www.englandfootball.com/articles/2026/May/22/england-mens-world-cup-2026-squad-named-by-thomas-tuchel-20262205 |url-status=live}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Jordan Pickford]]|sortname=Pickford, Jordan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|3|7}}|caps=84|goals=0|club=[[Everton F.C.|Everton]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Ezri Konsa]]|sortname=Konsa, Ezri|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|23}}|caps=20|goals=1|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Nico O'Reilly]]|sortname=O'Reilly, Nico|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|3|21}}|caps=5|goals=0|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Declan Rice]]|sortname=Rice, Declan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|14}}|caps=73|goals=7|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[John Stones]]|sortname=Stones, John|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|5|28}}|caps=89|goals=3|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Marc Guéhi]]|sortname=Guehi, Marc|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|13}}|caps=29|goals=1|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Bukayo Saka]]|sortname=Saka, Bukayo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|9|5}}|caps=49|goals=14|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Elliot Anderson (footballer)|Elliot Anderson]]|sortname=Anderson, Elliot|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|11|6}}|caps=9|goals=0|club=[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Harry Kane]]|sortname=Kane, Harry|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|7|28}}|caps=114|goals=79|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Jude Bellingham]]|sortname=Bellingham, Jude|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|29}}|caps=48|goals=6|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Marcus Rashford]]|sortname=Rashford, Marcus|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|31}}|caps=72|goals=18|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=12|pos=DF|name=[[Tino Livramento]]|sortname=Livramento, Tino|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|11|12}}|caps=6|goals=0|club=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=GK|name=[[Dean Henderson]]|sortname=Henderson, Dean|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|3|12}}|caps=5|goals=0|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Jordan Henderson]]|sortname=Henderson, Jordan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|6|17}}|caps=90|goals=3|club=[[Brentford F.C.|Brentford]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Dan Burn]]|sortname=Burn, Dan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|5|9}}|caps=8|goals=0|club=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Kobbie Mainoo]]|sortname=Mainoo, Kobbie|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|4|19}}|caps=14|goals=0|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Morgan Rogers]]|sortname=Rogers, Morgan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|26}}|caps=15|goals=1|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Anthony Gordon (footballer)|Anthony Gordon]]|sortname=Gordon, Anthony|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|24}}|caps=19|goals=3|club=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Ollie Watkins]]|sortname=Watkins, Ollie|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|30}}|caps=22|goals=7|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Noni Madueke]]|sortname=Madueke, Noni|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|3|10}}|caps=11|goals=1|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Eberechi Eze]]|sortname=Eze, Eberechi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|29}}|caps=17|goals=3|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=22|pos=FW|name=[[Ivan Toney]]|sortname=Toney, Ivan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|3|16}}|caps=8|goals=1|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[James Trafford]]|sortname=Trafford, James|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|10|10}}|caps=2|goals=0|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Reece James]]|sortname=James, Reece|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|12|8}}|caps=24|goals=1|club=[[Chelsea F.C.|Chelsea]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Djed Spence]]|sortname=Spence, Djed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|8|9}}|caps=6|goals=0|club=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Jarell Quansah]]|sortname=Quansah, Jarell|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|1|29}}|caps=3|goals=0|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER}} {{nat fs end}} ===Ghana=== Coach: {{#invoke:flag|icon|POR}} [[Carlos Queiroz]] [[Ghana national football team|Ghana]] announced a 28-man preliminary squad on May 25.<ref>{{cite web |url=https://www.ghanafa.org/black-stars-coach-carlos-queiroz-names-28-man-squad-for-world-cup-preparations-and-wales-friendly |title=Black Stars coach Carlos Queiroz names 28-man squad for World Cup preparations and Wales friendly |publisher=[[Ghana Football Association]] |date=May 25, 2026 |access-date=May 25, 2026}}</ref> [[Alexander Djiku]] withdrew injured and was replaced by [[Derrick Luckassen]] on June 1.<ref>{{cite web |url=https://www.straitstimes.com/sport/football/ghana-delay-naming-world-cup-squad |title=Ghana delay naming World Cup squad |work=[[The Straits Times]] |date=June 1, 2026 |access-date=June 1, 2026}}</ref> They announced their final squad on June 2.<ref>{{cite web |url=https://www.ghanafa.org/carlos-queiroz-names-2026-fifa-world-cup-squad |title=Carlos Queiroz names 2026 FIFA World Cup squad |publisher=[[Ghana Football Association]] |date=June 2, 2026 |access-date=June 2, 2026 |archive-date=June 2, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260602044349/https://www.ghanafa.org/carlos-queiroz-names-2026-fifa-world-cup-squad |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Lawrence Ati-Zigi]]|sortname=Ati-Zigi, Lawrence|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|11|29}}|caps=29|goals=0|club=[[FC St. Gallen|St. Gallen]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Alidu Seidu]]|sortname=Seidu, Alidu|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|4}}|caps=24|goals=1|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=3|pos=MF|name=[[Caleb Yirenkyi]]|sortname=Yirenkyi, Caleb|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|1|15}}|caps=11|goals=1|club=[[FC Nordsjælland|Nordsjælland]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Jonas Adjetey]]|sortname=Adjetey, Jonas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|12|13}}|caps=10|goals=0|club=[[VfL Wolfsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Thomas Partey]]|sortname=Partey, Thomas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|6|13}}|caps=57|goals=15|club=[[Villarreal CF|Villarreal]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Abdul Mumin]]|sortname=Mumin, Abdul|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|6}}|caps=5|goals=0|club=[[Rayo Vallecano]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Abdul Fatawu]]|sortname=Fatawu, Abdul|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|3|8}}|caps=28|goals=3|club=[[Leicester City F.C.|Leicester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Kwasi Sibo]]|sortname=Sibo, Kwasi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|24}}|caps=8|goals=0|club=[[Real Oviedo|Oviedo]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Jordan Ayew]]|sortname=Ayew, Jordan|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|9|11}}|caps=120|goals=34|club=[[Leicester City F.C.|Leicester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Brandon Thomas-Asante]]|sortname=Thomas-Asante, Brandon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|29}}|caps=8|goals=1|club=[[Coventry City F.C.|Coventry City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Antoine Semenyo]]|sortname=Semenyo, Antoine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|1|7}}|caps=34|goals=3|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Joseph Anang]]|sortname=Anang, Joseph|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|8}}|caps=1|goals=0|club=[[St Patrick's Athletic F.C.|St Patrick's Athletic]]|clubnat=IRL}} {{nat fs g player|no=13|pos=FW|name=[[Christopher Bonsu Baah]]|sortname=Bonsu Baah, Christopher|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|12|14}}|caps=9|goals=0|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Gideon Mensah (footballer, born 1998)|Gideon Mensah]]|sortname=Mensah, Gideon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|18}}|caps=40|goals=0|club=[[AJ Auxerre|Auxerre]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Elisha Owusu]]|sortname=Owusu, Elisha|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|7}}|caps=20|goals=0|club=[[AJ Auxerre|Auxerre]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Benjamin Asare]]|sortname=Asare, Benjamin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|7|13}}|caps=11|goals=0|club=[[Accra Hearts of Oak S.C.|Hearts of Oak]]|clubnat=GHA}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Abdul Rahman Baba]]|sortname=Baba, Abdul Rahman|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|7|2}}|caps=51|goals=1|club=[[PAOK FC|PAOK]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Jerome Opoku]]|sortname=Opoku, Jerome|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|14}}|caps=11|goals=1|club=[[İstanbul Başakşehir F.K.|İstanbul Başakşehir]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Iñaki Williams]]|sortname=Williams, Inaki|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|6|15}}|caps=26|goals=2|club=[[Athletic Bilbao]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Augustine Boakye]]|sortname=Boakye, Augustine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|11|3}}|caps=0|goals=0|club=[[AS Saint-Étienne|Saint-Étienne]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Kojo Peprah Oppong]]|sortname=Peprah Oppong, Kojo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|6|4}}|caps=4|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=22|pos=FW|name=[[Kamaldeen Sulemana]]|sortname=Sulemana, Kamaldeen|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|15}}|caps=28|goals=1|club=[[Atalanta BC|Atalanta]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Derrick Luckassen]]|sortname=Luckassen, Derrick|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|7|3}}|caps=1|goals=0|club=[[Pafos FC|Pafos]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Ernest Nuamah]]|sortname=Nuamah, Ernest|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|11|1}}|caps=18|goals=4|club=[[Olympique Lyonnais|Lyon]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Prince Kwabena Adu]]|sortname=Adu, Prince Kwabena|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|9|23}}|caps=5|goals=0|club=[[FC Viktoria Plzeň|Viktoria Plzeň]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Marvin Senaya]]|sortname=Senaya, Marvin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|28}}|caps=2|goals=0|club=[[AJ Auxerre|Auxerre]]|clubnat=FRA}} {{nat fs end}} ===Panama=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ESP}} [[Thomas Christiansen]] [[Panama national football team|Panama]] announced their final squad on May 26.<ref>{{cite web |url=https://www.fepafut.com/blog/2026/05/26/los-26-mundialistas-de-panama/ |title=Los 26 Mundialistas de Panamá |trans-title=Panama's 26-Man World Cup Squad |publisher=[[Panamanian Football Federation]] |date=May 26, 2026 |access-date=May 26, 2026 |language=es |archive-date=May 26, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260526170649/https://www.fepafut.com/blog/2026/05/26/los-26-mundialistas-de-panama/ |url-status=live}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Luis Mejía]]|sortname=Mejia, Luis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|3|16}}|caps=56|goals=0|club=[[Club Nacional de Football|Nacional]]|clubnat=URU}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[César Blackman]]|sortname=Blackman, Cesar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|2}}|caps=40|goals=3|club=[[ŠK Slovan Bratislava|Slovan Bratislava]]|clubnat=SVK}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[José Córdoba]]|sortname=Cordoba, Jose|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|3}}|caps=32|goals=1|club=[[Norwich City F.C.|Norwich City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Fidel Escobar]]|sortname=Escobar, Fidel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|9}}|caps=99|goals=4|club=[[Deportivo Saprissa|Saprissa]]|clubnat=CRC}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Edgardo Fariña]]|sortname=Farina, Edgardo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|10|19}}|caps=18|goals=0|club=[[FC Pari Nizhny Novgorod|Pari Nizhny Novgorod]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Cristian Martínez (Panamanian footballer)|Cristian Martínez]]|sortname=Martinez, Cristian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|6}}|caps=66|goals=2|club=[[Hapoel Ironi Kiryat Shmona F.C.|Ironi Kiryat Shmona]]|clubnat=ISR}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[José Luis Rodríguez (footballer, born 1998)|José Luis Rodríguez]]|sortname=Rodriguez, Jose Luis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|19}}|caps=70|goals=8|club=[[FC Juárez|Juárez]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Adalberto Carrasquilla]]|sortname=Carrasquilla, Adalberto|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|11|28}}|caps=73|goals=3|club=[[Pumas UNAM|UNAM]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Tomás Rodríguez (footballer)|Tomás Rodríguez]]|sortname=Rodriguez, Tomas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|9}}|caps=13|goals=4|club=[[Deportivo Saprissa|Saprissa]]|clubnat=CRC}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Ismael Díaz (footballer, born 1997)|Ismael Díaz]]|sortname=Diaz, Ismael|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|12}}|caps=57|goals=17|club=[[Club León|León]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Yoel Bárcenas]]|sortname=Barcenas, Yoel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|10|23}}|caps=104|goals=10|club=[[Mazatlán F.C.|Mazatlán]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[César Samudio]]|sortname=Samudio, Cesar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|2|23}}|caps=5|goals=0|club=[[C.D. Marathón|Marathón]]|clubnat=HON}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Jiovany Ramos]]|sortname=Ramos, Jiovany|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|26}}|caps=23|goals=2|club=[[Academia Puerto Cabello|Puerto Cabello]]|clubnat=VEN}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Carlos Harvey]]|sortname=Harvey, Carlos|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|3}}|caps=28|goals=3|club=[[Minnesota United FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Eric Davis (Panamanian footballer)|Eric Davis]]|sortname=Davis, Eric|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|3|31}}|caps=107|goals=9|club=[[C.D. Plaza Amador|Plaza Amador]]|clubnat=PAN}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Andrés Andrade (footballer, born 1998)|Andrés Andrade]]|sortname=Andrade, Andres|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|16}}|caps=50|goals=1|club=[[LASK]]|clubnat=AUT}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[José Fajardo (footballer)|José Fajardo]]|sortname=Fajardo, Jose|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|8|18}}|caps=68|goals=17|club=[[C.D. Universidad Católica (Ecuador)|Universidad Católica]]|clubnat=ECU}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Cecilio Waterman]]|sortname=Waterman, Cecilio|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|4|13}}|caps=55|goals=15|club=[[C.D. Universidad de Concepción|Universidad de Concepción]]|clubnat=CHI}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Alberto Quintero (footballer)|Alberto Quintero]]|sortname=Quintero, Alberto|age={{birth date and age2|2026|6|11|1987|12|18}}|caps=141|goals=7|club=[[C.D. Plaza Amador|Plaza Amador]]|clubnat=PAN}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Aníbal Godoy]]|sortname=Godoy, Anibal|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|2|10}}|caps=159|goals=4|club=[[San Diego FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[César Yanis]]|sortname=Yanis, Cesar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|28}}|caps=56|goals=5|club=[[Cobresal]]|clubnat=CHI}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Orlando Mosquera]]|sortname=Mosquera, Orlando|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|12|25}}|caps=48|goals=0|club=[[Al-Fayha Club|Al-Fayha]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Michael Amir Murillo]]|sortname=Murillo, Michael Amir|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|11}}|caps=94|goals=9|club=[[Beşiktaş J.K.|Beşiktaş]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Azarias Londoño]]|sortname=Londono, Azarias|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|21}}|caps=11|goals=0|club=[[C.D. Universidad Católica (Ecuador)|Universidad Católica]]|clubnat=ECU}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Roderick Miller (footballer)|Roderick Miller]]|sortname=Miller, Roderick|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|4|3}}|caps=50|goals=2|club=[[Turan Tovuz]]|clubnat=AZE}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Jorge Gutiérrez (footballer)|Jorge Gutiérrez]]|sortname=Gutierrez, Jorge|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|1}}|caps=18|goals=0|club=[[Deportivo La Guaira F.C.|Deportivo La Guaira]]|clubnat=VEN}} {{nat fs end}} ==Statistics== ===Age=== ====Players==== =====Outfield players===== *Oldest: {{#invoke:flag|fbicon|POR}} [[Cristiano Ronaldo]] ({{Age in years and days|1985|2|5|2026|6|11}})<ref name="FIFAstats">{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/numbers-squads-stats |title=The squads in stats |publisher=FIFA.com |date=June 2, 2026}}</ref> *Youngest: {{#invoke:flag|fbicon|MEX}} [[Gilberto Mora (footballer, born 2008)|Gilberto Mora]] ({{Age in years and days|2008|10|14|2026|6|11}})<ref>{{cite web |url=https://en.as.com/soccer/world-cup/the-96-year-old-world-cup-record-that-could-be-erased-by-this-young-mexican-f202606-n/ |title=The 96-year-old World Cup record that could be erased by this young Mexican |publisher=As.com |date=June 1, 2026 |access-date=June 1, 2026 |archive-date=June 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601211301/https://en.as.com/soccer/world-cup/the-96-year-old-world-cup-record-that-could-be-erased-by-this-young-mexican-f202606-n/ |url-status=live }}</ref><ref name="FIFAstats"></ref> =====Goalkeepers===== *Oldest: {{#invoke:flag|fbicon|SCO}} [[Craig Gordon]] ({{Age in years and days|1982|12|31|2026|6|11}})<ref>{{cite web |url=https://www.foxsports.com/stories/soccer/scotland-craig-gordon-2026-fifa-world-cup-roster |title=Scotland Includes 43-year-old Goalkeeper Craig Gordon In World Cup Squad |publisher=Fox Sports |date=May 19, 2026 |access-date=June 1, 2026 |archive-date=June 2, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260602174508/https://www.foxsports.com/stories/soccer/scotland-craig-gordon-2026-fifa-world-cup-roster |url-status=live }}</ref><ref name="FIFAstats"></ref> *Youngest: {{#invoke:flag|fbicon|BIH}} [[Mladen Jurkas]] ({{Age in years and days|2007|10|7|2026|6|11}}) =====Captains===== *Oldest: {{#invoke:flag|fbicon|POR}} [[Cristiano Ronaldo]] ({{Age in years and days|1985|2|5|2026|6|11}})<ref name="FIFAstats"></ref> *Youngest: {{#invoke:flag|fbicon|CAN}} [[Alphonso Davies]] ({{Age in years and days|2000|11|2|2026|6|11}}) ====Coaches==== *Oldest: {{#invoke:flag|icon|NED}} [[Dick Advocaat]] ({{fb|CUW}}, {{Age in years and days|1947|9|27|2026|6|11}})<ref>{{cite web |last=Burrows |first=Tom |url=https://www.nytimes.com/athletic/7275424/2026/05/13/dick-advocaat-curacao-return-world-cup/ |title=Dick Advocaat, 78, returns to Curacao role, will become oldest manager at a World Cup |publisher=The New York Times |date=May 13, 2026}}</ref> *Youngest: {{#invoke:flag|icon|GER}} [[Julian Nagelsmann]] ({{fb|GER}}, {{Age in years and days|1987|7|23|2026|6|11}}) ===Player representation by club=== {| class="wikitable sortable" |- ! Players !! Clubs |- | align=center | 19 || {{#invoke:flag|fbaicon|ENG}} [[Manchester City F.C.|Manchester City]] |- | align=center | 17 || {{#invoke:flag|fbaicon|GER}} [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] |- | align=center | 16 || {{#invoke:flag|fbaicon|FRA}} [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] |- | align=center | 15 || {{#invoke:flag|fbaicon|ENG}} [[Arsenal F.C.|Arsenal]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|ESP}} [[FC Barcelona|Barcelona]] |- | align=center | 12 || {{#invoke:flag|fbaicon|ENG}} [[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|ENG}} [[Manchester United F.C.|Manchester United]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|KSA}} [[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|ESP}} [[Atlético Madrid]] |- | align=center | 11 || {{#invoke:flag|fbaicon|ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|GER}} [[Borussia Dortmund]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|TUR}} [[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]] |- | align=center | 10 || {{#invoke:flag|fbaicon|CZE}} [[SK Slavia Prague|Slavia Prague]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|ITA}} [[AC Milan|Milan]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|NED}} [[PSV Eindhoven]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|ESP}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|TUR}} [[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|ENG}} [[Sunderland A.F.C.|Sunderland]] |} ===Player representation by league system=== <span style="font-size:90%">Nations in '''bold''' are represented at the tournament.</span> {| class="wikitable sortable" |- !Country !! Players !! Percent !! Outside<br />national<br />squad !! Lower tier <br /> players |- | {{#invoke:flag|deco|ENG}} '''[[English football league system|England]]'''{{refn|group=note|Includes players from [[Swansea City A.F.C.|Swansea City]] and [[Wrexham A.F.C.|Wrexham]], which are based in Wales but play in the English league system.}} ||style="text-align:center"| 205 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:205/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 184 ||style="text-align:center"| 42{{refn|group=note|Includes five players from the [[EFL League One|third tier]] and one player from the [[National League (division)|fifth tier]].}} |- | {{#invoke:flag|deco|GER}} '''[[German football league system|Germany]]''' ||style="text-align:center"| 108 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:108/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 89 ||style="text-align:center"| 8{{refn|group=note|Includes one player from the [[Oberliga Rheinland-Pfalz/Saar|fifth tier]].}} |- | {{#invoke:flag|deco|FRA}} '''[[French football league system|France]]'''{{refn|group=note|Includes players from [[AS Monaco FC|Monaco]], which is based in Monaco but plays in the French league system. Monaco is not a FIFA member.}} ||style="text-align:center" rowspan="2"| 86 ||style="text-align:center" rowspan="2"| {{Decimals|{{#expr:86/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 78 ||style="text-align:center"| 7{{refn|group=note|Includes one player from the [[Ligue 3|third tier]].}} |- | {{#invoke:flag|deco|ESP}} '''[[Spanish football league system|Spain]]''' ||style="text-align:center"| 69 ||style="text-align:center"rowspan="2"| 5 |- | {{#invoke:flag|deco|ITA}} [[Italian football league system|Italy]] ||style="text-align:center"| 71 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:71/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 71 |- | {{#invoke:flag|deco|KSA}} '''[[Football league system in Saudi Arabia|Saudi Arabia]]''' ||style="text-align:center"| 49 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:49/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 24 ||style="text-align:center"| 2 |- | {{#invoke:flag|deco|USA}} '''[[United States soccer league system|United States]]'''{{refn|group=note|Includes players from [[Toronto FC]] and [[Vancouver Whitecaps FC]], which are based in Canada but play in the American league system.}} ||style="text-align:center"| 48 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:48/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 41 ||style="text-align:center"| 4 |- | {{#invoke:flag|deco|TUR}} '''[[Turkish football league system|Turkey]]''' ||style="text-align:center"| 45 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:45/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 30 ||style="text-align:center"| 2 |- | {{#invoke:flag|deco|NED}} '''[[Dutch football league system|Netherlands]]''' ||style="text-align:center"| 38 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:38/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 36 ||style="text-align:center"| 5 |- | {{#invoke:flag|deco|BRA}} '''[[Brazilian football league system|Brazil]]''' ||style="text-align:center" rowspan="2"| 32 ||style="text-align:center" rowspan="2"| {{Decimals|{{#expr:32/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 25 ||style="text-align:center"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|POR}} '''[[Portuguese football league system|Portugal]]''' ||style="text-align:center"| 27 ||style="text-align:center"| 5 |- | {{#invoke:flag|deco|BEL}} '''[[Belgian football league system|Belgium]]''' ||style="text-align:center" rowspan="2"| 29 ||style="text-align:center" rowspan="2"| {{Decimals|{{#expr:29/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 26 ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|QAT}} '''[[Qatar football league system|Qatar]]''' ||style="text-align:center"| 4 ||style="text-align:center" rowspan="15"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|MEX}} '''[[Mexican football league system|Mexico]]''' ||style="text-align:center"| 26 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:26/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 14 |- | {{#invoke:flag|deco|IRN}} '''[[Iranian football league system|Iran]]''' ||style="text-align:center"| 23 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:23/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 6 |- | {{#invoke:flag|deco|CZE}} '''[[Czech Republic football league system|Czech Republic]]''' ||style="text-align:center"| 22 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:22/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 5 |- | {{#invoke:flag|deco|EGY}} '''[[Egyptian football league system|Egypt]]''' ||style="text-align:center" rowspan="2"| 20 ||style="text-align:center" rowspan="2"| {{Decimals|{{#expr:20/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 3 |- | {{#invoke:flag|deco|SCO}} '''[[Scottish football league system|Scotland]]''' ||style="text-align:center"| 12 |- | {{#invoke:flag|deco|RSA}} '''[[Soccer in South Africa|South Africa]]''' ||style="text-align:center"| 19 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:19/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|ARG}} '''[[Argentine football league system|Argentina]]''' ||style="text-align:center"| 17 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:17/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 15 |- | {{#invoke:flag|deco|UZB}} '''[[Football in Uzbekistan|Uzbekistan]]''' ||style="text-align:center"| 16 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:16/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|AUS}} '''[[Australian soccer league system|Australia]]'''{{refn|group=note|Includes players from [[Auckland FC]] and [[Wellington Phoenix FC|Wellington Phoenix]], which are based in New Zealand but play in the Australian league system.}} ||style="text-align:center" rowspan="3"| 15 ||style="text-align:center" rowspan="3"| {{Decimals|{{#expr:15/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 10 |- | {{#invoke:flag|deco|IRQ}} '''[[Football in Iraq|Iraq]]''' ||style="text-align:center"| 5 |- | {{#invoke:flag|deco|UAE}} [[Football league system in the United Arab Emirates|United Arab Emirates]] ||style="text-align:center"| 15 |- | {{#invoke:flag|deco|DEN}} [[Danish football league system|Denmark]] ||style="text-align:center"| 14 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:14/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 14 |- | {{#invoke:flag|deco|GRE}} [[Greek football league system|Greece]] ||style="text-align:center" rowspan="3"| 12 ||style="text-align:center" rowspan="3"| {{Decimals|{{#expr:12/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center" rowspan="2"| 12 |- | {{#invoke:flag|deco|RUS}} [[Russian football league system|Russia]] |- | {{#invoke:flag|deco|SUI}} '''[[Swiss football league system|Switzerland]]''' ||style="text-align:center"| 10 ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|JOR}} '''[[Football in Jordan|Jordan]]''' ||style="text-align:center"| 11 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:11/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 0 ||style="text-align:center" rowspan="4"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|CYP}} [[Cypriot football league system|Cyprus]] ||style="text-align:center"| 10 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:10/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 10 |- | {{#invoke:flag|deco|KOR}} '''[[South Korean football league system|South Korea]]''' ||style="text-align:center"| 8 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:7/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|AUT}} '''[[Austrian football league system|Austria]]''' ||style="text-align:center" rowspan="4"| 7 ||style="text-align:center" rowspan="4"| {{Decimals|{{#expr:7/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center" rowspan="2"| 4 |- | {{#invoke:flag|deco|JPN}} '''[[Japanese football league system|Japan]]''' ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|NOR}} '''[[Norwegian football league system|Norway]]''' ||style="text-align:center"| 3 ||style="text-align:center" rowspan="6"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|TUN}} '''[[Football in Tunisia|Tunisia]]''' ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|CRO}} '''[[Croatian football league system|Croatia]]''' ||style="text-align:center"| 6 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:6/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 4 |- | {{#invoke:flag|deco|ECU}} '''[[Ecuadorian football league system|Ecuador]]''' ||style="text-align:center" rowspan="2"| 5 ||style="text-align:center" rowspan="2"| {{Decimals|{{#expr:5/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 3 |- | {{#invoke:flag|deco|POL}} [[Polish football league system|Poland]] ||style="text-align:center"| 5 |- | {{#invoke:flag|deco|ISR}} [[Israeli football league system|Israel]] ||style="text-align:center" rowspan="2"| 4 ||style="text-align:center" rowspan="2"| {{Decimals|{{#expr:4/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 4 |- | {{#invoke:flag|deco|SWE}} '''[[Swedish football league system|Sweden]]''' ||style="text-align:center"| 1 ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|ALG}} '''[[Algerian football league system|Algeria]]''' ||style="text-align:center" rowspan="5"| 3 ||style="text-align:center" rowspan="5"| {{Decimals|{{#expr:3/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 0 ||style="text-align:center" rowspan="28"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|HUN}} [[Hungarian football league system|Hungary]] ||style="text-align:center" rowspan="2"| 3 |- | {{#invoke:flag|deco|MAS}} [[Malaysian football league system|Malaysia]] |- | {{#invoke:flag|deco|MAR}} '''[[Moroccan football league system|Morocco]]''' ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|PAR}} '''[[Paraguayan football league system|Paraguay]]''' ||style="text-align:center"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|BUL}} [[Bulgarian football league system|Bulgaria]] ||style="text-align:center" rowspan="10"| 2 ||style="text-align:center" rowspan="10"| {{Decimals|{{#expr:2/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center" rowspan="4"| 2 |- | {{#invoke:flag|deco|CHI}} [[Chilean football league system|Chile]] |- | {{#invoke:flag|deco|CRC}} [[Football in Costa Rica|Costa Rica]] |- | {{#invoke:flag|deco|IRL}} [[Republic of Ireland football league system|Ireland]] |- | {{#invoke:flag|deco|PAN}} '''[[Football in Panama|Panama]]''' ||style="text-align:center"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|ROU}} [[Romanian football league system|Romania]] ||style="text-align:center" rowspan="5"| 2 |- | {{#invoke:flag|deco|SRB}} [[Serbian football league system|Serbia]] |- | {{#invoke:flag|deco|SVK}} [[Football in Slovakia|Slovakia]] |- | {{#invoke:flag|deco|SVN}} [[Football in Slovenia|Slovenia]] |- | {{#invoke:flag|deco|VEN}} [[Venezuelan football league system|Venezuela]] |- | {{#invoke:flag|deco|ARM}} [[Football in Armenia|Armenia]] ||style="text-align:center" rowspan="13"| 1 ||style="text-align:center" rowspan="13"| {{Decimals|{{#expr:1/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center" rowspan="2"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|AZE}} [[Football in Azerbaijan|Azerbaijan]] |- | {{#invoke:flag|deco|BIH}} '''[[Football in Bosnia and Herzegovina|Bosnia and Herzegovina]]''' ||style="text-align:center"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|CHN}} [[Chinese football league system|China]] ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|COL}} '''[[Colombian football league system|Colombia]]''' ||style="text-align:center"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|FIN}} [[Finnish football league system|Finland]] ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|GHA}} '''[[Football in Ghana|Ghana]]''' ||style="text-align:center" rowspan="2"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|HAI}} '''[[Football in Haiti|Haiti]]''' |- | {{#invoke:flag|deco|HON}} [[Football in Honduras|Honduras]] ||style="text-align:center" rowspan="5"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|IDN}} [[Indonesian football league system|Indonesia]] |- | {{#invoke:flag|deco|KAZ}} [[Football in Kazakhstan|Kazakhstan]] |- | {{#invoke:flag|deco|THA}} [[Football in Thailand|Thailand]] |- | {{#invoke:flag|deco|URU}} '''[[Uruguayan football league system|Uruguay]]''' |- | '''Total''' ||style="text-align:center"| '''1245''' ||style="text-align:center"| '''100%''' ||style="text-align:center"| '''913 <span style="font-size:80%">({{Decimals|{{#expr:913/1245*100}}|2}}%)</span>''' ||style="text-align:center"| '''89 <span style="font-size:80%">({{Decimals|{{#expr:89/1245*100}}|2}}%)</span>''' |} * None of the squads are made up entirely of players from the countries' domestic leagues. The [[Qatar national football team|Qatar]] and [[Saudi Arabia national football team|Saudi Arabia]] squads have 25 players from their respective leagues.<ref name="FIFAstats"></ref> * The [[Cape Verde national football team|Cape Verde]], [[Curaçao national football team|Curaçao]], [[DR Congo national football team|DR Congo]], [[Ivory Coast national football team|Ivory Coast]], [[Senegal national football team|Senegal]] and [[Uruguay national football team|Uruguay]] squads don't include any players employed by clubs in their home country.<ref name="FIFAstats"></ref> * [[Uruguayan football league system|Uruguay league]] is the only domestic league represented at the tournament which doesn't provide any player for their national team. * The [[Canada men's national soccer team|Canada]] and [[New Zealand men's national football team|New Zealand]] squads both include players employed by domestic clubs, but no players employed in the [[Canadian soccer league system|Canadian]] or [[New Zealand football league system|New Zealand]] domestic league systems. All Canadian domestic players play for Canadian teams in the American [[Major League Soccer]]; all New Zealand domestic players play for New Zealand teams in the Australian [[A-League Men]]. * The [[Netherlands national football team|Netherlands]] squad has the most players from a single foreign federation, with 15 players employed in [[English football league system|England]]. * Of the countries not represented by a national team at the tournament, [[Italian football league system|Italy's league]] provided the most squad members, with 71.<ref name="FIFAstats"></ref> * The lowest leagues on a domestic pyramid to be represented at the tournament are [[National League (division)|National League]], the English fifth tier, and [[Oberliga Rheinland-Pfalz/Saar|Oberliga]], the German fifth tier. They are represented by New Zealand player [[Tommy Smith (footballer, born 1990)|Tommy Smith]] ([[Braintree Town F.C.|Braintree Town]]) and Haiti player [[Josué Duverger]] ([[FC Cosmos Koblenz|Cosmos Koblenz]]), respectively. ===Player representation by club confederation=== {| class="wikitable sortable" |- ! Confederation !! Players !! Percentage |- | [[UEFA]] || align="center" | 855|| align="center" | {{Decimals|{{#expr:855/1245*100}}|2}}% |- | [[Asian Football Confederation|AFC]] || align="center" | 186 || align="center" | {{Decimals|{{#expr:186/1245*100}}|2}}% |- | [[CONCACAF]] || align="center" | 80 || align="center" | {{Decimals|{{#expr:80/1245*100}}|2}}% |- | [[CONMEBOL]]|| align="center" | 63 || align="center" | {{Decimals|{{#expr:63/1245*100}}|2}}% |- | [[Confederation of African Football|CAF]]|| align="center" | 53 || align="center" | {{Decimals|{{#expr:53/1245*100}}|2}}% |- | [[Oceania Football Confederation|OFC]] || align="center" | 8 || align=center | {{Decimals|{{#expr:8/1245*100}}|2}}% |} ===Average age of squads=== {| class="wikitable sortable" |- !Average age!!Countries |- |align="center"|25||[[Ivory Coast national football team|Ivory Coast]] |- |align="center"|26||[[Algeria national football team|Algeria]], [[Bosnia and Herzegovina national football team|Bosnia and Herzegovina]], [[Canada men's national soccer team|Canada]], [[Ecuador national football team|Ecuador]], [[Ghana national football team|Ghana]], [[Morocco national football team|Morocco]], [[Norway national football team|Norway]], [[Senegal national football team|Senegal]], [[Spain national football team|Spain]], [[Tunisia national football team|Tunisia]] |- |align="center"|27||[[Australia men's national soccer team|Australia]], [[Czech Republic national football team|Czech Republic]], [[England national football team|England]], [[France national football team|France]], [[Haiti national football team|Haiti]], [[Iraq national football team|Iraq]], [[Japan national football team|Japan]], [[Netherlands national football team|Netherlands]], [[Sweden men's national football team|Sweden]], [[South Africa national soccer team|South Africa]], [[Turkey national football team|Turkey]], [[United States men's national soccer team|United States]] |- |align="center"|28||[[Argentina national football team|Argentina]], [[Austria national football team|Austria]], [[Belgium national football team|Belgium]], [[Croatia national football team|Croatia]], [[Curaçao national football team|Curaçao]], [[Germany national football team|Germany]], [[Jordan national football team|Jordan]], [[Mexico national football team|Mexico]], [[New Zealand men's national football team|New Zealand]], [[Portugal national football team|Portugal]], [[Saudi Arabia national football team|Saudi Arabia]], [[South Korea national football team|South Korea]], [[Switzerland national football team|Switzerland]], [[Uzbekistan national football team|Uzbekistan]] |- |align="center"|29||[[Brazil national football team|Brazil]], [[Cape Verde national football team|Cape Verde]], [[DR Congo national football team|DR Congo]], [[Egypt national football team|Egypt]], [[Paraguay national football team|Paraguay]], [[Qatar national football team|Qatar]], [[Scotland national football team|Scotland]], [[Uruguay national football team|Uruguay]] |- |align="center"|30||[[Colombia national football team|Colombia]], [[Iran national football team|Iran]], [[Panama national football team|Panama]] |} ===Coach representation by country=== Coaches in '''bold''' represent their own country. {| class="wikitable sortable" |- !Number!!Country!!Coaches |- |align="center"|6||{{#invoke:flag|u|Argentina}}||'''[[Lionel Scaloni]]''', [[Gustavo Alfaro]] (Paraguay), [[Sebastián Beccacece]] (Ecuador), [[Marcelo Bielsa]] (Uruguay), [[Néstor Lorenzo]] (Colombia), [[Mauricio Pochettino]] (United States) |- |align="center"|5||{{#invoke:flag|u|France}}||'''[[Didier Deschamps]]''', [[Sébastien Desabre]] (DR Congo), [[Sabri Lamouchi]] (Tunisia), [[Rudi Garcia]] (Belgium), [[Sébastien Migné]] (Haiti) |- |align="center"|4||{{#invoke:flag|u|Spain}}||'''[[Luis de la Fuente (footballer, born 1961)|Luis de la Fuente]]''', [[Thomas Christiansen]] (Panama), [[Julen Lopetegui]] (Qatar), [[Roberto Martínez]] (Portugal) |- |rowspan="2" align="center"|3||{{#invoke:flag|u|Germany}}||'''[[Julian Nagelsmann]]''', [[Ralf Rangnick]] (Austria), [[Thomas Tuchel]] (England) |- |{{#invoke:flag|u|Italy}}||[[Carlo Ancelotti]] (Brazil), [[Fabio Cannavaro]] (Uzbekistan), [[Vincenzo Montella]] (Turkey) |- |rowspan="5" align="center"|2||{{#invoke:flag|u|Australia}}||'''[[Tony Popovic]]''', [[Graham Arnold]] (Iraq) |- |{{#invoke:flag|u|England}}||[[Darren Bazeley]] (New Zealand), [[Graham Potter]] (Sweden) |- |{{#invoke:flag|u|Morocco}}||'''[[Mohamed Ouahbi]]''', [[Jamal Sellami]] (Jordan) |- |{{#invoke:flag|u|Netherlands}}||'''[[Ronald Koeman]]''', [[Dick Advocaat]] (Curaçao) |- |{{#invoke:flag|u|Switzerland}}||'''[[Murat Yakin]]''', [[Vladimir Petković]] (Algeria) |- |rowspan="17" align="center"|1||{{#invoke:flag|u|Belgium}}||[[Hugo Broos]] (South Africa) |- |{{nowrap|{{#invoke:flag|u|Bosnia and Herzegovina}}}}||'''[[Sergej Barbarez]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Cape Verde}}||'''[[Bubista]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Croatia}}||'''[[Zlatko Dalić]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Czech Republic}}||'''[[Miroslav Koubek]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Egypt}}||'''[[Hossam Hassan]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Greece}}||[[Georgios Donis]] (Saudi Arabia) |- |{{#invoke:flag|u|Iran}}||'''[[Amir Ghalenoei]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Ivory Coast}}||'''[[Emerse Faé]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Japan}}||'''[[Hajime Moriyasu]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Mexico}}||'''[[Javier Aguirre]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Norway}}||'''[[Ståle Solbakken]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Portugal}}||[[Carlos Queiroz]] (Ghana) |- |{{#invoke:flag|u|Scotland}}||'''[[Steve Clarke]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Senegal}}||'''[[Pape Thiaw]]''' |- |{{#invoke:flag|u|South Korea}}||'''[[Hong Myung-bo]]''' |- |{{#invoke:flag|u|United States}}||[[Jesse Marsch]] (Canada) |} ==نوت== {{reflist|group=note}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Official website| https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026}} {{2026 FIFA World Cup}} [[زمرو:فيفا ورلڊ ڪپ، 2026ع|اسڪواد]] [[زمرو:فيفا ورلڊ ڪپ جا اسڪواڊ]] 14s9pukw0j5lrjdep52nhf6t65go0s5 384317 384316 2026-06-11T10:51:48Z Ibne maryam 17680 384317 wikitext text/x-wiki {{pp|small=yes}} {{Short description|List of squads for men's international team for FIFA World Cup 2026}} {{Use mdy dates|date=June 2026}} {{Use American English|date=May 2026}} [[فيفا ورلڊ ڪپ، 2026ع]] هڪ بين الاقوامي [[ايسوسيئيشن فٽبال]] ٽورنامينٽ آهي جيڪو [[ڪينيڊا]]، [[ميڪسيڪو]] ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۾ 11 جون کان 19 جولاءِ 2026ع تائين منعقد ٿيندو. ٽورنامينٽ ۾ شامل <small>48</small> قومي ٽيمن ۾ هر ٽيم کي <small>26</small> رانديگرن جي اسڪواڊ کي رجسٽر ڪرڻ جي ضرورت پوندي، جنهن ۾ ٽي گول ڪيپر به شامل آهن. صرف انهن اسڪواڊن ۾ شامل رانديگر ٽورنامينٽ ۾ حصو وٺڻ جا اهل هوندا.<ref name="regulations">{{حوالو ويب|date=March 19, 2026|archivedate=April 6, 2026|quote=March 19, 2026}}</ref> هر قومي ٽيم ۾ 35 کان 55 رانديگرن جي عارضي رليز لسٽ 11 مئي 2026ع تائين فيفا کي جمع ڪرائڻي هئي، جيڪا ٽورنامينٽ جي افتتاحي ميچ کان هڪ مهينو اڳ جي تاريخ هئي. فيفا پاران رليز لسٽون عام نه ڪيون ويون آهن. ابتدائي اسڪواڊ مان، هر قومي ٽيم ۾ گهٽ ۾ گهٽ <small>23</small> ۽ وڌ ۾ وڌ <small>26</small> رانديگرن (جن مان گهٽ ۾ گهٽ ٽي گول ڪيپر هوندا) جي آخري فهرست ٽورنامينٽ جي افتتاحي ميچ کان ڏهه ڏينهن اڳ پهرين جون تائين فيفا کي جمع ڪرائي وئي.<ref>{{حوالو ويب|date=April 3, 2026|archivedate=April 6, 2026|quote=April 3, 2026}}</ref> ٻئي ڏينهن فيفا پاران اسڪواڊ جون فهرستون شايع ڪيون ويون. <ref>{{حوالو ويب|date=June 2, 2026|quote=June 2, 2026|archivedate=June 2, 2026}}</ref> جيڪڏهن جمع ڪرايل اسڪواڊ جي فهرست تي ڪو رانديگر ٽورنامينٽ جي پنهنجي ٽيم جي پهرين ميچ کان اڳ زخمي يا بيماري جو شڪار ٿئي ٿو، ته ان رانديگر کي پهرين ميچ کان 24 ڪلاڪ اڳ تائين ڪنهن به وقت تبديل ڪري سگهجي ٿو. ٽيم ڊاڪٽر ۽ فيفا جنرل ميڊيڪل آفيسر ٻنهي کي تصديق ڪرڻي پوندي ته زخم يا بيماري ايتري سخت آهي جو رانديگر کي ٽورنامينٽ ۾ حصو وٺڻ کان روڪي سگهجي ٿي. متبادل رانديگر ابتدائي فهرست تائين محدود هوندا.<ref name="regulations">{{حوالو ويب|date=March 19, 2026|archivedate=April 6, 2026|quote=March 19, 2026}}</ref> هر رانديگر لاءِ ڏنل پوزيشن فيفا پاران شايع ٿيل سرڪاري اسڪواڊ فهرست مطابق آهي. هر رانديگر جي عمر 11 جون 2026ع تائين درج ڪئي وئي آهي، جيڪو ٽورنامينٽ جو پهريون ڏينهن آهي. هر رانديگر لاءِ درج ڪيل اعزاز، ڪيپس ۽ گولن جي تعداد ۾ ٽورنامينٽ جي شروعات کان پوءِ کيڏيل ڪو به ميچ شامل نا هوندو. درج ٿيل ڪلب اهو ڪلب آهي جنهن لاءِ رانديگر آخري ڀيرو ٽورنامينٽ کان اڳ هڪ مقابلي وارو ميچ کيڏيو آهي.هر ڪلب جو ملڪ اها آهي جنهن جي قومي فيڊريشن سان ڪلب ڳنڍيل آهي، نا ڪه ليگ سان. ڪوچ جيڪا پنهنجي ٽيم سان ساڳي قوميت جا ناهن، انهن لاء هڪ الڳ جهنڊو شامل ڪيو ويو آهي. ==Group A== ===Czech Republic=== Coach: [[Miroslav Koubek]] The [[Czech Republic national football team|Czech Republic]] announced a 54-man preliminary squad on May 12.<ref>{{cite web |url=https://www.fotbal.cz/repre/ceska-reprezentace-zverejnila-predbeznou-nominaci-na-ms/a24089 |title=Česká reprezentace zveřejnila předběžnou nominaci na MS |trans-title=The Czech national team has published its preliminary nomination for the World Cup |publisher=[[Football Association of the Czech Republic]] |date=May 12, 2026 |access-date=May 12, 2026 |language=cs}}</ref> The squad was reduced to 29 players on May 21.<ref>{{cite web |url=https://www.fotbal.cz/repre/reprezentace-pred-ms-sirsi-nominace-se-tremi-novacky-i-navratilcem-hlozkem/a24131 |title=Reprezentace před MS: širší nominace se třemi nováčky i navrátilcem Hložkem |trans-title=Representation before the World Cup: extended nomination with three newcomers and returnee Hložek |publisher=[[Football Association of the Czech Republic]] |date=May 21, 2026 |access-date=May 21, 2026 |language=cs}}</ref> They announced their final squad on May 31.<ref>{{cite web |url=https://www.fotbal.cz/repre/finalni-nominace-reprezentace-na-mistrovstvi-sveta-2026/a24171 |title=Finální nominace reprezentace na mistrovství světa 2026 |trans-title=Final nominations for the 2026 World Cup |publisher=[[Football Association of the Czech Republic]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026 |language=cs}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Matěj Kovář]]|sortname=Kovar, Matej|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|17}}|caps=20|goals=0|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[David Zima]]|sortname=Zima, David|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|11|8}}|caps=25|goals=1|club=[[SK Slavia Prague|Slavia Prague]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Tomáš Holeš]]|sortname=Holes, Tomas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|3|31}}|caps=41|goals=2|club=[[SK Slavia Prague|Slavia Prague]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Robin Hranáč]]|sortname=Hranac, Robin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|1|29}}|caps=14|goals=1|club=[[TSG 1899 Hoffenheim|TSG Hoffenheim]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Vladimír Coufal]]|sortname=Coufal, Vladimir|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|8|22}}|caps=62|goals=2|club=[[TSG 1899 Hoffenheim|TSG Hoffenheim]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Štěpán Chaloupek]]|sortname=Chaloupek, Stepan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|3|8}}|caps=5|goals=0|club=[[SK Slavia Prague|Slavia Prague]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=7|pos=DF|name=[[Ladislav Krejčí (footballer, born 1999)|Ladislav Krejčí]]|sortname=Krejci, Ladislav|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|4|20}}|caps=27|goals=5|club=[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Vladimír Darida]]|sortname=Darida, Vladimir|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|8|8}}|caps=79|goals=8|club=[[FC Hradec Králové|Hradec Králové]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Adam Hložek]]|sortname=Hlozek, Adam|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|25}}|caps=43|goals=5|club=[[TSG 1899 Hoffenheim|TSG Hoffenheim]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Patrik Schick]]|sortname=Schick, Patrik|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|24}}|caps=53|goals=26|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Jan Kuchta]]|sortname=Kuchta, Jan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|8}}|caps=31|goals=3|club=[[AC Sparta Prague|Sparta Prague]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=12|pos=MF|name=[[Lukáš Červ]]|sortname=Cerv, Lukas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|10}}|caps=17|goals=2|club=[[FC Viktoria Plzeň|Viktoria Plzeň]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=13|pos=FW|name=[[Mojmír Chytil]]|sortname=Chytil, Mojmir|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|4|29}}|caps=22|goals=6|club=[[SK Slavia Prague|Slavia Prague]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[David Jurásek]]|sortname=Jurasek, David|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|8|7}}|caps=18|goals=1|club=[[SK Slavia Prague|Slavia Prague]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=15|pos=FW|name=[[Pavel Šulc]]|sortname=Sulc, Pavel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|12|29}}|caps=21|goals=5|club=[[Olympique Lyonnais|Lyon]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Jindřich Staněk]]|sortname=Stanek, Jindrich|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|27}}|caps=14|goals=0|club=[[SK Slavia Prague|Slavia Prague]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Lukáš Provod]]|sortname=Provod, Lukas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|10|23}}|caps=38|goals=3|club=[[SK Slavia Prague|Slavia Prague]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Michal Sadílek]]|sortname=Sadilek, Michal|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|5|31}}|caps=35|goals=1|club=[[SK Slavia Prague|Slavia Prague]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Tomáš Chorý]]|sortname=Chory, Tomas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|26}}|caps=22|goals=7|club=[[SK Slavia Prague|Slavia Prague]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[Jaroslav Zelený]]|sortname=Zeleny, Jaroslav|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|8|20}}|caps=23|goals=0|club=[[AC Sparta Prague|Sparta Prague]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[David Douděra]]|sortname=Doudera, David|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|5|31}}|caps=17|goals=2|club=[[SK Slavia Prague|Slavia Prague]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Tomáš Souček]]|sortname=Soucek, Tomas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|2|27}}|caps=90|goals=17|club=[[West Ham United F.C.|West Ham United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Lukáš Horníček]]|sortname=Hornicek, Lukas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|13}}|caps=1|goals=0|club=[[S.C. Braga|Braga]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Alexandr Sojka]]|sortname=Sojka, Alexandr|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|4|2}}|caps=2|goals=0|club=[[FC Viktoria Plzeň|Viktoria Plzeň]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Hugo Sochůrek]]|sortname=Sochurek, Hugo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2008|6|7}}|caps=1|goals=0|club=[[AC Sparta Prague|Sparta Prague]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Denis Višinský]]|sortname=Visinsky, Denis|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|3|21}}|caps=2|goals=1|club=[[FC Viktoria Plzeň|Viktoria Plzeň]]|clubnat=CZE}} {{nat fs end}} ===Mexico=== Coach: [[Javier Aguirre]] [[Mexico national football team|Mexico]] announced a 55-man preliminary squad on May 12.<ref>{{cite web |url=https://miseleccion.mx/noticia/6397-La-Selecci%C3%B3n-Nacional-de-M%C3%A9xico-anuncia-Prelista-para-el-Mundial-2026 |title=La Selección Nacional de México anuncia Prelista para el Mundial 2026 |trans-title=The Mexican National Team announces its preliminary roster for the 2026 World Cup |publisher=[[Mexican Football Federation]] |date=May 12, 2026 |access-date=May 12, 2026 |language=es}}</ref> The squad was reduced to 51 players on May 23.<ref>{{cite web |last=Franco Puga |first=Fernando |url=https://bolavip.com/en/world-cup/mexico-trim-their-preliminary-2026-world-cup-squad-by-six-players-win-over-ghana |title=Mexico trim their preliminary 2026 World Cup squad by six players after win over Ghana |work=Bolavip |date=May 24, 2026 |access-date=June 5, 2026}}</ref> They announced their final squad on May 31.<ref>{{cite web |url=https://miseleccion.mx/noticia/6463-Al-Llamado-%7C-Convocatoria-de-la-SNM-para-la-Copa-Mundial-de-la-FIFA-2026 |title=Al Llamado {{!}} Convocatoria de la SNM para la Copa Mundial de la FIFA 2026 |trans-title=Call-up {{!}} Mexico national team squad for the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[Mexican Football Federation]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026 |language=es |archive-date=June 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601061123/https://miseleccion.mx/noticia/6463-Al-Llamado-%257C-Convocatoria-de-la-SNM-para-la-Copa-Mundial-de-la-FIFA-2026 |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Raúl Rangel (footballer)|Raúl Rangel]]|sortname=Rangel, Raul|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|25}}|caps=14|goals=0|club=[[C.D. Guadalajara|Guadalajara]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Jorge Sánchez (footballer, born 1997)|Jorge Sánchez]]|sortname=Sanchez, Jorge|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|12|10}}|caps=59|goals=3|club=[[PAOK FC|PAOK]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[César Montes]]|sortname=Montes, Cesar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|24}}|caps=67|goals=4|club=[[FC Lokomotiv Moscow|Lokomotiv Moscow]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Edson Álvarez]]|sortname=Alvarez, Edson|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|24}}|caps=98|goals=7|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Johan Vásquez (footballer, born 1998)|Johan Vásquez]]|sortname=Vasquez, Johan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|22}}|caps=46|goals=3|club=[[Genoa CFC|Genoa]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Érik Lira]]|sortname=Lira, Erik|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|8}}|caps=25|goals=0|club=[[Cruz Azul]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Luis Romo]]|sortname=Romo, Luis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|6|5}}|caps=63|goals=4|club=[[C.D. Guadalajara|Guadalajara]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Álvaro Fidalgo]]|sortname=Fidalgo, Alvaro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|4|9}}|caps=4|goals=0|club=[[Real Betis]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Raúl Jiménez]]|sortname=Jimenez, Raul|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|5|5}}|caps=124|goals=45|club=[[Fulham F.C.|Fulham]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Alexis Vega (Mexican footballer)|Alexis Vega]]|sortname=Vega, Alexis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|25}}|caps=52|goals=7|club=[[Toluca FC|Toluca]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Santiago Giménez]]|sortname=Gimenez, Santiago|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|18}}|caps=47|goals=6|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Carlos Acevedo]]|sortname=Acevedo, Carlos|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|19}}|caps=7|goals=0|club=[[Santos Laguna]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=13|pos=GK|name=[[Guillermo Ochoa]]|sortname=Ochoa, Guillermo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1985|7|13}}|caps=152|goals=0|club=[[AEL Limassol]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Armando González (footballer, born 2003)|Armando González]]|sortname=Gonzalez, Armando|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|4|20}}|caps=7|goals=1|club=[[C.D. Guadalajara|Guadalajara]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Israel Reyes]]|sortname=Reyes, Israel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|23}}|caps=34|goals=2|club=[[Club América|América]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=16|pos=FW|name=[[Julián Quiñones]]|sortname=Quinones, Julian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|3|24}}|caps=22|goals=2|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Orbelín Pineda]]|sortname=Pineda, Orbelin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|3|24}}|caps=92|goals=12|club=[[AEK Athens F.C.|AEK Athens]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Obed Vargas]]|sortname=Vargas, Obed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|8|5}}|caps=6|goals=0|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Gilberto Mora (footballer, born 2008)|Gilberto Mora]]|sortname=Mora, Gilberto|age={{birth date and age2|2026|6|11|2008|10|14}}|caps=8|goals=0|club=[[Club Tijuana|Tijuana]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[Mateo Chávez]]|sortname=Chavez, Mateo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|5|12}}|caps=10|goals=0|club=[[AZ Alkmaar|AZ]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[César Huerta]]|sortname=Huerta, Cesar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|12|3}}|caps=26|goals=3|club=[[RSC Anderlecht|Anderlecht]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=22|pos=FW|name=[[Guillermo Martínez (footballer)|Guillermo Martínez]]|sortname=Martinez, Guillermo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|3|15}}|caps=12|goals=3|club=[[Pumas UNAM|Pumas]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Jesús Gallardo]]|sortname=Gallardo, Jesus|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|8|15}}|caps=121|goals=3|club=[[Toluca FC|Toluca]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Luis Chávez (footballer)|Luis Chávez]]|sortname=Chavez, Luis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|15}}|caps=45|goals=5|club=[[FC Dynamo Moscow|Dynamo Moscow]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Roberto Alvarado]]|sortname=Alvarado, Roberto|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|7}}|caps=67|goals=5|club=[[C.D. Guadalajara|Guadalajara]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Brian Gutiérrez]]|sortname=Gutierrez, Brian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|17}}|caps=7|goals=2|club=[[C.D. Guadalajara|Guadalajara]]|clubnat=MEX}} {{nat fs end}} ===South Africa=== Coach: {{#invoke:flag|icon|BEL}} [[Hugo Broos]] [[South Africa national soccer team|South Africa]] announced a 32-man preliminary squad on May 21.<ref>{{cite web |url=https://www.safa.net/general-news/broos-announces-preliminary-bafana-squad-for-the-2026-fifa-world-cup/ |title=Broos announces preliminary Bafana squad for the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[South African Football Association]] |date=May 21, 2026 |access-date=May 21, 2026}}</ref> They announced their final squad on May 27.<ref>{{cite web |url=https://www.safa.net/general-news/broos-names-final-bafana-squad-for-the-2026-fifa-world-cup/ |title=Broos names final Bafana squad for the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[South African Football Association]] |date=May 27, 2026 |access-date=June 1, 2026}}</ref><ref>{{cite web |last=Arnold |first=Jon |url=https://www.usatoday.com/story/sports/soccer/worldcup/2026/05/27/south-africa-national-team-fifa-world-cup-roster-official-squad/90065423007/ |title=2026 South Africa World Cup roster: Complete 26-man team |work=[[USA Today]] |date=May 27, 2026 |access-date=June 1, 2026 |archive-date=June 3, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260603033614/https://www.usatoday.com/story/sports/soccer/worldcup/2026/05/27/south-africa-national-team-fifa-world-cup-roster-official-squad/90065423007/ |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Ronwen Williams]]|sortname=Williams, Ronwen|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|1|21}}|caps=62|goals=0|club=[[Mamelodi Sundowns F.C.|Mamelodi Sundowns]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Thabang Matuludi]]|sortname=Matuludi, Thabang|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|14}}|caps=3|goals=0|club=[[Polokwane City F.C.|Polokwane City]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Khulumani Ndamane]]|sortname=Ndamane, Khulumani|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|2|5}}|caps=5|goals=0|club=[[Mamelodi Sundowns F.C.|Mamelodi Sundowns]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Teboho Mokoena (soccer, born 1997)|Teboho Mokoena]]|sortname=Mokoena, Teboho|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|24}}|caps=51|goals=9|club=[[Mamelodi Sundowns F.C.|Mamelodi Sundowns]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Thalente Mbatha]]|sortname=Mbatha, Thalente|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|6}}|caps=15|goals=3|club=[[Orlando Pirates F.C.|Orlando Pirates]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Aubrey Modiba]]|sortname=Modiba, Aubrey|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|7|22}}|caps=44|goals=3|club=[[Mamelodi Sundowns F.C.|Mamelodi Sundowns]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Oswin Appollis]]|sortname=Appollis, Oswin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|8|25}}|caps=26|goals=8|club=[[Orlando Pirates F.C.|Orlando Pirates]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=8|pos=FW|name=[[Tshepang Moremi]]|sortname=Moremi, Tshepang|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|2}}|caps=10|goals=1|club=[[Orlando Pirates F.C.|Orlando Pirates]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Lyle Foster]]|sortname=Foster, Lyle|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|9|3}}|caps=27|goals=10|club=[[Burnley F.C.|Burnley]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Relebohile Mofokeng]]|sortname=Mofokeng, Relebohile|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|10|23}}|caps=13|goals=0|club=[[Orlando Pirates F.C.|Orlando Pirates]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Themba Zwane]]|sortname=Zwane, Themba|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|8|3}}|caps=54|goals=12|club=[[Mamelodi Sundowns F.C.|Mamelodi Sundowns]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=12|pos=FW|name=[[Thapelo Maseko]]|sortname=Maseko, Thapelo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|11|11}}|caps=10|goals=1|club=[[AEL Limassol]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[Sphephelo Sithole]]|sortname=Sithole, Sphephelo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|3}}|caps=28|goals=1|club=[[C.D. Tondela|Tondela]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Mbekezeli Mbokazi]]|sortname=Mbokazi, Mbekezeli|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|9|19}}|caps=10|goals=1|club=[[Chicago Fire FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=15|pos=FW|name=[[Iqraam Rayners]]|sortname=Rayners, Iqraam|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|19}}|caps=14|goals=4|club=[[Mamelodi Sundowns F.C.|Mamelodi Sundowns]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Sipho Chaine]]|sortname=Chaine, Sipho|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|12|14}}|caps=4|goals=0|club=[[Orlando Pirates F.C.|Orlando Pirates]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Evidence Makgopa]]|sortname=Makgopa, Evidence|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|5}}|caps=26|goals=6|club=[[Orlando Pirates F.C.|Orlando Pirates]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Samukele Kabini]]|sortname=Kabini, Samukele|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|3|15}}|caps=6|goals=0|club=[[Molde FK|Molde]]|clubnat=NOR}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Nkosinathi Sibisi]]|sortname=Sibisi, Nkosinathi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|9|22}}|caps=20|goals=0|club=[[Orlando Pirates F.C.|Orlando Pirates]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[Khuliso Mudau]]|sortname=Mudau, Khuliso|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|4|26}}|caps=32|goals=1|club=[[Mamelodi Sundowns F.C.|Mamelodi Sundowns]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Ime Okon]]|sortname=Okon, Ime|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|2|20}}|caps=8|goals=1|club=[[Hannover 96]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Ricardo Goss]]|sortname=Goss, Ricardo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|4|2}}|caps=5|goals=0|club=[[Siwelele F.C.|Siwelele]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Jayden Adams]]|sortname=Adams, Jayden|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|5}}|caps=5|goals=0|club=[[Mamelodi Sundowns F.C.|Mamelodi Sundowns]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Olwethu Makhanya]]|sortname=Makhanya, Olwethu|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|4|30}}|caps=1|goals=0|club=[[Philadelphia Union]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Kamogelo Sebelebele]]|sortname=Sebelebele, Kamogelo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|21}}|caps=3|goals=0|club=[[Orlando Pirates F.C.|Orlando Pirates]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Bradley Cross (soccer)|Bradley Cross]]|sortname=Cross, Bradley|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|30}}|caps=1|goals=0|club=[[Kaizer Chiefs F.C.|Kaizer Chiefs]]|clubnat=RSA}} {{nat fs end}} ===South Korea=== Coach: [[Hong Myung-bo]] [[South Korea national football team|South Korea]] announced their final squad on May 16.<ref>{{cite web |url=https://www.kfa.or.kr/layer_popup/popup_live.php?act=news_tv_detail&idx=27972&div_code=news&check_url=bGF5ZXI=&lang=KOR |title=손흥민 등 월드컵 명단 발표... 이기혁, 이동경은 깜짝 합류 |trans-title=World Cup squad announced, featuring Son Heung-min... Lee Ki-hyuk and Lee Dong-gyeong make surprise additions |publisher=[[Korea Football Association]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 15, 2026 |language=ko |archive-date=May 16, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260516144312/https://www.kfa.or.kr/layer_popup/popup_live.php?act=news_tv_detail&idx=27972&div_code=news&check_url=bGF5ZXI=&lang=KOR |url-status=live}}</ref> [[Cho Yu-min]] withdrew injured and was replaced by [[Cho Wi-je]] on May 31.<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/south-korea-defender-cho-ruled-out-world-cup-2026-06-01/ |title=South Korea defender Cho ruled out of World Cup |work=[[Reuters]] |date=May 31, 2026 |access-date=June 1, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Kim Seung-gyu]]|sortname=Kim, Seung-gyu|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|9|30}}|caps=87|goals=0|club=[[FC Tokyo]]|clubnat=JPN}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Lee Han-beom]]|sortname=Lee, Han-beom|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|6|17}}|caps=8|goals=0|club=[[FC Midtjylland|Midtjylland]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=3|pos=MF|name=[[Lee Gi-hyuk]]|sortname=Lee, Gi-hyuk|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|7}}|caps=3|goals=0|club=[[Gangwon FC]]|clubnat=KOR}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Kim Min-jae (footballer)|Kim Min-jae]]|sortname=Kim, Min-jae|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|11|15}}|caps=79|goals=4|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Kim Tae-hyeon]]|sortname=Kim, Tae-hyeon|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|9|17}}|caps=7|goals=0|club=[[Kashima Antlers]]|clubnat=JPN}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Hwang In-beom]]|sortname=Hwang, In-beom|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|9|20}}|caps=73|goals=6|club=[[Feyenoord]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Son Heung-min]]|sortname=Son, Heung-min|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|7|8}}|caps=144|goals=56|club=[[Los Angeles FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Paik Seung-ho]]|sortname=Paik, Seung-ho|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|3|17}}|caps=27|goals=3|club=[[Birmingham City F.C.|Birmingham City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Cho Gue-sung]]|sortname=Cho, Gue-sung|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|1|25}}|caps=44|goals=12|club=[[FC Midtjylland|Midtjylland]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Lee Jae-sung]]|sortname=Lee, Jae-sung|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|8|10}}|caps=105|goals=15|club=[[1. FSV Mainz 05|Mainz 05]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Hwang Hee-chan]]|sortname=Hwang, Hee-chan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|26}}|caps=79|goals=17|club=[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Song Bum-keun]]|sortname=Song, Bum-keun|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|15}}|caps=3|goals=0|club=[[Jeonbuk Hyundai Motors]]|clubnat=KOR}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Lee Tae-seok]]|sortname=Lee, Tae-seok|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|28}}|caps=15|goals=1|club=[[FK Austria Wien|Austria Wien]]|clubnat=AUT}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Cho Wi-je]]|sortname=Cho, Wi-je|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|8|25}}|caps=1|goals=0|club=[[Jeonbuk Hyundai Motors]]|clubnat=KOR}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Kim Moon-hwan]]|sortname=Kim, Moon-hwan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|8|1}}|caps=35|goals=0|club=[[Daejeon Hana Citizen]]|clubnat=KOR}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Park Jin-seob (footballer, born 1995)|Park Jin-seob]]|sortname=Park, Jin-seob|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|10|23}}|caps=14|goals=1|club=[[Zhejiang Professional F.C.|Zhejiang]]|clubnat=CHN}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Bae Jun-ho]]|sortname=Bae, Jun-ho|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|8|21}}|caps=13|goals=2|club=[[Stoke City F.C.|Stoke City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Oh Hyeon-gyu]]|sortname=Oh, Hyeon-gyu|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|12}}|caps=27|goals=6|club=[[Beşiktaş J.K.|Beşiktaş]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Lee Kang-in]]|sortname=Lee, Kang-in|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|19}}|caps=47|goals=11|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Yang Hyun-jun]]|sortname=Yang, Hyun-jun|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|25}}|caps=9|goals=0|club=[[Celtic F.C.|Celtic]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=21|pos=GK|name=[[Jo Hyeon-woo]]|sortname=Jo, Hyeon-woo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|9|25}}|caps=48|goals=0|club=[[Ulsan HD FC|Ulsan HD]]|clubnat=KOR}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Seol Young-woo]]|sortname=Seol, Young-woo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|5}}|caps=34|goals=0|club=[[Red Star Belgrade]]|clubnat=SRB}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Jens Castrop]]|sortname=Castrop, Jens|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|29}}|caps=7|goals=0|club=[[Borussia Mönchengladbach]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Kim Jin-gyu (footballer, born 1997)|Kim Jin-gyu]]|sortname=Kim, Jin-gyu|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|24}}|caps=22|goals=3|club=[[Jeonbuk Hyundai Motors]]|clubnat=KOR}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Eom Ji-sung]]|sortname=Eom, Ji-sung|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|9}}|caps=9|goals=2|club=[[Swansea City A.F.C.|Swansea City]]|clubnat=WAL}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Lee Dong-gyeong]]|sortname=Lee, Dong-gyeong|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|20}}|caps=18|goals=4|club=[[Ulsan HD FC|Ulsan HD]]|clubnat=KOR}} {{nat fs end}} ==Group B== ===Bosnia and Herzegovina=== Coach: [[Sergej Barbarez]] [[Bosnia and Herzegovina national football team|Bosnia and Herzegovina]] announced their final squad on May 11.<ref>{{cite web |url=https://www.nfsbih.ba/vijesti/nogomet-m/a-reprezentacija-m/sergej-barbarez-odabrao-igrace-za-svjetsko-prvenstvo/ |title=Sergej Barbarez odabrao igrače za Svjetsko prvenstvo |trans-title=Sergej Barbarez selected players for the World Cup |publisher=[[Football Association of Bosnia and Herzegovina]] |date=May 11, 2026 |access-date=May 11, 2026 |language=bs|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260514122917/https://www.nfsbih.ba/vijesti/nogomet-m/a-reprezentacija-m/sergej-barbarez-odabrao-igrace-za-svjetsko-prvenstvo/|archive-date=May 14, 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nfsbih.ba/images/2026-D/005_maj/NFSBIH_Spisak_SP.pdf |title=NFSBIH Spisak SP |trans-title=NFSBIH WC List |publisher=[[Football Association of Bosnia and Herzegovina]] |date=May 11, 2026 |access-date=May 11, 2026 |language=bs|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260513034907/https://www.nfsbih.ba/images/2026-D/005_maj/NFSBIH_Spisak_SP.pdf|archive-date=May 13, 2026}}</ref> [[Osman Hadžikić]] withdrew injured and was replaced by [[Mladen Jurkas]] on June 1.<ref>{{cite web |url=https://www.nezavisne.com/sport/fudbal/Danasnja-odluka-Barbareza-puni-kasu-Borca/967648 |title=Današnja odluka Barbareza puni kasu Borca |trans-title=Today's decision by Barbarez fills Borac's coffers |work=[[Nezavisne novine]] |date=June 1, 2026 |access-date=June 2, 2026 |language=ba |archive-date=June 2, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260602075816/https://www.nezavisne.com/sport/fudbal/Danasnja-odluka-Barbareza-puni-kasu-Borca/967648 |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Nikola Vasilj]]|sortname=Vasilj, Nikola|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|2}}|caps=26|goals=0|club=[[FC St. Pauli]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Nihad Mujakić]]|sortname=Mujakic, Nihad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|15}}|caps=12|goals=1|club=[[Gaziantep F.K.|Gaziantep]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Dennis Hadžikadunić]]|sortname=Hadzikadunic, Dennis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|9}}|caps=32|goals=0|club=[[UC Sampdoria|Sampdoria]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Tarik Muharemović]]|sortname=Muharemovic, Tarik|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|2|28}}|caps=14|goals=1|club=[[US Sassuolo Calcio|Sassuolo]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Sead Kolašinac]]|sortname=Kolasinac, Sead|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|6|20}}|caps=65|goals=0|club=[[Atalanta BC|Atalanta]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Benjamin Tahirović]]|sortname=Tahirovic, Benjamin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|3|3}}|caps=28|goals=2|club=[[Brøndby IF|Brøndby]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=7|pos=DF|name=[[Amar Dedić]]|sortname=Dedic, Amar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|8|18}}|caps=28|goals=1|club=[[S.L. Benfica|Benfica]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Armin Gigović]]|sortname=Gigovic, Armin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|4|6}}|caps=20|goals=1|club=[[BSC Young Boys|Young Boys]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Samed Baždar]]|sortname=Bazdar, Samed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|1|31}}|caps=13|goals=1|club=[[Jagiellonia Białystok]]|clubnat=POL}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Ermedin Demirović]]|sortname=Demirovic, Ermedin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|25}}|caps=40|goals=4|club=[[VfB Stuttgart]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Edin Džeko]]|sortname=Dzeko, Edin|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1986|3|17}}|caps=148|goals=73|club=[[FC Schalke 04|Schalke 04]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Mladen Jurkas]]|sortname=Jurkas, Mladen|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|10|7}}|caps=0|goals=0|club=[[FK Borac Banja Luka|Borac Banja Luka]]|clubnat=BIH}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[Ivan Bašić]]|sortname=Basic, Ivan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|4|30}}|caps=17|goals=0|club=[[FC Astana|Astana]]|clubnat=KAZ}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Ivan Šunjić]]|sortname=Sunjic, Ivan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|10|9}}|caps=11|goals=0|club=[[Pafos FC|Pafos]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Amar Memić]]|sortname=Memic, Amar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|20}}|caps=13|goals=1|club=[[FC Viktoria Plzeň|Viktoria Plzeň]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Amir Hadžiahmetović]]|sortname=Hadziahmetovic, Amir|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|3|8}}|caps=36|goals=0|club=[[Hull City A.F.C.|Hull City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Dženis Burnić]]|sortname=Burnic, Dzenis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|5|22}}|caps=20|goals=0|club=[[Karlsruher SC]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Nikola Katić]]|sortname=Katic, Nikola|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|10|10}}|caps=17|goals=2|club=[[FC Schalke 04|Schalke 04]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Kerim Alajbegović]]|sortname=Alajbegovic, Kerim|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|9|21}}|caps=10|goals=1|club=[[FC Red Bull Salzburg|Red Bull Salzburg]]|clubnat=AUT}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Esmir Bajraktarević]]|sortname=Bajraktarevic, Esmir|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|3|10}}|caps=16|goals=1|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Stjepan Radeljić]]|sortname=Radeljic, Stjepan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|5}}|caps=5|goals=0|club=[[HNK Rijeka|Rijeka]]|clubnat=CRO}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Martin Zlomislić]]|sortname=Zlomislic, Martin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|16}}|caps=3|goals=0|club=[[HNK Rijeka|Rijeka]]|clubnat=CRO}} {{nat fs g player|no=23|pos=FW|name=[[Haris Tabaković]]|sortname=Tabakovic, Haris|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|6|20}}|caps=10|goals=4|club=[[Borussia Mönchengladbach]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Nidal Čelik]]|sortname=Celik, Nidal|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|7|17}}|caps=2|goals=0|club=[[RC Lens|Lens]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Jovo Lukić]]|sortname=Lukic, Jovo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|11|28}}|caps=3|goals=0|club=[[FC Universitatea Cluj|Universitatea Cluj]]|clubnat=ROU}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Ermin Mahmić]]|sortname=Mahmic, Ermin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|3|14}}|caps=2|goals=0|club=[[FC Slovan Liberec|Slovan Liberec]]|clubnat=CZE}} {{nat fs end}} ===Canada=== Coach: {{#invoke:flag|icon|USA}} [[Jesse Marsch]] [[Canada men's national soccer team|Canada]] announced a 32-man preliminary squad on May 25.<ref>{{cite web |url=https://news.canadasoccer.com/canmnt-charlotte-training-camp-squad-named-ahead-of-fifa-world-cup-2026 |title=CANMNT Charlotte Training Camp Squad Named Ahead of FIFA World Cup 2026 |publisher=[[Canadian Soccer Association]] |date=May 25, 2026 |access-date=May 25, 2026}}</ref> They announced their final squad on May 29.<ref>{{cite web |url=https://news.canadasoccer.com/canada-soccer-announces-canmnt-squad-for-fifa-world-cup-2026 |title=Canada Soccer Announces CANMNT Squad for FIFA World Cup 2026 |publisher=[[Canadian Soccer Association]] |date=May 29, 2026 |access-date=May 29, 2026 |archive-date=May 30, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260530000922/https://news.canadasoccer.com/canada-soccer-announces-canmnt-squad-for-fifa-world-cup-2026 |url-status=live }}</ref> [[Marcelo Flores]] withdrew injured on May 31 and was replaced by [[Jayden Nelson]] on June 9.<ref>{{cite web |url=https://www.foxsports.com/stories/soccer/canadas-marcelo-flores-ruled-out-world-cup-acl-injury |title=Canada's Marcelo Flores Ruled Out Of World Cup With ACL Injury |publisher=[[Fox Sports (United States)|Fox Sports]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026 |archive-date=June 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601041136/https://www.foxsports.com/stories/soccer/canadas-marcelo-flores-ruled-out-world-cup-acl-injury |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://news.canadasoccer.com/canmnt-fifa-world-cup-2026-roster-update |title=CANMNT FIFA World Cup 2026™ Roster Update |publisher=[[Canadian Soccer Association]] |date=June 9, 2026 |access-date=June 9, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Dayne St. Clair]]|sortname=St Clair, Dayne|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|9}}|caps=20|goals=0|club=[[Inter Miami CF]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Alistair Johnston]]|sortname=Johnston, Alistair|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|8}}|caps=58|goals=1|club=[[Celtic F.C.|Celtic]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Alfie Jones]]|sortname=Jones, Alfie|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|7}}|caps=2|goals=0|club=[[Middlesbrough F.C.|Middlesbrough]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Luc de Fougerolles]]|sortname=Fougerolles, Luc de|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|10|12}}|caps=13|goals=0|club=[[FCV Dender EH|Dender]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Joel Waterman]]|sortname=Waterman, Joel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|24}}|caps=17|goals=0|club=[[Chicago Fire FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Mathieu Choinière]]|sortname=Choiniere, Mathieu|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|7}}|caps=23|goals=0|club=[[Los Angeles FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Stephen Eustáquio]]|sortname=Eustaquio, Stephen|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|12|21}}|caps=56|goals=4|club=[[Los Angeles FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Ismaël Koné]]|sortname=Kone, Ismael|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|6|16}}|caps=40|goals=4|club=[[US Sassuolo Calcio|Sassuolo]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Cyle Larin]]|sortname=Larin, Cyle|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|4|17}}|caps=90|goals=30|club=[[Southampton F.C.|Southampton]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Jonathan David]]|sortname=David, Jonathan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|1|14}}|caps=77|goals=39|club=[[Juventus FC|Juventus]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Liam Millar]]|sortname=Millar, Liam|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|9|27}}|caps=41|goals=1|club=[[Hull City A.F.C.|Hull City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=FW|name=[[Tani Oluwaseyi]]|sortname=Oluwaseyi, Tani|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|15}}|caps=24|goals=2|club=[[Villarreal CF|Villarreal]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Derek Cornelius]]|sortname=Cornelius, Derek|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|25}}|caps=44|goals=1|club=[[Rangers F.C.|Rangers]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Jacob Shaffelburg]]|sortname=Shaffelburg, Jacob|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|11|26}}|caps=31|goals=6|club=[[Los Angeles FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Moïse Bombito]]|sortname=Bombito, Moise|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|30}}|caps=20|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Maxime Crépeau]]|sortname=Crepeau, Maxime|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|5|11}}|caps=32|goals=0|club=[[Orlando City SC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Tajon Buchanan]]|sortname=Buchanan, Tajon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|8}}|caps=60|goals=8|club=[[Villarreal CF|Villarreal]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=18|pos=GK|name=[[Owen Goodman]]|sortname=Goodman, Owen|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|11|27}}|caps=0|goals=0|club=[[Barnsley F.C.|Barnsley]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Alphonso Davies]]|sortname=Davies, Alphonso|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|11|2}}|caps=58|goals=15|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Ali Ahmed (soccer)|Ali Ahmed]]|sortname=Ahmed, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|10}}|caps=24|goals=1|club=[[Norwich City F.C.|Norwich City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Jonathan Osorio]]|sortname=Osorio, Jonathan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|6|12}}|caps=90|goals=10|club=[[Toronto FC]]|clubnat=CAN}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Richie Laryea]]|sortname=Laryea, Richie|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|7}}|caps=75|goals=1|club=[[Toronto FC]]|clubnat=CAN}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Niko Sigur]]|sortname=Sigur, Niko|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|9|9}}|caps=19|goals=2|club=[[HNK Hajduk Split|Hajduk Split]]|clubnat=CRO}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Promise David]]|sortname=David, Promise|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|3}}|caps=10|goals=3|club=[[Royale Union Saint-Gilloise|Union Saint-Gilloise]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Nathan Saliba]]|sortname=Saliba, Nathan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|2|7}}|caps=15|goals=2|club=[[RSC Anderlecht|Anderlecht]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Jayden Nelson]]|sortname=Nelson, Jayden|age={{birth date and age2|2026|9|26|2002|2|7}}|caps=14|goals=3|club=[[Austin FC|Austin FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs end}} ===Qatar=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ESP}} [[Julen Lopetegui]] [[Qatar national football team|Qatar]] announced a 34-man preliminary squad on May 12.<ref>{{cite web |url=https://www.qfa.qa/en/news/national-team-preliminary-list-released-for-world-cup-2026 |title=National Team Preliminary List Released for World Cup 2026 |publisher=[[Qatar Football Association]] |date=May 12, 2026 |access-date=May 12, 2026 |archive-date=May 28, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260528152236/https://www.qfa.qa/en/news/national-team-preliminary-list-released-for-world-cup-2026 |url-status=live }}</ref> The squad was extended to 35 players on May 18,<ref>{{cite tweet |author=Qatar Football Association |author-link=Qatar Football Association |user=QFA_EN |number=2056434996601110758 |date=May 18, 2026 |title=Our national team head coach, Julen Lopetegui, has called up goalkeeper Fahad Younis to the national team training camp in preparation for the 2026 World Cup. |access-date=May 18, 2026}}</ref> then reduced to 28 players on May 25.<ref>{{cite web |url=https://www.qfa.qa/ar/news/28-%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D9%8B-%D9%81%D9%8A-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%86%D8%A7%D8%A8%D9%8A-%D9%84%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%A9-%D8%A3%D9%8A%D8%B1%D9%84%D9%86%D8%AF%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AF%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%A9 |title=28 لاعباً في قائمة العنابي لمباراة أيرلندا الودية الدولية |trans-title=28 players named in the Maroon squad for international friendly against Ireland |publisher=[[Qatar Football Association]] |date=May 25, 2026 |access-date=May 25, 2026}}</ref> They announced their final squad on June 1.<ref>{{cite tweet |author=Qatar Football Association |author-link=Qatar Football Association |user=QFA_EN |number=2061519863403741405 |date=June 1, 2026 |title=The official squad for the FIFA World Cup 2026™ has been announced. |access-date=June 2, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Mahmud Abunada]]|sortname=Abunada, Mahmud|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|5}}|caps=5|goals=0|club=[[Al-Rayyan SC|Al-Rayyan]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Pedro Miguel (footballer)|Pedro Miguel]]|sortname=Pedro Miguel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|8|6}}|caps=99|goals=3|club=[[Al Sadd SC|Al-Sadd]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Lucas Mendes (footballer, born 1990)|Lucas Mendes]]|sortname=Mendes, Lucas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|7|3}}|caps=25|goals=1|club=[[Al-Wakrah SC|Al-Wakrah]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Issa Laye]]|sortname=Laye, Issa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|12|22}}|caps=4|goals=0|club=[[Al-Arabi SC (Qatar)|Al-Arabi]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Jassem Gaber]]|sortname=Gaber, Jassem|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|20}}|caps=32|goals=1|club=[[Al-Rayyan SC|Al-Rayyan]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Abdulaziz Hatem]]|sortname=Hatem, Abdulaziz|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|1|1}}|caps=117|goals=11|club=[[Al-Rayyan SC|Al-Rayyan]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Ahmed Alaaeldin]]|sortname=Alaaeldin, Ahmed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|1|31}}|caps=68|goals=9|club=[[Al-Rayyan SC|Al-Rayyan]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=8|pos=FW|name=[[Edmilson Junior]]|sortname=Edmilson Junior|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|8|19}}|caps=16|goals=0|club=[[Al Duhail SC|Al-Duhail]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Mohammed Muntari]]|sortname=Muntari, Mohammed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|12|20}}|caps=67|goals=16|club=[[Al-Gharafa SC|Al-Gharafa]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Hassan Al-Haydos]]|sortname=Haydos, Hassan|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|12|11}}|caps=186|goals=41|club=[[Al Sadd SC|Al-Sadd]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Akram Afif]]|sortname=Afif, Akram|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|11|18}}|caps=125|goals=39|club=[[Al Sadd SC|Al-Sadd]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=12|pos=MF|name=[[Karim Boudiaf]]|sortname=Boudiaf, Karim|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|9|16}}|caps=118|goals=5|club=[[Al Duhail SC|Al-Duhail]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Ayoub Al-Oui]]|sortname=Oui, Ayoub|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|3|11}}|caps=6|goals=0|club=[[Al-Gharafa SC|Al-Gharafa]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Homam Ahmed]]|sortname=Ahmed, Homam|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|25}}|caps=68|goals=3|club=[[Cultural y Deportiva Leonesa|Cultural Leonesa]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=15|pos=FW|name=[[Yusuf Abdurisag]]|sortname=Abdurisag, Yusuf|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|6}}|caps=39|goals=3|club=[[Al-Wakrah SC|Al-Wakrah]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Boualem Khoukhi]]|sortname=Khoukhi, Boualem|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|7|9}}|caps=116|goals=20|club=[[Al Sadd SC|Al-Sadd]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Ahmed Al-Ganehi]]|sortname=Ganehi, Ahmed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|9|22}}|caps=13|goals=1|club=[[Al-Gharafa SC|Al-Gharafa]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Sultan Al-Brake]]|sortname=Brake, Sultan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|7}}|caps=17|goals=0|club=[[Al Duhail SC|Al-Duhail]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Almoez Ali]]|sortname=Ali, Almoez|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|8|19}}|caps=115|goals=55|club=[[Al Duhail SC|Al-Duhail]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Ahmed Fathy (Qatari footballer)|Ahmed Fathy]]|sortname=Fathy, Ahmed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|1|25}}|caps=48|goals=0|club=[[Al-Arabi SC (Qatar)|Al-Arabi]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=21|pos=GK|name=[[Salah Zakaria]]|sortname=Zakaria, Salah|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|4|24}}|caps=8|goals=0|club=[[Al Duhail SC|Al-Duhail]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Meshaal Barsham]]|sortname=Barsham, Meshaal|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|14}}|caps=52|goals=0|club=[[Al Sadd SC|Al-Sadd]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Assim Madibo]]|sortname=Madibo, Assim|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|10|22}}|caps=51|goals=0|club=[[Al-Wakrah SC|Al-Wakrah]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Tahsin Jamshid]]|sortname=Jamshid, Tahsin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|6|16}}|caps=3|goals=0|club=[[Al Duhail SC|Al-Duhail]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Al-Hashmi Al-Hussain]]|sortname=Hussain, Al-Hashmi|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|8|15}}|caps=8|goals=0|club=[[Al-Arabi SC (Qatar)|Al-Arabi]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Mohamed Manai]]|sortname=Manai, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|10|25}}|caps=10|goals=0|club=[[Al-Shamal SC|Al-Shamal]]|clubnat=QAT}} {{nat fs end}} ===Switzerland=== Coach: [[Murat Yakin]] [[Switzerland national football team|Switzerland]] announced their final squad through a social media campaign on May 18 and 19,<ref>{{cite web |url=https://www.srf.ch/sport/fussball/fifa-wm-2026/26-spieler-nominiert-das-schweizer-wm-kader-ist-komplett |title=Das Schweizer WM-Kader ist komplett |trans-title=The Swiss World Cup squad is complete |work=[[Schweizer Radio und Fernsehen]] |date=May 19, 2026 |access-date=May 19, 2026 |language=de |archive-date=May 20, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260520125154/https://www.srf.ch/sport/fussball/fifa-wm-2026/26-spieler-nominiert-das-schweizer-wm-kader-ist-komplett |url-status=live}}</ref> which was officially confirmed on May 20.<ref>{{cite web |url=https://www.football.ch/sfv/nationalteams/a-team/news/maenner-nationalteam-murat-yakins-aufgebot-mit-18-wm-erfahrenen-spielern.aspx |title=Männer-Nationalteam: Murat Yakins Aufgebot mit 18 WM-erfahrenen Spielern |trans-title=Men's National Team: Murat Yakin's roster features 18 players with World Cup experience |publisher=[[Swiss Football Association]] |date=May 20, 2026 |access-date=May 20, 2026 |language=de |archive-date=May 21, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521100452/https://www.football.ch/sfv/nationalteams/a-team/news/maenner-nationalteam-murat-yakins-aufgebot-mit-18-wm-erfahrenen-spielern.aspx |url-status=live}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Gregor Kobel]]|sortname=Kobel, Gregor|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|12|6}}|caps=21|goals=0|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Miro Muheim]]|sortname=Muheim, Miro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|24}}|caps=10|goals=0|club=[[Hamburger SV]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Silvan Widmer]]|sortname=Widmer, Silvan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|3|5}}|caps=60|goals=5|club=[[1. FSV Mainz 05|Mainz 05]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Nico Elvedi]]|sortname=Elvedi, Nico|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|9|30}}|caps=67|goals=3|club=[[Borussia Mönchengladbach]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Manuel Akanji]]|sortname=Akanji, Manuel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|7|19}}|caps=81|goals=4|club=[[Inter Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Denis Zakaria]]|sortname=Zakaria, Denis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|11|20}}|caps=65|goals=3|club=[[AS Monaco FC|Monaco]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Breel Embolo]]|sortname=Embolo, Breel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|14}}|caps=86|goals=24|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Remo Freuler]]|sortname=Freuler, Remo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|4|15}}|caps=88|goals=11|club=[[Bologna FC 1909|Bologna]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=9|pos=MF|name=[[Johan Manzambi]]|sortname=Manzambi, Johan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|10|14}}|caps=12|goals=3|club=[[SC Freiburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Granit Xhaka]]|sortname=Xhaka, Granit|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|9|27}}|caps=146|goals=17|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Dan Ndoye]]|sortname=Ndoye, Dan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|25}}|caps=31|goals=8|club=[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Yvon Mvogo]]|sortname=Mvogo, Yvon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|6|6}}|caps=13|goals=0|club=[[FC Lorient|Lorient]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Ricardo Rodriguez (footballer)|Ricardo Rodriguez]]|sortname=Rodriguez, Ricardo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|8|25}}|caps=138|goals=9|club=[[Real Betis]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Ardon Jashari]]|sortname=Jashari, Ardon|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|30}}|caps=8|goals=0|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Djibril Sow]]|sortname=Sow, Djibril|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|6}}|caps=52|goals=0|club=[[Sevilla FC|Sevilla]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=16|pos=FW|name=[[Christian Fassnacht]]|sortname=Fassnacht, Christian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|11|11}}|caps=23|goals=5|club=[[BSC Young Boys|Young Boys]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Rubén Vargas]]|sortname=Vargas, Ruben|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|5}}|caps=61|goals=11|club=[[Sevilla FC|Sevilla]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Eray Cömert]]|sortname=Comert, Eray|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|4}}|caps=22|goals=0|club=[[Valencia CF|Valencia]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Noah Okafor]]|sortname=Okafor, Noah|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|24}}|caps=25|goals=2|club=[[Leeds United F.C.|Leeds United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Michel Aebischer]]|sortname=Aebischer, Michel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|6}}|caps=40|goals=2|club=[[Pisa SC|Pisa]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=21|pos=GK|name=[[Marvin Keller (footballer)|Marvin Keller]]|sortname=Keller, Marvin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|3}}|caps=1|goals=0|club=[[BSC Young Boys|Young Boys]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Fabian Rieder]]|sortname=Rieder, Fabian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|16}}|caps=28|goals=1|club=[[FC Augsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=23|pos=FW|name=[[Zeki Amdouni]]|sortname=Amdouni, Zeki|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|12|4}}|caps=29|goals=11|club=[[Burnley F.C.|Burnley]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Aurèle Amenda]]|sortname=Amenda, Aurele|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|31}}|caps=7|goals=0|club=[[Eintracht Frankfurt]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Luca Jaquez]]|sortname=Jaquez, Luca|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|2}}|caps=3|goals=0|club=[[VfB Stuttgart]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Cedric Itten]]|sortname=Itten, Cedric|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|12|27}}|caps=15|goals=5|club=[[Fortuna Düsseldorf]]|clubnat=GER}} {{nat fs end}} ==Group C== ===Brazil=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ITA}} [[Carlo Ancelotti]] [[Brazil national football team|Brazil]] announced a 55-man preliminary squad on May 12.<ref>{{cite web |url=https://ge.globo.com/futebol/futebol-internacional/noticia/2026/05/12/copa-do-mundo-veja-os-jogadores-que-estao-na-pre-lista-da-selecao-brasileira.ghtml |title=Pré-lista da seleção brasileira para a Copa do Mundo: veja os nomes confirmados |trans-title=Brazilian national team's preliminary squad for the World Cup: see the confirmed names |first=Bruno |last=Cassucci |first2=Cahê |last2=Mota |publisher=[[Globo (media company)|Globo]] |date=May 12, 2026 |access-date=May 12, 2026 |language=pt |archive-date=May 12, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260512220856/https://ge.globo.com/futebol/futebol-internacional/noticia/2026/05/12/copa-do-mundo-veja-os-jogadores-que-estao-na-pre-lista-da-selecao-brasileira.ghtml |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.itatiaia.com.br/esportes/futebol/selecao-brasileira/veja-nomes-na-pre-lista-da-selecao-brasileira-para-a-copa-do-mundo/ |title=Veja nomes na pré-lista da Seleção Brasileira para a Copa do Mundo |trans-title=See the names on the preliminary list for the Brazilian National Team for the World Cup |first=João Marcelo |last=Cardoso |publisher=[[Rádio Itatiaia|Itatiaia]] |date=May 12, 2026 |access-date=May 13, 2026 |language=pt |archive-date=May 19, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519053409/https://www.itatiaia.com.br/esportes/futebol/selecao-brasileira/veja-nomes-na-pre-lista-da-selecao-brasileira-para-a-copa-do-mundo/ |url-status=live}}</ref> They announced their final squad on May 18.<ref>{{cite web |url=https://www.cbf.com.br/selecao-brasileira/noticias/selecao-masculina/a/carlo-ancelotti-convoca-os-26-jogadores-que-vao-tentar-o-hexa-na-copa-do-mundo |title=Carlo Ancelotti convoca os 26 jogadores que vão tentar o hexa na Copa do Mundo |trans-title=Carlo Ancelotti names the 26 players who will attempt to win the sixth World Cup title |publisher=[[Brazilian Football Confederation]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 19, 2026 |language=pt |url-status=live |archive-date=May 19, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519061627/https://www.cbf.com.br/selecao-brasileira/noticias/selecao-masculina/a/carlo-ancelotti-convoca-os-26-jogadores-que-vao-tentar-o-hexa-na-copa-do-mundo}}</ref> [[Wesley França|Wesley]] withdrew injured and was replaced by [[Éderson (footballer, born 1999)|Éderson Silva]] on June 7.<ref>{{cite web |url=https://www.cbf.com.br/selecao-brasileira/noticias/selecao-masculina/a/ederson-e-convocado-pela-selecao-para-a-copa-do-mundo |title=Éderson é convocado pela Seleção para a Copa do Mundo |trans-title=Éderson is called up by the National Team for the World Cup |publisher=[[Brazilian Football Confederation]] |date=June 7, 2026 |access-date=June 7, 2026 |language=pt |url-status=live |archive-date=June 8, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260608032632/https://www.cbf.com.br/selecao-brasileira/noticias/selecao-masculina/a/ederson-e-convocado-pela-selecao-para-a-copa-do-mundo}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Alisson Becker|Alisson]]|sortname=Alisson|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|10|2}}|caps=78|goals=0|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=2|pos=MF|name=[[Éderson (footballer, born 1999)|Éderson Silva]]|sortname=Silva, Ederson|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|7|7}}|caps=3|goals=0|club=[[Atalanta BC|Atalanta]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Gabriel Magalhães]]|sortname=Magalhaes, Gabriel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|12|19}}|caps=17|goals=1|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Marquinhos]]|sortname=Marquinhos|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|5|14}}|caps=105|goals=7|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Casemiro]]|sortname=Casemiro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|2|23}}|caps=86|goals=9|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Alex Sandro]]|sortname=Alex Sandro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|1|26}}|caps=45|goals=2|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Vinícius Júnior]]|sortname=Vinicius Junior|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|12}}|caps=49|goals=9|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Bruno Guimarães]]|sortname=Guimaraes, Bruno|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|16}}|caps=43|goals=3|club=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Matheus Cunha]]|sortname=Cunha, Matheus|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|5|27}}|caps=23|goals=1|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Neymar]]|sortname=Neymar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|2|5}}|caps=128|goals=79|club=[[Santos FC|Santos]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Raphinha]]|sortname=Raphinha|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|12|14}}|caps=39|goals=11|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Weverton (footballer, born 1987)|Weverton]]|sortname=Weverton|age={{birth date and age2|2026|6|11|1987|12|13}}|caps=11|goals=0|club=[[Grêmio FBPA|Grêmio]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Danilo (footballer, born July 1991)|Danilo Luiz]]|sortname=Danilo Luiz|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|7|15}}|caps=70|goals=1|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Gleison Bremer|Bremer]]|sortname=Bremer|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|3|18}}|caps=8|goals=1|club=[[Juventus FC|Juventus]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Léo Pereira (footballer, born 1996)|Léo Pereira]]|sortname=Pereira, Leo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|31}}|caps=4|goals=0|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Douglas Santos (footballer, born 1994)|Douglas Santos]]|sortname=Santos, Douglas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|3|22}}|caps=7|goals=0|club=[[FC Zenit Saint Petersburg|Zenit Saint Petersburg]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Fabinho (footballer, born 1993)|Fabinho]]|sortname=Fabinho|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|10|23}}|caps=33|goals=0|club=[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Danilo (footballer, born 2001)|Danilo Santos]]|sortname=Santos, Danilo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|29}}|caps=4|goals=2|club=[[Botafogo FR|Botafogo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Endrick (footballer, born 2006)|Endrick]]|sortname=Endrick|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|7|21}}|caps=17|goals=4|club=[[Olympique Lyonnais|Lyon]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Lucas Paquetá]]|sortname=Paqueta, Lucas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|8|27}}|caps=63|goals=13|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Luiz Henrique (footballer, born 2001)|Luiz Henrique]]|sortname=Luiz Henrique|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|2}}|caps=15|goals=2|club=[[FC Zenit Saint Petersburg|Zenit Saint Petersburg]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=22|pos=FW|name=[[Gabriel Martinelli]]|sortname=Martinelli, Gabriel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|18}}|caps=23|goals=4|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Ederson (footballer, born 1993)|Ederson Moraes]]|sortname=Moraes, Ederson|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|8|17}}|caps=32|goals=0|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Roger Ibañez]]|sortname=Ibanez, Roger|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|11|23}}|caps=7|goals=0|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Igor Thiago]]|sortname=Igor Thiago|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|26}}|caps=4|goals=2|club=[[Brentford F.C.|Brentford]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Rayan (footballer, born 2006)|Rayan]]|sortname=Rayan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|8|3}}|caps=2|goals=1|club=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]]|clubnat=ENG}} {{nat fs end}} ===Haiti=== Coach: {{#invoke:flag|icon|FRA}} [[Sébastien Migné]] [[Haiti national football team|Haiti]] announced their final squad on May 15.<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/fhfhaiti/posts/pfbid0sgioyXTC9xmDjdqqPgHtmLPVWu2j7R1KG3hQC8pNZhQgiNRGHixSVMp9aPjKYKxAl |title=Lis Ofisyèl Grenadye yo pou Mondyal 2026 |trans-title=List of Official Grenadiers for the 2026 World Cup |publisher=[[Haitian Football Federation]] |via=[[Facebook]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 15, 2026 |language=ht |url-status=live |archive-date=May 15, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260515175636/https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Ffhfhaiti%2Fposts%2Fpfbid0sgioyXTC9xmDjdqqPgHtmLPVWu2j7R1KG3hQC8pNZhQgiNRGHixSVMp9aPjKYKxAl}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/c242rl3yjp8o |title=Isidor and Bellegarde in Haiti World Cup squad |work=[[BBC Sport]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 22, 2026 |archive-date=May 21, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521012351/https://www.bbc.com/sport/football/articles/c242rl3yjp8o |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Johny Placide]]|sortname=Placide, Johny|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1988|1|29}}|caps=81|goals=0|club=[[SC Bastia|Bastia]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Carlens Arcus]]|sortname=Arcus, Carlens|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|28}}|caps=53|goals=1|club=[[Angers SCO|Angers]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Keeto Thermoncy]]|sortname=Thermoncy, Keeto|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|3|29}}|caps=1|goals=0|club=[[BSC Young Boys|Young Boys]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Ricardo Adé]]|sortname=Ade, Ricardo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|5|21}}|caps=59|goals=2|club=[[LDU Quito]]|clubnat=ECU}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Hannes Delcroix]]|sortname=Delcroix, Hannes|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|28}}|caps=7|goals=0|club=[[FC Lugano|Lugano]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Carl Sainté]]|sortname=Sainte, Carl|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|8|9}}|caps=26|goals=0|club=[[El Paso Locomotive FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Derrick Etienne Jr.]]|sortname=Etienne, Derrick Jr|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|11|25}}|caps=48|goals=8|club=[[Toronto FC]]|clubnat=CAN}} {{nat fs g player|no=8|pos=DF|name=[[Martin Expérience]]|sortname=Experience, Martin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|9}}|caps=21|goals=0|club=[[AS Nancy Lorraine|Nancy]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Duckens Nazon]]|sortname=Nazon, Duckens|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|4|7}}|caps=78|goals=44|club=[[Esteghlal F.C.|Esteghlal]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Jean-Ricner Bellegarde]]|sortname=Bellegarde, Jean-Ricner|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|27}}|caps=10|goals=0|club=[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Louicius Deedson]]|sortname=Deedson, Louicius|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|11}}|caps=32|goals=10|club=[[FC Dallas]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Alexandre Pierre]]|sortname=Pierre, Alexandre|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|25}}|caps=15|goals=0|club=[[FC Sochaux-Montbéliard|Sochaux]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Duke Lacroix]]|sortname=Lacroix, Duke|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|10|14}}|caps=16|goals=3|club=[[Colorado Springs Switchbacks FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Leverton Pierre]]|sortname=Pierre, Leverton|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|9}}|caps=33|goals=0|club=[[F.C. Vizela|Vizela]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=15|pos=FW|name=[[Ruben Providence]]|sortname=Providence, Ruben|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|7}}|caps=15|goals=3|club=[[Almere City FC|Almere City]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=16|pos=FW|name=[[Lenny Joseph]]|sortname=Joseph, Lenny|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|12}}|caps=2|goals=1|club=[[Ferencvárosi TC|Ferencváros]]|clubnat=HUN}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Danley Jean Jacques]]|sortname=Jean Jacques, Danley|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|20}}|caps=30|goals=6|club=[[Philadelphia Union]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Wilson Isidor]]|sortname=Isidor, Wilson|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|8|27}}|caps=4|goals=2|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Yassin Fortuné]]|sortname=Fortune, Yassin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|30}}|caps=4|goals=0|club=[[F.C. Vizela|Vizela]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Frantzdy Pierrot]]|sortname=Pierrot, Frantzdy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|3|29}}|caps=51|goals=34|club=[[Çaykur Rizespor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Josué Casimir]]|sortname=Casimir, Josue|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|9|24}}|caps=7|goals=0|club=[[AJ Auxerre|Auxerre]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Jean-Kévin Duverne]]|sortname=Duverne, Jean-Kevin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|7|12}}|caps=17|goals=1|club=[[KAA Gent|Gent]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Josué Duverger]]|sortname=Duverger, Josue|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|27}}|caps=6|goals=0|club=[[FC Cosmos Koblenz|Cosmos Koblenz]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Wilguens Paugain]]|sortname=Paugain, Wilguens|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|8|24}}|caps=8|goals=0|club=[[SV Zulte Waregem|Zulte Waregem]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Dominique Simon]]|sortname=Simon, Dominique|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|29}}|caps=2|goals=0|club=[[1. FC Tatran Prešov|Tatran Prešov]]|clubnat=SVK}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Woodensky Pierre]]|sortname=Pierre, Woodensky|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|12|30}}|caps=1|goals=0|club=[[Violette AC|Violette]]|clubnat=HAI}} {{nat fs end}} ===Morocco=== Coach:<!--nationality is Moroccan, per https://inside.fifa.com/en/associations/MAR/organisation--> [[Mohamed Ouahbi]] [[Morocco national football team|Morocco]] announced their final squad on May 26.<ref>{{cite web |url=https://frmf.ma/fr/articles/coupe-du-monde-2026-de-la-fifa-coach-ouahbi-retient-26-joueurs-liste-finale |title=Coupe du Monde-2026 de la FIFA: coach Ouahbi retient 26 joueurs (liste finale) |trans-title=2026 FIFA World Cup: Coach Ouahbi names 26-man squad (final list) |publisher=[[Royal Moroccan Football Federation]] |date=May 26, 2026 |access-date=May 26, 2026 |language=fr}}</ref> [[Abde Ezzalzouli]] and [[Nayef Aguerd]] withdrew injured and were replaced by [[Amine Sbaï]] and [[Marwane Saâdane]] on June 10, respectively.<ref>{{cite web |url=https://ge.globo.com/futebol/copa-do-mundo/noticia/2026/06/10/adversario-do-brasil-na-estreia-da-copa-do-mundo-marrocos-troca-astro-e-defensor-por-lesoes.ghtml|title=Adversário do Brasil na estreia da Copa do Mundo, Marrocos troca astro e defensor por lesões|trans-title=Brazil's opponent at their debut, Morocco changes star and defender due to injuries |date=June 10, 2026 |access-date=June 10, 2026 |language=pr-br |archive-date=June 10, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Yassine Bounou]]|sortname=Bounou, Yassine|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|4|5}}|caps=90|goals=0|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Achraf Hakimi]]|sortname=Hakimi, Achraf|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|11|4}}|caps=96|goals=11|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Noussair Mazraoui]]|sortname=Mazraoui, Noussair|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|14}}|caps=45|goals=2|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Sofyan Amrabat]]|sortname=Amrabat, Sofyan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|8|21}}|caps=75|goals=0|club=[[Real Betis]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Marwane Saâdane]]|sortname=Saadane, Marwane|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|1|17}}|caps=8|goals=0|club=[[Al Fateh SC|Al-Fateh]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Ayyoub Bouaddi]]|sortname=Bouaddi, Ayyoub|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|10|2}}|caps=3|goals=0|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Chemsdine Talbi]]|sortname=Talbi, Chemsdine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|5|9}}|caps=5|goals=0|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Azzedine Ounahi]]|sortname=Ounahi, Azzedine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|19}}|caps=49|goals=9|club=[[Girona FC|Girona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Soufiane Rahimi]]|sortname=Rahimi, Soufiane|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|2}}|caps=37|goals=12|club=[[Al Ain FC|Al Ain]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Brahim Díaz]]|sortname=Diaz, Brahim|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|3}}|caps=26|goals=14|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Ismael Saibari]]|sortname=Saibari, Ismael|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|28}}|caps=31|goals=9|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Munir Mohamedi]]|sortname=Mohamedi, Munir|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|5|10}}|caps=53|goals=0|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Zakaria El Ouahdi]]|sortname=Ouahdi, Zakaria|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|12|31}}|caps=3|goals=0|club=[[KRC Genk|Genk]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Issa Diop (footballer)|Issa Diop]]|sortname=Diop, Issa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|9}}|caps=4|goals=0|club=[[Fulham F.C.|Fulham]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Samir El Mourabet]]|sortname=Mourabet, Samir|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|10|6}}|caps=4|goals=0|club=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Gessime Yassine]]|sortname=Yassine, Gessime|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|11|22}}|caps=5|goals=0|club=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Amine Sbaï]]|sortname=Sbai, Amine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|11|5}}|caps=2|goals=0|club=[[Angers SCO|Angers]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Chadi Riad]]|sortname=Riad, Chadi|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|17}}|caps=6|goals=1|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Youssef Belammari]]|sortname=Belammari, Youssef|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|20}}|caps=19|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Ayoub El Kaabi]]|sortname=Kaabi, Ayoub|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|6|25}}|caps=71|goals=35|club=[[Olympiacos F.C.|Olympiacos]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Ayoube Amaimouni]]|sortname=Amaimouni, Ayoube|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|11|30}}|caps=2|goals=0|club=[[Eintracht Frankfurt]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Ahmed Reda Tagnaouti]]|sortname=Tagnaouti, Ahmed Reda|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|5}}|caps=3|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Bilal El Khannouss]]|sortname=Khannouss, Bilal|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|5|10}}|caps=37|goals=3|club=[[VfB Stuttgart]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Neil El Aynaoui]]|sortname=Aynaoui, Neil|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|2}}|caps=16|goals=2|club=[[AS Roma|Roma]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Redouane Halhal]]|sortname=Halhal, Redouane|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|3|5}}|caps=3|goals=0|club=[[KV Mechelen|Mechelen]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Anass Salah-Eddine]]|sortname=Salah-Eddine, Anass|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|1|18}}|caps=9|goals=0|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs end}} ===Scotland=== Coach: [[Steve Clarke]] [[Scotland national football team|Scotland]] announced their final squad on May 19.<ref>{{cite web |url=https://www.scottishfa.co.uk/news/scotland-men-s-national-team-head-coach-steve-clarke-has-named-his-squad-for-fifa-world-cup-2026/ |title=Scotland Men's National Team Head Coach Steve Clarke has named his squad for FIFA World Cup 2026 |publisher=[[Scottish Football Association]] |date=May 19, 2026 |access-date=May 19, 2026 |url-status=live |archive-date=May 19, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519142035/https://www.scottishfa.co.uk/news/scotland-men-s-national-team-head-coach-steve-clarke-has-named-his-squad-for-fifa-world-cup-2026/}}</ref> [[Billy Gilmour]] withdrew injured on May 30,<ref>{{cite web |url=https://www.scottishfa.co.uk/news/fifa-world-cup-2026-squad-update/ |title=FIFA World Cup 2026 squad update |publisher=[[Scottish Football Association]] |date=May 30, 2026 |access-date=June 1, 2026}}</ref> and was replaced by [[Tyler Fletcher]] on May 31.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cn8pmj99jk7o |title=Fletcher chosen to replace Gilmour in Scotland squad |work=[[BBC Sport]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026 |archive-date=May 31, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260531110910/https://www.bbc.com/sport/football/articles/cn8pmj99jk7o |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Angus Gunn]]|sortname=Gunn, Angus|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|22}}|caps=22|goals=0|club=[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Aaron Hickey]]|sortname=Hickey, Aaron|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|6|10}}|caps=21|goals=0|club=[[Brentford F.C.|Brentford]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Andy Robertson]]|sortname=Robertson, Andy|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|3|11}}|caps=94|goals=4|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Scott McTominay]]|sortname=Mctominay, Scott|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|12|8}}|caps=70|goals=15|club=[[SSC Napoli|Napoli]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Grant Hanley]]|sortname=Hanley, Grant|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|11|20}}|caps=68|goals=2|club=[[Hibernian F.C.|Hibernian]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Kieran Tierney]]|sortname=Tierney, Kieran|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|6|5}}|caps=56|goals=2|club=[[Celtic F.C.|Celtic]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[John McGinn]]|sortname=Mcginn, John|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|10|18}}|caps=86|goals=20|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Tyler Fletcher]]|sortname=Fletcher, Tyler|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|3|19}}|caps=2|goals=0|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Lyndon Dykes]]|sortname=Dykes, Lyndon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|10|7}}|caps=51|goals=10|club=[[Charlton Athletic F.C.|Charlton Athletic]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Ché Adams]]|sortname=Adams, Che|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|13}}|caps=47|goals=13|club=[[Torino FC|Torino]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Ryan Christie]]|sortname=Christie, Ryan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|2|22}}|caps=68|goals=10|club=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Liam Kelly (footballer, born 1996)|Liam Kelly]]|sortname=Kelly, Liam|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|23}}|caps=3|goals=0|club=[[Rangers F.C.|Rangers]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Jack Hendry (footballer, born 1995)|Jack Hendry]]|sortname=Hendry, Jack|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|5|7}}|caps=38|goals=3|club=[[Al-Ettifaq Club|Al-Ettifaq]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Ross Stewart (footballer, born 1996)|Ross Stewart]]|sortname=Stewart, Ross|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|11}}|caps=3|goals=0|club=[[Southampton F.C.|Southampton]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[John Souttar]]|sortname=Souttar, John|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|9|25}}|caps=24|goals=2|club=[[Rangers F.C.|Rangers]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Dominic Hyam]]|sortname=Hyam, Dominic|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|20}}|caps=4|goals=0|club=[[Wrexham A.F.C.|Wrexham]]|clubnat=WAL}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Ben Gannon-Doak]]|sortname=Gannon-Doak, Ben|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|11|11}}|caps=14|goals=1|club=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[George Hirst (footballer)|George Hirst]]|sortname=Hirst, George|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|15}}|caps=10|goals=1|club=[[Ipswich Town F.C.|Ipswich Town]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Lewis Ferguson]]|sortname=Ferguson, Lewis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|24}}|caps=24|goals=1|club=[[Bologna FC 1909|Bologna]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Lawrence Shankland]]|sortname=Shankland, Lawrence|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|8|10}}|caps=20|goals=7|club=[[Heart of Midlothian F.C.|Heart of Midlothian]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=21|pos=GK|name=[[Craig Gordon]]|sortname=Gordon, Craig|age={{birth date and age2|2026|6|11|1982|12|31}}|caps=84|goals=0|club=[[Heart of Midlothian F.C.|Heart of Midlothian]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Nathan Patterson (footballer)|Nathan Patterson]]|sortname=Patterson, Nathan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|10|16}}|caps=26|goals=1|club=[[Everton F.C.|Everton]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Kenny McLean]]|sortname=Mclean, Kenny|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|1|8}}|caps=58|goals=3|club=[[Norwich City F.C.|Norwich City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Anthony Ralston]]|sortname=Ralston, Anthony|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|11|16}}|caps=27|goals=1|club=[[Celtic F.C.|Celtic]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Findlay Curtis]]|sortname=Curtis, Findlay|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|6|9}}|caps=3|goals=1|club=[[Kilmarnock F.C.|Kilmarnock]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Scott McKenna]]|sortname=Mckenna, Scott|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|11|12}}|caps=50|goals=1|club=[[GNK Dinamo Zagreb|Dinamo Zagreb]]|clubnat=CRO}} {{nat fs end}} ==Group D== ===Australia=== Coach: [[Tony Popovic]] [[Australia men's national soccer team|Australia]] announced their final squad on May 31.<ref>{{cite web |url=https://socceroos.com.au/news/commbank-socceroos-squad-named-fifa-world-cup-2026tm |title=CommBank Socceroos squad named for FIFA World Cup 2026 |publisher=[[Football Australia]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026 |archive-date=May 31, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260531235024/https://socceroos.com.au/news/commbank-socceroos-squad-named-fifa-world-cup-2026tm |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Mathew Ryan]]|sortname=Ryan, Mathew|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|4|8}}|caps=104|goals=0|club=[[Levante UD|Levante]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Miloš Degenek]]|sortname=Degenek, Milos|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|4|28}}|caps=57|goals=1|club=[[APOEL FC|APOEL]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Alessandro Circati]]|sortname=Circati, Alessandro|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|10|10}}|caps=13|goals=1|club=[[Parma Calcio 1913|Parma]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Jacob Italiano]]|sortname=Italiano, Jacob|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|30}}|caps=5|goals=0|club=[[Grazer AK]]|clubnat=AUT}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Jordan Bos]]|sortname=Bos, Jordan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|10|29}}|caps=27|goals=4|club=[[Feyenoord]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Jason Geria]]|sortname=Geria, Jason|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|5|10}}|caps=14|goals=0|club=[[Albirex Niigata]]|clubnat=JPN}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Mathew Leckie]]|sortname=Leckie, Mathew|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|2|4}}|caps=80|goals=14|club=[[Melbourne City FC|Melbourne City]]|clubnat=AUS}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Connor Metcalfe]]|sortname=Metcalfe, Connor|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|11|5}}|caps=36|goals=1|club=[[FC St. Pauli]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Mohamed Touré (soccer, born 2004)|Mohamed Touré]]|sortname=Toure, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|3|26}}|caps=10|goals=2|club=[[Norwich City F.C.|Norwich City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Ajdin Hrustic]]|sortname=Hrustic, Ajdin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|5}}|caps=37|goals=4|club=[[Heracles Almelo]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Awer Mabil]]|sortname=Mabil, Awer|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|9|15}}|caps=38|goals=10|club=[[CD Castellón|Castellón]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Paul Izzo]]|sortname=Izzo, Paul|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|6}}|caps=4|goals=0|club=[[Randers FC|Randers]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[Aiden O'Neill]]|sortname=Oneill, Aiden|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|4}}|caps=31|goals=0|club=[[New York City FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Cammy Devlin]]|sortname=Devlin, Cammy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|7}}|caps=5|goals=0|club=[[Heart of Midlothian F.C.|Heart of Midlothian]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Kai Trewin]]|sortname=Trewin, Kai|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|18}}|caps=6|goals=0|club=[[New York City FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Aziz Behich]]|sortname=Behich, Aziz|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|12|16}}|caps=84|goals=3|club=[[Melbourne City FC|Melbourne City]]|clubnat=AUS}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Nestory Irankunda]]|sortname=Irankunda, Nestory|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|2|9}}|caps=15|goals=5|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=GK|name=[[Patrick Beach]]|sortname=Beach, Patrick|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|8|6}}|caps=2|goals=0|club=[[Melbourne City FC|Melbourne City]]|clubnat=AUS}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Harry Souttar]]|sortname=Souttar, Harry|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|22}}|caps=38|goals=11|club=[[Leicester City F.C.|Leicester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Cristian Volpato]]|sortname=Volpato, Cristian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|11|15}}|caps=1|goals=0|club=[[US Sassuolo Calcio|Sassuolo]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Cameron Burgess]]|sortname=Burgess, Cameron|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|10|21}}|caps=27|goals=0|club=[[Swansea City A.F.C.|Swansea City]]|clubnat=WAL}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Jackson Irvine]]|sortname=Irvine, Jackson|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|3|7}}|caps=82|goals=14|club=[[FC St. Pauli]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=23|pos=FW|name=[[Nishan Velupillay]]|sortname=Velupillay, Nishan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|7}}|caps=7|goals=3|club=[[Melbourne Victory FC|Melbourne Victory]]|clubnat=AUS}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Paul Okon-Engstler]]|sortname=Okon-Engstler, Paul|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|1|24}}|caps=6|goals=0|club=[[Sydney FC]]|clubnat=AUS}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Lucas Herrington]]|sortname=Herrington, Lucas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|9|5}}|caps=4|goals=0|club=[[Colorado Rapids]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Tete Yengi]]|sortname=Yengi, Tete|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|11|28}}|caps=1|goals=1|club=[[FC Machida Zelvia|Machida Zelvia]]|clubnat=JPN}} {{nat fs end}} ===Paraguay=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ARG}} [[Gustavo Alfaro]] [[Paraguay national football team|Paraguay]] announced a 55-man preliminary squad on May 12.<ref>{{cite web |url=https://www.abc.com.py/deportes/futbol/seleccion-paraguaya/2026/05/12/a-un-mes-del-debut-los-55-reservados-de-paraguay-para-el-mundial-2026/ |title=A un mes del debut: ¡Los 55 reservados de Paraguay para el Mundial 2026!|trans-title=One month before their debut: Paraguay's 55-man squad for the 2026 World Cup! |publisher=[[ABC Color]] |date=May 12, 2026 |access-date=May 12, 2026 |language=es}}</ref> They announced their final squad on June 1.<ref>{{cite tweet |author=Paraguayan Football Association |author-link=Paraguayan Football Association |user=Albirroja |number=2061459474729127939 |date=June 1, 2026 |title=¡Todo un país con ustedes! Esta es la lista final del profe Gustavo Alfaro para representar a Paraguay en la Copa Mundial de la FIFA 2026. ¡La Albirroja está de vuelta! |trans-title=An entire country stands with you! This is coach Gustavo Alfaro's final squad list to represent Paraguay at the 2026 FIFA World Cup. La Albirroja is back! |language=es |access-date=June 1, 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://heavy.com/sports/soccer/world-cup/paraguay-announces-squad-fifa-world-cup/ |title=Paraguay Announces Squad for 2026 FIFA World Cup |publisher=Heavy.com |date=June 1, 2026 |access-date=June 1, 2026 |archive-date=June 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601154805/https://heavy.com/sports/soccer/world-cup/paraguay-announces-squad-fifa-world-cup/ |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Gatito Fernández]]|sortname=Fernandez, Gatito|age={{birth date and age2|2026|6|11|1988|3|29}}|caps=31|goals=0|club=[[Cerro Porteño]]|clubnat=PAR}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Gustavo Velázquez]]|sortname=Velazquez, Gustavo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|4|17}}|caps=13|goals=1|club=[[Cerro Porteño]]|clubnat=PAR}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Omar Alderete]]|sortname=Alderete, Omar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|12|26}}|caps=36|goals=3|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Juan José Cáceres]]|sortname=Caceres, Juan Jose|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|1}}|caps=17|goals=0|club=[[FC Dynamo Moscow|Dynamo Moscow]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Fabián Balbuena]]|sortname=Balbuena, Fabian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|8|23}}|caps=48|goals=2|club=[[Grêmio FBPA|Grêmio]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Júnior Alonso]]|sortname=Alonso, Junior|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|2|9}}|caps=71|goals=3|club=[[Clube Atlético Mineiro|Atlético Mineiro]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Ramón Sosa]]|sortname=Sosa, Ramon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|31}}|caps=29|goals=1|club=[[SE Palmeiras|Palmeiras]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Diego Gómez (Paraguayan footballer)|Diego Gómez]]|sortname=Gomez, Diego|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|3|27}}|caps=24|goals=3|club=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton & Hove Albion]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Antonio Sanabria]]|sortname=Sanabria, Antonio|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|3|4}}|caps=48|goals=7|club=[[US Cremonese|Cremonese]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Miguel Almirón]]|sortname=Almiron, Miguel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|2|10}}|caps=76|goals=10|club=[[Atlanta United FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Maurício (footballer, born 2001)|Maurício]]|sortname=Mauricio|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|22}}|caps=3|goals=0|club=[[SE Palmeiras|Palmeiras]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Orlando Gill]]|sortname=Gill, Orlando|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|11}}|caps=6|goals=0|club=[[San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[José Canale]]|sortname=Canale, Jose|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|20}}|caps=2|goals=0|club=[[Club Atlético Lanús|Lanús]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Andrés Cubas]]|sortname=Cubas, Andres|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|5|11}}|caps=33|goals=0|club=[[Vancouver Whitecaps FC]]|clubnat=CAN}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Gustavo Gómez]]|sortname=Gomez, Gustavo|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|5|6}}|caps=89|goals=4|club=[[SE Palmeiras|Palmeiras]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Damián Bobadilla]]|sortname=Bobadilla, Damian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|11}}|caps=19|goals=1|club=[[São Paulo FC|São Paulo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Kaku (footballer)|Kaku]]|sortname=Kaku|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|11}}|caps=33|goals=6|club=[[Al Ain FC|Al Ain]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Álex Arce]]|sortname=Arce, Alex|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|6|16}}|caps=15|goals=1|club=[[Independiente Rivadavia]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Julio Enciso (footballer, born 2004)|Julio Enciso]]|sortname=Enciso, Julio|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|1|23}}|caps=32|goals=4|club=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Braian Ojeda]]|sortname=Ojeda, Braian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|27}}|caps=17|goals=0|club=[[Orlando City SC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Gabriel Ávalos]]|sortname=Avalos, Gabriel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|10|12}}|caps=23|goals=2|club=[[Club Atlético Independiente|Independiente]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Gastón Olveira]]|sortname=Olveira, Gaston|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|4|21}}|caps=1|goals=0|club=[[Club Olimpia|Olimpia]]|clubnat=PAR}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Matías Galarza (Paraguayan footballer)|Matías Galarza]]|sortname=Galarza, Matias|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|11}}|caps=15|goals=3|club=[[Atlanta United FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Gustavo Caballero]]|sortname=Caballero, Gustavo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|9|21}}|caps=2|goals=1|club=[[Portsmouth F.C.|Portsmouth]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Isidro Pitta]]|sortname=Pitta, Isidro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|14}}|caps=5|goals=0|club=[[Red Bull Bragantino]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Alexandro Maidana]]|sortname=Maidana, Alexandro|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|7|26}}|caps=2|goals=1|club=[[Talleres de Córdoba|Talleres]]|clubnat=ARG}} {{nat fs end}} ===Turkey=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ITA}} [[Vincenzo Montella]] [[Turkey national football team|Turkey]] announced a 35-man preliminary squad on May 18.<ref>{{cite web |url=https://www.tff.org/default.aspx?pageID=202&ftxtID=50587 |title=A Millî Takımımızın 2026 FIFA Dünya Kupası Geniş Kadrosu Açıklandı |trans-title=Our Senior National Team's Preliminary Squad for the 2026 FIFA World Cup Has Been Announced |publisher=[[Turkish Football Federation]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 19, 2026 |language=tr |archive-date=May 18, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518211459/https://www.tff.org/default.aspx?pageID=202&ftxtID=50587 |url-status=live }}</ref> Their final squad was announced on June 2.<ref>{{cite web |url=https://www.tff.org/default.aspx?pageID=202&ftxtID=5072250587 |title=A Millî Takımımızın 2026 FIFA Dünya Kupası Nihai Kadrosu Açıklandı |trans-title=Our Senior National Team's Final Squad for the 2026 FIFA World Cup Has Been Announced |publisher=[[Turkish Football Federation]] |date=June 2, 2026 |access-date=June 2, 2026 |language=tr |archive-date=June 2, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260602100007/https://www.tff.org/default.aspx?pageID=202&ftxtID=5072250587 |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Mert Günok]]|sortname=Gunok, Mert|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|3|1}}|caps=37|goals=0|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Zeki Çelik]]|sortname=Celik, Zeki|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|17}}|caps=61|goals=3|club=[[AS Roma|Roma]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Merih Demiral]]|sortname=Demiral, Merih|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|5}}|caps=62|goals=6|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Çağlar Söyüncü]]|sortname=Soyuncu, Caglar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|5|23}}|caps=60|goals=2|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Salih Özcan]]|sortname=Ozcan, Salih|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|1|11}}|caps=30|goals=1|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Orkun Kökçü]]|sortname=Kokcu, Orkun|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|12|29}}|caps=50|goals=4|club=[[Beşiktaş J.K.|Beşiktaş]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Kerem Aktürkoğlu]]|sortname=Akturkoglu, Kerem|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|21}}|caps=52|goals=15|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=8|pos=FW|name=[[Arda Güler]]|sortname=Guler, Arda|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|2|25}}|caps=29|goals=6|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Deniz Gül]]|sortname=Gul, Deniz|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|7|2}}|caps=8|goals=2|club=[[FC Porto|Porto]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Hakan Çalhanoğlu]]|sortname=Calhanoglu, Hakan|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|2|8}}|caps=105|goals=22|club=[[Inter Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Kenan Yıldız]]|sortname=Yildiz, Kenan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|5|4}}|caps=28|goals=5|club=[[Juventus FC|Juventus]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Altay Bayındır]]|sortname=Bayindir, Altay|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|14}}|caps=12|goals=0|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Eren Elmalı]]|sortname=Elmali, Eren|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|7}}|caps=23|goals=0|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Abdülkerim Bardakcı]]|sortname=Bardakci, Abdulkerim|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|9|7}}|caps=27|goals=2|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Ozan Kabak]]|sortname=Kabak, Ozan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|25}}|caps=30|goals=2|club=[[TSG 1899 Hoffenheim|TSG Hoffenheim]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[İsmail Yüksek]]|sortname=Yuksek, Ismail|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|26}}|caps=32|goals=1|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[İrfan Can Kahveci]]|sortname=Kahveci, Irfan Can|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|7|15}}|caps=47|goals=6|club=[[Kasımpaşa S.K.|Kasımpaşa]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Mert Müldür]]|sortname=Muldur, Mert|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|4|3}}|caps=45|goals=3|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Yunus Akgün]]|sortname=Akgun, Yunus|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|7}}|caps=19|goals=4|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[Ferdi Kadıoğlu]]|sortname=Kadioglu, Ferdi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|10|7}}|caps=30|goals=2|club=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton & Hove Albion]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Barış Alper Yılmaz]]|sortname=Yilmaz, Baris Alper|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|23}}|caps=35|goals=4|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Kaan Ayhan]]|sortname=Ayhan, Kaan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|11|10}}|caps=73|goals=5|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Uğurcan Çakır]]|sortname=Cakir, Ugurcan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|5}}|caps=39|goals=0|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Oğuz Aydın]]|sortname=Aydin, Oguz|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|27}}|caps=11|goals=0|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Samet Akaydin]]|sortname=Akaydin, Samet|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|3|13}}|caps=19|goals=1|club=[[Çaykur Rizespor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Can Uzun]]|sortname=Uzun, Can|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|11|11}}|caps=6|goals=1|club=[[Eintracht Frankfurt]]|clubnat=GER}} {{nat fs end}} ===United States=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ARG}} [[Mauricio Pochettino]] The [[United States men's national soccer team|United States]] announced their final squad on May 26.<ref>{{cite web |url=https://www.ussoccer.com/stories/2026/05/usmnt/us-mens-national-team-head-coach-mauricio-pochettino-names-26-player-roster-for-fifa-world-cup-2026 |title=U.S. Men's National Team Head Coach Mauricio Pochettino Names 26-Player Roster for FIFA World Cup 2026 |publisher=[[United States Soccer Federation]] |date=May 26, 2026 |access-date=May 26, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Matt Turner (soccer)|Matt Turner]]|sortname=Turner, Matt|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|6|24}}|caps=54|goals=0|club=[[New England Revolution]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Sergiño Dest]]|sortname=Dest, Sergino|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|11|3}}|caps=39|goals=3|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Chris Richards (soccer)|Chris Richards]]|sortname=Richards, Chris|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|28}}|caps=36|goals=3|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Tyler Adams]]|sortname=Adams, Tyler|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|14}}|caps=54|goals=2|club=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Antonee Robinson]]|sortname=Robinson, Antonee|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|8|8}}|caps=54|goals=5|club=[[Fulham F.C.|Fulham]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Auston Trusty]]|sortname=Trusty, Auston|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|12}}|caps=8|goals=0|club=[[Celtic F.C.|Celtic]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Giovanni Reyna]]|sortname=Reyna, Giovanni|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|11|13}}|caps=38|goals=9|club=[[Borussia Mönchengladbach]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Weston McKennie]]|sortname=Mckennie, Weston|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|28}}|caps=66|goals=12|club=[[Juventus FC|Juventus]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Ricardo Pepi]]|sortname=Pepi, Ricardo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|1|9}}|caps=37|goals=13|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Christian Pulisic]]|sortname=Pulisic, Christian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|18}}|caps=86|goals=33|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Brenden Aaronson]]|sortname=Aaronson, Brenden|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|22}}|caps=58|goals=9|club=[[Leeds United F.C.|Leeds United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=DF|name=[[Miles Robinson (soccer)|Miles Robinson]]|sortname=Robinson, Miles|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|3|14}}|caps=40|goals=3|club=[[FC Cincinnati]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Tim Ream]]|sortname=Ream, Tim|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1987|10|5}}|caps=82|goals=1|club=[[Charlotte FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Sebastian Berhalter]]|sortname=Berhalter, Sebastian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|10}}|caps=13|goals=1|club=[[Vancouver Whitecaps FC]]|clubnat=CAN}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Cristian Roldan]]|sortname=Roldan, Cristian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|6|3}}|caps=47|goals=0|club=[[Seattle Sounders FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Alex Freeman]]|sortname=Freeman, Alex|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|8|9}}|caps=17|goals=2|club=[[Villarreal CF|Villarreal]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Malik Tillman]]|sortname=Tillman, Malik|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|28}}|caps=30|goals=3|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Max Arfsten]]|sortname=Arfsten, Maximilian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|19}}|caps=20|goals=1|club=[[Columbus Crew]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Haji Wright]]|sortname=Wright, Haji|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|27}}|caps=20|goals=7|club=[[Coventry City F.C.|Coventry City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Folarin Balogun]]|sortname=Balogun, Folarin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|3}}|caps=27|goals=9|club=[[AS Monaco FC|Monaco]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Timothy Weah]]|sortname=Weah, Timothy|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|22}}|caps=51|goals=7|club=[[Olympique de Marseille|Marseille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Mark McKenzie (soccer, born 1999)|Mark McKenzie]]|sortname=Mckenzie, Mark|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|25}}|caps=29|goals=0|club=[[Toulouse FC|Toulouse]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Joe Scally]]|sortname=Scally, Joe|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|12|31}}|caps=26|goals=0|club=[[Borussia Mönchengladbach]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=24|pos=GK|name=[[Matt Freese]]|sortname=Freese, Matt|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|2}}|caps=15|goals=0|club=[[New York City FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=25|pos=GK|name=[[Chris Brady (soccer)|Chris Brady]]|sortname=Brady, Chris|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|3|3}}|caps=1|goals=0|club=[[Chicago Fire FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Alejandro Zendejas]]|sortname=Zendejas, Alejandro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|7}}|caps=14|goals=2|club=[[Club América|América]]|clubnat=MEX}} {{nat fs end}} ==Group E== ===Curaçao=== Coach: {{#invoke:flag|icon|NED}} [[Dick Advocaat]] [[Curaçao national football team|Curaçao]] announced their final squad on May 18.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/thebluewaveffk/p/DYe60yqjJc-/ |title=This is... The Blue Wave. Our squad that will represent Curaçao for the first time at the @fifaworldcup this summer! |publisher=[[Curaçao Football Federation]] |via=[[Instagram]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 18, 2026}}</ref><ref>{{cite web |last=Imber |first=Leon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7288726/2026/05/18/curacao-world-cup-squad-2026/ |title=Curacao name World Cup squad: Tahith Chong, Bacuna brothers included |website=[[The Athletic]] |publisher=[[The New York Times]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 18, 2026 |url-status=live |archive-date=May 18, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518174418/https://www.nytimes.com/athletic/7288726/2026/05/18/curacao-world-cup-squad-2026/}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Eloy Room]]|sortname=Room, Eloy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|2|6}}|caps=71|goals=0|club=[[Miami FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Shurandy Sambo]]|sortname=Sambo, Shurandy|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|8|19}}|caps=8|goals=0|club=[[Sparta Rotterdam]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Juriën Gaari]]|sortname=Gaari, Jurien|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|12|23}}|caps=60|goals=1|club=[[Abha Club|Abha]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Roshon van Eijma]]|sortname=Eijma, Roshon van|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|9}}|caps=28|goals=1|club=[[RKC Waalwijk]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Sherel Floranus]]|sortname=Floranus, Sherel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|23}}|caps=28|goals=0|club=[[PEC Zwolle]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Godfried Roemeratoe]]|sortname=Roemeratoe, Godfried|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|19}}|caps=28|goals=1|club=[[RKC Waalwijk]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Juninho Bacuna]]|sortname=Bacuna, Juninho|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|8|7}}|caps=49|goals=15|club=[[FC Volendam|Volendam]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Livano Comenencia]]|sortname=Comenencia, Livano|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|2|3}}|caps=20|goals=2|club=[[FC Zürich|Zürich]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Jürgen Locadia]]|sortname=Locadia, Jurgen|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|11|7}}|caps=13|goals=1|club=[[Miami FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Leandro Bacuna]]|sortname=Bacuna, Leandro|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|8|21}}|caps=72|goals=16|club=[[Iğdır F.K.|Iğdır]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Jeremy Antonisse]]|sortname=Antonisse, Jeremy|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|3|29}}|caps=27|goals=4|club=[[A.E. Kifisia F.C.|Kifisia]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=12|pos=FW|name=[[Sontje Hansen]]|sortname=Hansen, Sontje|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|18}}|caps=6|goals=1|club=[[Middlesbrough F.C.|Middlesbrough]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=FW|name=[[Tyrese Noslin]]|sortname=Noslin, Tyrese|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|9|11}}|caps=7|goals=1|club=[[SC Telstar|Telstar]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Kenji Gorré]]|sortname=Gorre, Kenji|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|9|29}}|caps=38|goals=6|club=[[Maccabi Haifa F.C.|Maccabi Haifa]]|clubnat=ISR}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Ar'jany Martha]]|sortname=Martha, Arjany|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|9|4}}|caps=9|goals=2|club=[[Rotherham United F.C.|Rotherham United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=16|pos=FW|name=[[Jearl Margaritha]]|sortname=Margaritha, Jearl|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|10}}|caps=22|goals=5|club=[[SK Beveren|Beveren]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Brandley Kuwas]]|sortname=Kuwas, Brandley|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|9|19}}|caps=35|goals=2|club=[[FC Volendam|Volendam]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Armando Obispo]]|sortname=Obispo, Armando|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|5}}|caps=6|goals=0|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Gervane Kastaneer]]|sortname=Kastaneer, Gervane|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|9}}|caps=29|goals=9|club=[[Terengganu FC|Terengganu]]|clubnat=MAS}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[Joshua Brenet]]|sortname=Brenet, Joshua|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|3|20}}|caps=18|goals=2|club=[[Kayserispor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Tahith Chong]]|sortname=Chong, Tahith|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|12|4}}|caps=6|goals=3|club=[[Sheffield United F.C.|Sheffield United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Kevin Felida]]|sortname=Felida, Kevin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|11|11}}|caps=19|goals=1|club=[[FC Den Bosch|Den Bosch]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Riechedly Bazoer]]|sortname=Bazoer, Riechedly|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|10|12}}|caps=5|goals=0|club=[[Konyaspor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Deveron Fonville]]|sortname=Fonville, Deveron|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|5|16}}|caps=2|goals=0|club=[[NEC Nijmegen|NEC]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=25|pos=GK|name=[[Tyrick Bodak]]|sortname=Bodak, Tyrick|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|15}}|caps=4|goals=0|club=[[SC Telstar|Telstar]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=26|pos=GK|name=[[Trevor Doornbusch]]|sortname=Doornbusch, Trevor|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|7|6}}|caps=8|goals=0|club=[[VVV-Venlo]]|clubnat=NED}} {{nat fs end}} ===Ecuador=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ARG}} [[Sebastián Beccacece]] [[Ecuador national football team|Ecuador]] announced their final squad on May 31.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DZBsBHEMqH-/ |title=Nosotros vamos en serio. Porque estos 26 van con la misma hambre de 18 millones de ecuatorianos. Con el mismo sacrificio de los que salieron desde abajo y llegaron lejos. Esta es nuestra lista, y vamos a demostrar al mundo que esto es Ecuador. |trans-title=We're going for real. Because these 26 go with the same hunger of 18 million Ecuadorians. With the same sacrifice of those who came from the bottom and reached far. This is our squad, and we will show the world that this is Ecuador. |publisher=[[Ecuadorian Football Federation]] |via=[[Instagram]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026 |language=es}}</ref><ref>{{cite web |last=Dorff |first=Marcel |url=https://heavy.com/sports/soccer/world-cup/ecuador-announces-squad-fifa-world-cup/ |title=Ecuador Announces Squad for 2026 FIFA World Cup |work=[[Heavy (website)|Heavy]] |date=May 31, 2026 |access-date=June 1, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Hernán Galíndez]]|sortname=Galindez, Hernan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1987|3|30}}|caps=35|goals=0|club=[[Club Atlético Huracán|Huracán]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Félix Torres (footballer, born 1997)|Félix Torres]]|sortname=Torres, Felix|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|11}}|caps=49|goals=5|club=[[SC Internacional|Internacional]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Piero Hincapié]]|sortname=Hincapie, Piero|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|1|9}}|caps=52|goals=3|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Joel Ordóñez]]|sortname=Ordonez, Joel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|4|21}}|caps=17|goals=0|club=[[Club Brugge KV|Club Brugge]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Jordy Alcívar]]|sortname=Alcivar, Jordy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|5}}|caps=11|goals=1|club=[[Independiente del Valle]]|clubnat=ECU}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Willian Pacho]]|sortname=Pacho, Willian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|10|16}}|caps=34|goals=2|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=7|pos=DF|name=[[Pervis Estupiñán]]|sortname=Estupinan, Pervis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|1|21}}|caps=54|goals=5|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Anthony Valencia]]|sortname=Valencia, Anthony|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|21}}|caps=3|goals=1|club=[[Royal Antwerp FC|Antwerp]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[John Yeboah]]|sortname=Yeboah, John|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|23}}|caps=23|goals=3|club=[[Venezia FC|Venezia]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Kendry Páez]]|sortname=Paez, Kendry|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|5|4}}|caps=26|goals=2|club=[[Club Atlético River Plate|River Plate]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Kevin Rodríguez (footballer, born 2000)|Kevin Rodríguez]]|sortname=Rodriguez, Kevin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|4}}|caps=31|goals=2|club=[[Royale Union Saint-Gilloise|Union Saint-Gilloise]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Moisés Ramírez]]|sortname=Ramirez, Moises|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|9|9}}|caps=7|goals=0|club=[[A.E. Kifisia F.C.|Kifisia]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=13|pos=FW|name=[[Enner Valencia]]|sortname=Valencia, Enner|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|11|4}}|caps=105|goals=49|club=[[C.F. Pachuca|Pachuca]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Alan Minda]]|sortname=Minda, Alan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|5|14}}|caps=20|goals=2|club=[[Clube Atlético Mineiro|Atlético Mineiro]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Pedro Vite]]|sortname=Vite, Pedro|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|3|9}}|caps=17|goals=1|club=[[Pumas UNAM|Pumas]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=16|pos=FW|name=[[Jordy Caicedo]]|sortname=Caicedo, Jordy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|18}}|caps=20|goals=4|club=[[Club Atlético Huracán|Huracán]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Ángelo Preciado]]|sortname=Preciado, Angelo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|18}}|caps=55|goals=0|club=[[Clube Atlético Mineiro|Atlético Mineiro]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Denil Castillo]]|sortname=Castillo, Denil|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|3|24}}|caps=5|goals=0|club=[[FC Midtjylland|Midtjylland]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Gonzalo Plata]]|sortname=Plata, Gonzalo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|11|1}}|caps=50|goals=8|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Nilson Angulo]]|sortname=Angulo, Nilson|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|19}}|caps=14|goals=2|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Alan Franco (footballer, born 1998)|Alan Franco]]|sortname=Franco, Alan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|21}}|caps=58|goals=1|club=[[Clube Atlético Mineiro|Atlético Mineiro]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Gonzalo Valle]]|sortname=Valle, Gonzalo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|28}}|caps=4|goals=0|club=[[LDU Quito]]|clubnat=ECU}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Moisés Caicedo]]|sortname=Caicedo, Moises|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|11|2}}|caps=61|goals=3|club=[[Chelsea F.C.|Chelsea]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Jeremy Arévalo]]|sortname=Arevalo, Jeremy|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|3|19}}|caps=4|goals=0|club=[[VfB Stuttgart]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Jackson Porozo]]|sortname=Porozo, Jackson|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|8|4}}|caps=10|goals=1|club=[[Club Tijuana|Tijuana]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Yaimar Medina]]|sortname=Medina, Yaimar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|11|5}}|caps=6|goals=0|club=[[KRC Genk|Genk]]|clubnat=BEL}} {{nat fs end}} ===Germany=== Coach: [[Julian Nagelsmann]] [[Germany national football team|Germany]] announced their final squad on May 21.<ref>{{cite web |url=https://www.dfb.de/news/nagelsmann-reveals-26-man-squad-for-the-fifa-world-cup |title=Nagelsmann reveals 26-man squad for the FIFA World Cup |publisher=[[German Football Association]] |date=May 21, 2026 |access-date=May 21, 2026 |url-status=live |archive-date=May 21, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521152650/https://www.dfb.de/news/nagelsmann-reveals-26-man-squad-for-the-fifa-world-cup}}</ref> [[Lennart Karl]] withdrew injured and was replaced by [[Assan Ouédraogo]] on June 5.<ref>{{cite web |url=https://www.bavarianfootballworks.com/fifa-world-cup/212194/rb-leipzigs-assan-ouedraogo-to-take-lennart-karls-world-cup-spot-with-germany |title=RB Leipzig’s Assan Ouédraogo to take Lennart Karl’s World Cup spot with Germany |publisher=[[SB Nation|Bavarian Football Works]] |date=June 5, 2026 |access-date=June 5, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Manuel Neuer]]|sortname=Neuer, Manuel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1986|3|27}}|caps=124|goals=0|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Antonio Rüdiger]]|sortname=Rudiger, Antonio|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|3|3}}|caps=82|goals=3|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Waldemar Anton]]|sortname=Anton, Waldemar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|20}}|caps=13|goals=0|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Jonathan Tah]]|sortname=Tah, Jonathan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|11}}|caps=47|goals=1|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Aleksandar Pavlović (footballer)|Aleksandar Pavlović]]|sortname=Pavlovic, Aleksandar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|5|3}}|caps=11|goals=1|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Joshua Kimmich]]|sortname=Kimmich, Joshua|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|2|8}}|caps=110|goals=10|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Kai Havertz]]|sortname=Havertz, Kai|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|6|11}}|caps=58|goals=22|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Leon Goretzka]]|sortname=Goretzka, Leon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|2|6}}|caps=70|goals=15|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=9|pos=MF|name=[[Jamie Leweling]]|sortname=Leweling, Jamie|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|26}}|caps=5|goals=1|club=[[VfB Stuttgart]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Jamal Musiala]]|sortname=Musiala, Jamal|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|2|26}}|caps=42|goals=9|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Nick Woltemade]]|sortname=Woltemade, Nick|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|14}}|caps=11|goals=4|club=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Oliver Baumann]]|sortname=Baumann, Oliver|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|6|2}}|caps=13|goals=0|club=[[TSG 1899 Hoffenheim|TSG Hoffenheim]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[Pascal Groß]]|sortname=Gross, Pascal|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|6|15}}|caps=18|goals=1|club=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton & Hove Albion]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Maximilian Beier]]|sortname=Beier, Maximilian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|10|17}}|caps=9|goals=0|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Nico Schlotterbeck]]|sortname=Schlotterbeck, Nico|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|12|1}}|caps=27|goals=0|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Angelo Stiller]]|sortname=Stiller, Angelo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|4}}|caps=8|goals=0|club=[[VfB Stuttgart]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Florian Wirtz]]|sortname=Wirtz, Florian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|5|3}}|caps=41|goals=11|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Nathaniel Brown (footballer)|Nathaniel Brown]]|sortname=Brown, Nathaniel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|16}}|caps=5|goals=0|club=[[Eintracht Frankfurt]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Leroy Sané]]|sortname=Sane, Leroy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|11}}|caps=76|goals=17|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Nadiem Amiri]]|sortname=Amiri, Nadiem|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|10|27}}|caps=11|goals=1|club=[[1. FSV Mainz 05|Mainz 05]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=21|pos=GK|name=[[Alexander Nübel]]|sortname=Nubel, Alexander|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|9|30}}|caps=3|goals=0|club=[[VfB Stuttgart]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[David Raum]]|sortname=Raum, David|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|22}}|caps=37|goals=1|club=[[RB Leipzig]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Felix Nmecha]]|sortname=Nmecha, Felix|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|10}}|caps=8|goals=1|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Malick Thiaw]]|sortname=Thiaw, Malick|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|8|8}}|caps=5|goals=0|club=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Assan Ouédraogo]]|sortname=Ouédraogo, Assan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|5|9}}|caps=1|goals=1|club=[[RB Leipzig]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Deniz Undav]]|sortname=Undav, Deniz|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|19}}|caps=9|goals=6|club=[[VfB Stuttgart]]|clubnat=GER}} {{nat fs end}} ===Ivory Coast=== Coach: [[Emerse Faé]] [[Ivory Coast national football team|Ivory Coast]] announced their final squad on May 15.<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/equipedecotedivoirefootball/posts/pfbid02iYBFQWQns1TSiRW2dGky2Xr2hKNqQWeeWxyDAS3B5kNZxuiQ6oADmMPyPEQExxpcl |title=Le moment est enfin arrivé. Voici la liste des Éléphants sélectionnés pour défendre les couleurs de la Côte d'Ivoire à la Coupe du Monde 2026. |trans-title=The moment has finally arrived. Here is the list of the Elephants selected to defend the colors of Ivory Coast at the 2026 World Cup. |publisher=[[Ivorian Football Federation]] |via=[[Facebook]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 15, 2026 |url-status=live |language=fr |archive-date=May 16, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260516045606/https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fequipedecotedivoirefootball%2Fposts%2Fpfbid02iYBFQWQns1TSiRW2dGky2Xr2hKNqQWeeWxyDAS3B5kNZxuiQ6oADmMPyPEQExxpcl}}</ref><ref>{{cite web |last=Peter |first=Mike |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/c9360dwzl2lo |title=Zaha omitted from Ivory Coast World Cup squad |work=[[BBC Sport]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 22, 2026 |archive-date=May 17, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260517065701/https://www.bbc.com/sport/football/articles/c9360dwzl2lo |url-status=live}}</ref> [[Clément Akpa]] withdrew injured and was replaced by [[Christopher Opéri]] on May 29.<ref>{{cite tweet |author=Ivorian Football Federation |author-link=Ivorian Football Federation |user=equipenatciv |number=2060394431027544205 |date=May 29, 2026 |title=Communiqué Mondial 2026: Clément Akpa forfait remplacé par Christopher Operi |trans-title=Press release, 2026 World Cup: Clément Akpa withdrawn, replaced by Christopher Operi |language=fr |access-date=May 29, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Yahia Fofana]]|sortname=Fofana, Yahia|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|8|21}}|caps=35|goals=0|club=[[Çaykur Rizespor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Ousmane Diomande]]|sortname=Diomande, Ousmane|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|12|4}}|caps=15|goals=1|club=[[Sporting CP]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Ghislain Konan]]|sortname=Konan, Ghislain|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|27}}|caps=54|goals=0|club=[[Gil Vicente F.C.|Gil Vicente]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Jean Michaël Seri]]|sortname=Seri, Jean Michael|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|7|19}}|caps=65|goals=4|club=[[NK Maribor|Maribor]]|clubnat=SVN}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Wilfried Singo]]|sortname=Singo, Wilfried|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|12|25}}|caps=34|goals=1|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Seko Fofana]]|sortname=Fofana, Seko|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|5|7}}|caps=32|goals=7|club=[[FC Porto|Porto]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=7|pos=DF|name=[[Odilon Kossounou]]|sortname=Kossounou, Odilon|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|4}}|caps=35|goals=0|club=[[Atalanta BC|Atalanta]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Franck Kessié]]|sortname=Kessie, Franck|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|12|19}}|caps=103|goals=15|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Ange-Yoan Bonny]]|sortname=Bonny, Ange-Yoan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|10|25}}|caps=1|goals=0|club=[[Inter Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Simon Adingra]]|sortname=Adingra, Simon|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|1|1}}|caps=29|goals=5|club=[[AS Monaco FC|Monaco]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Yan Diomande]]|sortname=Diomande, Yan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|11|14}}|caps=10|goals=3|club=[[RB Leipzig]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=12|pos=FW|name=[[Elye Wahi]]|sortname=Wahi, Elye|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|1|2}}|caps=2|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Christopher Opéri]]|sortname=Operi, Christopher|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|4|29}}|caps=12|goals=0|club=[[İstanbul Başakşehir F.K.|İstanbul Başakşehir]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Oumar Diakité]]|sortname=Diakite, Oumar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|12|20}}|caps=29|goals=6|club=[[Cercle Brugge KSV|Cercle Brugge]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=15|pos=FW|name=[[Amad Diallo]]|sortname=Diallo, Amad|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|11}}|caps=19|goals=6|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Mohamed Koné (footballer, born 2002)|Mohamed Koné]]|sortname=Kone, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|3|7}}|caps=0|goals=0|club=[[Royal Charleroi SC|Charleroi]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Guéla Doué]]|sortname=Doue, Guela|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|10|17}}|caps=20|goals=3|club=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Ibrahim Sangaré (Ivorian footballer)|Ibrahim Sangaré]]|sortname=Sangare, Ibrahim|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|12|2}}|caps=58|goals=12|club=[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Nicolas Pépé]]|sortname=Pepe, Nicolas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|5|29}}|caps=55|goals=12|club=[[Villarreal CF|Villarreal]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[Emmanuel Agbadou]]|sortname=Agbadou, Emmanuel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|6|17}}|caps=20|goals=2|club=[[Beşiktaş J.K.|Beşiktaş]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Evan Ndicka]]|sortname=Ndicka, Evan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|20}}|caps=28|goals=0|club=[[AS Roma|Roma]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=22|pos=FW|name=[[Evann Guessand]]|sortname=Guessand, Evann|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|1}}|caps=21|goals=4|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Alban Lafont]]|sortname=Lafont, Alban|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|23}}|caps=4|goals=0|club=[[Panathinaikos F.C.|Panathinaikos]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Bazoumana Touré]]|sortname=Toure, Bazoumana|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|3|2}}|caps=6|goals=2|club=[[TSG 1899 Hoffenheim|TSG Hoffenheim]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Parfait Guiagon]]|sortname=Guiagon, Parfait|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|22}}|caps=5|goals=0|club=[[Royal Charleroi SC|Charleroi]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Christ Inao Oulaï]]|sortname=Inao Oulai, Christ|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|4|6}}|caps=9|goals=0|club=[[Trabzonspor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs end}} ==Group F== ===Japan=== Coach: [[Hajime Moriyasu]] [[Japan national football team|Japan]] announced their final squad on May 15.<ref>{{cite web |url=https://www.jfa.jp/eng/samuraiblue/news/00036338/ |title=Samurai Blue (Japan National Team) squad & schedule – Kirin Challenge Cup 2026 vs Iceland (5/31@Tokyo), FIFA World Cup 2026 (6/11-7/19@Canada, Mexico, USA) |publisher=[[Japan Football Association]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 15, 2026 |url-status=live |archive-date=May 15, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260515114526/https://www.jfa.jp/eng/samuraiblue/news/00036338/}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Zion Suzuki]]|sortname=Suzuki, Zion|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|8|21}}|caps=24|goals=0|club=[[Parma Calcio 1913|Parma]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Yukinari Sugawara]]|sortname=Sugawara, Yukinari|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|28}}|caps=21|goals=2|club=[[SV Werder Bremen|Werder Bremen]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Shōgo Taniguchi]]|sortname=Taniguchi, Shogo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|7|15}}|caps=38|goals=1|club=[[Sint-Truidense VV|Sint-Truiden]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Kō Itakura]]|sortname=Itakura, Ko|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|27}}|caps=40|goals=2|club=[[AFC Ajax|Ajax]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Yūto Nagatomo]]|sortname=Nagatomo, Yuto|age={{birth date and age2|2026|6|11|1986|9|12}}|caps=145|goals=4|club=[[FC Tokyo]]|clubnat=JPN}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Wataru Endo]]|sortname=Endo, Wataru|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|2|9}}|caps=73|goals=4|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Ao Tanaka]]|sortname=Tanaka, Ao|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|10}}|caps=38|goals=8|club=[[Leeds United F.C.|Leeds United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Takefusa Kubo]]|sortname=Kubo, Takefusa|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|4}}|caps=49|goals=7|club=[[Real Sociedad]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Keisuke Gotō]]|sortname=Goto, Keisuke|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|6|3}}|caps=4|goals=0|club=[[Sint-Truidense VV|Sint-Truiden]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Ritsu Dōan]]|sortname=Doan, Ritsu|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|16}}|caps=65|goals=11|club=[[Eintracht Frankfurt]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Daizen Maeda]]|sortname=Maeda, Daizen|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|20}}|caps=27|goals=4|club=[[Celtic F.C.|Celtic]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Keisuke Ōsako]]|sortname=Osako, Keisuke|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|7|28}}|caps=11|goals=0|club=[[Sanfrecce Hiroshima]]|clubnat=JPN}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[Keito Nakamura]]|sortname=Nakamura, Keito|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|28}}|caps=25|goals=10|club=[[Stade de Reims|Reims]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Junya Itō]]|sortname=Ito, Junya|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|3|9}}|caps=69|goals=15|club=[[KRC Genk|Genk]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Daichi Kamada]]|sortname=Kamada, Daichi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|8|5}}|caps=49|goals=12|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Tsuyoshi Watanabe]]|sortname=Watanabe, Tsuyoshi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|5}}|caps=11|goals=0|club=[[Feyenoord]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Yuito Suzuki]]|sortname=Suzuki, Yuito|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|10|25}}|caps=6|goals=0|club=[[SC Freiburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Ayase Ueda]]|sortname=Ueda, Ayase|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|28}}|caps=39|goals=16|club=[[Feyenoord]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Kōki Ogawa (footballer)|Kōki Ogawa]]|sortname=Ogawa, Koki|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|8|8}}|caps=15|goals=11|club=[[NEC Nijmegen|NEC]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[Ayumu Seko]]|sortname=Seko, Ayumu|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|7}}|caps=14|goals=0|club=[[Le Havre AC|Le Havre]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Hiroki Itō (footballer, born 1999)|Hiroki Itō]]|sortname=Ito, Hiroki|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|5|12}}|caps=24|goals=1|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Takehiro Tomiyasu]]|sortname=Tomiyasu, Takehiro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|11|5}}|caps=43|goals=1|club=[[AFC Ajax|Ajax]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Tomoki Hayakawa]]|sortname=Hayakawa, Tomoki|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|3}}|caps=4|goals=0|club=[[Kashima Antlers]]|clubnat=JPN}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Kaishū Sano]]|sortname=Sano, Kaishu|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|12|30}}|caps=13|goals=0|club=[[1. FSV Mainz 05|Mainz 05]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Junnosuke Suzuki]]|sortname=Suzuki, Junnosuke|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|12}}|caps=6|goals=0|club=[[F.C. Copenhagen|Copenhagen]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Kento Shiogai]]|sortname=Shiogai, Kento|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|3|26}}|caps=2|goals=0|club=[[VfL Wolfsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs end}} ===Netherlands=== Coach: [[Ronald Koeman]] The [[Netherlands national football team|Netherlands]] announced their final squad on May 27.<ref>{{cite web |url=https://www.onsoranje.nl/nieuws/nederlands-elftal-mannen/82598/definitieve-selectie-oranje-m-voor-fifa-world-cup-2026 |title=Definitieve selectie Oranje (m) voor FIFA World Cup 2026 |trans-title=Final roster for the Netherlands men's national team for the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[Royal Dutch Football Association]] |date=May 27, 2026 |access-date=May 27, 2026 |language=nl |archive-date=May 27, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260527152448/https://www.onsoranje.nl/nieuws/nederlands-elftal-mannen/82598/definitieve-selectie-oranje-m-voor-fifa-world-cup-2026 |url-status=live }}</ref> [[Jurriën Timber]] withdrew injured and was replaced by [[Lutsharel Geertruida]] on June 8.<ref>{{cite web |url=https://nos.nl/artikel/2617697-jurrien-timber-mist-toch-wk-met-oranje-geertruida-opgeroepen-als-vervanger |title=Jurriën Timber mist toch WK met Oranje, Geertruida opgeroepen als vervanger |trans-title=Jurriën Timber misses World Cup with the Netherlands after all, Geertruida called up as replacement |publisher=[[Nederlandse Omroep Stichting]] |date=June 8, 2026 |access-date=June 8, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Bart Verbruggen]]|sortname=Verbruggen, Bart|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|8|18}}|caps=29|goals=0|club=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton & Hove Albion]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Lutsharel Geertruida]]|sortname=Geertruida, Lutsharel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|18}}|caps=21|goals=0|club=[[Sunderland AFC|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=MF|name=[[Marten de Roon]]|sortname=Roon, Marten de|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|3|29}}|caps=43|goals=1|club=[[Atalanta BC|Atalanta]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Virgil van Dijk]]|sortname=Dijk, Virgil van|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|7|8}}|caps=92|goals=12|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Nathan Aké]]|sortname=Ake, Nathan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|2|18}}|caps=59|goals=5|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Jan Paul van Hecke]]|sortname=Hecke, Jan Paul van|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|8}}|caps=12|goals=0|club=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton & Hove Albion]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Justin Kluivert]]|sortname=Kluivert, Justin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|5|5}}|caps=12|goals=0|club=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Ryan Gravenberch]]|sortname=Gravenberch, Ryan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|16}}|caps=27|goals=1|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Wout Weghorst]]|sortname=Weghorst, Wout|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|8|7}}|caps=52|goals=14|club=[[AFC Ajax|Ajax]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Memphis Depay]]|sortname=Depay, Memphis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|2|13}}|caps=109|goals=55|club=[[SC Corinthians Paulista|Corinthians]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Cody Gakpo]]|sortname=Gakpo, Cody|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|5|7}}|caps=50|goals=21|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=DF|name=[[Mats Wieffer]]|sortname=Wieffer, Mats|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|11|16}}|caps=15|goals=1|club=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton & Hove Albion]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=GK|name=[[Robin Roefs]]|sortname=Roefs, Robin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|1|17}}|caps=1|goals=0|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Tijjani Reijnders]]|sortname=Reijnders, Tijjani|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|29}}|caps=32|goals=7|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Micky van de Ven]]|sortname=Ven, Micky van de|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|19}}|caps=21|goals=1|club=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Guus Til]]|sortname=Til, Guus|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|12|22}}|caps=7|goals=1|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Noa Lang]]|sortname=Lang, Noa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|6|17}}|caps=15|goals=3|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Donyell Malen]]|sortname=Malen, Donyell|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|19}}|caps=53|goals=13|club=[[AS Roma|Roma]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Brian Brobbey]]|sortname=Brobbey, Brian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|1}}|caps=12|goals=1|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Teun Koopmeiners]]|sortname=Koopmeiners, Teun|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|28}}|caps=28|goals=3|club=[[Juventus FC|Juventus]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Frenkie de Jong]]|sortname=Jong, Frenkie de|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|12}}|caps=66|goals=2|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Denzel Dumfries]]|sortname=Dumfries, Denzel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|18}}|caps=72|goals=11|club=[[Inter Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Mark Flekken]]|sortname=Flekken, Mark|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|6|13}}|caps=12|goals=0|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Crysencio Summerville]]|sortname=Summerville, Crysencio|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|10|30}}|caps=2|goals=0|club=[[West Ham United F.C.|West Ham United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Jorrel Hato]]|sortname=Hato, Jorrel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|3|7}}|caps=8|goals=0|club=[[Chelsea F.C.|Chelsea]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Quinten Timber]]|sortname=Timber, Quinten|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|17}}|caps=11|goals=1|club=[[Olympique de Marseille|Marseille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs end}} ===Sweden=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ENG}} [[Graham Potter]] [[Sweden men's national football team|Sweden]] announced their final squad on May 12.<ref>{{cite web |url=https://www.svenskfotboll.se/nyheter/landslag/2026/05/potters-vm-trupp-offentliggjord/ |title=Potters VM-trupp offentliggjord |trans-title=Potter's World Cup squad announced |publisher=[[Swedish Football Association]] |date=May 12, 2026 |access-date=May 12, 2026 |language=sv |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260514122835/https://www.svenskfotboll.se/nyheter/landslag/2026/05/potters-vm-trupp-offentliggjord/ |archive-date=May 14, 2026}}</ref> [[Emil Holm (footballer)|Emil Holm]] withdrew injured and was replaced by [[Herman Johansson]] on May 30.<ref>{{cite web |url=https://www.svenskfotboll.se/nyheter/landslag/2026/05/johansson-ersatter-holm/ |title=Herman Johansson ersätter Emil Holm |trans-title=Herman Johansson replaces Emil Holm |publisher=[[Swedish Football Association]] |date=May 30, 2026 |access-date=May 30, 2026 |language=sv |archive-date=May 30, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260530110421/https://www.svenskfotboll.se/nyheter/landslag/2026/05/johansson-ersatter-holm |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Jacob Widell Zetterström]]|sortname=Widell Zetterstrom, Jacob|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|11}}|caps=3|goals=0|club=[[Derby County F.C.|Derby County]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Gustaf Lagerbielke (footballer)|Gustaf Lagerbielke]]|sortname=Lagerbielke, Gustaf|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|10}}|caps=11|goals=2|club=[[S.C. Braga|Braga]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Victor Lindelöf]]|sortname=Lindelof, Victor|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|7|17}}|caps=76|goals=3|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Isak Hien]]|sortname=Hien, Isak|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|13}}|caps=29|goals=0|club=[[Atalanta BC|Atalanta]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Gabriel Gudmundsson]]|sortname=Gudmundsson, Gabriel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|4|29}}|caps=24|goals=0|club=[[Leeds United F.C.|Leeds United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Herman Johansson]]|sortname=Johansson, Herman|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|16}}|caps=3|goals=0|club=[[FC Dallas]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Lucas Bergvall]]|sortname=Bergvall, Lucas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|2|2}}|caps=10|goals=0|club=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=DF|name=[[Daniel Svensson (footballer, born 2002)|Daniel Svensson]]|sortname=Svensson, Daniel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|12}}|caps=13|goals=0|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Alexander Isak]]|sortname=Isak, Alexander|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|9|21}}|caps=58|goals=17|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Benjamin Nygren]]|sortname=Nygren, Benjamin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|8}}|caps=11|goals=3|club=[[Celtic F.C.|Celtic]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Anthony Elanga]]|sortname=Elanga, Anthony|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|4|27}}|caps=30|goals=6|club=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Viktor Johansson]]|sortname=Johansson, Viktor|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|14}}|caps=12|goals=0|club=[[Stoke City F.C.|Stoke City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[Ken Sema]]|sortname=Sema, Ken|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|9|30}}|caps=33|goals=5|club=[[Pafos FC|Pafos]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Hjalmar Ekdal]]|sortname=Ekdal, Hjalmar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|21}}|caps=13|goals=0|club=[[Burnley F.C.|Burnley]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Carl Starfelt]]|sortname=Starfelt, Carl|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|6|1}}|caps=18|goals=0|club=[[RC Celta de Vigo|Celta Vigo]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Jesper Karlström]]|sortname=Karlstrom, Jesper|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|6|21}}|caps=25|goals=0|club=[[Udinese Calcio|Udinese]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Viktor Gyökeres]]|sortname=Gyokeres, Viktor|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|4}}|caps=33|goals=20|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Yasin Ayari]]|sortname=Ayari, Yasin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|10|6}}|caps=21|goals=3|club=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton & Hove Albion]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Mattias Svanberg]]|sortname=Svanberg, Mattias|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|5}}|caps=41|goals=2|club=[[VfL Wolfsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[Eric Smith (Swedish footballer)|Eric Smith]]|sortname=Smith, Eric|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|8}}|caps=2|goals=0|club=[[FC St. Pauli]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Alexander Bernhardsson]]|sortname=Bernhardsson, Alexander|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|8}}|caps=11|goals=0|club=[[Holstein Kiel]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Besfort Zeneli]]|sortname=Zeneli, Besfort|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|11|21}}|caps=8|goals=0|club=[[Royale Union Saint-Gilloise|Union Saint-Gilloise]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Kristoffer Nordfeldt]]|sortname=Nordfeldt, Kristoffer|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|6|23}}|caps=21|goals=0|club=[[AIK Fotboll|AIK]]|clubnat=SWE}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Elliot Stroud]]|sortname=Stroud, Elliot|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|6|22}}|caps=1|goals=0|club=[[Mjällby AIF]]|clubnat=SWE}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Gustaf Nilsson (footballer, born 1997)|Gustaf Nilsson]]|sortname=Nilsson, Gustaf|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|23}}|caps=10|goals=4|club=[[Club Brugge KV|Club Brugge]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Taha Ali]]|sortname=Ali, Taha|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|1}}|caps=2|goals=0|club=[[Malmö FF]]|clubnat=SWE}} {{nat fs end}} ===Tunisia=== Coach: {{#invoke:flag|icon|FRA}} [[Sabri Lamouchi]] [[Tunisia national football team|Tunisia]] announced their final squad on May 15.<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/FTF.OFFICIELLE/posts/pfbid0E866yGc4GeFeJXHB3BHWKda7nNXRFSgXXqMFuW2mhouTJxbLYyc4Lz8ojiwLKYUAl |title=قائمة منتخبنا الوطني في كأس العالم 2026 |trans-title=Our National Team Squad for the 2026 World Cup |publisher=[[Tunisian Football Federation]] |via=[[Facebook]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 15, 2026 |language=ar |url-status=live |archive-date=May 16, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260516045714/https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2FFTF.OFFICIELLE%2Fposts%2Fpfbid0E866yGc4GeFeJXHB3BHWKda7nNXRFSgXXqMFuW2mhouTJxbLYyc4Lz8ojiwLKYUAl}}</ref><ref>{{cite web |last=Sanghera |first=Mandeep |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cy42jjj4gg4o |title=Lamouchi leaves Sassi out of Tunisia World Cup squad |work=[[BBC Sport]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 15, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Mouhib Chamakh]]|sortname=Chamakh, Mouhib|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|8|25}}|caps=2|goals=0|club=[[Club Africain]]|clubnat=TUN}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Ali Abdi (footballer)|Ali Abdi]]|sortname=Abdi, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|12|20}}|caps=46|goals=7|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Montassar Talbi]]|sortname=Talbi, Montassar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|5|26}}|caps=64|goals=4|club=[[FC Lorient|Lorient]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Omar Rekik]]|sortname=Rekik, Omar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|12|20}}|caps=6|goals=0|club=[[NK Maribor|Maribor]]|clubnat=SVN}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Adem Arous]]|sortname=Arous, Adem|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|7|17}}|caps=2|goals=0|club=[[Kasımpaşa S.K.|Kasımpaşa]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Dylan Bronn]]|sortname=Bronn, Dylan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|6|19}}|caps=52|goals=2|club=[[Servette FC|Servette]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Elias Achouri]]|sortname=Achouri, Elias|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|10}}|caps=30|goals=4|club=[[F.C. Copenhagen|Copenhagen]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=8|pos=FW|name=[[Elias Saad]]|sortname=Saad, Elias|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|12|27}}|caps=15|goals=4|club=[[Hannover 96]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Hazem Mastouri]]|sortname=Mastouri, Hazem|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|6|18}}|caps=19|goals=4|club=[[FC Dynamo Makhachkala|Dynamo Makhachkala]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Hannibal Mejbri]]|sortname=Mejbri, Hannibal|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|1|21}}|caps=45|goals=1|club=[[Burnley F.C.|Burnley]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Ismaël Gharbi]]|sortname=Gharbi, Ismael|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|4|10}}|caps=17|goals=2|club=[[FC Augsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=12|pos=DF|name=[[Mortadha Ben Ouanes]]|sortname=Ben Ouanes, Mortadha|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|7|2}}|caps=18|goals=0|club=[[Kasımpaşa S.K.|Kasımpaşa]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[Rani Khedira]]|sortname=Khedira, Rani|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|1|27}}|caps=3|goals=0|club=[[1. FC Union Berlin|Union Berlin]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Khalil Ayari]]|sortname=Ayari, Khalil|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|2|2}}|caps=4|goals=0|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Hadj Mahmoud]]|sortname=Mahmoud, Hadj|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|24}}|caps=9|goals=0|club=[[FC Lugano|Lugano]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Aymen Dahmen]]|sortname=Dahmen, Aymen|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|28}}|caps=37|goals=0|club=[[CS Sfaxien]]|clubnat=TUN}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Ellyes Skhiri]]|sortname=Skhiri, Ellyes|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|5|10}}|caps=83|goals=4|club=[[Eintracht Frankfurt]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Rayan Elloumi]]|sortname=Elloumi, Rayan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|9|17}}|caps=4|goals=0|club=[[Vancouver Whitecaps FC]]|clubnat=CAN}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Firas Chaouat]]|sortname=Chaouat, Firas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|5|8}}|caps=30|goals=6|club=[[Club Africain]]|clubnat=TUN}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[Yan Valery]]|sortname=Valery, Yan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|22}}|caps=22|goals=0|club=[[BSC Young Boys|Young Boys]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Mohamed Amine Ben Hamida]]|sortname=Ben Hamida, Mohamed Amine|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|15}}|caps=13|goals=0|club=[[Espérance Sportive de Tunis|Espérance de Tunis]]|clubnat=TUN}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Sabri Ben Hessen]]|sortname=Ben Hessen, Sabri|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|13}}|caps=2|goals=0|club=[[Étoile Sportive du Sahel|Étoile du Sahel]]|clubnat=TUN}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Moutaz Neffati]]|sortname=Neffati, Moutaz|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|9|4}}|caps=5|goals=0|club=[[IFK Norrköping]]|clubnat=SWE}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Raed Chikhaoui]]|sortname=Chikhaoui, Raed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|6|9}}|caps=0|goals=0|club=[[US Monastir (football)|US Monastir]]|clubnat=TUN}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Anis Ben Slimane]]|sortname=Ben Slimane, Anis|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|3|16}}|caps=41|goals=4|club=[[Norwich City F.C.|Norwich City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Sebastian Tounekti]]|sortname=Tounekti, Sebastian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|13}}|caps=12|goals=1|club=[[Celtic F.C.|Celtic]]|clubnat=SCO}} {{nat fs end}} ==Group G== ===Belgium=== Coach: {{#invoke:flag|icon|FRA}} [[Rudi Garcia]] [[Belgium national football team|Belgium]] announced their final squad on May 15.<ref>{{cite web |url=https://www.rbfa.be/en/news/26-red-devils-world-cup-squad |title=26 Red Devils in World Cup squad |publisher=[[Royal Belgian Football Association]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 15, 2026 |url-status=live |archive-date=May 15, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260515115739/https://www.rbfa.be/en/news/26-red-devils-world-cup-squad}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Thibaut Courtois]]|sortname=Courtois, Thibaut|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|5|11}}|caps=109|goals=0|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Zeno Debast]]|sortname=Debast, Zeno|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|10|24}}|caps=26|goals=1|club=[[Sporting CP]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Arthur Theate]]|sortname=Theate, Arthur|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|25}}|caps=33|goals=1|club=[[Eintracht Frankfurt]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Brandon Mechele]]|sortname=Mechele, Brandon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|1|28}}|caps=9|goals=1|club=[[Club Brugge KV|Club Brugge]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Maxim De Cuyper]]|sortname=De Cuyper, Maxim|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|12|22}}|caps=19|goals=4|club=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton & Hove Albion]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Axel Witsel]]|sortname=Witsel, Axel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|1|12}}|caps=138|goals=12|club=[[Girona FC|Girona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Kevin De Bruyne]]|sortname=De Bruyne, Kevin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|6|28}}|caps=119|goals=37|club=[[SSC Napoli|Napoli]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Youri Tielemans]]|sortname=Tielemans, Youri|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|7}}|caps=85|goals=13|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Romelu Lukaku]]|sortname=Lukaku, Romelu|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|5|13}}|caps=126|goals=90|club=[[SSC Napoli|Napoli]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Leandro Trossard]]|sortname=Trossard, Leandro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|12|4}}|caps=51|goals=12|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Jérémy Doku]]|sortname=Doku, Jeremy|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|27}}|caps=43|goals=7|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Senne Lammens]]|sortname=Lammens, Senne|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|7}}|caps=2|goals=0|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=GK|name=[[Mike Penders]]|sortname=Penders, Mike|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|7|31}}|caps=0|goals=0|club=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Dodi Lukébakio]]|sortname=Lukebakio, Dodi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|24}}|caps=30|goals=6|club=[[S.L. Benfica|Benfica]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Thomas Meunier]]|sortname=Meunier, Thomas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|9|12}}|caps=80|goals=10|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Koni De Winter]]|sortname=De Winter, Koni|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|6|12}}|caps=8|goals=0|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Charles De Ketelaere]]|sortname=De Ketelaere, Charles|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|3|10}}|caps=30|goals=6|club=[[Atalanta BC|Atalanta]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Joaquin Seys]]|sortname=Seys, Joaquin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|3|28}}|caps=5|goals=0|club=[[Club Brugge KV|Club Brugge]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Diego Moreira]]|sortname=Moreira, Diego|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|8|6}}|caps=3|goals=0|club=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Hans Vanaken]]|sortname=Vanaken, Hans|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|8|24}}|caps=34|goals=7|club=[[Club Brugge KV|Club Brugge]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Timothy Castagne]]|sortname=Castagne, Timothy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|5}}|caps=63|goals=2|club=[[Fulham F.C.|Fulham]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Alexis Saelemaekers]]|sortname=Saelemaekers, Alexis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|6|27}}|caps=24|goals=2|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Nicolas Raskin]]|sortname=Raskin, Nicolas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|23}}|caps=13|goals=2|club=[[Rangers F.C.|Rangers]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Amadou Onana]]|sortname=Onana, Amadou|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|8|16}}|caps=29|goals=1|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Nathan Ngoy]]|sortname=Ngoy, Nathan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|10}}|caps=4|goals=0|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Matias Fernandez-Pardo]]|sortname=Fernandez-Pardo, Matias|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|2|3}}|caps=2|goals=0|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs end}} ===Egypt=== Coach: [[Hossam Hassan]] [[Egypt national football team|Egypt]] announced a 27-man preliminary squad on May 20.<ref>{{cite web |url=https://www.efa.com.eg/ar/%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D9%8A%D8%B9%D9%84%D9%86-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B7%D9%86%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A8%D8%AF%D8%A6%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D8%A7-%D9%84%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/ |title=حسام حسن يعلن قائمة المنتخب الوطني المبدئية استعداداً لكأس العالم|trans-title=Hossam Hassan announces the preliminary squad for the national team in preparation for the World Cup |publisher=[[Egyptian Football Association]] |date=May 20, 2026 |access-date=May 20, 2026 |language=ar}}</ref> They announced their final squad on May 30.<ref>{{cite web |url=https://www.efa.com.eg/ar/%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D9%8A%D8%B9%D9%84%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D8%A6%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D8%A9-%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A8-%D9%85%D8%B5%D8%B1-%D9%81%D9%8A-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/ |title=حسام حسن يعلن القائمة النهائية لمنتخب مصر في كأس العالم |trans-title=Hossam Hassan announces the final squad for the Egyptian national team in the World Cup |publisher=[[Egyptian Football Association]] |date=May 29, 2026 |access-date=June 1, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Mohamed El Shenawy]]|sortname=Shenawy, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1988|12|18}}|caps=76|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Yasser Ibrahim]]|sortname=Ibrahim, Yasser|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|2|10}}|caps=17|goals=1|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Mohamed Hany]]|sortname=Hany, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|2}}|caps=42|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Hossam Abdelmaguid]]|sortname=Abdelmaguid, Hossam|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|30}}|caps=13|goals=0|club=[[Zamalek SC|Zamalek]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Ramy Rabia]]|sortname=Rabia, Ramy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|5|20}}|caps=44|goals=5|club=[[Al Ain FC|Al Ain]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Mohamed Abdelmonem]]|sortname=Abdelmonem, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|1}}|caps=36|goals=3|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Trézéguet (Egyptian footballer)|Trézéguet]]|sortname=Trezeguet|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|10|1}}|caps=96|goals=23|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Emam Ashour]]|sortname=Ashour, Emam|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|20}}|caps=29|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Hamza Abdelkarim]]|sortname=Abdelkarim, Hamza|age={{birth date and age2|2026|6|11|2008|1|1}}|caps=2|goals=0|club=[[FC Barcelona Atlètic|Barcelona B]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Mohamed Salah]]|sortname=Salah, Mohamed|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|6|15}}|caps=116|goals=67|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Mostafa Ziko]]|sortname=Ziko, Mostafa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|4|27}}|caps=2|goals=2|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=12|pos=FW|name=[[Haissem Hassan]]|sortname=Hassan, Haissem|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|8}}|caps=4|goals=0|club=[[Real Oviedo|Oviedo]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Ahmed Fatouh]]|sortname=Fatouh, Ahmed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|22}}|caps=39|goals=1|club=[[Zamalek SC|Zamalek]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Hamdy Fathy]]|sortname=Fathy, Hamdy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|9|29}}|caps=63|goals=3|club=[[Al-Wakrah SC|Al-Wakrah]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Karim Hafez]]|sortname=Hafez, Karim|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|3|12}}|caps=9|goals=0|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[El Mahdy Soliman]]|sortname=Soliman, El Mahdy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1987|6|8}}|caps=0|goals=0|club=[[Zamalek SC|Zamalek]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Mohanad Lasheen]]|sortname=Lasheen, Mohanad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|5|29}}|caps=23|goals=0|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Nabil Emad]]|sortname=Emad, Nabil|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|6}}|caps=12|goals=0|club=[[Al-Najma SC (Saudi Arabia)|Al-Najma]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Marwan Attia]]|sortname=Attia, Marwan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|1}}|caps=34|goals=1|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Ibrahim Adel]]|sortname=Adel, Ibrahim|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|23}}|caps=24|goals=3|club=[[FC Nordsjælland|Nordsjælland]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Mahmoud Saber]]|sortname=Saber, Mahmoud|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|30}}|caps=15|goals=1|club=[[ZED FC|ZED]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=22|pos=FW|name=[[Omar Marmoush]]|sortname=Marmoush, Omar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|7}}|caps=49|goals=11|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Mostafa Shobeir]]|sortname=Shobeir, Mostafa|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|15}}|caps=9|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Tarek Alaa (footballer, born 2002)|Tarek Alaa]]|sortname=Alaa, Tarek|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|1|5}}|caps=3|goals=0|club=[[ZED FC|ZED]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Zizo (footballer)|Zizo]]|sortname=Zizo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|10}}|caps=63|goals=5|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=26|pos=GK|name=[[Mohamed Alaa]]|sortname=Alaa, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|1}}|caps=0|goals=0|club=[[El Gouna FC|El Gouna]]|clubnat=EGY}} {{nat fs end}} ===Iran=== Coach: [[Amir Ghalenoei]] [[Iran national football team|Iran]] announced a 30-man preliminary squad on May 16.<ref>{{cite web |url=https://www.isna.ir/news/1405022615362/%D9%84%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%DB%B3%DB%B0-%D9%86%D9%81%D8%B1%D9%87-%D8%AA%DB%8C%D9%85-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DB%B2%DB%B0%DB%B2%DB%B6 |title=فهرست ۳۰ نفره تیم ملی برای جام جهانی ۲۰۲۶ اعلام شد |trans-title=Iran's 30-man squad for the 2026 World Cup announced |work=[[Iranian Students' News Agency]] |date=May 16, 2026 |access-date=June 1, 2026 |language=fa |archive-date=June 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601173040/https://www.isna.ir/news/1405022615362/%D9%84%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%DB%B3%DB%B0-%D9%86%D9%81%D8%B1%D9%87-%D8%AA%DB%8C%D9%85-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DB%B2%DB%B0%DB%B2%DB%B6 |url-status=live }}</ref> The squad was extended to 31 players on May 21.<ref>{{cite web |url=https://www.isna.ir/news/1405023118738/%D9%85%D8%BA%D8%A7%D9%86%D9%84%D9%88-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%DB%8C%D9%85-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D9%81%D9%88%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D9%84-%D8%AF%D8%B9%D9%88%D8%AA-%D8%B4%D8%AF |title=مغانلو به تیم ملی فوتبال دعوت شد |trans-title=Moghanlou was invited to the national football team |work=[[Iranian Students' News Agency]] |date=May 21, 2026 |access-date=June 1, 2026 |language=fa |archive-date=June 3, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260603095525/https://www.isna.ir/news/1405023118738/%25D9%2585%25D8%25BA%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%2584%25D9%2588-%25D8%25A8%25D9%2587-%25D8%25AA%25DB%258C%25D9%2585-%25D9%2585%25D9%2584%25DB%258C-%25D9%2581%25D9%2588%25D8%25AA%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2584-%25D8%25AF%25D8%25B9%25D9%2588%25D8%25AA-%25D8%25B4%25D8%25AF |url-status=live }}</ref> They announced their final squad on June 1.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/teammellifootball/p/DZCuDePjWNQ/ |title=اعلام لیست نهایی تیم ملی فوتبال ایران در جام جهانی فوتبال ۲۰۲۶ |trans-title=Announcement of the final roster of the Iran national football team for the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[Football Federation Islamic Republic of Iran]] |via=[[Instagram]] |date=June 1, 2026 |access-date=June 1, 2026 |language=fa}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/iran-drop-azmoun-taremi-leads-26-man-world-cup-squad-us-2026-06-01/ |title=Iran drop Azmoun as Taremi leads 26-man World Cup squad in US |work=[[Reuters]] |date=June 1, 2026 |access-date=June 1, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Alireza Beiranvand]]|sortname=Beiranvand, Alireza|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|9|21}}|caps=86|goals=0|club=[[Tractor S.C.|Tractor]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Saleh Hardani]]|sortname=Hardani, Saleh|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|26}}|caps=18|goals=1|club=[[Esteghlal F.C.|Esteghlal]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Ehsan Hajsafi]]|sortname=Hajsafi, Ehsan|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|2|25}}|caps=146|goals=7|club=[[Sepahan S.C.|Sepahan]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Shojae Khalilzadeh]]|sortname=Khalilzadeh, Shojae|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|5|14}}|caps=58|goals=2|club=[[Tractor S.C.|Tractor]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Milad Mohammadi]]|sortname=Mohammadi, Milad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|9|29}}|caps=76|goals=1|club=[[Persepolis F.C.|Persepolis]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Saeid Ezatolahi]]|sortname=Ezatolahi, Saeid|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|10|1}}|caps=83|goals=2|club=[[Shabab Al Ahli Club|Shabab Al Ahli]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Alireza Jahanbakhsh]]|sortname=Jahanbakhsh, Alireza|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|8|11}}|caps=98|goals=17|club=[[FCV Dender EH|Dender]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Mohammad Mohebi]]|sortname=Mohebi, Mohammad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|20}}|caps=36|goals=14|club=[[FC Rostov|Rostov]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Mehdi Taremi]]|sortname=Taremi, Mehdi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|7|18}}|caps=105|goals=60|club=[[Olympiacos F.C.|Olympiacos]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Mehdi Ghayedi]]|sortname=Ghayedi, Mehdi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|5}}|caps=30|goals=10|club=[[Al-Nasr SC (Dubai)|Al Nasr]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Ali Alipour]]|sortname=Alipour, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|11|11}}|caps=14|goals=1|club=[[Persepolis F.C.|Persepolis]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Payam Niazmand]]|sortname=Niazmand, Payam|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|4|6}}|caps=15|goals=0|club=[[Persepolis F.C.|Persepolis]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Hossein Kanaanizadegan]]|sortname=Kanaanizadegan, Hossein|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|3|23}}|caps=65|goals=6|club=[[Persepolis F.C.|Persepolis]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Saman Ghoddos]]|sortname=Ghoddos, Saman|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|9|6}}|caps=68|goals=3|club=[[Kalba FC|Kalba]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Rouzbeh Cheshmi]]|sortname=Cheshmi, Rouzbeh|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|7|24}}|caps=40|goals=3|club=[[Esteghlal F.C.|Esteghlal]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Mehdi Torabi]]|sortname=Torabi, Mehdi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|9|10}}|caps=52|goals=7|club=[[Tractor S.C.|Tractor]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Aria Yousefi]]|sortname=Yousefi, Aria|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|4|22}}|caps=14|goals=1|club=[[Sepahan S.C.|Sepahan]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Amirhossein Hosseinzadeh]]|sortname=Hosseinzadeh, Amirhossein|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|30}}|caps=18|goals=5|club=[[Tractor S.C.|Tractor]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Ali Nemati]]|sortname=Nemati, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|8}}|caps=17|goals=0|club=[[Foolad F.C.|Foolad]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Shahriyar Moghanlou]]|sortname=Moghanlou, Shahriyar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|12|21}}|caps=21|goals=2|club=[[Kalba FC|Kalba]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Mohammad Ghorbani (footballer)|Mohammad Ghorbani]]|sortname=Ghorbani, Mohammad|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|10|7}}|caps=16|goals=0|club=[[Al Wahda FC|Al Wahda]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Hossein Hosseini (footballer, born 1992)|Hossein Hosseini]]|sortname=Hosseini, Hossein|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|6|30}}|caps=13|goals=0|club=[[Sepahan S.C.|Sepahan]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Ramin Rezaeian]]|sortname=Rezaeian, Ramin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|3|21}}|caps=74|goals=8|club=[[Foolad F.C.|Foolad]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Dennis Eckert]]|sortname=Eckert, Dennis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|9}}|caps=0|goals=0|club=[[Standard Liège]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Danial Eiri]]|sortname=Eiri, Danial|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|10|26}}|caps=0|goals=0|club=[[Malavan F.C.|Malavan]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Amirmohammad Razzaghinia]]|sortname=Razzaghinia, Amirmohammad|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|4|11}}|caps=4|goals=0|club=[[Esteghlal F.C.|Esteghlal]]|clubnat=IRN}} {{nat fs end}} ===New Zealand=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ENG}} [[Darren Bazeley]] [[New Zealand men's national football team|New Zealand]] announced their final squad on May 14.<ref>{{cite web |url=https://www.nzfootball.co.nz/newsarticle/165753?newsfeedId=1841052 |title=New Zealand Squad Named for FIFA World Cup 2026 |publisher=[[New Zealand Football]] |date=May 14, 2026 |access-date=May 14, 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260514122914/https://www.nzfootball.co.nz/newsarticle/165753 |archive-date=May 14, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Max Crocombe]]|sortname=Crocombe, Max|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|8|12}}|caps=24|goals=0|club=[[Millwall F.C.|Millwall]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Tim Payne (footballer)|Tim Payne]]|sortname=Payne, Tim|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|1|10}}|caps=51|goals=3|club=[[Wellington Phoenix FC|Wellington Phoenix]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Francis de Vries]]|sortname=De Vries, Francis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|11|28}}|caps=20|goals=1|club=[[Auckland FC]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Tyler Bindon]]|sortname=Bindon, Tyler|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|1|27}}|caps=25|goals=3|club=[[Sheffield United F.C.|Sheffield United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Michael Boxall]]|sortname=Boxall, Michael|age={{birth date and age2|2026|6|11|1988|8|18}}|caps=63|goals=1|club=[[Minnesota United FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Joe Bell (footballer)|Joe Bell]]|sortname=Bell, Joe|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|4|27}}|caps=32|goals=1|club=[[Viking FK|Viking]]|clubnat=NOR}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Matthew Garbett]]|sortname=Garbett, Matthew|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|4|13}}|caps=37|goals=5|club=[[Peterborough United F.C.|Peterborough United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Marko Stamenić]]|sortname=Stamenic, Marko|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|19}}|caps=39|goals=3|club=[[Swansea City A.F.C.|Swansea City]]|clubnat=WAL}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Chris Wood (footballer, born 1991)|Chris Wood]]|sortname=Wood, Chris|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|12|7}}|caps=90|goals=45|club=[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Sarpreet Singh]]|sortname=Singh, Sarpreet|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|20}}|caps=28|goals=3|club=[[Wellington Phoenix FC|Wellington Phoenix]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Elijah Just]]|sortname=Just, Elijah|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|1}}|caps=44|goals=9|club=[[Motherwell F.C.|Motherwell]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Alex Paulsen]]|sortname=Paulsen, Alex|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|4}}|caps=8|goals=0|club=[[Lechia Gdańsk]]|clubnat=POL}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Liberato Cacace]]|sortname=Cacace, Liberato|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|9|27}}|caps=37|goals=1|club=[[Wrexham A.F.C.|Wrexham]]|clubnat=WAL}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Alex Rufer]]|sortname=Rufer, Alex|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|12}}|caps=26|goals=0|club=[[Wellington Phoenix FC|Wellington Phoenix]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Nando Pijnaker]]|sortname=Pijnaker, Nando|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|25}}|caps=25|goals=0|club=[[Auckland FC]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Finn Surman]]|sortname=Surman, Finn|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|9|23}}|caps=19|goals=2|club=[[Portland Timbers]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Kosta Barbarouses]]|sortname=Barbarouses, Kosta|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|2|19}}|caps=76|goals=10|club=[[Western Sydney Wanderers FC|Western Sydney Wanderers]]|clubnat=AUS}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Ben Waine]]|sortname=Waine, Ben|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|11}}|caps=31|goals=9|club=[[Port Vale F.C.|Port Vale]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Ben Old]]|sortname=Old, Ben|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|8|13}}|caps=24|goals=2|club=[[AS Saint-Étienne|Saint-Étienne]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Callum McCowatt]]|sortname=Mccowatt, Callum|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|4|30}}|caps=32|goals=4|club=[[Silkeborg IF|Silkeborg]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Jesse Randall]]|sortname=Randall, Jesse|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|8|19}}|caps=11|goals=2|club=[[Auckland FC]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Michael Woud]]|sortname=Woud, Michael|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|16}}|caps=6|goals=0|club=[[Auckland FC]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Ryan Thomas (footballer)|Ryan Thomas]]|sortname=Thomas, Ryan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|12|20}}|caps=25|goals=3|club=[[PEC Zwolle]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Callan Elliot]]|sortname=Elliot, Callan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|7|7}}|caps=11|goals=0|club=[[Auckland FC]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Lachlan Bayliss]]|sortname=Bayliss, Lachlan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|24}}|caps=4|goals=0|club=[[Newcastle Jets FC|Newcastle Jets]]|clubnat=AUS}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Tommy Smith (footballer, born 1990)|Tommy Smith]]|sortname=Smith, Tommy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|3|31}}|caps=56|goals=2|club=[[Braintree Town F.C.|Braintree Town]]|clubnat=ENG}} {{nat fs end}} ==Group H== ===Cape Verde=== Coach: [[Bubista]] [[Cape Verde national football team|Cape Verde]] announced their final squad on May 18.<ref>{{cite web |url=https://fcf.cv/convocados-para-o-mundial-2026/ |title=Convocados para o Mundial 2026 |trans-title=Squad for the 2026 World Cup |publisher=[[Cape Verdean Football Federation]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 18, 2026 |language=pt |archive-date=May 18, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518174915/https://fcf.cv/convocados-para-o-mundial-2026/ |url-status=live}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Vozinha]]|sortname=Vozinha|age={{birth date and age2|2026|6|11|1986|6|3}}|caps=86|goals=0|club=[[G.D. Chaves|Chaves]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Stopira]]|sortname=Stopira|age={{birth date and age2|2026|6|11|1988|5|20}}|caps=62|goals=4|club=[[S.C.U. Torreense|Torreense]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Diney (footballer, born 1995)|Diney]]|sortname=Diney|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|17}}|caps=30|goals=2|club=[[Al Bataeh Club|Al Bataeh]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Roberto Lopes (footballer, born 1992)|Roberto Lopes]]|sortname=Lopes, Roberto|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|6|17}}|caps=45|goals=0|club=[[Shamrock Rovers F.C.|Shamrock Rovers]]|clubnat=IRL}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Logan Costa]]|sortname=Costa, Logan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|1}}|caps=28|goals=0|club=[[Villarreal CF|Villarreal]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Kevin Pina (footballer)|Kevin Pina]]|sortname=Pina, Kevin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|27}}|caps=31|goals=3|club=[[FC Krasnodar|Krasnodar]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Jovane Cabral]]|sortname=Cabral, Jovane|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|14}}|caps=27|goals=2|club=[[C.F. Estrela da Amadora|Estrela Amadora]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[João Paulo Fernandes (footballer)|João Paulo]]|sortname=Joao Paulo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|5|26}}|caps=42|goals=1|club=[[FCSB]]|clubnat=ROU}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Gilson Benchimol]]|sortname=Benchimol, Gilson|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|12|29}}|caps=22|goals=6|club=[[FC Akron Tolyatti|Akron Tolyatti]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Jamiro Monteiro]]|sortname=Monteiro, Jamiro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|11|23}}|caps=55|goals=5|club=[[PEC Zwolle]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Garry Rodrigues]]|sortname=Rodrigues, Garry|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|11|27}}|caps=60|goals=10|club=[[Apollon Limassol FC|Apollon Limassol]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Márcio Rosa]]|sortname=Rosa, Marcio|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|23}}|caps=11|goals=0|club=[[PFC Montana|Montana]]|clubnat=BUL}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Sidny Lopes Cabral]]|sortname=Lopes Cabral, Sidny|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|9|18}}|caps=9|goals=3|club=[[S.L. Benfica|Benfica]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Deroy Duarte]]|sortname=Duarte, Deroy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|7|4}}|caps=30|goals=0|club=[[PFC Ludogorets Razgrad|Ludogorets Razgrad]]|clubnat=BUL}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Laros Duarte]]|sortname=Duarte, Laros|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|28}}|caps=13|goals=1|club=[[Puskás Akadémia FC|Puskás Akadémia]]|clubnat=HUN}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Yannick Semedo]]|sortname=Semedo, Yannick|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|29}}|caps=10|goals=1|club=[[S.C. Farense|Farense]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Willy Semedo]]|sortname=Semedo, Willy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|4|27}}|caps=38|goals=3|club=[[AC Omonia|Omonia]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Telmo Arcanjo]]|sortname=Arcanjo, Telmo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|21}}|caps=16|goals=1|club=[[Vitória S.C.|Vitória de Guimarães]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Dailon Livramento]]|sortname=Livramento, Dailon|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|4}}|caps=22|goals=7|club=[[Casa Pia A.C.|Casa Pia]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Ryan Mendes]]|sortname=Mendes, Ryan|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|1|8}}|caps=98|goals=22|club=[[Iğdır F.K.|Iğdır]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Nuno da Costa]]|sortname=Da Costa, Nuno|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|2|10}}|caps=9|goals=2|club=[[İstanbul Başakşehir F.K.|İstanbul Başakşehir]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Steven Moreira]]|sortname=Moreira, Steven|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|8|13}}|caps=20|goals=0|club=[[Columbus Crew]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[CJ dos Santos]]|sortname=Dos Santos, Cj|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|8|24}}|caps=1|goals=0|club=[[San Diego FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Wagner Pina]]|sortname=Pina, Wagner|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|11|3}}|caps=13|goals=0|club=[[Trabzonspor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Kelvin Pires]]|sortname=Pires, Kelvin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|5}}|caps=5|goals=1|club=[[Seinäjoen Jalkapallokerho|SJK]]|clubnat=FIN}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Hélio Varela]]|sortname=Varela, Helio|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|3}}|caps=20|goals=0|club=[[Maccabi Tel Aviv F.C.|Maccabi Tel Aviv]]|clubnat=ISR}} {{nat fs end}} ===Saudi Arabia=== Coach: {{#invoke:flag|icon|GRE}} [[Georgios Donis]] [[Saudi Arabia national football team|Saudi Arabia]] announced a 30-man preliminary squad on May 23.<ref>{{cite web |url=https://www.saff.com.sa/en/news.php?id=4222 |title=Head Coach Giorgos Donis Announces The NT Squad for 2026 World Cup Training Camp |publisher=[[Saudi Arabian Football Federation]] |date=May 23, 2026 |access-date=May 23, 2026}}</ref> They announced their final squad on May 31.<ref>{{cite web |url=https://www.saff.com.sa/news.php?id=4240 |title=المدير الفني دونيس يعلن قائمة الأخضر لنهائيات كأس العالم 2026 |trans-title=Coach Donis announces the Saudi national team squad for the 2026 World Cup finals |publisher=[[Saudi Arabian Football Federation]] |date=June 1, 2026 |access-date=June 1, 2026}}</ref><ref>{{cite web |last=Dorff |first=Marcel |url=https://heavy.com/sports/soccer/world-cup/saudi-arabia-announces-squad-world-cup/ |title=Saudi Arabia Announces Squad for 2026 FIFA World Cup |work=[[Heavy (website)|Heavy]] |date=May 31, 2026 |access-date=June 1, 2026 |archive-date=June 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601180525/https://heavy.com/sports/soccer/world-cup/saudi-arabia-announces-squad-world-cup/ |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Nawaf Al-Aqidi]]|sortname=Aqidi, Nawaf|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|10}}|caps=22|goals=0|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Ali Majrashi]]|sortname=Majrashi, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|10|2}}|caps=21|goals=0|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Ali Lajami]]|sortname=Lajami, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|24}}|caps=22|goals=1|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Abdulelah Al-Amri]]|sortname=Amri, Abdulelah|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|15}}|caps=43|goals=1|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Hassan Al-Tambakti]]|sortname=Tambakti, Hassan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|9}}|caps=52|goals=1|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Nasser Al-Dawsari]]|sortname=Dawsari, Nasser|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|19}}|caps=44|goals=0|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Musab Al-Juwayr]]|sortname=Juwayr, Musab|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|20}}|caps=35|goals=6|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=8|pos=FW|name=[[Ayman Yahya]]|sortname=Yahya, Ayman|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|14}}|caps=27|goals=0|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Firas Al-Buraikan]]|sortname=Buraikan, Firas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|14}}|caps=70|goals=15|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Salem Al-Dawsari]]|sortname=Dawsari, Salem|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|8|19}}|caps=110|goals=27|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Saleh Al-Shehri]]|sortname=Shehri, Saleh|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|11|1}}|caps=55|goals=18|club=[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=12|pos=DF|name=[[Saud Abdulhamid]]|sortname=Abdulhamid, Saud|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|7|18}}|caps=55|goals=1|club=[[RC Lens|Lens]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Nawaf Boushal]]|sortname=Boushal, Nawaf|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|9|16}}|caps=25|goals=0|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Hassan Kadesh]]|sortname=Kadesh, Hassan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|9|26}}|caps=21|goals=2|club=[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Abdullah Al-Khaibari]]|sortname=Khaibari, Abdullah|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|8|16}}|caps=40|goals=0|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Ziyad Al-Johani]]|sortname=Johani, Ziyad|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|11|11}}|caps=12|goals=0|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Khalid Al-Ghannam]]|sortname=Ghannam, Khalid|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|11|8}}|caps=7|goals=0|club=[[Al-Ettifaq Club|Al-Ettifaq]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Alaa Al-Hejji]]|sortname=Hejji, Alaa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|3}}|caps=3|goals=0|club=[[Neom SC|Neom]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Abdullah Al-Hamdan]]|sortname=Hamdan, Abdullah|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|9|13}}|caps=50|goals=12|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Sultan Mandash]]|sortname=Mandash, Sultan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|10|17}}|caps=7|goals=2|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=21|pos=GK|name=[[Mohammed Al-Owais]]|sortname=Owais, Mohammed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|10|10}}|caps=64|goals=0|club=[[Al-Ula FC|Al-Ula]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Ahmed Al-Kassar]]|sortname=Kassar, Ahmed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|5|8}}|caps=9|goals=0|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Mohamed Kanno]]|sortname=Kanno, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|9|22}}|caps=77|goals=8|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Moteb Al-Harbi]]|sortname=Harbi, Moteb|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|20}}|caps=13|goals=0|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Jehad Thakri]]|sortname=Thakri, Jehad|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|21}}|caps=8|goals=0|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Mohammed Abu Al-Shamat]]|sortname=Abu Shamat, Mohammed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|8|11}}|caps=7|goals=0|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA}} {{nat fs end}} ===Spain=== Coach: [[Luis de la Fuente (footballer, born 1961)|Luis de la Fuente]] [[Spain national football team|Spain]] announced their final squad on May 25.<ref>{{cite web |url=https://rfef.es/es/noticias/los-26-que-buscaran-volver-reinar-en-el-mundial |title=Los 26 que buscarán volver a reinar en el Mundial |trans-title=The 26 who will seek to reign again in the World Cup |publisher=[[Royal Spanish Football Federation]] |date=May 25, 2026 |access-date=May 25, 2026 |language=es |url-status=live |archive-date=May 25, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260525152452/https://rfef.es/es/noticias/los-26-que-buscaran-volver-reinar-en-el-mundial}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[David Raya]]|sortname=Raya, David|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|9|15}}|caps=13|goals=0|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Marc Pubill]]|sortname=Pubill, Marc|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|20}}|caps=2|goals=0|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Álex Grimaldo]]|sortname=Grimaldo, Alex|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|9|20}}|caps=14|goals=0|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Eric García (footballer, born 2001)|Eric García]]|sortname=Garcia, Eric|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|9}}|caps=21|goals=0|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Marcos Llorente]]|sortname=Llorente, Marcos|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|30}}|caps=24|goals=0|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Mikel Merino]]|sortname=Merino, Mikel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|22}}|caps=43|goals=10|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Ferran Torres]]|sortname=Torres, Ferran|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|29}}|caps=57|goals=24|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Fabián Ruiz]]|sortname=Ruiz, Fabian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|3}}|caps=42|goals=6|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=9|pos=MF|name=[[Gavi (footballer)|Gavi]]|sortname=Gavi|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|8|5}}|caps=30|goals=5|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Dani Olmo]]|sortname=Olmo, Dani|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|5|7}}|caps=50|goals=12|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Yéremy Pino]]|sortname=Pino, Yeremy|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|10|20}}|caps=23|goals=4|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=DF|name=[[Pedro Porro]]|sortname=Porro, Pedro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|9|13}}|caps=18|goals=0|club=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=GK|name=[[Joan Garcia]]|sortname=Garcia, Joan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|4}}|caps=2|goals=0|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Aymeric Laporte]]|sortname=Laporte, Aymeric|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|5|27}}|caps=46|goals=2|club=[[Athletic Bilbao]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Álex Baena]]|sortname=Baena, Alex|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|20}}|caps=17|goals=2|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Rodri (footballer, born 1996)|Rodri]]|sortname=Rodri|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|22}}|caps=62|goals=4|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Nico Williams]]|sortname=Williams, Nico|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|12}}|caps=30|goals=6|club=[[Athletic Bilbao]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Martín Zubimendi]]|sortname=Zubimendi, Martin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|2}}|caps=26|goals=3|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Lamine Yamal]]|sortname=Yamal, Lamine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|7|13}}|caps=25|goals=6|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Pedri]]|sortname=Pedri|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|11|25}}|caps=41|goals=6|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Mikel Oyarzabal]]|sortname=Oyarzabal, Mikel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|4|21}}|caps=53|goals=25|club=[[Real Sociedad]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Pau Cubarsí]]|sortname=Cubarsi, Pau|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|1|22}}|caps=12|goals=0|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Unai Simón]]|sortname=Simon, Unai|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|6|11}}|caps=58|goals=0|club=[[Athletic Bilbao]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Marc Cucurella]]|sortname=Cucurella, Marc|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|22}}|caps=24|goals=1|club=[[Chelsea F.C.|Chelsea]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Víctor Muñoz (footballer, born 2003)|Víctor Muñoz]]|sortname=Munoz, Victor|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|13}}|caps=2|goals=1|club=[[CA Osasuna|Osasuna]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Borja Iglesias]]|sortname=Iglesias, Borja|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|1|17}}|caps=8|goals=0|club=[[RC Celta de Vigo|Celta Vigo]]|clubnat=ESP}} {{nat fs end}} ===Uruguay=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ARG}} [[Marcelo Bielsa]] [[Uruguay national football team|Uruguay]] announced their final squad on May 31.<ref>{{cite web |url=https://www.auf.org.uy/se-definio-la-lista-para-la-copa-mundial-de-la-fifa-2026/ |title=26 jugadores y el sueño de un pueblo celeste |trans-title=26 players and the dream of a sky-blue nation |publisher=[[Uruguayan Football Association]] |date=May 31, 2026|access-date=May 31, 2026 |language=es}}</ref><ref>{{cite web |last=Abraham |first=Timothy |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cgmprpekej2o |title=Uruguay pick Man Utd's Ugarte but Suarez left out |work=[[BBC Sport]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026 |archive-date=May 31, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260531165420/https://www.bbc.com/sport/football/articles/cgmprpekej2o |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Sergio Rochet]]|sortname=Rochet, Sergio|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|3|23}}|caps=35|goals=0|club=[[SC Internacional|Internacional]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[José María Giménez|José Giménez]]|sortname=Gimenez, Jose|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|20}}|caps=99|goals=8|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Sebastián Cáceres]]|sortname=Caceres, Sebastian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|18}}|caps=24|goals=0|club=[[Club América|América]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Ronald Araújo]]|sortname=Araujo, Ronald|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|7}}|caps=27|goals=1|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Manuel Ugarte (footballer)|Manuel Ugarte]]|sortname=Ugarte, Manuel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|11}}|caps=36|goals=1|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Rodrigo Bentancur]]|sortname=Bentancur, Rodrigo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|6|25}}|caps=74|goals=3|club=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Nicolás de la Cruz]]|sortname=Cruz, Nicolas de la|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|6|1}}|caps=34|goals=5|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Federico Valverde]]|sortname=Valverde, Federico|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|22}}|caps=73|goals=9|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Darwin Núñez]]|sortname=Nunez, Darwin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|6|24}}|caps=38|goals=13|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Giorgian de Arrascaeta]]|sortname=Arrascaeta, Giorgian de|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|6|1}}|caps=60|goals=13|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Facundo Pellistri]]|sortname=Pellistri, Facundo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|12|20}}|caps=39|goals=2|club=[[Panathinaikos F.C.|Panathinaikos]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Santiago Mele]]|sortname=Mele, Santiago|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|6}}|caps=8|goals=0|club=[[C.F. Monterrey|Monterrey]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Guillermo Varela]]|sortname=Varela, Guillermo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|3|24}}|caps=28|goals=0|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Agustín Canobbio]]|sortname=Canobbio, Agustin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|1}}|caps=15|goals=1|club=[[Fluminense FC|Fluminense]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Emiliano Martínez (footballer, born 1999)|Emiliano Martínez]]|sortname=Martinez, Emiliano|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|17}}|caps=10|goals=0|club=[[SE Palmeiras|Palmeiras]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Mathías Olivera]]|sortname=Olivera, Mathias|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|31}}|caps=35|goals=2|club=[[SSC Napoli|Napoli]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Matías Viña]]|sortname=Vina, Matias|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|9}}|caps=43|goals=1|club=[[Club Atlético River Plate|River Plate]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Brian Rodríguez]]|sortname=Rodriguez, Brian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|20}}|caps=32|goals=4|club=[[Club América|América]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Rodrigo Aguirre]]|sortname=Aguirre, Rodrigo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|10|1}}|caps=10|goals=3|club=[[Tigres UANL|UANL]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Maximiliano Araújo]]|sortname=Araujo, Maximiliano|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|15}}|caps=28|goals=3|club=[[Sporting CP]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Federico Viñas]]|sortname=Vinas, Federico|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|30}}|caps=11|goals=2|club=[[Real Oviedo|Oviedo]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Joaquín Piquerez]]|sortname=Piquerez, Joaquin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|24}}|caps=19|goals=0|club=[[SE Palmeiras|Palmeiras]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Fernando Muslera]]|sortname=Muslera, Fernando|age={{birth date and age2|2026|6|11|1986|6|16}}|caps=134|goals=0|club=[[Estudiantes de La Plata|Estudiantes]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Santiago Bueno]]|sortname=Bueno, Santiago|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|11|9}}|caps=8|goals=0|club=[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Juan Manuel Sanabria]]|sortname=Sanabria, Juan Manuel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|29}}|caps=5|goals=1|club=[[Real Salt Lake]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Rodrigo Zalazar]]|sortname=Zalazar, Rodrigo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|12}}|caps=8|goals=2|club=[[S.C. Braga|Braga]]|clubnat=POR}} {{nat fs end}} ==Group I== ===France=== Coach: [[Didier Deschamps]] [[France national football team|France]] announced their final squad on May 14.<ref>{{cite web |last=Orsini |first=Vincent |url=https://www.fff.fr/article/16790-les-26-bleus-pour-le-mondial-2026.html |title=Les 26 Bleus pour le Mondial 2026 |trans-title=The 26 Blues for the 2026 World Cup |publisher=[[French Football Federation]] |date=May 14, 2026 |access-date=May 13, 2026 |language=fr |url-status=live |archive-date=May 14, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260514190954/https://www.fff.fr/article/16790-les-26-bleus-pour-le-mondial-2026.html}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Brice Samba]]|sortname=Samba, Brice|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|4|25}}|caps=4|goals=0|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Malo Gusto]]|sortname=Gusto, Malo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|5|19}}|caps=11|goals=0|club=[[Chelsea F.C.|Chelsea]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Lucas Digne]]|sortname=Digne, Lucas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|7|20}}|caps=58|goals=0|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Dayot Upamecano]]|sortname=Upamecano, Dayot|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|27}}|caps=38|goals=2|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Jules Koundé]]|sortname=Kounde, Jules|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|11|12}}|caps=48|goals=0|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Manu Koné]]|sortname=Kone, Manu|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|17}}|caps=14|goals=0|club=[[AS Roma|Roma]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Ousmane Dembélé]]|sortname=Dembele, Ousmane|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|15}}|caps=59|goals=7|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Aurélien Tchouaméni]]|sortname=Tchouameni, Aurelien|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|1|27}}|caps=46|goals=3|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Marcus Thuram]]|sortname=Thuram, Marcus|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|8|6}}|caps=34|goals=3|club=[[Inter Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Kylian Mbappé]]|sortname=Mbappe, Kylian|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|20}}|caps=98|goals=56|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Michael Olise]]|sortname=Olise, Michael|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|12|12}}|caps=17|goals=7|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=12|pos=FW|name=[[Bradley Barcola]]|sortname=Barcola, Bradley|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|9|2}}|caps=20|goals=3|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[N'Golo Kanté]]|sortname=Kante, Ngolo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|3|29}}|caps=69|goals=2|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Adrien Rabiot]]|sortname=Rabiot, Adrien|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|4|3}}|caps=59|goals=7|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Ibrahima Konaté]]|sortname=Konate, Ibrahima|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|5|25}}|caps=28|goals=0|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Mike Maignan]]|sortname=Maignan, Mike|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|7|3}}|caps=40|goals=0|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[William Saliba]]|sortname=Saliba, William|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|3|24}}|caps=32|goals=0|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Warren Zaïre-Emery]]|sortname=Zaire-Emery, Warren|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|3|8}}|caps=11|goals=1|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Théo Hernandez]]|sortname=Hernandez, Theo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|6}}|caps=44|goals=2|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Désiré Doué]]|sortname=Doue, Desire|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|6|3}}|caps=7|goals=2|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Lucas Hernandez]]|sortname=Hernandez, Lucas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|14}}|caps=42|goals=0|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=22|pos=FW|name=[[Jean-Philippe Mateta]]|sortname=Mateta, Jean-Philippe|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|6|28}}|caps=4|goals=2|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Robin Risser]]|sortname=Risser, Robin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|12|2}}|caps=0|goals=0|club=[[RC Lens|Lens]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Rayan Cherki]]|sortname=Cherki, Rayan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|8|17}}|caps=7|goals=2|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Maghnes Akliouche]]|sortname=Akliouche, Maghnes|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|25}}|caps=9|goals=1|club=[[AS Monaco FC|Monaco]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Maxence Lacroix]]|sortname=Lacroix, Maxence|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|6}}|caps=4|goals=0|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs end}} ===Iraq=== Coach: {{#invoke:flag|icon|AUS}} [[Graham Arnold]] [[Iraq national football team|Iraq]] announced a 34-man preliminary squad on May 19.<ref>{{cite tweet |author=Iraq Football Association |author-link=Iraq Football Association |user=IraqNT_EN |number=2056771613392003532 |date=May 19, 2026 |title=Graham Arnold announces the squad of the Iraqi National Team for the Spain camp before the 2026 World Cup |access-date=May 19, 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/iraq-preliminary-squad-announcement-graham-arnold |title=Hassan returns as Arnold names preliminary Iraq squad |publisher=[[FIFA]] |date=May 20, 2026 |access-date=May 22, 2026 |archive-date=May 28, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260528152235/https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/iraq-preliminary-squad-announcement-graham-arnold |url-status=live }}</ref> They announced their final squad on June 1.<ref>{{cite tweet |author=Iraq Football Association |author-link=Iraq Football Association |user=IraqNT_EN |number=2061373604558717062 |date=June 1, 2026 |title=Introducing Iraq's Final Squad for the FIFA World Cup |access-date=June 1, 2026}}</ref> [[Ahmed Yahya]] withdrew injured with ​a hamstring injury and was replaced by [[Ahmed Maknzi]] on June 6.<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/makenzie-replaces-injured-yahya-iraqs-world-cup-squad-2026-06-06/ |title=Makenzie replaces injured Yahya in Iraq's World Cup squad |publisher=Reuters |date=6 June 2026 }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Fahad Talib]]|sortname=Talib, Fahad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|10|21}}|caps=21|goals=0|club=[[Al-Talaba SC|Al-Talaba]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Rebin Sulaka]]|sortname=Sulaka, Rebin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|4|12}}|caps=56|goals=1|club=[[Port F.C.|Port]]|clubnat=THA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Hussein Ali (footballer, born 2002)|Hussein Ali]]|sortname=Ali, Hussein|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|3|1}}|caps=27|goals=1|club=[[Pogoń Szczecin]]|clubnat=POL}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Zaid Tahseen]]|sortname=Tahseen, Zaid|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|29}}|caps=28|goals=1|club=[[Pakhtakor FC|Pakhtakor]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Akam Hashim]]|sortname=Hashim, Akam|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|16}}|caps=14|goals=1|club=[[Al-Zawraa SC|Al-Zawraa]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Manaf Younis]]|sortname=Younis, Manaf|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|11|16}}|caps=34|goals=1|club=[[Al-Shorta SC|Al-Shorta]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Youssef Amyn]]|sortname=Amyn, Youssef|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|8|21}}|caps=27|goals=2|club=[[AEK Larnaca FC|AEK Larnaca]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Ibrahim Bayesh]]|sortname=Bayesh, Ibrahim|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|1}}|caps=76|goals=8|club=[[Al Dhafra FC|Al Dhafra]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Ali Al-Hamadi]]|sortname=Hamadi, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|3|1}}|caps=20|goals=5|club=[[Luton Town F.C.|Luton Town]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Mohanad Ali]]|sortname=Ali, Mohanad|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|20}}|caps=72|goals=27|club=[[Dibba FC|Dibba]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Ahmed Qasem]]|sortname=Qasem, Ahmed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|12}}|caps=3|goals=0|club=[[Nashville SC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Jalal Hassan]]|sortname=Hassan, Jalal|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|5|18}}|caps=102|goals=0|club=[[Al-Zawraa SC|Al-Zawraa]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=13|pos=FW|name=[[Ali Yousif]]|sortname=Yousif, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|19}}|caps=7|goals=1|club=[[Al-Talaba SC|Al-Talaba]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Zidane Iqbal]]|sortname=Iqbal, Zidane|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|4|27}}|caps=25|goals=2|club=[[FC Utrecht|Utrecht]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Ahmed Maknzi]]|sortname=Maknzi, Ahmed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|9|24}}|caps=7|goals=0|club=[[Al-Karma SC|Al-Karma]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Amir Al-Ammari]]|sortname=Ammari, Amir|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|7|27}}|caps=51|goals=3|club=[[KS Cracovia|Cracovia]]|clubnat=POL}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Ali Jasim]]|sortname=Jasim, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|1|20}}|caps=36|goals=2|club=[[Al-Najma SC (Saudi Arabia)|Al-Najma]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Aymen Hussein]]|sortname=Hussein, Aymen|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|3|22}}|caps=95|goals=33|club=[[Al-Karma SC|Al-Karma]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Kevin Yakob]]|sortname=Yakob, Kevin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|10}}|caps=9|goals=0|club=[[Aarhus Gymnastikforening|AGF]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Aimar Sher]]|sortname=Sher, Aimar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|12|20}}|caps=7|goals=0|club=[[Sarpsborg 08 FF|Sarpsborg 08]]|clubnat=NOR}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Marko Farji]]|sortname=Farji, Marko|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|3|16}}|caps=12|goals=0|club=[[Venezia FC|Venezia]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Ahmed Basil]]|sortname=Basil, Ahmed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|8|19}}|caps=16|goals=0|club=[[Al-Shorta SC|Al-Shorta]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Merchas Doski]]|sortname=Doski, Merchas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|12|7}}|caps=31|goals=1|club=[[FC Viktoria Plzeň|Viktoria Plzeň]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Zaid Ismail]]|sortname=Ismail, Zaid|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|1|3}}|caps=6|goals=0|club=[[Al-Talaba SC|Al-Talaba]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Mustafa Saadoon (footballer, born 2001)|Mustafa Saadoon]]|sortname=Saadoon, Mustafa|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|25}}|caps=17|goals=0|club=[[Al-Shorta SC|Al-Shorta]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Frans Putros]]|sortname=Putros, Frans|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|7|14}}|caps=28|goals=0|club=[[Persib Bandung|Persib]]|clubnat=IDN}} {{nat fs end}} ===Norway=== Coach: [[Ståle Solbakken]] [[Norway national football team|Norway]] announced their final squad on May 21.<ref>{{cite web |url=https://www.fotball.no/landslag/norge-a-herrer/2026/her-er-norges-vm-tropp/ |title=Her er Norges VM-tropp |trans-title=Here is Norway's World Cup squad |publisher=[[Norwegian Football Federation]] |date=May 21, 2026 |access-date=May 21, 2026 |language=no |archive-date=May 22, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260522095352/https://www.fotball.no/landslag/norge-a-herrer/2026/her-er-norges-vm-tropp/ |url-status=live}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Ørjan Nyland]]|sortname=Nyland, Orjan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|9|10}}|caps=71|goals=0|club=[[Sevilla FC|Sevilla]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=2|pos=MF|name=[[Morten Thorsby]]|sortname=Thorsby, Morten|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|5|5}}|caps=31|goals=0|club=[[US Cremonese|Cremonese]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Kristoffer Ajer]]|sortname=Ajer, Kristoffer|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|17}}|caps=52|goals=2|club=[[Brentford F.C.|Brentford]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Leo Østigård]]|sortname=Ostigard, Leo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|11|28}}|caps=38|goals=1|club=[[Genoa CFC|Genoa]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[David Møller Wolfe]]|sortname=Moller Wolfe, David|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|4|23}}|caps=22|goals=1|club=[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Patrick Berg]]|sortname=Berg, Patrick|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|24}}|caps=43|goals=0|club=[[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]]|clubnat=NOR}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Alexander Sørloth]]|sortname=Sorloth, Alexander|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|5}}|caps=72|goals=26|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Sander Berge]]|sortname=Berge, Sander|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|14}}|caps=66|goals=1|club=[[Fulham F.C.|Fulham]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Erling Haaland]]|sortname=Haaland, Erling|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|21}}|caps=50|goals=55|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Martin Ødegaard]]|sortname=Odegaard, Martin|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|17}}|caps=68|goals=5|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Jørgen Strand Larsen]]|sortname=Strand Larsen, Jorgen|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|6}}|caps=28|goals=6|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Sander Tangvik]]|sortname=Tangvik, Sander|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|11|29}}|caps=0|goals=0|club=[[Hamburger SV]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=13|pos=GK|name=[[Egil Selvik]]|sortname=Selvik, Egil|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|7|30}}|caps=7|goals=0|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Fredrik Aursnes]]|sortname=Aursnes, Fredrik|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|10}}|caps=22|goals=1|club=[[S.L. Benfica|Benfica]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Fredrik André Bjørkan]]|sortname=Bjorkan, Fredrik Andre|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|21}}|caps=21|goals=1|club=[[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]]|clubnat=NOR}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Marcus Holmgren Pedersen]]|sortname=Pedersen, Marcus Holmgren|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|16}}|caps=32|goals=0|club=[[Torino FC|Torino]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Torbjørn Heggem]]|sortname=Heggem, Torbjorn|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|12}}|caps=15|goals=0|club=[[Bologna FC 1909|Bologna]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Kristian Thorstvedt]]|sortname=Thorstvedt, Kristian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|13}}|caps=37|goals=4|club=[[US Sassuolo Calcio|Sassuolo]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Thelo Aasgaard]]|sortname=Aasgaard, Thelo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|2}}|caps=8|goals=5|club=[[Rangers F.C.|Rangers]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Antonio Nusa]]|sortname=Nusa, Antonio|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|4|17}}|caps=24|goals=8|club=[[RB Leipzig]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Andreas Schjelderup]]|sortname=Schjelderup, Andreas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|6|1}}|caps=12|goals=1|club=[[S.L. Benfica|Benfica]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Oscar Bobb]]|sortname=Bobb, Oscar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|12}}|caps=20|goals=2|club=[[Fulham F.C.|Fulham]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Jens Petter Hauge]]|sortname=Hauge, Jens Petter|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|10|12}}|caps=15|goals=1|club=[[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]]|clubnat=NOR}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Sondre Langås]]|sortname=Langas, Sondre|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|2}}|caps=3|goals=0|club=[[Derby County F.C.|Derby County]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Henrik Falchener]]|sortname=Falchener, Henrik|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|5|8}}|caps=1|goals=0|club=[[Viking FK|Viking]]|clubnat=NOR}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Julian Ryerson]]|sortname=Ryerson, Julian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|17}}|caps=43|goals=1|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs end}} ===Senegal=== Coach: [[Pape Thiaw]] [[Senegal national football team|Senegal]] announced a 28-man preliminary squad on May 21.<ref>{{cite web |url=https://fsfoot.sn/mondial-2026-pape-thiaw-publie-sa-liste/ |title=Mondial 2026: Pape Thiaw publie sa liste |trans-title=2026 World Cup: Pape Thiaw releases his squad list |publisher=[[Senegalese Football Federation]] |date=May 21, 2026 |access-date=May 21, 2026 |language=fr |archive-date=May 21, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521224924/https://fsfoot.sn/mondial-2026-pape-thiaw-publie-sa-liste/ |url-status=live }}</ref> They announced their final squad on June 1.<ref>{{cite tweet |author=Senegalese Football Federation |author-link=Senegalese Football Federation |user=GaindeYi |number=2061625034532172127 |date=June 1, 2026 |title=La liste des 26 Lions retenus par le sélectionneur national Pape Thiaw pour défendre les couleurs du Senegal à la Coupe du Monde 2026. |trans-title=The list of the 26 Lions selected by national team coach Pape Thiaw to represent Senegal at the 2026 World Cup. |language=fr |access-date=June 1, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Yehvann Diouf]]|sortname=Diouf, Yehvann|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|11|16}}|caps=2|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Mamadou Sarr]]|sortname=Sarr, Mamadou|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|8|29}}|caps=8|goals=0|club=[[Chelsea F.C.|Chelsea]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Kalidou Koulibaly]]|sortname=Koulibaly, Kalidou|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|6|20}}|caps=103|goals=2|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Abdoulaye Seck (footballer, born 1992)|Abdoulaye Seck]]|sortname=Seck, Abdoulaye|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|6|4}}|caps=22|goals=4|club=[[Maccabi Haifa F.C.|Maccabi Haifa]]|clubnat=ISR}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Idrissa Gueye]]|sortname=Gueye, Idrissa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|9|26}}|caps=131|goals=7|club=[[Everton F.C.|Everton]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Pathé Ciss]]|sortname=Ciss, Pathe|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|3|16}}|caps=30|goals=0|club=[[Rayo Vallecano]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Assane Diao]]|sortname=Diao, Assane|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|9|7}}|caps=5|goals=0|club=[[Como 1907|Como]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Lamine Camara]]|sortname=Camara, Lamine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|1|1}}|caps=33|goals=7|club=[[AS Monaco FC|Monaco]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Bamba Dieng]]|sortname=Dieng, Bamba|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|23}}|caps=23|goals=2|club=[[FC Lorient|Lorient]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Sadio Mané]]|sortname=Mane, Sadio|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|4|10}}|caps=128|goals=55|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Nicolas Jackson]]|sortname=Jackson, Nicolas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|20}}|caps=33|goals=8|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=12|pos=FW|name=[[Cherif Ndiaye]]|sortname=Ndiaye, Cherif|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|23}}|caps=19|goals=4|club=[[Samsunspor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=13|pos=FW|name=[[Iliman Ndiaye]]|sortname=Ndiaye, Iliman|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|6}}|caps=40|goals=4|club=[[Everton F.C.|Everton]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Ismail Jakobs]]|sortname=Jakobs, Ismail|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|17}}|caps=30|goals=0|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Krépin Diatta]]|sortname=Diatta, Krepin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|25}}|caps=61|goals=2|club=[[AS Monaco FC|Monaco]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Édouard Mendy]]|sortname=Mendy, Edouard|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|3|1}}|caps=57|goals=0|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Pape Matar Sarr]]|sortname=Sarr, Pape Matar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|9|14}}|caps=40|goals=4|club=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Ismaïla Sarr]]|sortname=Sarr, Ismaila|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|25}}|caps=83|goals=19|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Moussa Niakhaté]]|sortname=Niakhate, Moussa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|3|8}}|caps=31|goals=0|club=[[Olympique Lyonnais|Lyon]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Ibrahim Mbaye]]|sortname=Mbaye, Ibrahim|age={{birth date and age2|2026|6|11|2008|1|24}}|caps=11|goals=3|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Habib Diarra]]|sortname=Diarra, Habib|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|1|3}}|caps=21|goals=4|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Bara Sapoko Ndiaye]]|sortname=Sapoko Ndiaye, Bara|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|12|31}}|caps=1|goals=0|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Mory Diaw]]|sortname=Diaw, Mory|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|6|22}}|caps=5|goals=0|club=[[Le Havre AC|Le Havre]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Antoine Mendy (footballer)|Antoine Mendy]]|sortname=Mendy, Antoine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|5|27}}|caps=7|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[El Hadji Malick Diouf]]|sortname=Diouf, El Hadji Malick|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|12|29}}|caps=20|goals=1|club=[[West Ham United F.C.|West Ham United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Pape Gueye]]|sortname=Gueye, Pape|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|24}}|caps=41|goals=5|club=[[Villarreal CF|Villarreal]]|clubnat=ESP}} {{nat fs end}} ==Group J== ===Algeria=== Coach: {{#invoke:flag|icon|<!--NATIONALITY PER https://inside.fifa.com/en/associations/ALG/organisation-->SUI}} [[Vladimir Petković]] [[Algeria national football team|Algeria]] announced their final squad on May 31.<ref>{{cite web |url=https://www.faf.dz/equipe-nationale-la-liste-de-petkovic-pour-la-coupe-du-monde-2026/ |title=Équipe nationale : la liste de Petkovic pour la Coupe du monde 2026 |trans-title=National team: Petković's squad for the 2026 World Cup |publisher=[[Algerian Football Federation]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026 |language=fr |archive-date=June 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601090933/https://www.faf.dz/equipe-nationale-la-liste-de-petkovic-pour-la-coupe-du-monde-2026/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/bentaleb-back-algeria-world-cup-squad-named-2026-05-31/ |title=Bentaleb back for Algeria as World Cup squad named |work=[[Reuters]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Melvin Mastil]]|sortname=Mastil, Melvin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|19}}|caps=1|goals=0|club=[[FC Stade Nyonnais|Stade Nyonnais]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Aïssa Mandi]]|sortname=Mandi, Aissa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|10|22}}|caps=117|goals=7|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Achref Abada]]|sortname=Abada, Achref|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|6|15}}|caps=7|goals=1|club=[[USM Alger]]|clubnat=ALG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Mohamed Amine Tougai]]|sortname=Tougai, Mohamed Amine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|1|22}}|caps=29|goals=2|club=[[Espérance Sportive de Tunis|Espérance de Tunis]]|clubnat=TUN}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Zineddine Belaïd]]|sortname=Belaid, Zineddine|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|20}}|caps=10|goals=1|club=[[JS Kabylie]]|clubnat=ALG}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Ramiz Zerrouki]]|sortname=Zerrouki, Ramiz|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|5|26}}|caps=52|goals=3|club=[[FC Twente|Twente]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Riyad Mahrez]]|sortname=Mahrez, Riyad|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|2|21}}|caps=114|goals=38|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Houssem Aouar]]|sortname=Aouar, Houssem|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|30}}|caps=20|goals=6|club=[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Amine Gouiri]]|sortname=Gouiri, Amine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|16}}|caps=22|goals=8|club=[[Olympique de Marseille|Marseille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Farès Chaïbi]]|sortname=Chaibi, Fares|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|11|28}}|caps=29|goals=3|club=[[Eintracht Frankfurt]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Anis Hadj Moussa]]|sortname=Hadj Moussa, Anis|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|11}}|caps=14|goals=1|club=[[Feyenoord]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=12|pos=FW|name=[[Nadhir Benbouali]]|sortname=Benbouali, Nadhir|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|17}}|caps=3|goals=1|club=[[Győri ETO FC|Győri ETO]]|clubnat=HUN}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Jaouen Hadjam]]|sortname=Hadjam, Jaouen|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|3|26}}|caps=17|goals=3|club=[[BSC Young Boys|Young Boys]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Hicham Boudaoui]]|sortname=Boudaoui, Hicham|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|9|23}}|caps=32|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Rayan Aït-Nouri]]|sortname=Ait-Nouri, Rayan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|6}}|caps=28|goals=0|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Oussama Benbot]]|sortname=Benbot, Oussama|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|10|11}}|caps=2|goals=0|club=[[USM Alger]]|clubnat=ALG}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Rafik Belghali]]|sortname=Belghali, Rafik|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|6|7}}|caps=12|goals=1|club=[[Hellas Verona FC|Hellas Verona]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Mohamed Amoura]]|sortname=Amoura, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|9}}|caps=45|goals=19|club=[[VfL Wolfsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Nabil Bentaleb]]|sortname=Bentaleb, Nabil|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|11|24}}|caps=59|goals=6|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Adil Boulbina]]|sortname=Boulbina, Adil|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|5|2}}|caps=11|goals=6|club=[[Al Duhail SC|Al-Duhail]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Ramy Bensebaini]]|sortname=Bensebaini, Ramy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|4|16}}|caps=81|goals=7|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Ibrahim Maza]]|sortname=Maza, Ibrahim|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|11|24}}|caps=16|goals=2|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Luca Zidane]]|sortname=Zidane, Luca|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|5|13}}|caps=7|goals=0|club=[[Granada CF|Granada]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Yacine Titraoui]]|sortname=Titraoui, Yacine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|8|26}}|caps=5|goals=0|club=[[Royal Charleroi SC|Charleroi]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Farès Ghedjemis]]|sortname=Ghedjemis, Fares|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|9|6}}|caps=1|goals=1|club=[[Frosinone Calcio|Frosinone]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Samir Chergui]]|sortname=Chergui, Samir|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|6}}|caps=4|goals=0|club=[[Paris FC]]|clubnat=FRA}} {{nat fs end}} ===Argentina=== Coach: [[Lionel Scaloni]] [[Argentina national football team|Argentina]] announced a 55-man preliminary squad on May 11.<ref>{{cite web |url=https://www.afa.com.ar/es/posts/seleccion-mayor-prelista-de-convocados |title=Selección Mayor: Prelista de convocados |trans-title=Senior National Team: Preliminary squad list |publisher=[[Argentine Football Association]] |date=May 11, 2026 |access-date=May 11, 2026 |archive-date=May 11, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260511125456/https://www.afa.com.ar/es/posts/seleccion-mayor-prelista-de-convocados |url-status=live }}</ref> They announced their final squad on May 28.<ref>{{cite web |url=https://www.afa.com.ar/es/posts/lista-de-los-26-jugadores-de-la-seleccion-argentina-para-defender-el-titulo-en-la-copa-del-mundo-2026 |title=Lista de los 26 jugadores de la Selección Argentina para defender el título en la Copa del Mundo 2026 |trans-title=List of the 26 players of the Argentine national team to defend the title at the 2026 World Cup |publisher=[[Argentine Football Association]] |date=May 28, 2026 |access-date=June 1, 2026 |language=es |archive-date=May 29, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260529035017/https://www.afa.com.ar/es/posts/lista-de-los-26-jugadores-de-la-seleccion-argentina-para-defender-el-titulo-en-la-copa-del-mundo-2026 |url-status=live }}</ref> [[Leonardo Balerdi]] withdrew due to a calf injury on June 6; his replacement is yet to be named.<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/argentinas-balerdi-out-world-cup-with-injury-2026-06-06/ |title=Argentina's Balerdi out of World Cup with calf injury |publisher=Reuters |date=6 June 2026 }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Juan Musso]]|sortname=Musso, Juan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|5|6}}|caps=4|goals=0|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Nicolás Tagliafico]]|sortname=Tagliafico, Nicolas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|8|31}}|caps=76|goals=1|club=[[Olympique Lyonnais|Lyon]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Gonzalo Montiel]]|sortname=Montiel, Gonzalo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|1}}|caps=39|goals=2|club=[[Club Atlético River Plate|River Plate]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Leandro Paredes]]|sortname=Paredes, Leandro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|6|29}}|caps=77|goals=5|club=[[Boca Juniors]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Lisandro Martínez]]|sortname=Martinez, Lisandro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|1|18}}|caps=28|goals=1|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Rodrigo De Paul]]|sortname=De Paul, Rodrigo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|5|24}}|caps=87|goals=2|club=[[Inter Miami CF]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Valentín Barco]]|sortname=Barco, Valentin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|7|23}}|caps=4|goals=2|club=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Julián Alvarez]]|sortname=Alvarez, Julian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|1|31}}|caps=51|goals=14|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Lionel Messi]]|sortname=Messi, Lionel|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1987|6|24}}|caps=199|goals=117|club=[[Inter Miami CF]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Giovani Lo Celso]]|sortname=Lo Celso, Giovani|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|9}}|caps=67|goals=4|club=[[Real Betis]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Gerónimo Rulli]]|sortname=Rulli, Geronimo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|5|20}}|caps=8|goals=0|club=[[Olympique de Marseille|Marseille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Cristian Romero]]|sortname=Romero, Cristian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|27}}|caps=51|goals=3|club=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Exequiel Palacios]]|sortname=Palacios, Exequiel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|5}}|caps=40|goals=0|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Nicolás González (footballer, born 1998)|Nicolás González]]|sortname=Gonzalez, Nicolas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|6}}|caps=51|goals=6|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=16|pos=FW|name=[[Thiago Almada]]|sortname=Almada, Thiago|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|26}}|caps=16|goals=5|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Giuliano Simeone]]|sortname=Simeone, Giuliano|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|12|18}}|caps=13|goals=2|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Nico Paz]]|sortname=Paz, Nico|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|9|8}}|caps=9|goals=1|club=[[Como 1907|Como]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Nicolás Otamendi]]|sortname=Otamendi, Nicolas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1988|2|12}}|caps=132|goals=8|club=[[S.L. Benfica|Benfica]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Alexis Mac Allister]]|sortname=Mac Allister, Alexis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|24}}|caps=46|goals=6|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[José Manuel López (footballer)|José Manuel López]]|sortname=Lopez, Jose Manuel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|12|6}}|caps=5|goals=0|club=[[SE Palmeiras|Palmeiras]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=22|pos=FW|name=[[Lautaro Martínez]]|sortname=Martinez, Lautaro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|8|22}}|caps=77|goals=37|club=[[Inter Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Emiliano Martínez]]|sortname=Martinez, Emiliano|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|9|2}}|caps=59|goals=0|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Enzo Fernández]]|sortname=Fernandez, Enzo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|17}}|caps=42|goals=6|club=[[Chelsea F.C.|Chelsea]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Facundo Medina]]|sortname=Medina, Facundo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|5|28}}|caps=9|goals=0|club=[[Olympique de Marseille|Marseille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Nahuel Molina]]|sortname=Molina, Nahuel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|6}}|caps=58|goals=1|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs end}} ===Austria=== Coach: {{#invoke:flag|icon|GER}} [[Ralf Rangnick]] [[Austria national football team|Austria]] announced their final squad on May 18.<ref>{{cite web |url=https://www.oefb.at/oefb/News/Nationalteam-WM-Kader |title=Ralf Rangnick nennt WM-Kader |trans-title=Ralf Rangnick names World Cup squad |publisher=[[Austrian Football Association]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 18, 2026 |language=de |archive-date=May 18, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518181201/https://www.oefb.at/oefb/News/Nationalteam-WM-Kader |url-status=live}}</ref> [[Christoph Baumgartner]] withdrew injured on June 2<ref>{{cite web |url=https://www.oefb.at/oefb/News/Baumgartner-faellt-fuer-WM-aus |title=Christoph Baumgartner fällt für WM aus |trans-title=Christoph Baumgartner will miss the World Cup |publisher=[[Austrian Football Association]] |date=June 2, 2026 |access-date=June 2, 2026 |language=de |archive-date=June 2, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260602102026/https://www.oefb.at/oefb/News/Baumgartner-faellt-fuer-WM-aus |url-status=live }}</ref> and was replaced by [[Dejan Ljubičić]] on June 10.<ref>{{cite web |url=https://sport.orf.at/stories/3156891/ |title=Ljubicic löst verspätet WM-Ticket |trans-title=Ljubicic löst verspätet WM-Ticket |publisher=[[Austrian Football Association]] |date=10 June 2026 |access-date=10 June 2026 |language=de}}</ref>. {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Alexander Schlager]]|sortname=Schlager, Alexander|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|1}}|caps=26|goals=0|club=[[FC Red Bull Salzburg|Red Bull Salzburg]]|clubnat=AUT}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[David Affengruber (footballer, born 2001)|David Affengruber]]|sortname=Affengruber, David|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|3|19}}|caps=1|goals=0|club=[[Elche CF|Elche]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Kevin Danso]]|sortname=Danso, Kevin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|19}}|caps=32|goals=0|club=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Xaver Schlager]]|sortname=Schlager, Xaver|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|28}}|caps=51|goals=4|club=[[RB Leipzig]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Stefan Posch]]|sortname=Posch, Stefan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|14}}|caps=52|goals=5|club=[[1. FSV Mainz 05|Mainz 05]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Nicolas Seiwald]]|sortname=Seiwald, Nicolas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|4}}|caps=47|goals=1|club=[[RB Leipzig]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Marko Arnautović]]|sortname=Arnautovic, Marko|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|4|19}}|caps=133|goals=47|club=[[Red Star Belgrade]]|clubnat=SRB}} {{nat fs g player|no=8|pos=DF|name=[[David Alaba]]|sortname=Alaba, David|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|6|24}}|caps=113|goals=15|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=9|pos=MF|name=[[Marcel Sabitzer]]|sortname=Sabitzer, Marcel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|3|17}}|caps=98|goals=26|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Florian Grillitsch]]|sortname=Grillitsch, Florian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|8|7}}|caps=58|goals=1|club=[[S.C. Braga|Braga]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Michael Gregoritsch]]|sortname=Gregoritsch, Michael|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|4|18}}|caps=75|goals=24|club=[[FC Augsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Florian Wiegele]]|sortname=Wiegele, Florian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|3|21}}|caps=1|goals=0|club=[[FC Viktoria Plzeň|Viktoria Plzeň]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=13|pos=GK|name=[[Patrick Pentz]]|sortname=Pentz, Patrick|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|2}}|caps=18|goals=0|club=[[Brøndby IF|Brøndby]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Saša Kalajdžić]]|sortname=Kalajdzic, Sasa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|7|7}}|caps=22|goals=4|club=[[LASK]]|clubnat=AUT}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Philipp Lienhart]]|sortname=Lienhart, Philipp|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|11}}|caps=41|goals=3|club=[[SC Freiburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Phillipp Mwene]]|sortname=Mwene, Phillipp|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|1|29}}|caps=30|goals=0|club=[[1. FSV Mainz 05|Mainz 05]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Carney Chukwuemeka]]|sortname=Chukwuemeka, Carney|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|10|20}}|caps=3|goals=1|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Romano Schmid]]|sortname=Schmid, Romano|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|1|27}}|caps=34|goals=3|club=[[SV Werder Bremen|Werder Bremen]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Dejan Ljubičić]]|sortname=Ljubičić, Dejan|age={{Birth date and age2|2026|6|11|1997|10|8|df=y}}|caps=9|goals=1|club=[[FC Schalke 04|Schalke 04]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Konrad Laimer]]|sortname=Laimer, Konrad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|27}}|caps=57|goals=7|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Patrick Wimmer]]|sortname=Wimmer, Patrick|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|30}}|caps=30|goals=1|club=[[VfL Wolfsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Alexander Prass]]|sortname=Prass, Alexander|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|26}}|caps=19|goals=0|club=[[TSG 1899 Hoffenheim|TSG Hoffenheim]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Marco Friedl]]|sortname=Friedl, Marco|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|16}}|caps=11|goals=0|club=[[SV Werder Bremen|Werder Bremen]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Paul Wanner]]|sortname=Wanner, Paul|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|12|23}}|caps=3|goals=0|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Michael Svoboda]]|sortname=Svoboda, Michael|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|15}}|caps=4|goals=0|club=[[Venezia FC|Venezia]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Alessandro Schöpf]]|sortname=Schopf, Alessandro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|2|7}}|caps=35|goals=6|club=[[Wolfsberger AC]]|clubnat=AUT}} {{nat fs end}} ===Jordan=== Coach: {{#invoke:flag|icon|MAR}} [[Jamal Sellami]] [[Jordan national football team|Jordan]] announced a 30-man preliminary squad on May 17.<ref>{{cite web |url=https://www.jfa.jo/news.php?id=31152&title=%D8%A5%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D8%A6%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%85%D9%89-%D8%AA%D8%A3%D9%87%D8%A8%D8%A7-%D9%84%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%AC%D9%87%D8%AA%D9%8A-%D8%B3%D9%88%D9%8A%D8%B3%D8%B1%D8%A7-%D9%88%D9%83%D9%88%D9%84%D9%88%D9%85%D8%A8%D9%8A%D8%A7-%D9%88%D8%AF%D9%8A%D8%A7 |title=إعلان القائمة الأولية لمنتخب النشامى تأهبا لمواجهتي سويسرا وكولومبيا وديا |trans-title=Announcement of the preliminary roster for the Nashama national team ahead of the friendly matches against Switzerland and Colombia |publisher=[[Jordan Football Association]] |date=May 17, 2026 |access-date=May 18, 2026 |language=ar}}</ref> The squad was reduced to 28 players on May 27.<ref>{{cite web |url=https://www.jfa.jo/news.php?id=31171&title=%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%85%D9%89-%D9%8A%D8%AE%D8%AA%D8%AA%D9%85-%D8%AA%D8%AD%D8%B6%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D9%87-%D9%81%D9%8A-%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86..-%D9%88%D9%8A%D8%BA%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%A5%D9%84%D9%89-%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%AA-%D8%BA%D8%A7%D9%84%D9%86-%D8%BA%D8%AF%D8%A7 |title=منتخب النشامى يختتم تحضيراته في عمان.. ويغادر إلى سانت غالن غدا |publisher=[[Jordan Football Association]] |date=May 27, 2026 |access-date=May 27, 2026 |language=ar}}</ref> Their final squad was announced on June 2.<ref>{{cite web |url=https://royanews.com/en/إعلان-قائمة-النشامى-لنهائيات-كأس-العا/ |title=The Jordanian national team's squad for the 2026 World Cup finals has been announced – Video |publisher=royanews.com |date=2 June 2026 }}</ref> [[Ibrahim Sabra]] withdrew injured on June 5<ref>{{cite web |url=https://x.com/JordanFA/status/2062955822317977881 |title=أمنيات السلامة والشفاء العاجل للاعب إبراهيم صبرة، والعودة إلى الملاعب في أقرب وقت بعد أن أظهرت الفحوصات الطبية إصابته بتمزق في أربطة الكاحل للقدم اليسرى أثناء التدريبات، ما يستدعي خضوعه لبرنامج علاجي وتأهيلي خلال الفترة المقبلة، واستبعاده من قائمة النشامى لكأس العالم 2026|trans-title=Wishing safety and a speedy recovery for player Ibrahim Sabra, and a return to the fields at the earliest opportunity, after medical examinations revealed his injury with a tear in the ligaments of his left ankle during training, which necessitates his undergoing a treatment and rehabilitation program in the coming period, and his exclusion from the Nashama squad for the 2026 World Cup.|publisher=[[Jordan Football Association]] |date=June 5, 2026 |access-date=June 5, 2026 |language=ar}}</ref> and was replaced by [[Mohammad Taha (footballer)|Mohammad Taha]] on June 8.<ref>{{cite web |url=https://x.com/JordanFA/status/2064030556929593647 |title= قرر الجهاز الفني للنشامى بقيادة المدرب جمال سلامي ضم اللاعب محمد أبو غوش إلى قائمة النشامى لكأس العالم 2026 |trans-title=The national team’s technical staff, led by head coach Jamal Sellami, has decided to include the player Mohammad Abu Ghoush in the Nashama squad for the 2026 World Cup|publisher=[[Jordan Football Association]] |date=June 8, 2026 |access-date=June 5, 2026 |language=ar}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Yazeed Abulaila]]|sortname=Abulaila, Yazeed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|1|8}}|caps=76|goals=0|club=[[Al-Hussein SC (Irbid)|Al-Hussein]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Mohammad Abu Hashish]]|sortname=Abu Hashish, Mohammad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|5|9}}|caps=56|goals=1|club=[[Al-Karma SC|Al-Karma]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Abdallah Nasib]]|sortname=Nasib, Abdallah|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|2|25}}|caps=65|goals=3|club=[[Al-Zawraa SC|Al-Zawraa]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Husam Abu Dahab]]|sortname=Abu Dahab, Husam|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|13}}|caps=18|goals=0|club=[[Al-Faisaly SC|Al-Faisaly]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Yazan Al-Arab]]|sortname=Arab, Yazan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|31}}|caps=80|goals=3|club=[[FC Seoul]]|clubnat=KOR}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Amer Jamous]]|sortname=Jamous, Amer|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|3}}|caps=19|goals=1|club=[[Al-Zawraa SC|Al-Zawraa]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Mohammad Abu Zrayq]]|sortname=Abu Zrayq, Mohammad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|12|30}}|caps=41|goals=5|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Noor Al-Rawabdeh]]|sortname=Rawabdeh, Noor|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|24}}|caps=68|goals=3|club=[[Selangor F.C.|Selangor]]|clubnat=MAS}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Ali Olwan]]|sortname=Olwan, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|26}}|caps=66|goals=29|club=[[Al-Sailiya SC|Al-Sailiya]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Musa Al-Taamari]]|sortname=Taamari, Musa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|6|10}}|caps=92|goals=24|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Odeh Al-Fakhouri]]|sortname=Fakhouri, Odeh|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|11|22}}|caps=10|goals=1|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Nour Bani Attiah]]|sortname=Bani Attiah, Nour|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|1|25}}|caps=5|goals=0|club=[[Al-Faisaly SC|Al-Faisaly]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=13|pos=FW|name=[[Mahmoud Al-Mardi]]|sortname=Mardi, Mahmoud|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|10|6}}|caps=89|goals=9|club=[[Al-Hussein SC (Irbid)|Al-Hussein]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Rajaei Ayed]]|sortname=Ayed, Rajaei|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|7|25}}|caps=72|goals=0|club=[[Al-Hussein SC (Irbid)|Al-Hussein]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Ibrahim Sadeh]]|sortname=Sadeh, Ibrahim|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|27}}|caps=57|goals=3|club=[[Al-Karma SC|Al-Karma]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Mo Abualnadi]]|sortname=Abualnadi, Mo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|8}}|caps=18|goals=0|club=[[Selangor F.C.|Selangor]]|clubnat=MAS}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Salim Obaid]]|sortname=Obaid, Salim|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|1|17}}|caps=11|goals=0|club=[[Al-Hussein SC (Irbid)|Al-Hussein]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Mohammad Taha (footballer)|Mohammad Taha]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|7|13}}|caps=2|goals=0|club=[[Al-Hussein SC (Irbid)|Al-Hussein]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Saed Al-Rosan]]|sortname=Rosan, Saed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|1}}|caps=21|goals=2|club=[[Al-Hussein SC (Irbid)|Al-Hussein]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Mohannad Abu Taha]]|sortname=Abu Taha, Mohannad|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|2|2}}|caps=29|goals=1|club=[[Al-Quwa Al-Jawiya]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Nizar Al-Rashdan]]|sortname=Rashdan, Nizar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|23}}|caps=47|goals=4|club=[[Qatar SC]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Abdallah Al-Fakhouri]]|sortname=Fakhouri, Abdallah|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|1|22}}|caps=11|goals=0|club=[[Al-Wehdat SC|Al-Wehdat]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Ihsan Haddad]]|sortname=Haddad, Ihsan|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|2|5}}|caps=92|goals=2|club=[[Al-Hussein SC (Irbid)|Al-Hussein]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Ali Azaizeh]]|sortname=Azaizeh, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|4|13}}|caps=4|goals=0|club=[[Al Shabab Club|Al-Shabab]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Mohammad Al-Dawoud]]|sortname=Dawoud, Mohammad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|4|12}}|caps=13|goals=1|club=[[Al-Wehdat SC|Al-Wehdat]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Anas Badawi]]|sortname=Badawi, Anas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|13}}|caps=1|goals=0|club=[[Al-Faisaly SC|Al-Faisaly]]|clubnat=JOR}} {{nat fs end}} ==Group K== ===Colombia=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ARG}} [[Néstor Lorenzo]] [[Colombia national football team|Colombia]] announced a 55-man preliminary squad on May 14.<ref>{{cite web |url=https://www.fcf.com.co/2026/05/14/seleccion-colombia-masculina-de-mayores-lista-previa-de-convocados-para-la-copa-mundial-de-la-fifa-2026/ |title=Selección Colombia Masculina de Mayores: Lista previa de Convocados para la Copa Mundial de la FIFA 2026 |trans-title=Colombia Men's National Team: Preliminary squad for the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[Colombian Football Federation]] |date=May 14, 2026 |access-date=May 14, 2026 |language=es |archive-date=May 22, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260522155603/https://www.fcf.com.co/2026/05/14/seleccion-colombia-masculina-de-mayores-lista-previa-de-convocados-para-la-copa-mundial-de-la-fifa-2026/ |url-status=live}}</ref> They announced their final squad on May 25.<ref>{{cite web |url=https://www.fcf.com.co/2026/05/25/convocatoria-de-la-seleccion-colombia-masculina-de-mayores-para-la-copa-mundial-de-la-fifa-2026/ |title=Convocatoria de la Selección Colombia Masculina de Mayores para la Copa Mundial de la FIFA 2026 |trans-title=Squad Announcement for the Colombia Men's National Team for the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[Colombian Football Federation]] |date=May 25, 2026 |access-date=May 25, 2026 |language=es |archive-date=May 26, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260526032022/https://www.fcf.com.co/2026/05/25/convocatoria-de-la-seleccion-colombia-masculina-de-mayores-para-la-copa-mundial-de-la-fifa-2026/ |url-status=live}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[David Ospina]]|sortname=Ospina, David|age={{birth date and age2|2026|6|11|1988|8|31}}|caps=130|goals=0|club=[[Atlético Nacional]]|clubnat=COL}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Daniel Muñoz (footballer)|Daniel Muñoz]]|sortname=Munoz, Daniel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|5|26}}|caps=46|goals=3|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Jhon Lucumí]]|sortname=Lucumi, Jhon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|26}}|caps=37|goals=1|club=[[Bologna FC 1909|Bologna]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Santiago Arias]]|sortname=Arias, Santiago|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|1|13}}|caps=68|goals=0|club=[[Club Atlético Independiente|Independiente]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Kevin Castaño]]|sortname=Castano, Kevin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|9|29}}|caps=25|goals=0|club=[[Club Atlético River Plate|River Plate]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Richard Ríos]]|sortname=Rios, Richard|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|2}}|caps=32|goals=2|club=[[S.L. Benfica|Benfica]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Luis Díaz (footballer, born 1997)|Luis Díaz]]|sortname=Diaz, Luis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|13}}|caps=74|goals=22|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Jorge Carrascal]]|sortname=Carrascal, Jorge|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|5|25}}|caps=24|goals=2|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Jhon Córdoba]]|sortname=Cordoba, Jhon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|5|11}}|caps=21|goals=6|club=[[FC Krasnodar|Krasnodar]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[James Rodríguez]]|sortname=Rodriguez, James|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|7|12}}|caps=126|goals=31|club=[[Minnesota United FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Jhon Arias (footballer)|Jhon Arias]]|sortname=Arias, Jhon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|21}}|caps=38|goals=6|club=[[SE Palmeiras|Palmeiras]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Camilo Vargas]]|sortname=Vargas, Camilo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|3|9}}|caps=42|goals=0|club=[[Atlas F.C.|Atlas]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Yerry Mina]]|sortname=Mina, Yerry|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|9|23}}|caps=54|goals=8|club=[[Cagliari Calcio|Cagliari]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Gustavo Puerta]]|sortname=Puerta, Gustavo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|23}}|caps=6|goals=1|club=[[Racing de Santander|Racing Santander]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Juan Portilla]]|sortname=Portilla, Juan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|12}}|caps=10|goals=0|club=[[Club Athletico Paranaense|Athletico Paranaense]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Jefferson Lerma]]|sortname=Lerma, Jefferson|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|10|25}}|caps=65|goals=5|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Johan Mojica]]|sortname=Mojica, Johan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|8|21}}|caps=45|goals=1|club=[[RCD Mallorca|Mallorca]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Willer Ditta]]|sortname=Ditta, Willer|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|1|23}}|caps=5|goals=0|club=[[Cruz Azul]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Cucho Hernández]]|sortname=Hernandez, Cucho|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|4|20}}|caps=9|goals=2|club=[[Real Betis]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Juan Fernando Quintero]]|sortname=Quintero, Juan Fernando|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|1|18}}|caps=49|goals=6|club=[[Club Atlético River Plate|River Plate]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Jaminton Campaz]]|sortname=Campaz, Jaminton|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|24}}|caps=10|goals=1|club=[[Rosario Central]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Deiver Machado]]|sortname=Machado, Deiver|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|9|2}}|caps=15|goals=0|club=[[FC Nantes|Nantes]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Davinson Sánchez]]|sortname=Sanchez, Davinson|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|12}}|caps=79|goals=4|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=24|pos=GK|name=[[Álvaro Montero (Colombian footballer)|Álvaro Montero]]|sortname=Montero, Alvaro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|3|29}}|caps=12|goals=0|club=[[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Luis Suárez (footballer, born 1997)|Luis Suárez]]|sortname=Suarez, Luis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|12|2}}|caps=12|goals=5|club=[[Sporting CP]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Andrés Gómez (footballer)|Andrés Gómez]]|sortname=Gomez, Andres|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|9|12}}|caps=8|goals=2|club=[[CR Vasco da Gama|Vasco da Gama]]|clubnat=BRA}} {{nat fs end}} ===DR Congo=== Coach: {{#invoke:flag|icon|FRA}} [[Sébastien Desabre]] [[DR Congo national football team|DR Congo]] announced their final squad on May 18.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/reel/DYe3Wf7ouca/ |title=Liste officielle |trans-title=Official squad |publisher=[[Congolese Association Football Federation]] |via=[[Instagram]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 18, 2026 |language=fr}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cafonline.com/news/desabre-names-fearless-dr-congo-squad-for-historic-world-cup-return/ |title=Desabre names fearless DR Congo squad for historic World Cup return |publisher=[[Confederation of African Football]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 18, 2026 |url-status=live |archive-date=May 18, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518182122/https://www.cafonline.com/news/desabre-names-fearless-dr-congo-squad-for-historic-world-cup-return/}}</ref> [[Rocky Bushiri]] withdrew injured and was replaced by [[Aaron Tshibola]] on May 20.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/fecofadrc/p/DYkCB16osKl/ |title=Communiqué officiel |trans-title=Official communication |publisher=[[Congolese Association Football Federation]] |via=[[Instagram]] |date=May 20, 2026 |access-date=May 20, 2026 |language=fr}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.edinburghnews.scotsman.com/sport/football/hibs/hibs-defender-rocky-bushiri-opens-up-on-world-cup-injury-heartache-and-makes-vow-8614513 |title=Hibs defender Rocky Bushiri opens up on World Cup injury heartache and makes vow |publisher=[[Edinburgh Evening News]] |first=Mark |last=Atkinson |date=May 21, 2026 |access-date=May 21, 2026 |url-status=live |archive-date=May 21, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521161743/https://www.edinburghnews.scotsman.com/sport/football/hibs/hibs-defender-rocky-bushiri-opens-up-on-world-cup-injury-heartache-and-makes-vow-8614513}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Lionel Mpasi]]|sortname=Mpasi, Lionel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|8|1}}|caps=29|goals=0|club=[[Le Havre AC|Le Havre]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Aaron Wan-Bissaka]]|sortname=Wan-Bissaka, Aaron|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|26}}|caps=12|goals=0|club=[[West Ham United F.C.|West Ham United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Steve Kapuadi]]|sortname=Kapuadi, Steve|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|30}}|caps=4|goals=0|club=[[Widzew Łódź]]|clubnat=POL}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Axel Tuanzebe]]|sortname=Tuanzebe, Axel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|14}}|caps=14|goals=1|club=[[Burnley F.C.|Burnley]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Dylan Batubinsika]]|sortname=Batubinsika, Dylan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|15}}|caps=14|goals=1|club=[[Athlitiki Enosi Larissa F.C.|AEL]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Ngal'ayel Mukau]]|sortname=Mukau, Ngalayel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|11|3}}|caps=14|goals=0|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Nathanaël Mbuku]]|sortname=Mbuku, Nathanael|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|3|16}}|caps=19|goals=2|club=[[Montpellier HSC|Montpellier]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Samuel Moutoussamy]]|sortname=Moutoussamy, Samuel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|8|12}}|caps=58|goals=0|club=[[Atromitos F.C.|Atromitos]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Brian Cipenga]]|sortname=Cipenga, Brian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|11}}|caps=8|goals=0|club=[[CD Castellón|Castellón]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Théo Bongonda]]|sortname=Bongonda, Theo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|11|20}}|caps=38|goals=7|club=[[FC Spartak Moscow|Spartak Moscow]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Gaël Kakuta]]|sortname=Kakuta, Gael|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|6|21}}|caps=31|goals=5|club=[[Athlitiki Enosi Larissa F.C.|AEL]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=12|pos=DF|name=[[Joris Kayembe]]|sortname=Kayembe, Joris|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|8|8}}|caps=26|goals=1|club=[[KRC Genk|Genk]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=13|pos=FW|name=[[Meschak Elia]]|sortname=Elia, Meschak|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|8|6}}|caps=69|goals=12|club=[[Alanyaspor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Noah Sadiki]]|sortname=Sadiki, Noah|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|12|17}}|caps=20|goals=0|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Aaron Tshibola]]|sortname=Tshibola, Aaron|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|2}}|caps=17|goals=1|club=[[Kilmarnock F.C.|Kilmarnock]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Timothy Fayulu]]|sortname=Fayulu, Timothy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|7|24}}|caps=3|goals=0|club=[[FC Noah|Noah]]|clubnat=ARM}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Cédric Bakambu]]|sortname=Bakambu, Cedric|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|4|11}}|caps=70|goals=21|club=[[Real Betis]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Charles Pickel]]|sortname=Pickel, Charles|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|15}}|caps=34|goals=1|club=[[RCD Espanyol|Espanyol]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Fiston Mayele]]|sortname=Mayele, Fiston|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|6|24}}|caps=37|goals=6|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Yoane Wissa]]|sortname=Wissa, Yoane|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|9|3}}|caps=38|goals=9|club=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=21|pos=GK|name=[[Matthieu Epolo]]|sortname=Epolo, Matthieu|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|1|15}}|caps=1|goals=0|club=[[Standard Liège]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Chancel Mbemba]]|sortname=Mbemba, Chancel|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|8|8}}|caps=109|goals=7|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=23|pos=FW|name=[[Simon Banza]]|sortname=Banza, Simon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|8|13}}|caps=15|goals=2|club=[[Al Jazira Club|Al Jazira]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Gédéon Kalulu]]|sortname=Kalulu, Gedeon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|8|29}}|caps=28|goals=0|club=[[Aris Limassol FC|Aris Limassol]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Edo Kayembe]]|sortname=Kayembe, Edo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|3}}|caps=43|goals=2|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Arthur Masuaku]]|sortname=Masuaku, Arthur|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|11|7}}|caps=45|goals=4|club=[[RC Lens|Lens]]|clubnat=FRA}} {{nat fs end}} ===Portugal=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ESP}} [[Roberto Martínez]] [[Portugal national football team|Portugal]] announced their final squad on May 19.<ref>{{cite web |url=https://www.fpf.pt/pt/News/Todas-as-not%C3%ADcias/Not%C3%ADcia/news/56573 |title=Os escolhidos para o Mundial 2026 |trans-title=The selections for the 2026 World Cup |publisher=[[Portuguese Football Federation]] |date=May 19, 2026 |access-date=May 19, 2026 |language=pt |archive-date=May 19, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519194221/https://www.fpf.pt/pt/News/Todas-as-notícias/Notícia/news/56573 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.irishtimes.com/sport/soccer/2026/05/19/roberto-martinez-names-portugal-world-cup-squad-with-symbolic-plus-one-for-dioga-jota/ |title=Roberto Martinez names Portugal World Cup squad with symbolic 'plus one' for Dioga Jota |work=[[The Irish Times]] |date=May 19, 2026 |access-date=May 19, 2026 |archive-date=May 19, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519194732/https://www.irishtimes.com/sport/soccer/2026/05/19/roberto-martinez-names-portugal-world-cup-squad-with-symbolic-plus-one-for-dioga-jota/ |url-status=live |quote=Martinez confirmed that fourth-choice goalkeeper Ricardo Velho of Genclerbirligi Ankara will travel with the squad but can only be added to the official 26-man list in the event of an injury to one of the three registered goalkeepers.}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Diogo Costa]]|sortname=Costa, Diogo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|9|19}}|caps=43|goals=0|club=[[FC Porto|Porto]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Nélson Semedo]]|sortname=Semedo, Nelson|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|11|16}}|caps=50|goals=0|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Rúben Dias]]|sortname=Dias, Ruben|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|14}}|caps=76|goals=3|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Tomás Araújo]]|sortname=Araujo, Tomas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|16}}|caps=5|goals=0|club=[[S.L. Benfica|Benfica]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Diogo Dalot]]|sortname=Dalot, Diogo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|18}}|caps=35|goals=3|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Matheus Nunes]]|sortname=Nunes, Matheus|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|27}}|caps=20|goals=2|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Cristiano Ronaldo]]|sortname=Ronaldo, Cristiano|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1985|2|5}}|caps=228|goals=143|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Bruno Fernandes]]|sortname=Fernandes, Bruno|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|9|8}}|caps=89|goals=29|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Gonçalo Ramos]]|sortname=Ramos, Goncalo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|20}}|caps=25|goals=10|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Bernardo Silva]]|sortname=Silva, Bernardo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|8|10}}|caps=109|goals=14|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[João Félix]]|sortname=Felix, Joao|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|11|10}}|caps=54|goals=12|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[José Sá]]|sortname=Sa, Jose|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|1|17}}|caps=5|goals=0|club=[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Renato Veiga]]|sortname=Veiga, Renato|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|29}}|caps=13|goals=1|club=[[Villarreal CF|Villarreal]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Gonçalo Inácio]]|sortname=Inacio, Goncalo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|8|25}}|caps=22|goals=2|club=[[Sporting CP]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[João Neves]]|sortname=Neves, Joao|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|9|27}}|caps=22|goals=3|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=FW|name=[[Francisco Trincão]]|sortname=Trincao, Francisco|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|12|29}}|caps=18|goals=3|club=[[Sporting CP]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Rafael Leão]]|sortname=Leao, Rafael|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|6|10}}|caps=44|goals=5|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Pedro Neto]]|sortname=Neto, Pedro|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|9}}|caps=25|goals=3|club=[[Chelsea F.C.|Chelsea]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Gonçalo Guedes]]|sortname=Guedes, Goncalo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|11|29}}|caps=34|goals=8|club=[[Real Sociedad]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[João Cancelo]]|sortname=Cancelo, Joao|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|5|27}}|caps=68|goals=12|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Rúben Neves]]|sortname=Neves, Ruben|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|3|13}}|caps=67|goals=1|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Rui Silva (footballer, born 1994)|Rui Silva]]|sortname=Silva, Rui|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|2|7}}|caps=3|goals=0|club=[[Sporting CP]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Vitinha (footballer, born February 2000)|Vitinha]]|sortname=Vitinha|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|13}}|caps=38|goals=0|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Samú Costa]]|sortname=Costa, Samu|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|11|27}}|caps=6|goals=0|club=[[RCD Mallorca|Mallorca]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Nuno Mendes (footballer, born 2002)|Nuno Mendes]]|sortname=Mendes, Nuno|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|6|19}}|caps=44|goals=1|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Francisco Conceição]]|sortname=Conceicao, Francisco|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|12|14}}|caps=17|goals=4|club=[[Juventus FC|Juventus]]|clubnat=ITA}} {{nat fs end}} ===Uzbekistan=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ITA}} [[Fabio Cannavaro]] [[Uzbekistan national football team|Uzbekistan]] announced a 40-man preliminary squad on May 5.<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/UzbekistanFA/posts/pfbid0JohE1JdZ8B9mWiKN56GHDEUV9cN2mFM5LmxEsDakReXy7JsMkbRLLxpT4ptENozZl |title=Training Camp May 6–26: Uzbekistan Squad |publisher=[[Uzbekistan Football Association]] |via=[[Facebook]] |date=May 5, 2026 |access-date=May 5, 2026 |language=uz, en}}</ref> The squad was reduced to 39 players on May 22 as [[Ibrokhimkhalil Yuldoshev]] withdrew injured,<ref>{{cite web |last=Zoirov |first=Shohrux |url=https://tribuna.uz/news/ibrohimxalil-yoldoshev-jarohat-sababli-jchni-otkazib-yuboradi-1215344/ |title=Ibrohimxalil Yoʻldoshev jarohat sababli JChni oʻtkazib yuboradi |trans-title=Ibrokhimkhalil Yuldoshev to miss World Cup due to injury |website=Tribuna.uz |date=May 22, 2026 |access-date=May 24, 2026 |language=uz |archive-date=May 25, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260525212802/https://tribuna.uz/news/ibrohimxalil-yoldoshev-jarohat-sababli-jchni-otkazib-yuboradi-1215344/ |url-status=live }}</ref> then to 30 players on May 24.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/uzbekistanfa/reel/DYuz4KLthdD/ |title=Milliy Jamoa bosh murabbiyi Fabio Kannavaro Jahon chempionatida ishtirok etuvchi 30 nafardan iborat futbolchilarning roʻyxatini e’lon qildi. |trans-title=National Team head coach Fabio Cannavaro has announced a list of 30 players who will participate in the World Cup. |publisher=[[Uzbekistan Football Association]] |via=[[Instagram]] |date=May 24, 2026 |access-date=May 24, 2026 |language=uz}}</ref> Their final squad was announced on June 2.<ref>{{cite web|title=Khusanov named in Uzbekistan's World Cup squad|url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/c5yenm7xllyo|website=BBC.com|date=June 2, 2026|access-date=June 2, 2026|archive-date=June 2, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260602151432/https://www.bbc.com/sport/football/articles/c5yenm7xllyo|url-status=live}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Utkir Yusupov]]|sortname=Yusupov, Utkir|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|1|4}}|caps=40|goals=0|club=[[PFC Navbahor Namangan|Navbahor Namangan]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Abdukodir Khusanov]]|sortname=Khusanov, Abdukodir|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|2|29}}|caps=27|goals=0|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Khojiakbar Alijonov]]|sortname=Alijonov, Khojiakbar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|4|19}}|caps=40|goals=2|club=[[Pakhtakor FC|Pakhtakor]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Farrukh Sayfiev]]|sortname=Sayfiev, Farrukh|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|1|17}}|caps=46|goals=1|club=[[FC Neftchi Fergana|Neftchi Fergana]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Rustam Ashurmatov]]|sortname=Ashurmatov, Rustam|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|7}}|caps=49|goals=1|club=[[Esteghlal F.C.|Esteghlal]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Akmal Mozgovoy]]|sortname=Mozgovoy, Akmal|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|4|2}}|caps=25|goals=1|club=[[Pakhtakor FC|Pakhtakor]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Otabek Shukurov]]|sortname=Shukurov, Otabek|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|22}}|caps=84|goals=9|club=[[Baniyas Club|Baniyas]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Jamshid Iskanderov]]|sortname=Iskanderov, Jamshid|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|10|16}}|caps=38|goals=4|club=[[FC Neftchi Fergana|Neftchi Fergana]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=9|pos=MF|name=[[Odiljon Hamrobekov]]|sortname=Hamrobekov, Odiljon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|13}}|caps=72|goals=1|club=[[Tractor S.C.|Tractor]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Jaloliddin Masharipov]]|sortname=Masharipov, Jaloliddin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|9|1}}|caps=74|goals=12|club=[[Esteghlal F.C.|Esteghlal]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Oston Urunov]]|sortname=Urunov, Oston|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|12|19}}|caps=42|goals=10|club=[[Persepolis F.C.|Persepolis]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Abduvohid Nematov]]|sortname=Nematov, Abduvohid|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|3|20}}|caps=8|goals=0|club=[[FC Nasaf|Nasaf]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Sherzod Nasrullaev]]|sortname=Nasrullaev, Sherzod|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|23}}|caps=31|goals=2|club=[[FC Nasaf|Nasaf]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Eldor Shomurodov]]|sortname=Shomurodov, Eldor|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|6|29}}|caps=92|goals=44|club=[[İstanbul Başakşehir F.K.|İstanbul Başakşehir]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Umar Eshmurodov]]|sortname=Eshmurodov, Umar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|11|30}}|caps=29|goals=0|club=[[FC Nasaf|Nasaf]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Botirali Ergashev]]|sortname=Ergashev, Botirali|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|6|23}}|caps=2|goals=0|club=[[FC Neftchi Fergana|Neftchi Fergana]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Dostonbek Khamdamov]]|sortname=Khamdamov, Dostonbek|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|24}}|caps=34|goals=5|club=[[Pakhtakor FC|Pakhtakor]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Abdulla Abdullaev]]|sortname=Abdullaev, Abdulla|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|1}}|caps=17|goals=0|club=[[Dibba FC|Dibba]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Azizjon Ganiev]]|sortname=Ganiev, Azizjon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|22}}|caps=19|goals=0|club=[[Al Bataeh Club|Al Bataeh]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Azizbek Amonov]]|sortname=Amonov, Azizbek|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|30}}|caps=12|goals=2|club=[[FC Dinamo Samarqand|Dinamo Samarqand]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Igor Sergeev]]|sortname=Sergeev, Igor|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|4|30}}|caps=83|goals=25|club=[[Persepolis F.C.|Persepolis]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Abbosbek Fayzullaev]]|sortname=Fayzullaev, Abbosbek|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|10|3}}|caps=32|goals=8|club=[[İstanbul Başakşehir F.K.|İstanbul Başakşehir]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Sherzod Esanov]]|sortname=Esanov, Sherzod|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|2|1}}|caps=1|goals=0|club=[[FC Bukhara|Bukhara]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Bekhruz Karimov]]|sortname=Karimov, Bekhruz|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|8|7}}|caps=2|goals=0|club=[[FC Surkhon|Surkhon Termiz]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Avazbek Ulmasaliev]]|sortname=Ulmasaliev, Avazbek|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|27}}|caps=0|goals=0|club=[[FC AGMK|AGMK]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Jakhongir Urozov]]|sortname=Urozov, Jakhongir|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|1|18}}|caps=4|goals=0|club=[[FC Dinamo Samarqand|Dinamo Samarqand]]|clubnat=UZB}} {{nat fs end}} ==Group L== ===Croatia=== Coach: [[Zlatko Dalić]] [[Croatia national football team|Croatia]] announced their final squad on May 18.<ref>{{cite web |url=https://hns.team/vijesti/31132/zlatko-dalic-objavio-popis-igraca-za-svjetsko-prvenstvo-u-kanadi-meksiku-i-sad-u/ |title=Zlatko Dalić objavio popis igrača za Svjetsko prvenstvo u Kanadi, Meksiku i SAD-u |trans-title=Zlatko Dalić announces list of players for the World Cup in Canada, Mexico and the USA |publisher=[[Croatian Football Federation]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 18, 2026 |language=hr |archive-date=May 18, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518183013/https://hns.team/vijesti/31132/zlatko-dalic-objavio-popis-igraca-za-svjetsko-prvenstvo-u-kanadi-meksiku-i-sad-u/ |url-status=live}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Dominik Livaković]]|sortname=Livakovic, Dominik|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|9}}|caps=75|goals=0|club=[[GNK Dinamo Zagreb|Dinamo Zagreb]]|clubnat=CRO}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Josip Stanišić]]|sortname=Stanisic, Josip|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|2}}|caps=31|goals=0|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Marin Pongračić]]|sortname=Pongracic, Marin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|11}}|caps=20|goals=0|club=[[ACF Fiorentina|Fiorentina]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Joško Gvardiol]]|sortname=Gvardiol, Josko|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|1|23}}|caps=48|goals=4|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Duje Ćaleta-Car]]|sortname=Caleta-Car, Duje|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|9|17}}|caps=38|goals=1|club=[[Real Sociedad]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Josip Šutalo]]|sortname=Sutalo, Josip|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|28}}|caps=33|goals=0|club=[[AFC Ajax|Ajax]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Nikola Moro]]|sortname=Moro, Nikola|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|12}}|caps=10|goals=0|club=[[Bologna FC 1909|Bologna]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Mateo Kovačić]]|sortname=Kovacic, Mateo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|5|6}}|caps=113|goals=5|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Andrej Kramarić]]|sortname=Kramaric, Andrej|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|6|19}}|caps=116|goals=36|club=[[TSG 1899 Hoffenheim|TSG Hoffenheim]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Luka Modrić]]|sortname=Modric, Luka|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1985|9|9}}|caps=198|goals=29|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Ante Budimir]]|sortname=Budimir, Ante|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|7|22}}|caps=38|goals=6|club=[[CA Osasuna|Osasuna]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Ivor Pandur]]|sortname=Pandur, Ivor|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|25}}|caps=0|goals=0|club=[[Hull City A.F.C.|Hull City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[Nikola Vlašić]]|sortname=Vlasic, Nikola|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|4}}|caps=63|goals=10|club=[[Torino FC|Torino]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Ivan Perišić]]|sortname=Perisic, Ivan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|2|2}}|caps=154|goals=38|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Mario Pašalić]]|sortname=Pasalic, Mario|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|2|9}}|caps=85|goals=12|club=[[Atalanta BC|Atalanta]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Martin Baturina]]|sortname=Baturina, Martin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|2|16}}|caps=19|goals=1|club=[[Como 1907|Como]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Petar Sučić]]|sortname=Sucic, Petar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|10|25}}|caps=17|goals=1|club=[[Inter Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Kristijan Jakić]]|sortname=Jakic, Kristijan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|14}}|caps=17|goals=2|club=[[FC Augsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Toni Fruk]]|sortname=Fruk, Toni|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|3|9}}|caps=7|goals=1|club=[[HNK Rijeka|Rijeka]]|clubnat=CRO}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Igor Matanović]]|sortname=Matanovic, Igor|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|3|31}}|caps=9|goals=2|club=[[SC Freiburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Luka Sučić]]|sortname=Sucic, Luka|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|9|8}}|caps=21|goals=1|club=[[Real Sociedad]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Luka Vušković]]|sortname=Vuskovic, Luka|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|2|24}}|caps=5|goals=1|club=[[Hamburger SV]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Dominik Kotarski]]|sortname=Kotarski, Dominik|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|10}}|caps=4|goals=0|club=[[F.C. Copenhagen|Copenhagen]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Marco Pašalić]]|sortname=Pasalic, Marco|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|9|14}}|caps=15|goals=1|club=[[Orlando City SC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Martin Erlić]]|sortname=Erlic, Martin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|1|24}}|caps=13|goals=1|club=[[FC Midtjylland|Midtjylland]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Petar Musa]]|sortname=Musa, Petar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|4}}|caps=11|goals=1|club=[[FC Dallas]]|clubnat=USA}} {{nat fs end}} ===England=== Coach: {{#invoke:flag|icon|GER}} [[Thomas Tuchel]] [[England national football team|England]] announced their final squad on May 22.<ref>{{cite web |last=Veevers |first=Nicholas |url=https://www.englandfootball.com/articles/2026/May/22/england-mens-world-cup-2026-squad-named-by-thomas-tuchel-20262205 |title=Three Lions Come Together for World Cup |publisher=[[The Football Association]] |date=May 22, 2026 |access-date=May 22, 2026 |archive-date=May 22, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260522101615/https://www.englandfootball.com/articles/2026/May/22/england-mens-world-cup-2026-squad-named-by-thomas-tuchel-20262205 |url-status=live}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Jordan Pickford]]|sortname=Pickford, Jordan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|3|7}}|caps=84|goals=0|club=[[Everton F.C.|Everton]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Ezri Konsa]]|sortname=Konsa, Ezri|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|23}}|caps=20|goals=1|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Nico O'Reilly]]|sortname=O'Reilly, Nico|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|3|21}}|caps=5|goals=0|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Declan Rice]]|sortname=Rice, Declan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|14}}|caps=73|goals=7|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[John Stones]]|sortname=Stones, John|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|5|28}}|caps=89|goals=3|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Marc Guéhi]]|sortname=Guehi, Marc|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|13}}|caps=29|goals=1|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Bukayo Saka]]|sortname=Saka, Bukayo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|9|5}}|caps=49|goals=14|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Elliot Anderson (footballer)|Elliot Anderson]]|sortname=Anderson, Elliot|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|11|6}}|caps=9|goals=0|club=[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Harry Kane]]|sortname=Kane, Harry|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|7|28}}|caps=114|goals=79|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Jude Bellingham]]|sortname=Bellingham, Jude|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|29}}|caps=48|goals=6|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Marcus Rashford]]|sortname=Rashford, Marcus|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|31}}|caps=72|goals=18|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=12|pos=DF|name=[[Tino Livramento]]|sortname=Livramento, Tino|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|11|12}}|caps=6|goals=0|club=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=GK|name=[[Dean Henderson]]|sortname=Henderson, Dean|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|3|12}}|caps=5|goals=0|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Jordan Henderson]]|sortname=Henderson, Jordan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|6|17}}|caps=90|goals=3|club=[[Brentford F.C.|Brentford]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Dan Burn]]|sortname=Burn, Dan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|5|9}}|caps=8|goals=0|club=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Kobbie Mainoo]]|sortname=Mainoo, Kobbie|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|4|19}}|caps=14|goals=0|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Morgan Rogers]]|sortname=Rogers, Morgan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|26}}|caps=15|goals=1|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Anthony Gordon (footballer)|Anthony Gordon]]|sortname=Gordon, Anthony|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|24}}|caps=19|goals=3|club=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Ollie Watkins]]|sortname=Watkins, Ollie|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|30}}|caps=22|goals=7|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Noni Madueke]]|sortname=Madueke, Noni|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|3|10}}|caps=11|goals=1|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Eberechi Eze]]|sortname=Eze, Eberechi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|29}}|caps=17|goals=3|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=22|pos=FW|name=[[Ivan Toney]]|sortname=Toney, Ivan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|3|16}}|caps=8|goals=1|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[James Trafford]]|sortname=Trafford, James|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|10|10}}|caps=2|goals=0|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Reece James]]|sortname=James, Reece|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|12|8}}|caps=24|goals=1|club=[[Chelsea F.C.|Chelsea]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Djed Spence]]|sortname=Spence, Djed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|8|9}}|caps=6|goals=0|club=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Jarell Quansah]]|sortname=Quansah, Jarell|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|1|29}}|caps=3|goals=0|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER}} {{nat fs end}} ===Ghana=== Coach: {{#invoke:flag|icon|POR}} [[Carlos Queiroz]] [[Ghana national football team|Ghana]] announced a 28-man preliminary squad on May 25.<ref>{{cite web |url=https://www.ghanafa.org/black-stars-coach-carlos-queiroz-names-28-man-squad-for-world-cup-preparations-and-wales-friendly |title=Black Stars coach Carlos Queiroz names 28-man squad for World Cup preparations and Wales friendly |publisher=[[Ghana Football Association]] |date=May 25, 2026 |access-date=May 25, 2026}}</ref> [[Alexander Djiku]] withdrew injured and was replaced by [[Derrick Luckassen]] on June 1.<ref>{{cite web |url=https://www.straitstimes.com/sport/football/ghana-delay-naming-world-cup-squad |title=Ghana delay naming World Cup squad |work=[[The Straits Times]] |date=June 1, 2026 |access-date=June 1, 2026}}</ref> They announced their final squad on June 2.<ref>{{cite web |url=https://www.ghanafa.org/carlos-queiroz-names-2026-fifa-world-cup-squad |title=Carlos Queiroz names 2026 FIFA World Cup squad |publisher=[[Ghana Football Association]] |date=June 2, 2026 |access-date=June 2, 2026 |archive-date=June 2, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260602044349/https://www.ghanafa.org/carlos-queiroz-names-2026-fifa-world-cup-squad |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Lawrence Ati-Zigi]]|sortname=Ati-Zigi, Lawrence|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|11|29}}|caps=29|goals=0|club=[[FC St. Gallen|St. Gallen]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Alidu Seidu]]|sortname=Seidu, Alidu|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|4}}|caps=24|goals=1|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=3|pos=MF|name=[[Caleb Yirenkyi]]|sortname=Yirenkyi, Caleb|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|1|15}}|caps=11|goals=1|club=[[FC Nordsjælland|Nordsjælland]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Jonas Adjetey]]|sortname=Adjetey, Jonas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|12|13}}|caps=10|goals=0|club=[[VfL Wolfsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Thomas Partey]]|sortname=Partey, Thomas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|6|13}}|caps=57|goals=15|club=[[Villarreal CF|Villarreal]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Abdul Mumin]]|sortname=Mumin, Abdul|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|6}}|caps=5|goals=0|club=[[Rayo Vallecano]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Abdul Fatawu]]|sortname=Fatawu, Abdul|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|3|8}}|caps=28|goals=3|club=[[Leicester City F.C.|Leicester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Kwasi Sibo]]|sortname=Sibo, Kwasi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|24}}|caps=8|goals=0|club=[[Real Oviedo|Oviedo]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Jordan Ayew]]|sortname=Ayew, Jordan|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|9|11}}|caps=120|goals=34|club=[[Leicester City F.C.|Leicester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Brandon Thomas-Asante]]|sortname=Thomas-Asante, Brandon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|29}}|caps=8|goals=1|club=[[Coventry City F.C.|Coventry City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Antoine Semenyo]]|sortname=Semenyo, Antoine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|1|7}}|caps=34|goals=3|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Joseph Anang]]|sortname=Anang, Joseph|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|8}}|caps=1|goals=0|club=[[St Patrick's Athletic F.C.|St Patrick's Athletic]]|clubnat=IRL}} {{nat fs g player|no=13|pos=FW|name=[[Christopher Bonsu Baah]]|sortname=Bonsu Baah, Christopher|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|12|14}}|caps=9|goals=0|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Gideon Mensah (footballer, born 1998)|Gideon Mensah]]|sortname=Mensah, Gideon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|18}}|caps=40|goals=0|club=[[AJ Auxerre|Auxerre]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Elisha Owusu]]|sortname=Owusu, Elisha|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|7}}|caps=20|goals=0|club=[[AJ Auxerre|Auxerre]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Benjamin Asare]]|sortname=Asare, Benjamin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|7|13}}|caps=11|goals=0|club=[[Accra Hearts of Oak S.C.|Hearts of Oak]]|clubnat=GHA}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Abdul Rahman Baba]]|sortname=Baba, Abdul Rahman|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|7|2}}|caps=51|goals=1|club=[[PAOK FC|PAOK]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Jerome Opoku]]|sortname=Opoku, Jerome|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|14}}|caps=11|goals=1|club=[[İstanbul Başakşehir F.K.|İstanbul Başakşehir]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Iñaki Williams]]|sortname=Williams, Inaki|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|6|15}}|caps=26|goals=2|club=[[Athletic Bilbao]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Augustine Boakye]]|sortname=Boakye, Augustine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|11|3}}|caps=0|goals=0|club=[[AS Saint-Étienne|Saint-Étienne]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Kojo Peprah Oppong]]|sortname=Peprah Oppong, Kojo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|6|4}}|caps=4|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=22|pos=FW|name=[[Kamaldeen Sulemana]]|sortname=Sulemana, Kamaldeen|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|15}}|caps=28|goals=1|club=[[Atalanta BC|Atalanta]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Derrick Luckassen]]|sortname=Luckassen, Derrick|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|7|3}}|caps=1|goals=0|club=[[Pafos FC|Pafos]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Ernest Nuamah]]|sortname=Nuamah, Ernest|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|11|1}}|caps=18|goals=4|club=[[Olympique Lyonnais|Lyon]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Prince Kwabena Adu]]|sortname=Adu, Prince Kwabena|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|9|23}}|caps=5|goals=0|club=[[FC Viktoria Plzeň|Viktoria Plzeň]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Marvin Senaya]]|sortname=Senaya, Marvin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|28}}|caps=2|goals=0|club=[[AJ Auxerre|Auxerre]]|clubnat=FRA}} {{nat fs end}} ===Panama=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ESP}} [[Thomas Christiansen]] [[Panama national football team|Panama]] announced their final squad on May 26.<ref>{{cite web |url=https://www.fepafut.com/blog/2026/05/26/los-26-mundialistas-de-panama/ |title=Los 26 Mundialistas de Panamá |trans-title=Panama's 26-Man World Cup Squad |publisher=[[Panamanian Football Federation]] |date=May 26, 2026 |access-date=May 26, 2026 |language=es |archive-date=May 26, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260526170649/https://www.fepafut.com/blog/2026/05/26/los-26-mundialistas-de-panama/ |url-status=live}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Luis Mejía]]|sortname=Mejia, Luis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|3|16}}|caps=56|goals=0|club=[[Club Nacional de Football|Nacional]]|clubnat=URU}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[César Blackman]]|sortname=Blackman, Cesar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|2}}|caps=40|goals=3|club=[[ŠK Slovan Bratislava|Slovan Bratislava]]|clubnat=SVK}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[José Córdoba]]|sortname=Cordoba, Jose|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|3}}|caps=32|goals=1|club=[[Norwich City F.C.|Norwich City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Fidel Escobar]]|sortname=Escobar, Fidel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|9}}|caps=99|goals=4|club=[[Deportivo Saprissa|Saprissa]]|clubnat=CRC}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Edgardo Fariña]]|sortname=Farina, Edgardo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|10|19}}|caps=18|goals=0|club=[[FC Pari Nizhny Novgorod|Pari Nizhny Novgorod]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Cristian Martínez (Panamanian footballer)|Cristian Martínez]]|sortname=Martinez, Cristian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|6}}|caps=66|goals=2|club=[[Hapoel Ironi Kiryat Shmona F.C.|Ironi Kiryat Shmona]]|clubnat=ISR}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[José Luis Rodríguez (footballer, born 1998)|José Luis Rodríguez]]|sortname=Rodriguez, Jose Luis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|19}}|caps=70|goals=8|club=[[FC Juárez|Juárez]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Adalberto Carrasquilla]]|sortname=Carrasquilla, Adalberto|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|11|28}}|caps=73|goals=3|club=[[Pumas UNAM|UNAM]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Tomás Rodríguez (footballer)|Tomás Rodríguez]]|sortname=Rodriguez, Tomas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|9}}|caps=13|goals=4|club=[[Deportivo Saprissa|Saprissa]]|clubnat=CRC}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Ismael Díaz (footballer, born 1997)|Ismael Díaz]]|sortname=Diaz, Ismael|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|12}}|caps=57|goals=17|club=[[Club León|León]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Yoel Bárcenas]]|sortname=Barcenas, Yoel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|10|23}}|caps=104|goals=10|club=[[Mazatlán F.C.|Mazatlán]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[César Samudio]]|sortname=Samudio, Cesar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|2|23}}|caps=5|goals=0|club=[[C.D. Marathón|Marathón]]|clubnat=HON}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Jiovany Ramos]]|sortname=Ramos, Jiovany|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|26}}|caps=23|goals=2|club=[[Academia Puerto Cabello|Puerto Cabello]]|clubnat=VEN}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Carlos Harvey]]|sortname=Harvey, Carlos|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|3}}|caps=28|goals=3|club=[[Minnesota United FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Eric Davis (Panamanian footballer)|Eric Davis]]|sortname=Davis, Eric|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|3|31}}|caps=107|goals=9|club=[[C.D. Plaza Amador|Plaza Amador]]|clubnat=PAN}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Andrés Andrade (footballer, born 1998)|Andrés Andrade]]|sortname=Andrade, Andres|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|16}}|caps=50|goals=1|club=[[LASK]]|clubnat=AUT}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[José Fajardo (footballer)|José Fajardo]]|sortname=Fajardo, Jose|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|8|18}}|caps=68|goals=17|club=[[C.D. Universidad Católica (Ecuador)|Universidad Católica]]|clubnat=ECU}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Cecilio Waterman]]|sortname=Waterman, Cecilio|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|4|13}}|caps=55|goals=15|club=[[C.D. Universidad de Concepción|Universidad de Concepción]]|clubnat=CHI}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Alberto Quintero (footballer)|Alberto Quintero]]|sortname=Quintero, Alberto|age={{birth date and age2|2026|6|11|1987|12|18}}|caps=141|goals=7|club=[[C.D. Plaza Amador|Plaza Amador]]|clubnat=PAN}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Aníbal Godoy]]|sortname=Godoy, Anibal|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|2|10}}|caps=159|goals=4|club=[[San Diego FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[César Yanis]]|sortname=Yanis, Cesar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|28}}|caps=56|goals=5|club=[[Cobresal]]|clubnat=CHI}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Orlando Mosquera]]|sortname=Mosquera, Orlando|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|12|25}}|caps=48|goals=0|club=[[Al-Fayha Club|Al-Fayha]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Michael Amir Murillo]]|sortname=Murillo, Michael Amir|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|11}}|caps=94|goals=9|club=[[Beşiktaş J.K.|Beşiktaş]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Azarias Londoño]]|sortname=Londono, Azarias|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|21}}|caps=11|goals=0|club=[[C.D. Universidad Católica (Ecuador)|Universidad Católica]]|clubnat=ECU}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Roderick Miller (footballer)|Roderick Miller]]|sortname=Miller, Roderick|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|4|3}}|caps=50|goals=2|club=[[Turan Tovuz]]|clubnat=AZE}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Jorge Gutiérrez (footballer)|Jorge Gutiérrez]]|sortname=Gutierrez, Jorge|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|1}}|caps=18|goals=0|club=[[Deportivo La Guaira F.C.|Deportivo La Guaira]]|clubnat=VEN}} {{nat fs end}} ==Statistics== ===Age=== ====Players==== =====Outfield players===== *Oldest: {{#invoke:flag|fbicon|POR}} [[Cristiano Ronaldo]] ({{Age in years and days|1985|2|5|2026|6|11}})<ref name="FIFAstats">{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/numbers-squads-stats |title=The squads in stats |publisher=FIFA.com |date=June 2, 2026}}</ref> *Youngest: {{#invoke:flag|fbicon|MEX}} [[Gilberto Mora (footballer, born 2008)|Gilberto Mora]] ({{Age in years and days|2008|10|14|2026|6|11}})<ref>{{cite web |url=https://en.as.com/soccer/world-cup/the-96-year-old-world-cup-record-that-could-be-erased-by-this-young-mexican-f202606-n/ |title=The 96-year-old World Cup record that could be erased by this young Mexican |publisher=As.com |date=June 1, 2026 |access-date=June 1, 2026 |archive-date=June 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601211301/https://en.as.com/soccer/world-cup/the-96-year-old-world-cup-record-that-could-be-erased-by-this-young-mexican-f202606-n/ |url-status=live }}</ref><ref name="FIFAstats"></ref> =====Goalkeepers===== *Oldest: {{#invoke:flag|fbicon|SCO}} [[Craig Gordon]] ({{Age in years and days|1982|12|31|2026|6|11}})<ref>{{cite web |url=https://www.foxsports.com/stories/soccer/scotland-craig-gordon-2026-fifa-world-cup-roster |title=Scotland Includes 43-year-old Goalkeeper Craig Gordon In World Cup Squad |publisher=Fox Sports |date=May 19, 2026 |access-date=June 1, 2026 |archive-date=June 2, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260602174508/https://www.foxsports.com/stories/soccer/scotland-craig-gordon-2026-fifa-world-cup-roster |url-status=live }}</ref><ref name="FIFAstats"></ref> *Youngest: {{#invoke:flag|fbicon|BIH}} [[Mladen Jurkas]] ({{Age in years and days|2007|10|7|2026|6|11}}) =====Captains===== *Oldest: {{#invoke:flag|fbicon|POR}} [[Cristiano Ronaldo]] ({{Age in years and days|1985|2|5|2026|6|11}})<ref name="FIFAstats"></ref> *Youngest: {{#invoke:flag|fbicon|CAN}} [[Alphonso Davies]] ({{Age in years and days|2000|11|2|2026|6|11}}) ====Coaches==== *Oldest: {{#invoke:flag|icon|NED}} [[Dick Advocaat]] ({{fb|CUW}}, {{Age in years and days|1947|9|27|2026|6|11}})<ref>{{cite web |last=Burrows |first=Tom |url=https://www.nytimes.com/athletic/7275424/2026/05/13/dick-advocaat-curacao-return-world-cup/ |title=Dick Advocaat, 78, returns to Curacao role, will become oldest manager at a World Cup |publisher=The New York Times |date=May 13, 2026}}</ref> *Youngest: {{#invoke:flag|icon|GER}} [[Julian Nagelsmann]] ({{fb|GER}}, {{Age in years and days|1987|7|23|2026|6|11}}) ===Player representation by club=== {| class="wikitable sortable" |- ! Players !! Clubs |- | align=center | 19 || {{#invoke:flag|fbaicon|ENG}} [[Manchester City F.C.|Manchester City]] |- | align=center | 17 || {{#invoke:flag|fbaicon|GER}} [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] |- | align=center | 16 || {{#invoke:flag|fbaicon|FRA}} [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] |- | align=center | 15 || {{#invoke:flag|fbaicon|ENG}} [[Arsenal F.C.|Arsenal]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|ESP}} [[FC Barcelona|Barcelona]] |- | align=center | 12 || {{#invoke:flag|fbaicon|ENG}} [[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|ENG}} [[Manchester United F.C.|Manchester United]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|KSA}} [[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|ESP}} [[Atlético Madrid]] |- | align=center | 11 || {{#invoke:flag|fbaicon|ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|GER}} [[Borussia Dortmund]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|TUR}} [[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]] |- | align=center | 10 || {{#invoke:flag|fbaicon|CZE}} [[SK Slavia Prague|Slavia Prague]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|ITA}} [[AC Milan|Milan]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|NED}} [[PSV Eindhoven]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|ESP}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|TUR}} [[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|ENG}} [[Sunderland A.F.C.|Sunderland]] |} ===Player representation by league system=== <span style="font-size:90%">Nations in '''bold''' are represented at the tournament.</span> {| class="wikitable sortable" |- !Country !! Players !! Percent !! Outside<br />national<br />squad !! Lower tier <br /> players |- | {{#invoke:flag|deco|ENG}} '''[[English football league system|England]]'''{{refn|group=note|Includes players from [[Swansea City A.F.C.|Swansea City]] and [[Wrexham A.F.C.|Wrexham]], which are based in Wales but play in the English league system.}} ||style="text-align:center"| 205 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:205/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 184 ||style="text-align:center"| 42{{refn|group=note|Includes five players from the [[EFL League One|third tier]] and one player from the [[National League (division)|fifth tier]].}} |- | {{#invoke:flag|deco|GER}} '''[[German football league system|Germany]]''' ||style="text-align:center"| 108 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:108/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 89 ||style="text-align:center"| 8{{refn|group=note|Includes one player from the [[Oberliga Rheinland-Pfalz/Saar|fifth tier]].}} |- | {{#invoke:flag|deco|FRA}} '''[[French football league system|France]]'''{{refn|group=note|Includes players from [[AS Monaco FC|Monaco]], which is based in Monaco but plays in the French league system. Monaco is not a FIFA member.}} ||style="text-align:center" rowspan="2"| 86 ||style="text-align:center" rowspan="2"| {{Decimals|{{#expr:86/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 78 ||style="text-align:center"| 7{{refn|group=note|Includes one player from the [[Ligue 3|third tier]].}} |- | {{#invoke:flag|deco|ESP}} '''[[Spanish football league system|Spain]]''' ||style="text-align:center"| 69 ||style="text-align:center"rowspan="2"| 5 |- | {{#invoke:flag|deco|ITA}} [[Italian football league system|Italy]] ||style="text-align:center"| 71 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:71/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 71 |- | {{#invoke:flag|deco|KSA}} '''[[Football league system in Saudi Arabia|Saudi Arabia]]''' ||style="text-align:center"| 49 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:49/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 24 ||style="text-align:center"| 2 |- | {{#invoke:flag|deco|USA}} '''[[United States soccer league system|United States]]'''{{refn|group=note|Includes players from [[Toronto FC]] and [[Vancouver Whitecaps FC]], which are based in Canada but play in the American league system.}} ||style="text-align:center"| 48 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:48/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 41 ||style="text-align:center"| 4 |- | {{#invoke:flag|deco|TUR}} '''[[Turkish football league system|Turkey]]''' ||style="text-align:center"| 45 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:45/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 30 ||style="text-align:center"| 2 |- | {{#invoke:flag|deco|NED}} '''[[Dutch football league system|Netherlands]]''' ||style="text-align:center"| 38 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:38/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 36 ||style="text-align:center"| 5 |- | {{#invoke:flag|deco|BRA}} '''[[Brazilian football league system|Brazil]]''' ||style="text-align:center" rowspan="2"| 32 ||style="text-align:center" rowspan="2"| {{Decimals|{{#expr:32/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 25 ||style="text-align:center"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|POR}} '''[[Portuguese football league system|Portugal]]''' ||style="text-align:center"| 27 ||style="text-align:center"| 5 |- | {{#invoke:flag|deco|BEL}} '''[[Belgian football league system|Belgium]]''' ||style="text-align:center" rowspan="2"| 29 ||style="text-align:center" rowspan="2"| {{Decimals|{{#expr:29/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 26 ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|QAT}} '''[[Qatar football league system|Qatar]]''' ||style="text-align:center"| 4 ||style="text-align:center" rowspan="15"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|MEX}} '''[[Mexican football league system|Mexico]]''' ||style="text-align:center"| 26 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:26/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 14 |- | {{#invoke:flag|deco|IRN}} '''[[Iranian football league system|Iran]]''' ||style="text-align:center"| 23 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:23/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 6 |- | {{#invoke:flag|deco|CZE}} '''[[Czech Republic football league system|Czech Republic]]''' ||style="text-align:center"| 22 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:22/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 5 |- | {{#invoke:flag|deco|EGY}} '''[[Egyptian football league system|Egypt]]''' ||style="text-align:center" rowspan="2"| 20 ||style="text-align:center" rowspan="2"| {{Decimals|{{#expr:20/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 3 |- | {{#invoke:flag|deco|SCO}} '''[[Scottish football league system|Scotland]]''' ||style="text-align:center"| 12 |- | {{#invoke:flag|deco|RSA}} '''[[Soccer in South Africa|South Africa]]''' ||style="text-align:center"| 19 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:19/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|ARG}} '''[[Argentine football league system|Argentina]]''' ||style="text-align:center"| 17 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:17/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 15 |- | {{#invoke:flag|deco|UZB}} '''[[Football in Uzbekistan|Uzbekistan]]''' ||style="text-align:center"| 16 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:16/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|AUS}} '''[[Australian soccer league system|Australia]]'''{{refn|group=note|Includes players from [[Auckland FC]] and [[Wellington Phoenix FC|Wellington Phoenix]], which are based in New Zealand but play in the Australian league system.}} ||style="text-align:center" rowspan="3"| 15 ||style="text-align:center" rowspan="3"| {{Decimals|{{#expr:15/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 10 |- | {{#invoke:flag|deco|IRQ}} '''[[Football in Iraq|Iraq]]''' ||style="text-align:center"| 5 |- | {{#invoke:flag|deco|UAE}} [[Football league system in the United Arab Emirates|United Arab Emirates]] ||style="text-align:center"| 15 |- | {{#invoke:flag|deco|DEN}} [[Danish football league system|Denmark]] ||style="text-align:center"| 14 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:14/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 14 |- | {{#invoke:flag|deco|GRE}} [[Greek football league system|Greece]] ||style="text-align:center" rowspan="3"| 12 ||style="text-align:center" rowspan="3"| {{Decimals|{{#expr:12/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center" rowspan="2"| 12 |- | {{#invoke:flag|deco|RUS}} [[Russian football league system|Russia]] |- | {{#invoke:flag|deco|SUI}} '''[[Swiss football league system|Switzerland]]''' ||style="text-align:center"| 10 ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|JOR}} '''[[Football in Jordan|Jordan]]''' ||style="text-align:center"| 11 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:11/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 0 ||style="text-align:center" rowspan="4"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|CYP}} [[Cypriot football league system|Cyprus]] ||style="text-align:center"| 10 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:10/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 10 |- | {{#invoke:flag|deco|KOR}} '''[[South Korean football league system|South Korea]]''' ||style="text-align:center"| 8 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:7/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|AUT}} '''[[Austrian football league system|Austria]]''' ||style="text-align:center" rowspan="4"| 7 ||style="text-align:center" rowspan="4"| {{Decimals|{{#expr:7/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center" rowspan="2"| 4 |- | {{#invoke:flag|deco|JPN}} '''[[Japanese football league system|Japan]]''' ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|NOR}} '''[[Norwegian football league system|Norway]]''' ||style="text-align:center"| 3 ||style="text-align:center" rowspan="6"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|TUN}} '''[[Football in Tunisia|Tunisia]]''' ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|CRO}} '''[[Croatian football league system|Croatia]]''' ||style="text-align:center"| 6 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:6/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 4 |- | {{#invoke:flag|deco|ECU}} '''[[Ecuadorian football league system|Ecuador]]''' ||style="text-align:center" rowspan="2"| 5 ||style="text-align:center" rowspan="2"| {{Decimals|{{#expr:5/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 3 |- | {{#invoke:flag|deco|POL}} [[Polish football league system|Poland]] ||style="text-align:center"| 5 |- | {{#invoke:flag|deco|ISR}} [[Israeli football league system|Israel]] ||style="text-align:center" rowspan="2"| 4 ||style="text-align:center" rowspan="2"| {{Decimals|{{#expr:4/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 4 |- | {{#invoke:flag|deco|SWE}} '''[[Swedish football league system|Sweden]]''' ||style="text-align:center"| 1 ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|ALG}} '''[[Algerian football league system|Algeria]]''' ||style="text-align:center" rowspan="5"| 3 ||style="text-align:center" rowspan="5"| {{Decimals|{{#expr:3/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 0 ||style="text-align:center" rowspan="28"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|HUN}} [[Hungarian football league system|Hungary]] ||style="text-align:center" rowspan="2"| 3 |- | {{#invoke:flag|deco|MAS}} [[Malaysian football league system|Malaysia]] |- | {{#invoke:flag|deco|MAR}} '''[[Moroccan football league system|Morocco]]''' ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|PAR}} '''[[Paraguayan football league system|Paraguay]]''' ||style="text-align:center"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|BUL}} [[Bulgarian football league system|Bulgaria]] ||style="text-align:center" rowspan="10"| 2 ||style="text-align:center" rowspan="10"| {{Decimals|{{#expr:2/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center" rowspan="4"| 2 |- | {{#invoke:flag|deco|CHI}} [[Chilean football league system|Chile]] |- | {{#invoke:flag|deco|CRC}} [[Football in Costa Rica|Costa Rica]] |- | {{#invoke:flag|deco|IRL}} [[Republic of Ireland football league system|Ireland]] |- | {{#invoke:flag|deco|PAN}} '''[[Football in Panama|Panama]]''' ||style="text-align:center"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|ROU}} [[Romanian football league system|Romania]] ||style="text-align:center" rowspan="5"| 2 |- | {{#invoke:flag|deco|SRB}} [[Serbian football league system|Serbia]] |- | {{#invoke:flag|deco|SVK}} [[Football in Slovakia|Slovakia]] |- | {{#invoke:flag|deco|SVN}} [[Football in Slovenia|Slovenia]] |- | {{#invoke:flag|deco|VEN}} [[Venezuelan football league system|Venezuela]] |- | {{#invoke:flag|deco|ARM}} [[Football in Armenia|Armenia]] ||style="text-align:center" rowspan="13"| 1 ||style="text-align:center" rowspan="13"| {{Decimals|{{#expr:1/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center" rowspan="2"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|AZE}} [[Football in Azerbaijan|Azerbaijan]] |- | {{#invoke:flag|deco|BIH}} '''[[Football in Bosnia and Herzegovina|Bosnia and Herzegovina]]''' ||style="text-align:center"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|CHN}} [[Chinese football league system|China]] ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|COL}} '''[[Colombian football league system|Colombia]]''' ||style="text-align:center"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|FIN}} [[Finnish football league system|Finland]] ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|GHA}} '''[[Football in Ghana|Ghana]]''' ||style="text-align:center" rowspan="2"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|HAI}} '''[[Football in Haiti|Haiti]]''' |- | {{#invoke:flag|deco|HON}} [[Football in Honduras|Honduras]] ||style="text-align:center" rowspan="5"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|IDN}} [[Indonesian football league system|Indonesia]] |- | {{#invoke:flag|deco|KAZ}} [[Football in Kazakhstan|Kazakhstan]] |- | {{#invoke:flag|deco|THA}} [[Football in Thailand|Thailand]] |- | {{#invoke:flag|deco|URU}} '''[[Uruguayan football league system|Uruguay]]''' |- | '''Total''' ||style="text-align:center"| '''1245''' ||style="text-align:center"| '''100%''' ||style="text-align:center"| '''913 <span style="font-size:80%">({{Decimals|{{#expr:913/1245*100}}|2}}%)</span>''' ||style="text-align:center"| '''89 <span style="font-size:80%">({{Decimals|{{#expr:89/1245*100}}|2}}%)</span>''' |} * None of the squads are made up entirely of players from the countries' domestic leagues. The [[Qatar national football team|Qatar]] and [[Saudi Arabia national football team|Saudi Arabia]] squads have 25 players from their respective leagues.<ref name="FIFAstats"></ref> * The [[Cape Verde national football team|Cape Verde]], [[Curaçao national football team|Curaçao]], [[DR Congo national football team|DR Congo]], [[Ivory Coast national football team|Ivory Coast]], [[Senegal national football team|Senegal]] and [[Uruguay national football team|Uruguay]] squads don't include any players employed by clubs in their home country.<ref name="FIFAstats"></ref> * [[Uruguayan football league system|Uruguay league]] is the only domestic league represented at the tournament which doesn't provide any player for their national team. * The [[Canada men's national soccer team|Canada]] and [[New Zealand men's national football team|New Zealand]] squads both include players employed by domestic clubs, but no players employed in the [[Canadian soccer league system|Canadian]] or [[New Zealand football league system|New Zealand]] domestic league systems. All Canadian domestic players play for Canadian teams in the American [[Major League Soccer]]; all New Zealand domestic players play for New Zealand teams in the Australian [[A-League Men]]. * The [[Netherlands national football team|Netherlands]] squad has the most players from a single foreign federation, with 15 players employed in [[English football league system|England]]. * Of the countries not represented by a national team at the tournament, [[Italian football league system|Italy's league]] provided the most squad members, with 71.<ref name="FIFAstats"></ref> * The lowest leagues on a domestic pyramid to be represented at the tournament are [[National League (division)|National League]], the English fifth tier, and [[Oberliga Rheinland-Pfalz/Saar|Oberliga]], the German fifth tier. They are represented by New Zealand player [[Tommy Smith (footballer, born 1990)|Tommy Smith]] ([[Braintree Town F.C.|Braintree Town]]) and Haiti player [[Josué Duverger]] ([[FC Cosmos Koblenz|Cosmos Koblenz]]), respectively. ===Player representation by club confederation=== {| class="wikitable sortable" |- ! Confederation !! Players !! Percentage |- | [[UEFA]] || align="center" | 855|| align="center" | {{Decimals|{{#expr:855/1245*100}}|2}}% |- | [[Asian Football Confederation|AFC]] || align="center" | 186 || align="center" | {{Decimals|{{#expr:186/1245*100}}|2}}% |- | [[CONCACAF]] || align="center" | 80 || align="center" | {{Decimals|{{#expr:80/1245*100}}|2}}% |- | [[CONMEBOL]]|| align="center" | 63 || align="center" | {{Decimals|{{#expr:63/1245*100}}|2}}% |- | [[Confederation of African Football|CAF]]|| align="center" | 53 || align="center" | {{Decimals|{{#expr:53/1245*100}}|2}}% |- | [[Oceania Football Confederation|OFC]] || align="center" | 8 || align=center | {{Decimals|{{#expr:8/1245*100}}|2}}% |} ===Average age of squads=== {| class="wikitable sortable" |- !Average age!!Countries |- |align="center"|25||[[Ivory Coast national football team|Ivory Coast]] |- |align="center"|26||[[Algeria national football team|Algeria]], [[Bosnia and Herzegovina national football team|Bosnia and Herzegovina]], [[Canada men's national soccer team|Canada]], [[Ecuador national football team|Ecuador]], [[Ghana national football team|Ghana]], [[Morocco national football team|Morocco]], [[Norway national football team|Norway]], [[Senegal national football team|Senegal]], [[Spain national football team|Spain]], [[Tunisia national football team|Tunisia]] |- |align="center"|27||[[Australia men's national soccer team|Australia]], [[Czech Republic national football team|Czech Republic]], [[England national football team|England]], [[France national football team|France]], [[Haiti national football team|Haiti]], [[Iraq national football team|Iraq]], [[Japan national football team|Japan]], [[Netherlands national football team|Netherlands]], [[Sweden men's national football team|Sweden]], [[South Africa national soccer team|South Africa]], [[Turkey national football team|Turkey]], [[United States men's national soccer team|United States]] |- |align="center"|28||[[Argentina national football team|Argentina]], [[Austria national football team|Austria]], [[Belgium national football team|Belgium]], [[Croatia national football team|Croatia]], [[Curaçao national football team|Curaçao]], [[Germany national football team|Germany]], [[Jordan national football team|Jordan]], [[Mexico national football team|Mexico]], [[New Zealand men's national football team|New Zealand]], [[Portugal national football team|Portugal]], [[Saudi Arabia national football team|Saudi Arabia]], [[South Korea national football team|South Korea]], [[Switzerland national football team|Switzerland]], [[Uzbekistan national football team|Uzbekistan]] |- |align="center"|29||[[Brazil national football team|Brazil]], [[Cape Verde national football team|Cape Verde]], [[DR Congo national football team|DR Congo]], [[Egypt national football team|Egypt]], [[Paraguay national football team|Paraguay]], [[Qatar national football team|Qatar]], [[Scotland national football team|Scotland]], [[Uruguay national football team|Uruguay]] |- |align="center"|30||[[Colombia national football team|Colombia]], [[Iran national football team|Iran]], [[Panama national football team|Panama]] |} ===Coach representation by country=== Coaches in '''bold''' represent their own country. {| class="wikitable sortable" |- !Number!!Country!!Coaches |- |align="center"|6||{{#invoke:flag|u|Argentina}}||'''[[Lionel Scaloni]]''', [[Gustavo Alfaro]] (Paraguay), [[Sebastián Beccacece]] (Ecuador), [[Marcelo Bielsa]] (Uruguay), [[Néstor Lorenzo]] (Colombia), [[Mauricio Pochettino]] (United States) |- |align="center"|5||{{#invoke:flag|u|France}}||'''[[Didier Deschamps]]''', [[Sébastien Desabre]] (DR Congo), [[Sabri Lamouchi]] (Tunisia), [[Rudi Garcia]] (Belgium), [[Sébastien Migné]] (Haiti) |- |align="center"|4||{{#invoke:flag|u|Spain}}||'''[[Luis de la Fuente (footballer, born 1961)|Luis de la Fuente]]''', [[Thomas Christiansen]] (Panama), [[Julen Lopetegui]] (Qatar), [[Roberto Martínez]] (Portugal) |- |rowspan="2" align="center"|3||{{#invoke:flag|u|Germany}}||'''[[Julian Nagelsmann]]''', [[Ralf Rangnick]] (Austria), [[Thomas Tuchel]] (England) |- |{{#invoke:flag|u|Italy}}||[[Carlo Ancelotti]] (Brazil), [[Fabio Cannavaro]] (Uzbekistan), [[Vincenzo Montella]] (Turkey) |- |rowspan="5" align="center"|2||{{#invoke:flag|u|Australia}}||'''[[Tony Popovic]]''', [[Graham Arnold]] (Iraq) |- |{{#invoke:flag|u|England}}||[[Darren Bazeley]] (New Zealand), [[Graham Potter]] (Sweden) |- |{{#invoke:flag|u|Morocco}}||'''[[Mohamed Ouahbi]]''', [[Jamal Sellami]] (Jordan) |- |{{#invoke:flag|u|Netherlands}}||'''[[Ronald Koeman]]''', [[Dick Advocaat]] (Curaçao) |- |{{#invoke:flag|u|Switzerland}}||'''[[Murat Yakin]]''', [[Vladimir Petković]] (Algeria) |- |rowspan="17" align="center"|1||{{#invoke:flag|u|Belgium}}||[[Hugo Broos]] (South Africa) |- |{{nowrap|{{#invoke:flag|u|Bosnia and Herzegovina}}}}||'''[[Sergej Barbarez]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Cape Verde}}||'''[[Bubista]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Croatia}}||'''[[Zlatko Dalić]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Czech Republic}}||'''[[Miroslav Koubek]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Egypt}}||'''[[Hossam Hassan]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Greece}}||[[Georgios Donis]] (Saudi Arabia) |- |{{#invoke:flag|u|Iran}}||'''[[Amir Ghalenoei]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Ivory Coast}}||'''[[Emerse Faé]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Japan}}||'''[[Hajime Moriyasu]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Mexico}}||'''[[Javier Aguirre]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Norway}}||'''[[Ståle Solbakken]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Portugal}}||[[Carlos Queiroz]] (Ghana) |- |{{#invoke:flag|u|Scotland}}||'''[[Steve Clarke]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Senegal}}||'''[[Pape Thiaw]]''' |- |{{#invoke:flag|u|South Korea}}||'''[[Hong Myung-bo]]''' |- |{{#invoke:flag|u|United States}}||[[Jesse Marsch]] (Canada) |} ==نوت== {{reflist|group=note}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Official website| https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026}} {{2026 FIFA World Cup}} [[زمرو:فيفا ورلڊ ڪپ، 2026ع|اسڪواد]] [[زمرو:فيفا ورلڊ ڪپ جا اسڪواڊ]] nn6aiqshn6ct6d4foh4hycpmv4vi18x 384318 384317 2026-06-11T11:25:43Z Ibne maryam 17680 384318 wikitext text/x-wiki {{pp|small=yes}} {{Short description|List of squads for men's international team for FIFA World Cup 2026}} {{Use mdy dates|date=June 2026}} {{Use American English|date=May 2026}} [[فيفا ورلڊ ڪپ، 2026ع]] هڪ بين الاقوامي [[ايسوسيئيشن فٽبال]] ٽورنامينٽ آهي جيڪو [[ڪينيڊا]]، [[ميڪسيڪو]] ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۾ 11 جون کان 19 جولاءِ 2026ع تائين منعقد ٿيندو. ٽورنامينٽ ۾ شامل <small>48</small> قومي ٽيمن ۾ هر ٽيم کي <small>26</small> رانديگرن جي اسڪواڊ کي رجسٽر ڪرڻ جي ضرورت پوندي، جنهن ۾ ٽي گول ڪيپر به شامل آهن. صرف انهن اسڪواڊن ۾ شامل رانديگر ٽورنامينٽ ۾ حصو وٺڻ جا اهل هوندا.<ref name="regulations">{{حوالو ويب|date=March 19, 2026|archivedate=April 6, 2026|quote=March 19, 2026}}</ref> هر قومي ٽيم ۾ 35 کان 55 رانديگرن جي عارضي رليز لسٽ 11 مئي 2026ع تائين فيفا کي جمع ڪرائڻي هئي، جيڪا ٽورنامينٽ جي افتتاحي ميچ کان هڪ مهينو اڳ جي تاريخ هئي. فيفا پاران رليز لسٽون عام نه ڪيون ويون آهن. ابتدائي اسڪواڊ مان، هر قومي ٽيم ۾ گهٽ ۾ گهٽ <small>23</small> ۽ وڌ ۾ وڌ <small>26</small> رانديگرن (جن مان گهٽ ۾ گهٽ ٽي گول ڪيپر هوندا) جي آخري فهرست ٽورنامينٽ جي افتتاحي ميچ کان ڏهه ڏينهن اڳ پهرين جون تائين فيفا کي جمع ڪرائي وئي.<ref>{{حوالو ويب|date=April 3, 2026|archivedate=April 6, 2026|quote=April 3, 2026}}</ref> ٻئي ڏينهن فيفا پاران اسڪواڊ جون فهرستون شايع ڪيون ويون. <ref>{{حوالو ويب|date=June 2, 2026|quote=June 2, 2026|archivedate=June 2, 2026}}</ref> جيڪڏهن جمع ڪرايل اسڪواڊ جي فهرست تي ڪو رانديگر ٽورنامينٽ جي پنهنجي ٽيم جي پهرين ميچ کان اڳ زخمي يا بيماري جو شڪار ٿئي ٿو، ته ان رانديگر کي پهرين ميچ کان 24 ڪلاڪ اڳ تائين ڪنهن به وقت تبديل ڪري سگهجي ٿو. ٽيم ڊاڪٽر ۽ فيفا جنرل ميڊيڪل آفيسر ٻنهي کي تصديق ڪرڻي پوندي ته زخم يا بيماري ايتري سخت آهي جو رانديگر کي ٽورنامينٽ ۾ حصو وٺڻ کان روڪي سگهجي ٿي. متبادل رانديگر ابتدائي فهرست تائين محدود هوندا.<ref name="regulations">{{حوالو ويب|date=March 19, 2026|archivedate=April 6, 2026|quote=March 19, 2026}}</ref> هر رانديگر لاءِ ڏنل پوزيشن فيفا پاران شايع ٿيل سرڪاري اسڪواڊ فهرست مطابق آهي. هر رانديگر جي عمر 11 جون 2026ع تائين درج ڪئي وئي آهي، جيڪو ٽورنامينٽ جو پهريون ڏينهن آهي. هر رانديگر لاءِ درج ڪيل اعزاز، ڪيپس ۽ گولن جي تعداد ۾ ٽورنامينٽ جي شروعات کان پوءِ کيڏيل ڪو به ميچ شامل نا هوندو. درج ٿيل ڪلب اهو ڪلب آهي جنهن لاءِ رانديگر آخري ڀيرو ٽورنامينٽ کان اڳ هڪ مقابلي وارو ميچ کيڏيو آهي.هر ڪلب جو ملڪ اها آهي جنهن جي قومي فيڊريشن سان ڪلب ڳنڍيل آهي، نا ڪه ليگ سان. ڪوچ جيڪا پنهنجي ٽيم سان ساڳي قوميت جا ناهن، انهن لاء هڪ الڳ جهنڊو شامل ڪيو ويو آهي. ==گروپ A== ===چيڪ جمهوريا=== ڪوچ: ميروسلاو ڪوبيڪ The [[Czech Republic national football team|Czech Republic]] announced a 54-man preliminary squad on May 12.<ref>{{cite web |url=https://www.fotbal.cz/repre/ceska-reprezentace-zverejnila-predbeznou-nominaci-na-ms/a24089 |title=Česká reprezentace zveřejnila předběžnou nominaci na MS |trans-title=The Czech national team has published its preliminary nomination for the World Cup |publisher=[[Football Association of the Czech Republic]] |date=May 12, 2026 |access-date=May 12, 2026 |language=cs}}</ref> The squad was reduced to 29 players on May 21.<ref>{{cite web |url=https://www.fotbal.cz/repre/reprezentace-pred-ms-sirsi-nominace-se-tremi-novacky-i-navratilcem-hlozkem/a24131 |title=Reprezentace před MS: širší nominace se třemi nováčky i navrátilcem Hložkem |trans-title=Representation before the World Cup: extended nomination with three newcomers and returnee Hložek |publisher=[[Football Association of the Czech Republic]] |date=May 21, 2026 |access-date=May 21, 2026 |language=cs}}</ref> They announced their final squad on May 31.<ref>{{cite web |url=https://www.fotbal.cz/repre/finalni-nominace-reprezentace-na-mistrovstvi-sveta-2026/a24171 |title=Finální nominace reprezentace na mistrovství světa 2026 |trans-title=Final nominations for the 2026 World Cup |publisher=[[Football Association of the Czech Republic]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026 |language=cs}}</ref> # مئتيج ڪووار (گول ڪيپر) # ڊيوڊ زيما (دفاعي رانديگر) # توماس هوليس (D) # رابن هراناخ (D) # ولاديمير ڪوفال (D) # استيفن خلوپيڪ (D) # ليڊيسلاو ڪريجي (D) (ڪپتان) # ولاديمير ڊريڊا (مد فيلڊر) # ايڊم هلوزيڪ (فارورڊ) # پيٽرڪ شڪ (F) # جان ڪوچا (F) # موئيمر چيٽل (F) # ڊيوڊ جوراسيڪ (D) # پاويل سلخ (F) # جينڊرخ استانيڪ (GK) # لوڪاس پرووود (MF) # مشيل سئديلئڪ (MF) # توماس خورئ (F) # جئروسلاو زيلينئ (D) # ڊيوڊ ڊوڊيرا (D) # توماس سوخيڪ (MF) # لوڪاس هورنيسيڪ (GK) # اليگزينڊر سوئڪا (MF) # هيوگو سوخوريڪ (MF) # ڊينس وزينسڪي (F) ===Mexico=== Coach: [[Javier Aguirre]] [[Mexico national football team|Mexico]] announced a 55-man preliminary squad on May 12.<ref>{{cite web |url=https://miseleccion.mx/noticia/6397-La-Selecci%C3%B3n-Nacional-de-M%C3%A9xico-anuncia-Prelista-para-el-Mundial-2026 |title=La Selección Nacional de México anuncia Prelista para el Mundial 2026 |trans-title=The Mexican National Team announces its preliminary roster for the 2026 World Cup |publisher=[[Mexican Football Federation]] |date=May 12, 2026 |access-date=May 12, 2026 |language=es}}</ref> The squad was reduced to 51 players on May 23.<ref>{{cite web |last=Franco Puga |first=Fernando |url=https://bolavip.com/en/world-cup/mexico-trim-their-preliminary-2026-world-cup-squad-by-six-players-win-over-ghana |title=Mexico trim their preliminary 2026 World Cup squad by six players after win over Ghana |work=Bolavip |date=May 24, 2026 |access-date=June 5, 2026}}</ref> They announced their final squad on May 31.<ref>{{cite web |url=https://miseleccion.mx/noticia/6463-Al-Llamado-%7C-Convocatoria-de-la-SNM-para-la-Copa-Mundial-de-la-FIFA-2026 |title=Al Llamado {{!}} Convocatoria de la SNM para la Copa Mundial de la FIFA 2026 |trans-title=Call-up {{!}} Mexico national team squad for the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[Mexican Football Federation]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026 |language=es |archive-date=June 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601061123/https://miseleccion.mx/noticia/6463-Al-Llamado-%257C-Convocatoria-de-la-SNM-para-la-Copa-Mundial-de-la-FIFA-2026 |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Raúl Rangel (footballer)|Raúl Rangel]]|sortname=Rangel, Raul|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|25}}|caps=14|goals=0|club=[[C.D. Guadalajara|Guadalajara]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Jorge Sánchez (footballer, born 1997)|Jorge Sánchez]]|sortname=Sanchez, Jorge|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|12|10}}|caps=59|goals=3|club=[[PAOK FC|PAOK]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[César Montes]]|sortname=Montes, Cesar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|24}}|caps=67|goals=4|club=[[FC Lokomotiv Moscow|Lokomotiv Moscow]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Edson Álvarez]]|sortname=Alvarez, Edson|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|24}}|caps=98|goals=7|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Johan Vásquez (footballer, born 1998)|Johan Vásquez]]|sortname=Vasquez, Johan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|22}}|caps=46|goals=3|club=[[Genoa CFC|Genoa]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Érik Lira]]|sortname=Lira, Erik|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|8}}|caps=25|goals=0|club=[[Cruz Azul]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Luis Romo]]|sortname=Romo, Luis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|6|5}}|caps=63|goals=4|club=[[C.D. Guadalajara|Guadalajara]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Álvaro Fidalgo]]|sortname=Fidalgo, Alvaro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|4|9}}|caps=4|goals=0|club=[[Real Betis]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Raúl Jiménez]]|sortname=Jimenez, Raul|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|5|5}}|caps=124|goals=45|club=[[Fulham F.C.|Fulham]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Alexis Vega (Mexican footballer)|Alexis Vega]]|sortname=Vega, Alexis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|25}}|caps=52|goals=7|club=[[Toluca FC|Toluca]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Santiago Giménez]]|sortname=Gimenez, Santiago|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|18}}|caps=47|goals=6|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Carlos Acevedo]]|sortname=Acevedo, Carlos|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|19}}|caps=7|goals=0|club=[[Santos Laguna]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=13|pos=GK|name=[[Guillermo Ochoa]]|sortname=Ochoa, Guillermo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1985|7|13}}|caps=152|goals=0|club=[[AEL Limassol]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Armando González (footballer, born 2003)|Armando González]]|sortname=Gonzalez, Armando|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|4|20}}|caps=7|goals=1|club=[[C.D. Guadalajara|Guadalajara]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Israel Reyes]]|sortname=Reyes, Israel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|23}}|caps=34|goals=2|club=[[Club América|América]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=16|pos=FW|name=[[Julián Quiñones]]|sortname=Quinones, Julian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|3|24}}|caps=22|goals=2|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Orbelín Pineda]]|sortname=Pineda, Orbelin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|3|24}}|caps=92|goals=12|club=[[AEK Athens F.C.|AEK Athens]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Obed Vargas]]|sortname=Vargas, Obed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|8|5}}|caps=6|goals=0|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Gilberto Mora (footballer, born 2008)|Gilberto Mora]]|sortname=Mora, Gilberto|age={{birth date and age2|2026|6|11|2008|10|14}}|caps=8|goals=0|club=[[Club Tijuana|Tijuana]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[Mateo Chávez]]|sortname=Chavez, Mateo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|5|12}}|caps=10|goals=0|club=[[AZ Alkmaar|AZ]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[César Huerta]]|sortname=Huerta, Cesar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|12|3}}|caps=26|goals=3|club=[[RSC Anderlecht|Anderlecht]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=22|pos=FW|name=[[Guillermo Martínez (footballer)|Guillermo Martínez]]|sortname=Martinez, Guillermo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|3|15}}|caps=12|goals=3|club=[[Pumas UNAM|Pumas]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Jesús Gallardo]]|sortname=Gallardo, Jesus|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|8|15}}|caps=121|goals=3|club=[[Toluca FC|Toluca]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Luis Chávez (footballer)|Luis Chávez]]|sortname=Chavez, Luis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|15}}|caps=45|goals=5|club=[[FC Dynamo Moscow|Dynamo Moscow]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Roberto Alvarado]]|sortname=Alvarado, Roberto|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|7}}|caps=67|goals=5|club=[[C.D. Guadalajara|Guadalajara]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Brian Gutiérrez]]|sortname=Gutierrez, Brian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|17}}|caps=7|goals=2|club=[[C.D. Guadalajara|Guadalajara]]|clubnat=MEX}} {{nat fs end}} ===South Africa=== Coach: {{#invoke:flag|icon|BEL}} [[Hugo Broos]] [[South Africa national soccer team|South Africa]] announced a 32-man preliminary squad on May 21.<ref>{{cite web |url=https://www.safa.net/general-news/broos-announces-preliminary-bafana-squad-for-the-2026-fifa-world-cup/ |title=Broos announces preliminary Bafana squad for the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[South African Football Association]] |date=May 21, 2026 |access-date=May 21, 2026}}</ref> They announced their final squad on May 27.<ref>{{cite web |url=https://www.safa.net/general-news/broos-names-final-bafana-squad-for-the-2026-fifa-world-cup/ |title=Broos names final Bafana squad for the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[South African Football Association]] |date=May 27, 2026 |access-date=June 1, 2026}}</ref><ref>{{cite web |last=Arnold |first=Jon |url=https://www.usatoday.com/story/sports/soccer/worldcup/2026/05/27/south-africa-national-team-fifa-world-cup-roster-official-squad/90065423007/ |title=2026 South Africa World Cup roster: Complete 26-man team |work=[[USA Today]] |date=May 27, 2026 |access-date=June 1, 2026 |archive-date=June 3, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260603033614/https://www.usatoday.com/story/sports/soccer/worldcup/2026/05/27/south-africa-national-team-fifa-world-cup-roster-official-squad/90065423007/ |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Ronwen Williams]]|sortname=Williams, Ronwen|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|1|21}}|caps=62|goals=0|club=[[Mamelodi Sundowns F.C.|Mamelodi Sundowns]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Thabang Matuludi]]|sortname=Matuludi, Thabang|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|14}}|caps=3|goals=0|club=[[Polokwane City F.C.|Polokwane City]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Khulumani Ndamane]]|sortname=Ndamane, Khulumani|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|2|5}}|caps=5|goals=0|club=[[Mamelodi Sundowns F.C.|Mamelodi Sundowns]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Teboho Mokoena (soccer, born 1997)|Teboho Mokoena]]|sortname=Mokoena, Teboho|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|24}}|caps=51|goals=9|club=[[Mamelodi Sundowns F.C.|Mamelodi Sundowns]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Thalente Mbatha]]|sortname=Mbatha, Thalente|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|6}}|caps=15|goals=3|club=[[Orlando Pirates F.C.|Orlando Pirates]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Aubrey Modiba]]|sortname=Modiba, Aubrey|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|7|22}}|caps=44|goals=3|club=[[Mamelodi Sundowns F.C.|Mamelodi Sundowns]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Oswin Appollis]]|sortname=Appollis, Oswin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|8|25}}|caps=26|goals=8|club=[[Orlando Pirates F.C.|Orlando Pirates]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=8|pos=FW|name=[[Tshepang Moremi]]|sortname=Moremi, Tshepang|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|2}}|caps=10|goals=1|club=[[Orlando Pirates F.C.|Orlando Pirates]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Lyle Foster]]|sortname=Foster, Lyle|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|9|3}}|caps=27|goals=10|club=[[Burnley F.C.|Burnley]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Relebohile Mofokeng]]|sortname=Mofokeng, Relebohile|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|10|23}}|caps=13|goals=0|club=[[Orlando Pirates F.C.|Orlando Pirates]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Themba Zwane]]|sortname=Zwane, Themba|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|8|3}}|caps=54|goals=12|club=[[Mamelodi Sundowns F.C.|Mamelodi Sundowns]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=12|pos=FW|name=[[Thapelo Maseko]]|sortname=Maseko, Thapelo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|11|11}}|caps=10|goals=1|club=[[AEL Limassol]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[Sphephelo Sithole]]|sortname=Sithole, Sphephelo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|3}}|caps=28|goals=1|club=[[C.D. Tondela|Tondela]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Mbekezeli Mbokazi]]|sortname=Mbokazi, Mbekezeli|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|9|19}}|caps=10|goals=1|club=[[Chicago Fire FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=15|pos=FW|name=[[Iqraam Rayners]]|sortname=Rayners, Iqraam|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|19}}|caps=14|goals=4|club=[[Mamelodi Sundowns F.C.|Mamelodi Sundowns]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Sipho Chaine]]|sortname=Chaine, Sipho|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|12|14}}|caps=4|goals=0|club=[[Orlando Pirates F.C.|Orlando Pirates]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Evidence Makgopa]]|sortname=Makgopa, Evidence|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|5}}|caps=26|goals=6|club=[[Orlando Pirates F.C.|Orlando Pirates]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Samukele Kabini]]|sortname=Kabini, Samukele|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|3|15}}|caps=6|goals=0|club=[[Molde FK|Molde]]|clubnat=NOR}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Nkosinathi Sibisi]]|sortname=Sibisi, Nkosinathi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|9|22}}|caps=20|goals=0|club=[[Orlando Pirates F.C.|Orlando Pirates]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[Khuliso Mudau]]|sortname=Mudau, Khuliso|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|4|26}}|caps=32|goals=1|club=[[Mamelodi Sundowns F.C.|Mamelodi Sundowns]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Ime Okon]]|sortname=Okon, Ime|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|2|20}}|caps=8|goals=1|club=[[Hannover 96]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Ricardo Goss]]|sortname=Goss, Ricardo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|4|2}}|caps=5|goals=0|club=[[Siwelele F.C.|Siwelele]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Jayden Adams]]|sortname=Adams, Jayden|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|5}}|caps=5|goals=0|club=[[Mamelodi Sundowns F.C.|Mamelodi Sundowns]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Olwethu Makhanya]]|sortname=Makhanya, Olwethu|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|4|30}}|caps=1|goals=0|club=[[Philadelphia Union]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Kamogelo Sebelebele]]|sortname=Sebelebele, Kamogelo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|21}}|caps=3|goals=0|club=[[Orlando Pirates F.C.|Orlando Pirates]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Bradley Cross (soccer)|Bradley Cross]]|sortname=Cross, Bradley|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|30}}|caps=1|goals=0|club=[[Kaizer Chiefs F.C.|Kaizer Chiefs]]|clubnat=RSA}} {{nat fs end}} ===South Korea=== Coach: [[Hong Myung-bo]] [[South Korea national football team|South Korea]] announced their final squad on May 16.<ref>{{cite web |url=https://www.kfa.or.kr/layer_popup/popup_live.php?act=news_tv_detail&idx=27972&div_code=news&check_url=bGF5ZXI=&lang=KOR |title=손흥민 등 월드컵 명단 발표... 이기혁, 이동경은 깜짝 합류 |trans-title=World Cup squad announced, featuring Son Heung-min... Lee Ki-hyuk and Lee Dong-gyeong make surprise additions |publisher=[[Korea Football Association]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 15, 2026 |language=ko |archive-date=May 16, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260516144312/https://www.kfa.or.kr/layer_popup/popup_live.php?act=news_tv_detail&idx=27972&div_code=news&check_url=bGF5ZXI=&lang=KOR |url-status=live}}</ref> [[Cho Yu-min]] withdrew injured and was replaced by [[Cho Wi-je]] on May 31.<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/south-korea-defender-cho-ruled-out-world-cup-2026-06-01/ |title=South Korea defender Cho ruled out of World Cup |work=[[Reuters]] |date=May 31, 2026 |access-date=June 1, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Kim Seung-gyu]]|sortname=Kim, Seung-gyu|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|9|30}}|caps=87|goals=0|club=[[FC Tokyo]]|clubnat=JPN}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Lee Han-beom]]|sortname=Lee, Han-beom|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|6|17}}|caps=8|goals=0|club=[[FC Midtjylland|Midtjylland]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=3|pos=MF|name=[[Lee Gi-hyuk]]|sortname=Lee, Gi-hyuk|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|7}}|caps=3|goals=0|club=[[Gangwon FC]]|clubnat=KOR}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Kim Min-jae (footballer)|Kim Min-jae]]|sortname=Kim, Min-jae|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|11|15}}|caps=79|goals=4|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Kim Tae-hyeon]]|sortname=Kim, Tae-hyeon|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|9|17}}|caps=7|goals=0|club=[[Kashima Antlers]]|clubnat=JPN}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Hwang In-beom]]|sortname=Hwang, In-beom|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|9|20}}|caps=73|goals=6|club=[[Feyenoord]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Son Heung-min]]|sortname=Son, Heung-min|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|7|8}}|caps=144|goals=56|club=[[Los Angeles FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Paik Seung-ho]]|sortname=Paik, Seung-ho|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|3|17}}|caps=27|goals=3|club=[[Birmingham City F.C.|Birmingham City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Cho Gue-sung]]|sortname=Cho, Gue-sung|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|1|25}}|caps=44|goals=12|club=[[FC Midtjylland|Midtjylland]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Lee Jae-sung]]|sortname=Lee, Jae-sung|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|8|10}}|caps=105|goals=15|club=[[1. FSV Mainz 05|Mainz 05]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Hwang Hee-chan]]|sortname=Hwang, Hee-chan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|26}}|caps=79|goals=17|club=[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Song Bum-keun]]|sortname=Song, Bum-keun|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|15}}|caps=3|goals=0|club=[[Jeonbuk Hyundai Motors]]|clubnat=KOR}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Lee Tae-seok]]|sortname=Lee, Tae-seok|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|28}}|caps=15|goals=1|club=[[FK Austria Wien|Austria Wien]]|clubnat=AUT}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Cho Wi-je]]|sortname=Cho, Wi-je|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|8|25}}|caps=1|goals=0|club=[[Jeonbuk Hyundai Motors]]|clubnat=KOR}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Kim Moon-hwan]]|sortname=Kim, Moon-hwan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|8|1}}|caps=35|goals=0|club=[[Daejeon Hana Citizen]]|clubnat=KOR}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Park Jin-seob (footballer, born 1995)|Park Jin-seob]]|sortname=Park, Jin-seob|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|10|23}}|caps=14|goals=1|club=[[Zhejiang Professional F.C.|Zhejiang]]|clubnat=CHN}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Bae Jun-ho]]|sortname=Bae, Jun-ho|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|8|21}}|caps=13|goals=2|club=[[Stoke City F.C.|Stoke City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Oh Hyeon-gyu]]|sortname=Oh, Hyeon-gyu|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|12}}|caps=27|goals=6|club=[[Beşiktaş J.K.|Beşiktaş]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Lee Kang-in]]|sortname=Lee, Kang-in|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|19}}|caps=47|goals=11|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Yang Hyun-jun]]|sortname=Yang, Hyun-jun|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|25}}|caps=9|goals=0|club=[[Celtic F.C.|Celtic]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=21|pos=GK|name=[[Jo Hyeon-woo]]|sortname=Jo, Hyeon-woo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|9|25}}|caps=48|goals=0|club=[[Ulsan HD FC|Ulsan HD]]|clubnat=KOR}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Seol Young-woo]]|sortname=Seol, Young-woo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|5}}|caps=34|goals=0|club=[[Red Star Belgrade]]|clubnat=SRB}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Jens Castrop]]|sortname=Castrop, Jens|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|29}}|caps=7|goals=0|club=[[Borussia Mönchengladbach]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Kim Jin-gyu (footballer, born 1997)|Kim Jin-gyu]]|sortname=Kim, Jin-gyu|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|24}}|caps=22|goals=3|club=[[Jeonbuk Hyundai Motors]]|clubnat=KOR}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Eom Ji-sung]]|sortname=Eom, Ji-sung|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|9}}|caps=9|goals=2|club=[[Swansea City A.F.C.|Swansea City]]|clubnat=WAL}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Lee Dong-gyeong]]|sortname=Lee, Dong-gyeong|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|20}}|caps=18|goals=4|club=[[Ulsan HD FC|Ulsan HD]]|clubnat=KOR}} {{nat fs end}} ==Group B== ===Bosnia and Herzegovina=== Coach: [[Sergej Barbarez]] [[Bosnia and Herzegovina national football team|Bosnia and Herzegovina]] announced their final squad on May 11.<ref>{{cite web |url=https://www.nfsbih.ba/vijesti/nogomet-m/a-reprezentacija-m/sergej-barbarez-odabrao-igrace-za-svjetsko-prvenstvo/ |title=Sergej Barbarez odabrao igrače za Svjetsko prvenstvo |trans-title=Sergej Barbarez selected players for the World Cup |publisher=[[Football Association of Bosnia and Herzegovina]] |date=May 11, 2026 |access-date=May 11, 2026 |language=bs|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260514122917/https://www.nfsbih.ba/vijesti/nogomet-m/a-reprezentacija-m/sergej-barbarez-odabrao-igrace-za-svjetsko-prvenstvo/|archive-date=May 14, 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nfsbih.ba/images/2026-D/005_maj/NFSBIH_Spisak_SP.pdf |title=NFSBIH Spisak SP |trans-title=NFSBIH WC List |publisher=[[Football Association of Bosnia and Herzegovina]] |date=May 11, 2026 |access-date=May 11, 2026 |language=bs|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260513034907/https://www.nfsbih.ba/images/2026-D/005_maj/NFSBIH_Spisak_SP.pdf|archive-date=May 13, 2026}}</ref> [[Osman Hadžikić]] withdrew injured and was replaced by [[Mladen Jurkas]] on June 1.<ref>{{cite web |url=https://www.nezavisne.com/sport/fudbal/Danasnja-odluka-Barbareza-puni-kasu-Borca/967648 |title=Današnja odluka Barbareza puni kasu Borca |trans-title=Today's decision by Barbarez fills Borac's coffers |work=[[Nezavisne novine]] |date=June 1, 2026 |access-date=June 2, 2026 |language=ba |archive-date=June 2, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260602075816/https://www.nezavisne.com/sport/fudbal/Danasnja-odluka-Barbareza-puni-kasu-Borca/967648 |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Nikola Vasilj]]|sortname=Vasilj, Nikola|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|2}}|caps=26|goals=0|club=[[FC St. Pauli]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Nihad Mujakić]]|sortname=Mujakic, Nihad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|15}}|caps=12|goals=1|club=[[Gaziantep F.K.|Gaziantep]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Dennis Hadžikadunić]]|sortname=Hadzikadunic, Dennis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|9}}|caps=32|goals=0|club=[[UC Sampdoria|Sampdoria]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Tarik Muharemović]]|sortname=Muharemovic, Tarik|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|2|28}}|caps=14|goals=1|club=[[US Sassuolo Calcio|Sassuolo]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Sead Kolašinac]]|sortname=Kolasinac, Sead|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|6|20}}|caps=65|goals=0|club=[[Atalanta BC|Atalanta]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Benjamin Tahirović]]|sortname=Tahirovic, Benjamin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|3|3}}|caps=28|goals=2|club=[[Brøndby IF|Brøndby]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=7|pos=DF|name=[[Amar Dedić]]|sortname=Dedic, Amar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|8|18}}|caps=28|goals=1|club=[[S.L. Benfica|Benfica]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Armin Gigović]]|sortname=Gigovic, Armin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|4|6}}|caps=20|goals=1|club=[[BSC Young Boys|Young Boys]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Samed Baždar]]|sortname=Bazdar, Samed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|1|31}}|caps=13|goals=1|club=[[Jagiellonia Białystok]]|clubnat=POL}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Ermedin Demirović]]|sortname=Demirovic, Ermedin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|25}}|caps=40|goals=4|club=[[VfB Stuttgart]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Edin Džeko]]|sortname=Dzeko, Edin|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1986|3|17}}|caps=148|goals=73|club=[[FC Schalke 04|Schalke 04]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Mladen Jurkas]]|sortname=Jurkas, Mladen|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|10|7}}|caps=0|goals=0|club=[[FK Borac Banja Luka|Borac Banja Luka]]|clubnat=BIH}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[Ivan Bašić]]|sortname=Basic, Ivan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|4|30}}|caps=17|goals=0|club=[[FC Astana|Astana]]|clubnat=KAZ}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Ivan Šunjić]]|sortname=Sunjic, Ivan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|10|9}}|caps=11|goals=0|club=[[Pafos FC|Pafos]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Amar Memić]]|sortname=Memic, Amar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|20}}|caps=13|goals=1|club=[[FC Viktoria Plzeň|Viktoria Plzeň]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Amir Hadžiahmetović]]|sortname=Hadziahmetovic, Amir|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|3|8}}|caps=36|goals=0|club=[[Hull City A.F.C.|Hull City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Dženis Burnić]]|sortname=Burnic, Dzenis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|5|22}}|caps=20|goals=0|club=[[Karlsruher SC]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Nikola Katić]]|sortname=Katic, Nikola|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|10|10}}|caps=17|goals=2|club=[[FC Schalke 04|Schalke 04]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Kerim Alajbegović]]|sortname=Alajbegovic, Kerim|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|9|21}}|caps=10|goals=1|club=[[FC Red Bull Salzburg|Red Bull Salzburg]]|clubnat=AUT}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Esmir Bajraktarević]]|sortname=Bajraktarevic, Esmir|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|3|10}}|caps=16|goals=1|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Stjepan Radeljić]]|sortname=Radeljic, Stjepan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|5}}|caps=5|goals=0|club=[[HNK Rijeka|Rijeka]]|clubnat=CRO}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Martin Zlomislić]]|sortname=Zlomislic, Martin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|16}}|caps=3|goals=0|club=[[HNK Rijeka|Rijeka]]|clubnat=CRO}} {{nat fs g player|no=23|pos=FW|name=[[Haris Tabaković]]|sortname=Tabakovic, Haris|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|6|20}}|caps=10|goals=4|club=[[Borussia Mönchengladbach]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Nidal Čelik]]|sortname=Celik, Nidal|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|7|17}}|caps=2|goals=0|club=[[RC Lens|Lens]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Jovo Lukić]]|sortname=Lukic, Jovo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|11|28}}|caps=3|goals=0|club=[[FC Universitatea Cluj|Universitatea Cluj]]|clubnat=ROU}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Ermin Mahmić]]|sortname=Mahmic, Ermin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|3|14}}|caps=2|goals=0|club=[[FC Slovan Liberec|Slovan Liberec]]|clubnat=CZE}} {{nat fs end}} ===Canada=== Coach: {{#invoke:flag|icon|USA}} [[Jesse Marsch]] [[Canada men's national soccer team|Canada]] announced a 32-man preliminary squad on May 25.<ref>{{cite web |url=https://news.canadasoccer.com/canmnt-charlotte-training-camp-squad-named-ahead-of-fifa-world-cup-2026 |title=CANMNT Charlotte Training Camp Squad Named Ahead of FIFA World Cup 2026 |publisher=[[Canadian Soccer Association]] |date=May 25, 2026 |access-date=May 25, 2026}}</ref> They announced their final squad on May 29.<ref>{{cite web |url=https://news.canadasoccer.com/canada-soccer-announces-canmnt-squad-for-fifa-world-cup-2026 |title=Canada Soccer Announces CANMNT Squad for FIFA World Cup 2026 |publisher=[[Canadian Soccer Association]] |date=May 29, 2026 |access-date=May 29, 2026 |archive-date=May 30, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260530000922/https://news.canadasoccer.com/canada-soccer-announces-canmnt-squad-for-fifa-world-cup-2026 |url-status=live }}</ref> [[Marcelo Flores]] withdrew injured on May 31 and was replaced by [[Jayden Nelson]] on June 9.<ref>{{cite web |url=https://www.foxsports.com/stories/soccer/canadas-marcelo-flores-ruled-out-world-cup-acl-injury |title=Canada's Marcelo Flores Ruled Out Of World Cup With ACL Injury |publisher=[[Fox Sports (United States)|Fox Sports]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026 |archive-date=June 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601041136/https://www.foxsports.com/stories/soccer/canadas-marcelo-flores-ruled-out-world-cup-acl-injury |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://news.canadasoccer.com/canmnt-fifa-world-cup-2026-roster-update |title=CANMNT FIFA World Cup 2026™ Roster Update |publisher=[[Canadian Soccer Association]] |date=June 9, 2026 |access-date=June 9, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Dayne St. Clair]]|sortname=St Clair, Dayne|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|9}}|caps=20|goals=0|club=[[Inter Miami CF]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Alistair Johnston]]|sortname=Johnston, Alistair|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|8}}|caps=58|goals=1|club=[[Celtic F.C.|Celtic]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Alfie Jones]]|sortname=Jones, Alfie|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|7}}|caps=2|goals=0|club=[[Middlesbrough F.C.|Middlesbrough]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Luc de Fougerolles]]|sortname=Fougerolles, Luc de|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|10|12}}|caps=13|goals=0|club=[[FCV Dender EH|Dender]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Joel Waterman]]|sortname=Waterman, Joel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|24}}|caps=17|goals=0|club=[[Chicago Fire FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Mathieu Choinière]]|sortname=Choiniere, Mathieu|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|7}}|caps=23|goals=0|club=[[Los Angeles FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Stephen Eustáquio]]|sortname=Eustaquio, Stephen|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|12|21}}|caps=56|goals=4|club=[[Los Angeles FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Ismaël Koné]]|sortname=Kone, Ismael|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|6|16}}|caps=40|goals=4|club=[[US Sassuolo Calcio|Sassuolo]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Cyle Larin]]|sortname=Larin, Cyle|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|4|17}}|caps=90|goals=30|club=[[Southampton F.C.|Southampton]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Jonathan David]]|sortname=David, Jonathan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|1|14}}|caps=77|goals=39|club=[[Juventus FC|Juventus]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Liam Millar]]|sortname=Millar, Liam|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|9|27}}|caps=41|goals=1|club=[[Hull City A.F.C.|Hull City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=FW|name=[[Tani Oluwaseyi]]|sortname=Oluwaseyi, Tani|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|15}}|caps=24|goals=2|club=[[Villarreal CF|Villarreal]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Derek Cornelius]]|sortname=Cornelius, Derek|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|25}}|caps=44|goals=1|club=[[Rangers F.C.|Rangers]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Jacob Shaffelburg]]|sortname=Shaffelburg, Jacob|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|11|26}}|caps=31|goals=6|club=[[Los Angeles FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Moïse Bombito]]|sortname=Bombito, Moise|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|30}}|caps=20|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Maxime Crépeau]]|sortname=Crepeau, Maxime|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|5|11}}|caps=32|goals=0|club=[[Orlando City SC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Tajon Buchanan]]|sortname=Buchanan, Tajon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|8}}|caps=60|goals=8|club=[[Villarreal CF|Villarreal]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=18|pos=GK|name=[[Owen Goodman]]|sortname=Goodman, Owen|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|11|27}}|caps=0|goals=0|club=[[Barnsley F.C.|Barnsley]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Alphonso Davies]]|sortname=Davies, Alphonso|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|11|2}}|caps=58|goals=15|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Ali Ahmed (soccer)|Ali Ahmed]]|sortname=Ahmed, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|10}}|caps=24|goals=1|club=[[Norwich City F.C.|Norwich City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Jonathan Osorio]]|sortname=Osorio, Jonathan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|6|12}}|caps=90|goals=10|club=[[Toronto FC]]|clubnat=CAN}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Richie Laryea]]|sortname=Laryea, Richie|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|7}}|caps=75|goals=1|club=[[Toronto FC]]|clubnat=CAN}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Niko Sigur]]|sortname=Sigur, Niko|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|9|9}}|caps=19|goals=2|club=[[HNK Hajduk Split|Hajduk Split]]|clubnat=CRO}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Promise David]]|sortname=David, Promise|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|3}}|caps=10|goals=3|club=[[Royale Union Saint-Gilloise|Union Saint-Gilloise]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Nathan Saliba]]|sortname=Saliba, Nathan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|2|7}}|caps=15|goals=2|club=[[RSC Anderlecht|Anderlecht]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Jayden Nelson]]|sortname=Nelson, Jayden|age={{birth date and age2|2026|9|26|2002|2|7}}|caps=14|goals=3|club=[[Austin FC|Austin FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs end}} ===Qatar=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ESP}} [[Julen Lopetegui]] [[Qatar national football team|Qatar]] announced a 34-man preliminary squad on May 12.<ref>{{cite web |url=https://www.qfa.qa/en/news/national-team-preliminary-list-released-for-world-cup-2026 |title=National Team Preliminary List Released for World Cup 2026 |publisher=[[Qatar Football Association]] |date=May 12, 2026 |access-date=May 12, 2026 |archive-date=May 28, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260528152236/https://www.qfa.qa/en/news/national-team-preliminary-list-released-for-world-cup-2026 |url-status=live }}</ref> The squad was extended to 35 players on May 18,<ref>{{cite tweet |author=Qatar Football Association |author-link=Qatar Football Association |user=QFA_EN |number=2056434996601110758 |date=May 18, 2026 |title=Our national team head coach, Julen Lopetegui, has called up goalkeeper Fahad Younis to the national team training camp in preparation for the 2026 World Cup. |access-date=May 18, 2026}}</ref> then reduced to 28 players on May 25.<ref>{{cite web |url=https://www.qfa.qa/ar/news/28-%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D9%8B-%D9%81%D9%8A-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%86%D8%A7%D8%A8%D9%8A-%D9%84%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%A9-%D8%A3%D9%8A%D8%B1%D9%84%D9%86%D8%AF%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AF%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%A9 |title=28 لاعباً في قائمة العنابي لمباراة أيرلندا الودية الدولية |trans-title=28 players named in the Maroon squad for international friendly against Ireland |publisher=[[Qatar Football Association]] |date=May 25, 2026 |access-date=May 25, 2026}}</ref> They announced their final squad on June 1.<ref>{{cite tweet |author=Qatar Football Association |author-link=Qatar Football Association |user=QFA_EN |number=2061519863403741405 |date=June 1, 2026 |title=The official squad for the FIFA World Cup 2026™ has been announced. |access-date=June 2, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Mahmud Abunada]]|sortname=Abunada, Mahmud|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|5}}|caps=5|goals=0|club=[[Al-Rayyan SC|Al-Rayyan]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Pedro Miguel (footballer)|Pedro Miguel]]|sortname=Pedro Miguel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|8|6}}|caps=99|goals=3|club=[[Al Sadd SC|Al-Sadd]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Lucas Mendes (footballer, born 1990)|Lucas Mendes]]|sortname=Mendes, Lucas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|7|3}}|caps=25|goals=1|club=[[Al-Wakrah SC|Al-Wakrah]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Issa Laye]]|sortname=Laye, Issa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|12|22}}|caps=4|goals=0|club=[[Al-Arabi SC (Qatar)|Al-Arabi]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Jassem Gaber]]|sortname=Gaber, Jassem|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|20}}|caps=32|goals=1|club=[[Al-Rayyan SC|Al-Rayyan]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Abdulaziz Hatem]]|sortname=Hatem, Abdulaziz|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|1|1}}|caps=117|goals=11|club=[[Al-Rayyan SC|Al-Rayyan]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Ahmed Alaaeldin]]|sortname=Alaaeldin, Ahmed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|1|31}}|caps=68|goals=9|club=[[Al-Rayyan SC|Al-Rayyan]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=8|pos=FW|name=[[Edmilson Junior]]|sortname=Edmilson Junior|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|8|19}}|caps=16|goals=0|club=[[Al Duhail SC|Al-Duhail]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Mohammed Muntari]]|sortname=Muntari, Mohammed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|12|20}}|caps=67|goals=16|club=[[Al-Gharafa SC|Al-Gharafa]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Hassan Al-Haydos]]|sortname=Haydos, Hassan|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|12|11}}|caps=186|goals=41|club=[[Al Sadd SC|Al-Sadd]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Akram Afif]]|sortname=Afif, Akram|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|11|18}}|caps=125|goals=39|club=[[Al Sadd SC|Al-Sadd]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=12|pos=MF|name=[[Karim Boudiaf]]|sortname=Boudiaf, Karim|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|9|16}}|caps=118|goals=5|club=[[Al Duhail SC|Al-Duhail]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Ayoub Al-Oui]]|sortname=Oui, Ayoub|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|3|11}}|caps=6|goals=0|club=[[Al-Gharafa SC|Al-Gharafa]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Homam Ahmed]]|sortname=Ahmed, Homam|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|25}}|caps=68|goals=3|club=[[Cultural y Deportiva Leonesa|Cultural Leonesa]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=15|pos=FW|name=[[Yusuf Abdurisag]]|sortname=Abdurisag, Yusuf|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|6}}|caps=39|goals=3|club=[[Al-Wakrah SC|Al-Wakrah]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Boualem Khoukhi]]|sortname=Khoukhi, Boualem|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|7|9}}|caps=116|goals=20|club=[[Al Sadd SC|Al-Sadd]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Ahmed Al-Ganehi]]|sortname=Ganehi, Ahmed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|9|22}}|caps=13|goals=1|club=[[Al-Gharafa SC|Al-Gharafa]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Sultan Al-Brake]]|sortname=Brake, Sultan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|7}}|caps=17|goals=0|club=[[Al Duhail SC|Al-Duhail]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Almoez Ali]]|sortname=Ali, Almoez|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|8|19}}|caps=115|goals=55|club=[[Al Duhail SC|Al-Duhail]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Ahmed Fathy (Qatari footballer)|Ahmed Fathy]]|sortname=Fathy, Ahmed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|1|25}}|caps=48|goals=0|club=[[Al-Arabi SC (Qatar)|Al-Arabi]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=21|pos=GK|name=[[Salah Zakaria]]|sortname=Zakaria, Salah|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|4|24}}|caps=8|goals=0|club=[[Al Duhail SC|Al-Duhail]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Meshaal Barsham]]|sortname=Barsham, Meshaal|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|14}}|caps=52|goals=0|club=[[Al Sadd SC|Al-Sadd]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Assim Madibo]]|sortname=Madibo, Assim|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|10|22}}|caps=51|goals=0|club=[[Al-Wakrah SC|Al-Wakrah]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Tahsin Jamshid]]|sortname=Jamshid, Tahsin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|6|16}}|caps=3|goals=0|club=[[Al Duhail SC|Al-Duhail]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Al-Hashmi Al-Hussain]]|sortname=Hussain, Al-Hashmi|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|8|15}}|caps=8|goals=0|club=[[Al-Arabi SC (Qatar)|Al-Arabi]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Mohamed Manai]]|sortname=Manai, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|10|25}}|caps=10|goals=0|club=[[Al-Shamal SC|Al-Shamal]]|clubnat=QAT}} {{nat fs end}} ===Switzerland=== Coach: [[Murat Yakin]] [[Switzerland national football team|Switzerland]] announced their final squad through a social media campaign on May 18 and 19,<ref>{{cite web |url=https://www.srf.ch/sport/fussball/fifa-wm-2026/26-spieler-nominiert-das-schweizer-wm-kader-ist-komplett |title=Das Schweizer WM-Kader ist komplett |trans-title=The Swiss World Cup squad is complete |work=[[Schweizer Radio und Fernsehen]] |date=May 19, 2026 |access-date=May 19, 2026 |language=de |archive-date=May 20, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260520125154/https://www.srf.ch/sport/fussball/fifa-wm-2026/26-spieler-nominiert-das-schweizer-wm-kader-ist-komplett |url-status=live}}</ref> which was officially confirmed on May 20.<ref>{{cite web |url=https://www.football.ch/sfv/nationalteams/a-team/news/maenner-nationalteam-murat-yakins-aufgebot-mit-18-wm-erfahrenen-spielern.aspx |title=Männer-Nationalteam: Murat Yakins Aufgebot mit 18 WM-erfahrenen Spielern |trans-title=Men's National Team: Murat Yakin's roster features 18 players with World Cup experience |publisher=[[Swiss Football Association]] |date=May 20, 2026 |access-date=May 20, 2026 |language=de |archive-date=May 21, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521100452/https://www.football.ch/sfv/nationalteams/a-team/news/maenner-nationalteam-murat-yakins-aufgebot-mit-18-wm-erfahrenen-spielern.aspx |url-status=live}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Gregor Kobel]]|sortname=Kobel, Gregor|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|12|6}}|caps=21|goals=0|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Miro Muheim]]|sortname=Muheim, Miro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|24}}|caps=10|goals=0|club=[[Hamburger SV]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Silvan Widmer]]|sortname=Widmer, Silvan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|3|5}}|caps=60|goals=5|club=[[1. FSV Mainz 05|Mainz 05]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Nico Elvedi]]|sortname=Elvedi, Nico|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|9|30}}|caps=67|goals=3|club=[[Borussia Mönchengladbach]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Manuel Akanji]]|sortname=Akanji, Manuel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|7|19}}|caps=81|goals=4|club=[[Inter Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Denis Zakaria]]|sortname=Zakaria, Denis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|11|20}}|caps=65|goals=3|club=[[AS Monaco FC|Monaco]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Breel Embolo]]|sortname=Embolo, Breel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|14}}|caps=86|goals=24|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Remo Freuler]]|sortname=Freuler, Remo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|4|15}}|caps=88|goals=11|club=[[Bologna FC 1909|Bologna]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=9|pos=MF|name=[[Johan Manzambi]]|sortname=Manzambi, Johan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|10|14}}|caps=12|goals=3|club=[[SC Freiburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Granit Xhaka]]|sortname=Xhaka, Granit|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|9|27}}|caps=146|goals=17|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Dan Ndoye]]|sortname=Ndoye, Dan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|25}}|caps=31|goals=8|club=[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Yvon Mvogo]]|sortname=Mvogo, Yvon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|6|6}}|caps=13|goals=0|club=[[FC Lorient|Lorient]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Ricardo Rodriguez (footballer)|Ricardo Rodriguez]]|sortname=Rodriguez, Ricardo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|8|25}}|caps=138|goals=9|club=[[Real Betis]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Ardon Jashari]]|sortname=Jashari, Ardon|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|30}}|caps=8|goals=0|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Djibril Sow]]|sortname=Sow, Djibril|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|6}}|caps=52|goals=0|club=[[Sevilla FC|Sevilla]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=16|pos=FW|name=[[Christian Fassnacht]]|sortname=Fassnacht, Christian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|11|11}}|caps=23|goals=5|club=[[BSC Young Boys|Young Boys]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Rubén Vargas]]|sortname=Vargas, Ruben|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|5}}|caps=61|goals=11|club=[[Sevilla FC|Sevilla]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Eray Cömert]]|sortname=Comert, Eray|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|4}}|caps=22|goals=0|club=[[Valencia CF|Valencia]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Noah Okafor]]|sortname=Okafor, Noah|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|24}}|caps=25|goals=2|club=[[Leeds United F.C.|Leeds United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Michel Aebischer]]|sortname=Aebischer, Michel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|6}}|caps=40|goals=2|club=[[Pisa SC|Pisa]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=21|pos=GK|name=[[Marvin Keller (footballer)|Marvin Keller]]|sortname=Keller, Marvin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|3}}|caps=1|goals=0|club=[[BSC Young Boys|Young Boys]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Fabian Rieder]]|sortname=Rieder, Fabian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|16}}|caps=28|goals=1|club=[[FC Augsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=23|pos=FW|name=[[Zeki Amdouni]]|sortname=Amdouni, Zeki|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|12|4}}|caps=29|goals=11|club=[[Burnley F.C.|Burnley]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Aurèle Amenda]]|sortname=Amenda, Aurele|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|31}}|caps=7|goals=0|club=[[Eintracht Frankfurt]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Luca Jaquez]]|sortname=Jaquez, Luca|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|2}}|caps=3|goals=0|club=[[VfB Stuttgart]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Cedric Itten]]|sortname=Itten, Cedric|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|12|27}}|caps=15|goals=5|club=[[Fortuna Düsseldorf]]|clubnat=GER}} {{nat fs end}} ==Group C== ===Brazil=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ITA}} [[Carlo Ancelotti]] [[Brazil national football team|Brazil]] announced a 55-man preliminary squad on May 12.<ref>{{cite web |url=https://ge.globo.com/futebol/futebol-internacional/noticia/2026/05/12/copa-do-mundo-veja-os-jogadores-que-estao-na-pre-lista-da-selecao-brasileira.ghtml |title=Pré-lista da seleção brasileira para a Copa do Mundo: veja os nomes confirmados |trans-title=Brazilian national team's preliminary squad for the World Cup: see the confirmed names |first=Bruno |last=Cassucci |first2=Cahê |last2=Mota |publisher=[[Globo (media company)|Globo]] |date=May 12, 2026 |access-date=May 12, 2026 |language=pt |archive-date=May 12, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260512220856/https://ge.globo.com/futebol/futebol-internacional/noticia/2026/05/12/copa-do-mundo-veja-os-jogadores-que-estao-na-pre-lista-da-selecao-brasileira.ghtml |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.itatiaia.com.br/esportes/futebol/selecao-brasileira/veja-nomes-na-pre-lista-da-selecao-brasileira-para-a-copa-do-mundo/ |title=Veja nomes na pré-lista da Seleção Brasileira para a Copa do Mundo |trans-title=See the names on the preliminary list for the Brazilian National Team for the World Cup |first=João Marcelo |last=Cardoso |publisher=[[Rádio Itatiaia|Itatiaia]] |date=May 12, 2026 |access-date=May 13, 2026 |language=pt |archive-date=May 19, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519053409/https://www.itatiaia.com.br/esportes/futebol/selecao-brasileira/veja-nomes-na-pre-lista-da-selecao-brasileira-para-a-copa-do-mundo/ |url-status=live}}</ref> They announced their final squad on May 18.<ref>{{cite web |url=https://www.cbf.com.br/selecao-brasileira/noticias/selecao-masculina/a/carlo-ancelotti-convoca-os-26-jogadores-que-vao-tentar-o-hexa-na-copa-do-mundo |title=Carlo Ancelotti convoca os 26 jogadores que vão tentar o hexa na Copa do Mundo |trans-title=Carlo Ancelotti names the 26 players who will attempt to win the sixth World Cup title |publisher=[[Brazilian Football Confederation]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 19, 2026 |language=pt |url-status=live |archive-date=May 19, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519061627/https://www.cbf.com.br/selecao-brasileira/noticias/selecao-masculina/a/carlo-ancelotti-convoca-os-26-jogadores-que-vao-tentar-o-hexa-na-copa-do-mundo}}</ref> [[Wesley França|Wesley]] withdrew injured and was replaced by [[Éderson (footballer, born 1999)|Éderson Silva]] on June 7.<ref>{{cite web |url=https://www.cbf.com.br/selecao-brasileira/noticias/selecao-masculina/a/ederson-e-convocado-pela-selecao-para-a-copa-do-mundo |title=Éderson é convocado pela Seleção para a Copa do Mundo |trans-title=Éderson is called up by the National Team for the World Cup |publisher=[[Brazilian Football Confederation]] |date=June 7, 2026 |access-date=June 7, 2026 |language=pt |url-status=live |archive-date=June 8, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260608032632/https://www.cbf.com.br/selecao-brasileira/noticias/selecao-masculina/a/ederson-e-convocado-pela-selecao-para-a-copa-do-mundo}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Alisson Becker|Alisson]]|sortname=Alisson|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|10|2}}|caps=78|goals=0|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=2|pos=MF|name=[[Éderson (footballer, born 1999)|Éderson Silva]]|sortname=Silva, Ederson|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|7|7}}|caps=3|goals=0|club=[[Atalanta BC|Atalanta]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Gabriel Magalhães]]|sortname=Magalhaes, Gabriel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|12|19}}|caps=17|goals=1|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Marquinhos]]|sortname=Marquinhos|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|5|14}}|caps=105|goals=7|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Casemiro]]|sortname=Casemiro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|2|23}}|caps=86|goals=9|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Alex Sandro]]|sortname=Alex Sandro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|1|26}}|caps=45|goals=2|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Vinícius Júnior]]|sortname=Vinicius Junior|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|12}}|caps=49|goals=9|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Bruno Guimarães]]|sortname=Guimaraes, Bruno|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|16}}|caps=43|goals=3|club=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Matheus Cunha]]|sortname=Cunha, Matheus|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|5|27}}|caps=23|goals=1|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Neymar]]|sortname=Neymar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|2|5}}|caps=128|goals=79|club=[[Santos FC|Santos]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Raphinha]]|sortname=Raphinha|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|12|14}}|caps=39|goals=11|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Weverton (footballer, born 1987)|Weverton]]|sortname=Weverton|age={{birth date and age2|2026|6|11|1987|12|13}}|caps=11|goals=0|club=[[Grêmio FBPA|Grêmio]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Danilo (footballer, born July 1991)|Danilo Luiz]]|sortname=Danilo Luiz|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|7|15}}|caps=70|goals=1|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Gleison Bremer|Bremer]]|sortname=Bremer|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|3|18}}|caps=8|goals=1|club=[[Juventus FC|Juventus]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Léo Pereira (footballer, born 1996)|Léo Pereira]]|sortname=Pereira, Leo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|31}}|caps=4|goals=0|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Douglas Santos (footballer, born 1994)|Douglas Santos]]|sortname=Santos, Douglas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|3|22}}|caps=7|goals=0|club=[[FC Zenit Saint Petersburg|Zenit Saint Petersburg]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Fabinho (footballer, born 1993)|Fabinho]]|sortname=Fabinho|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|10|23}}|caps=33|goals=0|club=[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Danilo (footballer, born 2001)|Danilo Santos]]|sortname=Santos, Danilo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|29}}|caps=4|goals=2|club=[[Botafogo FR|Botafogo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Endrick (footballer, born 2006)|Endrick]]|sortname=Endrick|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|7|21}}|caps=17|goals=4|club=[[Olympique Lyonnais|Lyon]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Lucas Paquetá]]|sortname=Paqueta, Lucas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|8|27}}|caps=63|goals=13|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Luiz Henrique (footballer, born 2001)|Luiz Henrique]]|sortname=Luiz Henrique|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|2}}|caps=15|goals=2|club=[[FC Zenit Saint Petersburg|Zenit Saint Petersburg]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=22|pos=FW|name=[[Gabriel Martinelli]]|sortname=Martinelli, Gabriel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|18}}|caps=23|goals=4|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Ederson (footballer, born 1993)|Ederson Moraes]]|sortname=Moraes, Ederson|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|8|17}}|caps=32|goals=0|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Roger Ibañez]]|sortname=Ibanez, Roger|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|11|23}}|caps=7|goals=0|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Igor Thiago]]|sortname=Igor Thiago|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|26}}|caps=4|goals=2|club=[[Brentford F.C.|Brentford]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Rayan (footballer, born 2006)|Rayan]]|sortname=Rayan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|8|3}}|caps=2|goals=1|club=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]]|clubnat=ENG}} {{nat fs end}} ===Haiti=== Coach: {{#invoke:flag|icon|FRA}} [[Sébastien Migné]] [[Haiti national football team|Haiti]] announced their final squad on May 15.<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/fhfhaiti/posts/pfbid0sgioyXTC9xmDjdqqPgHtmLPVWu2j7R1KG3hQC8pNZhQgiNRGHixSVMp9aPjKYKxAl |title=Lis Ofisyèl Grenadye yo pou Mondyal 2026 |trans-title=List of Official Grenadiers for the 2026 World Cup |publisher=[[Haitian Football Federation]] |via=[[Facebook]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 15, 2026 |language=ht |url-status=live |archive-date=May 15, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260515175636/https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Ffhfhaiti%2Fposts%2Fpfbid0sgioyXTC9xmDjdqqPgHtmLPVWu2j7R1KG3hQC8pNZhQgiNRGHixSVMp9aPjKYKxAl}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/c242rl3yjp8o |title=Isidor and Bellegarde in Haiti World Cup squad |work=[[BBC Sport]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 22, 2026 |archive-date=May 21, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521012351/https://www.bbc.com/sport/football/articles/c242rl3yjp8o |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Johny Placide]]|sortname=Placide, Johny|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1988|1|29}}|caps=81|goals=0|club=[[SC Bastia|Bastia]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Carlens Arcus]]|sortname=Arcus, Carlens|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|28}}|caps=53|goals=1|club=[[Angers SCO|Angers]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Keeto Thermoncy]]|sortname=Thermoncy, Keeto|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|3|29}}|caps=1|goals=0|club=[[BSC Young Boys|Young Boys]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Ricardo Adé]]|sortname=Ade, Ricardo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|5|21}}|caps=59|goals=2|club=[[LDU Quito]]|clubnat=ECU}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Hannes Delcroix]]|sortname=Delcroix, Hannes|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|28}}|caps=7|goals=0|club=[[FC Lugano|Lugano]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Carl Sainté]]|sortname=Sainte, Carl|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|8|9}}|caps=26|goals=0|club=[[El Paso Locomotive FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Derrick Etienne Jr.]]|sortname=Etienne, Derrick Jr|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|11|25}}|caps=48|goals=8|club=[[Toronto FC]]|clubnat=CAN}} {{nat fs g player|no=8|pos=DF|name=[[Martin Expérience]]|sortname=Experience, Martin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|9}}|caps=21|goals=0|club=[[AS Nancy Lorraine|Nancy]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Duckens Nazon]]|sortname=Nazon, Duckens|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|4|7}}|caps=78|goals=44|club=[[Esteghlal F.C.|Esteghlal]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Jean-Ricner Bellegarde]]|sortname=Bellegarde, Jean-Ricner|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|27}}|caps=10|goals=0|club=[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Louicius Deedson]]|sortname=Deedson, Louicius|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|11}}|caps=32|goals=10|club=[[FC Dallas]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Alexandre Pierre]]|sortname=Pierre, Alexandre|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|25}}|caps=15|goals=0|club=[[FC Sochaux-Montbéliard|Sochaux]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Duke Lacroix]]|sortname=Lacroix, Duke|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|10|14}}|caps=16|goals=3|club=[[Colorado Springs Switchbacks FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Leverton Pierre]]|sortname=Pierre, Leverton|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|9}}|caps=33|goals=0|club=[[F.C. Vizela|Vizela]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=15|pos=FW|name=[[Ruben Providence]]|sortname=Providence, Ruben|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|7}}|caps=15|goals=3|club=[[Almere City FC|Almere City]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=16|pos=FW|name=[[Lenny Joseph]]|sortname=Joseph, Lenny|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|12}}|caps=2|goals=1|club=[[Ferencvárosi TC|Ferencváros]]|clubnat=HUN}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Danley Jean Jacques]]|sortname=Jean Jacques, Danley|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|20}}|caps=30|goals=6|club=[[Philadelphia Union]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Wilson Isidor]]|sortname=Isidor, Wilson|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|8|27}}|caps=4|goals=2|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Yassin Fortuné]]|sortname=Fortune, Yassin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|30}}|caps=4|goals=0|club=[[F.C. Vizela|Vizela]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Frantzdy Pierrot]]|sortname=Pierrot, Frantzdy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|3|29}}|caps=51|goals=34|club=[[Çaykur Rizespor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Josué Casimir]]|sortname=Casimir, Josue|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|9|24}}|caps=7|goals=0|club=[[AJ Auxerre|Auxerre]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Jean-Kévin Duverne]]|sortname=Duverne, Jean-Kevin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|7|12}}|caps=17|goals=1|club=[[KAA Gent|Gent]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Josué Duverger]]|sortname=Duverger, Josue|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|27}}|caps=6|goals=0|club=[[FC Cosmos Koblenz|Cosmos Koblenz]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Wilguens Paugain]]|sortname=Paugain, Wilguens|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|8|24}}|caps=8|goals=0|club=[[SV Zulte Waregem|Zulte Waregem]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Dominique Simon]]|sortname=Simon, Dominique|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|29}}|caps=2|goals=0|club=[[1. FC Tatran Prešov|Tatran Prešov]]|clubnat=SVK}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Woodensky Pierre]]|sortname=Pierre, Woodensky|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|12|30}}|caps=1|goals=0|club=[[Violette AC|Violette]]|clubnat=HAI}} {{nat fs end}} ===Morocco=== Coach:<!--nationality is Moroccan, per https://inside.fifa.com/en/associations/MAR/organisation--> [[Mohamed Ouahbi]] [[Morocco national football team|Morocco]] announced their final squad on May 26.<ref>{{cite web |url=https://frmf.ma/fr/articles/coupe-du-monde-2026-de-la-fifa-coach-ouahbi-retient-26-joueurs-liste-finale |title=Coupe du Monde-2026 de la FIFA: coach Ouahbi retient 26 joueurs (liste finale) |trans-title=2026 FIFA World Cup: Coach Ouahbi names 26-man squad (final list) |publisher=[[Royal Moroccan Football Federation]] |date=May 26, 2026 |access-date=May 26, 2026 |language=fr}}</ref> [[Abde Ezzalzouli]] and [[Nayef Aguerd]] withdrew injured and were replaced by [[Amine Sbaï]] and [[Marwane Saâdane]] on June 10, respectively.<ref>{{cite web |url=https://ge.globo.com/futebol/copa-do-mundo/noticia/2026/06/10/adversario-do-brasil-na-estreia-da-copa-do-mundo-marrocos-troca-astro-e-defensor-por-lesoes.ghtml|title=Adversário do Brasil na estreia da Copa do Mundo, Marrocos troca astro e defensor por lesões|trans-title=Brazil's opponent at their debut, Morocco changes star and defender due to injuries |date=June 10, 2026 |access-date=June 10, 2026 |language=pr-br |archive-date=June 10, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Yassine Bounou]]|sortname=Bounou, Yassine|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|4|5}}|caps=90|goals=0|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Achraf Hakimi]]|sortname=Hakimi, Achraf|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|11|4}}|caps=96|goals=11|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Noussair Mazraoui]]|sortname=Mazraoui, Noussair|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|14}}|caps=45|goals=2|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Sofyan Amrabat]]|sortname=Amrabat, Sofyan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|8|21}}|caps=75|goals=0|club=[[Real Betis]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Marwane Saâdane]]|sortname=Saadane, Marwane|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|1|17}}|caps=8|goals=0|club=[[Al Fateh SC|Al-Fateh]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Ayyoub Bouaddi]]|sortname=Bouaddi, Ayyoub|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|10|2}}|caps=3|goals=0|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Chemsdine Talbi]]|sortname=Talbi, Chemsdine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|5|9}}|caps=5|goals=0|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Azzedine Ounahi]]|sortname=Ounahi, Azzedine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|19}}|caps=49|goals=9|club=[[Girona FC|Girona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Soufiane Rahimi]]|sortname=Rahimi, Soufiane|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|2}}|caps=37|goals=12|club=[[Al Ain FC|Al Ain]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Brahim Díaz]]|sortname=Diaz, Brahim|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|3}}|caps=26|goals=14|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Ismael Saibari]]|sortname=Saibari, Ismael|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|28}}|caps=31|goals=9|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Munir Mohamedi]]|sortname=Mohamedi, Munir|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|5|10}}|caps=53|goals=0|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Zakaria El Ouahdi]]|sortname=Ouahdi, Zakaria|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|12|31}}|caps=3|goals=0|club=[[KRC Genk|Genk]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Issa Diop (footballer)|Issa Diop]]|sortname=Diop, Issa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|9}}|caps=4|goals=0|club=[[Fulham F.C.|Fulham]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Samir El Mourabet]]|sortname=Mourabet, Samir|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|10|6}}|caps=4|goals=0|club=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Gessime Yassine]]|sortname=Yassine, Gessime|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|11|22}}|caps=5|goals=0|club=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Amine Sbaï]]|sortname=Sbai, Amine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|11|5}}|caps=2|goals=0|club=[[Angers SCO|Angers]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Chadi Riad]]|sortname=Riad, Chadi|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|17}}|caps=6|goals=1|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Youssef Belammari]]|sortname=Belammari, Youssef|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|20}}|caps=19|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Ayoub El Kaabi]]|sortname=Kaabi, Ayoub|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|6|25}}|caps=71|goals=35|club=[[Olympiacos F.C.|Olympiacos]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Ayoube Amaimouni]]|sortname=Amaimouni, Ayoube|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|11|30}}|caps=2|goals=0|club=[[Eintracht Frankfurt]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Ahmed Reda Tagnaouti]]|sortname=Tagnaouti, Ahmed Reda|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|5}}|caps=3|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Bilal El Khannouss]]|sortname=Khannouss, Bilal|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|5|10}}|caps=37|goals=3|club=[[VfB Stuttgart]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Neil El Aynaoui]]|sortname=Aynaoui, Neil|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|2}}|caps=16|goals=2|club=[[AS Roma|Roma]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Redouane Halhal]]|sortname=Halhal, Redouane|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|3|5}}|caps=3|goals=0|club=[[KV Mechelen|Mechelen]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Anass Salah-Eddine]]|sortname=Salah-Eddine, Anass|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|1|18}}|caps=9|goals=0|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs end}} ===Scotland=== Coach: [[Steve Clarke]] [[Scotland national football team|Scotland]] announced their final squad on May 19.<ref>{{cite web |url=https://www.scottishfa.co.uk/news/scotland-men-s-national-team-head-coach-steve-clarke-has-named-his-squad-for-fifa-world-cup-2026/ |title=Scotland Men's National Team Head Coach Steve Clarke has named his squad for FIFA World Cup 2026 |publisher=[[Scottish Football Association]] |date=May 19, 2026 |access-date=May 19, 2026 |url-status=live |archive-date=May 19, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519142035/https://www.scottishfa.co.uk/news/scotland-men-s-national-team-head-coach-steve-clarke-has-named-his-squad-for-fifa-world-cup-2026/}}</ref> [[Billy Gilmour]] withdrew injured on May 30,<ref>{{cite web |url=https://www.scottishfa.co.uk/news/fifa-world-cup-2026-squad-update/ |title=FIFA World Cup 2026 squad update |publisher=[[Scottish Football Association]] |date=May 30, 2026 |access-date=June 1, 2026}}</ref> and was replaced by [[Tyler Fletcher]] on May 31.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cn8pmj99jk7o |title=Fletcher chosen to replace Gilmour in Scotland squad |work=[[BBC Sport]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026 |archive-date=May 31, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260531110910/https://www.bbc.com/sport/football/articles/cn8pmj99jk7o |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Angus Gunn]]|sortname=Gunn, Angus|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|22}}|caps=22|goals=0|club=[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Aaron Hickey]]|sortname=Hickey, Aaron|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|6|10}}|caps=21|goals=0|club=[[Brentford F.C.|Brentford]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Andy Robertson]]|sortname=Robertson, Andy|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|3|11}}|caps=94|goals=4|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Scott McTominay]]|sortname=Mctominay, Scott|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|12|8}}|caps=70|goals=15|club=[[SSC Napoli|Napoli]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Grant Hanley]]|sortname=Hanley, Grant|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|11|20}}|caps=68|goals=2|club=[[Hibernian F.C.|Hibernian]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Kieran Tierney]]|sortname=Tierney, Kieran|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|6|5}}|caps=56|goals=2|club=[[Celtic F.C.|Celtic]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[John McGinn]]|sortname=Mcginn, John|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|10|18}}|caps=86|goals=20|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Tyler Fletcher]]|sortname=Fletcher, Tyler|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|3|19}}|caps=2|goals=0|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Lyndon Dykes]]|sortname=Dykes, Lyndon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|10|7}}|caps=51|goals=10|club=[[Charlton Athletic F.C.|Charlton Athletic]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Ché Adams]]|sortname=Adams, Che|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|13}}|caps=47|goals=13|club=[[Torino FC|Torino]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Ryan Christie]]|sortname=Christie, Ryan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|2|22}}|caps=68|goals=10|club=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Liam Kelly (footballer, born 1996)|Liam Kelly]]|sortname=Kelly, Liam|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|23}}|caps=3|goals=0|club=[[Rangers F.C.|Rangers]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Jack Hendry (footballer, born 1995)|Jack Hendry]]|sortname=Hendry, Jack|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|5|7}}|caps=38|goals=3|club=[[Al-Ettifaq Club|Al-Ettifaq]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Ross Stewart (footballer, born 1996)|Ross Stewart]]|sortname=Stewart, Ross|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|11}}|caps=3|goals=0|club=[[Southampton F.C.|Southampton]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[John Souttar]]|sortname=Souttar, John|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|9|25}}|caps=24|goals=2|club=[[Rangers F.C.|Rangers]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Dominic Hyam]]|sortname=Hyam, Dominic|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|20}}|caps=4|goals=0|club=[[Wrexham A.F.C.|Wrexham]]|clubnat=WAL}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Ben Gannon-Doak]]|sortname=Gannon-Doak, Ben|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|11|11}}|caps=14|goals=1|club=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[George Hirst (footballer)|George Hirst]]|sortname=Hirst, George|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|15}}|caps=10|goals=1|club=[[Ipswich Town F.C.|Ipswich Town]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Lewis Ferguson]]|sortname=Ferguson, Lewis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|24}}|caps=24|goals=1|club=[[Bologna FC 1909|Bologna]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Lawrence Shankland]]|sortname=Shankland, Lawrence|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|8|10}}|caps=20|goals=7|club=[[Heart of Midlothian F.C.|Heart of Midlothian]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=21|pos=GK|name=[[Craig Gordon]]|sortname=Gordon, Craig|age={{birth date and age2|2026|6|11|1982|12|31}}|caps=84|goals=0|club=[[Heart of Midlothian F.C.|Heart of Midlothian]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Nathan Patterson (footballer)|Nathan Patterson]]|sortname=Patterson, Nathan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|10|16}}|caps=26|goals=1|club=[[Everton F.C.|Everton]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Kenny McLean]]|sortname=Mclean, Kenny|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|1|8}}|caps=58|goals=3|club=[[Norwich City F.C.|Norwich City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Anthony Ralston]]|sortname=Ralston, Anthony|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|11|16}}|caps=27|goals=1|club=[[Celtic F.C.|Celtic]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Findlay Curtis]]|sortname=Curtis, Findlay|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|6|9}}|caps=3|goals=1|club=[[Kilmarnock F.C.|Kilmarnock]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Scott McKenna]]|sortname=Mckenna, Scott|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|11|12}}|caps=50|goals=1|club=[[GNK Dinamo Zagreb|Dinamo Zagreb]]|clubnat=CRO}} {{nat fs end}} ==Group D== ===Australia=== Coach: [[Tony Popovic]] [[Australia men's national soccer team|Australia]] announced their final squad on May 31.<ref>{{cite web |url=https://socceroos.com.au/news/commbank-socceroos-squad-named-fifa-world-cup-2026tm |title=CommBank Socceroos squad named for FIFA World Cup 2026 |publisher=[[Football Australia]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026 |archive-date=May 31, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260531235024/https://socceroos.com.au/news/commbank-socceroos-squad-named-fifa-world-cup-2026tm |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Mathew Ryan]]|sortname=Ryan, Mathew|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|4|8}}|caps=104|goals=0|club=[[Levante UD|Levante]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Miloš Degenek]]|sortname=Degenek, Milos|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|4|28}}|caps=57|goals=1|club=[[APOEL FC|APOEL]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Alessandro Circati]]|sortname=Circati, Alessandro|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|10|10}}|caps=13|goals=1|club=[[Parma Calcio 1913|Parma]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Jacob Italiano]]|sortname=Italiano, Jacob|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|30}}|caps=5|goals=0|club=[[Grazer AK]]|clubnat=AUT}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Jordan Bos]]|sortname=Bos, Jordan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|10|29}}|caps=27|goals=4|club=[[Feyenoord]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Jason Geria]]|sortname=Geria, Jason|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|5|10}}|caps=14|goals=0|club=[[Albirex Niigata]]|clubnat=JPN}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Mathew Leckie]]|sortname=Leckie, Mathew|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|2|4}}|caps=80|goals=14|club=[[Melbourne City FC|Melbourne City]]|clubnat=AUS}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Connor Metcalfe]]|sortname=Metcalfe, Connor|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|11|5}}|caps=36|goals=1|club=[[FC St. Pauli]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Mohamed Touré (soccer, born 2004)|Mohamed Touré]]|sortname=Toure, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|3|26}}|caps=10|goals=2|club=[[Norwich City F.C.|Norwich City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Ajdin Hrustic]]|sortname=Hrustic, Ajdin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|5}}|caps=37|goals=4|club=[[Heracles Almelo]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Awer Mabil]]|sortname=Mabil, Awer|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|9|15}}|caps=38|goals=10|club=[[CD Castellón|Castellón]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Paul Izzo]]|sortname=Izzo, Paul|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|6}}|caps=4|goals=0|club=[[Randers FC|Randers]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[Aiden O'Neill]]|sortname=Oneill, Aiden|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|4}}|caps=31|goals=0|club=[[New York City FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Cammy Devlin]]|sortname=Devlin, Cammy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|7}}|caps=5|goals=0|club=[[Heart of Midlothian F.C.|Heart of Midlothian]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Kai Trewin]]|sortname=Trewin, Kai|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|18}}|caps=6|goals=0|club=[[New York City FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Aziz Behich]]|sortname=Behich, Aziz|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|12|16}}|caps=84|goals=3|club=[[Melbourne City FC|Melbourne City]]|clubnat=AUS}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Nestory Irankunda]]|sortname=Irankunda, Nestory|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|2|9}}|caps=15|goals=5|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=GK|name=[[Patrick Beach]]|sortname=Beach, Patrick|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|8|6}}|caps=2|goals=0|club=[[Melbourne City FC|Melbourne City]]|clubnat=AUS}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Harry Souttar]]|sortname=Souttar, Harry|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|22}}|caps=38|goals=11|club=[[Leicester City F.C.|Leicester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Cristian Volpato]]|sortname=Volpato, Cristian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|11|15}}|caps=1|goals=0|club=[[US Sassuolo Calcio|Sassuolo]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Cameron Burgess]]|sortname=Burgess, Cameron|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|10|21}}|caps=27|goals=0|club=[[Swansea City A.F.C.|Swansea City]]|clubnat=WAL}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Jackson Irvine]]|sortname=Irvine, Jackson|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|3|7}}|caps=82|goals=14|club=[[FC St. Pauli]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=23|pos=FW|name=[[Nishan Velupillay]]|sortname=Velupillay, Nishan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|7}}|caps=7|goals=3|club=[[Melbourne Victory FC|Melbourne Victory]]|clubnat=AUS}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Paul Okon-Engstler]]|sortname=Okon-Engstler, Paul|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|1|24}}|caps=6|goals=0|club=[[Sydney FC]]|clubnat=AUS}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Lucas Herrington]]|sortname=Herrington, Lucas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|9|5}}|caps=4|goals=0|club=[[Colorado Rapids]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Tete Yengi]]|sortname=Yengi, Tete|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|11|28}}|caps=1|goals=1|club=[[FC Machida Zelvia|Machida Zelvia]]|clubnat=JPN}} {{nat fs end}} ===Paraguay=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ARG}} [[Gustavo Alfaro]] [[Paraguay national football team|Paraguay]] announced a 55-man preliminary squad on May 12.<ref>{{cite web |url=https://www.abc.com.py/deportes/futbol/seleccion-paraguaya/2026/05/12/a-un-mes-del-debut-los-55-reservados-de-paraguay-para-el-mundial-2026/ |title=A un mes del debut: ¡Los 55 reservados de Paraguay para el Mundial 2026!|trans-title=One month before their debut: Paraguay's 55-man squad for the 2026 World Cup! |publisher=[[ABC Color]] |date=May 12, 2026 |access-date=May 12, 2026 |language=es}}</ref> They announced their final squad on June 1.<ref>{{cite tweet |author=Paraguayan Football Association |author-link=Paraguayan Football Association |user=Albirroja |number=2061459474729127939 |date=June 1, 2026 |title=¡Todo un país con ustedes! Esta es la lista final del profe Gustavo Alfaro para representar a Paraguay en la Copa Mundial de la FIFA 2026. ¡La Albirroja está de vuelta! |trans-title=An entire country stands with you! This is coach Gustavo Alfaro's final squad list to represent Paraguay at the 2026 FIFA World Cup. La Albirroja is back! |language=es |access-date=June 1, 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://heavy.com/sports/soccer/world-cup/paraguay-announces-squad-fifa-world-cup/ |title=Paraguay Announces Squad for 2026 FIFA World Cup |publisher=Heavy.com |date=June 1, 2026 |access-date=June 1, 2026 |archive-date=June 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601154805/https://heavy.com/sports/soccer/world-cup/paraguay-announces-squad-fifa-world-cup/ |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Gatito Fernández]]|sortname=Fernandez, Gatito|age={{birth date and age2|2026|6|11|1988|3|29}}|caps=31|goals=0|club=[[Cerro Porteño]]|clubnat=PAR}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Gustavo Velázquez]]|sortname=Velazquez, Gustavo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|4|17}}|caps=13|goals=1|club=[[Cerro Porteño]]|clubnat=PAR}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Omar Alderete]]|sortname=Alderete, Omar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|12|26}}|caps=36|goals=3|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Juan José Cáceres]]|sortname=Caceres, Juan Jose|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|1}}|caps=17|goals=0|club=[[FC Dynamo Moscow|Dynamo Moscow]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Fabián Balbuena]]|sortname=Balbuena, Fabian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|8|23}}|caps=48|goals=2|club=[[Grêmio FBPA|Grêmio]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Júnior Alonso]]|sortname=Alonso, Junior|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|2|9}}|caps=71|goals=3|club=[[Clube Atlético Mineiro|Atlético Mineiro]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Ramón Sosa]]|sortname=Sosa, Ramon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|31}}|caps=29|goals=1|club=[[SE Palmeiras|Palmeiras]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Diego Gómez (Paraguayan footballer)|Diego Gómez]]|sortname=Gomez, Diego|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|3|27}}|caps=24|goals=3|club=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton & Hove Albion]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Antonio Sanabria]]|sortname=Sanabria, Antonio|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|3|4}}|caps=48|goals=7|club=[[US Cremonese|Cremonese]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Miguel Almirón]]|sortname=Almiron, Miguel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|2|10}}|caps=76|goals=10|club=[[Atlanta United FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Maurício (footballer, born 2001)|Maurício]]|sortname=Mauricio|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|22}}|caps=3|goals=0|club=[[SE Palmeiras|Palmeiras]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Orlando Gill]]|sortname=Gill, Orlando|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|11}}|caps=6|goals=0|club=[[San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[José Canale]]|sortname=Canale, Jose|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|20}}|caps=2|goals=0|club=[[Club Atlético Lanús|Lanús]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Andrés Cubas]]|sortname=Cubas, Andres|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|5|11}}|caps=33|goals=0|club=[[Vancouver Whitecaps FC]]|clubnat=CAN}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Gustavo Gómez]]|sortname=Gomez, Gustavo|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|5|6}}|caps=89|goals=4|club=[[SE Palmeiras|Palmeiras]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Damián Bobadilla]]|sortname=Bobadilla, Damian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|11}}|caps=19|goals=1|club=[[São Paulo FC|São Paulo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Kaku (footballer)|Kaku]]|sortname=Kaku|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|11}}|caps=33|goals=6|club=[[Al Ain FC|Al Ain]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Álex Arce]]|sortname=Arce, Alex|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|6|16}}|caps=15|goals=1|club=[[Independiente Rivadavia]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Julio Enciso (footballer, born 2004)|Julio Enciso]]|sortname=Enciso, Julio|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|1|23}}|caps=32|goals=4|club=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Braian Ojeda]]|sortname=Ojeda, Braian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|27}}|caps=17|goals=0|club=[[Orlando City SC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Gabriel Ávalos]]|sortname=Avalos, Gabriel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|10|12}}|caps=23|goals=2|club=[[Club Atlético Independiente|Independiente]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Gastón Olveira]]|sortname=Olveira, Gaston|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|4|21}}|caps=1|goals=0|club=[[Club Olimpia|Olimpia]]|clubnat=PAR}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Matías Galarza (Paraguayan footballer)|Matías Galarza]]|sortname=Galarza, Matias|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|11}}|caps=15|goals=3|club=[[Atlanta United FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Gustavo Caballero]]|sortname=Caballero, Gustavo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|9|21}}|caps=2|goals=1|club=[[Portsmouth F.C.|Portsmouth]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Isidro Pitta]]|sortname=Pitta, Isidro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|14}}|caps=5|goals=0|club=[[Red Bull Bragantino]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Alexandro Maidana]]|sortname=Maidana, Alexandro|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|7|26}}|caps=2|goals=1|club=[[Talleres de Córdoba|Talleres]]|clubnat=ARG}} {{nat fs end}} ===Turkey=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ITA}} [[Vincenzo Montella]] [[Turkey national football team|Turkey]] announced a 35-man preliminary squad on May 18.<ref>{{cite web |url=https://www.tff.org/default.aspx?pageID=202&ftxtID=50587 |title=A Millî Takımımızın 2026 FIFA Dünya Kupası Geniş Kadrosu Açıklandı |trans-title=Our Senior National Team's Preliminary Squad for the 2026 FIFA World Cup Has Been Announced |publisher=[[Turkish Football Federation]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 19, 2026 |language=tr |archive-date=May 18, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518211459/https://www.tff.org/default.aspx?pageID=202&ftxtID=50587 |url-status=live }}</ref> Their final squad was announced on June 2.<ref>{{cite web |url=https://www.tff.org/default.aspx?pageID=202&ftxtID=5072250587 |title=A Millî Takımımızın 2026 FIFA Dünya Kupası Nihai Kadrosu Açıklandı |trans-title=Our Senior National Team's Final Squad for the 2026 FIFA World Cup Has Been Announced |publisher=[[Turkish Football Federation]] |date=June 2, 2026 |access-date=June 2, 2026 |language=tr |archive-date=June 2, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260602100007/https://www.tff.org/default.aspx?pageID=202&ftxtID=5072250587 |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Mert Günok]]|sortname=Gunok, Mert|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|3|1}}|caps=37|goals=0|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Zeki Çelik]]|sortname=Celik, Zeki|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|17}}|caps=61|goals=3|club=[[AS Roma|Roma]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Merih Demiral]]|sortname=Demiral, Merih|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|5}}|caps=62|goals=6|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Çağlar Söyüncü]]|sortname=Soyuncu, Caglar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|5|23}}|caps=60|goals=2|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Salih Özcan]]|sortname=Ozcan, Salih|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|1|11}}|caps=30|goals=1|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Orkun Kökçü]]|sortname=Kokcu, Orkun|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|12|29}}|caps=50|goals=4|club=[[Beşiktaş J.K.|Beşiktaş]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Kerem Aktürkoğlu]]|sortname=Akturkoglu, Kerem|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|21}}|caps=52|goals=15|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=8|pos=FW|name=[[Arda Güler]]|sortname=Guler, Arda|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|2|25}}|caps=29|goals=6|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Deniz Gül]]|sortname=Gul, Deniz|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|7|2}}|caps=8|goals=2|club=[[FC Porto|Porto]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Hakan Çalhanoğlu]]|sortname=Calhanoglu, Hakan|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|2|8}}|caps=105|goals=22|club=[[Inter Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Kenan Yıldız]]|sortname=Yildiz, Kenan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|5|4}}|caps=28|goals=5|club=[[Juventus FC|Juventus]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Altay Bayındır]]|sortname=Bayindir, Altay|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|14}}|caps=12|goals=0|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Eren Elmalı]]|sortname=Elmali, Eren|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|7}}|caps=23|goals=0|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Abdülkerim Bardakcı]]|sortname=Bardakci, Abdulkerim|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|9|7}}|caps=27|goals=2|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Ozan Kabak]]|sortname=Kabak, Ozan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|25}}|caps=30|goals=2|club=[[TSG 1899 Hoffenheim|TSG Hoffenheim]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[İsmail Yüksek]]|sortname=Yuksek, Ismail|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|26}}|caps=32|goals=1|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[İrfan Can Kahveci]]|sortname=Kahveci, Irfan Can|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|7|15}}|caps=47|goals=6|club=[[Kasımpaşa S.K.|Kasımpaşa]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Mert Müldür]]|sortname=Muldur, Mert|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|4|3}}|caps=45|goals=3|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Yunus Akgün]]|sortname=Akgun, Yunus|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|7}}|caps=19|goals=4|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[Ferdi Kadıoğlu]]|sortname=Kadioglu, Ferdi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|10|7}}|caps=30|goals=2|club=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton & Hove Albion]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Barış Alper Yılmaz]]|sortname=Yilmaz, Baris Alper|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|23}}|caps=35|goals=4|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Kaan Ayhan]]|sortname=Ayhan, Kaan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|11|10}}|caps=73|goals=5|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Uğurcan Çakır]]|sortname=Cakir, Ugurcan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|5}}|caps=39|goals=0|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Oğuz Aydın]]|sortname=Aydin, Oguz|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|27}}|caps=11|goals=0|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Samet Akaydin]]|sortname=Akaydin, Samet|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|3|13}}|caps=19|goals=1|club=[[Çaykur Rizespor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Can Uzun]]|sortname=Uzun, Can|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|11|11}}|caps=6|goals=1|club=[[Eintracht Frankfurt]]|clubnat=GER}} {{nat fs end}} ===United States=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ARG}} [[Mauricio Pochettino]] The [[United States men's national soccer team|United States]] announced their final squad on May 26.<ref>{{cite web |url=https://www.ussoccer.com/stories/2026/05/usmnt/us-mens-national-team-head-coach-mauricio-pochettino-names-26-player-roster-for-fifa-world-cup-2026 |title=U.S. Men's National Team Head Coach Mauricio Pochettino Names 26-Player Roster for FIFA World Cup 2026 |publisher=[[United States Soccer Federation]] |date=May 26, 2026 |access-date=May 26, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Matt Turner (soccer)|Matt Turner]]|sortname=Turner, Matt|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|6|24}}|caps=54|goals=0|club=[[New England Revolution]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Sergiño Dest]]|sortname=Dest, Sergino|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|11|3}}|caps=39|goals=3|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Chris Richards (soccer)|Chris Richards]]|sortname=Richards, Chris|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|28}}|caps=36|goals=3|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Tyler Adams]]|sortname=Adams, Tyler|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|14}}|caps=54|goals=2|club=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Antonee Robinson]]|sortname=Robinson, Antonee|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|8|8}}|caps=54|goals=5|club=[[Fulham F.C.|Fulham]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Auston Trusty]]|sortname=Trusty, Auston|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|12}}|caps=8|goals=0|club=[[Celtic F.C.|Celtic]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Giovanni Reyna]]|sortname=Reyna, Giovanni|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|11|13}}|caps=38|goals=9|club=[[Borussia Mönchengladbach]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Weston McKennie]]|sortname=Mckennie, Weston|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|28}}|caps=66|goals=12|club=[[Juventus FC|Juventus]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Ricardo Pepi]]|sortname=Pepi, Ricardo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|1|9}}|caps=37|goals=13|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Christian Pulisic]]|sortname=Pulisic, Christian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|18}}|caps=86|goals=33|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Brenden Aaronson]]|sortname=Aaronson, Brenden|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|22}}|caps=58|goals=9|club=[[Leeds United F.C.|Leeds United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=DF|name=[[Miles Robinson (soccer)|Miles Robinson]]|sortname=Robinson, Miles|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|3|14}}|caps=40|goals=3|club=[[FC Cincinnati]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Tim Ream]]|sortname=Ream, Tim|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1987|10|5}}|caps=82|goals=1|club=[[Charlotte FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Sebastian Berhalter]]|sortname=Berhalter, Sebastian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|10}}|caps=13|goals=1|club=[[Vancouver Whitecaps FC]]|clubnat=CAN}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Cristian Roldan]]|sortname=Roldan, Cristian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|6|3}}|caps=47|goals=0|club=[[Seattle Sounders FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Alex Freeman]]|sortname=Freeman, Alex|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|8|9}}|caps=17|goals=2|club=[[Villarreal CF|Villarreal]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Malik Tillman]]|sortname=Tillman, Malik|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|28}}|caps=30|goals=3|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Max Arfsten]]|sortname=Arfsten, Maximilian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|19}}|caps=20|goals=1|club=[[Columbus Crew]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Haji Wright]]|sortname=Wright, Haji|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|27}}|caps=20|goals=7|club=[[Coventry City F.C.|Coventry City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Folarin Balogun]]|sortname=Balogun, Folarin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|3}}|caps=27|goals=9|club=[[AS Monaco FC|Monaco]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Timothy Weah]]|sortname=Weah, Timothy|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|22}}|caps=51|goals=7|club=[[Olympique de Marseille|Marseille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Mark McKenzie (soccer, born 1999)|Mark McKenzie]]|sortname=Mckenzie, Mark|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|25}}|caps=29|goals=0|club=[[Toulouse FC|Toulouse]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Joe Scally]]|sortname=Scally, Joe|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|12|31}}|caps=26|goals=0|club=[[Borussia Mönchengladbach]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=24|pos=GK|name=[[Matt Freese]]|sortname=Freese, Matt|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|2}}|caps=15|goals=0|club=[[New York City FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=25|pos=GK|name=[[Chris Brady (soccer)|Chris Brady]]|sortname=Brady, Chris|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|3|3}}|caps=1|goals=0|club=[[Chicago Fire FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Alejandro Zendejas]]|sortname=Zendejas, Alejandro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|7}}|caps=14|goals=2|club=[[Club América|América]]|clubnat=MEX}} {{nat fs end}} ==Group E== ===Curaçao=== Coach: {{#invoke:flag|icon|NED}} [[Dick Advocaat]] [[Curaçao national football team|Curaçao]] announced their final squad on May 18.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/thebluewaveffk/p/DYe60yqjJc-/ |title=This is... The Blue Wave. Our squad that will represent Curaçao for the first time at the @fifaworldcup this summer! |publisher=[[Curaçao Football Federation]] |via=[[Instagram]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 18, 2026}}</ref><ref>{{cite web |last=Imber |first=Leon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7288726/2026/05/18/curacao-world-cup-squad-2026/ |title=Curacao name World Cup squad: Tahith Chong, Bacuna brothers included |website=[[The Athletic]] |publisher=[[The New York Times]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 18, 2026 |url-status=live |archive-date=May 18, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518174418/https://www.nytimes.com/athletic/7288726/2026/05/18/curacao-world-cup-squad-2026/}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Eloy Room]]|sortname=Room, Eloy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|2|6}}|caps=71|goals=0|club=[[Miami FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Shurandy Sambo]]|sortname=Sambo, Shurandy|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|8|19}}|caps=8|goals=0|club=[[Sparta Rotterdam]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Juriën Gaari]]|sortname=Gaari, Jurien|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|12|23}}|caps=60|goals=1|club=[[Abha Club|Abha]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Roshon van Eijma]]|sortname=Eijma, Roshon van|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|9}}|caps=28|goals=1|club=[[RKC Waalwijk]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Sherel Floranus]]|sortname=Floranus, Sherel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|23}}|caps=28|goals=0|club=[[PEC Zwolle]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Godfried Roemeratoe]]|sortname=Roemeratoe, Godfried|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|19}}|caps=28|goals=1|club=[[RKC Waalwijk]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Juninho Bacuna]]|sortname=Bacuna, Juninho|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|8|7}}|caps=49|goals=15|club=[[FC Volendam|Volendam]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Livano Comenencia]]|sortname=Comenencia, Livano|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|2|3}}|caps=20|goals=2|club=[[FC Zürich|Zürich]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Jürgen Locadia]]|sortname=Locadia, Jurgen|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|11|7}}|caps=13|goals=1|club=[[Miami FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Leandro Bacuna]]|sortname=Bacuna, Leandro|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|8|21}}|caps=72|goals=16|club=[[Iğdır F.K.|Iğdır]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Jeremy Antonisse]]|sortname=Antonisse, Jeremy|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|3|29}}|caps=27|goals=4|club=[[A.E. Kifisia F.C.|Kifisia]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=12|pos=FW|name=[[Sontje Hansen]]|sortname=Hansen, Sontje|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|18}}|caps=6|goals=1|club=[[Middlesbrough F.C.|Middlesbrough]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=FW|name=[[Tyrese Noslin]]|sortname=Noslin, Tyrese|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|9|11}}|caps=7|goals=1|club=[[SC Telstar|Telstar]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Kenji Gorré]]|sortname=Gorre, Kenji|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|9|29}}|caps=38|goals=6|club=[[Maccabi Haifa F.C.|Maccabi Haifa]]|clubnat=ISR}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Ar'jany Martha]]|sortname=Martha, Arjany|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|9|4}}|caps=9|goals=2|club=[[Rotherham United F.C.|Rotherham United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=16|pos=FW|name=[[Jearl Margaritha]]|sortname=Margaritha, Jearl|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|10}}|caps=22|goals=5|club=[[SK Beveren|Beveren]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Brandley Kuwas]]|sortname=Kuwas, Brandley|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|9|19}}|caps=35|goals=2|club=[[FC Volendam|Volendam]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Armando Obispo]]|sortname=Obispo, Armando|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|5}}|caps=6|goals=0|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Gervane Kastaneer]]|sortname=Kastaneer, Gervane|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|9}}|caps=29|goals=9|club=[[Terengganu FC|Terengganu]]|clubnat=MAS}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[Joshua Brenet]]|sortname=Brenet, Joshua|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|3|20}}|caps=18|goals=2|club=[[Kayserispor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Tahith Chong]]|sortname=Chong, Tahith|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|12|4}}|caps=6|goals=3|club=[[Sheffield United F.C.|Sheffield United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Kevin Felida]]|sortname=Felida, Kevin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|11|11}}|caps=19|goals=1|club=[[FC Den Bosch|Den Bosch]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Riechedly Bazoer]]|sortname=Bazoer, Riechedly|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|10|12}}|caps=5|goals=0|club=[[Konyaspor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Deveron Fonville]]|sortname=Fonville, Deveron|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|5|16}}|caps=2|goals=0|club=[[NEC Nijmegen|NEC]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=25|pos=GK|name=[[Tyrick Bodak]]|sortname=Bodak, Tyrick|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|15}}|caps=4|goals=0|club=[[SC Telstar|Telstar]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=26|pos=GK|name=[[Trevor Doornbusch]]|sortname=Doornbusch, Trevor|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|7|6}}|caps=8|goals=0|club=[[VVV-Venlo]]|clubnat=NED}} {{nat fs end}} ===Ecuador=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ARG}} [[Sebastián Beccacece]] [[Ecuador national football team|Ecuador]] announced their final squad on May 31.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DZBsBHEMqH-/ |title=Nosotros vamos en serio. Porque estos 26 van con la misma hambre de 18 millones de ecuatorianos. Con el mismo sacrificio de los que salieron desde abajo y llegaron lejos. Esta es nuestra lista, y vamos a demostrar al mundo que esto es Ecuador. |trans-title=We're going for real. Because these 26 go with the same hunger of 18 million Ecuadorians. With the same sacrifice of those who came from the bottom and reached far. This is our squad, and we will show the world that this is Ecuador. |publisher=[[Ecuadorian Football Federation]] |via=[[Instagram]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026 |language=es}}</ref><ref>{{cite web |last=Dorff |first=Marcel |url=https://heavy.com/sports/soccer/world-cup/ecuador-announces-squad-fifa-world-cup/ |title=Ecuador Announces Squad for 2026 FIFA World Cup |work=[[Heavy (website)|Heavy]] |date=May 31, 2026 |access-date=June 1, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Hernán Galíndez]]|sortname=Galindez, Hernan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1987|3|30}}|caps=35|goals=0|club=[[Club Atlético Huracán|Huracán]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Félix Torres (footballer, born 1997)|Félix Torres]]|sortname=Torres, Felix|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|11}}|caps=49|goals=5|club=[[SC Internacional|Internacional]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Piero Hincapié]]|sortname=Hincapie, Piero|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|1|9}}|caps=52|goals=3|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Joel Ordóñez]]|sortname=Ordonez, Joel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|4|21}}|caps=17|goals=0|club=[[Club Brugge KV|Club Brugge]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Jordy Alcívar]]|sortname=Alcivar, Jordy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|5}}|caps=11|goals=1|club=[[Independiente del Valle]]|clubnat=ECU}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Willian Pacho]]|sortname=Pacho, Willian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|10|16}}|caps=34|goals=2|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=7|pos=DF|name=[[Pervis Estupiñán]]|sortname=Estupinan, Pervis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|1|21}}|caps=54|goals=5|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Anthony Valencia]]|sortname=Valencia, Anthony|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|21}}|caps=3|goals=1|club=[[Royal Antwerp FC|Antwerp]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[John Yeboah]]|sortname=Yeboah, John|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|23}}|caps=23|goals=3|club=[[Venezia FC|Venezia]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Kendry Páez]]|sortname=Paez, Kendry|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|5|4}}|caps=26|goals=2|club=[[Club Atlético River Plate|River Plate]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Kevin Rodríguez (footballer, born 2000)|Kevin Rodríguez]]|sortname=Rodriguez, Kevin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|4}}|caps=31|goals=2|club=[[Royale Union Saint-Gilloise|Union Saint-Gilloise]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Moisés Ramírez]]|sortname=Ramirez, Moises|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|9|9}}|caps=7|goals=0|club=[[A.E. Kifisia F.C.|Kifisia]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=13|pos=FW|name=[[Enner Valencia]]|sortname=Valencia, Enner|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|11|4}}|caps=105|goals=49|club=[[C.F. Pachuca|Pachuca]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Alan Minda]]|sortname=Minda, Alan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|5|14}}|caps=20|goals=2|club=[[Clube Atlético Mineiro|Atlético Mineiro]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Pedro Vite]]|sortname=Vite, Pedro|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|3|9}}|caps=17|goals=1|club=[[Pumas UNAM|Pumas]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=16|pos=FW|name=[[Jordy Caicedo]]|sortname=Caicedo, Jordy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|18}}|caps=20|goals=4|club=[[Club Atlético Huracán|Huracán]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Ángelo Preciado]]|sortname=Preciado, Angelo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|18}}|caps=55|goals=0|club=[[Clube Atlético Mineiro|Atlético Mineiro]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Denil Castillo]]|sortname=Castillo, Denil|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|3|24}}|caps=5|goals=0|club=[[FC Midtjylland|Midtjylland]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Gonzalo Plata]]|sortname=Plata, Gonzalo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|11|1}}|caps=50|goals=8|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Nilson Angulo]]|sortname=Angulo, Nilson|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|19}}|caps=14|goals=2|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Alan Franco (footballer, born 1998)|Alan Franco]]|sortname=Franco, Alan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|21}}|caps=58|goals=1|club=[[Clube Atlético Mineiro|Atlético Mineiro]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Gonzalo Valle]]|sortname=Valle, Gonzalo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|28}}|caps=4|goals=0|club=[[LDU Quito]]|clubnat=ECU}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Moisés Caicedo]]|sortname=Caicedo, Moises|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|11|2}}|caps=61|goals=3|club=[[Chelsea F.C.|Chelsea]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Jeremy Arévalo]]|sortname=Arevalo, Jeremy|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|3|19}}|caps=4|goals=0|club=[[VfB Stuttgart]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Jackson Porozo]]|sortname=Porozo, Jackson|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|8|4}}|caps=10|goals=1|club=[[Club Tijuana|Tijuana]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Yaimar Medina]]|sortname=Medina, Yaimar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|11|5}}|caps=6|goals=0|club=[[KRC Genk|Genk]]|clubnat=BEL}} {{nat fs end}} ===Germany=== Coach: [[Julian Nagelsmann]] [[Germany national football team|Germany]] announced their final squad on May 21.<ref>{{cite web |url=https://www.dfb.de/news/nagelsmann-reveals-26-man-squad-for-the-fifa-world-cup |title=Nagelsmann reveals 26-man squad for the FIFA World Cup |publisher=[[German Football Association]] |date=May 21, 2026 |access-date=May 21, 2026 |url-status=live |archive-date=May 21, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521152650/https://www.dfb.de/news/nagelsmann-reveals-26-man-squad-for-the-fifa-world-cup}}</ref> [[Lennart Karl]] withdrew injured and was replaced by [[Assan Ouédraogo]] on June 5.<ref>{{cite web |url=https://www.bavarianfootballworks.com/fifa-world-cup/212194/rb-leipzigs-assan-ouedraogo-to-take-lennart-karls-world-cup-spot-with-germany |title=RB Leipzig’s Assan Ouédraogo to take Lennart Karl’s World Cup spot with Germany |publisher=[[SB Nation|Bavarian Football Works]] |date=June 5, 2026 |access-date=June 5, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Manuel Neuer]]|sortname=Neuer, Manuel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1986|3|27}}|caps=124|goals=0|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Antonio Rüdiger]]|sortname=Rudiger, Antonio|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|3|3}}|caps=82|goals=3|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Waldemar Anton]]|sortname=Anton, Waldemar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|20}}|caps=13|goals=0|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Jonathan Tah]]|sortname=Tah, Jonathan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|11}}|caps=47|goals=1|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Aleksandar Pavlović (footballer)|Aleksandar Pavlović]]|sortname=Pavlovic, Aleksandar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|5|3}}|caps=11|goals=1|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Joshua Kimmich]]|sortname=Kimmich, Joshua|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|2|8}}|caps=110|goals=10|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Kai Havertz]]|sortname=Havertz, Kai|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|6|11}}|caps=58|goals=22|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Leon Goretzka]]|sortname=Goretzka, Leon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|2|6}}|caps=70|goals=15|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=9|pos=MF|name=[[Jamie Leweling]]|sortname=Leweling, Jamie|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|26}}|caps=5|goals=1|club=[[VfB Stuttgart]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Jamal Musiala]]|sortname=Musiala, Jamal|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|2|26}}|caps=42|goals=9|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Nick Woltemade]]|sortname=Woltemade, Nick|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|14}}|caps=11|goals=4|club=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Oliver Baumann]]|sortname=Baumann, Oliver|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|6|2}}|caps=13|goals=0|club=[[TSG 1899 Hoffenheim|TSG Hoffenheim]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[Pascal Groß]]|sortname=Gross, Pascal|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|6|15}}|caps=18|goals=1|club=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton & Hove Albion]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Maximilian Beier]]|sortname=Beier, Maximilian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|10|17}}|caps=9|goals=0|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Nico Schlotterbeck]]|sortname=Schlotterbeck, Nico|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|12|1}}|caps=27|goals=0|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Angelo Stiller]]|sortname=Stiller, Angelo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|4}}|caps=8|goals=0|club=[[VfB Stuttgart]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Florian Wirtz]]|sortname=Wirtz, Florian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|5|3}}|caps=41|goals=11|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Nathaniel Brown (footballer)|Nathaniel Brown]]|sortname=Brown, Nathaniel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|16}}|caps=5|goals=0|club=[[Eintracht Frankfurt]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Leroy Sané]]|sortname=Sane, Leroy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|11}}|caps=76|goals=17|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Nadiem Amiri]]|sortname=Amiri, Nadiem|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|10|27}}|caps=11|goals=1|club=[[1. FSV Mainz 05|Mainz 05]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=21|pos=GK|name=[[Alexander Nübel]]|sortname=Nubel, Alexander|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|9|30}}|caps=3|goals=0|club=[[VfB Stuttgart]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[David Raum]]|sortname=Raum, David|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|22}}|caps=37|goals=1|club=[[RB Leipzig]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Felix Nmecha]]|sortname=Nmecha, Felix|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|10}}|caps=8|goals=1|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Malick Thiaw]]|sortname=Thiaw, Malick|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|8|8}}|caps=5|goals=0|club=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Assan Ouédraogo]]|sortname=Ouédraogo, Assan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|5|9}}|caps=1|goals=1|club=[[RB Leipzig]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Deniz Undav]]|sortname=Undav, Deniz|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|19}}|caps=9|goals=6|club=[[VfB Stuttgart]]|clubnat=GER}} {{nat fs end}} ===Ivory Coast=== Coach: [[Emerse Faé]] [[Ivory Coast national football team|Ivory Coast]] announced their final squad on May 15.<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/equipedecotedivoirefootball/posts/pfbid02iYBFQWQns1TSiRW2dGky2Xr2hKNqQWeeWxyDAS3B5kNZxuiQ6oADmMPyPEQExxpcl |title=Le moment est enfin arrivé. Voici la liste des Éléphants sélectionnés pour défendre les couleurs de la Côte d'Ivoire à la Coupe du Monde 2026. |trans-title=The moment has finally arrived. Here is the list of the Elephants selected to defend the colors of Ivory Coast at the 2026 World Cup. |publisher=[[Ivorian Football Federation]] |via=[[Facebook]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 15, 2026 |url-status=live |language=fr |archive-date=May 16, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260516045606/https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fequipedecotedivoirefootball%2Fposts%2Fpfbid02iYBFQWQns1TSiRW2dGky2Xr2hKNqQWeeWxyDAS3B5kNZxuiQ6oADmMPyPEQExxpcl}}</ref><ref>{{cite web |last=Peter |first=Mike |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/c9360dwzl2lo |title=Zaha omitted from Ivory Coast World Cup squad |work=[[BBC Sport]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 22, 2026 |archive-date=May 17, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260517065701/https://www.bbc.com/sport/football/articles/c9360dwzl2lo |url-status=live}}</ref> [[Clément Akpa]] withdrew injured and was replaced by [[Christopher Opéri]] on May 29.<ref>{{cite tweet |author=Ivorian Football Federation |author-link=Ivorian Football Federation |user=equipenatciv |number=2060394431027544205 |date=May 29, 2026 |title=Communiqué Mondial 2026: Clément Akpa forfait remplacé par Christopher Operi |trans-title=Press release, 2026 World Cup: Clément Akpa withdrawn, replaced by Christopher Operi |language=fr |access-date=May 29, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Yahia Fofana]]|sortname=Fofana, Yahia|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|8|21}}|caps=35|goals=0|club=[[Çaykur Rizespor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Ousmane Diomande]]|sortname=Diomande, Ousmane|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|12|4}}|caps=15|goals=1|club=[[Sporting CP]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Ghislain Konan]]|sortname=Konan, Ghislain|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|27}}|caps=54|goals=0|club=[[Gil Vicente F.C.|Gil Vicente]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Jean Michaël Seri]]|sortname=Seri, Jean Michael|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|7|19}}|caps=65|goals=4|club=[[NK Maribor|Maribor]]|clubnat=SVN}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Wilfried Singo]]|sortname=Singo, Wilfried|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|12|25}}|caps=34|goals=1|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Seko Fofana]]|sortname=Fofana, Seko|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|5|7}}|caps=32|goals=7|club=[[FC Porto|Porto]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=7|pos=DF|name=[[Odilon Kossounou]]|sortname=Kossounou, Odilon|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|4}}|caps=35|goals=0|club=[[Atalanta BC|Atalanta]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Franck Kessié]]|sortname=Kessie, Franck|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|12|19}}|caps=103|goals=15|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Ange-Yoan Bonny]]|sortname=Bonny, Ange-Yoan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|10|25}}|caps=1|goals=0|club=[[Inter Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Simon Adingra]]|sortname=Adingra, Simon|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|1|1}}|caps=29|goals=5|club=[[AS Monaco FC|Monaco]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Yan Diomande]]|sortname=Diomande, Yan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|11|14}}|caps=10|goals=3|club=[[RB Leipzig]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=12|pos=FW|name=[[Elye Wahi]]|sortname=Wahi, Elye|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|1|2}}|caps=2|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Christopher Opéri]]|sortname=Operi, Christopher|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|4|29}}|caps=12|goals=0|club=[[İstanbul Başakşehir F.K.|İstanbul Başakşehir]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Oumar Diakité]]|sortname=Diakite, Oumar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|12|20}}|caps=29|goals=6|club=[[Cercle Brugge KSV|Cercle Brugge]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=15|pos=FW|name=[[Amad Diallo]]|sortname=Diallo, Amad|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|11}}|caps=19|goals=6|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Mohamed Koné (footballer, born 2002)|Mohamed Koné]]|sortname=Kone, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|3|7}}|caps=0|goals=0|club=[[Royal Charleroi SC|Charleroi]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Guéla Doué]]|sortname=Doue, Guela|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|10|17}}|caps=20|goals=3|club=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Ibrahim Sangaré (Ivorian footballer)|Ibrahim Sangaré]]|sortname=Sangare, Ibrahim|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|12|2}}|caps=58|goals=12|club=[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Nicolas Pépé]]|sortname=Pepe, Nicolas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|5|29}}|caps=55|goals=12|club=[[Villarreal CF|Villarreal]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[Emmanuel Agbadou]]|sortname=Agbadou, Emmanuel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|6|17}}|caps=20|goals=2|club=[[Beşiktaş J.K.|Beşiktaş]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Evan Ndicka]]|sortname=Ndicka, Evan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|20}}|caps=28|goals=0|club=[[AS Roma|Roma]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=22|pos=FW|name=[[Evann Guessand]]|sortname=Guessand, Evann|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|1}}|caps=21|goals=4|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Alban Lafont]]|sortname=Lafont, Alban|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|23}}|caps=4|goals=0|club=[[Panathinaikos F.C.|Panathinaikos]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Bazoumana Touré]]|sortname=Toure, Bazoumana|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|3|2}}|caps=6|goals=2|club=[[TSG 1899 Hoffenheim|TSG Hoffenheim]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Parfait Guiagon]]|sortname=Guiagon, Parfait|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|22}}|caps=5|goals=0|club=[[Royal Charleroi SC|Charleroi]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Christ Inao Oulaï]]|sortname=Inao Oulai, Christ|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|4|6}}|caps=9|goals=0|club=[[Trabzonspor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs end}} ==Group F== ===Japan=== Coach: [[Hajime Moriyasu]] [[Japan national football team|Japan]] announced their final squad on May 15.<ref>{{cite web |url=https://www.jfa.jp/eng/samuraiblue/news/00036338/ |title=Samurai Blue (Japan National Team) squad & schedule – Kirin Challenge Cup 2026 vs Iceland (5/31@Tokyo), FIFA World Cup 2026 (6/11-7/19@Canada, Mexico, USA) |publisher=[[Japan Football Association]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 15, 2026 |url-status=live |archive-date=May 15, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260515114526/https://www.jfa.jp/eng/samuraiblue/news/00036338/}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Zion Suzuki]]|sortname=Suzuki, Zion|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|8|21}}|caps=24|goals=0|club=[[Parma Calcio 1913|Parma]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Yukinari Sugawara]]|sortname=Sugawara, Yukinari|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|28}}|caps=21|goals=2|club=[[SV Werder Bremen|Werder Bremen]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Shōgo Taniguchi]]|sortname=Taniguchi, Shogo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|7|15}}|caps=38|goals=1|club=[[Sint-Truidense VV|Sint-Truiden]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Kō Itakura]]|sortname=Itakura, Ko|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|27}}|caps=40|goals=2|club=[[AFC Ajax|Ajax]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Yūto Nagatomo]]|sortname=Nagatomo, Yuto|age={{birth date and age2|2026|6|11|1986|9|12}}|caps=145|goals=4|club=[[FC Tokyo]]|clubnat=JPN}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Wataru Endo]]|sortname=Endo, Wataru|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|2|9}}|caps=73|goals=4|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Ao Tanaka]]|sortname=Tanaka, Ao|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|10}}|caps=38|goals=8|club=[[Leeds United F.C.|Leeds United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Takefusa Kubo]]|sortname=Kubo, Takefusa|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|4}}|caps=49|goals=7|club=[[Real Sociedad]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Keisuke Gotō]]|sortname=Goto, Keisuke|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|6|3}}|caps=4|goals=0|club=[[Sint-Truidense VV|Sint-Truiden]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Ritsu Dōan]]|sortname=Doan, Ritsu|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|16}}|caps=65|goals=11|club=[[Eintracht Frankfurt]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Daizen Maeda]]|sortname=Maeda, Daizen|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|20}}|caps=27|goals=4|club=[[Celtic F.C.|Celtic]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Keisuke Ōsako]]|sortname=Osako, Keisuke|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|7|28}}|caps=11|goals=0|club=[[Sanfrecce Hiroshima]]|clubnat=JPN}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[Keito Nakamura]]|sortname=Nakamura, Keito|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|28}}|caps=25|goals=10|club=[[Stade de Reims|Reims]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Junya Itō]]|sortname=Ito, Junya|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|3|9}}|caps=69|goals=15|club=[[KRC Genk|Genk]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Daichi Kamada]]|sortname=Kamada, Daichi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|8|5}}|caps=49|goals=12|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Tsuyoshi Watanabe]]|sortname=Watanabe, Tsuyoshi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|5}}|caps=11|goals=0|club=[[Feyenoord]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Yuito Suzuki]]|sortname=Suzuki, Yuito|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|10|25}}|caps=6|goals=0|club=[[SC Freiburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Ayase Ueda]]|sortname=Ueda, Ayase|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|28}}|caps=39|goals=16|club=[[Feyenoord]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Kōki Ogawa (footballer)|Kōki Ogawa]]|sortname=Ogawa, Koki|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|8|8}}|caps=15|goals=11|club=[[NEC Nijmegen|NEC]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[Ayumu Seko]]|sortname=Seko, Ayumu|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|7}}|caps=14|goals=0|club=[[Le Havre AC|Le Havre]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Hiroki Itō (footballer, born 1999)|Hiroki Itō]]|sortname=Ito, Hiroki|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|5|12}}|caps=24|goals=1|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Takehiro Tomiyasu]]|sortname=Tomiyasu, Takehiro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|11|5}}|caps=43|goals=1|club=[[AFC Ajax|Ajax]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Tomoki Hayakawa]]|sortname=Hayakawa, Tomoki|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|3}}|caps=4|goals=0|club=[[Kashima Antlers]]|clubnat=JPN}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Kaishū Sano]]|sortname=Sano, Kaishu|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|12|30}}|caps=13|goals=0|club=[[1. FSV Mainz 05|Mainz 05]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Junnosuke Suzuki]]|sortname=Suzuki, Junnosuke|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|12}}|caps=6|goals=0|club=[[F.C. Copenhagen|Copenhagen]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Kento Shiogai]]|sortname=Shiogai, Kento|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|3|26}}|caps=2|goals=0|club=[[VfL Wolfsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs end}} ===Netherlands=== Coach: [[Ronald Koeman]] The [[Netherlands national football team|Netherlands]] announced their final squad on May 27.<ref>{{cite web |url=https://www.onsoranje.nl/nieuws/nederlands-elftal-mannen/82598/definitieve-selectie-oranje-m-voor-fifa-world-cup-2026 |title=Definitieve selectie Oranje (m) voor FIFA World Cup 2026 |trans-title=Final roster for the Netherlands men's national team for the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[Royal Dutch Football Association]] |date=May 27, 2026 |access-date=May 27, 2026 |language=nl |archive-date=May 27, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260527152448/https://www.onsoranje.nl/nieuws/nederlands-elftal-mannen/82598/definitieve-selectie-oranje-m-voor-fifa-world-cup-2026 |url-status=live }}</ref> [[Jurriën Timber]] withdrew injured and was replaced by [[Lutsharel Geertruida]] on June 8.<ref>{{cite web |url=https://nos.nl/artikel/2617697-jurrien-timber-mist-toch-wk-met-oranje-geertruida-opgeroepen-als-vervanger |title=Jurriën Timber mist toch WK met Oranje, Geertruida opgeroepen als vervanger |trans-title=Jurriën Timber misses World Cup with the Netherlands after all, Geertruida called up as replacement |publisher=[[Nederlandse Omroep Stichting]] |date=June 8, 2026 |access-date=June 8, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Bart Verbruggen]]|sortname=Verbruggen, Bart|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|8|18}}|caps=29|goals=0|club=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton & Hove Albion]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Lutsharel Geertruida]]|sortname=Geertruida, Lutsharel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|18}}|caps=21|goals=0|club=[[Sunderland AFC|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=MF|name=[[Marten de Roon]]|sortname=Roon, Marten de|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|3|29}}|caps=43|goals=1|club=[[Atalanta BC|Atalanta]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Virgil van Dijk]]|sortname=Dijk, Virgil van|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|7|8}}|caps=92|goals=12|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Nathan Aké]]|sortname=Ake, Nathan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|2|18}}|caps=59|goals=5|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Jan Paul van Hecke]]|sortname=Hecke, Jan Paul van|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|8}}|caps=12|goals=0|club=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton & Hove Albion]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Justin Kluivert]]|sortname=Kluivert, Justin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|5|5}}|caps=12|goals=0|club=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Ryan Gravenberch]]|sortname=Gravenberch, Ryan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|16}}|caps=27|goals=1|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Wout Weghorst]]|sortname=Weghorst, Wout|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|8|7}}|caps=52|goals=14|club=[[AFC Ajax|Ajax]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Memphis Depay]]|sortname=Depay, Memphis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|2|13}}|caps=109|goals=55|club=[[SC Corinthians Paulista|Corinthians]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Cody Gakpo]]|sortname=Gakpo, Cody|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|5|7}}|caps=50|goals=21|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=DF|name=[[Mats Wieffer]]|sortname=Wieffer, Mats|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|11|16}}|caps=15|goals=1|club=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton & Hove Albion]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=GK|name=[[Robin Roefs]]|sortname=Roefs, Robin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|1|17}}|caps=1|goals=0|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Tijjani Reijnders]]|sortname=Reijnders, Tijjani|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|29}}|caps=32|goals=7|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Micky van de Ven]]|sortname=Ven, Micky van de|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|19}}|caps=21|goals=1|club=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Guus Til]]|sortname=Til, Guus|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|12|22}}|caps=7|goals=1|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Noa Lang]]|sortname=Lang, Noa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|6|17}}|caps=15|goals=3|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Donyell Malen]]|sortname=Malen, Donyell|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|19}}|caps=53|goals=13|club=[[AS Roma|Roma]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Brian Brobbey]]|sortname=Brobbey, Brian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|1}}|caps=12|goals=1|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Teun Koopmeiners]]|sortname=Koopmeiners, Teun|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|28}}|caps=28|goals=3|club=[[Juventus FC|Juventus]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Frenkie de Jong]]|sortname=Jong, Frenkie de|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|12}}|caps=66|goals=2|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Denzel Dumfries]]|sortname=Dumfries, Denzel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|18}}|caps=72|goals=11|club=[[Inter Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Mark Flekken]]|sortname=Flekken, Mark|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|6|13}}|caps=12|goals=0|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Crysencio Summerville]]|sortname=Summerville, Crysencio|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|10|30}}|caps=2|goals=0|club=[[West Ham United F.C.|West Ham United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Jorrel Hato]]|sortname=Hato, Jorrel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|3|7}}|caps=8|goals=0|club=[[Chelsea F.C.|Chelsea]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Quinten Timber]]|sortname=Timber, Quinten|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|17}}|caps=11|goals=1|club=[[Olympique de Marseille|Marseille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs end}} ===Sweden=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ENG}} [[Graham Potter]] [[Sweden men's national football team|Sweden]] announced their final squad on May 12.<ref>{{cite web |url=https://www.svenskfotboll.se/nyheter/landslag/2026/05/potters-vm-trupp-offentliggjord/ |title=Potters VM-trupp offentliggjord |trans-title=Potter's World Cup squad announced |publisher=[[Swedish Football Association]] |date=May 12, 2026 |access-date=May 12, 2026 |language=sv |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260514122835/https://www.svenskfotboll.se/nyheter/landslag/2026/05/potters-vm-trupp-offentliggjord/ |archive-date=May 14, 2026}}</ref> [[Emil Holm (footballer)|Emil Holm]] withdrew injured and was replaced by [[Herman Johansson]] on May 30.<ref>{{cite web |url=https://www.svenskfotboll.se/nyheter/landslag/2026/05/johansson-ersatter-holm/ |title=Herman Johansson ersätter Emil Holm |trans-title=Herman Johansson replaces Emil Holm |publisher=[[Swedish Football Association]] |date=May 30, 2026 |access-date=May 30, 2026 |language=sv |archive-date=May 30, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260530110421/https://www.svenskfotboll.se/nyheter/landslag/2026/05/johansson-ersatter-holm |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Jacob Widell Zetterström]]|sortname=Widell Zetterstrom, Jacob|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|11}}|caps=3|goals=0|club=[[Derby County F.C.|Derby County]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Gustaf Lagerbielke (footballer)|Gustaf Lagerbielke]]|sortname=Lagerbielke, Gustaf|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|10}}|caps=11|goals=2|club=[[S.C. Braga|Braga]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Victor Lindelöf]]|sortname=Lindelof, Victor|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|7|17}}|caps=76|goals=3|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Isak Hien]]|sortname=Hien, Isak|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|13}}|caps=29|goals=0|club=[[Atalanta BC|Atalanta]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Gabriel Gudmundsson]]|sortname=Gudmundsson, Gabriel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|4|29}}|caps=24|goals=0|club=[[Leeds United F.C.|Leeds United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Herman Johansson]]|sortname=Johansson, Herman|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|16}}|caps=3|goals=0|club=[[FC Dallas]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Lucas Bergvall]]|sortname=Bergvall, Lucas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|2|2}}|caps=10|goals=0|club=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=DF|name=[[Daniel Svensson (footballer, born 2002)|Daniel Svensson]]|sortname=Svensson, Daniel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|12}}|caps=13|goals=0|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Alexander Isak]]|sortname=Isak, Alexander|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|9|21}}|caps=58|goals=17|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Benjamin Nygren]]|sortname=Nygren, Benjamin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|8}}|caps=11|goals=3|club=[[Celtic F.C.|Celtic]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Anthony Elanga]]|sortname=Elanga, Anthony|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|4|27}}|caps=30|goals=6|club=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Viktor Johansson]]|sortname=Johansson, Viktor|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|14}}|caps=12|goals=0|club=[[Stoke City F.C.|Stoke City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[Ken Sema]]|sortname=Sema, Ken|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|9|30}}|caps=33|goals=5|club=[[Pafos FC|Pafos]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Hjalmar Ekdal]]|sortname=Ekdal, Hjalmar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|21}}|caps=13|goals=0|club=[[Burnley F.C.|Burnley]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Carl Starfelt]]|sortname=Starfelt, Carl|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|6|1}}|caps=18|goals=0|club=[[RC Celta de Vigo|Celta Vigo]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Jesper Karlström]]|sortname=Karlstrom, Jesper|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|6|21}}|caps=25|goals=0|club=[[Udinese Calcio|Udinese]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Viktor Gyökeres]]|sortname=Gyokeres, Viktor|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|4}}|caps=33|goals=20|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Yasin Ayari]]|sortname=Ayari, Yasin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|10|6}}|caps=21|goals=3|club=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton & Hove Albion]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Mattias Svanberg]]|sortname=Svanberg, Mattias|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|5}}|caps=41|goals=2|club=[[VfL Wolfsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[Eric Smith (Swedish footballer)|Eric Smith]]|sortname=Smith, Eric|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|8}}|caps=2|goals=0|club=[[FC St. Pauli]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Alexander Bernhardsson]]|sortname=Bernhardsson, Alexander|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|8}}|caps=11|goals=0|club=[[Holstein Kiel]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Besfort Zeneli]]|sortname=Zeneli, Besfort|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|11|21}}|caps=8|goals=0|club=[[Royale Union Saint-Gilloise|Union Saint-Gilloise]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Kristoffer Nordfeldt]]|sortname=Nordfeldt, Kristoffer|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|6|23}}|caps=21|goals=0|club=[[AIK Fotboll|AIK]]|clubnat=SWE}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Elliot Stroud]]|sortname=Stroud, Elliot|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|6|22}}|caps=1|goals=0|club=[[Mjällby AIF]]|clubnat=SWE}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Gustaf Nilsson (footballer, born 1997)|Gustaf Nilsson]]|sortname=Nilsson, Gustaf|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|23}}|caps=10|goals=4|club=[[Club Brugge KV|Club Brugge]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Taha Ali]]|sortname=Ali, Taha|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|1}}|caps=2|goals=0|club=[[Malmö FF]]|clubnat=SWE}} {{nat fs end}} ===Tunisia=== Coach: {{#invoke:flag|icon|FRA}} [[Sabri Lamouchi]] [[Tunisia national football team|Tunisia]] announced their final squad on May 15.<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/FTF.OFFICIELLE/posts/pfbid0E866yGc4GeFeJXHB3BHWKda7nNXRFSgXXqMFuW2mhouTJxbLYyc4Lz8ojiwLKYUAl |title=قائمة منتخبنا الوطني في كأس العالم 2026 |trans-title=Our National Team Squad for the 2026 World Cup |publisher=[[Tunisian Football Federation]] |via=[[Facebook]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 15, 2026 |language=ar |url-status=live |archive-date=May 16, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260516045714/https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2FFTF.OFFICIELLE%2Fposts%2Fpfbid0E866yGc4GeFeJXHB3BHWKda7nNXRFSgXXqMFuW2mhouTJxbLYyc4Lz8ojiwLKYUAl}}</ref><ref>{{cite web |last=Sanghera |first=Mandeep |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cy42jjj4gg4o |title=Lamouchi leaves Sassi out of Tunisia World Cup squad |work=[[BBC Sport]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 15, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Mouhib Chamakh]]|sortname=Chamakh, Mouhib|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|8|25}}|caps=2|goals=0|club=[[Club Africain]]|clubnat=TUN}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Ali Abdi (footballer)|Ali Abdi]]|sortname=Abdi, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|12|20}}|caps=46|goals=7|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Montassar Talbi]]|sortname=Talbi, Montassar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|5|26}}|caps=64|goals=4|club=[[FC Lorient|Lorient]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Omar Rekik]]|sortname=Rekik, Omar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|12|20}}|caps=6|goals=0|club=[[NK Maribor|Maribor]]|clubnat=SVN}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Adem Arous]]|sortname=Arous, Adem|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|7|17}}|caps=2|goals=0|club=[[Kasımpaşa S.K.|Kasımpaşa]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Dylan Bronn]]|sortname=Bronn, Dylan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|6|19}}|caps=52|goals=2|club=[[Servette FC|Servette]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Elias Achouri]]|sortname=Achouri, Elias|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|10}}|caps=30|goals=4|club=[[F.C. Copenhagen|Copenhagen]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=8|pos=FW|name=[[Elias Saad]]|sortname=Saad, Elias|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|12|27}}|caps=15|goals=4|club=[[Hannover 96]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Hazem Mastouri]]|sortname=Mastouri, Hazem|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|6|18}}|caps=19|goals=4|club=[[FC Dynamo Makhachkala|Dynamo Makhachkala]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Hannibal Mejbri]]|sortname=Mejbri, Hannibal|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|1|21}}|caps=45|goals=1|club=[[Burnley F.C.|Burnley]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Ismaël Gharbi]]|sortname=Gharbi, Ismael|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|4|10}}|caps=17|goals=2|club=[[FC Augsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=12|pos=DF|name=[[Mortadha Ben Ouanes]]|sortname=Ben Ouanes, Mortadha|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|7|2}}|caps=18|goals=0|club=[[Kasımpaşa S.K.|Kasımpaşa]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[Rani Khedira]]|sortname=Khedira, Rani|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|1|27}}|caps=3|goals=0|club=[[1. FC Union Berlin|Union Berlin]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Khalil Ayari]]|sortname=Ayari, Khalil|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|2|2}}|caps=4|goals=0|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Hadj Mahmoud]]|sortname=Mahmoud, Hadj|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|24}}|caps=9|goals=0|club=[[FC Lugano|Lugano]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Aymen Dahmen]]|sortname=Dahmen, Aymen|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|28}}|caps=37|goals=0|club=[[CS Sfaxien]]|clubnat=TUN}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Ellyes Skhiri]]|sortname=Skhiri, Ellyes|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|5|10}}|caps=83|goals=4|club=[[Eintracht Frankfurt]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Rayan Elloumi]]|sortname=Elloumi, Rayan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|9|17}}|caps=4|goals=0|club=[[Vancouver Whitecaps FC]]|clubnat=CAN}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Firas Chaouat]]|sortname=Chaouat, Firas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|5|8}}|caps=30|goals=6|club=[[Club Africain]]|clubnat=TUN}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[Yan Valery]]|sortname=Valery, Yan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|22}}|caps=22|goals=0|club=[[BSC Young Boys|Young Boys]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Mohamed Amine Ben Hamida]]|sortname=Ben Hamida, Mohamed Amine|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|15}}|caps=13|goals=0|club=[[Espérance Sportive de Tunis|Espérance de Tunis]]|clubnat=TUN}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Sabri Ben Hessen]]|sortname=Ben Hessen, Sabri|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|13}}|caps=2|goals=0|club=[[Étoile Sportive du Sahel|Étoile du Sahel]]|clubnat=TUN}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Moutaz Neffati]]|sortname=Neffati, Moutaz|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|9|4}}|caps=5|goals=0|club=[[IFK Norrköping]]|clubnat=SWE}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Raed Chikhaoui]]|sortname=Chikhaoui, Raed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|6|9}}|caps=0|goals=0|club=[[US Monastir (football)|US Monastir]]|clubnat=TUN}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Anis Ben Slimane]]|sortname=Ben Slimane, Anis|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|3|16}}|caps=41|goals=4|club=[[Norwich City F.C.|Norwich City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Sebastian Tounekti]]|sortname=Tounekti, Sebastian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|13}}|caps=12|goals=1|club=[[Celtic F.C.|Celtic]]|clubnat=SCO}} {{nat fs end}} ==Group G== ===Belgium=== Coach: {{#invoke:flag|icon|FRA}} [[Rudi Garcia]] [[Belgium national football team|Belgium]] announced their final squad on May 15.<ref>{{cite web |url=https://www.rbfa.be/en/news/26-red-devils-world-cup-squad |title=26 Red Devils in World Cup squad |publisher=[[Royal Belgian Football Association]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 15, 2026 |url-status=live |archive-date=May 15, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260515115739/https://www.rbfa.be/en/news/26-red-devils-world-cup-squad}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Thibaut Courtois]]|sortname=Courtois, Thibaut|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|5|11}}|caps=109|goals=0|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Zeno Debast]]|sortname=Debast, Zeno|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|10|24}}|caps=26|goals=1|club=[[Sporting CP]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Arthur Theate]]|sortname=Theate, Arthur|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|25}}|caps=33|goals=1|club=[[Eintracht Frankfurt]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Brandon Mechele]]|sortname=Mechele, Brandon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|1|28}}|caps=9|goals=1|club=[[Club Brugge KV|Club Brugge]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Maxim De Cuyper]]|sortname=De Cuyper, Maxim|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|12|22}}|caps=19|goals=4|club=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton & Hove Albion]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Axel Witsel]]|sortname=Witsel, Axel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|1|12}}|caps=138|goals=12|club=[[Girona FC|Girona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Kevin De Bruyne]]|sortname=De Bruyne, Kevin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|6|28}}|caps=119|goals=37|club=[[SSC Napoli|Napoli]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Youri Tielemans]]|sortname=Tielemans, Youri|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|7}}|caps=85|goals=13|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Romelu Lukaku]]|sortname=Lukaku, Romelu|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|5|13}}|caps=126|goals=90|club=[[SSC Napoli|Napoli]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Leandro Trossard]]|sortname=Trossard, Leandro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|12|4}}|caps=51|goals=12|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Jérémy Doku]]|sortname=Doku, Jeremy|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|27}}|caps=43|goals=7|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Senne Lammens]]|sortname=Lammens, Senne|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|7}}|caps=2|goals=0|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=GK|name=[[Mike Penders]]|sortname=Penders, Mike|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|7|31}}|caps=0|goals=0|club=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Dodi Lukébakio]]|sortname=Lukebakio, Dodi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|24}}|caps=30|goals=6|club=[[S.L. Benfica|Benfica]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Thomas Meunier]]|sortname=Meunier, Thomas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|9|12}}|caps=80|goals=10|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Koni De Winter]]|sortname=De Winter, Koni|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|6|12}}|caps=8|goals=0|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Charles De Ketelaere]]|sortname=De Ketelaere, Charles|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|3|10}}|caps=30|goals=6|club=[[Atalanta BC|Atalanta]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Joaquin Seys]]|sortname=Seys, Joaquin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|3|28}}|caps=5|goals=0|club=[[Club Brugge KV|Club Brugge]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Diego Moreira]]|sortname=Moreira, Diego|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|8|6}}|caps=3|goals=0|club=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Hans Vanaken]]|sortname=Vanaken, Hans|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|8|24}}|caps=34|goals=7|club=[[Club Brugge KV|Club Brugge]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Timothy Castagne]]|sortname=Castagne, Timothy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|5}}|caps=63|goals=2|club=[[Fulham F.C.|Fulham]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Alexis Saelemaekers]]|sortname=Saelemaekers, Alexis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|6|27}}|caps=24|goals=2|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Nicolas Raskin]]|sortname=Raskin, Nicolas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|23}}|caps=13|goals=2|club=[[Rangers F.C.|Rangers]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Amadou Onana]]|sortname=Onana, Amadou|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|8|16}}|caps=29|goals=1|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Nathan Ngoy]]|sortname=Ngoy, Nathan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|10}}|caps=4|goals=0|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Matias Fernandez-Pardo]]|sortname=Fernandez-Pardo, Matias|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|2|3}}|caps=2|goals=0|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs end}} ===Egypt=== Coach: [[Hossam Hassan]] [[Egypt national football team|Egypt]] announced a 27-man preliminary squad on May 20.<ref>{{cite web |url=https://www.efa.com.eg/ar/%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D9%8A%D8%B9%D9%84%D9%86-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B7%D9%86%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A8%D8%AF%D8%A6%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D8%A7-%D9%84%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/ |title=حسام حسن يعلن قائمة المنتخب الوطني المبدئية استعداداً لكأس العالم|trans-title=Hossam Hassan announces the preliminary squad for the national team in preparation for the World Cup |publisher=[[Egyptian Football Association]] |date=May 20, 2026 |access-date=May 20, 2026 |language=ar}}</ref> They announced their final squad on May 30.<ref>{{cite web |url=https://www.efa.com.eg/ar/%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D9%8A%D8%B9%D9%84%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D8%A6%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D8%A9-%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A8-%D9%85%D8%B5%D8%B1-%D9%81%D9%8A-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/ |title=حسام حسن يعلن القائمة النهائية لمنتخب مصر في كأس العالم |trans-title=Hossam Hassan announces the final squad for the Egyptian national team in the World Cup |publisher=[[Egyptian Football Association]] |date=May 29, 2026 |access-date=June 1, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Mohamed El Shenawy]]|sortname=Shenawy, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1988|12|18}}|caps=76|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Yasser Ibrahim]]|sortname=Ibrahim, Yasser|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|2|10}}|caps=17|goals=1|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Mohamed Hany]]|sortname=Hany, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|2}}|caps=42|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Hossam Abdelmaguid]]|sortname=Abdelmaguid, Hossam|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|30}}|caps=13|goals=0|club=[[Zamalek SC|Zamalek]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Ramy Rabia]]|sortname=Rabia, Ramy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|5|20}}|caps=44|goals=5|club=[[Al Ain FC|Al Ain]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Mohamed Abdelmonem]]|sortname=Abdelmonem, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|1}}|caps=36|goals=3|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Trézéguet (Egyptian footballer)|Trézéguet]]|sortname=Trezeguet|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|10|1}}|caps=96|goals=23|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Emam Ashour]]|sortname=Ashour, Emam|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|20}}|caps=29|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Hamza Abdelkarim]]|sortname=Abdelkarim, Hamza|age={{birth date and age2|2026|6|11|2008|1|1}}|caps=2|goals=0|club=[[FC Barcelona Atlètic|Barcelona B]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Mohamed Salah]]|sortname=Salah, Mohamed|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|6|15}}|caps=116|goals=67|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Mostafa Ziko]]|sortname=Ziko, Mostafa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|4|27}}|caps=2|goals=2|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=12|pos=FW|name=[[Haissem Hassan]]|sortname=Hassan, Haissem|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|8}}|caps=4|goals=0|club=[[Real Oviedo|Oviedo]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Ahmed Fatouh]]|sortname=Fatouh, Ahmed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|22}}|caps=39|goals=1|club=[[Zamalek SC|Zamalek]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Hamdy Fathy]]|sortname=Fathy, Hamdy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|9|29}}|caps=63|goals=3|club=[[Al-Wakrah SC|Al-Wakrah]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Karim Hafez]]|sortname=Hafez, Karim|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|3|12}}|caps=9|goals=0|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[El Mahdy Soliman]]|sortname=Soliman, El Mahdy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1987|6|8}}|caps=0|goals=0|club=[[Zamalek SC|Zamalek]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Mohanad Lasheen]]|sortname=Lasheen, Mohanad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|5|29}}|caps=23|goals=0|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Nabil Emad]]|sortname=Emad, Nabil|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|6}}|caps=12|goals=0|club=[[Al-Najma SC (Saudi Arabia)|Al-Najma]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Marwan Attia]]|sortname=Attia, Marwan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|1}}|caps=34|goals=1|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Ibrahim Adel]]|sortname=Adel, Ibrahim|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|23}}|caps=24|goals=3|club=[[FC Nordsjælland|Nordsjælland]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Mahmoud Saber]]|sortname=Saber, Mahmoud|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|30}}|caps=15|goals=1|club=[[ZED FC|ZED]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=22|pos=FW|name=[[Omar Marmoush]]|sortname=Marmoush, Omar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|7}}|caps=49|goals=11|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Mostafa Shobeir]]|sortname=Shobeir, Mostafa|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|15}}|caps=9|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Tarek Alaa (footballer, born 2002)|Tarek Alaa]]|sortname=Alaa, Tarek|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|1|5}}|caps=3|goals=0|club=[[ZED FC|ZED]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Zizo (footballer)|Zizo]]|sortname=Zizo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|10}}|caps=63|goals=5|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=26|pos=GK|name=[[Mohamed Alaa]]|sortname=Alaa, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|1}}|caps=0|goals=0|club=[[El Gouna FC|El Gouna]]|clubnat=EGY}} {{nat fs end}} ===Iran=== Coach: [[Amir Ghalenoei]] [[Iran national football team|Iran]] announced a 30-man preliminary squad on May 16.<ref>{{cite web |url=https://www.isna.ir/news/1405022615362/%D9%84%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%DB%B3%DB%B0-%D9%86%D9%81%D8%B1%D9%87-%D8%AA%DB%8C%D9%85-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DB%B2%DB%B0%DB%B2%DB%B6 |title=فهرست ۳۰ نفره تیم ملی برای جام جهانی ۲۰۲۶ اعلام شد |trans-title=Iran's 30-man squad for the 2026 World Cup announced |work=[[Iranian Students' News Agency]] |date=May 16, 2026 |access-date=June 1, 2026 |language=fa |archive-date=June 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601173040/https://www.isna.ir/news/1405022615362/%D9%84%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%DB%B3%DB%B0-%D9%86%D9%81%D8%B1%D9%87-%D8%AA%DB%8C%D9%85-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DB%B2%DB%B0%DB%B2%DB%B6 |url-status=live }}</ref> The squad was extended to 31 players on May 21.<ref>{{cite web |url=https://www.isna.ir/news/1405023118738/%D9%85%D8%BA%D8%A7%D9%86%D9%84%D9%88-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%DB%8C%D9%85-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D9%81%D9%88%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D9%84-%D8%AF%D8%B9%D9%88%D8%AA-%D8%B4%D8%AF |title=مغانلو به تیم ملی فوتبال دعوت شد |trans-title=Moghanlou was invited to the national football team |work=[[Iranian Students' News Agency]] |date=May 21, 2026 |access-date=June 1, 2026 |language=fa |archive-date=June 3, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260603095525/https://www.isna.ir/news/1405023118738/%25D9%2585%25D8%25BA%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%2584%25D9%2588-%25D8%25A8%25D9%2587-%25D8%25AA%25DB%258C%25D9%2585-%25D9%2585%25D9%2584%25DB%258C-%25D9%2581%25D9%2588%25D8%25AA%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2584-%25D8%25AF%25D8%25B9%25D9%2588%25D8%25AA-%25D8%25B4%25D8%25AF |url-status=live }}</ref> They announced their final squad on June 1.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/teammellifootball/p/DZCuDePjWNQ/ |title=اعلام لیست نهایی تیم ملی فوتبال ایران در جام جهانی فوتبال ۲۰۲۶ |trans-title=Announcement of the final roster of the Iran national football team for the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[Football Federation Islamic Republic of Iran]] |via=[[Instagram]] |date=June 1, 2026 |access-date=June 1, 2026 |language=fa}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/iran-drop-azmoun-taremi-leads-26-man-world-cup-squad-us-2026-06-01/ |title=Iran drop Azmoun as Taremi leads 26-man World Cup squad in US |work=[[Reuters]] |date=June 1, 2026 |access-date=June 1, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Alireza Beiranvand]]|sortname=Beiranvand, Alireza|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|9|21}}|caps=86|goals=0|club=[[Tractor S.C.|Tractor]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Saleh Hardani]]|sortname=Hardani, Saleh|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|26}}|caps=18|goals=1|club=[[Esteghlal F.C.|Esteghlal]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Ehsan Hajsafi]]|sortname=Hajsafi, Ehsan|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|2|25}}|caps=146|goals=7|club=[[Sepahan S.C.|Sepahan]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Shojae Khalilzadeh]]|sortname=Khalilzadeh, Shojae|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|5|14}}|caps=58|goals=2|club=[[Tractor S.C.|Tractor]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Milad Mohammadi]]|sortname=Mohammadi, Milad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|9|29}}|caps=76|goals=1|club=[[Persepolis F.C.|Persepolis]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Saeid Ezatolahi]]|sortname=Ezatolahi, Saeid|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|10|1}}|caps=83|goals=2|club=[[Shabab Al Ahli Club|Shabab Al Ahli]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Alireza Jahanbakhsh]]|sortname=Jahanbakhsh, Alireza|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|8|11}}|caps=98|goals=17|club=[[FCV Dender EH|Dender]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Mohammad Mohebi]]|sortname=Mohebi, Mohammad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|20}}|caps=36|goals=14|club=[[FC Rostov|Rostov]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Mehdi Taremi]]|sortname=Taremi, Mehdi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|7|18}}|caps=105|goals=60|club=[[Olympiacos F.C.|Olympiacos]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Mehdi Ghayedi]]|sortname=Ghayedi, Mehdi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|5}}|caps=30|goals=10|club=[[Al-Nasr SC (Dubai)|Al Nasr]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Ali Alipour]]|sortname=Alipour, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|11|11}}|caps=14|goals=1|club=[[Persepolis F.C.|Persepolis]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Payam Niazmand]]|sortname=Niazmand, Payam|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|4|6}}|caps=15|goals=0|club=[[Persepolis F.C.|Persepolis]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Hossein Kanaanizadegan]]|sortname=Kanaanizadegan, Hossein|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|3|23}}|caps=65|goals=6|club=[[Persepolis F.C.|Persepolis]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Saman Ghoddos]]|sortname=Ghoddos, Saman|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|9|6}}|caps=68|goals=3|club=[[Kalba FC|Kalba]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Rouzbeh Cheshmi]]|sortname=Cheshmi, Rouzbeh|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|7|24}}|caps=40|goals=3|club=[[Esteghlal F.C.|Esteghlal]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Mehdi Torabi]]|sortname=Torabi, Mehdi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|9|10}}|caps=52|goals=7|club=[[Tractor S.C.|Tractor]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Aria Yousefi]]|sortname=Yousefi, Aria|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|4|22}}|caps=14|goals=1|club=[[Sepahan S.C.|Sepahan]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Amirhossein Hosseinzadeh]]|sortname=Hosseinzadeh, Amirhossein|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|30}}|caps=18|goals=5|club=[[Tractor S.C.|Tractor]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Ali Nemati]]|sortname=Nemati, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|8}}|caps=17|goals=0|club=[[Foolad F.C.|Foolad]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Shahriyar Moghanlou]]|sortname=Moghanlou, Shahriyar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|12|21}}|caps=21|goals=2|club=[[Kalba FC|Kalba]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Mohammad Ghorbani (footballer)|Mohammad Ghorbani]]|sortname=Ghorbani, Mohammad|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|10|7}}|caps=16|goals=0|club=[[Al Wahda FC|Al Wahda]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Hossein Hosseini (footballer, born 1992)|Hossein Hosseini]]|sortname=Hosseini, Hossein|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|6|30}}|caps=13|goals=0|club=[[Sepahan S.C.|Sepahan]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Ramin Rezaeian]]|sortname=Rezaeian, Ramin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|3|21}}|caps=74|goals=8|club=[[Foolad F.C.|Foolad]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Dennis Eckert]]|sortname=Eckert, Dennis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|9}}|caps=0|goals=0|club=[[Standard Liège]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Danial Eiri]]|sortname=Eiri, Danial|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|10|26}}|caps=0|goals=0|club=[[Malavan F.C.|Malavan]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Amirmohammad Razzaghinia]]|sortname=Razzaghinia, Amirmohammad|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|4|11}}|caps=4|goals=0|club=[[Esteghlal F.C.|Esteghlal]]|clubnat=IRN}} {{nat fs end}} ===New Zealand=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ENG}} [[Darren Bazeley]] [[New Zealand men's national football team|New Zealand]] announced their final squad on May 14.<ref>{{cite web |url=https://www.nzfootball.co.nz/newsarticle/165753?newsfeedId=1841052 |title=New Zealand Squad Named for FIFA World Cup 2026 |publisher=[[New Zealand Football]] |date=May 14, 2026 |access-date=May 14, 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260514122914/https://www.nzfootball.co.nz/newsarticle/165753 |archive-date=May 14, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Max Crocombe]]|sortname=Crocombe, Max|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|8|12}}|caps=24|goals=0|club=[[Millwall F.C.|Millwall]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Tim Payne (footballer)|Tim Payne]]|sortname=Payne, Tim|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|1|10}}|caps=51|goals=3|club=[[Wellington Phoenix FC|Wellington Phoenix]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Francis de Vries]]|sortname=De Vries, Francis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|11|28}}|caps=20|goals=1|club=[[Auckland FC]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Tyler Bindon]]|sortname=Bindon, Tyler|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|1|27}}|caps=25|goals=3|club=[[Sheffield United F.C.|Sheffield United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Michael Boxall]]|sortname=Boxall, Michael|age={{birth date and age2|2026|6|11|1988|8|18}}|caps=63|goals=1|club=[[Minnesota United FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Joe Bell (footballer)|Joe Bell]]|sortname=Bell, Joe|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|4|27}}|caps=32|goals=1|club=[[Viking FK|Viking]]|clubnat=NOR}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Matthew Garbett]]|sortname=Garbett, Matthew|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|4|13}}|caps=37|goals=5|club=[[Peterborough United F.C.|Peterborough United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Marko Stamenić]]|sortname=Stamenic, Marko|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|19}}|caps=39|goals=3|club=[[Swansea City A.F.C.|Swansea City]]|clubnat=WAL}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Chris Wood (footballer, born 1991)|Chris Wood]]|sortname=Wood, Chris|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|12|7}}|caps=90|goals=45|club=[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Sarpreet Singh]]|sortname=Singh, Sarpreet|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|20}}|caps=28|goals=3|club=[[Wellington Phoenix FC|Wellington Phoenix]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Elijah Just]]|sortname=Just, Elijah|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|1}}|caps=44|goals=9|club=[[Motherwell F.C.|Motherwell]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Alex Paulsen]]|sortname=Paulsen, Alex|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|4}}|caps=8|goals=0|club=[[Lechia Gdańsk]]|clubnat=POL}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Liberato Cacace]]|sortname=Cacace, Liberato|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|9|27}}|caps=37|goals=1|club=[[Wrexham A.F.C.|Wrexham]]|clubnat=WAL}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Alex Rufer]]|sortname=Rufer, Alex|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|12}}|caps=26|goals=0|club=[[Wellington Phoenix FC|Wellington Phoenix]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Nando Pijnaker]]|sortname=Pijnaker, Nando|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|25}}|caps=25|goals=0|club=[[Auckland FC]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Finn Surman]]|sortname=Surman, Finn|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|9|23}}|caps=19|goals=2|club=[[Portland Timbers]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Kosta Barbarouses]]|sortname=Barbarouses, Kosta|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|2|19}}|caps=76|goals=10|club=[[Western Sydney Wanderers FC|Western Sydney Wanderers]]|clubnat=AUS}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Ben Waine]]|sortname=Waine, Ben|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|11}}|caps=31|goals=9|club=[[Port Vale F.C.|Port Vale]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Ben Old]]|sortname=Old, Ben|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|8|13}}|caps=24|goals=2|club=[[AS Saint-Étienne|Saint-Étienne]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Callum McCowatt]]|sortname=Mccowatt, Callum|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|4|30}}|caps=32|goals=4|club=[[Silkeborg IF|Silkeborg]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Jesse Randall]]|sortname=Randall, Jesse|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|8|19}}|caps=11|goals=2|club=[[Auckland FC]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Michael Woud]]|sortname=Woud, Michael|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|16}}|caps=6|goals=0|club=[[Auckland FC]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Ryan Thomas (footballer)|Ryan Thomas]]|sortname=Thomas, Ryan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|12|20}}|caps=25|goals=3|club=[[PEC Zwolle]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Callan Elliot]]|sortname=Elliot, Callan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|7|7}}|caps=11|goals=0|club=[[Auckland FC]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Lachlan Bayliss]]|sortname=Bayliss, Lachlan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|24}}|caps=4|goals=0|club=[[Newcastle Jets FC|Newcastle Jets]]|clubnat=AUS}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Tommy Smith (footballer, born 1990)|Tommy Smith]]|sortname=Smith, Tommy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|3|31}}|caps=56|goals=2|club=[[Braintree Town F.C.|Braintree Town]]|clubnat=ENG}} {{nat fs end}} ==Group H== ===Cape Verde=== Coach: [[Bubista]] [[Cape Verde national football team|Cape Verde]] announced their final squad on May 18.<ref>{{cite web |url=https://fcf.cv/convocados-para-o-mundial-2026/ |title=Convocados para o Mundial 2026 |trans-title=Squad for the 2026 World Cup |publisher=[[Cape Verdean Football Federation]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 18, 2026 |language=pt |archive-date=May 18, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518174915/https://fcf.cv/convocados-para-o-mundial-2026/ |url-status=live}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Vozinha]]|sortname=Vozinha|age={{birth date and age2|2026|6|11|1986|6|3}}|caps=86|goals=0|club=[[G.D. Chaves|Chaves]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Stopira]]|sortname=Stopira|age={{birth date and age2|2026|6|11|1988|5|20}}|caps=62|goals=4|club=[[S.C.U. Torreense|Torreense]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Diney (footballer, born 1995)|Diney]]|sortname=Diney|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|17}}|caps=30|goals=2|club=[[Al Bataeh Club|Al Bataeh]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Roberto Lopes (footballer, born 1992)|Roberto Lopes]]|sortname=Lopes, Roberto|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|6|17}}|caps=45|goals=0|club=[[Shamrock Rovers F.C.|Shamrock Rovers]]|clubnat=IRL}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Logan Costa]]|sortname=Costa, Logan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|1}}|caps=28|goals=0|club=[[Villarreal CF|Villarreal]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Kevin Pina (footballer)|Kevin Pina]]|sortname=Pina, Kevin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|27}}|caps=31|goals=3|club=[[FC Krasnodar|Krasnodar]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Jovane Cabral]]|sortname=Cabral, Jovane|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|14}}|caps=27|goals=2|club=[[C.F. Estrela da Amadora|Estrela Amadora]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[João Paulo Fernandes (footballer)|João Paulo]]|sortname=Joao Paulo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|5|26}}|caps=42|goals=1|club=[[FCSB]]|clubnat=ROU}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Gilson Benchimol]]|sortname=Benchimol, Gilson|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|12|29}}|caps=22|goals=6|club=[[FC Akron Tolyatti|Akron Tolyatti]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Jamiro Monteiro]]|sortname=Monteiro, Jamiro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|11|23}}|caps=55|goals=5|club=[[PEC Zwolle]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Garry Rodrigues]]|sortname=Rodrigues, Garry|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|11|27}}|caps=60|goals=10|club=[[Apollon Limassol FC|Apollon Limassol]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Márcio Rosa]]|sortname=Rosa, Marcio|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|23}}|caps=11|goals=0|club=[[PFC Montana|Montana]]|clubnat=BUL}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Sidny Lopes Cabral]]|sortname=Lopes Cabral, Sidny|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|9|18}}|caps=9|goals=3|club=[[S.L. Benfica|Benfica]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Deroy Duarte]]|sortname=Duarte, Deroy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|7|4}}|caps=30|goals=0|club=[[PFC Ludogorets Razgrad|Ludogorets Razgrad]]|clubnat=BUL}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Laros Duarte]]|sortname=Duarte, Laros|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|28}}|caps=13|goals=1|club=[[Puskás Akadémia FC|Puskás Akadémia]]|clubnat=HUN}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Yannick Semedo]]|sortname=Semedo, Yannick|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|29}}|caps=10|goals=1|club=[[S.C. Farense|Farense]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Willy Semedo]]|sortname=Semedo, Willy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|4|27}}|caps=38|goals=3|club=[[AC Omonia|Omonia]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Telmo Arcanjo]]|sortname=Arcanjo, Telmo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|21}}|caps=16|goals=1|club=[[Vitória S.C.|Vitória de Guimarães]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Dailon Livramento]]|sortname=Livramento, Dailon|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|4}}|caps=22|goals=7|club=[[Casa Pia A.C.|Casa Pia]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Ryan Mendes]]|sortname=Mendes, Ryan|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|1|8}}|caps=98|goals=22|club=[[Iğdır F.K.|Iğdır]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Nuno da Costa]]|sortname=Da Costa, Nuno|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|2|10}}|caps=9|goals=2|club=[[İstanbul Başakşehir F.K.|İstanbul Başakşehir]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Steven Moreira]]|sortname=Moreira, Steven|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|8|13}}|caps=20|goals=0|club=[[Columbus Crew]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[CJ dos Santos]]|sortname=Dos Santos, Cj|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|8|24}}|caps=1|goals=0|club=[[San Diego FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Wagner Pina]]|sortname=Pina, Wagner|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|11|3}}|caps=13|goals=0|club=[[Trabzonspor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Kelvin Pires]]|sortname=Pires, Kelvin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|5}}|caps=5|goals=1|club=[[Seinäjoen Jalkapallokerho|SJK]]|clubnat=FIN}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Hélio Varela]]|sortname=Varela, Helio|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|3}}|caps=20|goals=0|club=[[Maccabi Tel Aviv F.C.|Maccabi Tel Aviv]]|clubnat=ISR}} {{nat fs end}} ===Saudi Arabia=== Coach: {{#invoke:flag|icon|GRE}} [[Georgios Donis]] [[Saudi Arabia national football team|Saudi Arabia]] announced a 30-man preliminary squad on May 23.<ref>{{cite web |url=https://www.saff.com.sa/en/news.php?id=4222 |title=Head Coach Giorgos Donis Announces The NT Squad for 2026 World Cup Training Camp |publisher=[[Saudi Arabian Football Federation]] |date=May 23, 2026 |access-date=May 23, 2026}}</ref> They announced their final squad on May 31.<ref>{{cite web |url=https://www.saff.com.sa/news.php?id=4240 |title=المدير الفني دونيس يعلن قائمة الأخضر لنهائيات كأس العالم 2026 |trans-title=Coach Donis announces the Saudi national team squad for the 2026 World Cup finals |publisher=[[Saudi Arabian Football Federation]] |date=June 1, 2026 |access-date=June 1, 2026}}</ref><ref>{{cite web |last=Dorff |first=Marcel |url=https://heavy.com/sports/soccer/world-cup/saudi-arabia-announces-squad-world-cup/ |title=Saudi Arabia Announces Squad for 2026 FIFA World Cup |work=[[Heavy (website)|Heavy]] |date=May 31, 2026 |access-date=June 1, 2026 |archive-date=June 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601180525/https://heavy.com/sports/soccer/world-cup/saudi-arabia-announces-squad-world-cup/ |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Nawaf Al-Aqidi]]|sortname=Aqidi, Nawaf|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|10}}|caps=22|goals=0|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Ali Majrashi]]|sortname=Majrashi, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|10|2}}|caps=21|goals=0|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Ali Lajami]]|sortname=Lajami, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|24}}|caps=22|goals=1|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Abdulelah Al-Amri]]|sortname=Amri, Abdulelah|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|15}}|caps=43|goals=1|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Hassan Al-Tambakti]]|sortname=Tambakti, Hassan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|9}}|caps=52|goals=1|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Nasser Al-Dawsari]]|sortname=Dawsari, Nasser|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|19}}|caps=44|goals=0|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Musab Al-Juwayr]]|sortname=Juwayr, Musab|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|20}}|caps=35|goals=6|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=8|pos=FW|name=[[Ayman Yahya]]|sortname=Yahya, Ayman|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|14}}|caps=27|goals=0|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Firas Al-Buraikan]]|sortname=Buraikan, Firas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|14}}|caps=70|goals=15|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Salem Al-Dawsari]]|sortname=Dawsari, Salem|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|8|19}}|caps=110|goals=27|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Saleh Al-Shehri]]|sortname=Shehri, Saleh|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|11|1}}|caps=55|goals=18|club=[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=12|pos=DF|name=[[Saud Abdulhamid]]|sortname=Abdulhamid, Saud|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|7|18}}|caps=55|goals=1|club=[[RC Lens|Lens]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Nawaf Boushal]]|sortname=Boushal, Nawaf|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|9|16}}|caps=25|goals=0|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Hassan Kadesh]]|sortname=Kadesh, Hassan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|9|26}}|caps=21|goals=2|club=[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Abdullah Al-Khaibari]]|sortname=Khaibari, Abdullah|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|8|16}}|caps=40|goals=0|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Ziyad Al-Johani]]|sortname=Johani, Ziyad|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|11|11}}|caps=12|goals=0|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Khalid Al-Ghannam]]|sortname=Ghannam, Khalid|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|11|8}}|caps=7|goals=0|club=[[Al-Ettifaq Club|Al-Ettifaq]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Alaa Al-Hejji]]|sortname=Hejji, Alaa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|3}}|caps=3|goals=0|club=[[Neom SC|Neom]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Abdullah Al-Hamdan]]|sortname=Hamdan, Abdullah|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|9|13}}|caps=50|goals=12|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Sultan Mandash]]|sortname=Mandash, Sultan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|10|17}}|caps=7|goals=2|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=21|pos=GK|name=[[Mohammed Al-Owais]]|sortname=Owais, Mohammed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|10|10}}|caps=64|goals=0|club=[[Al-Ula FC|Al-Ula]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Ahmed Al-Kassar]]|sortname=Kassar, Ahmed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|5|8}}|caps=9|goals=0|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Mohamed Kanno]]|sortname=Kanno, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|9|22}}|caps=77|goals=8|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Moteb Al-Harbi]]|sortname=Harbi, Moteb|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|20}}|caps=13|goals=0|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Jehad Thakri]]|sortname=Thakri, Jehad|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|21}}|caps=8|goals=0|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Mohammed Abu Al-Shamat]]|sortname=Abu Shamat, Mohammed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|8|11}}|caps=7|goals=0|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA}} {{nat fs end}} ===Spain=== Coach: [[Luis de la Fuente (footballer, born 1961)|Luis de la Fuente]] [[Spain national football team|Spain]] announced their final squad on May 25.<ref>{{cite web |url=https://rfef.es/es/noticias/los-26-que-buscaran-volver-reinar-en-el-mundial |title=Los 26 que buscarán volver a reinar en el Mundial |trans-title=The 26 who will seek to reign again in the World Cup |publisher=[[Royal Spanish Football Federation]] |date=May 25, 2026 |access-date=May 25, 2026 |language=es |url-status=live |archive-date=May 25, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260525152452/https://rfef.es/es/noticias/los-26-que-buscaran-volver-reinar-en-el-mundial}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[David Raya]]|sortname=Raya, David|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|9|15}}|caps=13|goals=0|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Marc Pubill]]|sortname=Pubill, Marc|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|20}}|caps=2|goals=0|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Álex Grimaldo]]|sortname=Grimaldo, Alex|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|9|20}}|caps=14|goals=0|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Eric García (footballer, born 2001)|Eric García]]|sortname=Garcia, Eric|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|9}}|caps=21|goals=0|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Marcos Llorente]]|sortname=Llorente, Marcos|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|30}}|caps=24|goals=0|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Mikel Merino]]|sortname=Merino, Mikel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|22}}|caps=43|goals=10|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Ferran Torres]]|sortname=Torres, Ferran|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|29}}|caps=57|goals=24|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Fabián Ruiz]]|sortname=Ruiz, Fabian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|3}}|caps=42|goals=6|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=9|pos=MF|name=[[Gavi (footballer)|Gavi]]|sortname=Gavi|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|8|5}}|caps=30|goals=5|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Dani Olmo]]|sortname=Olmo, Dani|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|5|7}}|caps=50|goals=12|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Yéremy Pino]]|sortname=Pino, Yeremy|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|10|20}}|caps=23|goals=4|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=DF|name=[[Pedro Porro]]|sortname=Porro, Pedro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|9|13}}|caps=18|goals=0|club=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=GK|name=[[Joan Garcia]]|sortname=Garcia, Joan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|4}}|caps=2|goals=0|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Aymeric Laporte]]|sortname=Laporte, Aymeric|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|5|27}}|caps=46|goals=2|club=[[Athletic Bilbao]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Álex Baena]]|sortname=Baena, Alex|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|20}}|caps=17|goals=2|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Rodri (footballer, born 1996)|Rodri]]|sortname=Rodri|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|22}}|caps=62|goals=4|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Nico Williams]]|sortname=Williams, Nico|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|12}}|caps=30|goals=6|club=[[Athletic Bilbao]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Martín Zubimendi]]|sortname=Zubimendi, Martin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|2}}|caps=26|goals=3|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Lamine Yamal]]|sortname=Yamal, Lamine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|7|13}}|caps=25|goals=6|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Pedri]]|sortname=Pedri|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|11|25}}|caps=41|goals=6|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Mikel Oyarzabal]]|sortname=Oyarzabal, Mikel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|4|21}}|caps=53|goals=25|club=[[Real Sociedad]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Pau Cubarsí]]|sortname=Cubarsi, Pau|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|1|22}}|caps=12|goals=0|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Unai Simón]]|sortname=Simon, Unai|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|6|11}}|caps=58|goals=0|club=[[Athletic Bilbao]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Marc Cucurella]]|sortname=Cucurella, Marc|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|22}}|caps=24|goals=1|club=[[Chelsea F.C.|Chelsea]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Víctor Muñoz (footballer, born 2003)|Víctor Muñoz]]|sortname=Munoz, Victor|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|13}}|caps=2|goals=1|club=[[CA Osasuna|Osasuna]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Borja Iglesias]]|sortname=Iglesias, Borja|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|1|17}}|caps=8|goals=0|club=[[RC Celta de Vigo|Celta Vigo]]|clubnat=ESP}} {{nat fs end}} ===Uruguay=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ARG}} [[Marcelo Bielsa]] [[Uruguay national football team|Uruguay]] announced their final squad on May 31.<ref>{{cite web |url=https://www.auf.org.uy/se-definio-la-lista-para-la-copa-mundial-de-la-fifa-2026/ |title=26 jugadores y el sueño de un pueblo celeste |trans-title=26 players and the dream of a sky-blue nation |publisher=[[Uruguayan Football Association]] |date=May 31, 2026|access-date=May 31, 2026 |language=es}}</ref><ref>{{cite web |last=Abraham |first=Timothy |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cgmprpekej2o |title=Uruguay pick Man Utd's Ugarte but Suarez left out |work=[[BBC Sport]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026 |archive-date=May 31, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260531165420/https://www.bbc.com/sport/football/articles/cgmprpekej2o |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Sergio Rochet]]|sortname=Rochet, Sergio|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|3|23}}|caps=35|goals=0|club=[[SC Internacional|Internacional]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[José María Giménez|José Giménez]]|sortname=Gimenez, Jose|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|20}}|caps=99|goals=8|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Sebastián Cáceres]]|sortname=Caceres, Sebastian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|18}}|caps=24|goals=0|club=[[Club América|América]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Ronald Araújo]]|sortname=Araujo, Ronald|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|7}}|caps=27|goals=1|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Manuel Ugarte (footballer)|Manuel Ugarte]]|sortname=Ugarte, Manuel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|11}}|caps=36|goals=1|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Rodrigo Bentancur]]|sortname=Bentancur, Rodrigo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|6|25}}|caps=74|goals=3|club=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Nicolás de la Cruz]]|sortname=Cruz, Nicolas de la|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|6|1}}|caps=34|goals=5|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Federico Valverde]]|sortname=Valverde, Federico|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|22}}|caps=73|goals=9|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Darwin Núñez]]|sortname=Nunez, Darwin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|6|24}}|caps=38|goals=13|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Giorgian de Arrascaeta]]|sortname=Arrascaeta, Giorgian de|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|6|1}}|caps=60|goals=13|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Facundo Pellistri]]|sortname=Pellistri, Facundo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|12|20}}|caps=39|goals=2|club=[[Panathinaikos F.C.|Panathinaikos]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Santiago Mele]]|sortname=Mele, Santiago|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|6}}|caps=8|goals=0|club=[[C.F. Monterrey|Monterrey]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Guillermo Varela]]|sortname=Varela, Guillermo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|3|24}}|caps=28|goals=0|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Agustín Canobbio]]|sortname=Canobbio, Agustin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|1}}|caps=15|goals=1|club=[[Fluminense FC|Fluminense]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Emiliano Martínez (footballer, born 1999)|Emiliano Martínez]]|sortname=Martinez, Emiliano|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|17}}|caps=10|goals=0|club=[[SE Palmeiras|Palmeiras]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Mathías Olivera]]|sortname=Olivera, Mathias|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|31}}|caps=35|goals=2|club=[[SSC Napoli|Napoli]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Matías Viña]]|sortname=Vina, Matias|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|9}}|caps=43|goals=1|club=[[Club Atlético River Plate|River Plate]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Brian Rodríguez]]|sortname=Rodriguez, Brian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|20}}|caps=32|goals=4|club=[[Club América|América]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Rodrigo Aguirre]]|sortname=Aguirre, Rodrigo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|10|1}}|caps=10|goals=3|club=[[Tigres UANL|UANL]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Maximiliano Araújo]]|sortname=Araujo, Maximiliano|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|15}}|caps=28|goals=3|club=[[Sporting CP]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Federico Viñas]]|sortname=Vinas, Federico|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|30}}|caps=11|goals=2|club=[[Real Oviedo|Oviedo]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Joaquín Piquerez]]|sortname=Piquerez, Joaquin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|24}}|caps=19|goals=0|club=[[SE Palmeiras|Palmeiras]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Fernando Muslera]]|sortname=Muslera, Fernando|age={{birth date and age2|2026|6|11|1986|6|16}}|caps=134|goals=0|club=[[Estudiantes de La Plata|Estudiantes]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Santiago Bueno]]|sortname=Bueno, Santiago|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|11|9}}|caps=8|goals=0|club=[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Juan Manuel Sanabria]]|sortname=Sanabria, Juan Manuel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|29}}|caps=5|goals=1|club=[[Real Salt Lake]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Rodrigo Zalazar]]|sortname=Zalazar, Rodrigo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|12}}|caps=8|goals=2|club=[[S.C. Braga|Braga]]|clubnat=POR}} {{nat fs end}} ==Group I== ===France=== Coach: [[Didier Deschamps]] [[France national football team|France]] announced their final squad on May 14.<ref>{{cite web |last=Orsini |first=Vincent |url=https://www.fff.fr/article/16790-les-26-bleus-pour-le-mondial-2026.html |title=Les 26 Bleus pour le Mondial 2026 |trans-title=The 26 Blues for the 2026 World Cup |publisher=[[French Football Federation]] |date=May 14, 2026 |access-date=May 13, 2026 |language=fr |url-status=live |archive-date=May 14, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260514190954/https://www.fff.fr/article/16790-les-26-bleus-pour-le-mondial-2026.html}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Brice Samba]]|sortname=Samba, Brice|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|4|25}}|caps=4|goals=0|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Malo Gusto]]|sortname=Gusto, Malo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|5|19}}|caps=11|goals=0|club=[[Chelsea F.C.|Chelsea]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Lucas Digne]]|sortname=Digne, Lucas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|7|20}}|caps=58|goals=0|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Dayot Upamecano]]|sortname=Upamecano, Dayot|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|27}}|caps=38|goals=2|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Jules Koundé]]|sortname=Kounde, Jules|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|11|12}}|caps=48|goals=0|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Manu Koné]]|sortname=Kone, Manu|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|17}}|caps=14|goals=0|club=[[AS Roma|Roma]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Ousmane Dembélé]]|sortname=Dembele, Ousmane|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|15}}|caps=59|goals=7|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Aurélien Tchouaméni]]|sortname=Tchouameni, Aurelien|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|1|27}}|caps=46|goals=3|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Marcus Thuram]]|sortname=Thuram, Marcus|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|8|6}}|caps=34|goals=3|club=[[Inter Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Kylian Mbappé]]|sortname=Mbappe, Kylian|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|20}}|caps=98|goals=56|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Michael Olise]]|sortname=Olise, Michael|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|12|12}}|caps=17|goals=7|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=12|pos=FW|name=[[Bradley Barcola]]|sortname=Barcola, Bradley|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|9|2}}|caps=20|goals=3|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[N'Golo Kanté]]|sortname=Kante, Ngolo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|3|29}}|caps=69|goals=2|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Adrien Rabiot]]|sortname=Rabiot, Adrien|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|4|3}}|caps=59|goals=7|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Ibrahima Konaté]]|sortname=Konate, Ibrahima|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|5|25}}|caps=28|goals=0|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Mike Maignan]]|sortname=Maignan, Mike|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|7|3}}|caps=40|goals=0|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[William Saliba]]|sortname=Saliba, William|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|3|24}}|caps=32|goals=0|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Warren Zaïre-Emery]]|sortname=Zaire-Emery, Warren|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|3|8}}|caps=11|goals=1|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Théo Hernandez]]|sortname=Hernandez, Theo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|6}}|caps=44|goals=2|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Désiré Doué]]|sortname=Doue, Desire|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|6|3}}|caps=7|goals=2|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Lucas Hernandez]]|sortname=Hernandez, Lucas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|14}}|caps=42|goals=0|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=22|pos=FW|name=[[Jean-Philippe Mateta]]|sortname=Mateta, Jean-Philippe|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|6|28}}|caps=4|goals=2|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Robin Risser]]|sortname=Risser, Robin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|12|2}}|caps=0|goals=0|club=[[RC Lens|Lens]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Rayan Cherki]]|sortname=Cherki, Rayan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|8|17}}|caps=7|goals=2|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Maghnes Akliouche]]|sortname=Akliouche, Maghnes|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|25}}|caps=9|goals=1|club=[[AS Monaco FC|Monaco]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Maxence Lacroix]]|sortname=Lacroix, Maxence|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|6}}|caps=4|goals=0|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs end}} ===Iraq=== Coach: {{#invoke:flag|icon|AUS}} [[Graham Arnold]] [[Iraq national football team|Iraq]] announced a 34-man preliminary squad on May 19.<ref>{{cite tweet |author=Iraq Football Association |author-link=Iraq Football Association |user=IraqNT_EN |number=2056771613392003532 |date=May 19, 2026 |title=Graham Arnold announces the squad of the Iraqi National Team for the Spain camp before the 2026 World Cup |access-date=May 19, 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/iraq-preliminary-squad-announcement-graham-arnold |title=Hassan returns as Arnold names preliminary Iraq squad |publisher=[[FIFA]] |date=May 20, 2026 |access-date=May 22, 2026 |archive-date=May 28, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260528152235/https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/iraq-preliminary-squad-announcement-graham-arnold |url-status=live }}</ref> They announced their final squad on June 1.<ref>{{cite tweet |author=Iraq Football Association |author-link=Iraq Football Association |user=IraqNT_EN |number=2061373604558717062 |date=June 1, 2026 |title=Introducing Iraq's Final Squad for the FIFA World Cup |access-date=June 1, 2026}}</ref> [[Ahmed Yahya]] withdrew injured with ​a hamstring injury and was replaced by [[Ahmed Maknzi]] on June 6.<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/makenzie-replaces-injured-yahya-iraqs-world-cup-squad-2026-06-06/ |title=Makenzie replaces injured Yahya in Iraq's World Cup squad |publisher=Reuters |date=6 June 2026 }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Fahad Talib]]|sortname=Talib, Fahad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|10|21}}|caps=21|goals=0|club=[[Al-Talaba SC|Al-Talaba]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Rebin Sulaka]]|sortname=Sulaka, Rebin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|4|12}}|caps=56|goals=1|club=[[Port F.C.|Port]]|clubnat=THA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Hussein Ali (footballer, born 2002)|Hussein Ali]]|sortname=Ali, Hussein|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|3|1}}|caps=27|goals=1|club=[[Pogoń Szczecin]]|clubnat=POL}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Zaid Tahseen]]|sortname=Tahseen, Zaid|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|29}}|caps=28|goals=1|club=[[Pakhtakor FC|Pakhtakor]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Akam Hashim]]|sortname=Hashim, Akam|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|16}}|caps=14|goals=1|club=[[Al-Zawraa SC|Al-Zawraa]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Manaf Younis]]|sortname=Younis, Manaf|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|11|16}}|caps=34|goals=1|club=[[Al-Shorta SC|Al-Shorta]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Youssef Amyn]]|sortname=Amyn, Youssef|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|8|21}}|caps=27|goals=2|club=[[AEK Larnaca FC|AEK Larnaca]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Ibrahim Bayesh]]|sortname=Bayesh, Ibrahim|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|1}}|caps=76|goals=8|club=[[Al Dhafra FC|Al Dhafra]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Ali Al-Hamadi]]|sortname=Hamadi, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|3|1}}|caps=20|goals=5|club=[[Luton Town F.C.|Luton Town]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Mohanad Ali]]|sortname=Ali, Mohanad|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|20}}|caps=72|goals=27|club=[[Dibba FC|Dibba]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Ahmed Qasem]]|sortname=Qasem, Ahmed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|12}}|caps=3|goals=0|club=[[Nashville SC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Jalal Hassan]]|sortname=Hassan, Jalal|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|5|18}}|caps=102|goals=0|club=[[Al-Zawraa SC|Al-Zawraa]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=13|pos=FW|name=[[Ali Yousif]]|sortname=Yousif, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|19}}|caps=7|goals=1|club=[[Al-Talaba SC|Al-Talaba]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Zidane Iqbal]]|sortname=Iqbal, Zidane|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|4|27}}|caps=25|goals=2|club=[[FC Utrecht|Utrecht]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Ahmed Maknzi]]|sortname=Maknzi, Ahmed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|9|24}}|caps=7|goals=0|club=[[Al-Karma SC|Al-Karma]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Amir Al-Ammari]]|sortname=Ammari, Amir|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|7|27}}|caps=51|goals=3|club=[[KS Cracovia|Cracovia]]|clubnat=POL}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Ali Jasim]]|sortname=Jasim, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|1|20}}|caps=36|goals=2|club=[[Al-Najma SC (Saudi Arabia)|Al-Najma]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Aymen Hussein]]|sortname=Hussein, Aymen|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|3|22}}|caps=95|goals=33|club=[[Al-Karma SC|Al-Karma]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Kevin Yakob]]|sortname=Yakob, Kevin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|10}}|caps=9|goals=0|club=[[Aarhus Gymnastikforening|AGF]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Aimar Sher]]|sortname=Sher, Aimar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|12|20}}|caps=7|goals=0|club=[[Sarpsborg 08 FF|Sarpsborg 08]]|clubnat=NOR}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Marko Farji]]|sortname=Farji, Marko|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|3|16}}|caps=12|goals=0|club=[[Venezia FC|Venezia]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Ahmed Basil]]|sortname=Basil, Ahmed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|8|19}}|caps=16|goals=0|club=[[Al-Shorta SC|Al-Shorta]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Merchas Doski]]|sortname=Doski, Merchas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|12|7}}|caps=31|goals=1|club=[[FC Viktoria Plzeň|Viktoria Plzeň]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Zaid Ismail]]|sortname=Ismail, Zaid|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|1|3}}|caps=6|goals=0|club=[[Al-Talaba SC|Al-Talaba]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Mustafa Saadoon (footballer, born 2001)|Mustafa Saadoon]]|sortname=Saadoon, Mustafa|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|25}}|caps=17|goals=0|club=[[Al-Shorta SC|Al-Shorta]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Frans Putros]]|sortname=Putros, Frans|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|7|14}}|caps=28|goals=0|club=[[Persib Bandung|Persib]]|clubnat=IDN}} {{nat fs end}} ===Norway=== Coach: [[Ståle Solbakken]] [[Norway national football team|Norway]] announced their final squad on May 21.<ref>{{cite web |url=https://www.fotball.no/landslag/norge-a-herrer/2026/her-er-norges-vm-tropp/ |title=Her er Norges VM-tropp |trans-title=Here is Norway's World Cup squad |publisher=[[Norwegian Football Federation]] |date=May 21, 2026 |access-date=May 21, 2026 |language=no |archive-date=May 22, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260522095352/https://www.fotball.no/landslag/norge-a-herrer/2026/her-er-norges-vm-tropp/ |url-status=live}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Ørjan Nyland]]|sortname=Nyland, Orjan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|9|10}}|caps=71|goals=0|club=[[Sevilla FC|Sevilla]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=2|pos=MF|name=[[Morten Thorsby]]|sortname=Thorsby, Morten|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|5|5}}|caps=31|goals=0|club=[[US Cremonese|Cremonese]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Kristoffer Ajer]]|sortname=Ajer, Kristoffer|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|17}}|caps=52|goals=2|club=[[Brentford F.C.|Brentford]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Leo Østigård]]|sortname=Ostigard, Leo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|11|28}}|caps=38|goals=1|club=[[Genoa CFC|Genoa]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[David Møller Wolfe]]|sortname=Moller Wolfe, David|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|4|23}}|caps=22|goals=1|club=[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Patrick Berg]]|sortname=Berg, Patrick|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|24}}|caps=43|goals=0|club=[[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]]|clubnat=NOR}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Alexander Sørloth]]|sortname=Sorloth, Alexander|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|5}}|caps=72|goals=26|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Sander Berge]]|sortname=Berge, Sander|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|14}}|caps=66|goals=1|club=[[Fulham F.C.|Fulham]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Erling Haaland]]|sortname=Haaland, Erling|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|21}}|caps=50|goals=55|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Martin Ødegaard]]|sortname=Odegaard, Martin|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|17}}|caps=68|goals=5|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Jørgen Strand Larsen]]|sortname=Strand Larsen, Jorgen|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|6}}|caps=28|goals=6|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Sander Tangvik]]|sortname=Tangvik, Sander|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|11|29}}|caps=0|goals=0|club=[[Hamburger SV]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=13|pos=GK|name=[[Egil Selvik]]|sortname=Selvik, Egil|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|7|30}}|caps=7|goals=0|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Fredrik Aursnes]]|sortname=Aursnes, Fredrik|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|10}}|caps=22|goals=1|club=[[S.L. Benfica|Benfica]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Fredrik André Bjørkan]]|sortname=Bjorkan, Fredrik Andre|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|21}}|caps=21|goals=1|club=[[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]]|clubnat=NOR}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Marcus Holmgren Pedersen]]|sortname=Pedersen, Marcus Holmgren|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|16}}|caps=32|goals=0|club=[[Torino FC|Torino]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Torbjørn Heggem]]|sortname=Heggem, Torbjorn|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|12}}|caps=15|goals=0|club=[[Bologna FC 1909|Bologna]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Kristian Thorstvedt]]|sortname=Thorstvedt, Kristian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|13}}|caps=37|goals=4|club=[[US Sassuolo Calcio|Sassuolo]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Thelo Aasgaard]]|sortname=Aasgaard, Thelo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|2}}|caps=8|goals=5|club=[[Rangers F.C.|Rangers]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Antonio Nusa]]|sortname=Nusa, Antonio|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|4|17}}|caps=24|goals=8|club=[[RB Leipzig]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Andreas Schjelderup]]|sortname=Schjelderup, Andreas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|6|1}}|caps=12|goals=1|club=[[S.L. Benfica|Benfica]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Oscar Bobb]]|sortname=Bobb, Oscar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|12}}|caps=20|goals=2|club=[[Fulham F.C.|Fulham]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Jens Petter Hauge]]|sortname=Hauge, Jens Petter|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|10|12}}|caps=15|goals=1|club=[[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]]|clubnat=NOR}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Sondre Langås]]|sortname=Langas, Sondre|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|2}}|caps=3|goals=0|club=[[Derby County F.C.|Derby County]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Henrik Falchener]]|sortname=Falchener, Henrik|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|5|8}}|caps=1|goals=0|club=[[Viking FK|Viking]]|clubnat=NOR}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Julian Ryerson]]|sortname=Ryerson, Julian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|17}}|caps=43|goals=1|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs end}} ===Senegal=== Coach: [[Pape Thiaw]] [[Senegal national football team|Senegal]] announced a 28-man preliminary squad on May 21.<ref>{{cite web |url=https://fsfoot.sn/mondial-2026-pape-thiaw-publie-sa-liste/ |title=Mondial 2026: Pape Thiaw publie sa liste |trans-title=2026 World Cup: Pape Thiaw releases his squad list |publisher=[[Senegalese Football Federation]] |date=May 21, 2026 |access-date=May 21, 2026 |language=fr |archive-date=May 21, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521224924/https://fsfoot.sn/mondial-2026-pape-thiaw-publie-sa-liste/ |url-status=live }}</ref> They announced their final squad on June 1.<ref>{{cite tweet |author=Senegalese Football Federation |author-link=Senegalese Football Federation |user=GaindeYi |number=2061625034532172127 |date=June 1, 2026 |title=La liste des 26 Lions retenus par le sélectionneur national Pape Thiaw pour défendre les couleurs du Senegal à la Coupe du Monde 2026. |trans-title=The list of the 26 Lions selected by national team coach Pape Thiaw to represent Senegal at the 2026 World Cup. |language=fr |access-date=June 1, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Yehvann Diouf]]|sortname=Diouf, Yehvann|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|11|16}}|caps=2|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Mamadou Sarr]]|sortname=Sarr, Mamadou|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|8|29}}|caps=8|goals=0|club=[[Chelsea F.C.|Chelsea]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Kalidou Koulibaly]]|sortname=Koulibaly, Kalidou|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|6|20}}|caps=103|goals=2|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Abdoulaye Seck (footballer, born 1992)|Abdoulaye Seck]]|sortname=Seck, Abdoulaye|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|6|4}}|caps=22|goals=4|club=[[Maccabi Haifa F.C.|Maccabi Haifa]]|clubnat=ISR}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Idrissa Gueye]]|sortname=Gueye, Idrissa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|9|26}}|caps=131|goals=7|club=[[Everton F.C.|Everton]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Pathé Ciss]]|sortname=Ciss, Pathe|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|3|16}}|caps=30|goals=0|club=[[Rayo Vallecano]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Assane Diao]]|sortname=Diao, Assane|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|9|7}}|caps=5|goals=0|club=[[Como 1907|Como]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Lamine Camara]]|sortname=Camara, Lamine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|1|1}}|caps=33|goals=7|club=[[AS Monaco FC|Monaco]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Bamba Dieng]]|sortname=Dieng, Bamba|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|23}}|caps=23|goals=2|club=[[FC Lorient|Lorient]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Sadio Mané]]|sortname=Mane, Sadio|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|4|10}}|caps=128|goals=55|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Nicolas Jackson]]|sortname=Jackson, Nicolas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|20}}|caps=33|goals=8|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=12|pos=FW|name=[[Cherif Ndiaye]]|sortname=Ndiaye, Cherif|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|23}}|caps=19|goals=4|club=[[Samsunspor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=13|pos=FW|name=[[Iliman Ndiaye]]|sortname=Ndiaye, Iliman|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|6}}|caps=40|goals=4|club=[[Everton F.C.|Everton]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Ismail Jakobs]]|sortname=Jakobs, Ismail|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|17}}|caps=30|goals=0|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Krépin Diatta]]|sortname=Diatta, Krepin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|25}}|caps=61|goals=2|club=[[AS Monaco FC|Monaco]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Édouard Mendy]]|sortname=Mendy, Edouard|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|3|1}}|caps=57|goals=0|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Pape Matar Sarr]]|sortname=Sarr, Pape Matar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|9|14}}|caps=40|goals=4|club=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Ismaïla Sarr]]|sortname=Sarr, Ismaila|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|25}}|caps=83|goals=19|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Moussa Niakhaté]]|sortname=Niakhate, Moussa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|3|8}}|caps=31|goals=0|club=[[Olympique Lyonnais|Lyon]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Ibrahim Mbaye]]|sortname=Mbaye, Ibrahim|age={{birth date and age2|2026|6|11|2008|1|24}}|caps=11|goals=3|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Habib Diarra]]|sortname=Diarra, Habib|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|1|3}}|caps=21|goals=4|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Bara Sapoko Ndiaye]]|sortname=Sapoko Ndiaye, Bara|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|12|31}}|caps=1|goals=0|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Mory Diaw]]|sortname=Diaw, Mory|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|6|22}}|caps=5|goals=0|club=[[Le Havre AC|Le Havre]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Antoine Mendy (footballer)|Antoine Mendy]]|sortname=Mendy, Antoine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|5|27}}|caps=7|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[El Hadji Malick Diouf]]|sortname=Diouf, El Hadji Malick|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|12|29}}|caps=20|goals=1|club=[[West Ham United F.C.|West Ham United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Pape Gueye]]|sortname=Gueye, Pape|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|24}}|caps=41|goals=5|club=[[Villarreal CF|Villarreal]]|clubnat=ESP}} {{nat fs end}} ==Group J== ===Algeria=== Coach: {{#invoke:flag|icon|<!--NATIONALITY PER https://inside.fifa.com/en/associations/ALG/organisation-->SUI}} [[Vladimir Petković]] [[Algeria national football team|Algeria]] announced their final squad on May 31.<ref>{{cite web |url=https://www.faf.dz/equipe-nationale-la-liste-de-petkovic-pour-la-coupe-du-monde-2026/ |title=Équipe nationale : la liste de Petkovic pour la Coupe du monde 2026 |trans-title=National team: Petković's squad for the 2026 World Cup |publisher=[[Algerian Football Federation]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026 |language=fr |archive-date=June 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601090933/https://www.faf.dz/equipe-nationale-la-liste-de-petkovic-pour-la-coupe-du-monde-2026/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/bentaleb-back-algeria-world-cup-squad-named-2026-05-31/ |title=Bentaleb back for Algeria as World Cup squad named |work=[[Reuters]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Melvin Mastil]]|sortname=Mastil, Melvin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|19}}|caps=1|goals=0|club=[[FC Stade Nyonnais|Stade Nyonnais]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Aïssa Mandi]]|sortname=Mandi, Aissa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|10|22}}|caps=117|goals=7|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Achref Abada]]|sortname=Abada, Achref|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|6|15}}|caps=7|goals=1|club=[[USM Alger]]|clubnat=ALG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Mohamed Amine Tougai]]|sortname=Tougai, Mohamed Amine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|1|22}}|caps=29|goals=2|club=[[Espérance Sportive de Tunis|Espérance de Tunis]]|clubnat=TUN}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Zineddine Belaïd]]|sortname=Belaid, Zineddine|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|20}}|caps=10|goals=1|club=[[JS Kabylie]]|clubnat=ALG}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Ramiz Zerrouki]]|sortname=Zerrouki, Ramiz|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|5|26}}|caps=52|goals=3|club=[[FC Twente|Twente]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Riyad Mahrez]]|sortname=Mahrez, Riyad|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|2|21}}|caps=114|goals=38|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Houssem Aouar]]|sortname=Aouar, Houssem|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|30}}|caps=20|goals=6|club=[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Amine Gouiri]]|sortname=Gouiri, Amine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|16}}|caps=22|goals=8|club=[[Olympique de Marseille|Marseille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Farès Chaïbi]]|sortname=Chaibi, Fares|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|11|28}}|caps=29|goals=3|club=[[Eintracht Frankfurt]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Anis Hadj Moussa]]|sortname=Hadj Moussa, Anis|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|11}}|caps=14|goals=1|club=[[Feyenoord]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=12|pos=FW|name=[[Nadhir Benbouali]]|sortname=Benbouali, Nadhir|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|17}}|caps=3|goals=1|club=[[Győri ETO FC|Győri ETO]]|clubnat=HUN}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Jaouen Hadjam]]|sortname=Hadjam, Jaouen|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|3|26}}|caps=17|goals=3|club=[[BSC Young Boys|Young Boys]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Hicham Boudaoui]]|sortname=Boudaoui, Hicham|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|9|23}}|caps=32|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Rayan Aït-Nouri]]|sortname=Ait-Nouri, Rayan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|6}}|caps=28|goals=0|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Oussama Benbot]]|sortname=Benbot, Oussama|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|10|11}}|caps=2|goals=0|club=[[USM Alger]]|clubnat=ALG}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Rafik Belghali]]|sortname=Belghali, Rafik|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|6|7}}|caps=12|goals=1|club=[[Hellas Verona FC|Hellas Verona]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Mohamed Amoura]]|sortname=Amoura, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|9}}|caps=45|goals=19|club=[[VfL Wolfsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Nabil Bentaleb]]|sortname=Bentaleb, Nabil|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|11|24}}|caps=59|goals=6|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Adil Boulbina]]|sortname=Boulbina, Adil|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|5|2}}|caps=11|goals=6|club=[[Al Duhail SC|Al-Duhail]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Ramy Bensebaini]]|sortname=Bensebaini, Ramy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|4|16}}|caps=81|goals=7|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Ibrahim Maza]]|sortname=Maza, Ibrahim|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|11|24}}|caps=16|goals=2|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Luca Zidane]]|sortname=Zidane, Luca|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|5|13}}|caps=7|goals=0|club=[[Granada CF|Granada]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Yacine Titraoui]]|sortname=Titraoui, Yacine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|8|26}}|caps=5|goals=0|club=[[Royal Charleroi SC|Charleroi]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Farès Ghedjemis]]|sortname=Ghedjemis, Fares|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|9|6}}|caps=1|goals=1|club=[[Frosinone Calcio|Frosinone]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Samir Chergui]]|sortname=Chergui, Samir|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|6}}|caps=4|goals=0|club=[[Paris FC]]|clubnat=FRA}} {{nat fs end}} ===Argentina=== Coach: [[Lionel Scaloni]] [[Argentina national football team|Argentina]] announced a 55-man preliminary squad on May 11.<ref>{{cite web |url=https://www.afa.com.ar/es/posts/seleccion-mayor-prelista-de-convocados |title=Selección Mayor: Prelista de convocados |trans-title=Senior National Team: Preliminary squad list |publisher=[[Argentine Football Association]] |date=May 11, 2026 |access-date=May 11, 2026 |archive-date=May 11, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260511125456/https://www.afa.com.ar/es/posts/seleccion-mayor-prelista-de-convocados |url-status=live }}</ref> They announced their final squad on May 28.<ref>{{cite web |url=https://www.afa.com.ar/es/posts/lista-de-los-26-jugadores-de-la-seleccion-argentina-para-defender-el-titulo-en-la-copa-del-mundo-2026 |title=Lista de los 26 jugadores de la Selección Argentina para defender el título en la Copa del Mundo 2026 |trans-title=List of the 26 players of the Argentine national team to defend the title at the 2026 World Cup |publisher=[[Argentine Football Association]] |date=May 28, 2026 |access-date=June 1, 2026 |language=es |archive-date=May 29, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260529035017/https://www.afa.com.ar/es/posts/lista-de-los-26-jugadores-de-la-seleccion-argentina-para-defender-el-titulo-en-la-copa-del-mundo-2026 |url-status=live }}</ref> [[Leonardo Balerdi]] withdrew due to a calf injury on June 6; his replacement is yet to be named.<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/argentinas-balerdi-out-world-cup-with-injury-2026-06-06/ |title=Argentina's Balerdi out of World Cup with calf injury |publisher=Reuters |date=6 June 2026 }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Juan Musso]]|sortname=Musso, Juan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|5|6}}|caps=4|goals=0|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Nicolás Tagliafico]]|sortname=Tagliafico, Nicolas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|8|31}}|caps=76|goals=1|club=[[Olympique Lyonnais|Lyon]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Gonzalo Montiel]]|sortname=Montiel, Gonzalo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|1}}|caps=39|goals=2|club=[[Club Atlético River Plate|River Plate]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Leandro Paredes]]|sortname=Paredes, Leandro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|6|29}}|caps=77|goals=5|club=[[Boca Juniors]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Lisandro Martínez]]|sortname=Martinez, Lisandro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|1|18}}|caps=28|goals=1|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Rodrigo De Paul]]|sortname=De Paul, Rodrigo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|5|24}}|caps=87|goals=2|club=[[Inter Miami CF]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Valentín Barco]]|sortname=Barco, Valentin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|7|23}}|caps=4|goals=2|club=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Julián Alvarez]]|sortname=Alvarez, Julian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|1|31}}|caps=51|goals=14|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Lionel Messi]]|sortname=Messi, Lionel|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1987|6|24}}|caps=199|goals=117|club=[[Inter Miami CF]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Giovani Lo Celso]]|sortname=Lo Celso, Giovani|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|9}}|caps=67|goals=4|club=[[Real Betis]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Gerónimo Rulli]]|sortname=Rulli, Geronimo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|5|20}}|caps=8|goals=0|club=[[Olympique de Marseille|Marseille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Cristian Romero]]|sortname=Romero, Cristian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|27}}|caps=51|goals=3|club=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Exequiel Palacios]]|sortname=Palacios, Exequiel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|5}}|caps=40|goals=0|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Nicolás González (footballer, born 1998)|Nicolás González]]|sortname=Gonzalez, Nicolas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|6}}|caps=51|goals=6|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=16|pos=FW|name=[[Thiago Almada]]|sortname=Almada, Thiago|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|26}}|caps=16|goals=5|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Giuliano Simeone]]|sortname=Simeone, Giuliano|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|12|18}}|caps=13|goals=2|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Nico Paz]]|sortname=Paz, Nico|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|9|8}}|caps=9|goals=1|club=[[Como 1907|Como]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Nicolás Otamendi]]|sortname=Otamendi, Nicolas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1988|2|12}}|caps=132|goals=8|club=[[S.L. Benfica|Benfica]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Alexis Mac Allister]]|sortname=Mac Allister, Alexis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|24}}|caps=46|goals=6|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[José Manuel López (footballer)|José Manuel López]]|sortname=Lopez, Jose Manuel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|12|6}}|caps=5|goals=0|club=[[SE Palmeiras|Palmeiras]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=22|pos=FW|name=[[Lautaro Martínez]]|sortname=Martinez, Lautaro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|8|22}}|caps=77|goals=37|club=[[Inter Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Emiliano Martínez]]|sortname=Martinez, Emiliano|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|9|2}}|caps=59|goals=0|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Enzo Fernández]]|sortname=Fernandez, Enzo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|17}}|caps=42|goals=6|club=[[Chelsea F.C.|Chelsea]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Facundo Medina]]|sortname=Medina, Facundo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|5|28}}|caps=9|goals=0|club=[[Olympique de Marseille|Marseille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Nahuel Molina]]|sortname=Molina, Nahuel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|6}}|caps=58|goals=1|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs end}} ===Austria=== Coach: {{#invoke:flag|icon|GER}} [[Ralf Rangnick]] [[Austria national football team|Austria]] announced their final squad on May 18.<ref>{{cite web |url=https://www.oefb.at/oefb/News/Nationalteam-WM-Kader |title=Ralf Rangnick nennt WM-Kader |trans-title=Ralf Rangnick names World Cup squad |publisher=[[Austrian Football Association]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 18, 2026 |language=de |archive-date=May 18, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518181201/https://www.oefb.at/oefb/News/Nationalteam-WM-Kader |url-status=live}}</ref> [[Christoph Baumgartner]] withdrew injured on June 2<ref>{{cite web |url=https://www.oefb.at/oefb/News/Baumgartner-faellt-fuer-WM-aus |title=Christoph Baumgartner fällt für WM aus |trans-title=Christoph Baumgartner will miss the World Cup |publisher=[[Austrian Football Association]] |date=June 2, 2026 |access-date=June 2, 2026 |language=de |archive-date=June 2, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260602102026/https://www.oefb.at/oefb/News/Baumgartner-faellt-fuer-WM-aus |url-status=live }}</ref> and was replaced by [[Dejan Ljubičić]] on June 10.<ref>{{cite web |url=https://sport.orf.at/stories/3156891/ |title=Ljubicic löst verspätet WM-Ticket |trans-title=Ljubicic löst verspätet WM-Ticket |publisher=[[Austrian Football Association]] |date=10 June 2026 |access-date=10 June 2026 |language=de}}</ref>. {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Alexander Schlager]]|sortname=Schlager, Alexander|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|1}}|caps=26|goals=0|club=[[FC Red Bull Salzburg|Red Bull Salzburg]]|clubnat=AUT}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[David Affengruber (footballer, born 2001)|David Affengruber]]|sortname=Affengruber, David|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|3|19}}|caps=1|goals=0|club=[[Elche CF|Elche]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Kevin Danso]]|sortname=Danso, Kevin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|19}}|caps=32|goals=0|club=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Xaver Schlager]]|sortname=Schlager, Xaver|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|28}}|caps=51|goals=4|club=[[RB Leipzig]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Stefan Posch]]|sortname=Posch, Stefan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|14}}|caps=52|goals=5|club=[[1. FSV Mainz 05|Mainz 05]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Nicolas Seiwald]]|sortname=Seiwald, Nicolas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|4}}|caps=47|goals=1|club=[[RB Leipzig]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Marko Arnautović]]|sortname=Arnautovic, Marko|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|4|19}}|caps=133|goals=47|club=[[Red Star Belgrade]]|clubnat=SRB}} {{nat fs g player|no=8|pos=DF|name=[[David Alaba]]|sortname=Alaba, David|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|6|24}}|caps=113|goals=15|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=9|pos=MF|name=[[Marcel Sabitzer]]|sortname=Sabitzer, Marcel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|3|17}}|caps=98|goals=26|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Florian Grillitsch]]|sortname=Grillitsch, Florian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|8|7}}|caps=58|goals=1|club=[[S.C. Braga|Braga]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Michael Gregoritsch]]|sortname=Gregoritsch, Michael|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|4|18}}|caps=75|goals=24|club=[[FC Augsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Florian Wiegele]]|sortname=Wiegele, Florian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|3|21}}|caps=1|goals=0|club=[[FC Viktoria Plzeň|Viktoria Plzeň]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=13|pos=GK|name=[[Patrick Pentz]]|sortname=Pentz, Patrick|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|2}}|caps=18|goals=0|club=[[Brøndby IF|Brøndby]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Saša Kalajdžić]]|sortname=Kalajdzic, Sasa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|7|7}}|caps=22|goals=4|club=[[LASK]]|clubnat=AUT}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Philipp Lienhart]]|sortname=Lienhart, Philipp|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|11}}|caps=41|goals=3|club=[[SC Freiburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Phillipp Mwene]]|sortname=Mwene, Phillipp|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|1|29}}|caps=30|goals=0|club=[[1. FSV Mainz 05|Mainz 05]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Carney Chukwuemeka]]|sortname=Chukwuemeka, Carney|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|10|20}}|caps=3|goals=1|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Romano Schmid]]|sortname=Schmid, Romano|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|1|27}}|caps=34|goals=3|club=[[SV Werder Bremen|Werder Bremen]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Dejan Ljubičić]]|sortname=Ljubičić, Dejan|age={{Birth date and age2|2026|6|11|1997|10|8|df=y}}|caps=9|goals=1|club=[[FC Schalke 04|Schalke 04]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Konrad Laimer]]|sortname=Laimer, Konrad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|27}}|caps=57|goals=7|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Patrick Wimmer]]|sortname=Wimmer, Patrick|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|30}}|caps=30|goals=1|club=[[VfL Wolfsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Alexander Prass]]|sortname=Prass, Alexander|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|26}}|caps=19|goals=0|club=[[TSG 1899 Hoffenheim|TSG Hoffenheim]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Marco Friedl]]|sortname=Friedl, Marco|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|16}}|caps=11|goals=0|club=[[SV Werder Bremen|Werder Bremen]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Paul Wanner]]|sortname=Wanner, Paul|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|12|23}}|caps=3|goals=0|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Michael Svoboda]]|sortname=Svoboda, Michael|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|15}}|caps=4|goals=0|club=[[Venezia FC|Venezia]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Alessandro Schöpf]]|sortname=Schopf, Alessandro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|2|7}}|caps=35|goals=6|club=[[Wolfsberger AC]]|clubnat=AUT}} {{nat fs end}} ===Jordan=== Coach: {{#invoke:flag|icon|MAR}} [[Jamal Sellami]] [[Jordan national football team|Jordan]] announced a 30-man preliminary squad on May 17.<ref>{{cite web |url=https://www.jfa.jo/news.php?id=31152&title=%D8%A5%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D8%A6%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%85%D9%89-%D8%AA%D8%A3%D9%87%D8%A8%D8%A7-%D9%84%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%AC%D9%87%D8%AA%D9%8A-%D8%B3%D9%88%D9%8A%D8%B3%D8%B1%D8%A7-%D9%88%D9%83%D9%88%D9%84%D9%88%D9%85%D8%A8%D9%8A%D8%A7-%D9%88%D8%AF%D9%8A%D8%A7 |title=إعلان القائمة الأولية لمنتخب النشامى تأهبا لمواجهتي سويسرا وكولومبيا وديا |trans-title=Announcement of the preliminary roster for the Nashama national team ahead of the friendly matches against Switzerland and Colombia |publisher=[[Jordan Football Association]] |date=May 17, 2026 |access-date=May 18, 2026 |language=ar}}</ref> The squad was reduced to 28 players on May 27.<ref>{{cite web |url=https://www.jfa.jo/news.php?id=31171&title=%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%85%D9%89-%D9%8A%D8%AE%D8%AA%D8%AA%D9%85-%D8%AA%D8%AD%D8%B6%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D9%87-%D9%81%D9%8A-%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86..-%D9%88%D9%8A%D8%BA%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%A5%D9%84%D9%89-%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%AA-%D8%BA%D8%A7%D9%84%D9%86-%D8%BA%D8%AF%D8%A7 |title=منتخب النشامى يختتم تحضيراته في عمان.. ويغادر إلى سانت غالن غدا |publisher=[[Jordan Football Association]] |date=May 27, 2026 |access-date=May 27, 2026 |language=ar}}</ref> Their final squad was announced on June 2.<ref>{{cite web |url=https://royanews.com/en/إعلان-قائمة-النشامى-لنهائيات-كأس-العا/ |title=The Jordanian national team's squad for the 2026 World Cup finals has been announced – Video |publisher=royanews.com |date=2 June 2026 }}</ref> [[Ibrahim Sabra]] withdrew injured on June 5<ref>{{cite web |url=https://x.com/JordanFA/status/2062955822317977881 |title=أمنيات السلامة والشفاء العاجل للاعب إبراهيم صبرة، والعودة إلى الملاعب في أقرب وقت بعد أن أظهرت الفحوصات الطبية إصابته بتمزق في أربطة الكاحل للقدم اليسرى أثناء التدريبات، ما يستدعي خضوعه لبرنامج علاجي وتأهيلي خلال الفترة المقبلة، واستبعاده من قائمة النشامى لكأس العالم 2026|trans-title=Wishing safety and a speedy recovery for player Ibrahim Sabra, and a return to the fields at the earliest opportunity, after medical examinations revealed his injury with a tear in the ligaments of his left ankle during training, which necessitates his undergoing a treatment and rehabilitation program in the coming period, and his exclusion from the Nashama squad for the 2026 World Cup.|publisher=[[Jordan Football Association]] |date=June 5, 2026 |access-date=June 5, 2026 |language=ar}}</ref> and was replaced by [[Mohammad Taha (footballer)|Mohammad Taha]] on June 8.<ref>{{cite web |url=https://x.com/JordanFA/status/2064030556929593647 |title= قرر الجهاز الفني للنشامى بقيادة المدرب جمال سلامي ضم اللاعب محمد أبو غوش إلى قائمة النشامى لكأس العالم 2026 |trans-title=The national team’s technical staff, led by head coach Jamal Sellami, has decided to include the player Mohammad Abu Ghoush in the Nashama squad for the 2026 World Cup|publisher=[[Jordan Football Association]] |date=June 8, 2026 |access-date=June 5, 2026 |language=ar}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Yazeed Abulaila]]|sortname=Abulaila, Yazeed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|1|8}}|caps=76|goals=0|club=[[Al-Hussein SC (Irbid)|Al-Hussein]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Mohammad Abu Hashish]]|sortname=Abu Hashish, Mohammad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|5|9}}|caps=56|goals=1|club=[[Al-Karma SC|Al-Karma]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Abdallah Nasib]]|sortname=Nasib, Abdallah|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|2|25}}|caps=65|goals=3|club=[[Al-Zawraa SC|Al-Zawraa]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Husam Abu Dahab]]|sortname=Abu Dahab, Husam|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|13}}|caps=18|goals=0|club=[[Al-Faisaly SC|Al-Faisaly]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Yazan Al-Arab]]|sortname=Arab, Yazan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|31}}|caps=80|goals=3|club=[[FC Seoul]]|clubnat=KOR}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Amer Jamous]]|sortname=Jamous, Amer|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|3}}|caps=19|goals=1|club=[[Al-Zawraa SC|Al-Zawraa]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Mohammad Abu Zrayq]]|sortname=Abu Zrayq, Mohammad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|12|30}}|caps=41|goals=5|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Noor Al-Rawabdeh]]|sortname=Rawabdeh, Noor|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|24}}|caps=68|goals=3|club=[[Selangor F.C.|Selangor]]|clubnat=MAS}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Ali Olwan]]|sortname=Olwan, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|26}}|caps=66|goals=29|club=[[Al-Sailiya SC|Al-Sailiya]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Musa Al-Taamari]]|sortname=Taamari, Musa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|6|10}}|caps=92|goals=24|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Odeh Al-Fakhouri]]|sortname=Fakhouri, Odeh|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|11|22}}|caps=10|goals=1|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Nour Bani Attiah]]|sortname=Bani Attiah, Nour|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|1|25}}|caps=5|goals=0|club=[[Al-Faisaly SC|Al-Faisaly]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=13|pos=FW|name=[[Mahmoud Al-Mardi]]|sortname=Mardi, Mahmoud|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|10|6}}|caps=89|goals=9|club=[[Al-Hussein SC (Irbid)|Al-Hussein]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Rajaei Ayed]]|sortname=Ayed, Rajaei|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|7|25}}|caps=72|goals=0|club=[[Al-Hussein SC (Irbid)|Al-Hussein]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Ibrahim Sadeh]]|sortname=Sadeh, Ibrahim|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|27}}|caps=57|goals=3|club=[[Al-Karma SC|Al-Karma]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Mo Abualnadi]]|sortname=Abualnadi, Mo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|8}}|caps=18|goals=0|club=[[Selangor F.C.|Selangor]]|clubnat=MAS}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Salim Obaid]]|sortname=Obaid, Salim|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|1|17}}|caps=11|goals=0|club=[[Al-Hussein SC (Irbid)|Al-Hussein]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Mohammad Taha (footballer)|Mohammad Taha]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|7|13}}|caps=2|goals=0|club=[[Al-Hussein SC (Irbid)|Al-Hussein]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Saed Al-Rosan]]|sortname=Rosan, Saed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|1}}|caps=21|goals=2|club=[[Al-Hussein SC (Irbid)|Al-Hussein]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Mohannad Abu Taha]]|sortname=Abu Taha, Mohannad|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|2|2}}|caps=29|goals=1|club=[[Al-Quwa Al-Jawiya]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Nizar Al-Rashdan]]|sortname=Rashdan, Nizar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|23}}|caps=47|goals=4|club=[[Qatar SC]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Abdallah Al-Fakhouri]]|sortname=Fakhouri, Abdallah|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|1|22}}|caps=11|goals=0|club=[[Al-Wehdat SC|Al-Wehdat]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Ihsan Haddad]]|sortname=Haddad, Ihsan|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|2|5}}|caps=92|goals=2|club=[[Al-Hussein SC (Irbid)|Al-Hussein]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Ali Azaizeh]]|sortname=Azaizeh, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|4|13}}|caps=4|goals=0|club=[[Al Shabab Club|Al-Shabab]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Mohammad Al-Dawoud]]|sortname=Dawoud, Mohammad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|4|12}}|caps=13|goals=1|club=[[Al-Wehdat SC|Al-Wehdat]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Anas Badawi]]|sortname=Badawi, Anas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|13}}|caps=1|goals=0|club=[[Al-Faisaly SC|Al-Faisaly]]|clubnat=JOR}} {{nat fs end}} ==Group K== ===Colombia=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ARG}} [[Néstor Lorenzo]] [[Colombia national football team|Colombia]] announced a 55-man preliminary squad on May 14.<ref>{{cite web |url=https://www.fcf.com.co/2026/05/14/seleccion-colombia-masculina-de-mayores-lista-previa-de-convocados-para-la-copa-mundial-de-la-fifa-2026/ |title=Selección Colombia Masculina de Mayores: Lista previa de Convocados para la Copa Mundial de la FIFA 2026 |trans-title=Colombia Men's National Team: Preliminary squad for the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[Colombian Football Federation]] |date=May 14, 2026 |access-date=May 14, 2026 |language=es |archive-date=May 22, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260522155603/https://www.fcf.com.co/2026/05/14/seleccion-colombia-masculina-de-mayores-lista-previa-de-convocados-para-la-copa-mundial-de-la-fifa-2026/ |url-status=live}}</ref> They announced their final squad on May 25.<ref>{{cite web |url=https://www.fcf.com.co/2026/05/25/convocatoria-de-la-seleccion-colombia-masculina-de-mayores-para-la-copa-mundial-de-la-fifa-2026/ |title=Convocatoria de la Selección Colombia Masculina de Mayores para la Copa Mundial de la FIFA 2026 |trans-title=Squad Announcement for the Colombia Men's National Team for the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[Colombian Football Federation]] |date=May 25, 2026 |access-date=May 25, 2026 |language=es |archive-date=May 26, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260526032022/https://www.fcf.com.co/2026/05/25/convocatoria-de-la-seleccion-colombia-masculina-de-mayores-para-la-copa-mundial-de-la-fifa-2026/ |url-status=live}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[David Ospina]]|sortname=Ospina, David|age={{birth date and age2|2026|6|11|1988|8|31}}|caps=130|goals=0|club=[[Atlético Nacional]]|clubnat=COL}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Daniel Muñoz (footballer)|Daniel Muñoz]]|sortname=Munoz, Daniel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|5|26}}|caps=46|goals=3|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Jhon Lucumí]]|sortname=Lucumi, Jhon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|26}}|caps=37|goals=1|club=[[Bologna FC 1909|Bologna]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Santiago Arias]]|sortname=Arias, Santiago|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|1|13}}|caps=68|goals=0|club=[[Club Atlético Independiente|Independiente]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Kevin Castaño]]|sortname=Castano, Kevin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|9|29}}|caps=25|goals=0|club=[[Club Atlético River Plate|River Plate]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Richard Ríos]]|sortname=Rios, Richard|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|2}}|caps=32|goals=2|club=[[S.L. Benfica|Benfica]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Luis Díaz (footballer, born 1997)|Luis Díaz]]|sortname=Diaz, Luis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|13}}|caps=74|goals=22|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Jorge Carrascal]]|sortname=Carrascal, Jorge|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|5|25}}|caps=24|goals=2|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Jhon Córdoba]]|sortname=Cordoba, Jhon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|5|11}}|caps=21|goals=6|club=[[FC Krasnodar|Krasnodar]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[James Rodríguez]]|sortname=Rodriguez, James|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|7|12}}|caps=126|goals=31|club=[[Minnesota United FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Jhon Arias (footballer)|Jhon Arias]]|sortname=Arias, Jhon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|21}}|caps=38|goals=6|club=[[SE Palmeiras|Palmeiras]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Camilo Vargas]]|sortname=Vargas, Camilo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|3|9}}|caps=42|goals=0|club=[[Atlas F.C.|Atlas]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Yerry Mina]]|sortname=Mina, Yerry|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|9|23}}|caps=54|goals=8|club=[[Cagliari Calcio|Cagliari]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Gustavo Puerta]]|sortname=Puerta, Gustavo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|23}}|caps=6|goals=1|club=[[Racing de Santander|Racing Santander]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Juan Portilla]]|sortname=Portilla, Juan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|12}}|caps=10|goals=0|club=[[Club Athletico Paranaense|Athletico Paranaense]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Jefferson Lerma]]|sortname=Lerma, Jefferson|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|10|25}}|caps=65|goals=5|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Johan Mojica]]|sortname=Mojica, Johan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|8|21}}|caps=45|goals=1|club=[[RCD Mallorca|Mallorca]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Willer Ditta]]|sortname=Ditta, Willer|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|1|23}}|caps=5|goals=0|club=[[Cruz Azul]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Cucho Hernández]]|sortname=Hernandez, Cucho|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|4|20}}|caps=9|goals=2|club=[[Real Betis]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Juan Fernando Quintero]]|sortname=Quintero, Juan Fernando|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|1|18}}|caps=49|goals=6|club=[[Club Atlético River Plate|River Plate]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Jaminton Campaz]]|sortname=Campaz, Jaminton|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|24}}|caps=10|goals=1|club=[[Rosario Central]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Deiver Machado]]|sortname=Machado, Deiver|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|9|2}}|caps=15|goals=0|club=[[FC Nantes|Nantes]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Davinson Sánchez]]|sortname=Sanchez, Davinson|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|12}}|caps=79|goals=4|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=24|pos=GK|name=[[Álvaro Montero (Colombian footballer)|Álvaro Montero]]|sortname=Montero, Alvaro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|3|29}}|caps=12|goals=0|club=[[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Luis Suárez (footballer, born 1997)|Luis Suárez]]|sortname=Suarez, Luis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|12|2}}|caps=12|goals=5|club=[[Sporting CP]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Andrés Gómez (footballer)|Andrés Gómez]]|sortname=Gomez, Andres|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|9|12}}|caps=8|goals=2|club=[[CR Vasco da Gama|Vasco da Gama]]|clubnat=BRA}} {{nat fs end}} ===DR Congo=== Coach: {{#invoke:flag|icon|FRA}} [[Sébastien Desabre]] [[DR Congo national football team|DR Congo]] announced their final squad on May 18.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/reel/DYe3Wf7ouca/ |title=Liste officielle |trans-title=Official squad |publisher=[[Congolese Association Football Federation]] |via=[[Instagram]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 18, 2026 |language=fr}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cafonline.com/news/desabre-names-fearless-dr-congo-squad-for-historic-world-cup-return/ |title=Desabre names fearless DR Congo squad for historic World Cup return |publisher=[[Confederation of African Football]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 18, 2026 |url-status=live |archive-date=May 18, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518182122/https://www.cafonline.com/news/desabre-names-fearless-dr-congo-squad-for-historic-world-cup-return/}}</ref> [[Rocky Bushiri]] withdrew injured and was replaced by [[Aaron Tshibola]] on May 20.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/fecofadrc/p/DYkCB16osKl/ |title=Communiqué officiel |trans-title=Official communication |publisher=[[Congolese Association Football Federation]] |via=[[Instagram]] |date=May 20, 2026 |access-date=May 20, 2026 |language=fr}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.edinburghnews.scotsman.com/sport/football/hibs/hibs-defender-rocky-bushiri-opens-up-on-world-cup-injury-heartache-and-makes-vow-8614513 |title=Hibs defender Rocky Bushiri opens up on World Cup injury heartache and makes vow |publisher=[[Edinburgh Evening News]] |first=Mark |last=Atkinson |date=May 21, 2026 |access-date=May 21, 2026 |url-status=live |archive-date=May 21, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521161743/https://www.edinburghnews.scotsman.com/sport/football/hibs/hibs-defender-rocky-bushiri-opens-up-on-world-cup-injury-heartache-and-makes-vow-8614513}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Lionel Mpasi]]|sortname=Mpasi, Lionel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|8|1}}|caps=29|goals=0|club=[[Le Havre AC|Le Havre]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Aaron Wan-Bissaka]]|sortname=Wan-Bissaka, Aaron|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|26}}|caps=12|goals=0|club=[[West Ham United F.C.|West Ham United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Steve Kapuadi]]|sortname=Kapuadi, Steve|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|30}}|caps=4|goals=0|club=[[Widzew Łódź]]|clubnat=POL}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Axel Tuanzebe]]|sortname=Tuanzebe, Axel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|14}}|caps=14|goals=1|club=[[Burnley F.C.|Burnley]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Dylan Batubinsika]]|sortname=Batubinsika, Dylan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|15}}|caps=14|goals=1|club=[[Athlitiki Enosi Larissa F.C.|AEL]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Ngal'ayel Mukau]]|sortname=Mukau, Ngalayel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|11|3}}|caps=14|goals=0|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Nathanaël Mbuku]]|sortname=Mbuku, Nathanael|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|3|16}}|caps=19|goals=2|club=[[Montpellier HSC|Montpellier]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Samuel Moutoussamy]]|sortname=Moutoussamy, Samuel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|8|12}}|caps=58|goals=0|club=[[Atromitos F.C.|Atromitos]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Brian Cipenga]]|sortname=Cipenga, Brian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|11}}|caps=8|goals=0|club=[[CD Castellón|Castellón]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Théo Bongonda]]|sortname=Bongonda, Theo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|11|20}}|caps=38|goals=7|club=[[FC Spartak Moscow|Spartak Moscow]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Gaël Kakuta]]|sortname=Kakuta, Gael|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|6|21}}|caps=31|goals=5|club=[[Athlitiki Enosi Larissa F.C.|AEL]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=12|pos=DF|name=[[Joris Kayembe]]|sortname=Kayembe, Joris|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|8|8}}|caps=26|goals=1|club=[[KRC Genk|Genk]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=13|pos=FW|name=[[Meschak Elia]]|sortname=Elia, Meschak|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|8|6}}|caps=69|goals=12|club=[[Alanyaspor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Noah Sadiki]]|sortname=Sadiki, Noah|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|12|17}}|caps=20|goals=0|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Aaron Tshibola]]|sortname=Tshibola, Aaron|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|2}}|caps=17|goals=1|club=[[Kilmarnock F.C.|Kilmarnock]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Timothy Fayulu]]|sortname=Fayulu, Timothy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|7|24}}|caps=3|goals=0|club=[[FC Noah|Noah]]|clubnat=ARM}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Cédric Bakambu]]|sortname=Bakambu, Cedric|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|4|11}}|caps=70|goals=21|club=[[Real Betis]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Charles Pickel]]|sortname=Pickel, Charles|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|15}}|caps=34|goals=1|club=[[RCD Espanyol|Espanyol]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Fiston Mayele]]|sortname=Mayele, Fiston|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|6|24}}|caps=37|goals=6|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Yoane Wissa]]|sortname=Wissa, Yoane|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|9|3}}|caps=38|goals=9|club=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=21|pos=GK|name=[[Matthieu Epolo]]|sortname=Epolo, Matthieu|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|1|15}}|caps=1|goals=0|club=[[Standard Liège]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Chancel Mbemba]]|sortname=Mbemba, Chancel|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|8|8}}|caps=109|goals=7|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=23|pos=FW|name=[[Simon Banza]]|sortname=Banza, Simon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|8|13}}|caps=15|goals=2|club=[[Al Jazira Club|Al Jazira]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Gédéon Kalulu]]|sortname=Kalulu, Gedeon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|8|29}}|caps=28|goals=0|club=[[Aris Limassol FC|Aris Limassol]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Edo Kayembe]]|sortname=Kayembe, Edo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|3}}|caps=43|goals=2|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Arthur Masuaku]]|sortname=Masuaku, Arthur|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|11|7}}|caps=45|goals=4|club=[[RC Lens|Lens]]|clubnat=FRA}} {{nat fs end}} ===Portugal=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ESP}} [[Roberto Martínez]] [[Portugal national football team|Portugal]] announced their final squad on May 19.<ref>{{cite web |url=https://www.fpf.pt/pt/News/Todas-as-not%C3%ADcias/Not%C3%ADcia/news/56573 |title=Os escolhidos para o Mundial 2026 |trans-title=The selections for the 2026 World Cup |publisher=[[Portuguese Football Federation]] |date=May 19, 2026 |access-date=May 19, 2026 |language=pt |archive-date=May 19, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519194221/https://www.fpf.pt/pt/News/Todas-as-notícias/Notícia/news/56573 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.irishtimes.com/sport/soccer/2026/05/19/roberto-martinez-names-portugal-world-cup-squad-with-symbolic-plus-one-for-dioga-jota/ |title=Roberto Martinez names Portugal World Cup squad with symbolic 'plus one' for Dioga Jota |work=[[The Irish Times]] |date=May 19, 2026 |access-date=May 19, 2026 |archive-date=May 19, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519194732/https://www.irishtimes.com/sport/soccer/2026/05/19/roberto-martinez-names-portugal-world-cup-squad-with-symbolic-plus-one-for-dioga-jota/ |url-status=live |quote=Martinez confirmed that fourth-choice goalkeeper Ricardo Velho of Genclerbirligi Ankara will travel with the squad but can only be added to the official 26-man list in the event of an injury to one of the three registered goalkeepers.}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Diogo Costa]]|sortname=Costa, Diogo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|9|19}}|caps=43|goals=0|club=[[FC Porto|Porto]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Nélson Semedo]]|sortname=Semedo, Nelson|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|11|16}}|caps=50|goals=0|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Rúben Dias]]|sortname=Dias, Ruben|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|14}}|caps=76|goals=3|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Tomás Araújo]]|sortname=Araujo, Tomas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|16}}|caps=5|goals=0|club=[[S.L. Benfica|Benfica]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Diogo Dalot]]|sortname=Dalot, Diogo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|18}}|caps=35|goals=3|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Matheus Nunes]]|sortname=Nunes, Matheus|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|27}}|caps=20|goals=2|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Cristiano Ronaldo]]|sortname=Ronaldo, Cristiano|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1985|2|5}}|caps=228|goals=143|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Bruno Fernandes]]|sortname=Fernandes, Bruno|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|9|8}}|caps=89|goals=29|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Gonçalo Ramos]]|sortname=Ramos, Goncalo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|20}}|caps=25|goals=10|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Bernardo Silva]]|sortname=Silva, Bernardo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|8|10}}|caps=109|goals=14|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[João Félix]]|sortname=Felix, Joao|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|11|10}}|caps=54|goals=12|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[José Sá]]|sortname=Sa, Jose|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|1|17}}|caps=5|goals=0|club=[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Renato Veiga]]|sortname=Veiga, Renato|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|29}}|caps=13|goals=1|club=[[Villarreal CF|Villarreal]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Gonçalo Inácio]]|sortname=Inacio, Goncalo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|8|25}}|caps=22|goals=2|club=[[Sporting CP]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[João Neves]]|sortname=Neves, Joao|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|9|27}}|caps=22|goals=3|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=FW|name=[[Francisco Trincão]]|sortname=Trincao, Francisco|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|12|29}}|caps=18|goals=3|club=[[Sporting CP]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Rafael Leão]]|sortname=Leao, Rafael|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|6|10}}|caps=44|goals=5|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Pedro Neto]]|sortname=Neto, Pedro|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|9}}|caps=25|goals=3|club=[[Chelsea F.C.|Chelsea]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Gonçalo Guedes]]|sortname=Guedes, Goncalo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|11|29}}|caps=34|goals=8|club=[[Real Sociedad]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[João Cancelo]]|sortname=Cancelo, Joao|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|5|27}}|caps=68|goals=12|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Rúben Neves]]|sortname=Neves, Ruben|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|3|13}}|caps=67|goals=1|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Rui Silva (footballer, born 1994)|Rui Silva]]|sortname=Silva, Rui|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|2|7}}|caps=3|goals=0|club=[[Sporting CP]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Vitinha (footballer, born February 2000)|Vitinha]]|sortname=Vitinha|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|13}}|caps=38|goals=0|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Samú Costa]]|sortname=Costa, Samu|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|11|27}}|caps=6|goals=0|club=[[RCD Mallorca|Mallorca]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Nuno Mendes (footballer, born 2002)|Nuno Mendes]]|sortname=Mendes, Nuno|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|6|19}}|caps=44|goals=1|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Francisco Conceição]]|sortname=Conceicao, Francisco|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|12|14}}|caps=17|goals=4|club=[[Juventus FC|Juventus]]|clubnat=ITA}} {{nat fs end}} ===Uzbekistan=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ITA}} [[Fabio Cannavaro]] [[Uzbekistan national football team|Uzbekistan]] announced a 40-man preliminary squad on May 5.<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/UzbekistanFA/posts/pfbid0JohE1JdZ8B9mWiKN56GHDEUV9cN2mFM5LmxEsDakReXy7JsMkbRLLxpT4ptENozZl |title=Training Camp May 6–26: Uzbekistan Squad |publisher=[[Uzbekistan Football Association]] |via=[[Facebook]] |date=May 5, 2026 |access-date=May 5, 2026 |language=uz, en}}</ref> The squad was reduced to 39 players on May 22 as [[Ibrokhimkhalil Yuldoshev]] withdrew injured,<ref>{{cite web |last=Zoirov |first=Shohrux |url=https://tribuna.uz/news/ibrohimxalil-yoldoshev-jarohat-sababli-jchni-otkazib-yuboradi-1215344/ |title=Ibrohimxalil Yoʻldoshev jarohat sababli JChni oʻtkazib yuboradi |trans-title=Ibrokhimkhalil Yuldoshev to miss World Cup due to injury |website=Tribuna.uz |date=May 22, 2026 |access-date=May 24, 2026 |language=uz |archive-date=May 25, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260525212802/https://tribuna.uz/news/ibrohimxalil-yoldoshev-jarohat-sababli-jchni-otkazib-yuboradi-1215344/ |url-status=live }}</ref> then to 30 players on May 24.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/uzbekistanfa/reel/DYuz4KLthdD/ |title=Milliy Jamoa bosh murabbiyi Fabio Kannavaro Jahon chempionatida ishtirok etuvchi 30 nafardan iborat futbolchilarning roʻyxatini e’lon qildi. |trans-title=National Team head coach Fabio Cannavaro has announced a list of 30 players who will participate in the World Cup. |publisher=[[Uzbekistan Football Association]] |via=[[Instagram]] |date=May 24, 2026 |access-date=May 24, 2026 |language=uz}}</ref> Their final squad was announced on June 2.<ref>{{cite web|title=Khusanov named in Uzbekistan's World Cup squad|url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/c5yenm7xllyo|website=BBC.com|date=June 2, 2026|access-date=June 2, 2026|archive-date=June 2, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260602151432/https://www.bbc.com/sport/football/articles/c5yenm7xllyo|url-status=live}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Utkir Yusupov]]|sortname=Yusupov, Utkir|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|1|4}}|caps=40|goals=0|club=[[PFC Navbahor Namangan|Navbahor Namangan]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Abdukodir Khusanov]]|sortname=Khusanov, Abdukodir|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|2|29}}|caps=27|goals=0|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Khojiakbar Alijonov]]|sortname=Alijonov, Khojiakbar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|4|19}}|caps=40|goals=2|club=[[Pakhtakor FC|Pakhtakor]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Farrukh Sayfiev]]|sortname=Sayfiev, Farrukh|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|1|17}}|caps=46|goals=1|club=[[FC Neftchi Fergana|Neftchi Fergana]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Rustam Ashurmatov]]|sortname=Ashurmatov, Rustam|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|7}}|caps=49|goals=1|club=[[Esteghlal F.C.|Esteghlal]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Akmal Mozgovoy]]|sortname=Mozgovoy, Akmal|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|4|2}}|caps=25|goals=1|club=[[Pakhtakor FC|Pakhtakor]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Otabek Shukurov]]|sortname=Shukurov, Otabek|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|22}}|caps=84|goals=9|club=[[Baniyas Club|Baniyas]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Jamshid Iskanderov]]|sortname=Iskanderov, Jamshid|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|10|16}}|caps=38|goals=4|club=[[FC Neftchi Fergana|Neftchi Fergana]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=9|pos=MF|name=[[Odiljon Hamrobekov]]|sortname=Hamrobekov, Odiljon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|13}}|caps=72|goals=1|club=[[Tractor S.C.|Tractor]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Jaloliddin Masharipov]]|sortname=Masharipov, Jaloliddin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|9|1}}|caps=74|goals=12|club=[[Esteghlal F.C.|Esteghlal]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Oston Urunov]]|sortname=Urunov, Oston|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|12|19}}|caps=42|goals=10|club=[[Persepolis F.C.|Persepolis]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Abduvohid Nematov]]|sortname=Nematov, Abduvohid|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|3|20}}|caps=8|goals=0|club=[[FC Nasaf|Nasaf]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Sherzod Nasrullaev]]|sortname=Nasrullaev, Sherzod|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|23}}|caps=31|goals=2|club=[[FC Nasaf|Nasaf]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Eldor Shomurodov]]|sortname=Shomurodov, Eldor|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|6|29}}|caps=92|goals=44|club=[[İstanbul Başakşehir F.K.|İstanbul Başakşehir]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Umar Eshmurodov]]|sortname=Eshmurodov, Umar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|11|30}}|caps=29|goals=0|club=[[FC Nasaf|Nasaf]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Botirali Ergashev]]|sortname=Ergashev, Botirali|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|6|23}}|caps=2|goals=0|club=[[FC Neftchi Fergana|Neftchi Fergana]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Dostonbek Khamdamov]]|sortname=Khamdamov, Dostonbek|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|24}}|caps=34|goals=5|club=[[Pakhtakor FC|Pakhtakor]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Abdulla Abdullaev]]|sortname=Abdullaev, Abdulla|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|1}}|caps=17|goals=0|club=[[Dibba FC|Dibba]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Azizjon Ganiev]]|sortname=Ganiev, Azizjon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|22}}|caps=19|goals=0|club=[[Al Bataeh Club|Al Bataeh]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Azizbek Amonov]]|sortname=Amonov, Azizbek|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|30}}|caps=12|goals=2|club=[[FC Dinamo Samarqand|Dinamo Samarqand]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Igor Sergeev]]|sortname=Sergeev, Igor|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|4|30}}|caps=83|goals=25|club=[[Persepolis F.C.|Persepolis]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Abbosbek Fayzullaev]]|sortname=Fayzullaev, Abbosbek|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|10|3}}|caps=32|goals=8|club=[[İstanbul Başakşehir F.K.|İstanbul Başakşehir]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Sherzod Esanov]]|sortname=Esanov, Sherzod|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|2|1}}|caps=1|goals=0|club=[[FC Bukhara|Bukhara]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Bekhruz Karimov]]|sortname=Karimov, Bekhruz|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|8|7}}|caps=2|goals=0|club=[[FC Surkhon|Surkhon Termiz]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Avazbek Ulmasaliev]]|sortname=Ulmasaliev, Avazbek|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|27}}|caps=0|goals=0|club=[[FC AGMK|AGMK]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Jakhongir Urozov]]|sortname=Urozov, Jakhongir|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|1|18}}|caps=4|goals=0|club=[[FC Dinamo Samarqand|Dinamo Samarqand]]|clubnat=UZB}} {{nat fs end}} ==Group L== ===Croatia=== Coach: [[Zlatko Dalić]] [[Croatia national football team|Croatia]] announced their final squad on May 18.<ref>{{cite web |url=https://hns.team/vijesti/31132/zlatko-dalic-objavio-popis-igraca-za-svjetsko-prvenstvo-u-kanadi-meksiku-i-sad-u/ |title=Zlatko Dalić objavio popis igrača za Svjetsko prvenstvo u Kanadi, Meksiku i SAD-u |trans-title=Zlatko Dalić announces list of players for the World Cup in Canada, Mexico and the USA |publisher=[[Croatian Football Federation]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 18, 2026 |language=hr |archive-date=May 18, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518183013/https://hns.team/vijesti/31132/zlatko-dalic-objavio-popis-igraca-za-svjetsko-prvenstvo-u-kanadi-meksiku-i-sad-u/ |url-status=live}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Dominik Livaković]]|sortname=Livakovic, Dominik|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|9}}|caps=75|goals=0|club=[[GNK Dinamo Zagreb|Dinamo Zagreb]]|clubnat=CRO}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Josip Stanišić]]|sortname=Stanisic, Josip|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|2}}|caps=31|goals=0|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Marin Pongračić]]|sortname=Pongracic, Marin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|11}}|caps=20|goals=0|club=[[ACF Fiorentina|Fiorentina]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Joško Gvardiol]]|sortname=Gvardiol, Josko|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|1|23}}|caps=48|goals=4|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Duje Ćaleta-Car]]|sortname=Caleta-Car, Duje|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|9|17}}|caps=38|goals=1|club=[[Real Sociedad]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Josip Šutalo]]|sortname=Sutalo, Josip|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|28}}|caps=33|goals=0|club=[[AFC Ajax|Ajax]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Nikola Moro]]|sortname=Moro, Nikola|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|12}}|caps=10|goals=0|club=[[Bologna FC 1909|Bologna]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Mateo Kovačić]]|sortname=Kovacic, Mateo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|5|6}}|caps=113|goals=5|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Andrej Kramarić]]|sortname=Kramaric, Andrej|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|6|19}}|caps=116|goals=36|club=[[TSG 1899 Hoffenheim|TSG Hoffenheim]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Luka Modrić]]|sortname=Modric, Luka|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1985|9|9}}|caps=198|goals=29|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Ante Budimir]]|sortname=Budimir, Ante|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|7|22}}|caps=38|goals=6|club=[[CA Osasuna|Osasuna]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Ivor Pandur]]|sortname=Pandur, Ivor|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|25}}|caps=0|goals=0|club=[[Hull City A.F.C.|Hull City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[Nikola Vlašić]]|sortname=Vlasic, Nikola|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|4}}|caps=63|goals=10|club=[[Torino FC|Torino]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Ivan Perišić]]|sortname=Perisic, Ivan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|2|2}}|caps=154|goals=38|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Mario Pašalić]]|sortname=Pasalic, Mario|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|2|9}}|caps=85|goals=12|club=[[Atalanta BC|Atalanta]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Martin Baturina]]|sortname=Baturina, Martin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|2|16}}|caps=19|goals=1|club=[[Como 1907|Como]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Petar Sučić]]|sortname=Sucic, Petar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|10|25}}|caps=17|goals=1|club=[[Inter Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Kristijan Jakić]]|sortname=Jakic, Kristijan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|14}}|caps=17|goals=2|club=[[FC Augsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Toni Fruk]]|sortname=Fruk, Toni|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|3|9}}|caps=7|goals=1|club=[[HNK Rijeka|Rijeka]]|clubnat=CRO}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Igor Matanović]]|sortname=Matanovic, Igor|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|3|31}}|caps=9|goals=2|club=[[SC Freiburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Luka Sučić]]|sortname=Sucic, Luka|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|9|8}}|caps=21|goals=1|club=[[Real Sociedad]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Luka Vušković]]|sortname=Vuskovic, Luka|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|2|24}}|caps=5|goals=1|club=[[Hamburger SV]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Dominik Kotarski]]|sortname=Kotarski, Dominik|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|10}}|caps=4|goals=0|club=[[F.C. Copenhagen|Copenhagen]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Marco Pašalić]]|sortname=Pasalic, Marco|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|9|14}}|caps=15|goals=1|club=[[Orlando City SC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Martin Erlić]]|sortname=Erlic, Martin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|1|24}}|caps=13|goals=1|club=[[FC Midtjylland|Midtjylland]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Petar Musa]]|sortname=Musa, Petar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|4}}|caps=11|goals=1|club=[[FC Dallas]]|clubnat=USA}} {{nat fs end}} ===England=== Coach: {{#invoke:flag|icon|GER}} [[Thomas Tuchel]] [[England national football team|England]] announced their final squad on May 22.<ref>{{cite web |last=Veevers |first=Nicholas |url=https://www.englandfootball.com/articles/2026/May/22/england-mens-world-cup-2026-squad-named-by-thomas-tuchel-20262205 |title=Three Lions Come Together for World Cup |publisher=[[The Football Association]] |date=May 22, 2026 |access-date=May 22, 2026 |archive-date=May 22, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260522101615/https://www.englandfootball.com/articles/2026/May/22/england-mens-world-cup-2026-squad-named-by-thomas-tuchel-20262205 |url-status=live}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Jordan Pickford]]|sortname=Pickford, Jordan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|3|7}}|caps=84|goals=0|club=[[Everton F.C.|Everton]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Ezri Konsa]]|sortname=Konsa, Ezri|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|23}}|caps=20|goals=1|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Nico O'Reilly]]|sortname=O'Reilly, Nico|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|3|21}}|caps=5|goals=0|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Declan Rice]]|sortname=Rice, Declan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|14}}|caps=73|goals=7|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[John Stones]]|sortname=Stones, John|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|5|28}}|caps=89|goals=3|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Marc Guéhi]]|sortname=Guehi, Marc|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|13}}|caps=29|goals=1|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Bukayo Saka]]|sortname=Saka, Bukayo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|9|5}}|caps=49|goals=14|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Elliot Anderson (footballer)|Elliot Anderson]]|sortname=Anderson, Elliot|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|11|6}}|caps=9|goals=0|club=[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Harry Kane]]|sortname=Kane, Harry|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|7|28}}|caps=114|goals=79|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Jude Bellingham]]|sortname=Bellingham, Jude|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|29}}|caps=48|goals=6|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Marcus Rashford]]|sortname=Rashford, Marcus|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|31}}|caps=72|goals=18|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=12|pos=DF|name=[[Tino Livramento]]|sortname=Livramento, Tino|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|11|12}}|caps=6|goals=0|club=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=GK|name=[[Dean Henderson]]|sortname=Henderson, Dean|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|3|12}}|caps=5|goals=0|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Jordan Henderson]]|sortname=Henderson, Jordan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|6|17}}|caps=90|goals=3|club=[[Brentford F.C.|Brentford]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Dan Burn]]|sortname=Burn, Dan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|5|9}}|caps=8|goals=0|club=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Kobbie Mainoo]]|sortname=Mainoo, Kobbie|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|4|19}}|caps=14|goals=0|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Morgan Rogers]]|sortname=Rogers, Morgan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|26}}|caps=15|goals=1|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Anthony Gordon (footballer)|Anthony Gordon]]|sortname=Gordon, Anthony|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|24}}|caps=19|goals=3|club=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Ollie Watkins]]|sortname=Watkins, Ollie|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|30}}|caps=22|goals=7|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Noni Madueke]]|sortname=Madueke, Noni|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|3|10}}|caps=11|goals=1|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Eberechi Eze]]|sortname=Eze, Eberechi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|29}}|caps=17|goals=3|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=22|pos=FW|name=[[Ivan Toney]]|sortname=Toney, Ivan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|3|16}}|caps=8|goals=1|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[James Trafford]]|sortname=Trafford, James|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|10|10}}|caps=2|goals=0|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Reece James]]|sortname=James, Reece|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|12|8}}|caps=24|goals=1|club=[[Chelsea F.C.|Chelsea]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Djed Spence]]|sortname=Spence, Djed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|8|9}}|caps=6|goals=0|club=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Jarell Quansah]]|sortname=Quansah, Jarell|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|1|29}}|caps=3|goals=0|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER}} {{nat fs end}} ===Ghana=== Coach: {{#invoke:flag|icon|POR}} [[Carlos Queiroz]] [[Ghana national football team|Ghana]] announced a 28-man preliminary squad on May 25.<ref>{{cite web |url=https://www.ghanafa.org/black-stars-coach-carlos-queiroz-names-28-man-squad-for-world-cup-preparations-and-wales-friendly |title=Black Stars coach Carlos Queiroz names 28-man squad for World Cup preparations and Wales friendly |publisher=[[Ghana Football Association]] |date=May 25, 2026 |access-date=May 25, 2026}}</ref> [[Alexander Djiku]] withdrew injured and was replaced by [[Derrick Luckassen]] on June 1.<ref>{{cite web |url=https://www.straitstimes.com/sport/football/ghana-delay-naming-world-cup-squad |title=Ghana delay naming World Cup squad |work=[[The Straits Times]] |date=June 1, 2026 |access-date=June 1, 2026}}</ref> They announced their final squad on June 2.<ref>{{cite web |url=https://www.ghanafa.org/carlos-queiroz-names-2026-fifa-world-cup-squad |title=Carlos Queiroz names 2026 FIFA World Cup squad |publisher=[[Ghana Football Association]] |date=June 2, 2026 |access-date=June 2, 2026 |archive-date=June 2, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260602044349/https://www.ghanafa.org/carlos-queiroz-names-2026-fifa-world-cup-squad |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Lawrence Ati-Zigi]]|sortname=Ati-Zigi, Lawrence|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|11|29}}|caps=29|goals=0|club=[[FC St. Gallen|St. Gallen]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Alidu Seidu]]|sortname=Seidu, Alidu|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|4}}|caps=24|goals=1|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=3|pos=MF|name=[[Caleb Yirenkyi]]|sortname=Yirenkyi, Caleb|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|1|15}}|caps=11|goals=1|club=[[FC Nordsjælland|Nordsjælland]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Jonas Adjetey]]|sortname=Adjetey, Jonas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|12|13}}|caps=10|goals=0|club=[[VfL Wolfsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Thomas Partey]]|sortname=Partey, Thomas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|6|13}}|caps=57|goals=15|club=[[Villarreal CF|Villarreal]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Abdul Mumin]]|sortname=Mumin, Abdul|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|6}}|caps=5|goals=0|club=[[Rayo Vallecano]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Abdul Fatawu]]|sortname=Fatawu, Abdul|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|3|8}}|caps=28|goals=3|club=[[Leicester City F.C.|Leicester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Kwasi Sibo]]|sortname=Sibo, Kwasi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|24}}|caps=8|goals=0|club=[[Real Oviedo|Oviedo]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Jordan Ayew]]|sortname=Ayew, Jordan|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|9|11}}|caps=120|goals=34|club=[[Leicester City F.C.|Leicester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Brandon Thomas-Asante]]|sortname=Thomas-Asante, Brandon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|29}}|caps=8|goals=1|club=[[Coventry City F.C.|Coventry City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Antoine Semenyo]]|sortname=Semenyo, Antoine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|1|7}}|caps=34|goals=3|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Joseph Anang]]|sortname=Anang, Joseph|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|8}}|caps=1|goals=0|club=[[St Patrick's Athletic F.C.|St Patrick's Athletic]]|clubnat=IRL}} {{nat fs g player|no=13|pos=FW|name=[[Christopher Bonsu Baah]]|sortname=Bonsu Baah, Christopher|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|12|14}}|caps=9|goals=0|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Gideon Mensah (footballer, born 1998)|Gideon Mensah]]|sortname=Mensah, Gideon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|18}}|caps=40|goals=0|club=[[AJ Auxerre|Auxerre]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Elisha Owusu]]|sortname=Owusu, Elisha|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|7}}|caps=20|goals=0|club=[[AJ Auxerre|Auxerre]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Benjamin Asare]]|sortname=Asare, Benjamin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|7|13}}|caps=11|goals=0|club=[[Accra Hearts of Oak S.C.|Hearts of Oak]]|clubnat=GHA}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Abdul Rahman Baba]]|sortname=Baba, Abdul Rahman|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|7|2}}|caps=51|goals=1|club=[[PAOK FC|PAOK]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Jerome Opoku]]|sortname=Opoku, Jerome|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|14}}|caps=11|goals=1|club=[[İstanbul Başakşehir F.K.|İstanbul Başakşehir]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Iñaki Williams]]|sortname=Williams, Inaki|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|6|15}}|caps=26|goals=2|club=[[Athletic Bilbao]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Augustine Boakye]]|sortname=Boakye, Augustine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|11|3}}|caps=0|goals=0|club=[[AS Saint-Étienne|Saint-Étienne]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Kojo Peprah Oppong]]|sortname=Peprah Oppong, Kojo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|6|4}}|caps=4|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=22|pos=FW|name=[[Kamaldeen Sulemana]]|sortname=Sulemana, Kamaldeen|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|15}}|caps=28|goals=1|club=[[Atalanta BC|Atalanta]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Derrick Luckassen]]|sortname=Luckassen, Derrick|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|7|3}}|caps=1|goals=0|club=[[Pafos FC|Pafos]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Ernest Nuamah]]|sortname=Nuamah, Ernest|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|11|1}}|caps=18|goals=4|club=[[Olympique Lyonnais|Lyon]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Prince Kwabena Adu]]|sortname=Adu, Prince Kwabena|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|9|23}}|caps=5|goals=0|club=[[FC Viktoria Plzeň|Viktoria Plzeň]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Marvin Senaya]]|sortname=Senaya, Marvin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|28}}|caps=2|goals=0|club=[[AJ Auxerre|Auxerre]]|clubnat=FRA}} {{nat fs end}} ===Panama=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ESP}} [[Thomas Christiansen]] [[Panama national football team|Panama]] announced their final squad on May 26.<ref>{{cite web |url=https://www.fepafut.com/blog/2026/05/26/los-26-mundialistas-de-panama/ |title=Los 26 Mundialistas de Panamá |trans-title=Panama's 26-Man World Cup Squad |publisher=[[Panamanian Football Federation]] |date=May 26, 2026 |access-date=May 26, 2026 |language=es |archive-date=May 26, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260526170649/https://www.fepafut.com/blog/2026/05/26/los-26-mundialistas-de-panama/ |url-status=live}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Luis Mejía]]|sortname=Mejia, Luis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|3|16}}|caps=56|goals=0|club=[[Club Nacional de Football|Nacional]]|clubnat=URU}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[César Blackman]]|sortname=Blackman, Cesar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|2}}|caps=40|goals=3|club=[[ŠK Slovan Bratislava|Slovan Bratislava]]|clubnat=SVK}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[José Córdoba]]|sortname=Cordoba, Jose|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|3}}|caps=32|goals=1|club=[[Norwich City F.C.|Norwich City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Fidel Escobar]]|sortname=Escobar, Fidel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|9}}|caps=99|goals=4|club=[[Deportivo Saprissa|Saprissa]]|clubnat=CRC}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Edgardo Fariña]]|sortname=Farina, Edgardo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|10|19}}|caps=18|goals=0|club=[[FC Pari Nizhny Novgorod|Pari Nizhny Novgorod]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Cristian Martínez (Panamanian footballer)|Cristian Martínez]]|sortname=Martinez, Cristian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|6}}|caps=66|goals=2|club=[[Hapoel Ironi Kiryat Shmona F.C.|Ironi Kiryat Shmona]]|clubnat=ISR}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[José Luis Rodríguez (footballer, born 1998)|José Luis Rodríguez]]|sortname=Rodriguez, Jose Luis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|19}}|caps=70|goals=8|club=[[FC Juárez|Juárez]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Adalberto Carrasquilla]]|sortname=Carrasquilla, Adalberto|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|11|28}}|caps=73|goals=3|club=[[Pumas UNAM|UNAM]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Tomás Rodríguez (footballer)|Tomás Rodríguez]]|sortname=Rodriguez, Tomas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|9}}|caps=13|goals=4|club=[[Deportivo Saprissa|Saprissa]]|clubnat=CRC}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Ismael Díaz (footballer, born 1997)|Ismael Díaz]]|sortname=Diaz, Ismael|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|12}}|caps=57|goals=17|club=[[Club León|León]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Yoel Bárcenas]]|sortname=Barcenas, Yoel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|10|23}}|caps=104|goals=10|club=[[Mazatlán F.C.|Mazatlán]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[César Samudio]]|sortname=Samudio, Cesar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|2|23}}|caps=5|goals=0|club=[[C.D. Marathón|Marathón]]|clubnat=HON}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Jiovany Ramos]]|sortname=Ramos, Jiovany|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|26}}|caps=23|goals=2|club=[[Academia Puerto Cabello|Puerto Cabello]]|clubnat=VEN}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Carlos Harvey]]|sortname=Harvey, Carlos|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|3}}|caps=28|goals=3|club=[[Minnesota United FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Eric Davis (Panamanian footballer)|Eric Davis]]|sortname=Davis, Eric|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|3|31}}|caps=107|goals=9|club=[[C.D. Plaza Amador|Plaza Amador]]|clubnat=PAN}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Andrés Andrade (footballer, born 1998)|Andrés Andrade]]|sortname=Andrade, Andres|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|16}}|caps=50|goals=1|club=[[LASK]]|clubnat=AUT}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[José Fajardo (footballer)|José Fajardo]]|sortname=Fajardo, Jose|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|8|18}}|caps=68|goals=17|club=[[C.D. Universidad Católica (Ecuador)|Universidad Católica]]|clubnat=ECU}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Cecilio Waterman]]|sortname=Waterman, Cecilio|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|4|13}}|caps=55|goals=15|club=[[C.D. Universidad de Concepción|Universidad de Concepción]]|clubnat=CHI}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Alberto Quintero (footballer)|Alberto Quintero]]|sortname=Quintero, Alberto|age={{birth date and age2|2026|6|11|1987|12|18}}|caps=141|goals=7|club=[[C.D. Plaza Amador|Plaza Amador]]|clubnat=PAN}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Aníbal Godoy]]|sortname=Godoy, Anibal|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|2|10}}|caps=159|goals=4|club=[[San Diego FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[César Yanis]]|sortname=Yanis, Cesar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|28}}|caps=56|goals=5|club=[[Cobresal]]|clubnat=CHI}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Orlando Mosquera]]|sortname=Mosquera, Orlando|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|12|25}}|caps=48|goals=0|club=[[Al-Fayha Club|Al-Fayha]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Michael Amir Murillo]]|sortname=Murillo, Michael Amir|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|11}}|caps=94|goals=9|club=[[Beşiktaş J.K.|Beşiktaş]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Azarias Londoño]]|sortname=Londono, Azarias|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|21}}|caps=11|goals=0|club=[[C.D. Universidad Católica (Ecuador)|Universidad Católica]]|clubnat=ECU}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Roderick Miller (footballer)|Roderick Miller]]|sortname=Miller, Roderick|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|4|3}}|caps=50|goals=2|club=[[Turan Tovuz]]|clubnat=AZE}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Jorge Gutiérrez (footballer)|Jorge Gutiérrez]]|sortname=Gutierrez, Jorge|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|1}}|caps=18|goals=0|club=[[Deportivo La Guaira F.C.|Deportivo La Guaira]]|clubnat=VEN}} {{nat fs end}} ==Statistics== ===Age=== ====Players==== =====Outfield players===== *Oldest: {{#invoke:flag|fbicon|POR}} [[Cristiano Ronaldo]] ({{Age in years and days|1985|2|5|2026|6|11}})<ref name="FIFAstats">{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/numbers-squads-stats |title=The squads in stats |publisher=FIFA.com |date=June 2, 2026}}</ref> *Youngest: {{#invoke:flag|fbicon|MEX}} [[Gilberto Mora (footballer, born 2008)|Gilberto Mora]] ({{Age in years and days|2008|10|14|2026|6|11}})<ref>{{cite web |url=https://en.as.com/soccer/world-cup/the-96-year-old-world-cup-record-that-could-be-erased-by-this-young-mexican-f202606-n/ |title=The 96-year-old World Cup record that could be erased by this young Mexican |publisher=As.com |date=June 1, 2026 |access-date=June 1, 2026 |archive-date=June 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601211301/https://en.as.com/soccer/world-cup/the-96-year-old-world-cup-record-that-could-be-erased-by-this-young-mexican-f202606-n/ |url-status=live }}</ref><ref name="FIFAstats"></ref> =====Goalkeepers===== *Oldest: {{#invoke:flag|fbicon|SCO}} [[Craig Gordon]] ({{Age in years and days|1982|12|31|2026|6|11}})<ref>{{cite web |url=https://www.foxsports.com/stories/soccer/scotland-craig-gordon-2026-fifa-world-cup-roster |title=Scotland Includes 43-year-old Goalkeeper Craig Gordon In World Cup Squad |publisher=Fox Sports |date=May 19, 2026 |access-date=June 1, 2026 |archive-date=June 2, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260602174508/https://www.foxsports.com/stories/soccer/scotland-craig-gordon-2026-fifa-world-cup-roster |url-status=live }}</ref><ref name="FIFAstats"></ref> *Youngest: {{#invoke:flag|fbicon|BIH}} [[Mladen Jurkas]] ({{Age in years and days|2007|10|7|2026|6|11}}) =====Captains===== *Oldest: {{#invoke:flag|fbicon|POR}} [[Cristiano Ronaldo]] ({{Age in years and days|1985|2|5|2026|6|11}})<ref name="FIFAstats"></ref> *Youngest: {{#invoke:flag|fbicon|CAN}} [[Alphonso Davies]] ({{Age in years and days|2000|11|2|2026|6|11}}) ====Coaches==== *Oldest: {{#invoke:flag|icon|NED}} [[Dick Advocaat]] ({{fb|CUW}}, {{Age in years and days|1947|9|27|2026|6|11}})<ref>{{cite web |last=Burrows |first=Tom |url=https://www.nytimes.com/athletic/7275424/2026/05/13/dick-advocaat-curacao-return-world-cup/ |title=Dick Advocaat, 78, returns to Curacao role, will become oldest manager at a World Cup |publisher=The New York Times |date=May 13, 2026}}</ref> *Youngest: {{#invoke:flag|icon|GER}} [[Julian Nagelsmann]] ({{fb|GER}}, {{Age in years and days|1987|7|23|2026|6|11}}) ===Player representation by club=== {| class="wikitable sortable" |- ! Players !! Clubs |- | align=center | 19 || {{#invoke:flag|fbaicon|ENG}} [[Manchester City F.C.|Manchester City]] |- | align=center | 17 || {{#invoke:flag|fbaicon|GER}} [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] |- | align=center | 16 || {{#invoke:flag|fbaicon|FRA}} [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] |- | align=center | 15 || {{#invoke:flag|fbaicon|ENG}} [[Arsenal F.C.|Arsenal]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|ESP}} [[FC Barcelona|Barcelona]] |- | align=center | 12 || {{#invoke:flag|fbaicon|ENG}} [[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|ENG}} [[Manchester United F.C.|Manchester United]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|KSA}} [[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|ESP}} [[Atlético Madrid]] |- | align=center | 11 || {{#invoke:flag|fbaicon|ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|GER}} [[Borussia Dortmund]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|TUR}} [[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]] |- | align=center | 10 || {{#invoke:flag|fbaicon|CZE}} [[SK Slavia Prague|Slavia Prague]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|ITA}} [[AC Milan|Milan]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|NED}} [[PSV Eindhoven]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|ESP}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|TUR}} [[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|ENG}} [[Sunderland A.F.C.|Sunderland]] |} ===Player representation by league system=== <span style="font-size:90%">Nations in '''bold''' are represented at the tournament.</span> {| class="wikitable sortable" |- !Country !! Players !! Percent !! Outside<br />national<br />squad !! Lower tier <br /> players |- | {{#invoke:flag|deco|ENG}} '''[[English football league system|England]]'''{{refn|group=note|Includes players from [[Swansea City A.F.C.|Swansea City]] and [[Wrexham A.F.C.|Wrexham]], which are based in Wales but play in the English league system.}} ||style="text-align:center"| 205 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:205/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 184 ||style="text-align:center"| 42{{refn|group=note|Includes five players from the [[EFL League One|third tier]] and one player from the [[National League (division)|fifth tier]].}} |- | {{#invoke:flag|deco|GER}} '''[[German football league system|Germany]]''' ||style="text-align:center"| 108 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:108/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 89 ||style="text-align:center"| 8{{refn|group=note|Includes one player from the [[Oberliga Rheinland-Pfalz/Saar|fifth tier]].}} |- | {{#invoke:flag|deco|FRA}} '''[[French football league system|France]]'''{{refn|group=note|Includes players from [[AS Monaco FC|Monaco]], which is based in Monaco but plays in the French league system. Monaco is not a FIFA member.}} ||style="text-align:center" rowspan="2"| 86 ||style="text-align:center" rowspan="2"| {{Decimals|{{#expr:86/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 78 ||style="text-align:center"| 7{{refn|group=note|Includes one player from the [[Ligue 3|third tier]].}} |- | {{#invoke:flag|deco|ESP}} '''[[Spanish football league system|Spain]]''' ||style="text-align:center"| 69 ||style="text-align:center"rowspan="2"| 5 |- | {{#invoke:flag|deco|ITA}} [[Italian football league system|Italy]] ||style="text-align:center"| 71 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:71/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 71 |- | {{#invoke:flag|deco|KSA}} '''[[Football league system in Saudi Arabia|Saudi Arabia]]''' ||style="text-align:center"| 49 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:49/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 24 ||style="text-align:center"| 2 |- | {{#invoke:flag|deco|USA}} '''[[United States soccer league system|United States]]'''{{refn|group=note|Includes players from [[Toronto FC]] and [[Vancouver Whitecaps FC]], which are based in Canada but play in the American league system.}} ||style="text-align:center"| 48 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:48/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 41 ||style="text-align:center"| 4 |- | {{#invoke:flag|deco|TUR}} '''[[Turkish football league system|Turkey]]''' ||style="text-align:center"| 45 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:45/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 30 ||style="text-align:center"| 2 |- | {{#invoke:flag|deco|NED}} '''[[Dutch football league system|Netherlands]]''' ||style="text-align:center"| 38 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:38/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 36 ||style="text-align:center"| 5 |- | {{#invoke:flag|deco|BRA}} '''[[Brazilian football league system|Brazil]]''' ||style="text-align:center" rowspan="2"| 32 ||style="text-align:center" rowspan="2"| {{Decimals|{{#expr:32/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 25 ||style="text-align:center"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|POR}} '''[[Portuguese football league system|Portugal]]''' ||style="text-align:center"| 27 ||style="text-align:center"| 5 |- | {{#invoke:flag|deco|BEL}} '''[[Belgian football league system|Belgium]]''' ||style="text-align:center" rowspan="2"| 29 ||style="text-align:center" rowspan="2"| {{Decimals|{{#expr:29/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 26 ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|QAT}} '''[[Qatar football league system|Qatar]]''' ||style="text-align:center"| 4 ||style="text-align:center" rowspan="15"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|MEX}} '''[[Mexican football league system|Mexico]]''' ||style="text-align:center"| 26 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:26/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 14 |- | {{#invoke:flag|deco|IRN}} '''[[Iranian football league system|Iran]]''' ||style="text-align:center"| 23 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:23/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 6 |- | {{#invoke:flag|deco|CZE}} '''[[Czech Republic football league system|Czech Republic]]''' ||style="text-align:center"| 22 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:22/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 5 |- | {{#invoke:flag|deco|EGY}} '''[[Egyptian football league system|Egypt]]''' ||style="text-align:center" rowspan="2"| 20 ||style="text-align:center" rowspan="2"| {{Decimals|{{#expr:20/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 3 |- | {{#invoke:flag|deco|SCO}} '''[[Scottish football league system|Scotland]]''' ||style="text-align:center"| 12 |- | {{#invoke:flag|deco|RSA}} '''[[Soccer in South Africa|South Africa]]''' ||style="text-align:center"| 19 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:19/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|ARG}} '''[[Argentine football league system|Argentina]]''' ||style="text-align:center"| 17 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:17/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 15 |- | {{#invoke:flag|deco|UZB}} '''[[Football in Uzbekistan|Uzbekistan]]''' ||style="text-align:center"| 16 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:16/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|AUS}} '''[[Australian soccer league system|Australia]]'''{{refn|group=note|Includes players from [[Auckland FC]] and [[Wellington Phoenix FC|Wellington Phoenix]], which are based in New Zealand but play in the Australian league system.}} ||style="text-align:center" rowspan="3"| 15 ||style="text-align:center" rowspan="3"| {{Decimals|{{#expr:15/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 10 |- | {{#invoke:flag|deco|IRQ}} '''[[Football in Iraq|Iraq]]''' ||style="text-align:center"| 5 |- | {{#invoke:flag|deco|UAE}} [[Football league system in the United Arab Emirates|United Arab Emirates]] ||style="text-align:center"| 15 |- | {{#invoke:flag|deco|DEN}} [[Danish football league system|Denmark]] ||style="text-align:center"| 14 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:14/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 14 |- | {{#invoke:flag|deco|GRE}} [[Greek football league system|Greece]] ||style="text-align:center" rowspan="3"| 12 ||style="text-align:center" rowspan="3"| {{Decimals|{{#expr:12/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center" rowspan="2"| 12 |- | {{#invoke:flag|deco|RUS}} [[Russian football league system|Russia]] |- | {{#invoke:flag|deco|SUI}} '''[[Swiss football league system|Switzerland]]''' ||style="text-align:center"| 10 ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|JOR}} '''[[Football in Jordan|Jordan]]''' ||style="text-align:center"| 11 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:11/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 0 ||style="text-align:center" rowspan="4"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|CYP}} [[Cypriot football league system|Cyprus]] ||style="text-align:center"| 10 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:10/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 10 |- | {{#invoke:flag|deco|KOR}} '''[[South Korean football league system|South Korea]]''' ||style="text-align:center"| 8 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:7/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|AUT}} '''[[Austrian football league system|Austria]]''' ||style="text-align:center" rowspan="4"| 7 ||style="text-align:center" rowspan="4"| {{Decimals|{{#expr:7/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center" rowspan="2"| 4 |- | {{#invoke:flag|deco|JPN}} '''[[Japanese football league system|Japan]]''' ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|NOR}} '''[[Norwegian football league system|Norway]]''' ||style="text-align:center"| 3 ||style="text-align:center" rowspan="6"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|TUN}} '''[[Football in Tunisia|Tunisia]]''' ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|CRO}} '''[[Croatian football league system|Croatia]]''' ||style="text-align:center"| 6 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:6/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 4 |- | {{#invoke:flag|deco|ECU}} '''[[Ecuadorian football league system|Ecuador]]''' ||style="text-align:center" rowspan="2"| 5 ||style="text-align:center" rowspan="2"| {{Decimals|{{#expr:5/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 3 |- | {{#invoke:flag|deco|POL}} [[Polish football league system|Poland]] ||style="text-align:center"| 5 |- | {{#invoke:flag|deco|ISR}} [[Israeli football league system|Israel]] ||style="text-align:center" rowspan="2"| 4 ||style="text-align:center" rowspan="2"| {{Decimals|{{#expr:4/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 4 |- | {{#invoke:flag|deco|SWE}} '''[[Swedish football league system|Sweden]]''' ||style="text-align:center"| 1 ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|ALG}} '''[[Algerian football league system|Algeria]]''' ||style="text-align:center" rowspan="5"| 3 ||style="text-align:center" rowspan="5"| {{Decimals|{{#expr:3/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 0 ||style="text-align:center" rowspan="28"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|HUN}} [[Hungarian football league system|Hungary]] ||style="text-align:center" rowspan="2"| 3 |- | {{#invoke:flag|deco|MAS}} [[Malaysian football league system|Malaysia]] |- | {{#invoke:flag|deco|MAR}} '''[[Moroccan football league system|Morocco]]''' ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|PAR}} '''[[Paraguayan football league system|Paraguay]]''' ||style="text-align:center"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|BUL}} [[Bulgarian football league system|Bulgaria]] ||style="text-align:center" rowspan="10"| 2 ||style="text-align:center" rowspan="10"| {{Decimals|{{#expr:2/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center" rowspan="4"| 2 |- | {{#invoke:flag|deco|CHI}} [[Chilean football league system|Chile]] |- | {{#invoke:flag|deco|CRC}} [[Football in Costa Rica|Costa Rica]] |- | {{#invoke:flag|deco|IRL}} [[Republic of Ireland football league system|Ireland]] |- | {{#invoke:flag|deco|PAN}} '''[[Football in Panama|Panama]]''' ||style="text-align:center"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|ROU}} [[Romanian football league system|Romania]] ||style="text-align:center" rowspan="5"| 2 |- | {{#invoke:flag|deco|SRB}} [[Serbian football league system|Serbia]] |- | {{#invoke:flag|deco|SVK}} [[Football in Slovakia|Slovakia]] |- | {{#invoke:flag|deco|SVN}} [[Football in Slovenia|Slovenia]] |- | {{#invoke:flag|deco|VEN}} [[Venezuelan football league system|Venezuela]] |- | {{#invoke:flag|deco|ARM}} [[Football in Armenia|Armenia]] ||style="text-align:center" rowspan="13"| 1 ||style="text-align:center" rowspan="13"| {{Decimals|{{#expr:1/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center" rowspan="2"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|AZE}} [[Football in Azerbaijan|Azerbaijan]] |- | {{#invoke:flag|deco|BIH}} '''[[Football in Bosnia and Herzegovina|Bosnia and Herzegovina]]''' ||style="text-align:center"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|CHN}} [[Chinese football league system|China]] ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|COL}} '''[[Colombian football league system|Colombia]]''' ||style="text-align:center"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|FIN}} [[Finnish football league system|Finland]] ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|GHA}} '''[[Football in Ghana|Ghana]]''' ||style="text-align:center" rowspan="2"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|HAI}} '''[[Football in Haiti|Haiti]]''' |- | {{#invoke:flag|deco|HON}} [[Football in Honduras|Honduras]] ||style="text-align:center" rowspan="5"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|IDN}} [[Indonesian football league system|Indonesia]] |- | {{#invoke:flag|deco|KAZ}} [[Football in Kazakhstan|Kazakhstan]] |- | {{#invoke:flag|deco|THA}} [[Football in Thailand|Thailand]] |- | {{#invoke:flag|deco|URU}} '''[[Uruguayan football league system|Uruguay]]''' |- | '''Total''' ||style="text-align:center"| '''1245''' ||style="text-align:center"| '''100%''' ||style="text-align:center"| '''913 <span style="font-size:80%">({{Decimals|{{#expr:913/1245*100}}|2}}%)</span>''' ||style="text-align:center"| '''89 <span style="font-size:80%">({{Decimals|{{#expr:89/1245*100}}|2}}%)</span>''' |} * None of the squads are made up entirely of players from the countries' domestic leagues. The [[Qatar national football team|Qatar]] and [[Saudi Arabia national football team|Saudi Arabia]] squads have 25 players from their respective leagues.<ref name="FIFAstats"></ref> * The [[Cape Verde national football team|Cape Verde]], [[Curaçao national football team|Curaçao]], [[DR Congo national football team|DR Congo]], [[Ivory Coast national football team|Ivory Coast]], [[Senegal national football team|Senegal]] and [[Uruguay national football team|Uruguay]] squads don't include any players employed by clubs in their home country.<ref name="FIFAstats"></ref> * [[Uruguayan football league system|Uruguay league]] is the only domestic league represented at the tournament which doesn't provide any player for their national team. * The [[Canada men's national soccer team|Canada]] and [[New Zealand men's national football team|New Zealand]] squads both include players employed by domestic clubs, but no players employed in the [[Canadian soccer league system|Canadian]] or [[New Zealand football league system|New Zealand]] domestic league systems. All Canadian domestic players play for Canadian teams in the American [[Major League Soccer]]; all New Zealand domestic players play for New Zealand teams in the Australian [[A-League Men]]. * The [[Netherlands national football team|Netherlands]] squad has the most players from a single foreign federation, with 15 players employed in [[English football league system|England]]. * Of the countries not represented by a national team at the tournament, [[Italian football league system|Italy's league]] provided the most squad members, with 71.<ref name="FIFAstats"></ref> * The lowest leagues on a domestic pyramid to be represented at the tournament are [[National League (division)|National League]], the English fifth tier, and [[Oberliga Rheinland-Pfalz/Saar|Oberliga]], the German fifth tier. They are represented by New Zealand player [[Tommy Smith (footballer, born 1990)|Tommy Smith]] ([[Braintree Town F.C.|Braintree Town]]) and Haiti player [[Josué Duverger]] ([[FC Cosmos Koblenz|Cosmos Koblenz]]), respectively. ===Player representation by club confederation=== {| class="wikitable sortable" |- ! Confederation !! Players !! Percentage |- | [[UEFA]] || align="center" | 855|| align="center" | {{Decimals|{{#expr:855/1245*100}}|2}}% |- | [[Asian Football Confederation|AFC]] || align="center" | 186 || align="center" | {{Decimals|{{#expr:186/1245*100}}|2}}% |- | [[CONCACAF]] || align="center" | 80 || align="center" | {{Decimals|{{#expr:80/1245*100}}|2}}% |- | [[CONMEBOL]]|| align="center" | 63 || align="center" | {{Decimals|{{#expr:63/1245*100}}|2}}% |- | [[Confederation of African Football|CAF]]|| align="center" | 53 || align="center" | {{Decimals|{{#expr:53/1245*100}}|2}}% |- | [[Oceania Football Confederation|OFC]] || align="center" | 8 || align=center | {{Decimals|{{#expr:8/1245*100}}|2}}% |} ===Average age of squads=== {| class="wikitable sortable" |- !Average age!!Countries |- |align="center"|25||[[Ivory Coast national football team|Ivory Coast]] |- |align="center"|26||[[Algeria national football team|Algeria]], [[Bosnia and Herzegovina national football team|Bosnia and Herzegovina]], [[Canada men's national soccer team|Canada]], [[Ecuador national football team|Ecuador]], [[Ghana national football team|Ghana]], [[Morocco national football team|Morocco]], [[Norway national football team|Norway]], [[Senegal national football team|Senegal]], [[Spain national football team|Spain]], [[Tunisia national football team|Tunisia]] |- |align="center"|27||[[Australia men's national soccer team|Australia]], [[Czech Republic national football team|Czech Republic]], [[England national football team|England]], [[France national football team|France]], [[Haiti national football team|Haiti]], [[Iraq national football team|Iraq]], [[Japan national football team|Japan]], [[Netherlands national football team|Netherlands]], [[Sweden men's national football team|Sweden]], [[South Africa national soccer team|South Africa]], [[Turkey national football team|Turkey]], [[United States men's national soccer team|United States]] |- |align="center"|28||[[Argentina national football team|Argentina]], [[Austria national football team|Austria]], [[Belgium national football team|Belgium]], [[Croatia national football team|Croatia]], [[Curaçao national football team|Curaçao]], [[Germany national football team|Germany]], [[Jordan national football team|Jordan]], [[Mexico national football team|Mexico]], [[New Zealand men's national football team|New Zealand]], [[Portugal national football team|Portugal]], [[Saudi Arabia national football team|Saudi Arabia]], [[South Korea national football team|South Korea]], [[Switzerland national football team|Switzerland]], [[Uzbekistan national football team|Uzbekistan]] |- |align="center"|29||[[Brazil national football team|Brazil]], [[Cape Verde national football team|Cape Verde]], [[DR Congo national football team|DR Congo]], [[Egypt national football team|Egypt]], [[Paraguay national football team|Paraguay]], [[Qatar national football team|Qatar]], [[Scotland national football team|Scotland]], [[Uruguay national football team|Uruguay]] |- |align="center"|30||[[Colombia national football team|Colombia]], [[Iran national football team|Iran]], [[Panama national football team|Panama]] |} ===Coach representation by country=== Coaches in '''bold''' represent their own country. {| class="wikitable sortable" |- !Number!!Country!!Coaches |- |align="center"|6||{{#invoke:flag|u|Argentina}}||'''[[Lionel Scaloni]]''', [[Gustavo Alfaro]] (Paraguay), [[Sebastián Beccacece]] (Ecuador), [[Marcelo Bielsa]] (Uruguay), [[Néstor Lorenzo]] (Colombia), [[Mauricio Pochettino]] (United States) |- |align="center"|5||{{#invoke:flag|u|France}}||'''[[Didier Deschamps]]''', [[Sébastien Desabre]] (DR Congo), [[Sabri Lamouchi]] (Tunisia), [[Rudi Garcia]] (Belgium), [[Sébastien Migné]] (Haiti) |- |align="center"|4||{{#invoke:flag|u|Spain}}||'''[[Luis de la Fuente (footballer, born 1961)|Luis de la Fuente]]''', [[Thomas Christiansen]] (Panama), [[Julen Lopetegui]] (Qatar), [[Roberto Martínez]] (Portugal) |- |rowspan="2" align="center"|3||{{#invoke:flag|u|Germany}}||'''[[Julian Nagelsmann]]''', [[Ralf Rangnick]] (Austria), [[Thomas Tuchel]] (England) |- |{{#invoke:flag|u|Italy}}||[[Carlo Ancelotti]] (Brazil), [[Fabio Cannavaro]] (Uzbekistan), [[Vincenzo Montella]] (Turkey) |- |rowspan="5" align="center"|2||{{#invoke:flag|u|Australia}}||'''[[Tony Popovic]]''', [[Graham Arnold]] (Iraq) |- |{{#invoke:flag|u|England}}||[[Darren Bazeley]] (New Zealand), [[Graham Potter]] (Sweden) |- |{{#invoke:flag|u|Morocco}}||'''[[Mohamed Ouahbi]]''', [[Jamal Sellami]] (Jordan) |- |{{#invoke:flag|u|Netherlands}}||'''[[Ronald Koeman]]''', [[Dick Advocaat]] (Curaçao) |- |{{#invoke:flag|u|Switzerland}}||'''[[Murat Yakin]]''', [[Vladimir Petković]] (Algeria) |- |rowspan="17" align="center"|1||{{#invoke:flag|u|Belgium}}||[[Hugo Broos]] (South Africa) |- |{{nowrap|{{#invoke:flag|u|Bosnia and Herzegovina}}}}||'''[[Sergej Barbarez]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Cape Verde}}||'''[[Bubista]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Croatia}}||'''[[Zlatko Dalić]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Czech Republic}}||'''[[Miroslav Koubek]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Egypt}}||'''[[Hossam Hassan]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Greece}}||[[Georgios Donis]] (Saudi Arabia) |- |{{#invoke:flag|u|Iran}}||'''[[Amir Ghalenoei]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Ivory Coast}}||'''[[Emerse Faé]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Japan}}||'''[[Hajime Moriyasu]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Mexico}}||'''[[Javier Aguirre]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Norway}}||'''[[Ståle Solbakken]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Portugal}}||[[Carlos Queiroz]] (Ghana) |- |{{#invoke:flag|u|Scotland}}||'''[[Steve Clarke]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Senegal}}||'''[[Pape Thiaw]]''' |- |{{#invoke:flag|u|South Korea}}||'''[[Hong Myung-bo]]''' |- |{{#invoke:flag|u|United States}}||[[Jesse Marsch]] (Canada) |} ==نوت== {{reflist|group=note}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Official website| https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026}} {{2026 FIFA World Cup}} [[زمرو:فيفا ورلڊ ڪپ، 2026ع|اسڪواد]] [[زمرو:فيفا ورلڊ ڪپ جا اسڪواڊ]] hlzp799taenldydh6dkp0zizlrpb6qv 384319 384318 2026-06-11T11:32:45Z Ibne maryam 17680 /* چيڪ جمهوريا */ 384319 wikitext text/x-wiki {{pp|small=yes}} {{Short description|List of squads for men's international team for FIFA World Cup 2026}} {{Use mdy dates|date=June 2026}} {{Use American English|date=May 2026}} [[فيفا ورلڊ ڪپ، 2026ع]] هڪ بين الاقوامي [[ايسوسيئيشن فٽبال]] ٽورنامينٽ آهي جيڪو [[ڪينيڊا]]، [[ميڪسيڪو]] ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۾ 11 جون کان 19 جولاءِ 2026ع تائين منعقد ٿيندو. ٽورنامينٽ ۾ شامل <small>48</small> قومي ٽيمن ۾ هر ٽيم کي <small>26</small> رانديگرن جي اسڪواڊ کي رجسٽر ڪرڻ جي ضرورت پوندي، جنهن ۾ ٽي گول ڪيپر به شامل آهن. صرف انهن اسڪواڊن ۾ شامل رانديگر ٽورنامينٽ ۾ حصو وٺڻ جا اهل هوندا.<ref name="regulations">{{حوالو ويب|date=March 19, 2026|archivedate=April 6, 2026|quote=March 19, 2026}}</ref> هر قومي ٽيم ۾ 35 کان 55 رانديگرن جي عارضي رليز لسٽ 11 مئي 2026ع تائين فيفا کي جمع ڪرائڻي هئي، جيڪا ٽورنامينٽ جي افتتاحي ميچ کان هڪ مهينو اڳ جي تاريخ هئي. فيفا پاران رليز لسٽون عام نه ڪيون ويون آهن. ابتدائي اسڪواڊ مان، هر قومي ٽيم ۾ گهٽ ۾ گهٽ <small>23</small> ۽ وڌ ۾ وڌ <small>26</small> رانديگرن (جن مان گهٽ ۾ گهٽ ٽي گول ڪيپر هوندا) جي آخري فهرست ٽورنامينٽ جي افتتاحي ميچ کان ڏهه ڏينهن اڳ پهرين جون تائين فيفا کي جمع ڪرائي وئي.<ref>{{حوالو ويب|date=April 3, 2026|archivedate=April 6, 2026|quote=April 3, 2026}}</ref> ٻئي ڏينهن فيفا پاران اسڪواڊ جون فهرستون شايع ڪيون ويون. <ref>{{حوالو ويب|date=June 2, 2026|quote=June 2, 2026|archivedate=June 2, 2026}}</ref> جيڪڏهن جمع ڪرايل اسڪواڊ جي فهرست تي ڪو رانديگر ٽورنامينٽ جي پنهنجي ٽيم جي پهرين ميچ کان اڳ زخمي يا بيماري جو شڪار ٿئي ٿو، ته ان رانديگر کي پهرين ميچ کان 24 ڪلاڪ اڳ تائين ڪنهن به وقت تبديل ڪري سگهجي ٿو. ٽيم ڊاڪٽر ۽ فيفا جنرل ميڊيڪل آفيسر ٻنهي کي تصديق ڪرڻي پوندي ته زخم يا بيماري ايتري سخت آهي جو رانديگر کي ٽورنامينٽ ۾ حصو وٺڻ کان روڪي سگهجي ٿي. متبادل رانديگر ابتدائي فهرست تائين محدود هوندا.<ref name="regulations">{{حوالو ويب|date=March 19, 2026|archivedate=April 6, 2026|quote=March 19, 2026}}</ref> هر رانديگر لاءِ ڏنل پوزيشن فيفا پاران شايع ٿيل سرڪاري اسڪواڊ فهرست مطابق آهي. هر رانديگر جي عمر 11 جون 2026ع تائين درج ڪئي وئي آهي، جيڪو ٽورنامينٽ جو پهريون ڏينهن آهي. هر رانديگر لاءِ درج ڪيل اعزاز، ڪيپس ۽ گولن جي تعداد ۾ ٽورنامينٽ جي شروعات کان پوءِ کيڏيل ڪو به ميچ شامل نا هوندو. درج ٿيل ڪلب اهو ڪلب آهي جنهن لاءِ رانديگر آخري ڀيرو ٽورنامينٽ کان اڳ هڪ مقابلي وارو ميچ کيڏيو آهي.هر ڪلب جو ملڪ اها آهي جنهن جي قومي فيڊريشن سان ڪلب ڳنڍيل آهي، نا ڪه ليگ سان. ڪوچ جيڪا پنهنجي ٽيم سان ساڳي قوميت جا ناهن، انهن لاء هڪ الڳ جهنڊو شامل ڪيو ويو آهي. ==گروپ A== ===چيڪ جمهوريا=== ڪوچ: [[ميروسلاو ڪوبيڪ]] [[چيڪ جمهوريا|چيڪ ريپبلڪ]] <small>12</small> مئي تي <small>54</small> ميمبرن جي شروعاتي اسڪواڊ جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.fotbal.cz/repre/ceska-reprezentace-zverejnila-predbeznou-nominaci-na-ms/a24089 |title=Česká reprezentace zveřejnila předběžnou nominaci na MS |trans-title=The Czech national team has published its preliminary nomination for the World Cup |publisher=[[Football Association of the Czech Republic]] |date=May 12, 2026 |access-date=May 12, 2026 |language=cs}}</ref> <small>21</small> مئي تي اسڪواڊ کي <small>29</small> رانديگرن تائين گهٽايو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.fotbal.cz/repre/reprezentace-pred-ms-sirsi-nominace-se-tremi-novacky-i-navratilcem-hlozkem/a24131 |title=Reprezentace před MS: širší nominace se třemi nováčky i navrátilcem Hložkem |trans-title=Representation before the World Cup: extended nomination with three newcomers and returnee Hložek |publisher=[[Football Association of the Czech Republic]] |date=May 21, 2026 |access-date=May 21, 2026 |language=cs}}</ref> انهن <small>31</small> مئي تي پنهنجي آخري اسڪواڊ جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.fotbal.cz/repre/finalni-nominace-reprezentace-na-mistrovstvi-sveta-2026/a24171 |title=Finální nominace reprezentace na mistrovství světa 2026 |trans-title=Final nominations for the 2026 World Cup |publisher=[[Football Association of the Czech Republic]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026 |language=cs}}</ref> # مئتيج ڪووار (<small>[[گول ڪيپر]]</small>) # ڊيوڊ زيما (<small>[[دفاعي رانديگر]]</small>) # توماس هوليس (D) # رابن هراناخ (D) # ولاديمير ڪوفال (D) # استيفن خلوپيڪ (D) # [[ليڊيسلاو ڪريجي]] (D) ([[ڪپتان]]) # ولاديمير ڊريڊا (<small>[[مد فيلڊر]]</small>) # ايڊم هلوزيڪ (<small>[[فارورڊ]]</small>) # پيٽرڪ شڪ (F) # جان ڪوچا (F) # موئيمر چيٽل (F) # ڊيوڊ جوراسيڪ (D) # پاويل سلخ (F) # جينڊرخ استانيڪ (GK) # لوڪاس پرووود (MF) # مشيل سئديلئڪ (MF) # توماس خورئ (F) # جئروسلاو زيلينئ (D) # ڊيوڊ ڊوڊيرا (D) # توماس سوخيڪ (MF) # لوڪاس هورنيسيڪ (GK) # اليگزينڊر سوئڪا (MF) # هيوگو سوخوريڪ (MF) # ڊينس وزينسڪي (F) ===Mexico=== Coach: [[Javier Aguirre]] [[Mexico national football team|Mexico]] announced a 55-man preliminary squad on May 12.<ref>{{cite web |url=https://miseleccion.mx/noticia/6397-La-Selecci%C3%B3n-Nacional-de-M%C3%A9xico-anuncia-Prelista-para-el-Mundial-2026 |title=La Selección Nacional de México anuncia Prelista para el Mundial 2026 |trans-title=The Mexican National Team announces its preliminary roster for the 2026 World Cup |publisher=[[Mexican Football Federation]] |date=May 12, 2026 |access-date=May 12, 2026 |language=es}}</ref> The squad was reduced to 51 players on May 23.<ref>{{cite web |last=Franco Puga |first=Fernando |url=https://bolavip.com/en/world-cup/mexico-trim-their-preliminary-2026-world-cup-squad-by-six-players-win-over-ghana |title=Mexico trim their preliminary 2026 World Cup squad by six players after win over Ghana |work=Bolavip |date=May 24, 2026 |access-date=June 5, 2026}}</ref> They announced their final squad on May 31.<ref>{{cite web |url=https://miseleccion.mx/noticia/6463-Al-Llamado-%7C-Convocatoria-de-la-SNM-para-la-Copa-Mundial-de-la-FIFA-2026 |title=Al Llamado {{!}} Convocatoria de la SNM para la Copa Mundial de la FIFA 2026 |trans-title=Call-up {{!}} Mexico national team squad for the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[Mexican Football Federation]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026 |language=es |archive-date=June 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601061123/https://miseleccion.mx/noticia/6463-Al-Llamado-%257C-Convocatoria-de-la-SNM-para-la-Copa-Mundial-de-la-FIFA-2026 |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Raúl Rangel (footballer)|Raúl Rangel]]|sortname=Rangel, Raul|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|25}}|caps=14|goals=0|club=[[C.D. Guadalajara|Guadalajara]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Jorge Sánchez (footballer, born 1997)|Jorge Sánchez]]|sortname=Sanchez, Jorge|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|12|10}}|caps=59|goals=3|club=[[PAOK FC|PAOK]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[César Montes]]|sortname=Montes, Cesar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|24}}|caps=67|goals=4|club=[[FC Lokomotiv Moscow|Lokomotiv Moscow]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Edson Álvarez]]|sortname=Alvarez, Edson|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|24}}|caps=98|goals=7|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Johan Vásquez (footballer, born 1998)|Johan Vásquez]]|sortname=Vasquez, Johan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|22}}|caps=46|goals=3|club=[[Genoa CFC|Genoa]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Érik Lira]]|sortname=Lira, Erik|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|8}}|caps=25|goals=0|club=[[Cruz Azul]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Luis Romo]]|sortname=Romo, Luis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|6|5}}|caps=63|goals=4|club=[[C.D. Guadalajara|Guadalajara]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Álvaro Fidalgo]]|sortname=Fidalgo, Alvaro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|4|9}}|caps=4|goals=0|club=[[Real Betis]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Raúl Jiménez]]|sortname=Jimenez, Raul|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|5|5}}|caps=124|goals=45|club=[[Fulham F.C.|Fulham]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Alexis Vega (Mexican footballer)|Alexis Vega]]|sortname=Vega, Alexis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|25}}|caps=52|goals=7|club=[[Toluca FC|Toluca]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Santiago Giménez]]|sortname=Gimenez, Santiago|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|18}}|caps=47|goals=6|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Carlos Acevedo]]|sortname=Acevedo, Carlos|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|19}}|caps=7|goals=0|club=[[Santos Laguna]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=13|pos=GK|name=[[Guillermo Ochoa]]|sortname=Ochoa, Guillermo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1985|7|13}}|caps=152|goals=0|club=[[AEL Limassol]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Armando González (footballer, born 2003)|Armando González]]|sortname=Gonzalez, Armando|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|4|20}}|caps=7|goals=1|club=[[C.D. Guadalajara|Guadalajara]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Israel Reyes]]|sortname=Reyes, Israel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|23}}|caps=34|goals=2|club=[[Club América|América]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=16|pos=FW|name=[[Julián Quiñones]]|sortname=Quinones, Julian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|3|24}}|caps=22|goals=2|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Orbelín Pineda]]|sortname=Pineda, Orbelin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|3|24}}|caps=92|goals=12|club=[[AEK Athens F.C.|AEK Athens]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Obed Vargas]]|sortname=Vargas, Obed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|8|5}}|caps=6|goals=0|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Gilberto Mora (footballer, born 2008)|Gilberto Mora]]|sortname=Mora, Gilberto|age={{birth date and age2|2026|6|11|2008|10|14}}|caps=8|goals=0|club=[[Club Tijuana|Tijuana]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[Mateo Chávez]]|sortname=Chavez, Mateo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|5|12}}|caps=10|goals=0|club=[[AZ Alkmaar|AZ]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[César Huerta]]|sortname=Huerta, Cesar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|12|3}}|caps=26|goals=3|club=[[RSC Anderlecht|Anderlecht]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=22|pos=FW|name=[[Guillermo Martínez (footballer)|Guillermo Martínez]]|sortname=Martinez, Guillermo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|3|15}}|caps=12|goals=3|club=[[Pumas UNAM|Pumas]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Jesús Gallardo]]|sortname=Gallardo, Jesus|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|8|15}}|caps=121|goals=3|club=[[Toluca FC|Toluca]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Luis Chávez (footballer)|Luis Chávez]]|sortname=Chavez, Luis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|15}}|caps=45|goals=5|club=[[FC Dynamo Moscow|Dynamo Moscow]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Roberto Alvarado]]|sortname=Alvarado, Roberto|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|7}}|caps=67|goals=5|club=[[C.D. Guadalajara|Guadalajara]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Brian Gutiérrez]]|sortname=Gutierrez, Brian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|17}}|caps=7|goals=2|club=[[C.D. Guadalajara|Guadalajara]]|clubnat=MEX}} {{nat fs end}} ===South Africa=== Coach: {{#invoke:flag|icon|BEL}} [[Hugo Broos]] [[South Africa national soccer team|South Africa]] announced a 32-man preliminary squad on May 21.<ref>{{cite web |url=https://www.safa.net/general-news/broos-announces-preliminary-bafana-squad-for-the-2026-fifa-world-cup/ |title=Broos announces preliminary Bafana squad for the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[South African Football Association]] |date=May 21, 2026 |access-date=May 21, 2026}}</ref> They announced their final squad on May 27.<ref>{{cite web |url=https://www.safa.net/general-news/broos-names-final-bafana-squad-for-the-2026-fifa-world-cup/ |title=Broos names final Bafana squad for the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[South African Football Association]] |date=May 27, 2026 |access-date=June 1, 2026}}</ref><ref>{{cite web |last=Arnold |first=Jon |url=https://www.usatoday.com/story/sports/soccer/worldcup/2026/05/27/south-africa-national-team-fifa-world-cup-roster-official-squad/90065423007/ |title=2026 South Africa World Cup roster: Complete 26-man team |work=[[USA Today]] |date=May 27, 2026 |access-date=June 1, 2026 |archive-date=June 3, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260603033614/https://www.usatoday.com/story/sports/soccer/worldcup/2026/05/27/south-africa-national-team-fifa-world-cup-roster-official-squad/90065423007/ |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Ronwen Williams]]|sortname=Williams, Ronwen|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|1|21}}|caps=62|goals=0|club=[[Mamelodi Sundowns F.C.|Mamelodi Sundowns]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Thabang Matuludi]]|sortname=Matuludi, Thabang|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|14}}|caps=3|goals=0|club=[[Polokwane City F.C.|Polokwane City]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Khulumani Ndamane]]|sortname=Ndamane, Khulumani|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|2|5}}|caps=5|goals=0|club=[[Mamelodi Sundowns F.C.|Mamelodi Sundowns]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Teboho Mokoena (soccer, born 1997)|Teboho Mokoena]]|sortname=Mokoena, Teboho|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|24}}|caps=51|goals=9|club=[[Mamelodi Sundowns F.C.|Mamelodi Sundowns]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Thalente Mbatha]]|sortname=Mbatha, Thalente|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|6}}|caps=15|goals=3|club=[[Orlando Pirates F.C.|Orlando Pirates]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Aubrey Modiba]]|sortname=Modiba, Aubrey|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|7|22}}|caps=44|goals=3|club=[[Mamelodi Sundowns F.C.|Mamelodi Sundowns]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Oswin Appollis]]|sortname=Appollis, Oswin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|8|25}}|caps=26|goals=8|club=[[Orlando Pirates F.C.|Orlando Pirates]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=8|pos=FW|name=[[Tshepang Moremi]]|sortname=Moremi, Tshepang|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|2}}|caps=10|goals=1|club=[[Orlando Pirates F.C.|Orlando Pirates]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Lyle Foster]]|sortname=Foster, Lyle|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|9|3}}|caps=27|goals=10|club=[[Burnley F.C.|Burnley]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Relebohile Mofokeng]]|sortname=Mofokeng, Relebohile|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|10|23}}|caps=13|goals=0|club=[[Orlando Pirates F.C.|Orlando Pirates]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Themba Zwane]]|sortname=Zwane, Themba|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|8|3}}|caps=54|goals=12|club=[[Mamelodi Sundowns F.C.|Mamelodi Sundowns]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=12|pos=FW|name=[[Thapelo Maseko]]|sortname=Maseko, Thapelo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|11|11}}|caps=10|goals=1|club=[[AEL Limassol]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[Sphephelo Sithole]]|sortname=Sithole, Sphephelo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|3}}|caps=28|goals=1|club=[[C.D. Tondela|Tondela]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Mbekezeli Mbokazi]]|sortname=Mbokazi, Mbekezeli|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|9|19}}|caps=10|goals=1|club=[[Chicago Fire FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=15|pos=FW|name=[[Iqraam Rayners]]|sortname=Rayners, Iqraam|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|19}}|caps=14|goals=4|club=[[Mamelodi Sundowns F.C.|Mamelodi Sundowns]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Sipho Chaine]]|sortname=Chaine, Sipho|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|12|14}}|caps=4|goals=0|club=[[Orlando Pirates F.C.|Orlando Pirates]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Evidence Makgopa]]|sortname=Makgopa, Evidence|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|5}}|caps=26|goals=6|club=[[Orlando Pirates F.C.|Orlando Pirates]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Samukele Kabini]]|sortname=Kabini, Samukele|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|3|15}}|caps=6|goals=0|club=[[Molde FK|Molde]]|clubnat=NOR}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Nkosinathi Sibisi]]|sortname=Sibisi, Nkosinathi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|9|22}}|caps=20|goals=0|club=[[Orlando Pirates F.C.|Orlando Pirates]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[Khuliso Mudau]]|sortname=Mudau, Khuliso|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|4|26}}|caps=32|goals=1|club=[[Mamelodi Sundowns F.C.|Mamelodi Sundowns]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Ime Okon]]|sortname=Okon, Ime|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|2|20}}|caps=8|goals=1|club=[[Hannover 96]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Ricardo Goss]]|sortname=Goss, Ricardo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|4|2}}|caps=5|goals=0|club=[[Siwelele F.C.|Siwelele]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Jayden Adams]]|sortname=Adams, Jayden|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|5}}|caps=5|goals=0|club=[[Mamelodi Sundowns F.C.|Mamelodi Sundowns]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Olwethu Makhanya]]|sortname=Makhanya, Olwethu|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|4|30}}|caps=1|goals=0|club=[[Philadelphia Union]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Kamogelo Sebelebele]]|sortname=Sebelebele, Kamogelo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|21}}|caps=3|goals=0|club=[[Orlando Pirates F.C.|Orlando Pirates]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Bradley Cross (soccer)|Bradley Cross]]|sortname=Cross, Bradley|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|30}}|caps=1|goals=0|club=[[Kaizer Chiefs F.C.|Kaizer Chiefs]]|clubnat=RSA}} {{nat fs end}} ===South Korea=== Coach: [[Hong Myung-bo]] [[South Korea national football team|South Korea]] announced their final squad on May 16.<ref>{{cite web |url=https://www.kfa.or.kr/layer_popup/popup_live.php?act=news_tv_detail&idx=27972&div_code=news&check_url=bGF5ZXI=&lang=KOR |title=손흥민 등 월드컵 명단 발표... 이기혁, 이동경은 깜짝 합류 |trans-title=World Cup squad announced, featuring Son Heung-min... Lee Ki-hyuk and Lee Dong-gyeong make surprise additions |publisher=[[Korea Football Association]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 15, 2026 |language=ko |archive-date=May 16, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260516144312/https://www.kfa.or.kr/layer_popup/popup_live.php?act=news_tv_detail&idx=27972&div_code=news&check_url=bGF5ZXI=&lang=KOR |url-status=live}}</ref> [[Cho Yu-min]] withdrew injured and was replaced by [[Cho Wi-je]] on May 31.<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/south-korea-defender-cho-ruled-out-world-cup-2026-06-01/ |title=South Korea defender Cho ruled out of World Cup |work=[[Reuters]] |date=May 31, 2026 |access-date=June 1, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Kim Seung-gyu]]|sortname=Kim, Seung-gyu|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|9|30}}|caps=87|goals=0|club=[[FC Tokyo]]|clubnat=JPN}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Lee Han-beom]]|sortname=Lee, Han-beom|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|6|17}}|caps=8|goals=0|club=[[FC Midtjylland|Midtjylland]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=3|pos=MF|name=[[Lee Gi-hyuk]]|sortname=Lee, Gi-hyuk|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|7}}|caps=3|goals=0|club=[[Gangwon FC]]|clubnat=KOR}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Kim Min-jae (footballer)|Kim Min-jae]]|sortname=Kim, Min-jae|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|11|15}}|caps=79|goals=4|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Kim Tae-hyeon]]|sortname=Kim, Tae-hyeon|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|9|17}}|caps=7|goals=0|club=[[Kashima Antlers]]|clubnat=JPN}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Hwang In-beom]]|sortname=Hwang, In-beom|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|9|20}}|caps=73|goals=6|club=[[Feyenoord]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Son Heung-min]]|sortname=Son, Heung-min|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|7|8}}|caps=144|goals=56|club=[[Los Angeles FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Paik Seung-ho]]|sortname=Paik, Seung-ho|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|3|17}}|caps=27|goals=3|club=[[Birmingham City F.C.|Birmingham City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Cho Gue-sung]]|sortname=Cho, Gue-sung|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|1|25}}|caps=44|goals=12|club=[[FC Midtjylland|Midtjylland]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Lee Jae-sung]]|sortname=Lee, Jae-sung|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|8|10}}|caps=105|goals=15|club=[[1. FSV Mainz 05|Mainz 05]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Hwang Hee-chan]]|sortname=Hwang, Hee-chan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|26}}|caps=79|goals=17|club=[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Song Bum-keun]]|sortname=Song, Bum-keun|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|15}}|caps=3|goals=0|club=[[Jeonbuk Hyundai Motors]]|clubnat=KOR}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Lee Tae-seok]]|sortname=Lee, Tae-seok|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|28}}|caps=15|goals=1|club=[[FK Austria Wien|Austria Wien]]|clubnat=AUT}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Cho Wi-je]]|sortname=Cho, Wi-je|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|8|25}}|caps=1|goals=0|club=[[Jeonbuk Hyundai Motors]]|clubnat=KOR}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Kim Moon-hwan]]|sortname=Kim, Moon-hwan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|8|1}}|caps=35|goals=0|club=[[Daejeon Hana Citizen]]|clubnat=KOR}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Park Jin-seob (footballer, born 1995)|Park Jin-seob]]|sortname=Park, Jin-seob|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|10|23}}|caps=14|goals=1|club=[[Zhejiang Professional F.C.|Zhejiang]]|clubnat=CHN}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Bae Jun-ho]]|sortname=Bae, Jun-ho|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|8|21}}|caps=13|goals=2|club=[[Stoke City F.C.|Stoke City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Oh Hyeon-gyu]]|sortname=Oh, Hyeon-gyu|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|12}}|caps=27|goals=6|club=[[Beşiktaş J.K.|Beşiktaş]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Lee Kang-in]]|sortname=Lee, Kang-in|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|19}}|caps=47|goals=11|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Yang Hyun-jun]]|sortname=Yang, Hyun-jun|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|25}}|caps=9|goals=0|club=[[Celtic F.C.|Celtic]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=21|pos=GK|name=[[Jo Hyeon-woo]]|sortname=Jo, Hyeon-woo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|9|25}}|caps=48|goals=0|club=[[Ulsan HD FC|Ulsan HD]]|clubnat=KOR}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Seol Young-woo]]|sortname=Seol, Young-woo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|5}}|caps=34|goals=0|club=[[Red Star Belgrade]]|clubnat=SRB}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Jens Castrop]]|sortname=Castrop, Jens|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|29}}|caps=7|goals=0|club=[[Borussia Mönchengladbach]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Kim Jin-gyu (footballer, born 1997)|Kim Jin-gyu]]|sortname=Kim, Jin-gyu|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|24}}|caps=22|goals=3|club=[[Jeonbuk Hyundai Motors]]|clubnat=KOR}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Eom Ji-sung]]|sortname=Eom, Ji-sung|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|9}}|caps=9|goals=2|club=[[Swansea City A.F.C.|Swansea City]]|clubnat=WAL}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Lee Dong-gyeong]]|sortname=Lee, Dong-gyeong|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|20}}|caps=18|goals=4|club=[[Ulsan HD FC|Ulsan HD]]|clubnat=KOR}} {{nat fs end}} ==Group B== ===Bosnia and Herzegovina=== Coach: [[Sergej Barbarez]] [[Bosnia and Herzegovina national football team|Bosnia and Herzegovina]] announced their final squad on May 11.<ref>{{cite web |url=https://www.nfsbih.ba/vijesti/nogomet-m/a-reprezentacija-m/sergej-barbarez-odabrao-igrace-za-svjetsko-prvenstvo/ |title=Sergej Barbarez odabrao igrače za Svjetsko prvenstvo |trans-title=Sergej Barbarez selected players for the World Cup |publisher=[[Football Association of Bosnia and Herzegovina]] |date=May 11, 2026 |access-date=May 11, 2026 |language=bs|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260514122917/https://www.nfsbih.ba/vijesti/nogomet-m/a-reprezentacija-m/sergej-barbarez-odabrao-igrace-za-svjetsko-prvenstvo/|archive-date=May 14, 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nfsbih.ba/images/2026-D/005_maj/NFSBIH_Spisak_SP.pdf |title=NFSBIH Spisak SP |trans-title=NFSBIH WC List |publisher=[[Football Association of Bosnia and Herzegovina]] |date=May 11, 2026 |access-date=May 11, 2026 |language=bs|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260513034907/https://www.nfsbih.ba/images/2026-D/005_maj/NFSBIH_Spisak_SP.pdf|archive-date=May 13, 2026}}</ref> [[Osman Hadžikić]] withdrew injured and was replaced by [[Mladen Jurkas]] on June 1.<ref>{{cite web |url=https://www.nezavisne.com/sport/fudbal/Danasnja-odluka-Barbareza-puni-kasu-Borca/967648 |title=Današnja odluka Barbareza puni kasu Borca |trans-title=Today's decision by Barbarez fills Borac's coffers |work=[[Nezavisne novine]] |date=June 1, 2026 |access-date=June 2, 2026 |language=ba |archive-date=June 2, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260602075816/https://www.nezavisne.com/sport/fudbal/Danasnja-odluka-Barbareza-puni-kasu-Borca/967648 |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Nikola Vasilj]]|sortname=Vasilj, Nikola|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|2}}|caps=26|goals=0|club=[[FC St. Pauli]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Nihad Mujakić]]|sortname=Mujakic, Nihad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|15}}|caps=12|goals=1|club=[[Gaziantep F.K.|Gaziantep]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Dennis Hadžikadunić]]|sortname=Hadzikadunic, Dennis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|9}}|caps=32|goals=0|club=[[UC Sampdoria|Sampdoria]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Tarik Muharemović]]|sortname=Muharemovic, Tarik|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|2|28}}|caps=14|goals=1|club=[[US Sassuolo Calcio|Sassuolo]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Sead Kolašinac]]|sortname=Kolasinac, Sead|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|6|20}}|caps=65|goals=0|club=[[Atalanta BC|Atalanta]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Benjamin Tahirović]]|sortname=Tahirovic, Benjamin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|3|3}}|caps=28|goals=2|club=[[Brøndby IF|Brøndby]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=7|pos=DF|name=[[Amar Dedić]]|sortname=Dedic, Amar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|8|18}}|caps=28|goals=1|club=[[S.L. Benfica|Benfica]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Armin Gigović]]|sortname=Gigovic, Armin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|4|6}}|caps=20|goals=1|club=[[BSC Young Boys|Young Boys]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Samed Baždar]]|sortname=Bazdar, Samed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|1|31}}|caps=13|goals=1|club=[[Jagiellonia Białystok]]|clubnat=POL}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Ermedin Demirović]]|sortname=Demirovic, Ermedin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|25}}|caps=40|goals=4|club=[[VfB Stuttgart]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Edin Džeko]]|sortname=Dzeko, Edin|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1986|3|17}}|caps=148|goals=73|club=[[FC Schalke 04|Schalke 04]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Mladen Jurkas]]|sortname=Jurkas, Mladen|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|10|7}}|caps=0|goals=0|club=[[FK Borac Banja Luka|Borac Banja Luka]]|clubnat=BIH}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[Ivan Bašić]]|sortname=Basic, Ivan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|4|30}}|caps=17|goals=0|club=[[FC Astana|Astana]]|clubnat=KAZ}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Ivan Šunjić]]|sortname=Sunjic, Ivan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|10|9}}|caps=11|goals=0|club=[[Pafos FC|Pafos]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Amar Memić]]|sortname=Memic, Amar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|20}}|caps=13|goals=1|club=[[FC Viktoria Plzeň|Viktoria Plzeň]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Amir Hadžiahmetović]]|sortname=Hadziahmetovic, Amir|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|3|8}}|caps=36|goals=0|club=[[Hull City A.F.C.|Hull City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Dženis Burnić]]|sortname=Burnic, Dzenis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|5|22}}|caps=20|goals=0|club=[[Karlsruher SC]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Nikola Katić]]|sortname=Katic, Nikola|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|10|10}}|caps=17|goals=2|club=[[FC Schalke 04|Schalke 04]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Kerim Alajbegović]]|sortname=Alajbegovic, Kerim|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|9|21}}|caps=10|goals=1|club=[[FC Red Bull Salzburg|Red Bull Salzburg]]|clubnat=AUT}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Esmir Bajraktarević]]|sortname=Bajraktarevic, Esmir|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|3|10}}|caps=16|goals=1|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Stjepan Radeljić]]|sortname=Radeljic, Stjepan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|5}}|caps=5|goals=0|club=[[HNK Rijeka|Rijeka]]|clubnat=CRO}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Martin Zlomislić]]|sortname=Zlomislic, Martin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|16}}|caps=3|goals=0|club=[[HNK Rijeka|Rijeka]]|clubnat=CRO}} {{nat fs g player|no=23|pos=FW|name=[[Haris Tabaković]]|sortname=Tabakovic, Haris|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|6|20}}|caps=10|goals=4|club=[[Borussia Mönchengladbach]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Nidal Čelik]]|sortname=Celik, Nidal|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|7|17}}|caps=2|goals=0|club=[[RC Lens|Lens]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Jovo Lukić]]|sortname=Lukic, Jovo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|11|28}}|caps=3|goals=0|club=[[FC Universitatea Cluj|Universitatea Cluj]]|clubnat=ROU}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Ermin Mahmić]]|sortname=Mahmic, Ermin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|3|14}}|caps=2|goals=0|club=[[FC Slovan Liberec|Slovan Liberec]]|clubnat=CZE}} {{nat fs end}} ===Canada=== Coach: {{#invoke:flag|icon|USA}} [[Jesse Marsch]] [[Canada men's national soccer team|Canada]] announced a 32-man preliminary squad on May 25.<ref>{{cite web |url=https://news.canadasoccer.com/canmnt-charlotte-training-camp-squad-named-ahead-of-fifa-world-cup-2026 |title=CANMNT Charlotte Training Camp Squad Named Ahead of FIFA World Cup 2026 |publisher=[[Canadian Soccer Association]] |date=May 25, 2026 |access-date=May 25, 2026}}</ref> They announced their final squad on May 29.<ref>{{cite web |url=https://news.canadasoccer.com/canada-soccer-announces-canmnt-squad-for-fifa-world-cup-2026 |title=Canada Soccer Announces CANMNT Squad for FIFA World Cup 2026 |publisher=[[Canadian Soccer Association]] |date=May 29, 2026 |access-date=May 29, 2026 |archive-date=May 30, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260530000922/https://news.canadasoccer.com/canada-soccer-announces-canmnt-squad-for-fifa-world-cup-2026 |url-status=live }}</ref> [[Marcelo Flores]] withdrew injured on May 31 and was replaced by [[Jayden Nelson]] on June 9.<ref>{{cite web |url=https://www.foxsports.com/stories/soccer/canadas-marcelo-flores-ruled-out-world-cup-acl-injury |title=Canada's Marcelo Flores Ruled Out Of World Cup With ACL Injury |publisher=[[Fox Sports (United States)|Fox Sports]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026 |archive-date=June 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601041136/https://www.foxsports.com/stories/soccer/canadas-marcelo-flores-ruled-out-world-cup-acl-injury |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://news.canadasoccer.com/canmnt-fifa-world-cup-2026-roster-update |title=CANMNT FIFA World Cup 2026™ Roster Update |publisher=[[Canadian Soccer Association]] |date=June 9, 2026 |access-date=June 9, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Dayne St. Clair]]|sortname=St Clair, Dayne|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|9}}|caps=20|goals=0|club=[[Inter Miami CF]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Alistair Johnston]]|sortname=Johnston, Alistair|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|8}}|caps=58|goals=1|club=[[Celtic F.C.|Celtic]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Alfie Jones]]|sortname=Jones, Alfie|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|7}}|caps=2|goals=0|club=[[Middlesbrough F.C.|Middlesbrough]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Luc de Fougerolles]]|sortname=Fougerolles, Luc de|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|10|12}}|caps=13|goals=0|club=[[FCV Dender EH|Dender]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Joel Waterman]]|sortname=Waterman, Joel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|24}}|caps=17|goals=0|club=[[Chicago Fire FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Mathieu Choinière]]|sortname=Choiniere, Mathieu|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|7}}|caps=23|goals=0|club=[[Los Angeles FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Stephen Eustáquio]]|sortname=Eustaquio, Stephen|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|12|21}}|caps=56|goals=4|club=[[Los Angeles FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Ismaël Koné]]|sortname=Kone, Ismael|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|6|16}}|caps=40|goals=4|club=[[US Sassuolo Calcio|Sassuolo]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Cyle Larin]]|sortname=Larin, Cyle|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|4|17}}|caps=90|goals=30|club=[[Southampton F.C.|Southampton]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Jonathan David]]|sortname=David, Jonathan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|1|14}}|caps=77|goals=39|club=[[Juventus FC|Juventus]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Liam Millar]]|sortname=Millar, Liam|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|9|27}}|caps=41|goals=1|club=[[Hull City A.F.C.|Hull City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=FW|name=[[Tani Oluwaseyi]]|sortname=Oluwaseyi, Tani|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|15}}|caps=24|goals=2|club=[[Villarreal CF|Villarreal]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Derek Cornelius]]|sortname=Cornelius, Derek|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|25}}|caps=44|goals=1|club=[[Rangers F.C.|Rangers]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Jacob Shaffelburg]]|sortname=Shaffelburg, Jacob|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|11|26}}|caps=31|goals=6|club=[[Los Angeles FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Moïse Bombito]]|sortname=Bombito, Moise|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|30}}|caps=20|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Maxime Crépeau]]|sortname=Crepeau, Maxime|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|5|11}}|caps=32|goals=0|club=[[Orlando City SC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Tajon Buchanan]]|sortname=Buchanan, Tajon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|8}}|caps=60|goals=8|club=[[Villarreal CF|Villarreal]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=18|pos=GK|name=[[Owen Goodman]]|sortname=Goodman, Owen|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|11|27}}|caps=0|goals=0|club=[[Barnsley F.C.|Barnsley]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Alphonso Davies]]|sortname=Davies, Alphonso|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|11|2}}|caps=58|goals=15|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Ali Ahmed (soccer)|Ali Ahmed]]|sortname=Ahmed, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|10}}|caps=24|goals=1|club=[[Norwich City F.C.|Norwich City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Jonathan Osorio]]|sortname=Osorio, Jonathan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|6|12}}|caps=90|goals=10|club=[[Toronto FC]]|clubnat=CAN}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Richie Laryea]]|sortname=Laryea, Richie|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|7}}|caps=75|goals=1|club=[[Toronto FC]]|clubnat=CAN}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Niko Sigur]]|sortname=Sigur, Niko|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|9|9}}|caps=19|goals=2|club=[[HNK Hajduk Split|Hajduk Split]]|clubnat=CRO}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Promise David]]|sortname=David, Promise|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|3}}|caps=10|goals=3|club=[[Royale Union Saint-Gilloise|Union Saint-Gilloise]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Nathan Saliba]]|sortname=Saliba, Nathan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|2|7}}|caps=15|goals=2|club=[[RSC Anderlecht|Anderlecht]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Jayden Nelson]]|sortname=Nelson, Jayden|age={{birth date and age2|2026|9|26|2002|2|7}}|caps=14|goals=3|club=[[Austin FC|Austin FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs end}} ===Qatar=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ESP}} [[Julen Lopetegui]] [[Qatar national football team|Qatar]] announced a 34-man preliminary squad on May 12.<ref>{{cite web |url=https://www.qfa.qa/en/news/national-team-preliminary-list-released-for-world-cup-2026 |title=National Team Preliminary List Released for World Cup 2026 |publisher=[[Qatar Football Association]] |date=May 12, 2026 |access-date=May 12, 2026 |archive-date=May 28, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260528152236/https://www.qfa.qa/en/news/national-team-preliminary-list-released-for-world-cup-2026 |url-status=live }}</ref> The squad was extended to 35 players on May 18,<ref>{{cite tweet |author=Qatar Football Association |author-link=Qatar Football Association |user=QFA_EN |number=2056434996601110758 |date=May 18, 2026 |title=Our national team head coach, Julen Lopetegui, has called up goalkeeper Fahad Younis to the national team training camp in preparation for the 2026 World Cup. |access-date=May 18, 2026}}</ref> then reduced to 28 players on May 25.<ref>{{cite web |url=https://www.qfa.qa/ar/news/28-%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D9%8B-%D9%81%D9%8A-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%86%D8%A7%D8%A8%D9%8A-%D9%84%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%A9-%D8%A3%D9%8A%D8%B1%D9%84%D9%86%D8%AF%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AF%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%A9 |title=28 لاعباً في قائمة العنابي لمباراة أيرلندا الودية الدولية |trans-title=28 players named in the Maroon squad for international friendly against Ireland |publisher=[[Qatar Football Association]] |date=May 25, 2026 |access-date=May 25, 2026}}</ref> They announced their final squad on June 1.<ref>{{cite tweet |author=Qatar Football Association |author-link=Qatar Football Association |user=QFA_EN |number=2061519863403741405 |date=June 1, 2026 |title=The official squad for the FIFA World Cup 2026™ has been announced. |access-date=June 2, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Mahmud Abunada]]|sortname=Abunada, Mahmud|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|5}}|caps=5|goals=0|club=[[Al-Rayyan SC|Al-Rayyan]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Pedro Miguel (footballer)|Pedro Miguel]]|sortname=Pedro Miguel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|8|6}}|caps=99|goals=3|club=[[Al Sadd SC|Al-Sadd]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Lucas Mendes (footballer, born 1990)|Lucas Mendes]]|sortname=Mendes, Lucas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|7|3}}|caps=25|goals=1|club=[[Al-Wakrah SC|Al-Wakrah]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Issa Laye]]|sortname=Laye, Issa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|12|22}}|caps=4|goals=0|club=[[Al-Arabi SC (Qatar)|Al-Arabi]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Jassem Gaber]]|sortname=Gaber, Jassem|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|20}}|caps=32|goals=1|club=[[Al-Rayyan SC|Al-Rayyan]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Abdulaziz Hatem]]|sortname=Hatem, Abdulaziz|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|1|1}}|caps=117|goals=11|club=[[Al-Rayyan SC|Al-Rayyan]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Ahmed Alaaeldin]]|sortname=Alaaeldin, Ahmed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|1|31}}|caps=68|goals=9|club=[[Al-Rayyan SC|Al-Rayyan]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=8|pos=FW|name=[[Edmilson Junior]]|sortname=Edmilson Junior|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|8|19}}|caps=16|goals=0|club=[[Al Duhail SC|Al-Duhail]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Mohammed Muntari]]|sortname=Muntari, Mohammed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|12|20}}|caps=67|goals=16|club=[[Al-Gharafa SC|Al-Gharafa]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Hassan Al-Haydos]]|sortname=Haydos, Hassan|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|12|11}}|caps=186|goals=41|club=[[Al Sadd SC|Al-Sadd]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Akram Afif]]|sortname=Afif, Akram|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|11|18}}|caps=125|goals=39|club=[[Al Sadd SC|Al-Sadd]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=12|pos=MF|name=[[Karim Boudiaf]]|sortname=Boudiaf, Karim|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|9|16}}|caps=118|goals=5|club=[[Al Duhail SC|Al-Duhail]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Ayoub Al-Oui]]|sortname=Oui, Ayoub|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|3|11}}|caps=6|goals=0|club=[[Al-Gharafa SC|Al-Gharafa]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Homam Ahmed]]|sortname=Ahmed, Homam|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|25}}|caps=68|goals=3|club=[[Cultural y Deportiva Leonesa|Cultural Leonesa]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=15|pos=FW|name=[[Yusuf Abdurisag]]|sortname=Abdurisag, Yusuf|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|6}}|caps=39|goals=3|club=[[Al-Wakrah SC|Al-Wakrah]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Boualem Khoukhi]]|sortname=Khoukhi, Boualem|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|7|9}}|caps=116|goals=20|club=[[Al Sadd SC|Al-Sadd]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Ahmed Al-Ganehi]]|sortname=Ganehi, Ahmed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|9|22}}|caps=13|goals=1|club=[[Al-Gharafa SC|Al-Gharafa]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Sultan Al-Brake]]|sortname=Brake, Sultan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|7}}|caps=17|goals=0|club=[[Al Duhail SC|Al-Duhail]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Almoez Ali]]|sortname=Ali, Almoez|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|8|19}}|caps=115|goals=55|club=[[Al Duhail SC|Al-Duhail]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Ahmed Fathy (Qatari footballer)|Ahmed Fathy]]|sortname=Fathy, Ahmed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|1|25}}|caps=48|goals=0|club=[[Al-Arabi SC (Qatar)|Al-Arabi]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=21|pos=GK|name=[[Salah Zakaria]]|sortname=Zakaria, Salah|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|4|24}}|caps=8|goals=0|club=[[Al Duhail SC|Al-Duhail]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Meshaal Barsham]]|sortname=Barsham, Meshaal|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|14}}|caps=52|goals=0|club=[[Al Sadd SC|Al-Sadd]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Assim Madibo]]|sortname=Madibo, Assim|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|10|22}}|caps=51|goals=0|club=[[Al-Wakrah SC|Al-Wakrah]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Tahsin Jamshid]]|sortname=Jamshid, Tahsin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|6|16}}|caps=3|goals=0|club=[[Al Duhail SC|Al-Duhail]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Al-Hashmi Al-Hussain]]|sortname=Hussain, Al-Hashmi|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|8|15}}|caps=8|goals=0|club=[[Al-Arabi SC (Qatar)|Al-Arabi]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Mohamed Manai]]|sortname=Manai, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|10|25}}|caps=10|goals=0|club=[[Al-Shamal SC|Al-Shamal]]|clubnat=QAT}} {{nat fs end}} ===Switzerland=== Coach: [[Murat Yakin]] [[Switzerland national football team|Switzerland]] announced their final squad through a social media campaign on May 18 and 19,<ref>{{cite web |url=https://www.srf.ch/sport/fussball/fifa-wm-2026/26-spieler-nominiert-das-schweizer-wm-kader-ist-komplett |title=Das Schweizer WM-Kader ist komplett |trans-title=The Swiss World Cup squad is complete |work=[[Schweizer Radio und Fernsehen]] |date=May 19, 2026 |access-date=May 19, 2026 |language=de |archive-date=May 20, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260520125154/https://www.srf.ch/sport/fussball/fifa-wm-2026/26-spieler-nominiert-das-schweizer-wm-kader-ist-komplett |url-status=live}}</ref> which was officially confirmed on May 20.<ref>{{cite web |url=https://www.football.ch/sfv/nationalteams/a-team/news/maenner-nationalteam-murat-yakins-aufgebot-mit-18-wm-erfahrenen-spielern.aspx |title=Männer-Nationalteam: Murat Yakins Aufgebot mit 18 WM-erfahrenen Spielern |trans-title=Men's National Team: Murat Yakin's roster features 18 players with World Cup experience |publisher=[[Swiss Football Association]] |date=May 20, 2026 |access-date=May 20, 2026 |language=de |archive-date=May 21, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521100452/https://www.football.ch/sfv/nationalteams/a-team/news/maenner-nationalteam-murat-yakins-aufgebot-mit-18-wm-erfahrenen-spielern.aspx |url-status=live}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Gregor Kobel]]|sortname=Kobel, Gregor|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|12|6}}|caps=21|goals=0|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Miro Muheim]]|sortname=Muheim, Miro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|24}}|caps=10|goals=0|club=[[Hamburger SV]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Silvan Widmer]]|sortname=Widmer, Silvan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|3|5}}|caps=60|goals=5|club=[[1. FSV Mainz 05|Mainz 05]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Nico Elvedi]]|sortname=Elvedi, Nico|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|9|30}}|caps=67|goals=3|club=[[Borussia Mönchengladbach]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Manuel Akanji]]|sortname=Akanji, Manuel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|7|19}}|caps=81|goals=4|club=[[Inter Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Denis Zakaria]]|sortname=Zakaria, Denis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|11|20}}|caps=65|goals=3|club=[[AS Monaco FC|Monaco]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Breel Embolo]]|sortname=Embolo, Breel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|14}}|caps=86|goals=24|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Remo Freuler]]|sortname=Freuler, Remo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|4|15}}|caps=88|goals=11|club=[[Bologna FC 1909|Bologna]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=9|pos=MF|name=[[Johan Manzambi]]|sortname=Manzambi, Johan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|10|14}}|caps=12|goals=3|club=[[SC Freiburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Granit Xhaka]]|sortname=Xhaka, Granit|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|9|27}}|caps=146|goals=17|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Dan Ndoye]]|sortname=Ndoye, Dan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|25}}|caps=31|goals=8|club=[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Yvon Mvogo]]|sortname=Mvogo, Yvon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|6|6}}|caps=13|goals=0|club=[[FC Lorient|Lorient]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Ricardo Rodriguez (footballer)|Ricardo Rodriguez]]|sortname=Rodriguez, Ricardo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|8|25}}|caps=138|goals=9|club=[[Real Betis]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Ardon Jashari]]|sortname=Jashari, Ardon|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|30}}|caps=8|goals=0|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Djibril Sow]]|sortname=Sow, Djibril|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|6}}|caps=52|goals=0|club=[[Sevilla FC|Sevilla]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=16|pos=FW|name=[[Christian Fassnacht]]|sortname=Fassnacht, Christian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|11|11}}|caps=23|goals=5|club=[[BSC Young Boys|Young Boys]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Rubén Vargas]]|sortname=Vargas, Ruben|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|5}}|caps=61|goals=11|club=[[Sevilla FC|Sevilla]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Eray Cömert]]|sortname=Comert, Eray|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|4}}|caps=22|goals=0|club=[[Valencia CF|Valencia]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Noah Okafor]]|sortname=Okafor, Noah|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|24}}|caps=25|goals=2|club=[[Leeds United F.C.|Leeds United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Michel Aebischer]]|sortname=Aebischer, Michel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|6}}|caps=40|goals=2|club=[[Pisa SC|Pisa]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=21|pos=GK|name=[[Marvin Keller (footballer)|Marvin Keller]]|sortname=Keller, Marvin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|3}}|caps=1|goals=0|club=[[BSC Young Boys|Young Boys]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Fabian Rieder]]|sortname=Rieder, Fabian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|16}}|caps=28|goals=1|club=[[FC Augsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=23|pos=FW|name=[[Zeki Amdouni]]|sortname=Amdouni, Zeki|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|12|4}}|caps=29|goals=11|club=[[Burnley F.C.|Burnley]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Aurèle Amenda]]|sortname=Amenda, Aurele|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|31}}|caps=7|goals=0|club=[[Eintracht Frankfurt]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Luca Jaquez]]|sortname=Jaquez, Luca|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|2}}|caps=3|goals=0|club=[[VfB Stuttgart]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Cedric Itten]]|sortname=Itten, Cedric|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|12|27}}|caps=15|goals=5|club=[[Fortuna Düsseldorf]]|clubnat=GER}} {{nat fs end}} ==Group C== ===Brazil=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ITA}} [[Carlo Ancelotti]] [[Brazil national football team|Brazil]] announced a 55-man preliminary squad on May 12.<ref>{{cite web |url=https://ge.globo.com/futebol/futebol-internacional/noticia/2026/05/12/copa-do-mundo-veja-os-jogadores-que-estao-na-pre-lista-da-selecao-brasileira.ghtml |title=Pré-lista da seleção brasileira para a Copa do Mundo: veja os nomes confirmados |trans-title=Brazilian national team's preliminary squad for the World Cup: see the confirmed names |first=Bruno |last=Cassucci |first2=Cahê |last2=Mota |publisher=[[Globo (media company)|Globo]] |date=May 12, 2026 |access-date=May 12, 2026 |language=pt |archive-date=May 12, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260512220856/https://ge.globo.com/futebol/futebol-internacional/noticia/2026/05/12/copa-do-mundo-veja-os-jogadores-que-estao-na-pre-lista-da-selecao-brasileira.ghtml |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.itatiaia.com.br/esportes/futebol/selecao-brasileira/veja-nomes-na-pre-lista-da-selecao-brasileira-para-a-copa-do-mundo/ |title=Veja nomes na pré-lista da Seleção Brasileira para a Copa do Mundo |trans-title=See the names on the preliminary list for the Brazilian National Team for the World Cup |first=João Marcelo |last=Cardoso |publisher=[[Rádio Itatiaia|Itatiaia]] |date=May 12, 2026 |access-date=May 13, 2026 |language=pt |archive-date=May 19, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519053409/https://www.itatiaia.com.br/esportes/futebol/selecao-brasileira/veja-nomes-na-pre-lista-da-selecao-brasileira-para-a-copa-do-mundo/ |url-status=live}}</ref> They announced their final squad on May 18.<ref>{{cite web |url=https://www.cbf.com.br/selecao-brasileira/noticias/selecao-masculina/a/carlo-ancelotti-convoca-os-26-jogadores-que-vao-tentar-o-hexa-na-copa-do-mundo |title=Carlo Ancelotti convoca os 26 jogadores que vão tentar o hexa na Copa do Mundo |trans-title=Carlo Ancelotti names the 26 players who will attempt to win the sixth World Cup title |publisher=[[Brazilian Football Confederation]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 19, 2026 |language=pt |url-status=live |archive-date=May 19, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519061627/https://www.cbf.com.br/selecao-brasileira/noticias/selecao-masculina/a/carlo-ancelotti-convoca-os-26-jogadores-que-vao-tentar-o-hexa-na-copa-do-mundo}}</ref> [[Wesley França|Wesley]] withdrew injured and was replaced by [[Éderson (footballer, born 1999)|Éderson Silva]] on June 7.<ref>{{cite web |url=https://www.cbf.com.br/selecao-brasileira/noticias/selecao-masculina/a/ederson-e-convocado-pela-selecao-para-a-copa-do-mundo |title=Éderson é convocado pela Seleção para a Copa do Mundo |trans-title=Éderson is called up by the National Team for the World Cup |publisher=[[Brazilian Football Confederation]] |date=June 7, 2026 |access-date=June 7, 2026 |language=pt |url-status=live |archive-date=June 8, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260608032632/https://www.cbf.com.br/selecao-brasileira/noticias/selecao-masculina/a/ederson-e-convocado-pela-selecao-para-a-copa-do-mundo}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Alisson Becker|Alisson]]|sortname=Alisson|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|10|2}}|caps=78|goals=0|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=2|pos=MF|name=[[Éderson (footballer, born 1999)|Éderson Silva]]|sortname=Silva, Ederson|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|7|7}}|caps=3|goals=0|club=[[Atalanta BC|Atalanta]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Gabriel Magalhães]]|sortname=Magalhaes, Gabriel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|12|19}}|caps=17|goals=1|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Marquinhos]]|sortname=Marquinhos|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|5|14}}|caps=105|goals=7|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Casemiro]]|sortname=Casemiro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|2|23}}|caps=86|goals=9|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Alex Sandro]]|sortname=Alex Sandro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|1|26}}|caps=45|goals=2|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Vinícius Júnior]]|sortname=Vinicius Junior|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|12}}|caps=49|goals=9|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Bruno Guimarães]]|sortname=Guimaraes, Bruno|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|16}}|caps=43|goals=3|club=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Matheus Cunha]]|sortname=Cunha, Matheus|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|5|27}}|caps=23|goals=1|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Neymar]]|sortname=Neymar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|2|5}}|caps=128|goals=79|club=[[Santos FC|Santos]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Raphinha]]|sortname=Raphinha|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|12|14}}|caps=39|goals=11|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Weverton (footballer, born 1987)|Weverton]]|sortname=Weverton|age={{birth date and age2|2026|6|11|1987|12|13}}|caps=11|goals=0|club=[[Grêmio FBPA|Grêmio]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Danilo (footballer, born July 1991)|Danilo Luiz]]|sortname=Danilo Luiz|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|7|15}}|caps=70|goals=1|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Gleison Bremer|Bremer]]|sortname=Bremer|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|3|18}}|caps=8|goals=1|club=[[Juventus FC|Juventus]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Léo Pereira (footballer, born 1996)|Léo Pereira]]|sortname=Pereira, Leo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|31}}|caps=4|goals=0|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Douglas Santos (footballer, born 1994)|Douglas Santos]]|sortname=Santos, Douglas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|3|22}}|caps=7|goals=0|club=[[FC Zenit Saint Petersburg|Zenit Saint Petersburg]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Fabinho (footballer, born 1993)|Fabinho]]|sortname=Fabinho|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|10|23}}|caps=33|goals=0|club=[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Danilo (footballer, born 2001)|Danilo Santos]]|sortname=Santos, Danilo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|29}}|caps=4|goals=2|club=[[Botafogo FR|Botafogo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Endrick (footballer, born 2006)|Endrick]]|sortname=Endrick|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|7|21}}|caps=17|goals=4|club=[[Olympique Lyonnais|Lyon]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Lucas Paquetá]]|sortname=Paqueta, Lucas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|8|27}}|caps=63|goals=13|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Luiz Henrique (footballer, born 2001)|Luiz Henrique]]|sortname=Luiz Henrique|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|2}}|caps=15|goals=2|club=[[FC Zenit Saint Petersburg|Zenit Saint Petersburg]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=22|pos=FW|name=[[Gabriel Martinelli]]|sortname=Martinelli, Gabriel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|18}}|caps=23|goals=4|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Ederson (footballer, born 1993)|Ederson Moraes]]|sortname=Moraes, Ederson|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|8|17}}|caps=32|goals=0|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Roger Ibañez]]|sortname=Ibanez, Roger|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|11|23}}|caps=7|goals=0|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Igor Thiago]]|sortname=Igor Thiago|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|26}}|caps=4|goals=2|club=[[Brentford F.C.|Brentford]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Rayan (footballer, born 2006)|Rayan]]|sortname=Rayan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|8|3}}|caps=2|goals=1|club=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]]|clubnat=ENG}} {{nat fs end}} ===Haiti=== Coach: {{#invoke:flag|icon|FRA}} [[Sébastien Migné]] [[Haiti national football team|Haiti]] announced their final squad on May 15.<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/fhfhaiti/posts/pfbid0sgioyXTC9xmDjdqqPgHtmLPVWu2j7R1KG3hQC8pNZhQgiNRGHixSVMp9aPjKYKxAl |title=Lis Ofisyèl Grenadye yo pou Mondyal 2026 |trans-title=List of Official Grenadiers for the 2026 World Cup |publisher=[[Haitian Football Federation]] |via=[[Facebook]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 15, 2026 |language=ht |url-status=live |archive-date=May 15, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260515175636/https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Ffhfhaiti%2Fposts%2Fpfbid0sgioyXTC9xmDjdqqPgHtmLPVWu2j7R1KG3hQC8pNZhQgiNRGHixSVMp9aPjKYKxAl}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/c242rl3yjp8o |title=Isidor and Bellegarde in Haiti World Cup squad |work=[[BBC Sport]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 22, 2026 |archive-date=May 21, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521012351/https://www.bbc.com/sport/football/articles/c242rl3yjp8o |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Johny Placide]]|sortname=Placide, Johny|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1988|1|29}}|caps=81|goals=0|club=[[SC Bastia|Bastia]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Carlens Arcus]]|sortname=Arcus, Carlens|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|28}}|caps=53|goals=1|club=[[Angers SCO|Angers]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Keeto Thermoncy]]|sortname=Thermoncy, Keeto|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|3|29}}|caps=1|goals=0|club=[[BSC Young Boys|Young Boys]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Ricardo Adé]]|sortname=Ade, Ricardo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|5|21}}|caps=59|goals=2|club=[[LDU Quito]]|clubnat=ECU}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Hannes Delcroix]]|sortname=Delcroix, Hannes|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|28}}|caps=7|goals=0|club=[[FC Lugano|Lugano]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Carl Sainté]]|sortname=Sainte, Carl|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|8|9}}|caps=26|goals=0|club=[[El Paso Locomotive FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Derrick Etienne Jr.]]|sortname=Etienne, Derrick Jr|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|11|25}}|caps=48|goals=8|club=[[Toronto FC]]|clubnat=CAN}} {{nat fs g player|no=8|pos=DF|name=[[Martin Expérience]]|sortname=Experience, Martin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|9}}|caps=21|goals=0|club=[[AS Nancy Lorraine|Nancy]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Duckens Nazon]]|sortname=Nazon, Duckens|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|4|7}}|caps=78|goals=44|club=[[Esteghlal F.C.|Esteghlal]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Jean-Ricner Bellegarde]]|sortname=Bellegarde, Jean-Ricner|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|27}}|caps=10|goals=0|club=[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Louicius Deedson]]|sortname=Deedson, Louicius|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|11}}|caps=32|goals=10|club=[[FC Dallas]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Alexandre Pierre]]|sortname=Pierre, Alexandre|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|25}}|caps=15|goals=0|club=[[FC Sochaux-Montbéliard|Sochaux]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Duke Lacroix]]|sortname=Lacroix, Duke|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|10|14}}|caps=16|goals=3|club=[[Colorado Springs Switchbacks FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Leverton Pierre]]|sortname=Pierre, Leverton|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|9}}|caps=33|goals=0|club=[[F.C. Vizela|Vizela]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=15|pos=FW|name=[[Ruben Providence]]|sortname=Providence, Ruben|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|7}}|caps=15|goals=3|club=[[Almere City FC|Almere City]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=16|pos=FW|name=[[Lenny Joseph]]|sortname=Joseph, Lenny|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|12}}|caps=2|goals=1|club=[[Ferencvárosi TC|Ferencváros]]|clubnat=HUN}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Danley Jean Jacques]]|sortname=Jean Jacques, Danley|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|20}}|caps=30|goals=6|club=[[Philadelphia Union]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Wilson Isidor]]|sortname=Isidor, Wilson|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|8|27}}|caps=4|goals=2|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Yassin Fortuné]]|sortname=Fortune, Yassin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|30}}|caps=4|goals=0|club=[[F.C. Vizela|Vizela]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Frantzdy Pierrot]]|sortname=Pierrot, Frantzdy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|3|29}}|caps=51|goals=34|club=[[Çaykur Rizespor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Josué Casimir]]|sortname=Casimir, Josue|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|9|24}}|caps=7|goals=0|club=[[AJ Auxerre|Auxerre]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Jean-Kévin Duverne]]|sortname=Duverne, Jean-Kevin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|7|12}}|caps=17|goals=1|club=[[KAA Gent|Gent]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Josué Duverger]]|sortname=Duverger, Josue|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|27}}|caps=6|goals=0|club=[[FC Cosmos Koblenz|Cosmos Koblenz]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Wilguens Paugain]]|sortname=Paugain, Wilguens|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|8|24}}|caps=8|goals=0|club=[[SV Zulte Waregem|Zulte Waregem]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Dominique Simon]]|sortname=Simon, Dominique|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|29}}|caps=2|goals=0|club=[[1. FC Tatran Prešov|Tatran Prešov]]|clubnat=SVK}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Woodensky Pierre]]|sortname=Pierre, Woodensky|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|12|30}}|caps=1|goals=0|club=[[Violette AC|Violette]]|clubnat=HAI}} {{nat fs end}} ===Morocco=== Coach:<!--nationality is Moroccan, per https://inside.fifa.com/en/associations/MAR/organisation--> [[Mohamed Ouahbi]] [[Morocco national football team|Morocco]] announced their final squad on May 26.<ref>{{cite web |url=https://frmf.ma/fr/articles/coupe-du-monde-2026-de-la-fifa-coach-ouahbi-retient-26-joueurs-liste-finale |title=Coupe du Monde-2026 de la FIFA: coach Ouahbi retient 26 joueurs (liste finale) |trans-title=2026 FIFA World Cup: Coach Ouahbi names 26-man squad (final list) |publisher=[[Royal Moroccan Football Federation]] |date=May 26, 2026 |access-date=May 26, 2026 |language=fr}}</ref> [[Abde Ezzalzouli]] and [[Nayef Aguerd]] withdrew injured and were replaced by [[Amine Sbaï]] and [[Marwane Saâdane]] on June 10, respectively.<ref>{{cite web |url=https://ge.globo.com/futebol/copa-do-mundo/noticia/2026/06/10/adversario-do-brasil-na-estreia-da-copa-do-mundo-marrocos-troca-astro-e-defensor-por-lesoes.ghtml|title=Adversário do Brasil na estreia da Copa do Mundo, Marrocos troca astro e defensor por lesões|trans-title=Brazil's opponent at their debut, Morocco changes star and defender due to injuries |date=June 10, 2026 |access-date=June 10, 2026 |language=pr-br |archive-date=June 10, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Yassine Bounou]]|sortname=Bounou, Yassine|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|4|5}}|caps=90|goals=0|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Achraf Hakimi]]|sortname=Hakimi, Achraf|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|11|4}}|caps=96|goals=11|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Noussair Mazraoui]]|sortname=Mazraoui, Noussair|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|14}}|caps=45|goals=2|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Sofyan Amrabat]]|sortname=Amrabat, Sofyan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|8|21}}|caps=75|goals=0|club=[[Real Betis]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Marwane Saâdane]]|sortname=Saadane, Marwane|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|1|17}}|caps=8|goals=0|club=[[Al Fateh SC|Al-Fateh]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Ayyoub Bouaddi]]|sortname=Bouaddi, Ayyoub|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|10|2}}|caps=3|goals=0|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Chemsdine Talbi]]|sortname=Talbi, Chemsdine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|5|9}}|caps=5|goals=0|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Azzedine Ounahi]]|sortname=Ounahi, Azzedine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|19}}|caps=49|goals=9|club=[[Girona FC|Girona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Soufiane Rahimi]]|sortname=Rahimi, Soufiane|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|2}}|caps=37|goals=12|club=[[Al Ain FC|Al Ain]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Brahim Díaz]]|sortname=Diaz, Brahim|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|3}}|caps=26|goals=14|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Ismael Saibari]]|sortname=Saibari, Ismael|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|28}}|caps=31|goals=9|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Munir Mohamedi]]|sortname=Mohamedi, Munir|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|5|10}}|caps=53|goals=0|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Zakaria El Ouahdi]]|sortname=Ouahdi, Zakaria|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|12|31}}|caps=3|goals=0|club=[[KRC Genk|Genk]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Issa Diop (footballer)|Issa Diop]]|sortname=Diop, Issa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|9}}|caps=4|goals=0|club=[[Fulham F.C.|Fulham]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Samir El Mourabet]]|sortname=Mourabet, Samir|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|10|6}}|caps=4|goals=0|club=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Gessime Yassine]]|sortname=Yassine, Gessime|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|11|22}}|caps=5|goals=0|club=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Amine Sbaï]]|sortname=Sbai, Amine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|11|5}}|caps=2|goals=0|club=[[Angers SCO|Angers]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Chadi Riad]]|sortname=Riad, Chadi|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|17}}|caps=6|goals=1|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Youssef Belammari]]|sortname=Belammari, Youssef|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|20}}|caps=19|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Ayoub El Kaabi]]|sortname=Kaabi, Ayoub|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|6|25}}|caps=71|goals=35|club=[[Olympiacos F.C.|Olympiacos]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Ayoube Amaimouni]]|sortname=Amaimouni, Ayoube|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|11|30}}|caps=2|goals=0|club=[[Eintracht Frankfurt]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Ahmed Reda Tagnaouti]]|sortname=Tagnaouti, Ahmed Reda|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|5}}|caps=3|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Bilal El Khannouss]]|sortname=Khannouss, Bilal|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|5|10}}|caps=37|goals=3|club=[[VfB Stuttgart]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Neil El Aynaoui]]|sortname=Aynaoui, Neil|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|2}}|caps=16|goals=2|club=[[AS Roma|Roma]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Redouane Halhal]]|sortname=Halhal, Redouane|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|3|5}}|caps=3|goals=0|club=[[KV Mechelen|Mechelen]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Anass Salah-Eddine]]|sortname=Salah-Eddine, Anass|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|1|18}}|caps=9|goals=0|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs end}} ===Scotland=== Coach: [[Steve Clarke]] [[Scotland national football team|Scotland]] announced their final squad on May 19.<ref>{{cite web |url=https://www.scottishfa.co.uk/news/scotland-men-s-national-team-head-coach-steve-clarke-has-named-his-squad-for-fifa-world-cup-2026/ |title=Scotland Men's National Team Head Coach Steve Clarke has named his squad for FIFA World Cup 2026 |publisher=[[Scottish Football Association]] |date=May 19, 2026 |access-date=May 19, 2026 |url-status=live |archive-date=May 19, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519142035/https://www.scottishfa.co.uk/news/scotland-men-s-national-team-head-coach-steve-clarke-has-named-his-squad-for-fifa-world-cup-2026/}}</ref> [[Billy Gilmour]] withdrew injured on May 30,<ref>{{cite web |url=https://www.scottishfa.co.uk/news/fifa-world-cup-2026-squad-update/ |title=FIFA World Cup 2026 squad update |publisher=[[Scottish Football Association]] |date=May 30, 2026 |access-date=June 1, 2026}}</ref> and was replaced by [[Tyler Fletcher]] on May 31.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cn8pmj99jk7o |title=Fletcher chosen to replace Gilmour in Scotland squad |work=[[BBC Sport]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026 |archive-date=May 31, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260531110910/https://www.bbc.com/sport/football/articles/cn8pmj99jk7o |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Angus Gunn]]|sortname=Gunn, Angus|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|22}}|caps=22|goals=0|club=[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Aaron Hickey]]|sortname=Hickey, Aaron|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|6|10}}|caps=21|goals=0|club=[[Brentford F.C.|Brentford]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Andy Robertson]]|sortname=Robertson, Andy|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|3|11}}|caps=94|goals=4|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Scott McTominay]]|sortname=Mctominay, Scott|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|12|8}}|caps=70|goals=15|club=[[SSC Napoli|Napoli]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Grant Hanley]]|sortname=Hanley, Grant|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|11|20}}|caps=68|goals=2|club=[[Hibernian F.C.|Hibernian]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Kieran Tierney]]|sortname=Tierney, Kieran|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|6|5}}|caps=56|goals=2|club=[[Celtic F.C.|Celtic]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[John McGinn]]|sortname=Mcginn, John|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|10|18}}|caps=86|goals=20|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Tyler Fletcher]]|sortname=Fletcher, Tyler|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|3|19}}|caps=2|goals=0|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Lyndon Dykes]]|sortname=Dykes, Lyndon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|10|7}}|caps=51|goals=10|club=[[Charlton Athletic F.C.|Charlton Athletic]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Ché Adams]]|sortname=Adams, Che|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|13}}|caps=47|goals=13|club=[[Torino FC|Torino]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Ryan Christie]]|sortname=Christie, Ryan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|2|22}}|caps=68|goals=10|club=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Liam Kelly (footballer, born 1996)|Liam Kelly]]|sortname=Kelly, Liam|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|23}}|caps=3|goals=0|club=[[Rangers F.C.|Rangers]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Jack Hendry (footballer, born 1995)|Jack Hendry]]|sortname=Hendry, Jack|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|5|7}}|caps=38|goals=3|club=[[Al-Ettifaq Club|Al-Ettifaq]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Ross Stewart (footballer, born 1996)|Ross Stewart]]|sortname=Stewart, Ross|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|11}}|caps=3|goals=0|club=[[Southampton F.C.|Southampton]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[John Souttar]]|sortname=Souttar, John|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|9|25}}|caps=24|goals=2|club=[[Rangers F.C.|Rangers]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Dominic Hyam]]|sortname=Hyam, Dominic|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|20}}|caps=4|goals=0|club=[[Wrexham A.F.C.|Wrexham]]|clubnat=WAL}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Ben Gannon-Doak]]|sortname=Gannon-Doak, Ben|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|11|11}}|caps=14|goals=1|club=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[George Hirst (footballer)|George Hirst]]|sortname=Hirst, George|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|15}}|caps=10|goals=1|club=[[Ipswich Town F.C.|Ipswich Town]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Lewis Ferguson]]|sortname=Ferguson, Lewis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|24}}|caps=24|goals=1|club=[[Bologna FC 1909|Bologna]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Lawrence Shankland]]|sortname=Shankland, Lawrence|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|8|10}}|caps=20|goals=7|club=[[Heart of Midlothian F.C.|Heart of Midlothian]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=21|pos=GK|name=[[Craig Gordon]]|sortname=Gordon, Craig|age={{birth date and age2|2026|6|11|1982|12|31}}|caps=84|goals=0|club=[[Heart of Midlothian F.C.|Heart of Midlothian]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Nathan Patterson (footballer)|Nathan Patterson]]|sortname=Patterson, Nathan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|10|16}}|caps=26|goals=1|club=[[Everton F.C.|Everton]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Kenny McLean]]|sortname=Mclean, Kenny|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|1|8}}|caps=58|goals=3|club=[[Norwich City F.C.|Norwich City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Anthony Ralston]]|sortname=Ralston, Anthony|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|11|16}}|caps=27|goals=1|club=[[Celtic F.C.|Celtic]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Findlay Curtis]]|sortname=Curtis, Findlay|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|6|9}}|caps=3|goals=1|club=[[Kilmarnock F.C.|Kilmarnock]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Scott McKenna]]|sortname=Mckenna, Scott|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|11|12}}|caps=50|goals=1|club=[[GNK Dinamo Zagreb|Dinamo Zagreb]]|clubnat=CRO}} {{nat fs end}} ==Group D== ===Australia=== Coach: [[Tony Popovic]] [[Australia men's national soccer team|Australia]] announced their final squad on May 31.<ref>{{cite web |url=https://socceroos.com.au/news/commbank-socceroos-squad-named-fifa-world-cup-2026tm |title=CommBank Socceroos squad named for FIFA World Cup 2026 |publisher=[[Football Australia]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026 |archive-date=May 31, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260531235024/https://socceroos.com.au/news/commbank-socceroos-squad-named-fifa-world-cup-2026tm |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Mathew Ryan]]|sortname=Ryan, Mathew|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|4|8}}|caps=104|goals=0|club=[[Levante UD|Levante]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Miloš Degenek]]|sortname=Degenek, Milos|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|4|28}}|caps=57|goals=1|club=[[APOEL FC|APOEL]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Alessandro Circati]]|sortname=Circati, Alessandro|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|10|10}}|caps=13|goals=1|club=[[Parma Calcio 1913|Parma]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Jacob Italiano]]|sortname=Italiano, Jacob|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|30}}|caps=5|goals=0|club=[[Grazer AK]]|clubnat=AUT}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Jordan Bos]]|sortname=Bos, Jordan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|10|29}}|caps=27|goals=4|club=[[Feyenoord]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Jason Geria]]|sortname=Geria, Jason|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|5|10}}|caps=14|goals=0|club=[[Albirex Niigata]]|clubnat=JPN}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Mathew Leckie]]|sortname=Leckie, Mathew|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|2|4}}|caps=80|goals=14|club=[[Melbourne City FC|Melbourne City]]|clubnat=AUS}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Connor Metcalfe]]|sortname=Metcalfe, Connor|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|11|5}}|caps=36|goals=1|club=[[FC St. Pauli]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Mohamed Touré (soccer, born 2004)|Mohamed Touré]]|sortname=Toure, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|3|26}}|caps=10|goals=2|club=[[Norwich City F.C.|Norwich City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Ajdin Hrustic]]|sortname=Hrustic, Ajdin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|5}}|caps=37|goals=4|club=[[Heracles Almelo]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Awer Mabil]]|sortname=Mabil, Awer|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|9|15}}|caps=38|goals=10|club=[[CD Castellón|Castellón]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Paul Izzo]]|sortname=Izzo, Paul|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|6}}|caps=4|goals=0|club=[[Randers FC|Randers]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[Aiden O'Neill]]|sortname=Oneill, Aiden|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|4}}|caps=31|goals=0|club=[[New York City FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Cammy Devlin]]|sortname=Devlin, Cammy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|7}}|caps=5|goals=0|club=[[Heart of Midlothian F.C.|Heart of Midlothian]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Kai Trewin]]|sortname=Trewin, Kai|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|18}}|caps=6|goals=0|club=[[New York City FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Aziz Behich]]|sortname=Behich, Aziz|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|12|16}}|caps=84|goals=3|club=[[Melbourne City FC|Melbourne City]]|clubnat=AUS}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Nestory Irankunda]]|sortname=Irankunda, Nestory|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|2|9}}|caps=15|goals=5|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=GK|name=[[Patrick Beach]]|sortname=Beach, Patrick|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|8|6}}|caps=2|goals=0|club=[[Melbourne City FC|Melbourne City]]|clubnat=AUS}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Harry Souttar]]|sortname=Souttar, Harry|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|22}}|caps=38|goals=11|club=[[Leicester City F.C.|Leicester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Cristian Volpato]]|sortname=Volpato, Cristian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|11|15}}|caps=1|goals=0|club=[[US Sassuolo Calcio|Sassuolo]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Cameron Burgess]]|sortname=Burgess, Cameron|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|10|21}}|caps=27|goals=0|club=[[Swansea City A.F.C.|Swansea City]]|clubnat=WAL}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Jackson Irvine]]|sortname=Irvine, Jackson|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|3|7}}|caps=82|goals=14|club=[[FC St. Pauli]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=23|pos=FW|name=[[Nishan Velupillay]]|sortname=Velupillay, Nishan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|7}}|caps=7|goals=3|club=[[Melbourne Victory FC|Melbourne Victory]]|clubnat=AUS}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Paul Okon-Engstler]]|sortname=Okon-Engstler, Paul|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|1|24}}|caps=6|goals=0|club=[[Sydney FC]]|clubnat=AUS}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Lucas Herrington]]|sortname=Herrington, Lucas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|9|5}}|caps=4|goals=0|club=[[Colorado Rapids]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Tete Yengi]]|sortname=Yengi, Tete|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|11|28}}|caps=1|goals=1|club=[[FC Machida Zelvia|Machida Zelvia]]|clubnat=JPN}} {{nat fs end}} ===Paraguay=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ARG}} [[Gustavo Alfaro]] [[Paraguay national football team|Paraguay]] announced a 55-man preliminary squad on May 12.<ref>{{cite web |url=https://www.abc.com.py/deportes/futbol/seleccion-paraguaya/2026/05/12/a-un-mes-del-debut-los-55-reservados-de-paraguay-para-el-mundial-2026/ |title=A un mes del debut: ¡Los 55 reservados de Paraguay para el Mundial 2026!|trans-title=One month before their debut: Paraguay's 55-man squad for the 2026 World Cup! |publisher=[[ABC Color]] |date=May 12, 2026 |access-date=May 12, 2026 |language=es}}</ref> They announced their final squad on June 1.<ref>{{cite tweet |author=Paraguayan Football Association |author-link=Paraguayan Football Association |user=Albirroja |number=2061459474729127939 |date=June 1, 2026 |title=¡Todo un país con ustedes! Esta es la lista final del profe Gustavo Alfaro para representar a Paraguay en la Copa Mundial de la FIFA 2026. ¡La Albirroja está de vuelta! |trans-title=An entire country stands with you! This is coach Gustavo Alfaro's final squad list to represent Paraguay at the 2026 FIFA World Cup. La Albirroja is back! |language=es |access-date=June 1, 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://heavy.com/sports/soccer/world-cup/paraguay-announces-squad-fifa-world-cup/ |title=Paraguay Announces Squad for 2026 FIFA World Cup |publisher=Heavy.com |date=June 1, 2026 |access-date=June 1, 2026 |archive-date=June 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601154805/https://heavy.com/sports/soccer/world-cup/paraguay-announces-squad-fifa-world-cup/ |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Gatito Fernández]]|sortname=Fernandez, Gatito|age={{birth date and age2|2026|6|11|1988|3|29}}|caps=31|goals=0|club=[[Cerro Porteño]]|clubnat=PAR}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Gustavo Velázquez]]|sortname=Velazquez, Gustavo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|4|17}}|caps=13|goals=1|club=[[Cerro Porteño]]|clubnat=PAR}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Omar Alderete]]|sortname=Alderete, Omar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|12|26}}|caps=36|goals=3|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Juan José Cáceres]]|sortname=Caceres, Juan Jose|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|1}}|caps=17|goals=0|club=[[FC Dynamo Moscow|Dynamo Moscow]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Fabián Balbuena]]|sortname=Balbuena, Fabian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|8|23}}|caps=48|goals=2|club=[[Grêmio FBPA|Grêmio]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Júnior Alonso]]|sortname=Alonso, Junior|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|2|9}}|caps=71|goals=3|club=[[Clube Atlético Mineiro|Atlético Mineiro]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Ramón Sosa]]|sortname=Sosa, Ramon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|31}}|caps=29|goals=1|club=[[SE Palmeiras|Palmeiras]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Diego Gómez (Paraguayan footballer)|Diego Gómez]]|sortname=Gomez, Diego|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|3|27}}|caps=24|goals=3|club=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton & Hove Albion]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Antonio Sanabria]]|sortname=Sanabria, Antonio|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|3|4}}|caps=48|goals=7|club=[[US Cremonese|Cremonese]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Miguel Almirón]]|sortname=Almiron, Miguel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|2|10}}|caps=76|goals=10|club=[[Atlanta United FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Maurício (footballer, born 2001)|Maurício]]|sortname=Mauricio|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|22}}|caps=3|goals=0|club=[[SE Palmeiras|Palmeiras]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Orlando Gill]]|sortname=Gill, Orlando|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|11}}|caps=6|goals=0|club=[[San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[José Canale]]|sortname=Canale, Jose|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|20}}|caps=2|goals=0|club=[[Club Atlético Lanús|Lanús]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Andrés Cubas]]|sortname=Cubas, Andres|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|5|11}}|caps=33|goals=0|club=[[Vancouver Whitecaps FC]]|clubnat=CAN}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Gustavo Gómez]]|sortname=Gomez, Gustavo|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|5|6}}|caps=89|goals=4|club=[[SE Palmeiras|Palmeiras]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Damián Bobadilla]]|sortname=Bobadilla, Damian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|11}}|caps=19|goals=1|club=[[São Paulo FC|São Paulo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Kaku (footballer)|Kaku]]|sortname=Kaku|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|11}}|caps=33|goals=6|club=[[Al Ain FC|Al Ain]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Álex Arce]]|sortname=Arce, Alex|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|6|16}}|caps=15|goals=1|club=[[Independiente Rivadavia]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Julio Enciso (footballer, born 2004)|Julio Enciso]]|sortname=Enciso, Julio|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|1|23}}|caps=32|goals=4|club=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Braian Ojeda]]|sortname=Ojeda, Braian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|27}}|caps=17|goals=0|club=[[Orlando City SC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Gabriel Ávalos]]|sortname=Avalos, Gabriel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|10|12}}|caps=23|goals=2|club=[[Club Atlético Independiente|Independiente]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Gastón Olveira]]|sortname=Olveira, Gaston|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|4|21}}|caps=1|goals=0|club=[[Club Olimpia|Olimpia]]|clubnat=PAR}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Matías Galarza (Paraguayan footballer)|Matías Galarza]]|sortname=Galarza, Matias|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|11}}|caps=15|goals=3|club=[[Atlanta United FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Gustavo Caballero]]|sortname=Caballero, Gustavo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|9|21}}|caps=2|goals=1|club=[[Portsmouth F.C.|Portsmouth]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Isidro Pitta]]|sortname=Pitta, Isidro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|14}}|caps=5|goals=0|club=[[Red Bull Bragantino]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Alexandro Maidana]]|sortname=Maidana, Alexandro|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|7|26}}|caps=2|goals=1|club=[[Talleres de Córdoba|Talleres]]|clubnat=ARG}} {{nat fs end}} ===Turkey=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ITA}} [[Vincenzo Montella]] [[Turkey national football team|Turkey]] announced a 35-man preliminary squad on May 18.<ref>{{cite web |url=https://www.tff.org/default.aspx?pageID=202&ftxtID=50587 |title=A Millî Takımımızın 2026 FIFA Dünya Kupası Geniş Kadrosu Açıklandı |trans-title=Our Senior National Team's Preliminary Squad for the 2026 FIFA World Cup Has Been Announced |publisher=[[Turkish Football Federation]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 19, 2026 |language=tr |archive-date=May 18, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518211459/https://www.tff.org/default.aspx?pageID=202&ftxtID=50587 |url-status=live }}</ref> Their final squad was announced on June 2.<ref>{{cite web |url=https://www.tff.org/default.aspx?pageID=202&ftxtID=5072250587 |title=A Millî Takımımızın 2026 FIFA Dünya Kupası Nihai Kadrosu Açıklandı |trans-title=Our Senior National Team's Final Squad for the 2026 FIFA World Cup Has Been Announced |publisher=[[Turkish Football Federation]] |date=June 2, 2026 |access-date=June 2, 2026 |language=tr |archive-date=June 2, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260602100007/https://www.tff.org/default.aspx?pageID=202&ftxtID=5072250587 |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Mert Günok]]|sortname=Gunok, Mert|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|3|1}}|caps=37|goals=0|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Zeki Çelik]]|sortname=Celik, Zeki|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|17}}|caps=61|goals=3|club=[[AS Roma|Roma]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Merih Demiral]]|sortname=Demiral, Merih|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|5}}|caps=62|goals=6|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Çağlar Söyüncü]]|sortname=Soyuncu, Caglar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|5|23}}|caps=60|goals=2|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Salih Özcan]]|sortname=Ozcan, Salih|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|1|11}}|caps=30|goals=1|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Orkun Kökçü]]|sortname=Kokcu, Orkun|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|12|29}}|caps=50|goals=4|club=[[Beşiktaş J.K.|Beşiktaş]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Kerem Aktürkoğlu]]|sortname=Akturkoglu, Kerem|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|21}}|caps=52|goals=15|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=8|pos=FW|name=[[Arda Güler]]|sortname=Guler, Arda|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|2|25}}|caps=29|goals=6|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Deniz Gül]]|sortname=Gul, Deniz|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|7|2}}|caps=8|goals=2|club=[[FC Porto|Porto]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Hakan Çalhanoğlu]]|sortname=Calhanoglu, Hakan|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|2|8}}|caps=105|goals=22|club=[[Inter Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Kenan Yıldız]]|sortname=Yildiz, Kenan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|5|4}}|caps=28|goals=5|club=[[Juventus FC|Juventus]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Altay Bayındır]]|sortname=Bayindir, Altay|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|14}}|caps=12|goals=0|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Eren Elmalı]]|sortname=Elmali, Eren|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|7}}|caps=23|goals=0|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Abdülkerim Bardakcı]]|sortname=Bardakci, Abdulkerim|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|9|7}}|caps=27|goals=2|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Ozan Kabak]]|sortname=Kabak, Ozan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|25}}|caps=30|goals=2|club=[[TSG 1899 Hoffenheim|TSG Hoffenheim]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[İsmail Yüksek]]|sortname=Yuksek, Ismail|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|26}}|caps=32|goals=1|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[İrfan Can Kahveci]]|sortname=Kahveci, Irfan Can|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|7|15}}|caps=47|goals=6|club=[[Kasımpaşa S.K.|Kasımpaşa]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Mert Müldür]]|sortname=Muldur, Mert|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|4|3}}|caps=45|goals=3|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Yunus Akgün]]|sortname=Akgun, Yunus|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|7}}|caps=19|goals=4|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[Ferdi Kadıoğlu]]|sortname=Kadioglu, Ferdi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|10|7}}|caps=30|goals=2|club=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton & Hove Albion]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Barış Alper Yılmaz]]|sortname=Yilmaz, Baris Alper|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|23}}|caps=35|goals=4|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Kaan Ayhan]]|sortname=Ayhan, Kaan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|11|10}}|caps=73|goals=5|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Uğurcan Çakır]]|sortname=Cakir, Ugurcan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|5}}|caps=39|goals=0|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Oğuz Aydın]]|sortname=Aydin, Oguz|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|27}}|caps=11|goals=0|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Samet Akaydin]]|sortname=Akaydin, Samet|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|3|13}}|caps=19|goals=1|club=[[Çaykur Rizespor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Can Uzun]]|sortname=Uzun, Can|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|11|11}}|caps=6|goals=1|club=[[Eintracht Frankfurt]]|clubnat=GER}} {{nat fs end}} ===United States=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ARG}} [[Mauricio Pochettino]] The [[United States men's national soccer team|United States]] announced their final squad on May 26.<ref>{{cite web |url=https://www.ussoccer.com/stories/2026/05/usmnt/us-mens-national-team-head-coach-mauricio-pochettino-names-26-player-roster-for-fifa-world-cup-2026 |title=U.S. Men's National Team Head Coach Mauricio Pochettino Names 26-Player Roster for FIFA World Cup 2026 |publisher=[[United States Soccer Federation]] |date=May 26, 2026 |access-date=May 26, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Matt Turner (soccer)|Matt Turner]]|sortname=Turner, Matt|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|6|24}}|caps=54|goals=0|club=[[New England Revolution]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Sergiño Dest]]|sortname=Dest, Sergino|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|11|3}}|caps=39|goals=3|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Chris Richards (soccer)|Chris Richards]]|sortname=Richards, Chris|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|28}}|caps=36|goals=3|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Tyler Adams]]|sortname=Adams, Tyler|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|14}}|caps=54|goals=2|club=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Antonee Robinson]]|sortname=Robinson, Antonee|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|8|8}}|caps=54|goals=5|club=[[Fulham F.C.|Fulham]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Auston Trusty]]|sortname=Trusty, Auston|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|12}}|caps=8|goals=0|club=[[Celtic F.C.|Celtic]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Giovanni Reyna]]|sortname=Reyna, Giovanni|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|11|13}}|caps=38|goals=9|club=[[Borussia Mönchengladbach]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Weston McKennie]]|sortname=Mckennie, Weston|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|28}}|caps=66|goals=12|club=[[Juventus FC|Juventus]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Ricardo Pepi]]|sortname=Pepi, Ricardo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|1|9}}|caps=37|goals=13|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Christian Pulisic]]|sortname=Pulisic, Christian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|18}}|caps=86|goals=33|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Brenden Aaronson]]|sortname=Aaronson, Brenden|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|22}}|caps=58|goals=9|club=[[Leeds United F.C.|Leeds United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=DF|name=[[Miles Robinson (soccer)|Miles Robinson]]|sortname=Robinson, Miles|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|3|14}}|caps=40|goals=3|club=[[FC Cincinnati]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Tim Ream]]|sortname=Ream, Tim|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1987|10|5}}|caps=82|goals=1|club=[[Charlotte FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Sebastian Berhalter]]|sortname=Berhalter, Sebastian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|10}}|caps=13|goals=1|club=[[Vancouver Whitecaps FC]]|clubnat=CAN}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Cristian Roldan]]|sortname=Roldan, Cristian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|6|3}}|caps=47|goals=0|club=[[Seattle Sounders FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Alex Freeman]]|sortname=Freeman, Alex|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|8|9}}|caps=17|goals=2|club=[[Villarreal CF|Villarreal]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Malik Tillman]]|sortname=Tillman, Malik|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|28}}|caps=30|goals=3|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Max Arfsten]]|sortname=Arfsten, Maximilian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|19}}|caps=20|goals=1|club=[[Columbus Crew]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Haji Wright]]|sortname=Wright, Haji|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|27}}|caps=20|goals=7|club=[[Coventry City F.C.|Coventry City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Folarin Balogun]]|sortname=Balogun, Folarin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|3}}|caps=27|goals=9|club=[[AS Monaco FC|Monaco]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Timothy Weah]]|sortname=Weah, Timothy|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|22}}|caps=51|goals=7|club=[[Olympique de Marseille|Marseille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Mark McKenzie (soccer, born 1999)|Mark McKenzie]]|sortname=Mckenzie, Mark|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|25}}|caps=29|goals=0|club=[[Toulouse FC|Toulouse]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Joe Scally]]|sortname=Scally, Joe|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|12|31}}|caps=26|goals=0|club=[[Borussia Mönchengladbach]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=24|pos=GK|name=[[Matt Freese]]|sortname=Freese, Matt|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|2}}|caps=15|goals=0|club=[[New York City FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=25|pos=GK|name=[[Chris Brady (soccer)|Chris Brady]]|sortname=Brady, Chris|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|3|3}}|caps=1|goals=0|club=[[Chicago Fire FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Alejandro Zendejas]]|sortname=Zendejas, Alejandro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|7}}|caps=14|goals=2|club=[[Club América|América]]|clubnat=MEX}} {{nat fs end}} ==Group E== ===Curaçao=== Coach: {{#invoke:flag|icon|NED}} [[Dick Advocaat]] [[Curaçao national football team|Curaçao]] announced their final squad on May 18.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/thebluewaveffk/p/DYe60yqjJc-/ |title=This is... The Blue Wave. Our squad that will represent Curaçao for the first time at the @fifaworldcup this summer! |publisher=[[Curaçao Football Federation]] |via=[[Instagram]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 18, 2026}}</ref><ref>{{cite web |last=Imber |first=Leon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7288726/2026/05/18/curacao-world-cup-squad-2026/ |title=Curacao name World Cup squad: Tahith Chong, Bacuna brothers included |website=[[The Athletic]] |publisher=[[The New York Times]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 18, 2026 |url-status=live |archive-date=May 18, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518174418/https://www.nytimes.com/athletic/7288726/2026/05/18/curacao-world-cup-squad-2026/}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Eloy Room]]|sortname=Room, Eloy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|2|6}}|caps=71|goals=0|club=[[Miami FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Shurandy Sambo]]|sortname=Sambo, Shurandy|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|8|19}}|caps=8|goals=0|club=[[Sparta Rotterdam]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Juriën Gaari]]|sortname=Gaari, Jurien|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|12|23}}|caps=60|goals=1|club=[[Abha Club|Abha]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Roshon van Eijma]]|sortname=Eijma, Roshon van|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|9}}|caps=28|goals=1|club=[[RKC Waalwijk]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Sherel Floranus]]|sortname=Floranus, Sherel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|23}}|caps=28|goals=0|club=[[PEC Zwolle]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Godfried Roemeratoe]]|sortname=Roemeratoe, Godfried|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|19}}|caps=28|goals=1|club=[[RKC Waalwijk]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Juninho Bacuna]]|sortname=Bacuna, Juninho|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|8|7}}|caps=49|goals=15|club=[[FC Volendam|Volendam]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Livano Comenencia]]|sortname=Comenencia, Livano|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|2|3}}|caps=20|goals=2|club=[[FC Zürich|Zürich]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Jürgen Locadia]]|sortname=Locadia, Jurgen|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|11|7}}|caps=13|goals=1|club=[[Miami FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Leandro Bacuna]]|sortname=Bacuna, Leandro|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|8|21}}|caps=72|goals=16|club=[[Iğdır F.K.|Iğdır]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Jeremy Antonisse]]|sortname=Antonisse, Jeremy|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|3|29}}|caps=27|goals=4|club=[[A.E. Kifisia F.C.|Kifisia]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=12|pos=FW|name=[[Sontje Hansen]]|sortname=Hansen, Sontje|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|18}}|caps=6|goals=1|club=[[Middlesbrough F.C.|Middlesbrough]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=FW|name=[[Tyrese Noslin]]|sortname=Noslin, Tyrese|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|9|11}}|caps=7|goals=1|club=[[SC Telstar|Telstar]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Kenji Gorré]]|sortname=Gorre, Kenji|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|9|29}}|caps=38|goals=6|club=[[Maccabi Haifa F.C.|Maccabi Haifa]]|clubnat=ISR}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Ar'jany Martha]]|sortname=Martha, Arjany|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|9|4}}|caps=9|goals=2|club=[[Rotherham United F.C.|Rotherham United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=16|pos=FW|name=[[Jearl Margaritha]]|sortname=Margaritha, Jearl|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|10}}|caps=22|goals=5|club=[[SK Beveren|Beveren]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Brandley Kuwas]]|sortname=Kuwas, Brandley|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|9|19}}|caps=35|goals=2|club=[[FC Volendam|Volendam]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Armando Obispo]]|sortname=Obispo, Armando|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|5}}|caps=6|goals=0|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Gervane Kastaneer]]|sortname=Kastaneer, Gervane|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|9}}|caps=29|goals=9|club=[[Terengganu FC|Terengganu]]|clubnat=MAS}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[Joshua Brenet]]|sortname=Brenet, Joshua|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|3|20}}|caps=18|goals=2|club=[[Kayserispor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Tahith Chong]]|sortname=Chong, Tahith|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|12|4}}|caps=6|goals=3|club=[[Sheffield United F.C.|Sheffield United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Kevin Felida]]|sortname=Felida, Kevin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|11|11}}|caps=19|goals=1|club=[[FC Den Bosch|Den Bosch]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Riechedly Bazoer]]|sortname=Bazoer, Riechedly|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|10|12}}|caps=5|goals=0|club=[[Konyaspor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Deveron Fonville]]|sortname=Fonville, Deveron|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|5|16}}|caps=2|goals=0|club=[[NEC Nijmegen|NEC]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=25|pos=GK|name=[[Tyrick Bodak]]|sortname=Bodak, Tyrick|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|15}}|caps=4|goals=0|club=[[SC Telstar|Telstar]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=26|pos=GK|name=[[Trevor Doornbusch]]|sortname=Doornbusch, Trevor|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|7|6}}|caps=8|goals=0|club=[[VVV-Venlo]]|clubnat=NED}} {{nat fs end}} ===Ecuador=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ARG}} [[Sebastián Beccacece]] [[Ecuador national football team|Ecuador]] announced their final squad on May 31.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DZBsBHEMqH-/ |title=Nosotros vamos en serio. Porque estos 26 van con la misma hambre de 18 millones de ecuatorianos. Con el mismo sacrificio de los que salieron desde abajo y llegaron lejos. Esta es nuestra lista, y vamos a demostrar al mundo que esto es Ecuador. |trans-title=We're going for real. Because these 26 go with the same hunger of 18 million Ecuadorians. With the same sacrifice of those who came from the bottom and reached far. This is our squad, and we will show the world that this is Ecuador. |publisher=[[Ecuadorian Football Federation]] |via=[[Instagram]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026 |language=es}}</ref><ref>{{cite web |last=Dorff |first=Marcel |url=https://heavy.com/sports/soccer/world-cup/ecuador-announces-squad-fifa-world-cup/ |title=Ecuador Announces Squad for 2026 FIFA World Cup |work=[[Heavy (website)|Heavy]] |date=May 31, 2026 |access-date=June 1, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Hernán Galíndez]]|sortname=Galindez, Hernan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1987|3|30}}|caps=35|goals=0|club=[[Club Atlético Huracán|Huracán]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Félix Torres (footballer, born 1997)|Félix Torres]]|sortname=Torres, Felix|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|11}}|caps=49|goals=5|club=[[SC Internacional|Internacional]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Piero Hincapié]]|sortname=Hincapie, Piero|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|1|9}}|caps=52|goals=3|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Joel Ordóñez]]|sortname=Ordonez, Joel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|4|21}}|caps=17|goals=0|club=[[Club Brugge KV|Club Brugge]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Jordy Alcívar]]|sortname=Alcivar, Jordy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|5}}|caps=11|goals=1|club=[[Independiente del Valle]]|clubnat=ECU}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Willian Pacho]]|sortname=Pacho, Willian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|10|16}}|caps=34|goals=2|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=7|pos=DF|name=[[Pervis Estupiñán]]|sortname=Estupinan, Pervis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|1|21}}|caps=54|goals=5|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Anthony Valencia]]|sortname=Valencia, Anthony|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|21}}|caps=3|goals=1|club=[[Royal Antwerp FC|Antwerp]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[John Yeboah]]|sortname=Yeboah, John|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|23}}|caps=23|goals=3|club=[[Venezia FC|Venezia]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Kendry Páez]]|sortname=Paez, Kendry|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|5|4}}|caps=26|goals=2|club=[[Club Atlético River Plate|River Plate]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Kevin Rodríguez (footballer, born 2000)|Kevin Rodríguez]]|sortname=Rodriguez, Kevin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|4}}|caps=31|goals=2|club=[[Royale Union Saint-Gilloise|Union Saint-Gilloise]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Moisés Ramírez]]|sortname=Ramirez, Moises|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|9|9}}|caps=7|goals=0|club=[[A.E. Kifisia F.C.|Kifisia]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=13|pos=FW|name=[[Enner Valencia]]|sortname=Valencia, Enner|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|11|4}}|caps=105|goals=49|club=[[C.F. Pachuca|Pachuca]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Alan Minda]]|sortname=Minda, Alan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|5|14}}|caps=20|goals=2|club=[[Clube Atlético Mineiro|Atlético Mineiro]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Pedro Vite]]|sortname=Vite, Pedro|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|3|9}}|caps=17|goals=1|club=[[Pumas UNAM|Pumas]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=16|pos=FW|name=[[Jordy Caicedo]]|sortname=Caicedo, Jordy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|18}}|caps=20|goals=4|club=[[Club Atlético Huracán|Huracán]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Ángelo Preciado]]|sortname=Preciado, Angelo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|18}}|caps=55|goals=0|club=[[Clube Atlético Mineiro|Atlético Mineiro]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Denil Castillo]]|sortname=Castillo, Denil|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|3|24}}|caps=5|goals=0|club=[[FC Midtjylland|Midtjylland]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Gonzalo Plata]]|sortname=Plata, Gonzalo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|11|1}}|caps=50|goals=8|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Nilson Angulo]]|sortname=Angulo, Nilson|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|19}}|caps=14|goals=2|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Alan Franco (footballer, born 1998)|Alan Franco]]|sortname=Franco, Alan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|21}}|caps=58|goals=1|club=[[Clube Atlético Mineiro|Atlético Mineiro]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Gonzalo Valle]]|sortname=Valle, Gonzalo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|28}}|caps=4|goals=0|club=[[LDU Quito]]|clubnat=ECU}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Moisés Caicedo]]|sortname=Caicedo, Moises|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|11|2}}|caps=61|goals=3|club=[[Chelsea F.C.|Chelsea]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Jeremy Arévalo]]|sortname=Arevalo, Jeremy|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|3|19}}|caps=4|goals=0|club=[[VfB Stuttgart]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Jackson Porozo]]|sortname=Porozo, Jackson|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|8|4}}|caps=10|goals=1|club=[[Club Tijuana|Tijuana]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Yaimar Medina]]|sortname=Medina, Yaimar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|11|5}}|caps=6|goals=0|club=[[KRC Genk|Genk]]|clubnat=BEL}} {{nat fs end}} ===Germany=== Coach: [[Julian Nagelsmann]] [[Germany national football team|Germany]] announced their final squad on May 21.<ref>{{cite web |url=https://www.dfb.de/news/nagelsmann-reveals-26-man-squad-for-the-fifa-world-cup |title=Nagelsmann reveals 26-man squad for the FIFA World Cup |publisher=[[German Football Association]] |date=May 21, 2026 |access-date=May 21, 2026 |url-status=live |archive-date=May 21, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521152650/https://www.dfb.de/news/nagelsmann-reveals-26-man-squad-for-the-fifa-world-cup}}</ref> [[Lennart Karl]] withdrew injured and was replaced by [[Assan Ouédraogo]] on June 5.<ref>{{cite web |url=https://www.bavarianfootballworks.com/fifa-world-cup/212194/rb-leipzigs-assan-ouedraogo-to-take-lennart-karls-world-cup-spot-with-germany |title=RB Leipzig’s Assan Ouédraogo to take Lennart Karl’s World Cup spot with Germany |publisher=[[SB Nation|Bavarian Football Works]] |date=June 5, 2026 |access-date=June 5, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Manuel Neuer]]|sortname=Neuer, Manuel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1986|3|27}}|caps=124|goals=0|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Antonio Rüdiger]]|sortname=Rudiger, Antonio|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|3|3}}|caps=82|goals=3|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Waldemar Anton]]|sortname=Anton, Waldemar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|20}}|caps=13|goals=0|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Jonathan Tah]]|sortname=Tah, Jonathan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|11}}|caps=47|goals=1|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Aleksandar Pavlović (footballer)|Aleksandar Pavlović]]|sortname=Pavlovic, Aleksandar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|5|3}}|caps=11|goals=1|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Joshua Kimmich]]|sortname=Kimmich, Joshua|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|2|8}}|caps=110|goals=10|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Kai Havertz]]|sortname=Havertz, Kai|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|6|11}}|caps=58|goals=22|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Leon Goretzka]]|sortname=Goretzka, Leon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|2|6}}|caps=70|goals=15|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=9|pos=MF|name=[[Jamie Leweling]]|sortname=Leweling, Jamie|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|26}}|caps=5|goals=1|club=[[VfB Stuttgart]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Jamal Musiala]]|sortname=Musiala, Jamal|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|2|26}}|caps=42|goals=9|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Nick Woltemade]]|sortname=Woltemade, Nick|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|14}}|caps=11|goals=4|club=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Oliver Baumann]]|sortname=Baumann, Oliver|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|6|2}}|caps=13|goals=0|club=[[TSG 1899 Hoffenheim|TSG Hoffenheim]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[Pascal Groß]]|sortname=Gross, Pascal|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|6|15}}|caps=18|goals=1|club=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton & Hove Albion]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Maximilian Beier]]|sortname=Beier, Maximilian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|10|17}}|caps=9|goals=0|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Nico Schlotterbeck]]|sortname=Schlotterbeck, Nico|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|12|1}}|caps=27|goals=0|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Angelo Stiller]]|sortname=Stiller, Angelo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|4}}|caps=8|goals=0|club=[[VfB Stuttgart]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Florian Wirtz]]|sortname=Wirtz, Florian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|5|3}}|caps=41|goals=11|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Nathaniel Brown (footballer)|Nathaniel Brown]]|sortname=Brown, Nathaniel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|16}}|caps=5|goals=0|club=[[Eintracht Frankfurt]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Leroy Sané]]|sortname=Sane, Leroy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|11}}|caps=76|goals=17|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Nadiem Amiri]]|sortname=Amiri, Nadiem|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|10|27}}|caps=11|goals=1|club=[[1. FSV Mainz 05|Mainz 05]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=21|pos=GK|name=[[Alexander Nübel]]|sortname=Nubel, Alexander|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|9|30}}|caps=3|goals=0|club=[[VfB Stuttgart]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[David Raum]]|sortname=Raum, David|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|22}}|caps=37|goals=1|club=[[RB Leipzig]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Felix Nmecha]]|sortname=Nmecha, Felix|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|10}}|caps=8|goals=1|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Malick Thiaw]]|sortname=Thiaw, Malick|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|8|8}}|caps=5|goals=0|club=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Assan Ouédraogo]]|sortname=Ouédraogo, Assan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|5|9}}|caps=1|goals=1|club=[[RB Leipzig]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Deniz Undav]]|sortname=Undav, Deniz|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|19}}|caps=9|goals=6|club=[[VfB Stuttgart]]|clubnat=GER}} {{nat fs end}} ===Ivory Coast=== Coach: [[Emerse Faé]] [[Ivory Coast national football team|Ivory Coast]] announced their final squad on May 15.<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/equipedecotedivoirefootball/posts/pfbid02iYBFQWQns1TSiRW2dGky2Xr2hKNqQWeeWxyDAS3B5kNZxuiQ6oADmMPyPEQExxpcl |title=Le moment est enfin arrivé. Voici la liste des Éléphants sélectionnés pour défendre les couleurs de la Côte d'Ivoire à la Coupe du Monde 2026. |trans-title=The moment has finally arrived. Here is the list of the Elephants selected to defend the colors of Ivory Coast at the 2026 World Cup. |publisher=[[Ivorian Football Federation]] |via=[[Facebook]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 15, 2026 |url-status=live |language=fr |archive-date=May 16, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260516045606/https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fequipedecotedivoirefootball%2Fposts%2Fpfbid02iYBFQWQns1TSiRW2dGky2Xr2hKNqQWeeWxyDAS3B5kNZxuiQ6oADmMPyPEQExxpcl}}</ref><ref>{{cite web |last=Peter |first=Mike |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/c9360dwzl2lo |title=Zaha omitted from Ivory Coast World Cup squad |work=[[BBC Sport]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 22, 2026 |archive-date=May 17, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260517065701/https://www.bbc.com/sport/football/articles/c9360dwzl2lo |url-status=live}}</ref> [[Clément Akpa]] withdrew injured and was replaced by [[Christopher Opéri]] on May 29.<ref>{{cite tweet |author=Ivorian Football Federation |author-link=Ivorian Football Federation |user=equipenatciv |number=2060394431027544205 |date=May 29, 2026 |title=Communiqué Mondial 2026: Clément Akpa forfait remplacé par Christopher Operi |trans-title=Press release, 2026 World Cup: Clément Akpa withdrawn, replaced by Christopher Operi |language=fr |access-date=May 29, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Yahia Fofana]]|sortname=Fofana, Yahia|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|8|21}}|caps=35|goals=0|club=[[Çaykur Rizespor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Ousmane Diomande]]|sortname=Diomande, Ousmane|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|12|4}}|caps=15|goals=1|club=[[Sporting CP]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Ghislain Konan]]|sortname=Konan, Ghislain|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|27}}|caps=54|goals=0|club=[[Gil Vicente F.C.|Gil Vicente]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Jean Michaël Seri]]|sortname=Seri, Jean Michael|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|7|19}}|caps=65|goals=4|club=[[NK Maribor|Maribor]]|clubnat=SVN}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Wilfried Singo]]|sortname=Singo, Wilfried|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|12|25}}|caps=34|goals=1|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Seko Fofana]]|sortname=Fofana, Seko|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|5|7}}|caps=32|goals=7|club=[[FC Porto|Porto]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=7|pos=DF|name=[[Odilon Kossounou]]|sortname=Kossounou, Odilon|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|4}}|caps=35|goals=0|club=[[Atalanta BC|Atalanta]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Franck Kessié]]|sortname=Kessie, Franck|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|12|19}}|caps=103|goals=15|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Ange-Yoan Bonny]]|sortname=Bonny, Ange-Yoan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|10|25}}|caps=1|goals=0|club=[[Inter Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Simon Adingra]]|sortname=Adingra, Simon|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|1|1}}|caps=29|goals=5|club=[[AS Monaco FC|Monaco]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Yan Diomande]]|sortname=Diomande, Yan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|11|14}}|caps=10|goals=3|club=[[RB Leipzig]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=12|pos=FW|name=[[Elye Wahi]]|sortname=Wahi, Elye|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|1|2}}|caps=2|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Christopher Opéri]]|sortname=Operi, Christopher|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|4|29}}|caps=12|goals=0|club=[[İstanbul Başakşehir F.K.|İstanbul Başakşehir]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Oumar Diakité]]|sortname=Diakite, Oumar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|12|20}}|caps=29|goals=6|club=[[Cercle Brugge KSV|Cercle Brugge]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=15|pos=FW|name=[[Amad Diallo]]|sortname=Diallo, Amad|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|11}}|caps=19|goals=6|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Mohamed Koné (footballer, born 2002)|Mohamed Koné]]|sortname=Kone, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|3|7}}|caps=0|goals=0|club=[[Royal Charleroi SC|Charleroi]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Guéla Doué]]|sortname=Doue, Guela|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|10|17}}|caps=20|goals=3|club=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Ibrahim Sangaré (Ivorian footballer)|Ibrahim Sangaré]]|sortname=Sangare, Ibrahim|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|12|2}}|caps=58|goals=12|club=[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Nicolas Pépé]]|sortname=Pepe, Nicolas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|5|29}}|caps=55|goals=12|club=[[Villarreal CF|Villarreal]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[Emmanuel Agbadou]]|sortname=Agbadou, Emmanuel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|6|17}}|caps=20|goals=2|club=[[Beşiktaş J.K.|Beşiktaş]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Evan Ndicka]]|sortname=Ndicka, Evan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|20}}|caps=28|goals=0|club=[[AS Roma|Roma]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=22|pos=FW|name=[[Evann Guessand]]|sortname=Guessand, Evann|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|1}}|caps=21|goals=4|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Alban Lafont]]|sortname=Lafont, Alban|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|23}}|caps=4|goals=0|club=[[Panathinaikos F.C.|Panathinaikos]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Bazoumana Touré]]|sortname=Toure, Bazoumana|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|3|2}}|caps=6|goals=2|club=[[TSG 1899 Hoffenheim|TSG Hoffenheim]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Parfait Guiagon]]|sortname=Guiagon, Parfait|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|22}}|caps=5|goals=0|club=[[Royal Charleroi SC|Charleroi]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Christ Inao Oulaï]]|sortname=Inao Oulai, Christ|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|4|6}}|caps=9|goals=0|club=[[Trabzonspor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs end}} ==Group F== ===Japan=== Coach: [[Hajime Moriyasu]] [[Japan national football team|Japan]] announced their final squad on May 15.<ref>{{cite web |url=https://www.jfa.jp/eng/samuraiblue/news/00036338/ |title=Samurai Blue (Japan National Team) squad & schedule – Kirin Challenge Cup 2026 vs Iceland (5/31@Tokyo), FIFA World Cup 2026 (6/11-7/19@Canada, Mexico, USA) |publisher=[[Japan Football Association]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 15, 2026 |url-status=live |archive-date=May 15, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260515114526/https://www.jfa.jp/eng/samuraiblue/news/00036338/}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Zion Suzuki]]|sortname=Suzuki, Zion|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|8|21}}|caps=24|goals=0|club=[[Parma Calcio 1913|Parma]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Yukinari Sugawara]]|sortname=Sugawara, Yukinari|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|28}}|caps=21|goals=2|club=[[SV Werder Bremen|Werder Bremen]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Shōgo Taniguchi]]|sortname=Taniguchi, Shogo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|7|15}}|caps=38|goals=1|club=[[Sint-Truidense VV|Sint-Truiden]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Kō Itakura]]|sortname=Itakura, Ko|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|27}}|caps=40|goals=2|club=[[AFC Ajax|Ajax]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Yūto Nagatomo]]|sortname=Nagatomo, Yuto|age={{birth date and age2|2026|6|11|1986|9|12}}|caps=145|goals=4|club=[[FC Tokyo]]|clubnat=JPN}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Wataru Endo]]|sortname=Endo, Wataru|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|2|9}}|caps=73|goals=4|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Ao Tanaka]]|sortname=Tanaka, Ao|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|10}}|caps=38|goals=8|club=[[Leeds United F.C.|Leeds United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Takefusa Kubo]]|sortname=Kubo, Takefusa|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|4}}|caps=49|goals=7|club=[[Real Sociedad]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Keisuke Gotō]]|sortname=Goto, Keisuke|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|6|3}}|caps=4|goals=0|club=[[Sint-Truidense VV|Sint-Truiden]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Ritsu Dōan]]|sortname=Doan, Ritsu|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|16}}|caps=65|goals=11|club=[[Eintracht Frankfurt]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Daizen Maeda]]|sortname=Maeda, Daizen|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|20}}|caps=27|goals=4|club=[[Celtic F.C.|Celtic]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Keisuke Ōsako]]|sortname=Osako, Keisuke|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|7|28}}|caps=11|goals=0|club=[[Sanfrecce Hiroshima]]|clubnat=JPN}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[Keito Nakamura]]|sortname=Nakamura, Keito|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|28}}|caps=25|goals=10|club=[[Stade de Reims|Reims]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Junya Itō]]|sortname=Ito, Junya|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|3|9}}|caps=69|goals=15|club=[[KRC Genk|Genk]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Daichi Kamada]]|sortname=Kamada, Daichi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|8|5}}|caps=49|goals=12|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Tsuyoshi Watanabe]]|sortname=Watanabe, Tsuyoshi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|5}}|caps=11|goals=0|club=[[Feyenoord]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Yuito Suzuki]]|sortname=Suzuki, Yuito|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|10|25}}|caps=6|goals=0|club=[[SC Freiburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Ayase Ueda]]|sortname=Ueda, Ayase|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|28}}|caps=39|goals=16|club=[[Feyenoord]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Kōki Ogawa (footballer)|Kōki Ogawa]]|sortname=Ogawa, Koki|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|8|8}}|caps=15|goals=11|club=[[NEC Nijmegen|NEC]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[Ayumu Seko]]|sortname=Seko, Ayumu|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|7}}|caps=14|goals=0|club=[[Le Havre AC|Le Havre]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Hiroki Itō (footballer, born 1999)|Hiroki Itō]]|sortname=Ito, Hiroki|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|5|12}}|caps=24|goals=1|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Takehiro Tomiyasu]]|sortname=Tomiyasu, Takehiro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|11|5}}|caps=43|goals=1|club=[[AFC Ajax|Ajax]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Tomoki Hayakawa]]|sortname=Hayakawa, Tomoki|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|3}}|caps=4|goals=0|club=[[Kashima Antlers]]|clubnat=JPN}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Kaishū Sano]]|sortname=Sano, Kaishu|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|12|30}}|caps=13|goals=0|club=[[1. FSV Mainz 05|Mainz 05]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Junnosuke Suzuki]]|sortname=Suzuki, Junnosuke|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|12}}|caps=6|goals=0|club=[[F.C. Copenhagen|Copenhagen]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Kento Shiogai]]|sortname=Shiogai, Kento|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|3|26}}|caps=2|goals=0|club=[[VfL Wolfsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs end}} ===Netherlands=== Coach: [[Ronald Koeman]] The [[Netherlands national football team|Netherlands]] announced their final squad on May 27.<ref>{{cite web |url=https://www.onsoranje.nl/nieuws/nederlands-elftal-mannen/82598/definitieve-selectie-oranje-m-voor-fifa-world-cup-2026 |title=Definitieve selectie Oranje (m) voor FIFA World Cup 2026 |trans-title=Final roster for the Netherlands men's national team for the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[Royal Dutch Football Association]] |date=May 27, 2026 |access-date=May 27, 2026 |language=nl |archive-date=May 27, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260527152448/https://www.onsoranje.nl/nieuws/nederlands-elftal-mannen/82598/definitieve-selectie-oranje-m-voor-fifa-world-cup-2026 |url-status=live }}</ref> [[Jurriën Timber]] withdrew injured and was replaced by [[Lutsharel Geertruida]] on June 8.<ref>{{cite web |url=https://nos.nl/artikel/2617697-jurrien-timber-mist-toch-wk-met-oranje-geertruida-opgeroepen-als-vervanger |title=Jurriën Timber mist toch WK met Oranje, Geertruida opgeroepen als vervanger |trans-title=Jurriën Timber misses World Cup with the Netherlands after all, Geertruida called up as replacement |publisher=[[Nederlandse Omroep Stichting]] |date=June 8, 2026 |access-date=June 8, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Bart Verbruggen]]|sortname=Verbruggen, Bart|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|8|18}}|caps=29|goals=0|club=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton & Hove Albion]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Lutsharel Geertruida]]|sortname=Geertruida, Lutsharel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|18}}|caps=21|goals=0|club=[[Sunderland AFC|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=MF|name=[[Marten de Roon]]|sortname=Roon, Marten de|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|3|29}}|caps=43|goals=1|club=[[Atalanta BC|Atalanta]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Virgil van Dijk]]|sortname=Dijk, Virgil van|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|7|8}}|caps=92|goals=12|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Nathan Aké]]|sortname=Ake, Nathan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|2|18}}|caps=59|goals=5|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Jan Paul van Hecke]]|sortname=Hecke, Jan Paul van|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|8}}|caps=12|goals=0|club=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton & Hove Albion]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Justin Kluivert]]|sortname=Kluivert, Justin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|5|5}}|caps=12|goals=0|club=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Ryan Gravenberch]]|sortname=Gravenberch, Ryan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|16}}|caps=27|goals=1|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Wout Weghorst]]|sortname=Weghorst, Wout|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|8|7}}|caps=52|goals=14|club=[[AFC Ajax|Ajax]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Memphis Depay]]|sortname=Depay, Memphis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|2|13}}|caps=109|goals=55|club=[[SC Corinthians Paulista|Corinthians]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Cody Gakpo]]|sortname=Gakpo, Cody|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|5|7}}|caps=50|goals=21|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=DF|name=[[Mats Wieffer]]|sortname=Wieffer, Mats|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|11|16}}|caps=15|goals=1|club=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton & Hove Albion]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=GK|name=[[Robin Roefs]]|sortname=Roefs, Robin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|1|17}}|caps=1|goals=0|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Tijjani Reijnders]]|sortname=Reijnders, Tijjani|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|29}}|caps=32|goals=7|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Micky van de Ven]]|sortname=Ven, Micky van de|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|19}}|caps=21|goals=1|club=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Guus Til]]|sortname=Til, Guus|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|12|22}}|caps=7|goals=1|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Noa Lang]]|sortname=Lang, Noa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|6|17}}|caps=15|goals=3|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Donyell Malen]]|sortname=Malen, Donyell|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|19}}|caps=53|goals=13|club=[[AS Roma|Roma]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Brian Brobbey]]|sortname=Brobbey, Brian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|1}}|caps=12|goals=1|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Teun Koopmeiners]]|sortname=Koopmeiners, Teun|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|28}}|caps=28|goals=3|club=[[Juventus FC|Juventus]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Frenkie de Jong]]|sortname=Jong, Frenkie de|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|12}}|caps=66|goals=2|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Denzel Dumfries]]|sortname=Dumfries, Denzel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|18}}|caps=72|goals=11|club=[[Inter Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Mark Flekken]]|sortname=Flekken, Mark|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|6|13}}|caps=12|goals=0|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Crysencio Summerville]]|sortname=Summerville, Crysencio|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|10|30}}|caps=2|goals=0|club=[[West Ham United F.C.|West Ham United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Jorrel Hato]]|sortname=Hato, Jorrel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|3|7}}|caps=8|goals=0|club=[[Chelsea F.C.|Chelsea]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Quinten Timber]]|sortname=Timber, Quinten|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|17}}|caps=11|goals=1|club=[[Olympique de Marseille|Marseille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs end}} ===Sweden=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ENG}} [[Graham Potter]] [[Sweden men's national football team|Sweden]] announced their final squad on May 12.<ref>{{cite web |url=https://www.svenskfotboll.se/nyheter/landslag/2026/05/potters-vm-trupp-offentliggjord/ |title=Potters VM-trupp offentliggjord |trans-title=Potter's World Cup squad announced |publisher=[[Swedish Football Association]] |date=May 12, 2026 |access-date=May 12, 2026 |language=sv |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260514122835/https://www.svenskfotboll.se/nyheter/landslag/2026/05/potters-vm-trupp-offentliggjord/ |archive-date=May 14, 2026}}</ref> [[Emil Holm (footballer)|Emil Holm]] withdrew injured and was replaced by [[Herman Johansson]] on May 30.<ref>{{cite web |url=https://www.svenskfotboll.se/nyheter/landslag/2026/05/johansson-ersatter-holm/ |title=Herman Johansson ersätter Emil Holm |trans-title=Herman Johansson replaces Emil Holm |publisher=[[Swedish Football Association]] |date=May 30, 2026 |access-date=May 30, 2026 |language=sv |archive-date=May 30, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260530110421/https://www.svenskfotboll.se/nyheter/landslag/2026/05/johansson-ersatter-holm |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Jacob Widell Zetterström]]|sortname=Widell Zetterstrom, Jacob|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|11}}|caps=3|goals=0|club=[[Derby County F.C.|Derby County]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Gustaf Lagerbielke (footballer)|Gustaf Lagerbielke]]|sortname=Lagerbielke, Gustaf|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|10}}|caps=11|goals=2|club=[[S.C. Braga|Braga]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Victor Lindelöf]]|sortname=Lindelof, Victor|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|7|17}}|caps=76|goals=3|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Isak Hien]]|sortname=Hien, Isak|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|13}}|caps=29|goals=0|club=[[Atalanta BC|Atalanta]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Gabriel Gudmundsson]]|sortname=Gudmundsson, Gabriel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|4|29}}|caps=24|goals=0|club=[[Leeds United F.C.|Leeds United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Herman Johansson]]|sortname=Johansson, Herman|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|16}}|caps=3|goals=0|club=[[FC Dallas]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Lucas Bergvall]]|sortname=Bergvall, Lucas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|2|2}}|caps=10|goals=0|club=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=DF|name=[[Daniel Svensson (footballer, born 2002)|Daniel Svensson]]|sortname=Svensson, Daniel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|12}}|caps=13|goals=0|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Alexander Isak]]|sortname=Isak, Alexander|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|9|21}}|caps=58|goals=17|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Benjamin Nygren]]|sortname=Nygren, Benjamin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|8}}|caps=11|goals=3|club=[[Celtic F.C.|Celtic]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Anthony Elanga]]|sortname=Elanga, Anthony|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|4|27}}|caps=30|goals=6|club=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Viktor Johansson]]|sortname=Johansson, Viktor|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|14}}|caps=12|goals=0|club=[[Stoke City F.C.|Stoke City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[Ken Sema]]|sortname=Sema, Ken|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|9|30}}|caps=33|goals=5|club=[[Pafos FC|Pafos]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Hjalmar Ekdal]]|sortname=Ekdal, Hjalmar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|21}}|caps=13|goals=0|club=[[Burnley F.C.|Burnley]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Carl Starfelt]]|sortname=Starfelt, Carl|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|6|1}}|caps=18|goals=0|club=[[RC Celta de Vigo|Celta Vigo]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Jesper Karlström]]|sortname=Karlstrom, Jesper|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|6|21}}|caps=25|goals=0|club=[[Udinese Calcio|Udinese]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Viktor Gyökeres]]|sortname=Gyokeres, Viktor|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|4}}|caps=33|goals=20|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Yasin Ayari]]|sortname=Ayari, Yasin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|10|6}}|caps=21|goals=3|club=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton & Hove Albion]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Mattias Svanberg]]|sortname=Svanberg, Mattias|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|5}}|caps=41|goals=2|club=[[VfL Wolfsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[Eric Smith (Swedish footballer)|Eric Smith]]|sortname=Smith, Eric|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|8}}|caps=2|goals=0|club=[[FC St. Pauli]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Alexander Bernhardsson]]|sortname=Bernhardsson, Alexander|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|8}}|caps=11|goals=0|club=[[Holstein Kiel]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Besfort Zeneli]]|sortname=Zeneli, Besfort|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|11|21}}|caps=8|goals=0|club=[[Royale Union Saint-Gilloise|Union Saint-Gilloise]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Kristoffer Nordfeldt]]|sortname=Nordfeldt, Kristoffer|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|6|23}}|caps=21|goals=0|club=[[AIK Fotboll|AIK]]|clubnat=SWE}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Elliot Stroud]]|sortname=Stroud, Elliot|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|6|22}}|caps=1|goals=0|club=[[Mjällby AIF]]|clubnat=SWE}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Gustaf Nilsson (footballer, born 1997)|Gustaf Nilsson]]|sortname=Nilsson, Gustaf|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|23}}|caps=10|goals=4|club=[[Club Brugge KV|Club Brugge]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Taha Ali]]|sortname=Ali, Taha|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|1}}|caps=2|goals=0|club=[[Malmö FF]]|clubnat=SWE}} {{nat fs end}} ===Tunisia=== Coach: {{#invoke:flag|icon|FRA}} [[Sabri Lamouchi]] [[Tunisia national football team|Tunisia]] announced their final squad on May 15.<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/FTF.OFFICIELLE/posts/pfbid0E866yGc4GeFeJXHB3BHWKda7nNXRFSgXXqMFuW2mhouTJxbLYyc4Lz8ojiwLKYUAl |title=قائمة منتخبنا الوطني في كأس العالم 2026 |trans-title=Our National Team Squad for the 2026 World Cup |publisher=[[Tunisian Football Federation]] |via=[[Facebook]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 15, 2026 |language=ar |url-status=live |archive-date=May 16, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260516045714/https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2FFTF.OFFICIELLE%2Fposts%2Fpfbid0E866yGc4GeFeJXHB3BHWKda7nNXRFSgXXqMFuW2mhouTJxbLYyc4Lz8ojiwLKYUAl}}</ref><ref>{{cite web |last=Sanghera |first=Mandeep |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cy42jjj4gg4o |title=Lamouchi leaves Sassi out of Tunisia World Cup squad |work=[[BBC Sport]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 15, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Mouhib Chamakh]]|sortname=Chamakh, Mouhib|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|8|25}}|caps=2|goals=0|club=[[Club Africain]]|clubnat=TUN}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Ali Abdi (footballer)|Ali Abdi]]|sortname=Abdi, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|12|20}}|caps=46|goals=7|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Montassar Talbi]]|sortname=Talbi, Montassar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|5|26}}|caps=64|goals=4|club=[[FC Lorient|Lorient]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Omar Rekik]]|sortname=Rekik, Omar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|12|20}}|caps=6|goals=0|club=[[NK Maribor|Maribor]]|clubnat=SVN}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Adem Arous]]|sortname=Arous, Adem|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|7|17}}|caps=2|goals=0|club=[[Kasımpaşa S.K.|Kasımpaşa]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Dylan Bronn]]|sortname=Bronn, Dylan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|6|19}}|caps=52|goals=2|club=[[Servette FC|Servette]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Elias Achouri]]|sortname=Achouri, Elias|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|10}}|caps=30|goals=4|club=[[F.C. Copenhagen|Copenhagen]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=8|pos=FW|name=[[Elias Saad]]|sortname=Saad, Elias|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|12|27}}|caps=15|goals=4|club=[[Hannover 96]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Hazem Mastouri]]|sortname=Mastouri, Hazem|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|6|18}}|caps=19|goals=4|club=[[FC Dynamo Makhachkala|Dynamo Makhachkala]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Hannibal Mejbri]]|sortname=Mejbri, Hannibal|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|1|21}}|caps=45|goals=1|club=[[Burnley F.C.|Burnley]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Ismaël Gharbi]]|sortname=Gharbi, Ismael|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|4|10}}|caps=17|goals=2|club=[[FC Augsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=12|pos=DF|name=[[Mortadha Ben Ouanes]]|sortname=Ben Ouanes, Mortadha|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|7|2}}|caps=18|goals=0|club=[[Kasımpaşa S.K.|Kasımpaşa]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[Rani Khedira]]|sortname=Khedira, Rani|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|1|27}}|caps=3|goals=0|club=[[1. FC Union Berlin|Union Berlin]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Khalil Ayari]]|sortname=Ayari, Khalil|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|2|2}}|caps=4|goals=0|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Hadj Mahmoud]]|sortname=Mahmoud, Hadj|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|24}}|caps=9|goals=0|club=[[FC Lugano|Lugano]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Aymen Dahmen]]|sortname=Dahmen, Aymen|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|28}}|caps=37|goals=0|club=[[CS Sfaxien]]|clubnat=TUN}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Ellyes Skhiri]]|sortname=Skhiri, Ellyes|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|5|10}}|caps=83|goals=4|club=[[Eintracht Frankfurt]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Rayan Elloumi]]|sortname=Elloumi, Rayan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|9|17}}|caps=4|goals=0|club=[[Vancouver Whitecaps FC]]|clubnat=CAN}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Firas Chaouat]]|sortname=Chaouat, Firas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|5|8}}|caps=30|goals=6|club=[[Club Africain]]|clubnat=TUN}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[Yan Valery]]|sortname=Valery, Yan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|22}}|caps=22|goals=0|club=[[BSC Young Boys|Young Boys]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Mohamed Amine Ben Hamida]]|sortname=Ben Hamida, Mohamed Amine|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|15}}|caps=13|goals=0|club=[[Espérance Sportive de Tunis|Espérance de Tunis]]|clubnat=TUN}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Sabri Ben Hessen]]|sortname=Ben Hessen, Sabri|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|13}}|caps=2|goals=0|club=[[Étoile Sportive du Sahel|Étoile du Sahel]]|clubnat=TUN}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Moutaz Neffati]]|sortname=Neffati, Moutaz|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|9|4}}|caps=5|goals=0|club=[[IFK Norrköping]]|clubnat=SWE}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Raed Chikhaoui]]|sortname=Chikhaoui, Raed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|6|9}}|caps=0|goals=0|club=[[US Monastir (football)|US Monastir]]|clubnat=TUN}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Anis Ben Slimane]]|sortname=Ben Slimane, Anis|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|3|16}}|caps=41|goals=4|club=[[Norwich City F.C.|Norwich City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Sebastian Tounekti]]|sortname=Tounekti, Sebastian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|13}}|caps=12|goals=1|club=[[Celtic F.C.|Celtic]]|clubnat=SCO}} {{nat fs end}} ==Group G== ===Belgium=== Coach: {{#invoke:flag|icon|FRA}} [[Rudi Garcia]] [[Belgium national football team|Belgium]] announced their final squad on May 15.<ref>{{cite web |url=https://www.rbfa.be/en/news/26-red-devils-world-cup-squad |title=26 Red Devils in World Cup squad |publisher=[[Royal Belgian Football Association]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 15, 2026 |url-status=live |archive-date=May 15, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260515115739/https://www.rbfa.be/en/news/26-red-devils-world-cup-squad}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Thibaut Courtois]]|sortname=Courtois, Thibaut|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|5|11}}|caps=109|goals=0|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Zeno Debast]]|sortname=Debast, Zeno|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|10|24}}|caps=26|goals=1|club=[[Sporting CP]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Arthur Theate]]|sortname=Theate, Arthur|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|25}}|caps=33|goals=1|club=[[Eintracht Frankfurt]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Brandon Mechele]]|sortname=Mechele, Brandon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|1|28}}|caps=9|goals=1|club=[[Club Brugge KV|Club Brugge]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Maxim De Cuyper]]|sortname=De Cuyper, Maxim|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|12|22}}|caps=19|goals=4|club=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton & Hove Albion]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Axel Witsel]]|sortname=Witsel, Axel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|1|12}}|caps=138|goals=12|club=[[Girona FC|Girona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Kevin De Bruyne]]|sortname=De Bruyne, Kevin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|6|28}}|caps=119|goals=37|club=[[SSC Napoli|Napoli]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Youri Tielemans]]|sortname=Tielemans, Youri|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|7}}|caps=85|goals=13|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Romelu Lukaku]]|sortname=Lukaku, Romelu|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|5|13}}|caps=126|goals=90|club=[[SSC Napoli|Napoli]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Leandro Trossard]]|sortname=Trossard, Leandro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|12|4}}|caps=51|goals=12|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Jérémy Doku]]|sortname=Doku, Jeremy|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|27}}|caps=43|goals=7|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Senne Lammens]]|sortname=Lammens, Senne|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|7}}|caps=2|goals=0|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=GK|name=[[Mike Penders]]|sortname=Penders, Mike|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|7|31}}|caps=0|goals=0|club=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Dodi Lukébakio]]|sortname=Lukebakio, Dodi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|24}}|caps=30|goals=6|club=[[S.L. Benfica|Benfica]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Thomas Meunier]]|sortname=Meunier, Thomas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|9|12}}|caps=80|goals=10|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Koni De Winter]]|sortname=De Winter, Koni|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|6|12}}|caps=8|goals=0|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Charles De Ketelaere]]|sortname=De Ketelaere, Charles|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|3|10}}|caps=30|goals=6|club=[[Atalanta BC|Atalanta]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Joaquin Seys]]|sortname=Seys, Joaquin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|3|28}}|caps=5|goals=0|club=[[Club Brugge KV|Club Brugge]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Diego Moreira]]|sortname=Moreira, Diego|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|8|6}}|caps=3|goals=0|club=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Hans Vanaken]]|sortname=Vanaken, Hans|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|8|24}}|caps=34|goals=7|club=[[Club Brugge KV|Club Brugge]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Timothy Castagne]]|sortname=Castagne, Timothy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|5}}|caps=63|goals=2|club=[[Fulham F.C.|Fulham]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Alexis Saelemaekers]]|sortname=Saelemaekers, Alexis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|6|27}}|caps=24|goals=2|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Nicolas Raskin]]|sortname=Raskin, Nicolas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|23}}|caps=13|goals=2|club=[[Rangers F.C.|Rangers]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Amadou Onana]]|sortname=Onana, Amadou|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|8|16}}|caps=29|goals=1|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Nathan Ngoy]]|sortname=Ngoy, Nathan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|10}}|caps=4|goals=0|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Matias Fernandez-Pardo]]|sortname=Fernandez-Pardo, Matias|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|2|3}}|caps=2|goals=0|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs end}} ===Egypt=== Coach: [[Hossam Hassan]] [[Egypt national football team|Egypt]] announced a 27-man preliminary squad on May 20.<ref>{{cite web |url=https://www.efa.com.eg/ar/%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D9%8A%D8%B9%D9%84%D9%86-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B7%D9%86%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A8%D8%AF%D8%A6%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D8%A7-%D9%84%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/ |title=حسام حسن يعلن قائمة المنتخب الوطني المبدئية استعداداً لكأس العالم|trans-title=Hossam Hassan announces the preliminary squad for the national team in preparation for the World Cup |publisher=[[Egyptian Football Association]] |date=May 20, 2026 |access-date=May 20, 2026 |language=ar}}</ref> They announced their final squad on May 30.<ref>{{cite web |url=https://www.efa.com.eg/ar/%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D9%8A%D8%B9%D9%84%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D8%A6%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D8%A9-%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A8-%D9%85%D8%B5%D8%B1-%D9%81%D9%8A-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/ |title=حسام حسن يعلن القائمة النهائية لمنتخب مصر في كأس العالم |trans-title=Hossam Hassan announces the final squad for the Egyptian national team in the World Cup |publisher=[[Egyptian Football Association]] |date=May 29, 2026 |access-date=June 1, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Mohamed El Shenawy]]|sortname=Shenawy, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1988|12|18}}|caps=76|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Yasser Ibrahim]]|sortname=Ibrahim, Yasser|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|2|10}}|caps=17|goals=1|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Mohamed Hany]]|sortname=Hany, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|2}}|caps=42|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Hossam Abdelmaguid]]|sortname=Abdelmaguid, Hossam|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|30}}|caps=13|goals=0|club=[[Zamalek SC|Zamalek]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Ramy Rabia]]|sortname=Rabia, Ramy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|5|20}}|caps=44|goals=5|club=[[Al Ain FC|Al Ain]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Mohamed Abdelmonem]]|sortname=Abdelmonem, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|1}}|caps=36|goals=3|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Trézéguet (Egyptian footballer)|Trézéguet]]|sortname=Trezeguet|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|10|1}}|caps=96|goals=23|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Emam Ashour]]|sortname=Ashour, Emam|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|20}}|caps=29|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Hamza Abdelkarim]]|sortname=Abdelkarim, Hamza|age={{birth date and age2|2026|6|11|2008|1|1}}|caps=2|goals=0|club=[[FC Barcelona Atlètic|Barcelona B]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Mohamed Salah]]|sortname=Salah, Mohamed|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|6|15}}|caps=116|goals=67|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Mostafa Ziko]]|sortname=Ziko, Mostafa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|4|27}}|caps=2|goals=2|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=12|pos=FW|name=[[Haissem Hassan]]|sortname=Hassan, Haissem|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|8}}|caps=4|goals=0|club=[[Real Oviedo|Oviedo]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Ahmed Fatouh]]|sortname=Fatouh, Ahmed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|22}}|caps=39|goals=1|club=[[Zamalek SC|Zamalek]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Hamdy Fathy]]|sortname=Fathy, Hamdy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|9|29}}|caps=63|goals=3|club=[[Al-Wakrah SC|Al-Wakrah]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Karim Hafez]]|sortname=Hafez, Karim|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|3|12}}|caps=9|goals=0|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[El Mahdy Soliman]]|sortname=Soliman, El Mahdy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1987|6|8}}|caps=0|goals=0|club=[[Zamalek SC|Zamalek]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Mohanad Lasheen]]|sortname=Lasheen, Mohanad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|5|29}}|caps=23|goals=0|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Nabil Emad]]|sortname=Emad, Nabil|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|6}}|caps=12|goals=0|club=[[Al-Najma SC (Saudi Arabia)|Al-Najma]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Marwan Attia]]|sortname=Attia, Marwan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|1}}|caps=34|goals=1|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Ibrahim Adel]]|sortname=Adel, Ibrahim|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|23}}|caps=24|goals=3|club=[[FC Nordsjælland|Nordsjælland]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Mahmoud Saber]]|sortname=Saber, Mahmoud|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|30}}|caps=15|goals=1|club=[[ZED FC|ZED]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=22|pos=FW|name=[[Omar Marmoush]]|sortname=Marmoush, Omar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|7}}|caps=49|goals=11|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Mostafa Shobeir]]|sortname=Shobeir, Mostafa|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|15}}|caps=9|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Tarek Alaa (footballer, born 2002)|Tarek Alaa]]|sortname=Alaa, Tarek|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|1|5}}|caps=3|goals=0|club=[[ZED FC|ZED]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Zizo (footballer)|Zizo]]|sortname=Zizo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|10}}|caps=63|goals=5|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=26|pos=GK|name=[[Mohamed Alaa]]|sortname=Alaa, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|1}}|caps=0|goals=0|club=[[El Gouna FC|El Gouna]]|clubnat=EGY}} {{nat fs end}} ===Iran=== Coach: [[Amir Ghalenoei]] [[Iran national football team|Iran]] announced a 30-man preliminary squad on May 16.<ref>{{cite web |url=https://www.isna.ir/news/1405022615362/%D9%84%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%DB%B3%DB%B0-%D9%86%D9%81%D8%B1%D9%87-%D8%AA%DB%8C%D9%85-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DB%B2%DB%B0%DB%B2%DB%B6 |title=فهرست ۳۰ نفره تیم ملی برای جام جهانی ۲۰۲۶ اعلام شد |trans-title=Iran's 30-man squad for the 2026 World Cup announced |work=[[Iranian Students' News Agency]] |date=May 16, 2026 |access-date=June 1, 2026 |language=fa |archive-date=June 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601173040/https://www.isna.ir/news/1405022615362/%D9%84%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%DB%B3%DB%B0-%D9%86%D9%81%D8%B1%D9%87-%D8%AA%DB%8C%D9%85-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DB%B2%DB%B0%DB%B2%DB%B6 |url-status=live }}</ref> The squad was extended to 31 players on May 21.<ref>{{cite web |url=https://www.isna.ir/news/1405023118738/%D9%85%D8%BA%D8%A7%D9%86%D9%84%D9%88-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%DB%8C%D9%85-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D9%81%D9%88%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D9%84-%D8%AF%D8%B9%D9%88%D8%AA-%D8%B4%D8%AF |title=مغانلو به تیم ملی فوتبال دعوت شد |trans-title=Moghanlou was invited to the national football team |work=[[Iranian Students' News Agency]] |date=May 21, 2026 |access-date=June 1, 2026 |language=fa |archive-date=June 3, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260603095525/https://www.isna.ir/news/1405023118738/%25D9%2585%25D8%25BA%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%2584%25D9%2588-%25D8%25A8%25D9%2587-%25D8%25AA%25DB%258C%25D9%2585-%25D9%2585%25D9%2584%25DB%258C-%25D9%2581%25D9%2588%25D8%25AA%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2584-%25D8%25AF%25D8%25B9%25D9%2588%25D8%25AA-%25D8%25B4%25D8%25AF |url-status=live }}</ref> They announced their final squad on June 1.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/teammellifootball/p/DZCuDePjWNQ/ |title=اعلام لیست نهایی تیم ملی فوتبال ایران در جام جهانی فوتبال ۲۰۲۶ |trans-title=Announcement of the final roster of the Iran national football team for the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[Football Federation Islamic Republic of Iran]] |via=[[Instagram]] |date=June 1, 2026 |access-date=June 1, 2026 |language=fa}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/iran-drop-azmoun-taremi-leads-26-man-world-cup-squad-us-2026-06-01/ |title=Iran drop Azmoun as Taremi leads 26-man World Cup squad in US |work=[[Reuters]] |date=June 1, 2026 |access-date=June 1, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Alireza Beiranvand]]|sortname=Beiranvand, Alireza|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|9|21}}|caps=86|goals=0|club=[[Tractor S.C.|Tractor]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Saleh Hardani]]|sortname=Hardani, Saleh|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|26}}|caps=18|goals=1|club=[[Esteghlal F.C.|Esteghlal]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Ehsan Hajsafi]]|sortname=Hajsafi, Ehsan|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|2|25}}|caps=146|goals=7|club=[[Sepahan S.C.|Sepahan]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Shojae Khalilzadeh]]|sortname=Khalilzadeh, Shojae|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|5|14}}|caps=58|goals=2|club=[[Tractor S.C.|Tractor]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Milad Mohammadi]]|sortname=Mohammadi, Milad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|9|29}}|caps=76|goals=1|club=[[Persepolis F.C.|Persepolis]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Saeid Ezatolahi]]|sortname=Ezatolahi, Saeid|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|10|1}}|caps=83|goals=2|club=[[Shabab Al Ahli Club|Shabab Al Ahli]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Alireza Jahanbakhsh]]|sortname=Jahanbakhsh, Alireza|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|8|11}}|caps=98|goals=17|club=[[FCV Dender EH|Dender]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Mohammad Mohebi]]|sortname=Mohebi, Mohammad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|20}}|caps=36|goals=14|club=[[FC Rostov|Rostov]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Mehdi Taremi]]|sortname=Taremi, Mehdi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|7|18}}|caps=105|goals=60|club=[[Olympiacos F.C.|Olympiacos]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Mehdi Ghayedi]]|sortname=Ghayedi, Mehdi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|5}}|caps=30|goals=10|club=[[Al-Nasr SC (Dubai)|Al Nasr]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Ali Alipour]]|sortname=Alipour, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|11|11}}|caps=14|goals=1|club=[[Persepolis F.C.|Persepolis]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Payam Niazmand]]|sortname=Niazmand, Payam|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|4|6}}|caps=15|goals=0|club=[[Persepolis F.C.|Persepolis]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Hossein Kanaanizadegan]]|sortname=Kanaanizadegan, Hossein|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|3|23}}|caps=65|goals=6|club=[[Persepolis F.C.|Persepolis]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Saman Ghoddos]]|sortname=Ghoddos, Saman|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|9|6}}|caps=68|goals=3|club=[[Kalba FC|Kalba]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Rouzbeh Cheshmi]]|sortname=Cheshmi, Rouzbeh|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|7|24}}|caps=40|goals=3|club=[[Esteghlal F.C.|Esteghlal]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Mehdi Torabi]]|sortname=Torabi, Mehdi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|9|10}}|caps=52|goals=7|club=[[Tractor S.C.|Tractor]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Aria Yousefi]]|sortname=Yousefi, Aria|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|4|22}}|caps=14|goals=1|club=[[Sepahan S.C.|Sepahan]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Amirhossein Hosseinzadeh]]|sortname=Hosseinzadeh, Amirhossein|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|30}}|caps=18|goals=5|club=[[Tractor S.C.|Tractor]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Ali Nemati]]|sortname=Nemati, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|8}}|caps=17|goals=0|club=[[Foolad F.C.|Foolad]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Shahriyar Moghanlou]]|sortname=Moghanlou, Shahriyar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|12|21}}|caps=21|goals=2|club=[[Kalba FC|Kalba]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Mohammad Ghorbani (footballer)|Mohammad Ghorbani]]|sortname=Ghorbani, Mohammad|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|10|7}}|caps=16|goals=0|club=[[Al Wahda FC|Al Wahda]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Hossein Hosseini (footballer, born 1992)|Hossein Hosseini]]|sortname=Hosseini, Hossein|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|6|30}}|caps=13|goals=0|club=[[Sepahan S.C.|Sepahan]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Ramin Rezaeian]]|sortname=Rezaeian, Ramin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|3|21}}|caps=74|goals=8|club=[[Foolad F.C.|Foolad]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Dennis Eckert]]|sortname=Eckert, Dennis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|9}}|caps=0|goals=0|club=[[Standard Liège]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Danial Eiri]]|sortname=Eiri, Danial|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|10|26}}|caps=0|goals=0|club=[[Malavan F.C.|Malavan]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Amirmohammad Razzaghinia]]|sortname=Razzaghinia, Amirmohammad|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|4|11}}|caps=4|goals=0|club=[[Esteghlal F.C.|Esteghlal]]|clubnat=IRN}} {{nat fs end}} ===New Zealand=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ENG}} [[Darren Bazeley]] [[New Zealand men's national football team|New Zealand]] announced their final squad on May 14.<ref>{{cite web |url=https://www.nzfootball.co.nz/newsarticle/165753?newsfeedId=1841052 |title=New Zealand Squad Named for FIFA World Cup 2026 |publisher=[[New Zealand Football]] |date=May 14, 2026 |access-date=May 14, 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260514122914/https://www.nzfootball.co.nz/newsarticle/165753 |archive-date=May 14, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Max Crocombe]]|sortname=Crocombe, Max|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|8|12}}|caps=24|goals=0|club=[[Millwall F.C.|Millwall]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Tim Payne (footballer)|Tim Payne]]|sortname=Payne, Tim|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|1|10}}|caps=51|goals=3|club=[[Wellington Phoenix FC|Wellington Phoenix]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Francis de Vries]]|sortname=De Vries, Francis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|11|28}}|caps=20|goals=1|club=[[Auckland FC]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Tyler Bindon]]|sortname=Bindon, Tyler|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|1|27}}|caps=25|goals=3|club=[[Sheffield United F.C.|Sheffield United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Michael Boxall]]|sortname=Boxall, Michael|age={{birth date and age2|2026|6|11|1988|8|18}}|caps=63|goals=1|club=[[Minnesota United FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Joe Bell (footballer)|Joe Bell]]|sortname=Bell, Joe|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|4|27}}|caps=32|goals=1|club=[[Viking FK|Viking]]|clubnat=NOR}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Matthew Garbett]]|sortname=Garbett, Matthew|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|4|13}}|caps=37|goals=5|club=[[Peterborough United F.C.|Peterborough United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Marko Stamenić]]|sortname=Stamenic, Marko|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|19}}|caps=39|goals=3|club=[[Swansea City A.F.C.|Swansea City]]|clubnat=WAL}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Chris Wood (footballer, born 1991)|Chris Wood]]|sortname=Wood, Chris|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|12|7}}|caps=90|goals=45|club=[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Sarpreet Singh]]|sortname=Singh, Sarpreet|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|20}}|caps=28|goals=3|club=[[Wellington Phoenix FC|Wellington Phoenix]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Elijah Just]]|sortname=Just, Elijah|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|1}}|caps=44|goals=9|club=[[Motherwell F.C.|Motherwell]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Alex Paulsen]]|sortname=Paulsen, Alex|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|4}}|caps=8|goals=0|club=[[Lechia Gdańsk]]|clubnat=POL}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Liberato Cacace]]|sortname=Cacace, Liberato|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|9|27}}|caps=37|goals=1|club=[[Wrexham A.F.C.|Wrexham]]|clubnat=WAL}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Alex Rufer]]|sortname=Rufer, Alex|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|12}}|caps=26|goals=0|club=[[Wellington Phoenix FC|Wellington Phoenix]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Nando Pijnaker]]|sortname=Pijnaker, Nando|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|25}}|caps=25|goals=0|club=[[Auckland FC]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Finn Surman]]|sortname=Surman, Finn|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|9|23}}|caps=19|goals=2|club=[[Portland Timbers]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Kosta Barbarouses]]|sortname=Barbarouses, Kosta|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|2|19}}|caps=76|goals=10|club=[[Western Sydney Wanderers FC|Western Sydney Wanderers]]|clubnat=AUS}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Ben Waine]]|sortname=Waine, Ben|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|11}}|caps=31|goals=9|club=[[Port Vale F.C.|Port Vale]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Ben Old]]|sortname=Old, Ben|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|8|13}}|caps=24|goals=2|club=[[AS Saint-Étienne|Saint-Étienne]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Callum McCowatt]]|sortname=Mccowatt, Callum|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|4|30}}|caps=32|goals=4|club=[[Silkeborg IF|Silkeborg]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Jesse Randall]]|sortname=Randall, Jesse|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|8|19}}|caps=11|goals=2|club=[[Auckland FC]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Michael Woud]]|sortname=Woud, Michael|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|16}}|caps=6|goals=0|club=[[Auckland FC]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Ryan Thomas (footballer)|Ryan Thomas]]|sortname=Thomas, Ryan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|12|20}}|caps=25|goals=3|club=[[PEC Zwolle]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Callan Elliot]]|sortname=Elliot, Callan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|7|7}}|caps=11|goals=0|club=[[Auckland FC]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Lachlan Bayliss]]|sortname=Bayliss, Lachlan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|24}}|caps=4|goals=0|club=[[Newcastle Jets FC|Newcastle Jets]]|clubnat=AUS}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Tommy Smith (footballer, born 1990)|Tommy Smith]]|sortname=Smith, Tommy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|3|31}}|caps=56|goals=2|club=[[Braintree Town F.C.|Braintree Town]]|clubnat=ENG}} {{nat fs end}} ==Group H== ===Cape Verde=== Coach: [[Bubista]] [[Cape Verde national football team|Cape Verde]] announced their final squad on May 18.<ref>{{cite web |url=https://fcf.cv/convocados-para-o-mundial-2026/ |title=Convocados para o Mundial 2026 |trans-title=Squad for the 2026 World Cup |publisher=[[Cape Verdean Football Federation]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 18, 2026 |language=pt |archive-date=May 18, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518174915/https://fcf.cv/convocados-para-o-mundial-2026/ |url-status=live}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Vozinha]]|sortname=Vozinha|age={{birth date and age2|2026|6|11|1986|6|3}}|caps=86|goals=0|club=[[G.D. Chaves|Chaves]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Stopira]]|sortname=Stopira|age={{birth date and age2|2026|6|11|1988|5|20}}|caps=62|goals=4|club=[[S.C.U. Torreense|Torreense]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Diney (footballer, born 1995)|Diney]]|sortname=Diney|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|17}}|caps=30|goals=2|club=[[Al Bataeh Club|Al Bataeh]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Roberto Lopes (footballer, born 1992)|Roberto Lopes]]|sortname=Lopes, Roberto|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|6|17}}|caps=45|goals=0|club=[[Shamrock Rovers F.C.|Shamrock Rovers]]|clubnat=IRL}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Logan Costa]]|sortname=Costa, Logan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|1}}|caps=28|goals=0|club=[[Villarreal CF|Villarreal]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Kevin Pina (footballer)|Kevin Pina]]|sortname=Pina, Kevin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|27}}|caps=31|goals=3|club=[[FC Krasnodar|Krasnodar]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Jovane Cabral]]|sortname=Cabral, Jovane|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|14}}|caps=27|goals=2|club=[[C.F. Estrela da Amadora|Estrela Amadora]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[João Paulo Fernandes (footballer)|João Paulo]]|sortname=Joao Paulo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|5|26}}|caps=42|goals=1|club=[[FCSB]]|clubnat=ROU}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Gilson Benchimol]]|sortname=Benchimol, Gilson|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|12|29}}|caps=22|goals=6|club=[[FC Akron Tolyatti|Akron Tolyatti]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Jamiro Monteiro]]|sortname=Monteiro, Jamiro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|11|23}}|caps=55|goals=5|club=[[PEC Zwolle]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Garry Rodrigues]]|sortname=Rodrigues, Garry|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|11|27}}|caps=60|goals=10|club=[[Apollon Limassol FC|Apollon Limassol]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Márcio Rosa]]|sortname=Rosa, Marcio|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|23}}|caps=11|goals=0|club=[[PFC Montana|Montana]]|clubnat=BUL}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Sidny Lopes Cabral]]|sortname=Lopes Cabral, Sidny|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|9|18}}|caps=9|goals=3|club=[[S.L. Benfica|Benfica]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Deroy Duarte]]|sortname=Duarte, Deroy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|7|4}}|caps=30|goals=0|club=[[PFC Ludogorets Razgrad|Ludogorets Razgrad]]|clubnat=BUL}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Laros Duarte]]|sortname=Duarte, Laros|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|28}}|caps=13|goals=1|club=[[Puskás Akadémia FC|Puskás Akadémia]]|clubnat=HUN}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Yannick Semedo]]|sortname=Semedo, Yannick|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|29}}|caps=10|goals=1|club=[[S.C. Farense|Farense]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Willy Semedo]]|sortname=Semedo, Willy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|4|27}}|caps=38|goals=3|club=[[AC Omonia|Omonia]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Telmo Arcanjo]]|sortname=Arcanjo, Telmo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|21}}|caps=16|goals=1|club=[[Vitória S.C.|Vitória de Guimarães]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Dailon Livramento]]|sortname=Livramento, Dailon|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|4}}|caps=22|goals=7|club=[[Casa Pia A.C.|Casa Pia]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Ryan Mendes]]|sortname=Mendes, Ryan|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|1|8}}|caps=98|goals=22|club=[[Iğdır F.K.|Iğdır]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Nuno da Costa]]|sortname=Da Costa, Nuno|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|2|10}}|caps=9|goals=2|club=[[İstanbul Başakşehir F.K.|İstanbul Başakşehir]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Steven Moreira]]|sortname=Moreira, Steven|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|8|13}}|caps=20|goals=0|club=[[Columbus Crew]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[CJ dos Santos]]|sortname=Dos Santos, Cj|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|8|24}}|caps=1|goals=0|club=[[San Diego FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Wagner Pina]]|sortname=Pina, Wagner|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|11|3}}|caps=13|goals=0|club=[[Trabzonspor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Kelvin Pires]]|sortname=Pires, Kelvin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|5}}|caps=5|goals=1|club=[[Seinäjoen Jalkapallokerho|SJK]]|clubnat=FIN}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Hélio Varela]]|sortname=Varela, Helio|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|3}}|caps=20|goals=0|club=[[Maccabi Tel Aviv F.C.|Maccabi Tel Aviv]]|clubnat=ISR}} {{nat fs end}} ===Saudi Arabia=== Coach: {{#invoke:flag|icon|GRE}} [[Georgios Donis]] [[Saudi Arabia national football team|Saudi Arabia]] announced a 30-man preliminary squad on May 23.<ref>{{cite web |url=https://www.saff.com.sa/en/news.php?id=4222 |title=Head Coach Giorgos Donis Announces The NT Squad for 2026 World Cup Training Camp |publisher=[[Saudi Arabian Football Federation]] |date=May 23, 2026 |access-date=May 23, 2026}}</ref> They announced their final squad on May 31.<ref>{{cite web |url=https://www.saff.com.sa/news.php?id=4240 |title=المدير الفني دونيس يعلن قائمة الأخضر لنهائيات كأس العالم 2026 |trans-title=Coach Donis announces the Saudi national team squad for the 2026 World Cup finals |publisher=[[Saudi Arabian Football Federation]] |date=June 1, 2026 |access-date=June 1, 2026}}</ref><ref>{{cite web |last=Dorff |first=Marcel |url=https://heavy.com/sports/soccer/world-cup/saudi-arabia-announces-squad-world-cup/ |title=Saudi Arabia Announces Squad for 2026 FIFA World Cup |work=[[Heavy (website)|Heavy]] |date=May 31, 2026 |access-date=June 1, 2026 |archive-date=June 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601180525/https://heavy.com/sports/soccer/world-cup/saudi-arabia-announces-squad-world-cup/ |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Nawaf Al-Aqidi]]|sortname=Aqidi, Nawaf|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|10}}|caps=22|goals=0|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Ali Majrashi]]|sortname=Majrashi, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|10|2}}|caps=21|goals=0|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Ali Lajami]]|sortname=Lajami, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|24}}|caps=22|goals=1|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Abdulelah Al-Amri]]|sortname=Amri, Abdulelah|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|15}}|caps=43|goals=1|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Hassan Al-Tambakti]]|sortname=Tambakti, Hassan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|9}}|caps=52|goals=1|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Nasser Al-Dawsari]]|sortname=Dawsari, Nasser|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|19}}|caps=44|goals=0|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Musab Al-Juwayr]]|sortname=Juwayr, Musab|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|20}}|caps=35|goals=6|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=8|pos=FW|name=[[Ayman Yahya]]|sortname=Yahya, Ayman|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|14}}|caps=27|goals=0|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Firas Al-Buraikan]]|sortname=Buraikan, Firas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|14}}|caps=70|goals=15|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Salem Al-Dawsari]]|sortname=Dawsari, Salem|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|8|19}}|caps=110|goals=27|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Saleh Al-Shehri]]|sortname=Shehri, Saleh|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|11|1}}|caps=55|goals=18|club=[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=12|pos=DF|name=[[Saud Abdulhamid]]|sortname=Abdulhamid, Saud|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|7|18}}|caps=55|goals=1|club=[[RC Lens|Lens]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Nawaf Boushal]]|sortname=Boushal, Nawaf|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|9|16}}|caps=25|goals=0|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Hassan Kadesh]]|sortname=Kadesh, Hassan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|9|26}}|caps=21|goals=2|club=[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Abdullah Al-Khaibari]]|sortname=Khaibari, Abdullah|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|8|16}}|caps=40|goals=0|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Ziyad Al-Johani]]|sortname=Johani, Ziyad|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|11|11}}|caps=12|goals=0|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Khalid Al-Ghannam]]|sortname=Ghannam, Khalid|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|11|8}}|caps=7|goals=0|club=[[Al-Ettifaq Club|Al-Ettifaq]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Alaa Al-Hejji]]|sortname=Hejji, Alaa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|3}}|caps=3|goals=0|club=[[Neom SC|Neom]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Abdullah Al-Hamdan]]|sortname=Hamdan, Abdullah|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|9|13}}|caps=50|goals=12|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Sultan Mandash]]|sortname=Mandash, Sultan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|10|17}}|caps=7|goals=2|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=21|pos=GK|name=[[Mohammed Al-Owais]]|sortname=Owais, Mohammed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|10|10}}|caps=64|goals=0|club=[[Al-Ula FC|Al-Ula]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Ahmed Al-Kassar]]|sortname=Kassar, Ahmed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|5|8}}|caps=9|goals=0|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Mohamed Kanno]]|sortname=Kanno, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|9|22}}|caps=77|goals=8|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Moteb Al-Harbi]]|sortname=Harbi, Moteb|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|20}}|caps=13|goals=0|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Jehad Thakri]]|sortname=Thakri, Jehad|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|21}}|caps=8|goals=0|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Mohammed Abu Al-Shamat]]|sortname=Abu Shamat, Mohammed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|8|11}}|caps=7|goals=0|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA}} {{nat fs end}} ===Spain=== Coach: [[Luis de la Fuente (footballer, born 1961)|Luis de la Fuente]] [[Spain national football team|Spain]] announced their final squad on May 25.<ref>{{cite web |url=https://rfef.es/es/noticias/los-26-que-buscaran-volver-reinar-en-el-mundial |title=Los 26 que buscarán volver a reinar en el Mundial |trans-title=The 26 who will seek to reign again in the World Cup |publisher=[[Royal Spanish Football Federation]] |date=May 25, 2026 |access-date=May 25, 2026 |language=es |url-status=live |archive-date=May 25, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260525152452/https://rfef.es/es/noticias/los-26-que-buscaran-volver-reinar-en-el-mundial}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[David Raya]]|sortname=Raya, David|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|9|15}}|caps=13|goals=0|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Marc Pubill]]|sortname=Pubill, Marc|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|20}}|caps=2|goals=0|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Álex Grimaldo]]|sortname=Grimaldo, Alex|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|9|20}}|caps=14|goals=0|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Eric García (footballer, born 2001)|Eric García]]|sortname=Garcia, Eric|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|9}}|caps=21|goals=0|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Marcos Llorente]]|sortname=Llorente, Marcos|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|30}}|caps=24|goals=0|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Mikel Merino]]|sortname=Merino, Mikel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|22}}|caps=43|goals=10|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Ferran Torres]]|sortname=Torres, Ferran|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|29}}|caps=57|goals=24|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Fabián Ruiz]]|sortname=Ruiz, Fabian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|3}}|caps=42|goals=6|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=9|pos=MF|name=[[Gavi (footballer)|Gavi]]|sortname=Gavi|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|8|5}}|caps=30|goals=5|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Dani Olmo]]|sortname=Olmo, Dani|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|5|7}}|caps=50|goals=12|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Yéremy Pino]]|sortname=Pino, Yeremy|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|10|20}}|caps=23|goals=4|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=DF|name=[[Pedro Porro]]|sortname=Porro, Pedro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|9|13}}|caps=18|goals=0|club=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=GK|name=[[Joan Garcia]]|sortname=Garcia, Joan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|4}}|caps=2|goals=0|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Aymeric Laporte]]|sortname=Laporte, Aymeric|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|5|27}}|caps=46|goals=2|club=[[Athletic Bilbao]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Álex Baena]]|sortname=Baena, Alex|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|20}}|caps=17|goals=2|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Rodri (footballer, born 1996)|Rodri]]|sortname=Rodri|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|22}}|caps=62|goals=4|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Nico Williams]]|sortname=Williams, Nico|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|12}}|caps=30|goals=6|club=[[Athletic Bilbao]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Martín Zubimendi]]|sortname=Zubimendi, Martin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|2}}|caps=26|goals=3|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Lamine Yamal]]|sortname=Yamal, Lamine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|7|13}}|caps=25|goals=6|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Pedri]]|sortname=Pedri|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|11|25}}|caps=41|goals=6|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Mikel Oyarzabal]]|sortname=Oyarzabal, Mikel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|4|21}}|caps=53|goals=25|club=[[Real Sociedad]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Pau Cubarsí]]|sortname=Cubarsi, Pau|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|1|22}}|caps=12|goals=0|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Unai Simón]]|sortname=Simon, Unai|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|6|11}}|caps=58|goals=0|club=[[Athletic Bilbao]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Marc Cucurella]]|sortname=Cucurella, Marc|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|22}}|caps=24|goals=1|club=[[Chelsea F.C.|Chelsea]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Víctor Muñoz (footballer, born 2003)|Víctor Muñoz]]|sortname=Munoz, Victor|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|13}}|caps=2|goals=1|club=[[CA Osasuna|Osasuna]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Borja Iglesias]]|sortname=Iglesias, Borja|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|1|17}}|caps=8|goals=0|club=[[RC Celta de Vigo|Celta Vigo]]|clubnat=ESP}} {{nat fs end}} ===Uruguay=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ARG}} [[Marcelo Bielsa]] [[Uruguay national football team|Uruguay]] announced their final squad on May 31.<ref>{{cite web |url=https://www.auf.org.uy/se-definio-la-lista-para-la-copa-mundial-de-la-fifa-2026/ |title=26 jugadores y el sueño de un pueblo celeste |trans-title=26 players and the dream of a sky-blue nation |publisher=[[Uruguayan Football Association]] |date=May 31, 2026|access-date=May 31, 2026 |language=es}}</ref><ref>{{cite web |last=Abraham |first=Timothy |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cgmprpekej2o |title=Uruguay pick Man Utd's Ugarte but Suarez left out |work=[[BBC Sport]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026 |archive-date=May 31, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260531165420/https://www.bbc.com/sport/football/articles/cgmprpekej2o |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Sergio Rochet]]|sortname=Rochet, Sergio|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|3|23}}|caps=35|goals=0|club=[[SC Internacional|Internacional]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[José María Giménez|José Giménez]]|sortname=Gimenez, Jose|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|20}}|caps=99|goals=8|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Sebastián Cáceres]]|sortname=Caceres, Sebastian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|18}}|caps=24|goals=0|club=[[Club América|América]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Ronald Araújo]]|sortname=Araujo, Ronald|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|7}}|caps=27|goals=1|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Manuel Ugarte (footballer)|Manuel Ugarte]]|sortname=Ugarte, Manuel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|11}}|caps=36|goals=1|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Rodrigo Bentancur]]|sortname=Bentancur, Rodrigo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|6|25}}|caps=74|goals=3|club=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Nicolás de la Cruz]]|sortname=Cruz, Nicolas de la|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|6|1}}|caps=34|goals=5|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Federico Valverde]]|sortname=Valverde, Federico|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|22}}|caps=73|goals=9|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Darwin Núñez]]|sortname=Nunez, Darwin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|6|24}}|caps=38|goals=13|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Giorgian de Arrascaeta]]|sortname=Arrascaeta, Giorgian de|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|6|1}}|caps=60|goals=13|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Facundo Pellistri]]|sortname=Pellistri, Facundo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|12|20}}|caps=39|goals=2|club=[[Panathinaikos F.C.|Panathinaikos]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Santiago Mele]]|sortname=Mele, Santiago|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|6}}|caps=8|goals=0|club=[[C.F. Monterrey|Monterrey]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Guillermo Varela]]|sortname=Varela, Guillermo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|3|24}}|caps=28|goals=0|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Agustín Canobbio]]|sortname=Canobbio, Agustin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|1}}|caps=15|goals=1|club=[[Fluminense FC|Fluminense]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Emiliano Martínez (footballer, born 1999)|Emiliano Martínez]]|sortname=Martinez, Emiliano|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|17}}|caps=10|goals=0|club=[[SE Palmeiras|Palmeiras]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Mathías Olivera]]|sortname=Olivera, Mathias|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|31}}|caps=35|goals=2|club=[[SSC Napoli|Napoli]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Matías Viña]]|sortname=Vina, Matias|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|9}}|caps=43|goals=1|club=[[Club Atlético River Plate|River Plate]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Brian Rodríguez]]|sortname=Rodriguez, Brian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|20}}|caps=32|goals=4|club=[[Club América|América]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Rodrigo Aguirre]]|sortname=Aguirre, Rodrigo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|10|1}}|caps=10|goals=3|club=[[Tigres UANL|UANL]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Maximiliano Araújo]]|sortname=Araujo, Maximiliano|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|15}}|caps=28|goals=3|club=[[Sporting CP]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Federico Viñas]]|sortname=Vinas, Federico|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|30}}|caps=11|goals=2|club=[[Real Oviedo|Oviedo]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Joaquín Piquerez]]|sortname=Piquerez, Joaquin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|24}}|caps=19|goals=0|club=[[SE Palmeiras|Palmeiras]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Fernando Muslera]]|sortname=Muslera, Fernando|age={{birth date and age2|2026|6|11|1986|6|16}}|caps=134|goals=0|club=[[Estudiantes de La Plata|Estudiantes]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Santiago Bueno]]|sortname=Bueno, Santiago|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|11|9}}|caps=8|goals=0|club=[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Juan Manuel Sanabria]]|sortname=Sanabria, Juan Manuel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|29}}|caps=5|goals=1|club=[[Real Salt Lake]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Rodrigo Zalazar]]|sortname=Zalazar, Rodrigo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|12}}|caps=8|goals=2|club=[[S.C. Braga|Braga]]|clubnat=POR}} {{nat fs end}} ==Group I== ===France=== Coach: [[Didier Deschamps]] [[France national football team|France]] announced their final squad on May 14.<ref>{{cite web |last=Orsini |first=Vincent |url=https://www.fff.fr/article/16790-les-26-bleus-pour-le-mondial-2026.html |title=Les 26 Bleus pour le Mondial 2026 |trans-title=The 26 Blues for the 2026 World Cup |publisher=[[French Football Federation]] |date=May 14, 2026 |access-date=May 13, 2026 |language=fr |url-status=live |archive-date=May 14, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260514190954/https://www.fff.fr/article/16790-les-26-bleus-pour-le-mondial-2026.html}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Brice Samba]]|sortname=Samba, Brice|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|4|25}}|caps=4|goals=0|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Malo Gusto]]|sortname=Gusto, Malo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|5|19}}|caps=11|goals=0|club=[[Chelsea F.C.|Chelsea]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Lucas Digne]]|sortname=Digne, Lucas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|7|20}}|caps=58|goals=0|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Dayot Upamecano]]|sortname=Upamecano, Dayot|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|27}}|caps=38|goals=2|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Jules Koundé]]|sortname=Kounde, Jules|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|11|12}}|caps=48|goals=0|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Manu Koné]]|sortname=Kone, Manu|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|17}}|caps=14|goals=0|club=[[AS Roma|Roma]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Ousmane Dembélé]]|sortname=Dembele, Ousmane|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|15}}|caps=59|goals=7|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Aurélien Tchouaméni]]|sortname=Tchouameni, Aurelien|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|1|27}}|caps=46|goals=3|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Marcus Thuram]]|sortname=Thuram, Marcus|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|8|6}}|caps=34|goals=3|club=[[Inter Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Kylian Mbappé]]|sortname=Mbappe, Kylian|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|20}}|caps=98|goals=56|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Michael Olise]]|sortname=Olise, Michael|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|12|12}}|caps=17|goals=7|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=12|pos=FW|name=[[Bradley Barcola]]|sortname=Barcola, Bradley|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|9|2}}|caps=20|goals=3|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[N'Golo Kanté]]|sortname=Kante, Ngolo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|3|29}}|caps=69|goals=2|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Adrien Rabiot]]|sortname=Rabiot, Adrien|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|4|3}}|caps=59|goals=7|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Ibrahima Konaté]]|sortname=Konate, Ibrahima|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|5|25}}|caps=28|goals=0|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Mike Maignan]]|sortname=Maignan, Mike|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|7|3}}|caps=40|goals=0|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[William Saliba]]|sortname=Saliba, William|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|3|24}}|caps=32|goals=0|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Warren Zaïre-Emery]]|sortname=Zaire-Emery, Warren|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|3|8}}|caps=11|goals=1|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Théo Hernandez]]|sortname=Hernandez, Theo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|6}}|caps=44|goals=2|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Désiré Doué]]|sortname=Doue, Desire|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|6|3}}|caps=7|goals=2|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Lucas Hernandez]]|sortname=Hernandez, Lucas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|14}}|caps=42|goals=0|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=22|pos=FW|name=[[Jean-Philippe Mateta]]|sortname=Mateta, Jean-Philippe|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|6|28}}|caps=4|goals=2|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Robin Risser]]|sortname=Risser, Robin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|12|2}}|caps=0|goals=0|club=[[RC Lens|Lens]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Rayan Cherki]]|sortname=Cherki, Rayan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|8|17}}|caps=7|goals=2|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Maghnes Akliouche]]|sortname=Akliouche, Maghnes|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|25}}|caps=9|goals=1|club=[[AS Monaco FC|Monaco]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Maxence Lacroix]]|sortname=Lacroix, Maxence|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|6}}|caps=4|goals=0|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs end}} ===Iraq=== Coach: {{#invoke:flag|icon|AUS}} [[Graham Arnold]] [[Iraq national football team|Iraq]] announced a 34-man preliminary squad on May 19.<ref>{{cite tweet |author=Iraq Football Association |author-link=Iraq Football Association |user=IraqNT_EN |number=2056771613392003532 |date=May 19, 2026 |title=Graham Arnold announces the squad of the Iraqi National Team for the Spain camp before the 2026 World Cup |access-date=May 19, 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/iraq-preliminary-squad-announcement-graham-arnold |title=Hassan returns as Arnold names preliminary Iraq squad |publisher=[[FIFA]] |date=May 20, 2026 |access-date=May 22, 2026 |archive-date=May 28, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260528152235/https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/iraq-preliminary-squad-announcement-graham-arnold |url-status=live }}</ref> They announced their final squad on June 1.<ref>{{cite tweet |author=Iraq Football Association |author-link=Iraq Football Association |user=IraqNT_EN |number=2061373604558717062 |date=June 1, 2026 |title=Introducing Iraq's Final Squad for the FIFA World Cup |access-date=June 1, 2026}}</ref> [[Ahmed Yahya]] withdrew injured with ​a hamstring injury and was replaced by [[Ahmed Maknzi]] on June 6.<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/makenzie-replaces-injured-yahya-iraqs-world-cup-squad-2026-06-06/ |title=Makenzie replaces injured Yahya in Iraq's World Cup squad |publisher=Reuters |date=6 June 2026 }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Fahad Talib]]|sortname=Talib, Fahad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|10|21}}|caps=21|goals=0|club=[[Al-Talaba SC|Al-Talaba]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Rebin Sulaka]]|sortname=Sulaka, Rebin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|4|12}}|caps=56|goals=1|club=[[Port F.C.|Port]]|clubnat=THA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Hussein Ali (footballer, born 2002)|Hussein Ali]]|sortname=Ali, Hussein|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|3|1}}|caps=27|goals=1|club=[[Pogoń Szczecin]]|clubnat=POL}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Zaid Tahseen]]|sortname=Tahseen, Zaid|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|29}}|caps=28|goals=1|club=[[Pakhtakor FC|Pakhtakor]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Akam Hashim]]|sortname=Hashim, Akam|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|16}}|caps=14|goals=1|club=[[Al-Zawraa SC|Al-Zawraa]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Manaf Younis]]|sortname=Younis, Manaf|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|11|16}}|caps=34|goals=1|club=[[Al-Shorta SC|Al-Shorta]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Youssef Amyn]]|sortname=Amyn, Youssef|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|8|21}}|caps=27|goals=2|club=[[AEK Larnaca FC|AEK Larnaca]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Ibrahim Bayesh]]|sortname=Bayesh, Ibrahim|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|1}}|caps=76|goals=8|club=[[Al Dhafra FC|Al Dhafra]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Ali Al-Hamadi]]|sortname=Hamadi, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|3|1}}|caps=20|goals=5|club=[[Luton Town F.C.|Luton Town]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Mohanad Ali]]|sortname=Ali, Mohanad|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|20}}|caps=72|goals=27|club=[[Dibba FC|Dibba]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Ahmed Qasem]]|sortname=Qasem, Ahmed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|12}}|caps=3|goals=0|club=[[Nashville SC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Jalal Hassan]]|sortname=Hassan, Jalal|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|5|18}}|caps=102|goals=0|club=[[Al-Zawraa SC|Al-Zawraa]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=13|pos=FW|name=[[Ali Yousif]]|sortname=Yousif, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|19}}|caps=7|goals=1|club=[[Al-Talaba SC|Al-Talaba]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Zidane Iqbal]]|sortname=Iqbal, Zidane|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|4|27}}|caps=25|goals=2|club=[[FC Utrecht|Utrecht]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Ahmed Maknzi]]|sortname=Maknzi, Ahmed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|9|24}}|caps=7|goals=0|club=[[Al-Karma SC|Al-Karma]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Amir Al-Ammari]]|sortname=Ammari, Amir|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|7|27}}|caps=51|goals=3|club=[[KS Cracovia|Cracovia]]|clubnat=POL}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Ali Jasim]]|sortname=Jasim, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|1|20}}|caps=36|goals=2|club=[[Al-Najma SC (Saudi Arabia)|Al-Najma]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Aymen Hussein]]|sortname=Hussein, Aymen|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|3|22}}|caps=95|goals=33|club=[[Al-Karma SC|Al-Karma]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Kevin Yakob]]|sortname=Yakob, Kevin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|10}}|caps=9|goals=0|club=[[Aarhus Gymnastikforening|AGF]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Aimar Sher]]|sortname=Sher, Aimar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|12|20}}|caps=7|goals=0|club=[[Sarpsborg 08 FF|Sarpsborg 08]]|clubnat=NOR}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Marko Farji]]|sortname=Farji, Marko|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|3|16}}|caps=12|goals=0|club=[[Venezia FC|Venezia]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Ahmed Basil]]|sortname=Basil, Ahmed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|8|19}}|caps=16|goals=0|club=[[Al-Shorta SC|Al-Shorta]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Merchas Doski]]|sortname=Doski, Merchas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|12|7}}|caps=31|goals=1|club=[[FC Viktoria Plzeň|Viktoria Plzeň]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Zaid Ismail]]|sortname=Ismail, Zaid|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|1|3}}|caps=6|goals=0|club=[[Al-Talaba SC|Al-Talaba]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Mustafa Saadoon (footballer, born 2001)|Mustafa Saadoon]]|sortname=Saadoon, Mustafa|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|25}}|caps=17|goals=0|club=[[Al-Shorta SC|Al-Shorta]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Frans Putros]]|sortname=Putros, Frans|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|7|14}}|caps=28|goals=0|club=[[Persib Bandung|Persib]]|clubnat=IDN}} {{nat fs end}} ===Norway=== Coach: [[Ståle Solbakken]] [[Norway national football team|Norway]] announced their final squad on May 21.<ref>{{cite web |url=https://www.fotball.no/landslag/norge-a-herrer/2026/her-er-norges-vm-tropp/ |title=Her er Norges VM-tropp |trans-title=Here is Norway's World Cup squad |publisher=[[Norwegian Football Federation]] |date=May 21, 2026 |access-date=May 21, 2026 |language=no |archive-date=May 22, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260522095352/https://www.fotball.no/landslag/norge-a-herrer/2026/her-er-norges-vm-tropp/ |url-status=live}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Ørjan Nyland]]|sortname=Nyland, Orjan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|9|10}}|caps=71|goals=0|club=[[Sevilla FC|Sevilla]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=2|pos=MF|name=[[Morten Thorsby]]|sortname=Thorsby, Morten|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|5|5}}|caps=31|goals=0|club=[[US Cremonese|Cremonese]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Kristoffer Ajer]]|sortname=Ajer, Kristoffer|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|17}}|caps=52|goals=2|club=[[Brentford F.C.|Brentford]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Leo Østigård]]|sortname=Ostigard, Leo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|11|28}}|caps=38|goals=1|club=[[Genoa CFC|Genoa]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[David Møller Wolfe]]|sortname=Moller Wolfe, David|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|4|23}}|caps=22|goals=1|club=[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Patrick Berg]]|sortname=Berg, Patrick|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|24}}|caps=43|goals=0|club=[[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]]|clubnat=NOR}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Alexander Sørloth]]|sortname=Sorloth, Alexander|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|5}}|caps=72|goals=26|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Sander Berge]]|sortname=Berge, Sander|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|14}}|caps=66|goals=1|club=[[Fulham F.C.|Fulham]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Erling Haaland]]|sortname=Haaland, Erling|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|21}}|caps=50|goals=55|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Martin Ødegaard]]|sortname=Odegaard, Martin|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|17}}|caps=68|goals=5|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Jørgen Strand Larsen]]|sortname=Strand Larsen, Jorgen|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|6}}|caps=28|goals=6|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Sander Tangvik]]|sortname=Tangvik, Sander|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|11|29}}|caps=0|goals=0|club=[[Hamburger SV]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=13|pos=GK|name=[[Egil Selvik]]|sortname=Selvik, Egil|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|7|30}}|caps=7|goals=0|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Fredrik Aursnes]]|sortname=Aursnes, Fredrik|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|10}}|caps=22|goals=1|club=[[S.L. Benfica|Benfica]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Fredrik André Bjørkan]]|sortname=Bjorkan, Fredrik Andre|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|21}}|caps=21|goals=1|club=[[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]]|clubnat=NOR}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Marcus Holmgren Pedersen]]|sortname=Pedersen, Marcus Holmgren|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|16}}|caps=32|goals=0|club=[[Torino FC|Torino]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Torbjørn Heggem]]|sortname=Heggem, Torbjorn|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|12}}|caps=15|goals=0|club=[[Bologna FC 1909|Bologna]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Kristian Thorstvedt]]|sortname=Thorstvedt, Kristian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|13}}|caps=37|goals=4|club=[[US Sassuolo Calcio|Sassuolo]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Thelo Aasgaard]]|sortname=Aasgaard, Thelo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|2}}|caps=8|goals=5|club=[[Rangers F.C.|Rangers]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Antonio Nusa]]|sortname=Nusa, Antonio|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|4|17}}|caps=24|goals=8|club=[[RB Leipzig]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Andreas Schjelderup]]|sortname=Schjelderup, Andreas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|6|1}}|caps=12|goals=1|club=[[S.L. Benfica|Benfica]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Oscar Bobb]]|sortname=Bobb, Oscar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|12}}|caps=20|goals=2|club=[[Fulham F.C.|Fulham]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Jens Petter Hauge]]|sortname=Hauge, Jens Petter|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|10|12}}|caps=15|goals=1|club=[[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]]|clubnat=NOR}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Sondre Langås]]|sortname=Langas, Sondre|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|2}}|caps=3|goals=0|club=[[Derby County F.C.|Derby County]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Henrik Falchener]]|sortname=Falchener, Henrik|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|5|8}}|caps=1|goals=0|club=[[Viking FK|Viking]]|clubnat=NOR}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Julian Ryerson]]|sortname=Ryerson, Julian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|17}}|caps=43|goals=1|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs end}} ===Senegal=== Coach: [[Pape Thiaw]] [[Senegal national football team|Senegal]] announced a 28-man preliminary squad on May 21.<ref>{{cite web |url=https://fsfoot.sn/mondial-2026-pape-thiaw-publie-sa-liste/ |title=Mondial 2026: Pape Thiaw publie sa liste |trans-title=2026 World Cup: Pape Thiaw releases his squad list |publisher=[[Senegalese Football Federation]] |date=May 21, 2026 |access-date=May 21, 2026 |language=fr |archive-date=May 21, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521224924/https://fsfoot.sn/mondial-2026-pape-thiaw-publie-sa-liste/ |url-status=live }}</ref> They announced their final squad on June 1.<ref>{{cite tweet |author=Senegalese Football Federation |author-link=Senegalese Football Federation |user=GaindeYi |number=2061625034532172127 |date=June 1, 2026 |title=La liste des 26 Lions retenus par le sélectionneur national Pape Thiaw pour défendre les couleurs du Senegal à la Coupe du Monde 2026. |trans-title=The list of the 26 Lions selected by national team coach Pape Thiaw to represent Senegal at the 2026 World Cup. |language=fr |access-date=June 1, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Yehvann Diouf]]|sortname=Diouf, Yehvann|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|11|16}}|caps=2|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Mamadou Sarr]]|sortname=Sarr, Mamadou|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|8|29}}|caps=8|goals=0|club=[[Chelsea F.C.|Chelsea]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Kalidou Koulibaly]]|sortname=Koulibaly, Kalidou|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|6|20}}|caps=103|goals=2|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Abdoulaye Seck (footballer, born 1992)|Abdoulaye Seck]]|sortname=Seck, Abdoulaye|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|6|4}}|caps=22|goals=4|club=[[Maccabi Haifa F.C.|Maccabi Haifa]]|clubnat=ISR}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Idrissa Gueye]]|sortname=Gueye, Idrissa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|9|26}}|caps=131|goals=7|club=[[Everton F.C.|Everton]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Pathé Ciss]]|sortname=Ciss, Pathe|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|3|16}}|caps=30|goals=0|club=[[Rayo Vallecano]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Assane Diao]]|sortname=Diao, Assane|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|9|7}}|caps=5|goals=0|club=[[Como 1907|Como]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Lamine Camara]]|sortname=Camara, Lamine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|1|1}}|caps=33|goals=7|club=[[AS Monaco FC|Monaco]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Bamba Dieng]]|sortname=Dieng, Bamba|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|23}}|caps=23|goals=2|club=[[FC Lorient|Lorient]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Sadio Mané]]|sortname=Mane, Sadio|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|4|10}}|caps=128|goals=55|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Nicolas Jackson]]|sortname=Jackson, Nicolas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|20}}|caps=33|goals=8|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=12|pos=FW|name=[[Cherif Ndiaye]]|sortname=Ndiaye, Cherif|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|23}}|caps=19|goals=4|club=[[Samsunspor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=13|pos=FW|name=[[Iliman Ndiaye]]|sortname=Ndiaye, Iliman|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|6}}|caps=40|goals=4|club=[[Everton F.C.|Everton]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Ismail Jakobs]]|sortname=Jakobs, Ismail|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|17}}|caps=30|goals=0|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Krépin Diatta]]|sortname=Diatta, Krepin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|25}}|caps=61|goals=2|club=[[AS Monaco FC|Monaco]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Édouard Mendy]]|sortname=Mendy, Edouard|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|3|1}}|caps=57|goals=0|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Pape Matar Sarr]]|sortname=Sarr, Pape Matar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|9|14}}|caps=40|goals=4|club=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Ismaïla Sarr]]|sortname=Sarr, Ismaila|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|25}}|caps=83|goals=19|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Moussa Niakhaté]]|sortname=Niakhate, Moussa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|3|8}}|caps=31|goals=0|club=[[Olympique Lyonnais|Lyon]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Ibrahim Mbaye]]|sortname=Mbaye, Ibrahim|age={{birth date and age2|2026|6|11|2008|1|24}}|caps=11|goals=3|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Habib Diarra]]|sortname=Diarra, Habib|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|1|3}}|caps=21|goals=4|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Bara Sapoko Ndiaye]]|sortname=Sapoko Ndiaye, Bara|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|12|31}}|caps=1|goals=0|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Mory Diaw]]|sortname=Diaw, Mory|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|6|22}}|caps=5|goals=0|club=[[Le Havre AC|Le Havre]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Antoine Mendy (footballer)|Antoine Mendy]]|sortname=Mendy, Antoine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|5|27}}|caps=7|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[El Hadji Malick Diouf]]|sortname=Diouf, El Hadji Malick|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|12|29}}|caps=20|goals=1|club=[[West Ham United F.C.|West Ham United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Pape Gueye]]|sortname=Gueye, Pape|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|24}}|caps=41|goals=5|club=[[Villarreal CF|Villarreal]]|clubnat=ESP}} {{nat fs end}} ==Group J== ===Algeria=== Coach: {{#invoke:flag|icon|<!--NATIONALITY PER https://inside.fifa.com/en/associations/ALG/organisation-->SUI}} [[Vladimir Petković]] [[Algeria national football team|Algeria]] announced their final squad on May 31.<ref>{{cite web |url=https://www.faf.dz/equipe-nationale-la-liste-de-petkovic-pour-la-coupe-du-monde-2026/ |title=Équipe nationale : la liste de Petkovic pour la Coupe du monde 2026 |trans-title=National team: Petković's squad for the 2026 World Cup |publisher=[[Algerian Football Federation]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026 |language=fr |archive-date=June 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601090933/https://www.faf.dz/equipe-nationale-la-liste-de-petkovic-pour-la-coupe-du-monde-2026/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/bentaleb-back-algeria-world-cup-squad-named-2026-05-31/ |title=Bentaleb back for Algeria as World Cup squad named |work=[[Reuters]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Melvin Mastil]]|sortname=Mastil, Melvin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|19}}|caps=1|goals=0|club=[[FC Stade Nyonnais|Stade Nyonnais]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Aïssa Mandi]]|sortname=Mandi, Aissa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|10|22}}|caps=117|goals=7|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Achref Abada]]|sortname=Abada, Achref|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|6|15}}|caps=7|goals=1|club=[[USM Alger]]|clubnat=ALG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Mohamed Amine Tougai]]|sortname=Tougai, Mohamed Amine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|1|22}}|caps=29|goals=2|club=[[Espérance Sportive de Tunis|Espérance de Tunis]]|clubnat=TUN}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Zineddine Belaïd]]|sortname=Belaid, Zineddine|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|20}}|caps=10|goals=1|club=[[JS Kabylie]]|clubnat=ALG}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Ramiz Zerrouki]]|sortname=Zerrouki, Ramiz|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|5|26}}|caps=52|goals=3|club=[[FC Twente|Twente]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Riyad Mahrez]]|sortname=Mahrez, Riyad|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|2|21}}|caps=114|goals=38|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Houssem Aouar]]|sortname=Aouar, Houssem|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|30}}|caps=20|goals=6|club=[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Amine Gouiri]]|sortname=Gouiri, Amine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|16}}|caps=22|goals=8|club=[[Olympique de Marseille|Marseille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Farès Chaïbi]]|sortname=Chaibi, Fares|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|11|28}}|caps=29|goals=3|club=[[Eintracht Frankfurt]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Anis Hadj Moussa]]|sortname=Hadj Moussa, Anis|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|11}}|caps=14|goals=1|club=[[Feyenoord]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=12|pos=FW|name=[[Nadhir Benbouali]]|sortname=Benbouali, Nadhir|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|17}}|caps=3|goals=1|club=[[Győri ETO FC|Győri ETO]]|clubnat=HUN}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Jaouen Hadjam]]|sortname=Hadjam, Jaouen|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|3|26}}|caps=17|goals=3|club=[[BSC Young Boys|Young Boys]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Hicham Boudaoui]]|sortname=Boudaoui, Hicham|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|9|23}}|caps=32|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Rayan Aït-Nouri]]|sortname=Ait-Nouri, Rayan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|6}}|caps=28|goals=0|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Oussama Benbot]]|sortname=Benbot, Oussama|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|10|11}}|caps=2|goals=0|club=[[USM Alger]]|clubnat=ALG}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Rafik Belghali]]|sortname=Belghali, Rafik|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|6|7}}|caps=12|goals=1|club=[[Hellas Verona FC|Hellas Verona]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Mohamed Amoura]]|sortname=Amoura, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|9}}|caps=45|goals=19|club=[[VfL Wolfsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Nabil Bentaleb]]|sortname=Bentaleb, Nabil|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|11|24}}|caps=59|goals=6|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Adil Boulbina]]|sortname=Boulbina, Adil|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|5|2}}|caps=11|goals=6|club=[[Al Duhail SC|Al-Duhail]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Ramy Bensebaini]]|sortname=Bensebaini, Ramy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|4|16}}|caps=81|goals=7|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Ibrahim Maza]]|sortname=Maza, Ibrahim|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|11|24}}|caps=16|goals=2|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Luca Zidane]]|sortname=Zidane, Luca|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|5|13}}|caps=7|goals=0|club=[[Granada CF|Granada]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Yacine Titraoui]]|sortname=Titraoui, Yacine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|8|26}}|caps=5|goals=0|club=[[Royal Charleroi SC|Charleroi]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Farès Ghedjemis]]|sortname=Ghedjemis, Fares|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|9|6}}|caps=1|goals=1|club=[[Frosinone Calcio|Frosinone]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Samir Chergui]]|sortname=Chergui, Samir|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|6}}|caps=4|goals=0|club=[[Paris FC]]|clubnat=FRA}} {{nat fs end}} ===Argentina=== Coach: [[Lionel Scaloni]] [[Argentina national football team|Argentina]] announced a 55-man preliminary squad on May 11.<ref>{{cite web |url=https://www.afa.com.ar/es/posts/seleccion-mayor-prelista-de-convocados |title=Selección Mayor: Prelista de convocados |trans-title=Senior National Team: Preliminary squad list |publisher=[[Argentine Football Association]] |date=May 11, 2026 |access-date=May 11, 2026 |archive-date=May 11, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260511125456/https://www.afa.com.ar/es/posts/seleccion-mayor-prelista-de-convocados |url-status=live }}</ref> They announced their final squad on May 28.<ref>{{cite web |url=https://www.afa.com.ar/es/posts/lista-de-los-26-jugadores-de-la-seleccion-argentina-para-defender-el-titulo-en-la-copa-del-mundo-2026 |title=Lista de los 26 jugadores de la Selección Argentina para defender el título en la Copa del Mundo 2026 |trans-title=List of the 26 players of the Argentine national team to defend the title at the 2026 World Cup |publisher=[[Argentine Football Association]] |date=May 28, 2026 |access-date=June 1, 2026 |language=es |archive-date=May 29, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260529035017/https://www.afa.com.ar/es/posts/lista-de-los-26-jugadores-de-la-seleccion-argentina-para-defender-el-titulo-en-la-copa-del-mundo-2026 |url-status=live }}</ref> [[Leonardo Balerdi]] withdrew due to a calf injury on June 6; his replacement is yet to be named.<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/argentinas-balerdi-out-world-cup-with-injury-2026-06-06/ |title=Argentina's Balerdi out of World Cup with calf injury |publisher=Reuters |date=6 June 2026 }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Juan Musso]]|sortname=Musso, Juan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|5|6}}|caps=4|goals=0|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Nicolás Tagliafico]]|sortname=Tagliafico, Nicolas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|8|31}}|caps=76|goals=1|club=[[Olympique Lyonnais|Lyon]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Gonzalo Montiel]]|sortname=Montiel, Gonzalo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|1}}|caps=39|goals=2|club=[[Club Atlético River Plate|River Plate]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Leandro Paredes]]|sortname=Paredes, Leandro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|6|29}}|caps=77|goals=5|club=[[Boca Juniors]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Lisandro Martínez]]|sortname=Martinez, Lisandro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|1|18}}|caps=28|goals=1|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Rodrigo De Paul]]|sortname=De Paul, Rodrigo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|5|24}}|caps=87|goals=2|club=[[Inter Miami CF]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Valentín Barco]]|sortname=Barco, Valentin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|7|23}}|caps=4|goals=2|club=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Julián Alvarez]]|sortname=Alvarez, Julian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|1|31}}|caps=51|goals=14|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Lionel Messi]]|sortname=Messi, Lionel|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1987|6|24}}|caps=199|goals=117|club=[[Inter Miami CF]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Giovani Lo Celso]]|sortname=Lo Celso, Giovani|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|9}}|caps=67|goals=4|club=[[Real Betis]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Gerónimo Rulli]]|sortname=Rulli, Geronimo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|5|20}}|caps=8|goals=0|club=[[Olympique de Marseille|Marseille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Cristian Romero]]|sortname=Romero, Cristian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|27}}|caps=51|goals=3|club=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Exequiel Palacios]]|sortname=Palacios, Exequiel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|5}}|caps=40|goals=0|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Nicolás González (footballer, born 1998)|Nicolás González]]|sortname=Gonzalez, Nicolas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|6}}|caps=51|goals=6|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=16|pos=FW|name=[[Thiago Almada]]|sortname=Almada, Thiago|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|26}}|caps=16|goals=5|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Giuliano Simeone]]|sortname=Simeone, Giuliano|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|12|18}}|caps=13|goals=2|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Nico Paz]]|sortname=Paz, Nico|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|9|8}}|caps=9|goals=1|club=[[Como 1907|Como]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Nicolás Otamendi]]|sortname=Otamendi, Nicolas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1988|2|12}}|caps=132|goals=8|club=[[S.L. Benfica|Benfica]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Alexis Mac Allister]]|sortname=Mac Allister, Alexis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|24}}|caps=46|goals=6|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[José Manuel López (footballer)|José Manuel López]]|sortname=Lopez, Jose Manuel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|12|6}}|caps=5|goals=0|club=[[SE Palmeiras|Palmeiras]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=22|pos=FW|name=[[Lautaro Martínez]]|sortname=Martinez, Lautaro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|8|22}}|caps=77|goals=37|club=[[Inter Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Emiliano Martínez]]|sortname=Martinez, Emiliano|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|9|2}}|caps=59|goals=0|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Enzo Fernández]]|sortname=Fernandez, Enzo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|17}}|caps=42|goals=6|club=[[Chelsea F.C.|Chelsea]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Facundo Medina]]|sortname=Medina, Facundo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|5|28}}|caps=9|goals=0|club=[[Olympique de Marseille|Marseille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Nahuel Molina]]|sortname=Molina, Nahuel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|6}}|caps=58|goals=1|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs end}} ===Austria=== Coach: {{#invoke:flag|icon|GER}} [[Ralf Rangnick]] [[Austria national football team|Austria]] announced their final squad on May 18.<ref>{{cite web |url=https://www.oefb.at/oefb/News/Nationalteam-WM-Kader |title=Ralf Rangnick nennt WM-Kader |trans-title=Ralf Rangnick names World Cup squad |publisher=[[Austrian Football Association]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 18, 2026 |language=de |archive-date=May 18, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518181201/https://www.oefb.at/oefb/News/Nationalteam-WM-Kader |url-status=live}}</ref> [[Christoph Baumgartner]] withdrew injured on June 2<ref>{{cite web |url=https://www.oefb.at/oefb/News/Baumgartner-faellt-fuer-WM-aus |title=Christoph Baumgartner fällt für WM aus |trans-title=Christoph Baumgartner will miss the World Cup |publisher=[[Austrian Football Association]] |date=June 2, 2026 |access-date=June 2, 2026 |language=de |archive-date=June 2, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260602102026/https://www.oefb.at/oefb/News/Baumgartner-faellt-fuer-WM-aus |url-status=live }}</ref> and was replaced by [[Dejan Ljubičić]] on June 10.<ref>{{cite web |url=https://sport.orf.at/stories/3156891/ |title=Ljubicic löst verspätet WM-Ticket |trans-title=Ljubicic löst verspätet WM-Ticket |publisher=[[Austrian Football Association]] |date=10 June 2026 |access-date=10 June 2026 |language=de}}</ref>. {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Alexander Schlager]]|sortname=Schlager, Alexander|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|1}}|caps=26|goals=0|club=[[FC Red Bull Salzburg|Red Bull Salzburg]]|clubnat=AUT}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[David Affengruber (footballer, born 2001)|David Affengruber]]|sortname=Affengruber, David|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|3|19}}|caps=1|goals=0|club=[[Elche CF|Elche]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Kevin Danso]]|sortname=Danso, Kevin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|19}}|caps=32|goals=0|club=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Xaver Schlager]]|sortname=Schlager, Xaver|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|28}}|caps=51|goals=4|club=[[RB Leipzig]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Stefan Posch]]|sortname=Posch, Stefan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|14}}|caps=52|goals=5|club=[[1. FSV Mainz 05|Mainz 05]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Nicolas Seiwald]]|sortname=Seiwald, Nicolas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|4}}|caps=47|goals=1|club=[[RB Leipzig]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Marko Arnautović]]|sortname=Arnautovic, Marko|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|4|19}}|caps=133|goals=47|club=[[Red Star Belgrade]]|clubnat=SRB}} {{nat fs g player|no=8|pos=DF|name=[[David Alaba]]|sortname=Alaba, David|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|6|24}}|caps=113|goals=15|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=9|pos=MF|name=[[Marcel Sabitzer]]|sortname=Sabitzer, Marcel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|3|17}}|caps=98|goals=26|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Florian Grillitsch]]|sortname=Grillitsch, Florian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|8|7}}|caps=58|goals=1|club=[[S.C. Braga|Braga]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Michael Gregoritsch]]|sortname=Gregoritsch, Michael|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|4|18}}|caps=75|goals=24|club=[[FC Augsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Florian Wiegele]]|sortname=Wiegele, Florian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|3|21}}|caps=1|goals=0|club=[[FC Viktoria Plzeň|Viktoria Plzeň]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=13|pos=GK|name=[[Patrick Pentz]]|sortname=Pentz, Patrick|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|2}}|caps=18|goals=0|club=[[Brøndby IF|Brøndby]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Saša Kalajdžić]]|sortname=Kalajdzic, Sasa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|7|7}}|caps=22|goals=4|club=[[LASK]]|clubnat=AUT}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Philipp Lienhart]]|sortname=Lienhart, Philipp|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|11}}|caps=41|goals=3|club=[[SC Freiburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Phillipp Mwene]]|sortname=Mwene, Phillipp|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|1|29}}|caps=30|goals=0|club=[[1. FSV Mainz 05|Mainz 05]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Carney Chukwuemeka]]|sortname=Chukwuemeka, Carney|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|10|20}}|caps=3|goals=1|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Romano Schmid]]|sortname=Schmid, Romano|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|1|27}}|caps=34|goals=3|club=[[SV Werder Bremen|Werder Bremen]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Dejan Ljubičić]]|sortname=Ljubičić, Dejan|age={{Birth date and age2|2026|6|11|1997|10|8|df=y}}|caps=9|goals=1|club=[[FC Schalke 04|Schalke 04]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Konrad Laimer]]|sortname=Laimer, Konrad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|27}}|caps=57|goals=7|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Patrick Wimmer]]|sortname=Wimmer, Patrick|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|30}}|caps=30|goals=1|club=[[VfL Wolfsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Alexander Prass]]|sortname=Prass, Alexander|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|26}}|caps=19|goals=0|club=[[TSG 1899 Hoffenheim|TSG Hoffenheim]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Marco Friedl]]|sortname=Friedl, Marco|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|16}}|caps=11|goals=0|club=[[SV Werder Bremen|Werder Bremen]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Paul Wanner]]|sortname=Wanner, Paul|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|12|23}}|caps=3|goals=0|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Michael Svoboda]]|sortname=Svoboda, Michael|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|15}}|caps=4|goals=0|club=[[Venezia FC|Venezia]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Alessandro Schöpf]]|sortname=Schopf, Alessandro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|2|7}}|caps=35|goals=6|club=[[Wolfsberger AC]]|clubnat=AUT}} {{nat fs end}} ===Jordan=== Coach: {{#invoke:flag|icon|MAR}} [[Jamal Sellami]] [[Jordan national football team|Jordan]] announced a 30-man preliminary squad on May 17.<ref>{{cite web |url=https://www.jfa.jo/news.php?id=31152&title=%D8%A5%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D8%A6%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%85%D9%89-%D8%AA%D8%A3%D9%87%D8%A8%D8%A7-%D9%84%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%AC%D9%87%D8%AA%D9%8A-%D8%B3%D9%88%D9%8A%D8%B3%D8%B1%D8%A7-%D9%88%D9%83%D9%88%D9%84%D9%88%D9%85%D8%A8%D9%8A%D8%A7-%D9%88%D8%AF%D9%8A%D8%A7 |title=إعلان القائمة الأولية لمنتخب النشامى تأهبا لمواجهتي سويسرا وكولومبيا وديا |trans-title=Announcement of the preliminary roster for the Nashama national team ahead of the friendly matches against Switzerland and Colombia |publisher=[[Jordan Football Association]] |date=May 17, 2026 |access-date=May 18, 2026 |language=ar}}</ref> The squad was reduced to 28 players on May 27.<ref>{{cite web |url=https://www.jfa.jo/news.php?id=31171&title=%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%85%D9%89-%D9%8A%D8%AE%D8%AA%D8%AA%D9%85-%D8%AA%D8%AD%D8%B6%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D9%87-%D9%81%D9%8A-%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86..-%D9%88%D9%8A%D8%BA%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%A5%D9%84%D9%89-%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%AA-%D8%BA%D8%A7%D9%84%D9%86-%D8%BA%D8%AF%D8%A7 |title=منتخب النشامى يختتم تحضيراته في عمان.. ويغادر إلى سانت غالن غدا |publisher=[[Jordan Football Association]] |date=May 27, 2026 |access-date=May 27, 2026 |language=ar}}</ref> Their final squad was announced on June 2.<ref>{{cite web |url=https://royanews.com/en/إعلان-قائمة-النشامى-لنهائيات-كأس-العا/ |title=The Jordanian national team's squad for the 2026 World Cup finals has been announced – Video |publisher=royanews.com |date=2 June 2026 }}</ref> [[Ibrahim Sabra]] withdrew injured on June 5<ref>{{cite web |url=https://x.com/JordanFA/status/2062955822317977881 |title=أمنيات السلامة والشفاء العاجل للاعب إبراهيم صبرة، والعودة إلى الملاعب في أقرب وقت بعد أن أظهرت الفحوصات الطبية إصابته بتمزق في أربطة الكاحل للقدم اليسرى أثناء التدريبات، ما يستدعي خضوعه لبرنامج علاجي وتأهيلي خلال الفترة المقبلة، واستبعاده من قائمة النشامى لكأس العالم 2026|trans-title=Wishing safety and a speedy recovery for player Ibrahim Sabra, and a return to the fields at the earliest opportunity, after medical examinations revealed his injury with a tear in the ligaments of his left ankle during training, which necessitates his undergoing a treatment and rehabilitation program in the coming period, and his exclusion from the Nashama squad for the 2026 World Cup.|publisher=[[Jordan Football Association]] |date=June 5, 2026 |access-date=June 5, 2026 |language=ar}}</ref> and was replaced by [[Mohammad Taha (footballer)|Mohammad Taha]] on June 8.<ref>{{cite web |url=https://x.com/JordanFA/status/2064030556929593647 |title= قرر الجهاز الفني للنشامى بقيادة المدرب جمال سلامي ضم اللاعب محمد أبو غوش إلى قائمة النشامى لكأس العالم 2026 |trans-title=The national team’s technical staff, led by head coach Jamal Sellami, has decided to include the player Mohammad Abu Ghoush in the Nashama squad for the 2026 World Cup|publisher=[[Jordan Football Association]] |date=June 8, 2026 |access-date=June 5, 2026 |language=ar}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Yazeed Abulaila]]|sortname=Abulaila, Yazeed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|1|8}}|caps=76|goals=0|club=[[Al-Hussein SC (Irbid)|Al-Hussein]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Mohammad Abu Hashish]]|sortname=Abu Hashish, Mohammad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|5|9}}|caps=56|goals=1|club=[[Al-Karma SC|Al-Karma]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Abdallah Nasib]]|sortname=Nasib, Abdallah|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|2|25}}|caps=65|goals=3|club=[[Al-Zawraa SC|Al-Zawraa]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Husam Abu Dahab]]|sortname=Abu Dahab, Husam|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|13}}|caps=18|goals=0|club=[[Al-Faisaly SC|Al-Faisaly]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Yazan Al-Arab]]|sortname=Arab, Yazan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|31}}|caps=80|goals=3|club=[[FC Seoul]]|clubnat=KOR}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Amer Jamous]]|sortname=Jamous, Amer|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|3}}|caps=19|goals=1|club=[[Al-Zawraa SC|Al-Zawraa]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Mohammad Abu Zrayq]]|sortname=Abu Zrayq, Mohammad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|12|30}}|caps=41|goals=5|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Noor Al-Rawabdeh]]|sortname=Rawabdeh, Noor|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|24}}|caps=68|goals=3|club=[[Selangor F.C.|Selangor]]|clubnat=MAS}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Ali Olwan]]|sortname=Olwan, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|26}}|caps=66|goals=29|club=[[Al-Sailiya SC|Al-Sailiya]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Musa Al-Taamari]]|sortname=Taamari, Musa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|6|10}}|caps=92|goals=24|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Odeh Al-Fakhouri]]|sortname=Fakhouri, Odeh|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|11|22}}|caps=10|goals=1|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Nour Bani Attiah]]|sortname=Bani Attiah, Nour|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|1|25}}|caps=5|goals=0|club=[[Al-Faisaly SC|Al-Faisaly]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=13|pos=FW|name=[[Mahmoud Al-Mardi]]|sortname=Mardi, Mahmoud|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|10|6}}|caps=89|goals=9|club=[[Al-Hussein SC (Irbid)|Al-Hussein]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Rajaei Ayed]]|sortname=Ayed, Rajaei|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|7|25}}|caps=72|goals=0|club=[[Al-Hussein SC (Irbid)|Al-Hussein]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Ibrahim Sadeh]]|sortname=Sadeh, Ibrahim|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|27}}|caps=57|goals=3|club=[[Al-Karma SC|Al-Karma]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Mo Abualnadi]]|sortname=Abualnadi, Mo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|8}}|caps=18|goals=0|club=[[Selangor F.C.|Selangor]]|clubnat=MAS}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Salim Obaid]]|sortname=Obaid, Salim|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|1|17}}|caps=11|goals=0|club=[[Al-Hussein SC (Irbid)|Al-Hussein]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Mohammad Taha (footballer)|Mohammad Taha]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|7|13}}|caps=2|goals=0|club=[[Al-Hussein SC (Irbid)|Al-Hussein]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Saed Al-Rosan]]|sortname=Rosan, Saed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|1}}|caps=21|goals=2|club=[[Al-Hussein SC (Irbid)|Al-Hussein]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Mohannad Abu Taha]]|sortname=Abu Taha, Mohannad|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|2|2}}|caps=29|goals=1|club=[[Al-Quwa Al-Jawiya]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Nizar Al-Rashdan]]|sortname=Rashdan, Nizar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|23}}|caps=47|goals=4|club=[[Qatar SC]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Abdallah Al-Fakhouri]]|sortname=Fakhouri, Abdallah|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|1|22}}|caps=11|goals=0|club=[[Al-Wehdat SC|Al-Wehdat]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Ihsan Haddad]]|sortname=Haddad, Ihsan|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|2|5}}|caps=92|goals=2|club=[[Al-Hussein SC (Irbid)|Al-Hussein]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Ali Azaizeh]]|sortname=Azaizeh, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|4|13}}|caps=4|goals=0|club=[[Al Shabab Club|Al-Shabab]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Mohammad Al-Dawoud]]|sortname=Dawoud, Mohammad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|4|12}}|caps=13|goals=1|club=[[Al-Wehdat SC|Al-Wehdat]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Anas Badawi]]|sortname=Badawi, Anas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|13}}|caps=1|goals=0|club=[[Al-Faisaly SC|Al-Faisaly]]|clubnat=JOR}} {{nat fs end}} ==Group K== ===Colombia=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ARG}} [[Néstor Lorenzo]] [[Colombia national football team|Colombia]] announced a 55-man preliminary squad on May 14.<ref>{{cite web |url=https://www.fcf.com.co/2026/05/14/seleccion-colombia-masculina-de-mayores-lista-previa-de-convocados-para-la-copa-mundial-de-la-fifa-2026/ |title=Selección Colombia Masculina de Mayores: Lista previa de Convocados para la Copa Mundial de la FIFA 2026 |trans-title=Colombia Men's National Team: Preliminary squad for the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[Colombian Football Federation]] |date=May 14, 2026 |access-date=May 14, 2026 |language=es |archive-date=May 22, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260522155603/https://www.fcf.com.co/2026/05/14/seleccion-colombia-masculina-de-mayores-lista-previa-de-convocados-para-la-copa-mundial-de-la-fifa-2026/ |url-status=live}}</ref> They announced their final squad on May 25.<ref>{{cite web |url=https://www.fcf.com.co/2026/05/25/convocatoria-de-la-seleccion-colombia-masculina-de-mayores-para-la-copa-mundial-de-la-fifa-2026/ |title=Convocatoria de la Selección Colombia Masculina de Mayores para la Copa Mundial de la FIFA 2026 |trans-title=Squad Announcement for the Colombia Men's National Team for the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[Colombian Football Federation]] |date=May 25, 2026 |access-date=May 25, 2026 |language=es |archive-date=May 26, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260526032022/https://www.fcf.com.co/2026/05/25/convocatoria-de-la-seleccion-colombia-masculina-de-mayores-para-la-copa-mundial-de-la-fifa-2026/ |url-status=live}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[David Ospina]]|sortname=Ospina, David|age={{birth date and age2|2026|6|11|1988|8|31}}|caps=130|goals=0|club=[[Atlético Nacional]]|clubnat=COL}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Daniel Muñoz (footballer)|Daniel Muñoz]]|sortname=Munoz, Daniel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|5|26}}|caps=46|goals=3|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Jhon Lucumí]]|sortname=Lucumi, Jhon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|26}}|caps=37|goals=1|club=[[Bologna FC 1909|Bologna]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Santiago Arias]]|sortname=Arias, Santiago|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|1|13}}|caps=68|goals=0|club=[[Club Atlético Independiente|Independiente]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Kevin Castaño]]|sortname=Castano, Kevin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|9|29}}|caps=25|goals=0|club=[[Club Atlético River Plate|River Plate]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Richard Ríos]]|sortname=Rios, Richard|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|2}}|caps=32|goals=2|club=[[S.L. Benfica|Benfica]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Luis Díaz (footballer, born 1997)|Luis Díaz]]|sortname=Diaz, Luis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|13}}|caps=74|goals=22|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Jorge Carrascal]]|sortname=Carrascal, Jorge|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|5|25}}|caps=24|goals=2|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Jhon Córdoba]]|sortname=Cordoba, Jhon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|5|11}}|caps=21|goals=6|club=[[FC Krasnodar|Krasnodar]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[James Rodríguez]]|sortname=Rodriguez, James|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|7|12}}|caps=126|goals=31|club=[[Minnesota United FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Jhon Arias (footballer)|Jhon Arias]]|sortname=Arias, Jhon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|21}}|caps=38|goals=6|club=[[SE Palmeiras|Palmeiras]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Camilo Vargas]]|sortname=Vargas, Camilo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|3|9}}|caps=42|goals=0|club=[[Atlas F.C.|Atlas]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Yerry Mina]]|sortname=Mina, Yerry|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|9|23}}|caps=54|goals=8|club=[[Cagliari Calcio|Cagliari]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Gustavo Puerta]]|sortname=Puerta, Gustavo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|23}}|caps=6|goals=1|club=[[Racing de Santander|Racing Santander]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Juan Portilla]]|sortname=Portilla, Juan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|12}}|caps=10|goals=0|club=[[Club Athletico Paranaense|Athletico Paranaense]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Jefferson Lerma]]|sortname=Lerma, Jefferson|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|10|25}}|caps=65|goals=5|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Johan Mojica]]|sortname=Mojica, Johan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|8|21}}|caps=45|goals=1|club=[[RCD Mallorca|Mallorca]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Willer Ditta]]|sortname=Ditta, Willer|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|1|23}}|caps=5|goals=0|club=[[Cruz Azul]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Cucho Hernández]]|sortname=Hernandez, Cucho|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|4|20}}|caps=9|goals=2|club=[[Real Betis]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Juan Fernando Quintero]]|sortname=Quintero, Juan Fernando|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|1|18}}|caps=49|goals=6|club=[[Club Atlético River Plate|River Plate]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Jaminton Campaz]]|sortname=Campaz, Jaminton|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|24}}|caps=10|goals=1|club=[[Rosario Central]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Deiver Machado]]|sortname=Machado, Deiver|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|9|2}}|caps=15|goals=0|club=[[FC Nantes|Nantes]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Davinson Sánchez]]|sortname=Sanchez, Davinson|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|12}}|caps=79|goals=4|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=24|pos=GK|name=[[Álvaro Montero (Colombian footballer)|Álvaro Montero]]|sortname=Montero, Alvaro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|3|29}}|caps=12|goals=0|club=[[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Luis Suárez (footballer, born 1997)|Luis Suárez]]|sortname=Suarez, Luis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|12|2}}|caps=12|goals=5|club=[[Sporting CP]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Andrés Gómez (footballer)|Andrés Gómez]]|sortname=Gomez, Andres|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|9|12}}|caps=8|goals=2|club=[[CR Vasco da Gama|Vasco da Gama]]|clubnat=BRA}} {{nat fs end}} ===DR Congo=== Coach: {{#invoke:flag|icon|FRA}} [[Sébastien Desabre]] [[DR Congo national football team|DR Congo]] announced their final squad on May 18.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/reel/DYe3Wf7ouca/ |title=Liste officielle |trans-title=Official squad |publisher=[[Congolese Association Football Federation]] |via=[[Instagram]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 18, 2026 |language=fr}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cafonline.com/news/desabre-names-fearless-dr-congo-squad-for-historic-world-cup-return/ |title=Desabre names fearless DR Congo squad for historic World Cup return |publisher=[[Confederation of African Football]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 18, 2026 |url-status=live |archive-date=May 18, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518182122/https://www.cafonline.com/news/desabre-names-fearless-dr-congo-squad-for-historic-world-cup-return/}}</ref> [[Rocky Bushiri]] withdrew injured and was replaced by [[Aaron Tshibola]] on May 20.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/fecofadrc/p/DYkCB16osKl/ |title=Communiqué officiel |trans-title=Official communication |publisher=[[Congolese Association Football Federation]] |via=[[Instagram]] |date=May 20, 2026 |access-date=May 20, 2026 |language=fr}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.edinburghnews.scotsman.com/sport/football/hibs/hibs-defender-rocky-bushiri-opens-up-on-world-cup-injury-heartache-and-makes-vow-8614513 |title=Hibs defender Rocky Bushiri opens up on World Cup injury heartache and makes vow |publisher=[[Edinburgh Evening News]] |first=Mark |last=Atkinson |date=May 21, 2026 |access-date=May 21, 2026 |url-status=live |archive-date=May 21, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521161743/https://www.edinburghnews.scotsman.com/sport/football/hibs/hibs-defender-rocky-bushiri-opens-up-on-world-cup-injury-heartache-and-makes-vow-8614513}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Lionel Mpasi]]|sortname=Mpasi, Lionel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|8|1}}|caps=29|goals=0|club=[[Le Havre AC|Le Havre]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Aaron Wan-Bissaka]]|sortname=Wan-Bissaka, Aaron|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|26}}|caps=12|goals=0|club=[[West Ham United F.C.|West Ham United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Steve Kapuadi]]|sortname=Kapuadi, Steve|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|30}}|caps=4|goals=0|club=[[Widzew Łódź]]|clubnat=POL}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Axel Tuanzebe]]|sortname=Tuanzebe, Axel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|14}}|caps=14|goals=1|club=[[Burnley F.C.|Burnley]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Dylan Batubinsika]]|sortname=Batubinsika, Dylan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|15}}|caps=14|goals=1|club=[[Athlitiki Enosi Larissa F.C.|AEL]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Ngal'ayel Mukau]]|sortname=Mukau, Ngalayel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|11|3}}|caps=14|goals=0|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Nathanaël Mbuku]]|sortname=Mbuku, Nathanael|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|3|16}}|caps=19|goals=2|club=[[Montpellier HSC|Montpellier]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Samuel Moutoussamy]]|sortname=Moutoussamy, Samuel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|8|12}}|caps=58|goals=0|club=[[Atromitos F.C.|Atromitos]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Brian Cipenga]]|sortname=Cipenga, Brian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|11}}|caps=8|goals=0|club=[[CD Castellón|Castellón]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Théo Bongonda]]|sortname=Bongonda, Theo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|11|20}}|caps=38|goals=7|club=[[FC Spartak Moscow|Spartak Moscow]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Gaël Kakuta]]|sortname=Kakuta, Gael|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|6|21}}|caps=31|goals=5|club=[[Athlitiki Enosi Larissa F.C.|AEL]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=12|pos=DF|name=[[Joris Kayembe]]|sortname=Kayembe, Joris|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|8|8}}|caps=26|goals=1|club=[[KRC Genk|Genk]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=13|pos=FW|name=[[Meschak Elia]]|sortname=Elia, Meschak|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|8|6}}|caps=69|goals=12|club=[[Alanyaspor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Noah Sadiki]]|sortname=Sadiki, Noah|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|12|17}}|caps=20|goals=0|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Aaron Tshibola]]|sortname=Tshibola, Aaron|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|2}}|caps=17|goals=1|club=[[Kilmarnock F.C.|Kilmarnock]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Timothy Fayulu]]|sortname=Fayulu, Timothy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|7|24}}|caps=3|goals=0|club=[[FC Noah|Noah]]|clubnat=ARM}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Cédric Bakambu]]|sortname=Bakambu, Cedric|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|4|11}}|caps=70|goals=21|club=[[Real Betis]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Charles Pickel]]|sortname=Pickel, Charles|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|15}}|caps=34|goals=1|club=[[RCD Espanyol|Espanyol]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Fiston Mayele]]|sortname=Mayele, Fiston|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|6|24}}|caps=37|goals=6|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Yoane Wissa]]|sortname=Wissa, Yoane|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|9|3}}|caps=38|goals=9|club=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=21|pos=GK|name=[[Matthieu Epolo]]|sortname=Epolo, Matthieu|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|1|15}}|caps=1|goals=0|club=[[Standard Liège]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Chancel Mbemba]]|sortname=Mbemba, Chancel|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|8|8}}|caps=109|goals=7|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=23|pos=FW|name=[[Simon Banza]]|sortname=Banza, Simon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|8|13}}|caps=15|goals=2|club=[[Al Jazira Club|Al Jazira]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Gédéon Kalulu]]|sortname=Kalulu, Gedeon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|8|29}}|caps=28|goals=0|club=[[Aris Limassol FC|Aris Limassol]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Edo Kayembe]]|sortname=Kayembe, Edo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|3}}|caps=43|goals=2|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Arthur Masuaku]]|sortname=Masuaku, Arthur|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|11|7}}|caps=45|goals=4|club=[[RC Lens|Lens]]|clubnat=FRA}} {{nat fs end}} ===Portugal=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ESP}} [[Roberto Martínez]] [[Portugal national football team|Portugal]] announced their final squad on May 19.<ref>{{cite web |url=https://www.fpf.pt/pt/News/Todas-as-not%C3%ADcias/Not%C3%ADcia/news/56573 |title=Os escolhidos para o Mundial 2026 |trans-title=The selections for the 2026 World Cup |publisher=[[Portuguese Football Federation]] |date=May 19, 2026 |access-date=May 19, 2026 |language=pt |archive-date=May 19, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519194221/https://www.fpf.pt/pt/News/Todas-as-notícias/Notícia/news/56573 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.irishtimes.com/sport/soccer/2026/05/19/roberto-martinez-names-portugal-world-cup-squad-with-symbolic-plus-one-for-dioga-jota/ |title=Roberto Martinez names Portugal World Cup squad with symbolic 'plus one' for Dioga Jota |work=[[The Irish Times]] |date=May 19, 2026 |access-date=May 19, 2026 |archive-date=May 19, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519194732/https://www.irishtimes.com/sport/soccer/2026/05/19/roberto-martinez-names-portugal-world-cup-squad-with-symbolic-plus-one-for-dioga-jota/ |url-status=live |quote=Martinez confirmed that fourth-choice goalkeeper Ricardo Velho of Genclerbirligi Ankara will travel with the squad but can only be added to the official 26-man list in the event of an injury to one of the three registered goalkeepers.}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Diogo Costa]]|sortname=Costa, Diogo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|9|19}}|caps=43|goals=0|club=[[FC Porto|Porto]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Nélson Semedo]]|sortname=Semedo, Nelson|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|11|16}}|caps=50|goals=0|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Rúben Dias]]|sortname=Dias, Ruben|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|14}}|caps=76|goals=3|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Tomás Araújo]]|sortname=Araujo, Tomas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|16}}|caps=5|goals=0|club=[[S.L. Benfica|Benfica]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Diogo Dalot]]|sortname=Dalot, Diogo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|18}}|caps=35|goals=3|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Matheus Nunes]]|sortname=Nunes, Matheus|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|27}}|caps=20|goals=2|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Cristiano Ronaldo]]|sortname=Ronaldo, Cristiano|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1985|2|5}}|caps=228|goals=143|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Bruno Fernandes]]|sortname=Fernandes, Bruno|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|9|8}}|caps=89|goals=29|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Gonçalo Ramos]]|sortname=Ramos, Goncalo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|20}}|caps=25|goals=10|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Bernardo Silva]]|sortname=Silva, Bernardo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|8|10}}|caps=109|goals=14|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[João Félix]]|sortname=Felix, Joao|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|11|10}}|caps=54|goals=12|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[José Sá]]|sortname=Sa, Jose|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|1|17}}|caps=5|goals=0|club=[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Renato Veiga]]|sortname=Veiga, Renato|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|29}}|caps=13|goals=1|club=[[Villarreal CF|Villarreal]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Gonçalo Inácio]]|sortname=Inacio, Goncalo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|8|25}}|caps=22|goals=2|club=[[Sporting CP]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[João Neves]]|sortname=Neves, Joao|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|9|27}}|caps=22|goals=3|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=FW|name=[[Francisco Trincão]]|sortname=Trincao, Francisco|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|12|29}}|caps=18|goals=3|club=[[Sporting CP]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Rafael Leão]]|sortname=Leao, Rafael|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|6|10}}|caps=44|goals=5|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Pedro Neto]]|sortname=Neto, Pedro|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|9}}|caps=25|goals=3|club=[[Chelsea F.C.|Chelsea]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Gonçalo Guedes]]|sortname=Guedes, Goncalo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|11|29}}|caps=34|goals=8|club=[[Real Sociedad]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[João Cancelo]]|sortname=Cancelo, Joao|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|5|27}}|caps=68|goals=12|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Rúben Neves]]|sortname=Neves, Ruben|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|3|13}}|caps=67|goals=1|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Rui Silva (footballer, born 1994)|Rui Silva]]|sortname=Silva, Rui|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|2|7}}|caps=3|goals=0|club=[[Sporting CP]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Vitinha (footballer, born February 2000)|Vitinha]]|sortname=Vitinha|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|13}}|caps=38|goals=0|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Samú Costa]]|sortname=Costa, Samu|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|11|27}}|caps=6|goals=0|club=[[RCD Mallorca|Mallorca]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Nuno Mendes (footballer, born 2002)|Nuno Mendes]]|sortname=Mendes, Nuno|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|6|19}}|caps=44|goals=1|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Francisco Conceição]]|sortname=Conceicao, Francisco|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|12|14}}|caps=17|goals=4|club=[[Juventus FC|Juventus]]|clubnat=ITA}} {{nat fs end}} ===Uzbekistan=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ITA}} [[Fabio Cannavaro]] [[Uzbekistan national football team|Uzbekistan]] announced a 40-man preliminary squad on May 5.<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/UzbekistanFA/posts/pfbid0JohE1JdZ8B9mWiKN56GHDEUV9cN2mFM5LmxEsDakReXy7JsMkbRLLxpT4ptENozZl |title=Training Camp May 6–26: Uzbekistan Squad |publisher=[[Uzbekistan Football Association]] |via=[[Facebook]] |date=May 5, 2026 |access-date=May 5, 2026 |language=uz, en}}</ref> The squad was reduced to 39 players on May 22 as [[Ibrokhimkhalil Yuldoshev]] withdrew injured,<ref>{{cite web |last=Zoirov |first=Shohrux |url=https://tribuna.uz/news/ibrohimxalil-yoldoshev-jarohat-sababli-jchni-otkazib-yuboradi-1215344/ |title=Ibrohimxalil Yoʻldoshev jarohat sababli JChni oʻtkazib yuboradi |trans-title=Ibrokhimkhalil Yuldoshev to miss World Cup due to injury |website=Tribuna.uz |date=May 22, 2026 |access-date=May 24, 2026 |language=uz |archive-date=May 25, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260525212802/https://tribuna.uz/news/ibrohimxalil-yoldoshev-jarohat-sababli-jchni-otkazib-yuboradi-1215344/ |url-status=live }}</ref> then to 30 players on May 24.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/uzbekistanfa/reel/DYuz4KLthdD/ |title=Milliy Jamoa bosh murabbiyi Fabio Kannavaro Jahon chempionatida ishtirok etuvchi 30 nafardan iborat futbolchilarning roʻyxatini e’lon qildi. |trans-title=National Team head coach Fabio Cannavaro has announced a list of 30 players who will participate in the World Cup. |publisher=[[Uzbekistan Football Association]] |via=[[Instagram]] |date=May 24, 2026 |access-date=May 24, 2026 |language=uz}}</ref> Their final squad was announced on June 2.<ref>{{cite web|title=Khusanov named in Uzbekistan's World Cup squad|url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/c5yenm7xllyo|website=BBC.com|date=June 2, 2026|access-date=June 2, 2026|archive-date=June 2, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260602151432/https://www.bbc.com/sport/football/articles/c5yenm7xllyo|url-status=live}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Utkir Yusupov]]|sortname=Yusupov, Utkir|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|1|4}}|caps=40|goals=0|club=[[PFC Navbahor Namangan|Navbahor Namangan]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Abdukodir Khusanov]]|sortname=Khusanov, Abdukodir|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|2|29}}|caps=27|goals=0|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Khojiakbar Alijonov]]|sortname=Alijonov, Khojiakbar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|4|19}}|caps=40|goals=2|club=[[Pakhtakor FC|Pakhtakor]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Farrukh Sayfiev]]|sortname=Sayfiev, Farrukh|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|1|17}}|caps=46|goals=1|club=[[FC Neftchi Fergana|Neftchi Fergana]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Rustam Ashurmatov]]|sortname=Ashurmatov, Rustam|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|7}}|caps=49|goals=1|club=[[Esteghlal F.C.|Esteghlal]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Akmal Mozgovoy]]|sortname=Mozgovoy, Akmal|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|4|2}}|caps=25|goals=1|club=[[Pakhtakor FC|Pakhtakor]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Otabek Shukurov]]|sortname=Shukurov, Otabek|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|22}}|caps=84|goals=9|club=[[Baniyas Club|Baniyas]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Jamshid Iskanderov]]|sortname=Iskanderov, Jamshid|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|10|16}}|caps=38|goals=4|club=[[FC Neftchi Fergana|Neftchi Fergana]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=9|pos=MF|name=[[Odiljon Hamrobekov]]|sortname=Hamrobekov, Odiljon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|13}}|caps=72|goals=1|club=[[Tractor S.C.|Tractor]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Jaloliddin Masharipov]]|sortname=Masharipov, Jaloliddin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|9|1}}|caps=74|goals=12|club=[[Esteghlal F.C.|Esteghlal]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Oston Urunov]]|sortname=Urunov, Oston|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|12|19}}|caps=42|goals=10|club=[[Persepolis F.C.|Persepolis]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Abduvohid Nematov]]|sortname=Nematov, Abduvohid|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|3|20}}|caps=8|goals=0|club=[[FC Nasaf|Nasaf]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Sherzod Nasrullaev]]|sortname=Nasrullaev, Sherzod|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|23}}|caps=31|goals=2|club=[[FC Nasaf|Nasaf]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Eldor Shomurodov]]|sortname=Shomurodov, Eldor|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|6|29}}|caps=92|goals=44|club=[[İstanbul Başakşehir F.K.|İstanbul Başakşehir]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Umar Eshmurodov]]|sortname=Eshmurodov, Umar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|11|30}}|caps=29|goals=0|club=[[FC Nasaf|Nasaf]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Botirali Ergashev]]|sortname=Ergashev, Botirali|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|6|23}}|caps=2|goals=0|club=[[FC Neftchi Fergana|Neftchi Fergana]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Dostonbek Khamdamov]]|sortname=Khamdamov, Dostonbek|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|24}}|caps=34|goals=5|club=[[Pakhtakor FC|Pakhtakor]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Abdulla Abdullaev]]|sortname=Abdullaev, Abdulla|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|1}}|caps=17|goals=0|club=[[Dibba FC|Dibba]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Azizjon Ganiev]]|sortname=Ganiev, Azizjon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|22}}|caps=19|goals=0|club=[[Al Bataeh Club|Al Bataeh]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Azizbek Amonov]]|sortname=Amonov, Azizbek|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|30}}|caps=12|goals=2|club=[[FC Dinamo Samarqand|Dinamo Samarqand]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Igor Sergeev]]|sortname=Sergeev, Igor|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|4|30}}|caps=83|goals=25|club=[[Persepolis F.C.|Persepolis]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Abbosbek Fayzullaev]]|sortname=Fayzullaev, Abbosbek|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|10|3}}|caps=32|goals=8|club=[[İstanbul Başakşehir F.K.|İstanbul Başakşehir]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Sherzod Esanov]]|sortname=Esanov, Sherzod|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|2|1}}|caps=1|goals=0|club=[[FC Bukhara|Bukhara]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Bekhruz Karimov]]|sortname=Karimov, Bekhruz|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|8|7}}|caps=2|goals=0|club=[[FC Surkhon|Surkhon Termiz]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Avazbek Ulmasaliev]]|sortname=Ulmasaliev, Avazbek|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|27}}|caps=0|goals=0|club=[[FC AGMK|AGMK]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Jakhongir Urozov]]|sortname=Urozov, Jakhongir|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|1|18}}|caps=4|goals=0|club=[[FC Dinamo Samarqand|Dinamo Samarqand]]|clubnat=UZB}} {{nat fs end}} ==Group L== ===Croatia=== Coach: [[Zlatko Dalić]] [[Croatia national football team|Croatia]] announced their final squad on May 18.<ref>{{cite web |url=https://hns.team/vijesti/31132/zlatko-dalic-objavio-popis-igraca-za-svjetsko-prvenstvo-u-kanadi-meksiku-i-sad-u/ |title=Zlatko Dalić objavio popis igrača za Svjetsko prvenstvo u Kanadi, Meksiku i SAD-u |trans-title=Zlatko Dalić announces list of players for the World Cup in Canada, Mexico and the USA |publisher=[[Croatian Football Federation]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 18, 2026 |language=hr |archive-date=May 18, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518183013/https://hns.team/vijesti/31132/zlatko-dalic-objavio-popis-igraca-za-svjetsko-prvenstvo-u-kanadi-meksiku-i-sad-u/ |url-status=live}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Dominik Livaković]]|sortname=Livakovic, Dominik|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|9}}|caps=75|goals=0|club=[[GNK Dinamo Zagreb|Dinamo Zagreb]]|clubnat=CRO}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Josip Stanišić]]|sortname=Stanisic, Josip|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|2}}|caps=31|goals=0|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Marin Pongračić]]|sortname=Pongracic, Marin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|11}}|caps=20|goals=0|club=[[ACF Fiorentina|Fiorentina]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Joško Gvardiol]]|sortname=Gvardiol, Josko|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|1|23}}|caps=48|goals=4|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Duje Ćaleta-Car]]|sortname=Caleta-Car, Duje|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|9|17}}|caps=38|goals=1|club=[[Real Sociedad]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Josip Šutalo]]|sortname=Sutalo, Josip|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|28}}|caps=33|goals=0|club=[[AFC Ajax|Ajax]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Nikola Moro]]|sortname=Moro, Nikola|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|12}}|caps=10|goals=0|club=[[Bologna FC 1909|Bologna]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Mateo Kovačić]]|sortname=Kovacic, Mateo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|5|6}}|caps=113|goals=5|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Andrej Kramarić]]|sortname=Kramaric, Andrej|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|6|19}}|caps=116|goals=36|club=[[TSG 1899 Hoffenheim|TSG Hoffenheim]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Luka Modrić]]|sortname=Modric, Luka|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1985|9|9}}|caps=198|goals=29|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Ante Budimir]]|sortname=Budimir, Ante|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|7|22}}|caps=38|goals=6|club=[[CA Osasuna|Osasuna]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Ivor Pandur]]|sortname=Pandur, Ivor|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|25}}|caps=0|goals=0|club=[[Hull City A.F.C.|Hull City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[Nikola Vlašić]]|sortname=Vlasic, Nikola|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|4}}|caps=63|goals=10|club=[[Torino FC|Torino]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Ivan Perišić]]|sortname=Perisic, Ivan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|2|2}}|caps=154|goals=38|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Mario Pašalić]]|sortname=Pasalic, Mario|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|2|9}}|caps=85|goals=12|club=[[Atalanta BC|Atalanta]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Martin Baturina]]|sortname=Baturina, Martin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|2|16}}|caps=19|goals=1|club=[[Como 1907|Como]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Petar Sučić]]|sortname=Sucic, Petar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|10|25}}|caps=17|goals=1|club=[[Inter Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Kristijan Jakić]]|sortname=Jakic, Kristijan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|14}}|caps=17|goals=2|club=[[FC Augsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Toni Fruk]]|sortname=Fruk, Toni|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|3|9}}|caps=7|goals=1|club=[[HNK Rijeka|Rijeka]]|clubnat=CRO}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Igor Matanović]]|sortname=Matanovic, Igor|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|3|31}}|caps=9|goals=2|club=[[SC Freiburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Luka Sučić]]|sortname=Sucic, Luka|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|9|8}}|caps=21|goals=1|club=[[Real Sociedad]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Luka Vušković]]|sortname=Vuskovic, Luka|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|2|24}}|caps=5|goals=1|club=[[Hamburger SV]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Dominik Kotarski]]|sortname=Kotarski, Dominik|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|10}}|caps=4|goals=0|club=[[F.C. Copenhagen|Copenhagen]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Marco Pašalić]]|sortname=Pasalic, Marco|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|9|14}}|caps=15|goals=1|club=[[Orlando City SC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Martin Erlić]]|sortname=Erlic, Martin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|1|24}}|caps=13|goals=1|club=[[FC Midtjylland|Midtjylland]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Petar Musa]]|sortname=Musa, Petar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|4}}|caps=11|goals=1|club=[[FC Dallas]]|clubnat=USA}} {{nat fs end}} ===England=== Coach: {{#invoke:flag|icon|GER}} [[Thomas Tuchel]] [[England national football team|England]] announced their final squad on May 22.<ref>{{cite web |last=Veevers |first=Nicholas |url=https://www.englandfootball.com/articles/2026/May/22/england-mens-world-cup-2026-squad-named-by-thomas-tuchel-20262205 |title=Three Lions Come Together for World Cup |publisher=[[The Football Association]] |date=May 22, 2026 |access-date=May 22, 2026 |archive-date=May 22, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260522101615/https://www.englandfootball.com/articles/2026/May/22/england-mens-world-cup-2026-squad-named-by-thomas-tuchel-20262205 |url-status=live}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Jordan Pickford]]|sortname=Pickford, Jordan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|3|7}}|caps=84|goals=0|club=[[Everton F.C.|Everton]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Ezri Konsa]]|sortname=Konsa, Ezri|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|23}}|caps=20|goals=1|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Nico O'Reilly]]|sortname=O'Reilly, Nico|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|3|21}}|caps=5|goals=0|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Declan Rice]]|sortname=Rice, Declan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|14}}|caps=73|goals=7|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[John Stones]]|sortname=Stones, John|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|5|28}}|caps=89|goals=3|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Marc Guéhi]]|sortname=Guehi, Marc|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|13}}|caps=29|goals=1|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Bukayo Saka]]|sortname=Saka, Bukayo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|9|5}}|caps=49|goals=14|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Elliot Anderson (footballer)|Elliot Anderson]]|sortname=Anderson, Elliot|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|11|6}}|caps=9|goals=0|club=[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Harry Kane]]|sortname=Kane, Harry|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|7|28}}|caps=114|goals=79|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Jude Bellingham]]|sortname=Bellingham, Jude|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|29}}|caps=48|goals=6|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Marcus Rashford]]|sortname=Rashford, Marcus|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|31}}|caps=72|goals=18|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=12|pos=DF|name=[[Tino Livramento]]|sortname=Livramento, Tino|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|11|12}}|caps=6|goals=0|club=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=GK|name=[[Dean Henderson]]|sortname=Henderson, Dean|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|3|12}}|caps=5|goals=0|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Jordan Henderson]]|sortname=Henderson, Jordan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|6|17}}|caps=90|goals=3|club=[[Brentford F.C.|Brentford]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Dan Burn]]|sortname=Burn, Dan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|5|9}}|caps=8|goals=0|club=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Kobbie Mainoo]]|sortname=Mainoo, Kobbie|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|4|19}}|caps=14|goals=0|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Morgan Rogers]]|sortname=Rogers, Morgan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|26}}|caps=15|goals=1|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Anthony Gordon (footballer)|Anthony Gordon]]|sortname=Gordon, Anthony|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|24}}|caps=19|goals=3|club=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Ollie Watkins]]|sortname=Watkins, Ollie|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|30}}|caps=22|goals=7|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Noni Madueke]]|sortname=Madueke, Noni|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|3|10}}|caps=11|goals=1|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Eberechi Eze]]|sortname=Eze, Eberechi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|29}}|caps=17|goals=3|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=22|pos=FW|name=[[Ivan Toney]]|sortname=Toney, Ivan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|3|16}}|caps=8|goals=1|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[James Trafford]]|sortname=Trafford, James|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|10|10}}|caps=2|goals=0|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Reece James]]|sortname=James, Reece|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|12|8}}|caps=24|goals=1|club=[[Chelsea F.C.|Chelsea]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Djed Spence]]|sortname=Spence, Djed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|8|9}}|caps=6|goals=0|club=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Jarell Quansah]]|sortname=Quansah, Jarell|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|1|29}}|caps=3|goals=0|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER}} {{nat fs end}} ===Ghana=== Coach: {{#invoke:flag|icon|POR}} [[Carlos Queiroz]] [[Ghana national football team|Ghana]] announced a 28-man preliminary squad on May 25.<ref>{{cite web |url=https://www.ghanafa.org/black-stars-coach-carlos-queiroz-names-28-man-squad-for-world-cup-preparations-and-wales-friendly |title=Black Stars coach Carlos Queiroz names 28-man squad for World Cup preparations and Wales friendly |publisher=[[Ghana Football Association]] |date=May 25, 2026 |access-date=May 25, 2026}}</ref> [[Alexander Djiku]] withdrew injured and was replaced by [[Derrick Luckassen]] on June 1.<ref>{{cite web |url=https://www.straitstimes.com/sport/football/ghana-delay-naming-world-cup-squad |title=Ghana delay naming World Cup squad |work=[[The Straits Times]] |date=June 1, 2026 |access-date=June 1, 2026}}</ref> They announced their final squad on June 2.<ref>{{cite web |url=https://www.ghanafa.org/carlos-queiroz-names-2026-fifa-world-cup-squad |title=Carlos Queiroz names 2026 FIFA World Cup squad |publisher=[[Ghana Football Association]] |date=June 2, 2026 |access-date=June 2, 2026 |archive-date=June 2, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260602044349/https://www.ghanafa.org/carlos-queiroz-names-2026-fifa-world-cup-squad |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Lawrence Ati-Zigi]]|sortname=Ati-Zigi, Lawrence|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|11|29}}|caps=29|goals=0|club=[[FC St. Gallen|St. Gallen]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Alidu Seidu]]|sortname=Seidu, Alidu|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|4}}|caps=24|goals=1|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=3|pos=MF|name=[[Caleb Yirenkyi]]|sortname=Yirenkyi, Caleb|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|1|15}}|caps=11|goals=1|club=[[FC Nordsjælland|Nordsjælland]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Jonas Adjetey]]|sortname=Adjetey, Jonas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|12|13}}|caps=10|goals=0|club=[[VfL Wolfsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Thomas Partey]]|sortname=Partey, Thomas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|6|13}}|caps=57|goals=15|club=[[Villarreal CF|Villarreal]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Abdul Mumin]]|sortname=Mumin, Abdul|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|6}}|caps=5|goals=0|club=[[Rayo Vallecano]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Abdul Fatawu]]|sortname=Fatawu, Abdul|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|3|8}}|caps=28|goals=3|club=[[Leicester City F.C.|Leicester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Kwasi Sibo]]|sortname=Sibo, Kwasi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|24}}|caps=8|goals=0|club=[[Real Oviedo|Oviedo]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Jordan Ayew]]|sortname=Ayew, Jordan|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|9|11}}|caps=120|goals=34|club=[[Leicester City F.C.|Leicester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Brandon Thomas-Asante]]|sortname=Thomas-Asante, Brandon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|29}}|caps=8|goals=1|club=[[Coventry City F.C.|Coventry City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Antoine Semenyo]]|sortname=Semenyo, Antoine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|1|7}}|caps=34|goals=3|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Joseph Anang]]|sortname=Anang, Joseph|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|8}}|caps=1|goals=0|club=[[St Patrick's Athletic F.C.|St Patrick's Athletic]]|clubnat=IRL}} {{nat fs g player|no=13|pos=FW|name=[[Christopher Bonsu Baah]]|sortname=Bonsu Baah, Christopher|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|12|14}}|caps=9|goals=0|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Gideon Mensah (footballer, born 1998)|Gideon Mensah]]|sortname=Mensah, Gideon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|18}}|caps=40|goals=0|club=[[AJ Auxerre|Auxerre]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Elisha Owusu]]|sortname=Owusu, Elisha|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|7}}|caps=20|goals=0|club=[[AJ Auxerre|Auxerre]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Benjamin Asare]]|sortname=Asare, Benjamin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|7|13}}|caps=11|goals=0|club=[[Accra Hearts of Oak S.C.|Hearts of Oak]]|clubnat=GHA}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Abdul Rahman Baba]]|sortname=Baba, Abdul Rahman|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|7|2}}|caps=51|goals=1|club=[[PAOK FC|PAOK]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Jerome Opoku]]|sortname=Opoku, Jerome|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|14}}|caps=11|goals=1|club=[[İstanbul Başakşehir F.K.|İstanbul Başakşehir]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Iñaki Williams]]|sortname=Williams, Inaki|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|6|15}}|caps=26|goals=2|club=[[Athletic Bilbao]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Augustine Boakye]]|sortname=Boakye, Augustine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|11|3}}|caps=0|goals=0|club=[[AS Saint-Étienne|Saint-Étienne]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Kojo Peprah Oppong]]|sortname=Peprah Oppong, Kojo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|6|4}}|caps=4|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=22|pos=FW|name=[[Kamaldeen Sulemana]]|sortname=Sulemana, Kamaldeen|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|15}}|caps=28|goals=1|club=[[Atalanta BC|Atalanta]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Derrick Luckassen]]|sortname=Luckassen, Derrick|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|7|3}}|caps=1|goals=0|club=[[Pafos FC|Pafos]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Ernest Nuamah]]|sortname=Nuamah, Ernest|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|11|1}}|caps=18|goals=4|club=[[Olympique Lyonnais|Lyon]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Prince Kwabena Adu]]|sortname=Adu, Prince Kwabena|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|9|23}}|caps=5|goals=0|club=[[FC Viktoria Plzeň|Viktoria Plzeň]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Marvin Senaya]]|sortname=Senaya, Marvin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|28}}|caps=2|goals=0|club=[[AJ Auxerre|Auxerre]]|clubnat=FRA}} {{nat fs end}} ===Panama=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ESP}} [[Thomas Christiansen]] [[Panama national football team|Panama]] announced their final squad on May 26.<ref>{{cite web |url=https://www.fepafut.com/blog/2026/05/26/los-26-mundialistas-de-panama/ |title=Los 26 Mundialistas de Panamá |trans-title=Panama's 26-Man World Cup Squad |publisher=[[Panamanian Football Federation]] |date=May 26, 2026 |access-date=May 26, 2026 |language=es |archive-date=May 26, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260526170649/https://www.fepafut.com/blog/2026/05/26/los-26-mundialistas-de-panama/ |url-status=live}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Luis Mejía]]|sortname=Mejia, Luis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|3|16}}|caps=56|goals=0|club=[[Club Nacional de Football|Nacional]]|clubnat=URU}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[César Blackman]]|sortname=Blackman, Cesar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|2}}|caps=40|goals=3|club=[[ŠK Slovan Bratislava|Slovan Bratislava]]|clubnat=SVK}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[José Córdoba]]|sortname=Cordoba, Jose|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|3}}|caps=32|goals=1|club=[[Norwich City F.C.|Norwich City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Fidel Escobar]]|sortname=Escobar, Fidel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|9}}|caps=99|goals=4|club=[[Deportivo Saprissa|Saprissa]]|clubnat=CRC}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Edgardo Fariña]]|sortname=Farina, Edgardo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|10|19}}|caps=18|goals=0|club=[[FC Pari Nizhny Novgorod|Pari Nizhny Novgorod]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Cristian Martínez (Panamanian footballer)|Cristian Martínez]]|sortname=Martinez, Cristian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|6}}|caps=66|goals=2|club=[[Hapoel Ironi Kiryat Shmona F.C.|Ironi Kiryat Shmona]]|clubnat=ISR}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[José Luis Rodríguez (footballer, born 1998)|José Luis Rodríguez]]|sortname=Rodriguez, Jose Luis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|19}}|caps=70|goals=8|club=[[FC Juárez|Juárez]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Adalberto Carrasquilla]]|sortname=Carrasquilla, Adalberto|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|11|28}}|caps=73|goals=3|club=[[Pumas UNAM|UNAM]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Tomás Rodríguez (footballer)|Tomás Rodríguez]]|sortname=Rodriguez, Tomas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|9}}|caps=13|goals=4|club=[[Deportivo Saprissa|Saprissa]]|clubnat=CRC}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Ismael Díaz (footballer, born 1997)|Ismael Díaz]]|sortname=Diaz, Ismael|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|12}}|caps=57|goals=17|club=[[Club León|León]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Yoel Bárcenas]]|sortname=Barcenas, Yoel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|10|23}}|caps=104|goals=10|club=[[Mazatlán F.C.|Mazatlán]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[César Samudio]]|sortname=Samudio, Cesar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|2|23}}|caps=5|goals=0|club=[[C.D. Marathón|Marathón]]|clubnat=HON}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Jiovany Ramos]]|sortname=Ramos, Jiovany|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|26}}|caps=23|goals=2|club=[[Academia Puerto Cabello|Puerto Cabello]]|clubnat=VEN}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Carlos Harvey]]|sortname=Harvey, Carlos|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|3}}|caps=28|goals=3|club=[[Minnesota United FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Eric Davis (Panamanian footballer)|Eric Davis]]|sortname=Davis, Eric|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|3|31}}|caps=107|goals=9|club=[[C.D. Plaza Amador|Plaza Amador]]|clubnat=PAN}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Andrés Andrade (footballer, born 1998)|Andrés Andrade]]|sortname=Andrade, Andres|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|16}}|caps=50|goals=1|club=[[LASK]]|clubnat=AUT}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[José Fajardo (footballer)|José Fajardo]]|sortname=Fajardo, Jose|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|8|18}}|caps=68|goals=17|club=[[C.D. Universidad Católica (Ecuador)|Universidad Católica]]|clubnat=ECU}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Cecilio Waterman]]|sortname=Waterman, Cecilio|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|4|13}}|caps=55|goals=15|club=[[C.D. Universidad de Concepción|Universidad de Concepción]]|clubnat=CHI}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Alberto Quintero (footballer)|Alberto Quintero]]|sortname=Quintero, Alberto|age={{birth date and age2|2026|6|11|1987|12|18}}|caps=141|goals=7|club=[[C.D. Plaza Amador|Plaza Amador]]|clubnat=PAN}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Aníbal Godoy]]|sortname=Godoy, Anibal|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|2|10}}|caps=159|goals=4|club=[[San Diego FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[César Yanis]]|sortname=Yanis, Cesar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|28}}|caps=56|goals=5|club=[[Cobresal]]|clubnat=CHI}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Orlando Mosquera]]|sortname=Mosquera, Orlando|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|12|25}}|caps=48|goals=0|club=[[Al-Fayha Club|Al-Fayha]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Michael Amir Murillo]]|sortname=Murillo, Michael Amir|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|11}}|caps=94|goals=9|club=[[Beşiktaş J.K.|Beşiktaş]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Azarias Londoño]]|sortname=Londono, Azarias|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|21}}|caps=11|goals=0|club=[[C.D. Universidad Católica (Ecuador)|Universidad Católica]]|clubnat=ECU}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Roderick Miller (footballer)|Roderick Miller]]|sortname=Miller, Roderick|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|4|3}}|caps=50|goals=2|club=[[Turan Tovuz]]|clubnat=AZE}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Jorge Gutiérrez (footballer)|Jorge Gutiérrez]]|sortname=Gutierrez, Jorge|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|1}}|caps=18|goals=0|club=[[Deportivo La Guaira F.C.|Deportivo La Guaira]]|clubnat=VEN}} {{nat fs end}} ==Statistics== ===Age=== ====Players==== =====Outfield players===== *Oldest: {{#invoke:flag|fbicon|POR}} [[Cristiano Ronaldo]] ({{Age in years and days|1985|2|5|2026|6|11}})<ref name="FIFAstats">{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/numbers-squads-stats |title=The squads in stats |publisher=FIFA.com |date=June 2, 2026}}</ref> *Youngest: {{#invoke:flag|fbicon|MEX}} [[Gilberto Mora (footballer, born 2008)|Gilberto Mora]] ({{Age in years and days|2008|10|14|2026|6|11}})<ref>{{cite web |url=https://en.as.com/soccer/world-cup/the-96-year-old-world-cup-record-that-could-be-erased-by-this-young-mexican-f202606-n/ |title=The 96-year-old World Cup record that could be erased by this young Mexican |publisher=As.com |date=June 1, 2026 |access-date=June 1, 2026 |archive-date=June 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601211301/https://en.as.com/soccer/world-cup/the-96-year-old-world-cup-record-that-could-be-erased-by-this-young-mexican-f202606-n/ |url-status=live }}</ref><ref name="FIFAstats"></ref> =====Goalkeepers===== *Oldest: {{#invoke:flag|fbicon|SCO}} [[Craig Gordon]] ({{Age in years and days|1982|12|31|2026|6|11}})<ref>{{cite web |url=https://www.foxsports.com/stories/soccer/scotland-craig-gordon-2026-fifa-world-cup-roster |title=Scotland Includes 43-year-old Goalkeeper Craig Gordon In World Cup Squad |publisher=Fox Sports |date=May 19, 2026 |access-date=June 1, 2026 |archive-date=June 2, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260602174508/https://www.foxsports.com/stories/soccer/scotland-craig-gordon-2026-fifa-world-cup-roster |url-status=live }}</ref><ref name="FIFAstats"></ref> *Youngest: {{#invoke:flag|fbicon|BIH}} [[Mladen Jurkas]] ({{Age in years and days|2007|10|7|2026|6|11}}) =====Captains===== *Oldest: {{#invoke:flag|fbicon|POR}} [[Cristiano Ronaldo]] ({{Age in years and days|1985|2|5|2026|6|11}})<ref name="FIFAstats"></ref> *Youngest: {{#invoke:flag|fbicon|CAN}} [[Alphonso Davies]] ({{Age in years and days|2000|11|2|2026|6|11}}) ====Coaches==== *Oldest: {{#invoke:flag|icon|NED}} [[Dick Advocaat]] ({{fb|CUW}}, {{Age in years and days|1947|9|27|2026|6|11}})<ref>{{cite web |last=Burrows |first=Tom |url=https://www.nytimes.com/athletic/7275424/2026/05/13/dick-advocaat-curacao-return-world-cup/ |title=Dick Advocaat, 78, returns to Curacao role, will become oldest manager at a World Cup |publisher=The New York Times |date=May 13, 2026}}</ref> *Youngest: {{#invoke:flag|icon|GER}} [[Julian Nagelsmann]] ({{fb|GER}}, {{Age in years and days|1987|7|23|2026|6|11}}) ===Player representation by club=== {| class="wikitable sortable" |- ! Players !! Clubs |- | align=center | 19 || {{#invoke:flag|fbaicon|ENG}} [[Manchester City F.C.|Manchester City]] |- | align=center | 17 || {{#invoke:flag|fbaicon|GER}} [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] |- | align=center | 16 || {{#invoke:flag|fbaicon|FRA}} [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] |- | align=center | 15 || {{#invoke:flag|fbaicon|ENG}} [[Arsenal F.C.|Arsenal]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|ESP}} [[FC Barcelona|Barcelona]] |- | align=center | 12 || {{#invoke:flag|fbaicon|ENG}} [[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|ENG}} [[Manchester United F.C.|Manchester United]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|KSA}} [[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|ESP}} [[Atlético Madrid]] |- | align=center | 11 || {{#invoke:flag|fbaicon|ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|GER}} [[Borussia Dortmund]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|TUR}} [[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]] |- | align=center | 10 || {{#invoke:flag|fbaicon|CZE}} [[SK Slavia Prague|Slavia Prague]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|ITA}} [[AC Milan|Milan]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|NED}} [[PSV Eindhoven]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|ESP}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|TUR}} [[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|ENG}} [[Sunderland A.F.C.|Sunderland]] |} ===Player representation by league system=== <span style="font-size:90%">Nations in '''bold''' are represented at the tournament.</span> {| class="wikitable sortable" |- !Country !! Players !! Percent !! Outside<br />national<br />squad !! Lower tier <br /> players |- | {{#invoke:flag|deco|ENG}} '''[[English football league system|England]]'''{{refn|group=note|Includes players from [[Swansea City A.F.C.|Swansea City]] and [[Wrexham A.F.C.|Wrexham]], which are based in Wales but play in the English league system.}} ||style="text-align:center"| 205 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:205/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 184 ||style="text-align:center"| 42{{refn|group=note|Includes five players from the [[EFL League One|third tier]] and one player from the [[National League (division)|fifth tier]].}} |- | {{#invoke:flag|deco|GER}} '''[[German football league system|Germany]]''' ||style="text-align:center"| 108 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:108/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 89 ||style="text-align:center"| 8{{refn|group=note|Includes one player from the [[Oberliga Rheinland-Pfalz/Saar|fifth tier]].}} |- | {{#invoke:flag|deco|FRA}} '''[[French football league system|France]]'''{{refn|group=note|Includes players from [[AS Monaco FC|Monaco]], which is based in Monaco but plays in the French league system. Monaco is not a FIFA member.}} ||style="text-align:center" rowspan="2"| 86 ||style="text-align:center" rowspan="2"| {{Decimals|{{#expr:86/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 78 ||style="text-align:center"| 7{{refn|group=note|Includes one player from the [[Ligue 3|third tier]].}} |- | {{#invoke:flag|deco|ESP}} '''[[Spanish football league system|Spain]]''' ||style="text-align:center"| 69 ||style="text-align:center"rowspan="2"| 5 |- | {{#invoke:flag|deco|ITA}} [[Italian football league system|Italy]] ||style="text-align:center"| 71 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:71/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 71 |- | {{#invoke:flag|deco|KSA}} '''[[Football league system in Saudi Arabia|Saudi Arabia]]''' ||style="text-align:center"| 49 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:49/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 24 ||style="text-align:center"| 2 |- | {{#invoke:flag|deco|USA}} '''[[United States soccer league system|United States]]'''{{refn|group=note|Includes players from [[Toronto FC]] and [[Vancouver Whitecaps FC]], which are based in Canada but play in the American league system.}} ||style="text-align:center"| 48 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:48/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 41 ||style="text-align:center"| 4 |- | {{#invoke:flag|deco|TUR}} '''[[Turkish football league system|Turkey]]''' ||style="text-align:center"| 45 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:45/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 30 ||style="text-align:center"| 2 |- | {{#invoke:flag|deco|NED}} '''[[Dutch football league system|Netherlands]]''' ||style="text-align:center"| 38 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:38/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 36 ||style="text-align:center"| 5 |- | {{#invoke:flag|deco|BRA}} '''[[Brazilian football league system|Brazil]]''' ||style="text-align:center" rowspan="2"| 32 ||style="text-align:center" rowspan="2"| {{Decimals|{{#expr:32/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 25 ||style="text-align:center"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|POR}} '''[[Portuguese football league system|Portugal]]''' ||style="text-align:center"| 27 ||style="text-align:center"| 5 |- | {{#invoke:flag|deco|BEL}} '''[[Belgian football league system|Belgium]]''' ||style="text-align:center" rowspan="2"| 29 ||style="text-align:center" rowspan="2"| {{Decimals|{{#expr:29/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 26 ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|QAT}} '''[[Qatar football league system|Qatar]]''' ||style="text-align:center"| 4 ||style="text-align:center" rowspan="15"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|MEX}} '''[[Mexican football league system|Mexico]]''' ||style="text-align:center"| 26 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:26/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 14 |- | {{#invoke:flag|deco|IRN}} '''[[Iranian football league system|Iran]]''' ||style="text-align:center"| 23 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:23/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 6 |- | {{#invoke:flag|deco|CZE}} '''[[Czech Republic football league system|Czech Republic]]''' ||style="text-align:center"| 22 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:22/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 5 |- | {{#invoke:flag|deco|EGY}} '''[[Egyptian football league system|Egypt]]''' ||style="text-align:center" rowspan="2"| 20 ||style="text-align:center" rowspan="2"| {{Decimals|{{#expr:20/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 3 |- | {{#invoke:flag|deco|SCO}} '''[[Scottish football league system|Scotland]]''' ||style="text-align:center"| 12 |- | {{#invoke:flag|deco|RSA}} '''[[Soccer in South Africa|South Africa]]''' ||style="text-align:center"| 19 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:19/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|ARG}} '''[[Argentine football league system|Argentina]]''' ||style="text-align:center"| 17 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:17/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 15 |- | {{#invoke:flag|deco|UZB}} '''[[Football in Uzbekistan|Uzbekistan]]''' ||style="text-align:center"| 16 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:16/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|AUS}} '''[[Australian soccer league system|Australia]]'''{{refn|group=note|Includes players from [[Auckland FC]] and [[Wellington Phoenix FC|Wellington Phoenix]], which are based in New Zealand but play in the Australian league system.}} ||style="text-align:center" rowspan="3"| 15 ||style="text-align:center" rowspan="3"| {{Decimals|{{#expr:15/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 10 |- | {{#invoke:flag|deco|IRQ}} '''[[Football in Iraq|Iraq]]''' ||style="text-align:center"| 5 |- | {{#invoke:flag|deco|UAE}} [[Football league system in the United Arab Emirates|United Arab Emirates]] ||style="text-align:center"| 15 |- | {{#invoke:flag|deco|DEN}} [[Danish football league system|Denmark]] ||style="text-align:center"| 14 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:14/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 14 |- | {{#invoke:flag|deco|GRE}} [[Greek football league system|Greece]] ||style="text-align:center" rowspan="3"| 12 ||style="text-align:center" rowspan="3"| {{Decimals|{{#expr:12/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center" rowspan="2"| 12 |- | {{#invoke:flag|deco|RUS}} [[Russian football league system|Russia]] |- | {{#invoke:flag|deco|SUI}} '''[[Swiss football league system|Switzerland]]''' ||style="text-align:center"| 10 ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|JOR}} '''[[Football in Jordan|Jordan]]''' ||style="text-align:center"| 11 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:11/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 0 ||style="text-align:center" rowspan="4"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|CYP}} [[Cypriot football league system|Cyprus]] ||style="text-align:center"| 10 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:10/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 10 |- | {{#invoke:flag|deco|KOR}} '''[[South Korean football league system|South Korea]]''' ||style="text-align:center"| 8 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:7/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|AUT}} '''[[Austrian football league system|Austria]]''' ||style="text-align:center" rowspan="4"| 7 ||style="text-align:center" rowspan="4"| {{Decimals|{{#expr:7/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center" rowspan="2"| 4 |- | {{#invoke:flag|deco|JPN}} '''[[Japanese football league system|Japan]]''' ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|NOR}} '''[[Norwegian football league system|Norway]]''' ||style="text-align:center"| 3 ||style="text-align:center" rowspan="6"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|TUN}} '''[[Football in Tunisia|Tunisia]]''' ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|CRO}} '''[[Croatian football league system|Croatia]]''' ||style="text-align:center"| 6 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:6/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 4 |- | {{#invoke:flag|deco|ECU}} '''[[Ecuadorian football league system|Ecuador]]''' ||style="text-align:center" rowspan="2"| 5 ||style="text-align:center" rowspan="2"| {{Decimals|{{#expr:5/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 3 |- | {{#invoke:flag|deco|POL}} [[Polish football league system|Poland]] ||style="text-align:center"| 5 |- | {{#invoke:flag|deco|ISR}} [[Israeli football league system|Israel]] ||style="text-align:center" rowspan="2"| 4 ||style="text-align:center" rowspan="2"| {{Decimals|{{#expr:4/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 4 |- | {{#invoke:flag|deco|SWE}} '''[[Swedish football league system|Sweden]]''' ||style="text-align:center"| 1 ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|ALG}} '''[[Algerian football league system|Algeria]]''' ||style="text-align:center" rowspan="5"| 3 ||style="text-align:center" rowspan="5"| {{Decimals|{{#expr:3/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 0 ||style="text-align:center" rowspan="28"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|HUN}} [[Hungarian football league system|Hungary]] ||style="text-align:center" rowspan="2"| 3 |- | {{#invoke:flag|deco|MAS}} [[Malaysian football league system|Malaysia]] |- | {{#invoke:flag|deco|MAR}} '''[[Moroccan football league system|Morocco]]''' ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|PAR}} '''[[Paraguayan football league system|Paraguay]]''' ||style="text-align:center"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|BUL}} [[Bulgarian football league system|Bulgaria]] ||style="text-align:center" rowspan="10"| 2 ||style="text-align:center" rowspan="10"| {{Decimals|{{#expr:2/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center" rowspan="4"| 2 |- | {{#invoke:flag|deco|CHI}} [[Chilean football league system|Chile]] |- | {{#invoke:flag|deco|CRC}} [[Football in Costa Rica|Costa Rica]] |- | {{#invoke:flag|deco|IRL}} [[Republic of Ireland football league system|Ireland]] |- | {{#invoke:flag|deco|PAN}} '''[[Football in Panama|Panama]]''' ||style="text-align:center"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|ROU}} [[Romanian football league system|Romania]] ||style="text-align:center" rowspan="5"| 2 |- | {{#invoke:flag|deco|SRB}} [[Serbian football league system|Serbia]] |- | {{#invoke:flag|deco|SVK}} [[Football in Slovakia|Slovakia]] |- | {{#invoke:flag|deco|SVN}} [[Football in Slovenia|Slovenia]] |- | {{#invoke:flag|deco|VEN}} [[Venezuelan football league system|Venezuela]] |- | {{#invoke:flag|deco|ARM}} [[Football in Armenia|Armenia]] ||style="text-align:center" rowspan="13"| 1 ||style="text-align:center" rowspan="13"| {{Decimals|{{#expr:1/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center" rowspan="2"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|AZE}} [[Football in Azerbaijan|Azerbaijan]] |- | {{#invoke:flag|deco|BIH}} '''[[Football in Bosnia and Herzegovina|Bosnia and Herzegovina]]''' ||style="text-align:center"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|CHN}} [[Chinese football league system|China]] ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|COL}} '''[[Colombian football league system|Colombia]]''' ||style="text-align:center"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|FIN}} [[Finnish football league system|Finland]] ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|GHA}} '''[[Football in Ghana|Ghana]]''' ||style="text-align:center" rowspan="2"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|HAI}} '''[[Football in Haiti|Haiti]]''' |- | {{#invoke:flag|deco|HON}} [[Football in Honduras|Honduras]] ||style="text-align:center" rowspan="5"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|IDN}} [[Indonesian football league system|Indonesia]] |- | {{#invoke:flag|deco|KAZ}} [[Football in Kazakhstan|Kazakhstan]] |- | {{#invoke:flag|deco|THA}} [[Football in Thailand|Thailand]] |- | {{#invoke:flag|deco|URU}} '''[[Uruguayan football league system|Uruguay]]''' |- | '''Total''' ||style="text-align:center"| '''1245''' ||style="text-align:center"| '''100%''' ||style="text-align:center"| '''913 <span style="font-size:80%">({{Decimals|{{#expr:913/1245*100}}|2}}%)</span>''' ||style="text-align:center"| '''89 <span style="font-size:80%">({{Decimals|{{#expr:89/1245*100}}|2}}%)</span>''' |} * None of the squads are made up entirely of players from the countries' domestic leagues. The [[Qatar national football team|Qatar]] and [[Saudi Arabia national football team|Saudi Arabia]] squads have 25 players from their respective leagues.<ref name="FIFAstats"></ref> * The [[Cape Verde national football team|Cape Verde]], [[Curaçao national football team|Curaçao]], [[DR Congo national football team|DR Congo]], [[Ivory Coast national football team|Ivory Coast]], [[Senegal national football team|Senegal]] and [[Uruguay national football team|Uruguay]] squads don't include any players employed by clubs in their home country.<ref name="FIFAstats"></ref> * [[Uruguayan football league system|Uruguay league]] is the only domestic league represented at the tournament which doesn't provide any player for their national team. * The [[Canada men's national soccer team|Canada]] and [[New Zealand men's national football team|New Zealand]] squads both include players employed by domestic clubs, but no players employed in the [[Canadian soccer league system|Canadian]] or [[New Zealand football league system|New Zealand]] domestic league systems. All Canadian domestic players play for Canadian teams in the American [[Major League Soccer]]; all New Zealand domestic players play for New Zealand teams in the Australian [[A-League Men]]. * The [[Netherlands national football team|Netherlands]] squad has the most players from a single foreign federation, with 15 players employed in [[English football league system|England]]. * Of the countries not represented by a national team at the tournament, [[Italian football league system|Italy's league]] provided the most squad members, with 71.<ref name="FIFAstats"></ref> * The lowest leagues on a domestic pyramid to be represented at the tournament are [[National League (division)|National League]], the English fifth tier, and [[Oberliga Rheinland-Pfalz/Saar|Oberliga]], the German fifth tier. They are represented by New Zealand player [[Tommy Smith (footballer, born 1990)|Tommy Smith]] ([[Braintree Town F.C.|Braintree Town]]) and Haiti player [[Josué Duverger]] ([[FC Cosmos Koblenz|Cosmos Koblenz]]), respectively. ===Player representation by club confederation=== {| class="wikitable sortable" |- ! Confederation !! Players !! Percentage |- | [[UEFA]] || align="center" | 855|| align="center" | {{Decimals|{{#expr:855/1245*100}}|2}}% |- | [[Asian Football Confederation|AFC]] || align="center" | 186 || align="center" | {{Decimals|{{#expr:186/1245*100}}|2}}% |- | [[CONCACAF]] || align="center" | 80 || align="center" | {{Decimals|{{#expr:80/1245*100}}|2}}% |- | [[CONMEBOL]]|| align="center" | 63 || align="center" | {{Decimals|{{#expr:63/1245*100}}|2}}% |- | [[Confederation of African Football|CAF]]|| align="center" | 53 || align="center" | {{Decimals|{{#expr:53/1245*100}}|2}}% |- | [[Oceania Football Confederation|OFC]] || align="center" | 8 || align=center | {{Decimals|{{#expr:8/1245*100}}|2}}% |} ===Average age of squads=== {| class="wikitable sortable" |- !Average age!!Countries |- |align="center"|25||[[Ivory Coast national football team|Ivory Coast]] |- |align="center"|26||[[Algeria national football team|Algeria]], [[Bosnia and Herzegovina national football team|Bosnia and Herzegovina]], [[Canada men's national soccer team|Canada]], [[Ecuador national football team|Ecuador]], [[Ghana national football team|Ghana]], [[Morocco national football team|Morocco]], [[Norway national football team|Norway]], [[Senegal national football team|Senegal]], [[Spain national football team|Spain]], [[Tunisia national football team|Tunisia]] |- |align="center"|27||[[Australia men's national soccer team|Australia]], [[Czech Republic national football team|Czech Republic]], [[England national football team|England]], [[France national football team|France]], [[Haiti national football team|Haiti]], [[Iraq national football team|Iraq]], [[Japan national football team|Japan]], [[Netherlands national football team|Netherlands]], [[Sweden men's national football team|Sweden]], [[South Africa national soccer team|South Africa]], [[Turkey national football team|Turkey]], [[United States men's national soccer team|United States]] |- |align="center"|28||[[Argentina national football team|Argentina]], [[Austria national football team|Austria]], [[Belgium national football team|Belgium]], [[Croatia national football team|Croatia]], [[Curaçao national football team|Curaçao]], [[Germany national football team|Germany]], [[Jordan national football team|Jordan]], [[Mexico national football team|Mexico]], [[New Zealand men's national football team|New Zealand]], [[Portugal national football team|Portugal]], [[Saudi Arabia national football team|Saudi Arabia]], [[South Korea national football team|South Korea]], [[Switzerland national football team|Switzerland]], [[Uzbekistan national football team|Uzbekistan]] |- |align="center"|29||[[Brazil national football team|Brazil]], [[Cape Verde national football team|Cape Verde]], [[DR Congo national football team|DR Congo]], [[Egypt national football team|Egypt]], [[Paraguay national football team|Paraguay]], [[Qatar national football team|Qatar]], [[Scotland national football team|Scotland]], [[Uruguay national football team|Uruguay]] |- |align="center"|30||[[Colombia national football team|Colombia]], [[Iran national football team|Iran]], [[Panama national football team|Panama]] |} ===Coach representation by country=== Coaches in '''bold''' represent their own country. {| class="wikitable sortable" |- !Number!!Country!!Coaches |- |align="center"|6||{{#invoke:flag|u|Argentina}}||'''[[Lionel Scaloni]]''', [[Gustavo Alfaro]] (Paraguay), [[Sebastián Beccacece]] (Ecuador), [[Marcelo Bielsa]] (Uruguay), [[Néstor Lorenzo]] (Colombia), [[Mauricio Pochettino]] (United States) |- |align="center"|5||{{#invoke:flag|u|France}}||'''[[Didier Deschamps]]''', [[Sébastien Desabre]] (DR Congo), [[Sabri Lamouchi]] (Tunisia), [[Rudi Garcia]] (Belgium), [[Sébastien Migné]] (Haiti) |- |align="center"|4||{{#invoke:flag|u|Spain}}||'''[[Luis de la Fuente (footballer, born 1961)|Luis de la Fuente]]''', [[Thomas Christiansen]] (Panama), [[Julen Lopetegui]] (Qatar), [[Roberto Martínez]] (Portugal) |- |rowspan="2" align="center"|3||{{#invoke:flag|u|Germany}}||'''[[Julian Nagelsmann]]''', [[Ralf Rangnick]] (Austria), [[Thomas Tuchel]] (England) |- |{{#invoke:flag|u|Italy}}||[[Carlo Ancelotti]] (Brazil), [[Fabio Cannavaro]] (Uzbekistan), [[Vincenzo Montella]] (Turkey) |- |rowspan="5" align="center"|2||{{#invoke:flag|u|Australia}}||'''[[Tony Popovic]]''', [[Graham Arnold]] (Iraq) |- |{{#invoke:flag|u|England}}||[[Darren Bazeley]] (New Zealand), [[Graham Potter]] (Sweden) |- |{{#invoke:flag|u|Morocco}}||'''[[Mohamed Ouahbi]]''', [[Jamal Sellami]] (Jordan) |- |{{#invoke:flag|u|Netherlands}}||'''[[Ronald Koeman]]''', [[Dick Advocaat]] (Curaçao) |- |{{#invoke:flag|u|Switzerland}}||'''[[Murat Yakin]]''', [[Vladimir Petković]] (Algeria) |- |rowspan="17" align="center"|1||{{#invoke:flag|u|Belgium}}||[[Hugo Broos]] (South Africa) |- |{{nowrap|{{#invoke:flag|u|Bosnia and Herzegovina}}}}||'''[[Sergej Barbarez]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Cape Verde}}||'''[[Bubista]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Croatia}}||'''[[Zlatko Dalić]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Czech Republic}}||'''[[Miroslav Koubek]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Egypt}}||'''[[Hossam Hassan]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Greece}}||[[Georgios Donis]] (Saudi Arabia) |- |{{#invoke:flag|u|Iran}}||'''[[Amir Ghalenoei]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Ivory Coast}}||'''[[Emerse Faé]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Japan}}||'''[[Hajime Moriyasu]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Mexico}}||'''[[Javier Aguirre]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Norway}}||'''[[Ståle Solbakken]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Portugal}}||[[Carlos Queiroz]] (Ghana) |- |{{#invoke:flag|u|Scotland}}||'''[[Steve Clarke]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Senegal}}||'''[[Pape Thiaw]]''' |- |{{#invoke:flag|u|South Korea}}||'''[[Hong Myung-bo]]''' |- |{{#invoke:flag|u|United States}}||[[Jesse Marsch]] (Canada) |} ==نوت== {{reflist|group=note}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Official website| https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026}} {{2026 FIFA World Cup}} [[زمرو:فيفا ورلڊ ڪپ، 2026ع|اسڪواد]] [[زمرو:فيفا ورلڊ ڪپ جا اسڪواڊ]] n1k69uvmp20bb3jzmy8e063rny0epw1 384320 384319 2026-06-11T11:34:57Z Ibne maryam 17680 /* Group B */ 384320 wikitext text/x-wiki {{pp|small=yes}} {{Short description|List of squads for men's international team for FIFA World Cup 2026}} {{Use mdy dates|date=June 2026}} {{Use American English|date=May 2026}} [[فيفا ورلڊ ڪپ، 2026ع]] هڪ بين الاقوامي [[ايسوسيئيشن فٽبال]] ٽورنامينٽ آهي جيڪو [[ڪينيڊا]]، [[ميڪسيڪو]] ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۾ 11 جون کان 19 جولاءِ 2026ع تائين منعقد ٿيندو. ٽورنامينٽ ۾ شامل <small>48</small> قومي ٽيمن ۾ هر ٽيم کي <small>26</small> رانديگرن جي اسڪواڊ کي رجسٽر ڪرڻ جي ضرورت پوندي، جنهن ۾ ٽي گول ڪيپر به شامل آهن. صرف انهن اسڪواڊن ۾ شامل رانديگر ٽورنامينٽ ۾ حصو وٺڻ جا اهل هوندا.<ref name="regulations">{{حوالو ويب|date=March 19, 2026|archivedate=April 6, 2026|quote=March 19, 2026}}</ref> هر قومي ٽيم ۾ 35 کان 55 رانديگرن جي عارضي رليز لسٽ 11 مئي 2026ع تائين فيفا کي جمع ڪرائڻي هئي، جيڪا ٽورنامينٽ جي افتتاحي ميچ کان هڪ مهينو اڳ جي تاريخ هئي. فيفا پاران رليز لسٽون عام نه ڪيون ويون آهن. ابتدائي اسڪواڊ مان، هر قومي ٽيم ۾ گهٽ ۾ گهٽ <small>23</small> ۽ وڌ ۾ وڌ <small>26</small> رانديگرن (جن مان گهٽ ۾ گهٽ ٽي گول ڪيپر هوندا) جي آخري فهرست ٽورنامينٽ جي افتتاحي ميچ کان ڏهه ڏينهن اڳ پهرين جون تائين فيفا کي جمع ڪرائي وئي.<ref>{{حوالو ويب|date=April 3, 2026|archivedate=April 6, 2026|quote=April 3, 2026}}</ref> ٻئي ڏينهن فيفا پاران اسڪواڊ جون فهرستون شايع ڪيون ويون. <ref>{{حوالو ويب|date=June 2, 2026|quote=June 2, 2026|archivedate=June 2, 2026}}</ref> جيڪڏهن جمع ڪرايل اسڪواڊ جي فهرست تي ڪو رانديگر ٽورنامينٽ جي پنهنجي ٽيم جي پهرين ميچ کان اڳ زخمي يا بيماري جو شڪار ٿئي ٿو، ته ان رانديگر کي پهرين ميچ کان 24 ڪلاڪ اڳ تائين ڪنهن به وقت تبديل ڪري سگهجي ٿو. ٽيم ڊاڪٽر ۽ فيفا جنرل ميڊيڪل آفيسر ٻنهي کي تصديق ڪرڻي پوندي ته زخم يا بيماري ايتري سخت آهي جو رانديگر کي ٽورنامينٽ ۾ حصو وٺڻ کان روڪي سگهجي ٿي. متبادل رانديگر ابتدائي فهرست تائين محدود هوندا.<ref name="regulations">{{حوالو ويب|date=March 19, 2026|archivedate=April 6, 2026|quote=March 19, 2026}}</ref> هر رانديگر لاءِ ڏنل پوزيشن فيفا پاران شايع ٿيل سرڪاري اسڪواڊ فهرست مطابق آهي. هر رانديگر جي عمر 11 جون 2026ع تائين درج ڪئي وئي آهي، جيڪو ٽورنامينٽ جو پهريون ڏينهن آهي. هر رانديگر لاءِ درج ڪيل اعزاز، ڪيپس ۽ گولن جي تعداد ۾ ٽورنامينٽ جي شروعات کان پوءِ کيڏيل ڪو به ميچ شامل نا هوندو. درج ٿيل ڪلب اهو ڪلب آهي جنهن لاءِ رانديگر آخري ڀيرو ٽورنامينٽ کان اڳ هڪ مقابلي وارو ميچ کيڏيو آهي.هر ڪلب جو ملڪ اها آهي جنهن جي قومي فيڊريشن سان ڪلب ڳنڍيل آهي، نا ڪه ليگ سان. ڪوچ جيڪا پنهنجي ٽيم سان ساڳي قوميت جا ناهن، انهن لاء هڪ الڳ جهنڊو شامل ڪيو ويو آهي. ==گروپ A== ===چيڪ جمهوريا=== ڪوچ: [[ميروسلاو ڪوبيڪ]] [[چيڪ جمهوريا|چيڪ ريپبلڪ]] <small>12</small> مئي تي <small>54</small> ميمبرن جي شروعاتي اسڪواڊ جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.fotbal.cz/repre/ceska-reprezentace-zverejnila-predbeznou-nominaci-na-ms/a24089 |title=Česká reprezentace zveřejnila předběžnou nominaci na MS |trans-title=The Czech national team has published its preliminary nomination for the World Cup |publisher=[[Football Association of the Czech Republic]] |date=May 12, 2026 |access-date=May 12, 2026 |language=cs}}</ref> <small>21</small> مئي تي اسڪواڊ کي <small>29</small> رانديگرن تائين گهٽايو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.fotbal.cz/repre/reprezentace-pred-ms-sirsi-nominace-se-tremi-novacky-i-navratilcem-hlozkem/a24131 |title=Reprezentace před MS: širší nominace se třemi nováčky i navrátilcem Hložkem |trans-title=Representation before the World Cup: extended nomination with three newcomers and returnee Hložek |publisher=[[Football Association of the Czech Republic]] |date=May 21, 2026 |access-date=May 21, 2026 |language=cs}}</ref> انهن <small>31</small> مئي تي پنهنجي آخري اسڪواڊ جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.fotbal.cz/repre/finalni-nominace-reprezentace-na-mistrovstvi-sveta-2026/a24171 |title=Finální nominace reprezentace na mistrovství světa 2026 |trans-title=Final nominations for the 2026 World Cup |publisher=[[Football Association of the Czech Republic]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026 |language=cs}}</ref> # مئتيج ڪووار (<small>[[گول ڪيپر]]</small>) # ڊيوڊ زيما (<small>[[دفاعي رانديگر]]</small>) # توماس هوليس (D) # رابن هراناخ (D) # ولاديمير ڪوفال (D) # استيفن خلوپيڪ (D) # [[ليڊيسلاو ڪريجي]] (D) ([[ڪپتان]]) # ولاديمير ڊريڊا (<small>[[مد فيلڊر]]</small>) # ايڊم هلوزيڪ (<small>[[فارورڊ]]</small>) # پيٽرڪ شڪ (F) # جان ڪوچا (F) # موئيمر چيٽل (F) # ڊيوڊ جوراسيڪ (D) # پاويل سلخ (F) # جينڊرخ استانيڪ (GK) # لوڪاس پرووود (MF) # مشيل سئديلئڪ (MF) # توماس خورئ (F) # جئروسلاو زيلينئ (D) # ڊيوڊ ڊوڊيرا (D) # توماس سوخيڪ (MF) # لوڪاس هورنيسيڪ (GK) # اليگزينڊر سوئڪا (MF) # هيوگو سوخوريڪ (MF) # ڊينس وزينسڪي (F) ===Mexico=== Coach: [[Javier Aguirre]] [[Mexico national football team|Mexico]] announced a 55-man preliminary squad on May 12.<ref>{{cite web |url=https://miseleccion.mx/noticia/6397-La-Selecci%C3%B3n-Nacional-de-M%C3%A9xico-anuncia-Prelista-para-el-Mundial-2026 |title=La Selección Nacional de México anuncia Prelista para el Mundial 2026 |trans-title=The Mexican National Team announces its preliminary roster for the 2026 World Cup |publisher=[[Mexican Football Federation]] |date=May 12, 2026 |access-date=May 12, 2026 |language=es}}</ref> The squad was reduced to 51 players on May 23.<ref>{{cite web |last=Franco Puga |first=Fernando |url=https://bolavip.com/en/world-cup/mexico-trim-their-preliminary-2026-world-cup-squad-by-six-players-win-over-ghana |title=Mexico trim their preliminary 2026 World Cup squad by six players after win over Ghana |work=Bolavip |date=May 24, 2026 |access-date=June 5, 2026}}</ref> They announced their final squad on May 31.<ref>{{cite web |url=https://miseleccion.mx/noticia/6463-Al-Llamado-%7C-Convocatoria-de-la-SNM-para-la-Copa-Mundial-de-la-FIFA-2026 |title=Al Llamado {{!}} Convocatoria de la SNM para la Copa Mundial de la FIFA 2026 |trans-title=Call-up {{!}} Mexico national team squad for the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[Mexican Football Federation]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026 |language=es |archive-date=June 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601061123/https://miseleccion.mx/noticia/6463-Al-Llamado-%257C-Convocatoria-de-la-SNM-para-la-Copa-Mundial-de-la-FIFA-2026 |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Raúl Rangel (footballer)|Raúl Rangel]]|sortname=Rangel, Raul|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|25}}|caps=14|goals=0|club=[[C.D. Guadalajara|Guadalajara]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Jorge Sánchez (footballer, born 1997)|Jorge Sánchez]]|sortname=Sanchez, Jorge|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|12|10}}|caps=59|goals=3|club=[[PAOK FC|PAOK]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[César Montes]]|sortname=Montes, Cesar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|24}}|caps=67|goals=4|club=[[FC Lokomotiv Moscow|Lokomotiv Moscow]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Edson Álvarez]]|sortname=Alvarez, Edson|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|24}}|caps=98|goals=7|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Johan Vásquez (footballer, born 1998)|Johan Vásquez]]|sortname=Vasquez, Johan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|22}}|caps=46|goals=3|club=[[Genoa CFC|Genoa]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Érik Lira]]|sortname=Lira, Erik|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|8}}|caps=25|goals=0|club=[[Cruz Azul]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Luis Romo]]|sortname=Romo, Luis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|6|5}}|caps=63|goals=4|club=[[C.D. Guadalajara|Guadalajara]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Álvaro Fidalgo]]|sortname=Fidalgo, Alvaro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|4|9}}|caps=4|goals=0|club=[[Real Betis]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Raúl Jiménez]]|sortname=Jimenez, Raul|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|5|5}}|caps=124|goals=45|club=[[Fulham F.C.|Fulham]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Alexis Vega (Mexican footballer)|Alexis Vega]]|sortname=Vega, Alexis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|25}}|caps=52|goals=7|club=[[Toluca FC|Toluca]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Santiago Giménez]]|sortname=Gimenez, Santiago|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|18}}|caps=47|goals=6|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Carlos Acevedo]]|sortname=Acevedo, Carlos|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|19}}|caps=7|goals=0|club=[[Santos Laguna]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=13|pos=GK|name=[[Guillermo Ochoa]]|sortname=Ochoa, Guillermo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1985|7|13}}|caps=152|goals=0|club=[[AEL Limassol]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Armando González (footballer, born 2003)|Armando González]]|sortname=Gonzalez, Armando|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|4|20}}|caps=7|goals=1|club=[[C.D. Guadalajara|Guadalajara]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Israel Reyes]]|sortname=Reyes, Israel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|23}}|caps=34|goals=2|club=[[Club América|América]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=16|pos=FW|name=[[Julián Quiñones]]|sortname=Quinones, Julian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|3|24}}|caps=22|goals=2|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Orbelín Pineda]]|sortname=Pineda, Orbelin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|3|24}}|caps=92|goals=12|club=[[AEK Athens F.C.|AEK Athens]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Obed Vargas]]|sortname=Vargas, Obed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|8|5}}|caps=6|goals=0|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Gilberto Mora (footballer, born 2008)|Gilberto Mora]]|sortname=Mora, Gilberto|age={{birth date and age2|2026|6|11|2008|10|14}}|caps=8|goals=0|club=[[Club Tijuana|Tijuana]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[Mateo Chávez]]|sortname=Chavez, Mateo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|5|12}}|caps=10|goals=0|club=[[AZ Alkmaar|AZ]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[César Huerta]]|sortname=Huerta, Cesar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|12|3}}|caps=26|goals=3|club=[[RSC Anderlecht|Anderlecht]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=22|pos=FW|name=[[Guillermo Martínez (footballer)|Guillermo Martínez]]|sortname=Martinez, Guillermo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|3|15}}|caps=12|goals=3|club=[[Pumas UNAM|Pumas]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Jesús Gallardo]]|sortname=Gallardo, Jesus|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|8|15}}|caps=121|goals=3|club=[[Toluca FC|Toluca]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Luis Chávez (footballer)|Luis Chávez]]|sortname=Chavez, Luis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|15}}|caps=45|goals=5|club=[[FC Dynamo Moscow|Dynamo Moscow]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Roberto Alvarado]]|sortname=Alvarado, Roberto|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|7}}|caps=67|goals=5|club=[[C.D. Guadalajara|Guadalajara]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Brian Gutiérrez]]|sortname=Gutierrez, Brian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|17}}|caps=7|goals=2|club=[[C.D. Guadalajara|Guadalajara]]|clubnat=MEX}} {{nat fs end}} ===South Africa=== Coach: {{#invoke:flag|icon|BEL}} [[Hugo Broos]] [[South Africa national soccer team|South Africa]] announced a 32-man preliminary squad on May 21.<ref>{{cite web |url=https://www.safa.net/general-news/broos-announces-preliminary-bafana-squad-for-the-2026-fifa-world-cup/ |title=Broos announces preliminary Bafana squad for the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[South African Football Association]] |date=May 21, 2026 |access-date=May 21, 2026}}</ref> They announced their final squad on May 27.<ref>{{cite web |url=https://www.safa.net/general-news/broos-names-final-bafana-squad-for-the-2026-fifa-world-cup/ |title=Broos names final Bafana squad for the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[South African Football Association]] |date=May 27, 2026 |access-date=June 1, 2026}}</ref><ref>{{cite web |last=Arnold |first=Jon |url=https://www.usatoday.com/story/sports/soccer/worldcup/2026/05/27/south-africa-national-team-fifa-world-cup-roster-official-squad/90065423007/ |title=2026 South Africa World Cup roster: Complete 26-man team |work=[[USA Today]] |date=May 27, 2026 |access-date=June 1, 2026 |archive-date=June 3, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260603033614/https://www.usatoday.com/story/sports/soccer/worldcup/2026/05/27/south-africa-national-team-fifa-world-cup-roster-official-squad/90065423007/ |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Ronwen Williams]]|sortname=Williams, Ronwen|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|1|21}}|caps=62|goals=0|club=[[Mamelodi Sundowns F.C.|Mamelodi Sundowns]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Thabang Matuludi]]|sortname=Matuludi, Thabang|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|14}}|caps=3|goals=0|club=[[Polokwane City F.C.|Polokwane City]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Khulumani Ndamane]]|sortname=Ndamane, Khulumani|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|2|5}}|caps=5|goals=0|club=[[Mamelodi Sundowns F.C.|Mamelodi Sundowns]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Teboho Mokoena (soccer, born 1997)|Teboho Mokoena]]|sortname=Mokoena, Teboho|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|24}}|caps=51|goals=9|club=[[Mamelodi Sundowns F.C.|Mamelodi Sundowns]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Thalente Mbatha]]|sortname=Mbatha, Thalente|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|6}}|caps=15|goals=3|club=[[Orlando Pirates F.C.|Orlando Pirates]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Aubrey Modiba]]|sortname=Modiba, Aubrey|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|7|22}}|caps=44|goals=3|club=[[Mamelodi Sundowns F.C.|Mamelodi Sundowns]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Oswin Appollis]]|sortname=Appollis, Oswin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|8|25}}|caps=26|goals=8|club=[[Orlando Pirates F.C.|Orlando Pirates]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=8|pos=FW|name=[[Tshepang Moremi]]|sortname=Moremi, Tshepang|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|2}}|caps=10|goals=1|club=[[Orlando Pirates F.C.|Orlando Pirates]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Lyle Foster]]|sortname=Foster, Lyle|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|9|3}}|caps=27|goals=10|club=[[Burnley F.C.|Burnley]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Relebohile Mofokeng]]|sortname=Mofokeng, Relebohile|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|10|23}}|caps=13|goals=0|club=[[Orlando Pirates F.C.|Orlando Pirates]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Themba Zwane]]|sortname=Zwane, Themba|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|8|3}}|caps=54|goals=12|club=[[Mamelodi Sundowns F.C.|Mamelodi Sundowns]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=12|pos=FW|name=[[Thapelo Maseko]]|sortname=Maseko, Thapelo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|11|11}}|caps=10|goals=1|club=[[AEL Limassol]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[Sphephelo Sithole]]|sortname=Sithole, Sphephelo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|3}}|caps=28|goals=1|club=[[C.D. Tondela|Tondela]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Mbekezeli Mbokazi]]|sortname=Mbokazi, Mbekezeli|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|9|19}}|caps=10|goals=1|club=[[Chicago Fire FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=15|pos=FW|name=[[Iqraam Rayners]]|sortname=Rayners, Iqraam|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|19}}|caps=14|goals=4|club=[[Mamelodi Sundowns F.C.|Mamelodi Sundowns]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Sipho Chaine]]|sortname=Chaine, Sipho|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|12|14}}|caps=4|goals=0|club=[[Orlando Pirates F.C.|Orlando Pirates]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Evidence Makgopa]]|sortname=Makgopa, Evidence|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|5}}|caps=26|goals=6|club=[[Orlando Pirates F.C.|Orlando Pirates]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Samukele Kabini]]|sortname=Kabini, Samukele|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|3|15}}|caps=6|goals=0|club=[[Molde FK|Molde]]|clubnat=NOR}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Nkosinathi Sibisi]]|sortname=Sibisi, Nkosinathi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|9|22}}|caps=20|goals=0|club=[[Orlando Pirates F.C.|Orlando Pirates]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[Khuliso Mudau]]|sortname=Mudau, Khuliso|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|4|26}}|caps=32|goals=1|club=[[Mamelodi Sundowns F.C.|Mamelodi Sundowns]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Ime Okon]]|sortname=Okon, Ime|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|2|20}}|caps=8|goals=1|club=[[Hannover 96]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Ricardo Goss]]|sortname=Goss, Ricardo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|4|2}}|caps=5|goals=0|club=[[Siwelele F.C.|Siwelele]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Jayden Adams]]|sortname=Adams, Jayden|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|5}}|caps=5|goals=0|club=[[Mamelodi Sundowns F.C.|Mamelodi Sundowns]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Olwethu Makhanya]]|sortname=Makhanya, Olwethu|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|4|30}}|caps=1|goals=0|club=[[Philadelphia Union]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Kamogelo Sebelebele]]|sortname=Sebelebele, Kamogelo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|21}}|caps=3|goals=0|club=[[Orlando Pirates F.C.|Orlando Pirates]]|clubnat=RSA}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Bradley Cross (soccer)|Bradley Cross]]|sortname=Cross, Bradley|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|30}}|caps=1|goals=0|club=[[Kaizer Chiefs F.C.|Kaizer Chiefs]]|clubnat=RSA}} {{nat fs end}} ===South Korea=== Coach: [[Hong Myung-bo]] [[South Korea national football team|South Korea]] announced their final squad on May 16.<ref>{{cite web |url=https://www.kfa.or.kr/layer_popup/popup_live.php?act=news_tv_detail&idx=27972&div_code=news&check_url=bGF5ZXI=&lang=KOR |title=손흥민 등 월드컵 명단 발표... 이기혁, 이동경은 깜짝 합류 |trans-title=World Cup squad announced, featuring Son Heung-min... Lee Ki-hyuk and Lee Dong-gyeong make surprise additions |publisher=[[Korea Football Association]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 15, 2026 |language=ko |archive-date=May 16, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260516144312/https://www.kfa.or.kr/layer_popup/popup_live.php?act=news_tv_detail&idx=27972&div_code=news&check_url=bGF5ZXI=&lang=KOR |url-status=live}}</ref> [[Cho Yu-min]] withdrew injured and was replaced by [[Cho Wi-je]] on May 31.<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/south-korea-defender-cho-ruled-out-world-cup-2026-06-01/ |title=South Korea defender Cho ruled out of World Cup |work=[[Reuters]] |date=May 31, 2026 |access-date=June 1, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Kim Seung-gyu]]|sortname=Kim, Seung-gyu|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|9|30}}|caps=87|goals=0|club=[[FC Tokyo]]|clubnat=JPN}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Lee Han-beom]]|sortname=Lee, Han-beom|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|6|17}}|caps=8|goals=0|club=[[FC Midtjylland|Midtjylland]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=3|pos=MF|name=[[Lee Gi-hyuk]]|sortname=Lee, Gi-hyuk|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|7}}|caps=3|goals=0|club=[[Gangwon FC]]|clubnat=KOR}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Kim Min-jae (footballer)|Kim Min-jae]]|sortname=Kim, Min-jae|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|11|15}}|caps=79|goals=4|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Kim Tae-hyeon]]|sortname=Kim, Tae-hyeon|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|9|17}}|caps=7|goals=0|club=[[Kashima Antlers]]|clubnat=JPN}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Hwang In-beom]]|sortname=Hwang, In-beom|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|9|20}}|caps=73|goals=6|club=[[Feyenoord]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Son Heung-min]]|sortname=Son, Heung-min|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|7|8}}|caps=144|goals=56|club=[[Los Angeles FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Paik Seung-ho]]|sortname=Paik, Seung-ho|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|3|17}}|caps=27|goals=3|club=[[Birmingham City F.C.|Birmingham City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Cho Gue-sung]]|sortname=Cho, Gue-sung|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|1|25}}|caps=44|goals=12|club=[[FC Midtjylland|Midtjylland]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Lee Jae-sung]]|sortname=Lee, Jae-sung|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|8|10}}|caps=105|goals=15|club=[[1. FSV Mainz 05|Mainz 05]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Hwang Hee-chan]]|sortname=Hwang, Hee-chan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|26}}|caps=79|goals=17|club=[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Song Bum-keun]]|sortname=Song, Bum-keun|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|15}}|caps=3|goals=0|club=[[Jeonbuk Hyundai Motors]]|clubnat=KOR}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Lee Tae-seok]]|sortname=Lee, Tae-seok|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|28}}|caps=15|goals=1|club=[[FK Austria Wien|Austria Wien]]|clubnat=AUT}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Cho Wi-je]]|sortname=Cho, Wi-je|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|8|25}}|caps=1|goals=0|club=[[Jeonbuk Hyundai Motors]]|clubnat=KOR}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Kim Moon-hwan]]|sortname=Kim, Moon-hwan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|8|1}}|caps=35|goals=0|club=[[Daejeon Hana Citizen]]|clubnat=KOR}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Park Jin-seob (footballer, born 1995)|Park Jin-seob]]|sortname=Park, Jin-seob|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|10|23}}|caps=14|goals=1|club=[[Zhejiang Professional F.C.|Zhejiang]]|clubnat=CHN}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Bae Jun-ho]]|sortname=Bae, Jun-ho|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|8|21}}|caps=13|goals=2|club=[[Stoke City F.C.|Stoke City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Oh Hyeon-gyu]]|sortname=Oh, Hyeon-gyu|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|12}}|caps=27|goals=6|club=[[Beşiktaş J.K.|Beşiktaş]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Lee Kang-in]]|sortname=Lee, Kang-in|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|19}}|caps=47|goals=11|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Yang Hyun-jun]]|sortname=Yang, Hyun-jun|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|25}}|caps=9|goals=0|club=[[Celtic F.C.|Celtic]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=21|pos=GK|name=[[Jo Hyeon-woo]]|sortname=Jo, Hyeon-woo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|9|25}}|caps=48|goals=0|club=[[Ulsan HD FC|Ulsan HD]]|clubnat=KOR}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Seol Young-woo]]|sortname=Seol, Young-woo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|5}}|caps=34|goals=0|club=[[Red Star Belgrade]]|clubnat=SRB}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Jens Castrop]]|sortname=Castrop, Jens|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|29}}|caps=7|goals=0|club=[[Borussia Mönchengladbach]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Kim Jin-gyu (footballer, born 1997)|Kim Jin-gyu]]|sortname=Kim, Jin-gyu|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|24}}|caps=22|goals=3|club=[[Jeonbuk Hyundai Motors]]|clubnat=KOR}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Eom Ji-sung]]|sortname=Eom, Ji-sung|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|9}}|caps=9|goals=2|club=[[Swansea City A.F.C.|Swansea City]]|clubnat=WAL}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Lee Dong-gyeong]]|sortname=Lee, Dong-gyeong|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|20}}|caps=18|goals=4|club=[[Ulsan HD FC|Ulsan HD]]|clubnat=KOR}} {{nat fs end}} ==گروپ B== ===بوسنيا ۽ ھرزگوينيا === ڪوچ: سرگيج باربريج [[Bosnia and Herzegovina national football team|Bosnia and Herzegovina]] announced their final squad on May 11.<ref>{{cite web |url=https://www.nfsbih.ba/vijesti/nogomet-m/a-reprezentacija-m/sergej-barbarez-odabrao-igrace-za-svjetsko-prvenstvo/ |title=Sergej Barbarez odabrao igrače za Svjetsko prvenstvo |trans-title=Sergej Barbarez selected players for the World Cup |publisher=[[Football Association of Bosnia and Herzegovina]] |date=May 11, 2026 |access-date=May 11, 2026 |language=bs|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260514122917/https://www.nfsbih.ba/vijesti/nogomet-m/a-reprezentacija-m/sergej-barbarez-odabrao-igrace-za-svjetsko-prvenstvo/|archive-date=May 14, 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nfsbih.ba/images/2026-D/005_maj/NFSBIH_Spisak_SP.pdf |title=NFSBIH Spisak SP |trans-title=NFSBIH WC List |publisher=[[Football Association of Bosnia and Herzegovina]] |date=May 11, 2026 |access-date=May 11, 2026 |language=bs|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260513034907/https://www.nfsbih.ba/images/2026-D/005_maj/NFSBIH_Spisak_SP.pdf|archive-date=May 13, 2026}}</ref> [[Osman Hadžikić]] withdrew injured and was replaced by [[Mladen Jurkas]] on June 1.<ref>{{cite web |url=https://www.nezavisne.com/sport/fudbal/Danasnja-odluka-Barbareza-puni-kasu-Borca/967648 |title=Današnja odluka Barbareza puni kasu Borca |trans-title=Today's decision by Barbarez fills Borac's coffers |work=[[Nezavisne novine]] |date=June 1, 2026 |access-date=June 2, 2026 |language=ba |archive-date=June 2, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260602075816/https://www.nezavisne.com/sport/fudbal/Danasnja-odluka-Barbareza-puni-kasu-Borca/967648 |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Nikola Vasilj]]|sortname=Vasilj, Nikola|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|2}}|caps=26|goals=0|club=[[FC St. Pauli]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Nihad Mujakić]]|sortname=Mujakic, Nihad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|15}}|caps=12|goals=1|club=[[Gaziantep F.K.|Gaziantep]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Dennis Hadžikadunić]]|sortname=Hadzikadunic, Dennis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|9}}|caps=32|goals=0|club=[[UC Sampdoria|Sampdoria]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Tarik Muharemović]]|sortname=Muharemovic, Tarik|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|2|28}}|caps=14|goals=1|club=[[US Sassuolo Calcio|Sassuolo]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Sead Kolašinac]]|sortname=Kolasinac, Sead|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|6|20}}|caps=65|goals=0|club=[[Atalanta BC|Atalanta]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Benjamin Tahirović]]|sortname=Tahirovic, Benjamin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|3|3}}|caps=28|goals=2|club=[[Brøndby IF|Brøndby]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=7|pos=DF|name=[[Amar Dedić]]|sortname=Dedic, Amar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|8|18}}|caps=28|goals=1|club=[[S.L. Benfica|Benfica]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Armin Gigović]]|sortname=Gigovic, Armin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|4|6}}|caps=20|goals=1|club=[[BSC Young Boys|Young Boys]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Samed Baždar]]|sortname=Bazdar, Samed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|1|31}}|caps=13|goals=1|club=[[Jagiellonia Białystok]]|clubnat=POL}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Ermedin Demirović]]|sortname=Demirovic, Ermedin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|25}}|caps=40|goals=4|club=[[VfB Stuttgart]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Edin Džeko]]|sortname=Dzeko, Edin|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1986|3|17}}|caps=148|goals=73|club=[[FC Schalke 04|Schalke 04]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Mladen Jurkas]]|sortname=Jurkas, Mladen|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|10|7}}|caps=0|goals=0|club=[[FK Borac Banja Luka|Borac Banja Luka]]|clubnat=BIH}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[Ivan Bašić]]|sortname=Basic, Ivan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|4|30}}|caps=17|goals=0|club=[[FC Astana|Astana]]|clubnat=KAZ}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Ivan Šunjić]]|sortname=Sunjic, Ivan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|10|9}}|caps=11|goals=0|club=[[Pafos FC|Pafos]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Amar Memić]]|sortname=Memic, Amar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|20}}|caps=13|goals=1|club=[[FC Viktoria Plzeň|Viktoria Plzeň]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Amir Hadžiahmetović]]|sortname=Hadziahmetovic, Amir|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|3|8}}|caps=36|goals=0|club=[[Hull City A.F.C.|Hull City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Dženis Burnić]]|sortname=Burnic, Dzenis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|5|22}}|caps=20|goals=0|club=[[Karlsruher SC]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Nikola Katić]]|sortname=Katic, Nikola|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|10|10}}|caps=17|goals=2|club=[[FC Schalke 04|Schalke 04]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Kerim Alajbegović]]|sortname=Alajbegovic, Kerim|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|9|21}}|caps=10|goals=1|club=[[FC Red Bull Salzburg|Red Bull Salzburg]]|clubnat=AUT}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Esmir Bajraktarević]]|sortname=Bajraktarevic, Esmir|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|3|10}}|caps=16|goals=1|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Stjepan Radeljić]]|sortname=Radeljic, Stjepan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|5}}|caps=5|goals=0|club=[[HNK Rijeka|Rijeka]]|clubnat=CRO}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Martin Zlomislić]]|sortname=Zlomislic, Martin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|16}}|caps=3|goals=0|club=[[HNK Rijeka|Rijeka]]|clubnat=CRO}} {{nat fs g player|no=23|pos=FW|name=[[Haris Tabaković]]|sortname=Tabakovic, Haris|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|6|20}}|caps=10|goals=4|club=[[Borussia Mönchengladbach]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Nidal Čelik]]|sortname=Celik, Nidal|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|7|17}}|caps=2|goals=0|club=[[RC Lens|Lens]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Jovo Lukić]]|sortname=Lukic, Jovo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|11|28}}|caps=3|goals=0|club=[[FC Universitatea Cluj|Universitatea Cluj]]|clubnat=ROU}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Ermin Mahmić]]|sortname=Mahmic, Ermin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|3|14}}|caps=2|goals=0|club=[[FC Slovan Liberec|Slovan Liberec]]|clubnat=CZE}} {{nat fs end}} ===Canada=== Coach: {{#invoke:flag|icon|USA}} [[Jesse Marsch]] [[Canada men's national soccer team|Canada]] announced a 32-man preliminary squad on May 25.<ref>{{cite web |url=https://news.canadasoccer.com/canmnt-charlotte-training-camp-squad-named-ahead-of-fifa-world-cup-2026 |title=CANMNT Charlotte Training Camp Squad Named Ahead of FIFA World Cup 2026 |publisher=[[Canadian Soccer Association]] |date=May 25, 2026 |access-date=May 25, 2026}}</ref> They announced their final squad on May 29.<ref>{{cite web |url=https://news.canadasoccer.com/canada-soccer-announces-canmnt-squad-for-fifa-world-cup-2026 |title=Canada Soccer Announces CANMNT Squad for FIFA World Cup 2026 |publisher=[[Canadian Soccer Association]] |date=May 29, 2026 |access-date=May 29, 2026 |archive-date=May 30, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260530000922/https://news.canadasoccer.com/canada-soccer-announces-canmnt-squad-for-fifa-world-cup-2026 |url-status=live }}</ref> [[Marcelo Flores]] withdrew injured on May 31 and was replaced by [[Jayden Nelson]] on June 9.<ref>{{cite web |url=https://www.foxsports.com/stories/soccer/canadas-marcelo-flores-ruled-out-world-cup-acl-injury |title=Canada's Marcelo Flores Ruled Out Of World Cup With ACL Injury |publisher=[[Fox Sports (United States)|Fox Sports]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026 |archive-date=June 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601041136/https://www.foxsports.com/stories/soccer/canadas-marcelo-flores-ruled-out-world-cup-acl-injury |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://news.canadasoccer.com/canmnt-fifa-world-cup-2026-roster-update |title=CANMNT FIFA World Cup 2026™ Roster Update |publisher=[[Canadian Soccer Association]] |date=June 9, 2026 |access-date=June 9, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Dayne St. Clair]]|sortname=St Clair, Dayne|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|9}}|caps=20|goals=0|club=[[Inter Miami CF]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Alistair Johnston]]|sortname=Johnston, Alistair|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|8}}|caps=58|goals=1|club=[[Celtic F.C.|Celtic]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Alfie Jones]]|sortname=Jones, Alfie|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|7}}|caps=2|goals=0|club=[[Middlesbrough F.C.|Middlesbrough]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Luc de Fougerolles]]|sortname=Fougerolles, Luc de|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|10|12}}|caps=13|goals=0|club=[[FCV Dender EH|Dender]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Joel Waterman]]|sortname=Waterman, Joel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|24}}|caps=17|goals=0|club=[[Chicago Fire FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Mathieu Choinière]]|sortname=Choiniere, Mathieu|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|7}}|caps=23|goals=0|club=[[Los Angeles FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Stephen Eustáquio]]|sortname=Eustaquio, Stephen|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|12|21}}|caps=56|goals=4|club=[[Los Angeles FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Ismaël Koné]]|sortname=Kone, Ismael|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|6|16}}|caps=40|goals=4|club=[[US Sassuolo Calcio|Sassuolo]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Cyle Larin]]|sortname=Larin, Cyle|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|4|17}}|caps=90|goals=30|club=[[Southampton F.C.|Southampton]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Jonathan David]]|sortname=David, Jonathan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|1|14}}|caps=77|goals=39|club=[[Juventus FC|Juventus]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Liam Millar]]|sortname=Millar, Liam|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|9|27}}|caps=41|goals=1|club=[[Hull City A.F.C.|Hull City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=FW|name=[[Tani Oluwaseyi]]|sortname=Oluwaseyi, Tani|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|15}}|caps=24|goals=2|club=[[Villarreal CF|Villarreal]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Derek Cornelius]]|sortname=Cornelius, Derek|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|25}}|caps=44|goals=1|club=[[Rangers F.C.|Rangers]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Jacob Shaffelburg]]|sortname=Shaffelburg, Jacob|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|11|26}}|caps=31|goals=6|club=[[Los Angeles FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Moïse Bombito]]|sortname=Bombito, Moise|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|30}}|caps=20|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Maxime Crépeau]]|sortname=Crepeau, Maxime|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|5|11}}|caps=32|goals=0|club=[[Orlando City SC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Tajon Buchanan]]|sortname=Buchanan, Tajon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|8}}|caps=60|goals=8|club=[[Villarreal CF|Villarreal]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=18|pos=GK|name=[[Owen Goodman]]|sortname=Goodman, Owen|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|11|27}}|caps=0|goals=0|club=[[Barnsley F.C.|Barnsley]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Alphonso Davies]]|sortname=Davies, Alphonso|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|11|2}}|caps=58|goals=15|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Ali Ahmed (soccer)|Ali Ahmed]]|sortname=Ahmed, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|10}}|caps=24|goals=1|club=[[Norwich City F.C.|Norwich City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Jonathan Osorio]]|sortname=Osorio, Jonathan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|6|12}}|caps=90|goals=10|club=[[Toronto FC]]|clubnat=CAN}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Richie Laryea]]|sortname=Laryea, Richie|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|7}}|caps=75|goals=1|club=[[Toronto FC]]|clubnat=CAN}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Niko Sigur]]|sortname=Sigur, Niko|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|9|9}}|caps=19|goals=2|club=[[HNK Hajduk Split|Hajduk Split]]|clubnat=CRO}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Promise David]]|sortname=David, Promise|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|3}}|caps=10|goals=3|club=[[Royale Union Saint-Gilloise|Union Saint-Gilloise]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Nathan Saliba]]|sortname=Saliba, Nathan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|2|7}}|caps=15|goals=2|club=[[RSC Anderlecht|Anderlecht]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Jayden Nelson]]|sortname=Nelson, Jayden|age={{birth date and age2|2026|9|26|2002|2|7}}|caps=14|goals=3|club=[[Austin FC|Austin FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs end}} ===Qatar=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ESP}} [[Julen Lopetegui]] [[Qatar national football team|Qatar]] announced a 34-man preliminary squad on May 12.<ref>{{cite web |url=https://www.qfa.qa/en/news/national-team-preliminary-list-released-for-world-cup-2026 |title=National Team Preliminary List Released for World Cup 2026 |publisher=[[Qatar Football Association]] |date=May 12, 2026 |access-date=May 12, 2026 |archive-date=May 28, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260528152236/https://www.qfa.qa/en/news/national-team-preliminary-list-released-for-world-cup-2026 |url-status=live }}</ref> The squad was extended to 35 players on May 18,<ref>{{cite tweet |author=Qatar Football Association |author-link=Qatar Football Association |user=QFA_EN |number=2056434996601110758 |date=May 18, 2026 |title=Our national team head coach, Julen Lopetegui, has called up goalkeeper Fahad Younis to the national team training camp in preparation for the 2026 World Cup. |access-date=May 18, 2026}}</ref> then reduced to 28 players on May 25.<ref>{{cite web |url=https://www.qfa.qa/ar/news/28-%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D9%8B-%D9%81%D9%8A-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%86%D8%A7%D8%A8%D9%8A-%D9%84%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%A9-%D8%A3%D9%8A%D8%B1%D9%84%D9%86%D8%AF%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AF%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%A9 |title=28 لاعباً في قائمة العنابي لمباراة أيرلندا الودية الدولية |trans-title=28 players named in the Maroon squad for international friendly against Ireland |publisher=[[Qatar Football Association]] |date=May 25, 2026 |access-date=May 25, 2026}}</ref> They announced their final squad on June 1.<ref>{{cite tweet |author=Qatar Football Association |author-link=Qatar Football Association |user=QFA_EN |number=2061519863403741405 |date=June 1, 2026 |title=The official squad for the FIFA World Cup 2026™ has been announced. |access-date=June 2, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Mahmud Abunada]]|sortname=Abunada, Mahmud|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|5}}|caps=5|goals=0|club=[[Al-Rayyan SC|Al-Rayyan]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Pedro Miguel (footballer)|Pedro Miguel]]|sortname=Pedro Miguel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|8|6}}|caps=99|goals=3|club=[[Al Sadd SC|Al-Sadd]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Lucas Mendes (footballer, born 1990)|Lucas Mendes]]|sortname=Mendes, Lucas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|7|3}}|caps=25|goals=1|club=[[Al-Wakrah SC|Al-Wakrah]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Issa Laye]]|sortname=Laye, Issa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|12|22}}|caps=4|goals=0|club=[[Al-Arabi SC (Qatar)|Al-Arabi]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Jassem Gaber]]|sortname=Gaber, Jassem|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|20}}|caps=32|goals=1|club=[[Al-Rayyan SC|Al-Rayyan]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Abdulaziz Hatem]]|sortname=Hatem, Abdulaziz|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|1|1}}|caps=117|goals=11|club=[[Al-Rayyan SC|Al-Rayyan]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Ahmed Alaaeldin]]|sortname=Alaaeldin, Ahmed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|1|31}}|caps=68|goals=9|club=[[Al-Rayyan SC|Al-Rayyan]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=8|pos=FW|name=[[Edmilson Junior]]|sortname=Edmilson Junior|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|8|19}}|caps=16|goals=0|club=[[Al Duhail SC|Al-Duhail]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Mohammed Muntari]]|sortname=Muntari, Mohammed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|12|20}}|caps=67|goals=16|club=[[Al-Gharafa SC|Al-Gharafa]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Hassan Al-Haydos]]|sortname=Haydos, Hassan|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|12|11}}|caps=186|goals=41|club=[[Al Sadd SC|Al-Sadd]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Akram Afif]]|sortname=Afif, Akram|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|11|18}}|caps=125|goals=39|club=[[Al Sadd SC|Al-Sadd]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=12|pos=MF|name=[[Karim Boudiaf]]|sortname=Boudiaf, Karim|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|9|16}}|caps=118|goals=5|club=[[Al Duhail SC|Al-Duhail]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Ayoub Al-Oui]]|sortname=Oui, Ayoub|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|3|11}}|caps=6|goals=0|club=[[Al-Gharafa SC|Al-Gharafa]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Homam Ahmed]]|sortname=Ahmed, Homam|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|25}}|caps=68|goals=3|club=[[Cultural y Deportiva Leonesa|Cultural Leonesa]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=15|pos=FW|name=[[Yusuf Abdurisag]]|sortname=Abdurisag, Yusuf|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|6}}|caps=39|goals=3|club=[[Al-Wakrah SC|Al-Wakrah]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Boualem Khoukhi]]|sortname=Khoukhi, Boualem|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|7|9}}|caps=116|goals=20|club=[[Al Sadd SC|Al-Sadd]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Ahmed Al-Ganehi]]|sortname=Ganehi, Ahmed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|9|22}}|caps=13|goals=1|club=[[Al-Gharafa SC|Al-Gharafa]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Sultan Al-Brake]]|sortname=Brake, Sultan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|7}}|caps=17|goals=0|club=[[Al Duhail SC|Al-Duhail]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Almoez Ali]]|sortname=Ali, Almoez|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|8|19}}|caps=115|goals=55|club=[[Al Duhail SC|Al-Duhail]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Ahmed Fathy (Qatari footballer)|Ahmed Fathy]]|sortname=Fathy, Ahmed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|1|25}}|caps=48|goals=0|club=[[Al-Arabi SC (Qatar)|Al-Arabi]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=21|pos=GK|name=[[Salah Zakaria]]|sortname=Zakaria, Salah|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|4|24}}|caps=8|goals=0|club=[[Al Duhail SC|Al-Duhail]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Meshaal Barsham]]|sortname=Barsham, Meshaal|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|14}}|caps=52|goals=0|club=[[Al Sadd SC|Al-Sadd]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Assim Madibo]]|sortname=Madibo, Assim|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|10|22}}|caps=51|goals=0|club=[[Al-Wakrah SC|Al-Wakrah]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Tahsin Jamshid]]|sortname=Jamshid, Tahsin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|6|16}}|caps=3|goals=0|club=[[Al Duhail SC|Al-Duhail]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Al-Hashmi Al-Hussain]]|sortname=Hussain, Al-Hashmi|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|8|15}}|caps=8|goals=0|club=[[Al-Arabi SC (Qatar)|Al-Arabi]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Mohamed Manai]]|sortname=Manai, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|10|25}}|caps=10|goals=0|club=[[Al-Shamal SC|Al-Shamal]]|clubnat=QAT}} {{nat fs end}} ===Switzerland=== Coach: [[Murat Yakin]] [[Switzerland national football team|Switzerland]] announced their final squad through a social media campaign on May 18 and 19,<ref>{{cite web |url=https://www.srf.ch/sport/fussball/fifa-wm-2026/26-spieler-nominiert-das-schweizer-wm-kader-ist-komplett |title=Das Schweizer WM-Kader ist komplett |trans-title=The Swiss World Cup squad is complete |work=[[Schweizer Radio und Fernsehen]] |date=May 19, 2026 |access-date=May 19, 2026 |language=de |archive-date=May 20, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260520125154/https://www.srf.ch/sport/fussball/fifa-wm-2026/26-spieler-nominiert-das-schweizer-wm-kader-ist-komplett |url-status=live}}</ref> which was officially confirmed on May 20.<ref>{{cite web |url=https://www.football.ch/sfv/nationalteams/a-team/news/maenner-nationalteam-murat-yakins-aufgebot-mit-18-wm-erfahrenen-spielern.aspx |title=Männer-Nationalteam: Murat Yakins Aufgebot mit 18 WM-erfahrenen Spielern |trans-title=Men's National Team: Murat Yakin's roster features 18 players with World Cup experience |publisher=[[Swiss Football Association]] |date=May 20, 2026 |access-date=May 20, 2026 |language=de |archive-date=May 21, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521100452/https://www.football.ch/sfv/nationalteams/a-team/news/maenner-nationalteam-murat-yakins-aufgebot-mit-18-wm-erfahrenen-spielern.aspx |url-status=live}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Gregor Kobel]]|sortname=Kobel, Gregor|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|12|6}}|caps=21|goals=0|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Miro Muheim]]|sortname=Muheim, Miro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|24}}|caps=10|goals=0|club=[[Hamburger SV]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Silvan Widmer]]|sortname=Widmer, Silvan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|3|5}}|caps=60|goals=5|club=[[1. FSV Mainz 05|Mainz 05]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Nico Elvedi]]|sortname=Elvedi, Nico|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|9|30}}|caps=67|goals=3|club=[[Borussia Mönchengladbach]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Manuel Akanji]]|sortname=Akanji, Manuel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|7|19}}|caps=81|goals=4|club=[[Inter Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Denis Zakaria]]|sortname=Zakaria, Denis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|11|20}}|caps=65|goals=3|club=[[AS Monaco FC|Monaco]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Breel Embolo]]|sortname=Embolo, Breel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|14}}|caps=86|goals=24|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Remo Freuler]]|sortname=Freuler, Remo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|4|15}}|caps=88|goals=11|club=[[Bologna FC 1909|Bologna]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=9|pos=MF|name=[[Johan Manzambi]]|sortname=Manzambi, Johan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|10|14}}|caps=12|goals=3|club=[[SC Freiburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Granit Xhaka]]|sortname=Xhaka, Granit|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|9|27}}|caps=146|goals=17|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Dan Ndoye]]|sortname=Ndoye, Dan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|25}}|caps=31|goals=8|club=[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Yvon Mvogo]]|sortname=Mvogo, Yvon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|6|6}}|caps=13|goals=0|club=[[FC Lorient|Lorient]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Ricardo Rodriguez (footballer)|Ricardo Rodriguez]]|sortname=Rodriguez, Ricardo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|8|25}}|caps=138|goals=9|club=[[Real Betis]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Ardon Jashari]]|sortname=Jashari, Ardon|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|30}}|caps=8|goals=0|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Djibril Sow]]|sortname=Sow, Djibril|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|6}}|caps=52|goals=0|club=[[Sevilla FC|Sevilla]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=16|pos=FW|name=[[Christian Fassnacht]]|sortname=Fassnacht, Christian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|11|11}}|caps=23|goals=5|club=[[BSC Young Boys|Young Boys]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Rubén Vargas]]|sortname=Vargas, Ruben|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|5}}|caps=61|goals=11|club=[[Sevilla FC|Sevilla]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Eray Cömert]]|sortname=Comert, Eray|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|4}}|caps=22|goals=0|club=[[Valencia CF|Valencia]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Noah Okafor]]|sortname=Okafor, Noah|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|24}}|caps=25|goals=2|club=[[Leeds United F.C.|Leeds United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Michel Aebischer]]|sortname=Aebischer, Michel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|6}}|caps=40|goals=2|club=[[Pisa SC|Pisa]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=21|pos=GK|name=[[Marvin Keller (footballer)|Marvin Keller]]|sortname=Keller, Marvin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|3}}|caps=1|goals=0|club=[[BSC Young Boys|Young Boys]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Fabian Rieder]]|sortname=Rieder, Fabian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|16}}|caps=28|goals=1|club=[[FC Augsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=23|pos=FW|name=[[Zeki Amdouni]]|sortname=Amdouni, Zeki|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|12|4}}|caps=29|goals=11|club=[[Burnley F.C.|Burnley]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Aurèle Amenda]]|sortname=Amenda, Aurele|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|31}}|caps=7|goals=0|club=[[Eintracht Frankfurt]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Luca Jaquez]]|sortname=Jaquez, Luca|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|2}}|caps=3|goals=0|club=[[VfB Stuttgart]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Cedric Itten]]|sortname=Itten, Cedric|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|12|27}}|caps=15|goals=5|club=[[Fortuna Düsseldorf]]|clubnat=GER}} {{nat fs end}} ==Group C== ===Brazil=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ITA}} [[Carlo Ancelotti]] [[Brazil national football team|Brazil]] announced a 55-man preliminary squad on May 12.<ref>{{cite web |url=https://ge.globo.com/futebol/futebol-internacional/noticia/2026/05/12/copa-do-mundo-veja-os-jogadores-que-estao-na-pre-lista-da-selecao-brasileira.ghtml |title=Pré-lista da seleção brasileira para a Copa do Mundo: veja os nomes confirmados |trans-title=Brazilian national team's preliminary squad for the World Cup: see the confirmed names |first=Bruno |last=Cassucci |first2=Cahê |last2=Mota |publisher=[[Globo (media company)|Globo]] |date=May 12, 2026 |access-date=May 12, 2026 |language=pt |archive-date=May 12, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260512220856/https://ge.globo.com/futebol/futebol-internacional/noticia/2026/05/12/copa-do-mundo-veja-os-jogadores-que-estao-na-pre-lista-da-selecao-brasileira.ghtml |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.itatiaia.com.br/esportes/futebol/selecao-brasileira/veja-nomes-na-pre-lista-da-selecao-brasileira-para-a-copa-do-mundo/ |title=Veja nomes na pré-lista da Seleção Brasileira para a Copa do Mundo |trans-title=See the names on the preliminary list for the Brazilian National Team for the World Cup |first=João Marcelo |last=Cardoso |publisher=[[Rádio Itatiaia|Itatiaia]] |date=May 12, 2026 |access-date=May 13, 2026 |language=pt |archive-date=May 19, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519053409/https://www.itatiaia.com.br/esportes/futebol/selecao-brasileira/veja-nomes-na-pre-lista-da-selecao-brasileira-para-a-copa-do-mundo/ |url-status=live}}</ref> They announced their final squad on May 18.<ref>{{cite web |url=https://www.cbf.com.br/selecao-brasileira/noticias/selecao-masculina/a/carlo-ancelotti-convoca-os-26-jogadores-que-vao-tentar-o-hexa-na-copa-do-mundo |title=Carlo Ancelotti convoca os 26 jogadores que vão tentar o hexa na Copa do Mundo |trans-title=Carlo Ancelotti names the 26 players who will attempt to win the sixth World Cup title |publisher=[[Brazilian Football Confederation]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 19, 2026 |language=pt |url-status=live |archive-date=May 19, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519061627/https://www.cbf.com.br/selecao-brasileira/noticias/selecao-masculina/a/carlo-ancelotti-convoca-os-26-jogadores-que-vao-tentar-o-hexa-na-copa-do-mundo}}</ref> [[Wesley França|Wesley]] withdrew injured and was replaced by [[Éderson (footballer, born 1999)|Éderson Silva]] on June 7.<ref>{{cite web |url=https://www.cbf.com.br/selecao-brasileira/noticias/selecao-masculina/a/ederson-e-convocado-pela-selecao-para-a-copa-do-mundo |title=Éderson é convocado pela Seleção para a Copa do Mundo |trans-title=Éderson is called up by the National Team for the World Cup |publisher=[[Brazilian Football Confederation]] |date=June 7, 2026 |access-date=June 7, 2026 |language=pt |url-status=live |archive-date=June 8, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260608032632/https://www.cbf.com.br/selecao-brasileira/noticias/selecao-masculina/a/ederson-e-convocado-pela-selecao-para-a-copa-do-mundo}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Alisson Becker|Alisson]]|sortname=Alisson|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|10|2}}|caps=78|goals=0|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=2|pos=MF|name=[[Éderson (footballer, born 1999)|Éderson Silva]]|sortname=Silva, Ederson|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|7|7}}|caps=3|goals=0|club=[[Atalanta BC|Atalanta]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Gabriel Magalhães]]|sortname=Magalhaes, Gabriel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|12|19}}|caps=17|goals=1|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Marquinhos]]|sortname=Marquinhos|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|5|14}}|caps=105|goals=7|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Casemiro]]|sortname=Casemiro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|2|23}}|caps=86|goals=9|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Alex Sandro]]|sortname=Alex Sandro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|1|26}}|caps=45|goals=2|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Vinícius Júnior]]|sortname=Vinicius Junior|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|12}}|caps=49|goals=9|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Bruno Guimarães]]|sortname=Guimaraes, Bruno|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|16}}|caps=43|goals=3|club=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Matheus Cunha]]|sortname=Cunha, Matheus|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|5|27}}|caps=23|goals=1|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Neymar]]|sortname=Neymar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|2|5}}|caps=128|goals=79|club=[[Santos FC|Santos]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Raphinha]]|sortname=Raphinha|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|12|14}}|caps=39|goals=11|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Weverton (footballer, born 1987)|Weverton]]|sortname=Weverton|age={{birth date and age2|2026|6|11|1987|12|13}}|caps=11|goals=0|club=[[Grêmio FBPA|Grêmio]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Danilo (footballer, born July 1991)|Danilo Luiz]]|sortname=Danilo Luiz|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|7|15}}|caps=70|goals=1|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Gleison Bremer|Bremer]]|sortname=Bremer|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|3|18}}|caps=8|goals=1|club=[[Juventus FC|Juventus]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Léo Pereira (footballer, born 1996)|Léo Pereira]]|sortname=Pereira, Leo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|31}}|caps=4|goals=0|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Douglas Santos (footballer, born 1994)|Douglas Santos]]|sortname=Santos, Douglas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|3|22}}|caps=7|goals=0|club=[[FC Zenit Saint Petersburg|Zenit Saint Petersburg]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Fabinho (footballer, born 1993)|Fabinho]]|sortname=Fabinho|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|10|23}}|caps=33|goals=0|club=[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Danilo (footballer, born 2001)|Danilo Santos]]|sortname=Santos, Danilo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|29}}|caps=4|goals=2|club=[[Botafogo FR|Botafogo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Endrick (footballer, born 2006)|Endrick]]|sortname=Endrick|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|7|21}}|caps=17|goals=4|club=[[Olympique Lyonnais|Lyon]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Lucas Paquetá]]|sortname=Paqueta, Lucas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|8|27}}|caps=63|goals=13|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Luiz Henrique (footballer, born 2001)|Luiz Henrique]]|sortname=Luiz Henrique|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|2}}|caps=15|goals=2|club=[[FC Zenit Saint Petersburg|Zenit Saint Petersburg]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=22|pos=FW|name=[[Gabriel Martinelli]]|sortname=Martinelli, Gabriel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|18}}|caps=23|goals=4|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Ederson (footballer, born 1993)|Ederson Moraes]]|sortname=Moraes, Ederson|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|8|17}}|caps=32|goals=0|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Roger Ibañez]]|sortname=Ibanez, Roger|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|11|23}}|caps=7|goals=0|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Igor Thiago]]|sortname=Igor Thiago|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|26}}|caps=4|goals=2|club=[[Brentford F.C.|Brentford]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Rayan (footballer, born 2006)|Rayan]]|sortname=Rayan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|8|3}}|caps=2|goals=1|club=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]]|clubnat=ENG}} {{nat fs end}} ===Haiti=== Coach: {{#invoke:flag|icon|FRA}} [[Sébastien Migné]] [[Haiti national football team|Haiti]] announced their final squad on May 15.<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/fhfhaiti/posts/pfbid0sgioyXTC9xmDjdqqPgHtmLPVWu2j7R1KG3hQC8pNZhQgiNRGHixSVMp9aPjKYKxAl |title=Lis Ofisyèl Grenadye yo pou Mondyal 2026 |trans-title=List of Official Grenadiers for the 2026 World Cup |publisher=[[Haitian Football Federation]] |via=[[Facebook]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 15, 2026 |language=ht |url-status=live |archive-date=May 15, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260515175636/https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Ffhfhaiti%2Fposts%2Fpfbid0sgioyXTC9xmDjdqqPgHtmLPVWu2j7R1KG3hQC8pNZhQgiNRGHixSVMp9aPjKYKxAl}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/c242rl3yjp8o |title=Isidor and Bellegarde in Haiti World Cup squad |work=[[BBC Sport]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 22, 2026 |archive-date=May 21, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521012351/https://www.bbc.com/sport/football/articles/c242rl3yjp8o |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Johny Placide]]|sortname=Placide, Johny|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1988|1|29}}|caps=81|goals=0|club=[[SC Bastia|Bastia]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Carlens Arcus]]|sortname=Arcus, Carlens|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|28}}|caps=53|goals=1|club=[[Angers SCO|Angers]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Keeto Thermoncy]]|sortname=Thermoncy, Keeto|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|3|29}}|caps=1|goals=0|club=[[BSC Young Boys|Young Boys]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Ricardo Adé]]|sortname=Ade, Ricardo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|5|21}}|caps=59|goals=2|club=[[LDU Quito]]|clubnat=ECU}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Hannes Delcroix]]|sortname=Delcroix, Hannes|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|28}}|caps=7|goals=0|club=[[FC Lugano|Lugano]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Carl Sainté]]|sortname=Sainte, Carl|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|8|9}}|caps=26|goals=0|club=[[El Paso Locomotive FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Derrick Etienne Jr.]]|sortname=Etienne, Derrick Jr|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|11|25}}|caps=48|goals=8|club=[[Toronto FC]]|clubnat=CAN}} {{nat fs g player|no=8|pos=DF|name=[[Martin Expérience]]|sortname=Experience, Martin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|9}}|caps=21|goals=0|club=[[AS Nancy Lorraine|Nancy]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Duckens Nazon]]|sortname=Nazon, Duckens|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|4|7}}|caps=78|goals=44|club=[[Esteghlal F.C.|Esteghlal]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Jean-Ricner Bellegarde]]|sortname=Bellegarde, Jean-Ricner|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|27}}|caps=10|goals=0|club=[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Louicius Deedson]]|sortname=Deedson, Louicius|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|11}}|caps=32|goals=10|club=[[FC Dallas]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Alexandre Pierre]]|sortname=Pierre, Alexandre|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|25}}|caps=15|goals=0|club=[[FC Sochaux-Montbéliard|Sochaux]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Duke Lacroix]]|sortname=Lacroix, Duke|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|10|14}}|caps=16|goals=3|club=[[Colorado Springs Switchbacks FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Leverton Pierre]]|sortname=Pierre, Leverton|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|9}}|caps=33|goals=0|club=[[F.C. Vizela|Vizela]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=15|pos=FW|name=[[Ruben Providence]]|sortname=Providence, Ruben|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|7}}|caps=15|goals=3|club=[[Almere City FC|Almere City]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=16|pos=FW|name=[[Lenny Joseph]]|sortname=Joseph, Lenny|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|12}}|caps=2|goals=1|club=[[Ferencvárosi TC|Ferencváros]]|clubnat=HUN}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Danley Jean Jacques]]|sortname=Jean Jacques, Danley|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|20}}|caps=30|goals=6|club=[[Philadelphia Union]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Wilson Isidor]]|sortname=Isidor, Wilson|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|8|27}}|caps=4|goals=2|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Yassin Fortuné]]|sortname=Fortune, Yassin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|30}}|caps=4|goals=0|club=[[F.C. Vizela|Vizela]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Frantzdy Pierrot]]|sortname=Pierrot, Frantzdy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|3|29}}|caps=51|goals=34|club=[[Çaykur Rizespor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Josué Casimir]]|sortname=Casimir, Josue|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|9|24}}|caps=7|goals=0|club=[[AJ Auxerre|Auxerre]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Jean-Kévin Duverne]]|sortname=Duverne, Jean-Kevin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|7|12}}|caps=17|goals=1|club=[[KAA Gent|Gent]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Josué Duverger]]|sortname=Duverger, Josue|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|27}}|caps=6|goals=0|club=[[FC Cosmos Koblenz|Cosmos Koblenz]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Wilguens Paugain]]|sortname=Paugain, Wilguens|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|8|24}}|caps=8|goals=0|club=[[SV Zulte Waregem|Zulte Waregem]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Dominique Simon]]|sortname=Simon, Dominique|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|29}}|caps=2|goals=0|club=[[1. FC Tatran Prešov|Tatran Prešov]]|clubnat=SVK}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Woodensky Pierre]]|sortname=Pierre, Woodensky|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|12|30}}|caps=1|goals=0|club=[[Violette AC|Violette]]|clubnat=HAI}} {{nat fs end}} ===Morocco=== Coach:<!--nationality is Moroccan, per https://inside.fifa.com/en/associations/MAR/organisation--> [[Mohamed Ouahbi]] [[Morocco national football team|Morocco]] announced their final squad on May 26.<ref>{{cite web |url=https://frmf.ma/fr/articles/coupe-du-monde-2026-de-la-fifa-coach-ouahbi-retient-26-joueurs-liste-finale |title=Coupe du Monde-2026 de la FIFA: coach Ouahbi retient 26 joueurs (liste finale) |trans-title=2026 FIFA World Cup: Coach Ouahbi names 26-man squad (final list) |publisher=[[Royal Moroccan Football Federation]] |date=May 26, 2026 |access-date=May 26, 2026 |language=fr}}</ref> [[Abde Ezzalzouli]] and [[Nayef Aguerd]] withdrew injured and were replaced by [[Amine Sbaï]] and [[Marwane Saâdane]] on June 10, respectively.<ref>{{cite web |url=https://ge.globo.com/futebol/copa-do-mundo/noticia/2026/06/10/adversario-do-brasil-na-estreia-da-copa-do-mundo-marrocos-troca-astro-e-defensor-por-lesoes.ghtml|title=Adversário do Brasil na estreia da Copa do Mundo, Marrocos troca astro e defensor por lesões|trans-title=Brazil's opponent at their debut, Morocco changes star and defender due to injuries |date=June 10, 2026 |access-date=June 10, 2026 |language=pr-br |archive-date=June 10, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Yassine Bounou]]|sortname=Bounou, Yassine|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|4|5}}|caps=90|goals=0|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Achraf Hakimi]]|sortname=Hakimi, Achraf|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|11|4}}|caps=96|goals=11|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Noussair Mazraoui]]|sortname=Mazraoui, Noussair|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|14}}|caps=45|goals=2|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Sofyan Amrabat]]|sortname=Amrabat, Sofyan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|8|21}}|caps=75|goals=0|club=[[Real Betis]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Marwane Saâdane]]|sortname=Saadane, Marwane|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|1|17}}|caps=8|goals=0|club=[[Al Fateh SC|Al-Fateh]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Ayyoub Bouaddi]]|sortname=Bouaddi, Ayyoub|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|10|2}}|caps=3|goals=0|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Chemsdine Talbi]]|sortname=Talbi, Chemsdine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|5|9}}|caps=5|goals=0|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Azzedine Ounahi]]|sortname=Ounahi, Azzedine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|19}}|caps=49|goals=9|club=[[Girona FC|Girona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Soufiane Rahimi]]|sortname=Rahimi, Soufiane|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|2}}|caps=37|goals=12|club=[[Al Ain FC|Al Ain]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Brahim Díaz]]|sortname=Diaz, Brahim|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|3}}|caps=26|goals=14|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Ismael Saibari]]|sortname=Saibari, Ismael|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|28}}|caps=31|goals=9|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Munir Mohamedi]]|sortname=Mohamedi, Munir|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|5|10}}|caps=53|goals=0|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Zakaria El Ouahdi]]|sortname=Ouahdi, Zakaria|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|12|31}}|caps=3|goals=0|club=[[KRC Genk|Genk]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Issa Diop (footballer)|Issa Diop]]|sortname=Diop, Issa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|9}}|caps=4|goals=0|club=[[Fulham F.C.|Fulham]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Samir El Mourabet]]|sortname=Mourabet, Samir|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|10|6}}|caps=4|goals=0|club=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Gessime Yassine]]|sortname=Yassine, Gessime|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|11|22}}|caps=5|goals=0|club=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Amine Sbaï]]|sortname=Sbai, Amine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|11|5}}|caps=2|goals=0|club=[[Angers SCO|Angers]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Chadi Riad]]|sortname=Riad, Chadi|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|17}}|caps=6|goals=1|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Youssef Belammari]]|sortname=Belammari, Youssef|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|20}}|caps=19|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Ayoub El Kaabi]]|sortname=Kaabi, Ayoub|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|6|25}}|caps=71|goals=35|club=[[Olympiacos F.C.|Olympiacos]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Ayoube Amaimouni]]|sortname=Amaimouni, Ayoube|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|11|30}}|caps=2|goals=0|club=[[Eintracht Frankfurt]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Ahmed Reda Tagnaouti]]|sortname=Tagnaouti, Ahmed Reda|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|5}}|caps=3|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Bilal El Khannouss]]|sortname=Khannouss, Bilal|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|5|10}}|caps=37|goals=3|club=[[VfB Stuttgart]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Neil El Aynaoui]]|sortname=Aynaoui, Neil|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|2}}|caps=16|goals=2|club=[[AS Roma|Roma]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Redouane Halhal]]|sortname=Halhal, Redouane|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|3|5}}|caps=3|goals=0|club=[[KV Mechelen|Mechelen]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Anass Salah-Eddine]]|sortname=Salah-Eddine, Anass|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|1|18}}|caps=9|goals=0|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs end}} ===Scotland=== Coach: [[Steve Clarke]] [[Scotland national football team|Scotland]] announced their final squad on May 19.<ref>{{cite web |url=https://www.scottishfa.co.uk/news/scotland-men-s-national-team-head-coach-steve-clarke-has-named-his-squad-for-fifa-world-cup-2026/ |title=Scotland Men's National Team Head Coach Steve Clarke has named his squad for FIFA World Cup 2026 |publisher=[[Scottish Football Association]] |date=May 19, 2026 |access-date=May 19, 2026 |url-status=live |archive-date=May 19, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519142035/https://www.scottishfa.co.uk/news/scotland-men-s-national-team-head-coach-steve-clarke-has-named-his-squad-for-fifa-world-cup-2026/}}</ref> [[Billy Gilmour]] withdrew injured on May 30,<ref>{{cite web |url=https://www.scottishfa.co.uk/news/fifa-world-cup-2026-squad-update/ |title=FIFA World Cup 2026 squad update |publisher=[[Scottish Football Association]] |date=May 30, 2026 |access-date=June 1, 2026}}</ref> and was replaced by [[Tyler Fletcher]] on May 31.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cn8pmj99jk7o |title=Fletcher chosen to replace Gilmour in Scotland squad |work=[[BBC Sport]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026 |archive-date=May 31, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260531110910/https://www.bbc.com/sport/football/articles/cn8pmj99jk7o |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Angus Gunn]]|sortname=Gunn, Angus|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|22}}|caps=22|goals=0|club=[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Aaron Hickey]]|sortname=Hickey, Aaron|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|6|10}}|caps=21|goals=0|club=[[Brentford F.C.|Brentford]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Andy Robertson]]|sortname=Robertson, Andy|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|3|11}}|caps=94|goals=4|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Scott McTominay]]|sortname=Mctominay, Scott|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|12|8}}|caps=70|goals=15|club=[[SSC Napoli|Napoli]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Grant Hanley]]|sortname=Hanley, Grant|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|11|20}}|caps=68|goals=2|club=[[Hibernian F.C.|Hibernian]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Kieran Tierney]]|sortname=Tierney, Kieran|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|6|5}}|caps=56|goals=2|club=[[Celtic F.C.|Celtic]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[John McGinn]]|sortname=Mcginn, John|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|10|18}}|caps=86|goals=20|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Tyler Fletcher]]|sortname=Fletcher, Tyler|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|3|19}}|caps=2|goals=0|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Lyndon Dykes]]|sortname=Dykes, Lyndon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|10|7}}|caps=51|goals=10|club=[[Charlton Athletic F.C.|Charlton Athletic]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Ché Adams]]|sortname=Adams, Che|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|13}}|caps=47|goals=13|club=[[Torino FC|Torino]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Ryan Christie]]|sortname=Christie, Ryan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|2|22}}|caps=68|goals=10|club=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Liam Kelly (footballer, born 1996)|Liam Kelly]]|sortname=Kelly, Liam|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|23}}|caps=3|goals=0|club=[[Rangers F.C.|Rangers]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Jack Hendry (footballer, born 1995)|Jack Hendry]]|sortname=Hendry, Jack|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|5|7}}|caps=38|goals=3|club=[[Al-Ettifaq Club|Al-Ettifaq]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Ross Stewart (footballer, born 1996)|Ross Stewart]]|sortname=Stewart, Ross|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|11}}|caps=3|goals=0|club=[[Southampton F.C.|Southampton]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[John Souttar]]|sortname=Souttar, John|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|9|25}}|caps=24|goals=2|club=[[Rangers F.C.|Rangers]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Dominic Hyam]]|sortname=Hyam, Dominic|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|20}}|caps=4|goals=0|club=[[Wrexham A.F.C.|Wrexham]]|clubnat=WAL}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Ben Gannon-Doak]]|sortname=Gannon-Doak, Ben|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|11|11}}|caps=14|goals=1|club=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[George Hirst (footballer)|George Hirst]]|sortname=Hirst, George|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|15}}|caps=10|goals=1|club=[[Ipswich Town F.C.|Ipswich Town]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Lewis Ferguson]]|sortname=Ferguson, Lewis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|24}}|caps=24|goals=1|club=[[Bologna FC 1909|Bologna]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Lawrence Shankland]]|sortname=Shankland, Lawrence|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|8|10}}|caps=20|goals=7|club=[[Heart of Midlothian F.C.|Heart of Midlothian]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=21|pos=GK|name=[[Craig Gordon]]|sortname=Gordon, Craig|age={{birth date and age2|2026|6|11|1982|12|31}}|caps=84|goals=0|club=[[Heart of Midlothian F.C.|Heart of Midlothian]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Nathan Patterson (footballer)|Nathan Patterson]]|sortname=Patterson, Nathan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|10|16}}|caps=26|goals=1|club=[[Everton F.C.|Everton]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Kenny McLean]]|sortname=Mclean, Kenny|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|1|8}}|caps=58|goals=3|club=[[Norwich City F.C.|Norwich City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Anthony Ralston]]|sortname=Ralston, Anthony|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|11|16}}|caps=27|goals=1|club=[[Celtic F.C.|Celtic]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Findlay Curtis]]|sortname=Curtis, Findlay|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|6|9}}|caps=3|goals=1|club=[[Kilmarnock F.C.|Kilmarnock]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Scott McKenna]]|sortname=Mckenna, Scott|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|11|12}}|caps=50|goals=1|club=[[GNK Dinamo Zagreb|Dinamo Zagreb]]|clubnat=CRO}} {{nat fs end}} ==Group D== ===Australia=== Coach: [[Tony Popovic]] [[Australia men's national soccer team|Australia]] announced their final squad on May 31.<ref>{{cite web |url=https://socceroos.com.au/news/commbank-socceroos-squad-named-fifa-world-cup-2026tm |title=CommBank Socceroos squad named for FIFA World Cup 2026 |publisher=[[Football Australia]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026 |archive-date=May 31, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260531235024/https://socceroos.com.au/news/commbank-socceroos-squad-named-fifa-world-cup-2026tm |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Mathew Ryan]]|sortname=Ryan, Mathew|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|4|8}}|caps=104|goals=0|club=[[Levante UD|Levante]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Miloš Degenek]]|sortname=Degenek, Milos|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|4|28}}|caps=57|goals=1|club=[[APOEL FC|APOEL]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Alessandro Circati]]|sortname=Circati, Alessandro|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|10|10}}|caps=13|goals=1|club=[[Parma Calcio 1913|Parma]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Jacob Italiano]]|sortname=Italiano, Jacob|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|30}}|caps=5|goals=0|club=[[Grazer AK]]|clubnat=AUT}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Jordan Bos]]|sortname=Bos, Jordan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|10|29}}|caps=27|goals=4|club=[[Feyenoord]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Jason Geria]]|sortname=Geria, Jason|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|5|10}}|caps=14|goals=0|club=[[Albirex Niigata]]|clubnat=JPN}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Mathew Leckie]]|sortname=Leckie, Mathew|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|2|4}}|caps=80|goals=14|club=[[Melbourne City FC|Melbourne City]]|clubnat=AUS}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Connor Metcalfe]]|sortname=Metcalfe, Connor|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|11|5}}|caps=36|goals=1|club=[[FC St. Pauli]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Mohamed Touré (soccer, born 2004)|Mohamed Touré]]|sortname=Toure, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|3|26}}|caps=10|goals=2|club=[[Norwich City F.C.|Norwich City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Ajdin Hrustic]]|sortname=Hrustic, Ajdin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|5}}|caps=37|goals=4|club=[[Heracles Almelo]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Awer Mabil]]|sortname=Mabil, Awer|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|9|15}}|caps=38|goals=10|club=[[CD Castellón|Castellón]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Paul Izzo]]|sortname=Izzo, Paul|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|6}}|caps=4|goals=0|club=[[Randers FC|Randers]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[Aiden O'Neill]]|sortname=Oneill, Aiden|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|4}}|caps=31|goals=0|club=[[New York City FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Cammy Devlin]]|sortname=Devlin, Cammy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|7}}|caps=5|goals=0|club=[[Heart of Midlothian F.C.|Heart of Midlothian]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Kai Trewin]]|sortname=Trewin, Kai|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|18}}|caps=6|goals=0|club=[[New York City FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Aziz Behich]]|sortname=Behich, Aziz|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|12|16}}|caps=84|goals=3|club=[[Melbourne City FC|Melbourne City]]|clubnat=AUS}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Nestory Irankunda]]|sortname=Irankunda, Nestory|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|2|9}}|caps=15|goals=5|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=GK|name=[[Patrick Beach]]|sortname=Beach, Patrick|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|8|6}}|caps=2|goals=0|club=[[Melbourne City FC|Melbourne City]]|clubnat=AUS}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Harry Souttar]]|sortname=Souttar, Harry|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|22}}|caps=38|goals=11|club=[[Leicester City F.C.|Leicester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Cristian Volpato]]|sortname=Volpato, Cristian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|11|15}}|caps=1|goals=0|club=[[US Sassuolo Calcio|Sassuolo]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Cameron Burgess]]|sortname=Burgess, Cameron|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|10|21}}|caps=27|goals=0|club=[[Swansea City A.F.C.|Swansea City]]|clubnat=WAL}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Jackson Irvine]]|sortname=Irvine, Jackson|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|3|7}}|caps=82|goals=14|club=[[FC St. Pauli]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=23|pos=FW|name=[[Nishan Velupillay]]|sortname=Velupillay, Nishan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|7}}|caps=7|goals=3|club=[[Melbourne Victory FC|Melbourne Victory]]|clubnat=AUS}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Paul Okon-Engstler]]|sortname=Okon-Engstler, Paul|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|1|24}}|caps=6|goals=0|club=[[Sydney FC]]|clubnat=AUS}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Lucas Herrington]]|sortname=Herrington, Lucas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|9|5}}|caps=4|goals=0|club=[[Colorado Rapids]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Tete Yengi]]|sortname=Yengi, Tete|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|11|28}}|caps=1|goals=1|club=[[FC Machida Zelvia|Machida Zelvia]]|clubnat=JPN}} {{nat fs end}} ===Paraguay=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ARG}} [[Gustavo Alfaro]] [[Paraguay national football team|Paraguay]] announced a 55-man preliminary squad on May 12.<ref>{{cite web |url=https://www.abc.com.py/deportes/futbol/seleccion-paraguaya/2026/05/12/a-un-mes-del-debut-los-55-reservados-de-paraguay-para-el-mundial-2026/ |title=A un mes del debut: ¡Los 55 reservados de Paraguay para el Mundial 2026!|trans-title=One month before their debut: Paraguay's 55-man squad for the 2026 World Cup! |publisher=[[ABC Color]] |date=May 12, 2026 |access-date=May 12, 2026 |language=es}}</ref> They announced their final squad on June 1.<ref>{{cite tweet |author=Paraguayan Football Association |author-link=Paraguayan Football Association |user=Albirroja |number=2061459474729127939 |date=June 1, 2026 |title=¡Todo un país con ustedes! Esta es la lista final del profe Gustavo Alfaro para representar a Paraguay en la Copa Mundial de la FIFA 2026. ¡La Albirroja está de vuelta! |trans-title=An entire country stands with you! This is coach Gustavo Alfaro's final squad list to represent Paraguay at the 2026 FIFA World Cup. La Albirroja is back! |language=es |access-date=June 1, 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://heavy.com/sports/soccer/world-cup/paraguay-announces-squad-fifa-world-cup/ |title=Paraguay Announces Squad for 2026 FIFA World Cup |publisher=Heavy.com |date=June 1, 2026 |access-date=June 1, 2026 |archive-date=June 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601154805/https://heavy.com/sports/soccer/world-cup/paraguay-announces-squad-fifa-world-cup/ |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Gatito Fernández]]|sortname=Fernandez, Gatito|age={{birth date and age2|2026|6|11|1988|3|29}}|caps=31|goals=0|club=[[Cerro Porteño]]|clubnat=PAR}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Gustavo Velázquez]]|sortname=Velazquez, Gustavo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|4|17}}|caps=13|goals=1|club=[[Cerro Porteño]]|clubnat=PAR}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Omar Alderete]]|sortname=Alderete, Omar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|12|26}}|caps=36|goals=3|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Juan José Cáceres]]|sortname=Caceres, Juan Jose|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|1}}|caps=17|goals=0|club=[[FC Dynamo Moscow|Dynamo Moscow]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Fabián Balbuena]]|sortname=Balbuena, Fabian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|8|23}}|caps=48|goals=2|club=[[Grêmio FBPA|Grêmio]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Júnior Alonso]]|sortname=Alonso, Junior|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|2|9}}|caps=71|goals=3|club=[[Clube Atlético Mineiro|Atlético Mineiro]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Ramón Sosa]]|sortname=Sosa, Ramon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|31}}|caps=29|goals=1|club=[[SE Palmeiras|Palmeiras]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Diego Gómez (Paraguayan footballer)|Diego Gómez]]|sortname=Gomez, Diego|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|3|27}}|caps=24|goals=3|club=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton & Hove Albion]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Antonio Sanabria]]|sortname=Sanabria, Antonio|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|3|4}}|caps=48|goals=7|club=[[US Cremonese|Cremonese]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Miguel Almirón]]|sortname=Almiron, Miguel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|2|10}}|caps=76|goals=10|club=[[Atlanta United FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Maurício (footballer, born 2001)|Maurício]]|sortname=Mauricio|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|22}}|caps=3|goals=0|club=[[SE Palmeiras|Palmeiras]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Orlando Gill]]|sortname=Gill, Orlando|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|11}}|caps=6|goals=0|club=[[San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[José Canale]]|sortname=Canale, Jose|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|20}}|caps=2|goals=0|club=[[Club Atlético Lanús|Lanús]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Andrés Cubas]]|sortname=Cubas, Andres|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|5|11}}|caps=33|goals=0|club=[[Vancouver Whitecaps FC]]|clubnat=CAN}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Gustavo Gómez]]|sortname=Gomez, Gustavo|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|5|6}}|caps=89|goals=4|club=[[SE Palmeiras|Palmeiras]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Damián Bobadilla]]|sortname=Bobadilla, Damian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|11}}|caps=19|goals=1|club=[[São Paulo FC|São Paulo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Kaku (footballer)|Kaku]]|sortname=Kaku|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|11}}|caps=33|goals=6|club=[[Al Ain FC|Al Ain]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Álex Arce]]|sortname=Arce, Alex|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|6|16}}|caps=15|goals=1|club=[[Independiente Rivadavia]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Julio Enciso (footballer, born 2004)|Julio Enciso]]|sortname=Enciso, Julio|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|1|23}}|caps=32|goals=4|club=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Braian Ojeda]]|sortname=Ojeda, Braian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|27}}|caps=17|goals=0|club=[[Orlando City SC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Gabriel Ávalos]]|sortname=Avalos, Gabriel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|10|12}}|caps=23|goals=2|club=[[Club Atlético Independiente|Independiente]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Gastón Olveira]]|sortname=Olveira, Gaston|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|4|21}}|caps=1|goals=0|club=[[Club Olimpia|Olimpia]]|clubnat=PAR}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Matías Galarza (Paraguayan footballer)|Matías Galarza]]|sortname=Galarza, Matias|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|11}}|caps=15|goals=3|club=[[Atlanta United FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Gustavo Caballero]]|sortname=Caballero, Gustavo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|9|21}}|caps=2|goals=1|club=[[Portsmouth F.C.|Portsmouth]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Isidro Pitta]]|sortname=Pitta, Isidro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|14}}|caps=5|goals=0|club=[[Red Bull Bragantino]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Alexandro Maidana]]|sortname=Maidana, Alexandro|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|7|26}}|caps=2|goals=1|club=[[Talleres de Córdoba|Talleres]]|clubnat=ARG}} {{nat fs end}} ===Turkey=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ITA}} [[Vincenzo Montella]] [[Turkey national football team|Turkey]] announced a 35-man preliminary squad on May 18.<ref>{{cite web |url=https://www.tff.org/default.aspx?pageID=202&ftxtID=50587 |title=A Millî Takımımızın 2026 FIFA Dünya Kupası Geniş Kadrosu Açıklandı |trans-title=Our Senior National Team's Preliminary Squad for the 2026 FIFA World Cup Has Been Announced |publisher=[[Turkish Football Federation]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 19, 2026 |language=tr |archive-date=May 18, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518211459/https://www.tff.org/default.aspx?pageID=202&ftxtID=50587 |url-status=live }}</ref> Their final squad was announced on June 2.<ref>{{cite web |url=https://www.tff.org/default.aspx?pageID=202&ftxtID=5072250587 |title=A Millî Takımımızın 2026 FIFA Dünya Kupası Nihai Kadrosu Açıklandı |trans-title=Our Senior National Team's Final Squad for the 2026 FIFA World Cup Has Been Announced |publisher=[[Turkish Football Federation]] |date=June 2, 2026 |access-date=June 2, 2026 |language=tr |archive-date=June 2, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260602100007/https://www.tff.org/default.aspx?pageID=202&ftxtID=5072250587 |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Mert Günok]]|sortname=Gunok, Mert|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|3|1}}|caps=37|goals=0|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Zeki Çelik]]|sortname=Celik, Zeki|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|17}}|caps=61|goals=3|club=[[AS Roma|Roma]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Merih Demiral]]|sortname=Demiral, Merih|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|5}}|caps=62|goals=6|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Çağlar Söyüncü]]|sortname=Soyuncu, Caglar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|5|23}}|caps=60|goals=2|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Salih Özcan]]|sortname=Ozcan, Salih|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|1|11}}|caps=30|goals=1|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Orkun Kökçü]]|sortname=Kokcu, Orkun|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|12|29}}|caps=50|goals=4|club=[[Beşiktaş J.K.|Beşiktaş]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Kerem Aktürkoğlu]]|sortname=Akturkoglu, Kerem|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|21}}|caps=52|goals=15|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=8|pos=FW|name=[[Arda Güler]]|sortname=Guler, Arda|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|2|25}}|caps=29|goals=6|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Deniz Gül]]|sortname=Gul, Deniz|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|7|2}}|caps=8|goals=2|club=[[FC Porto|Porto]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Hakan Çalhanoğlu]]|sortname=Calhanoglu, Hakan|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|2|8}}|caps=105|goals=22|club=[[Inter Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Kenan Yıldız]]|sortname=Yildiz, Kenan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|5|4}}|caps=28|goals=5|club=[[Juventus FC|Juventus]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Altay Bayındır]]|sortname=Bayindir, Altay|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|14}}|caps=12|goals=0|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Eren Elmalı]]|sortname=Elmali, Eren|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|7}}|caps=23|goals=0|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Abdülkerim Bardakcı]]|sortname=Bardakci, Abdulkerim|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|9|7}}|caps=27|goals=2|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Ozan Kabak]]|sortname=Kabak, Ozan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|25}}|caps=30|goals=2|club=[[TSG 1899 Hoffenheim|TSG Hoffenheim]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[İsmail Yüksek]]|sortname=Yuksek, Ismail|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|26}}|caps=32|goals=1|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[İrfan Can Kahveci]]|sortname=Kahveci, Irfan Can|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|7|15}}|caps=47|goals=6|club=[[Kasımpaşa S.K.|Kasımpaşa]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Mert Müldür]]|sortname=Muldur, Mert|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|4|3}}|caps=45|goals=3|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Yunus Akgün]]|sortname=Akgun, Yunus|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|7}}|caps=19|goals=4|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[Ferdi Kadıoğlu]]|sortname=Kadioglu, Ferdi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|10|7}}|caps=30|goals=2|club=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton & Hove Albion]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Barış Alper Yılmaz]]|sortname=Yilmaz, Baris Alper|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|23}}|caps=35|goals=4|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Kaan Ayhan]]|sortname=Ayhan, Kaan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|11|10}}|caps=73|goals=5|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Uğurcan Çakır]]|sortname=Cakir, Ugurcan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|5}}|caps=39|goals=0|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Oğuz Aydın]]|sortname=Aydin, Oguz|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|27}}|caps=11|goals=0|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Samet Akaydin]]|sortname=Akaydin, Samet|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|3|13}}|caps=19|goals=1|club=[[Çaykur Rizespor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Can Uzun]]|sortname=Uzun, Can|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|11|11}}|caps=6|goals=1|club=[[Eintracht Frankfurt]]|clubnat=GER}} {{nat fs end}} ===United States=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ARG}} [[Mauricio Pochettino]] The [[United States men's national soccer team|United States]] announced their final squad on May 26.<ref>{{cite web |url=https://www.ussoccer.com/stories/2026/05/usmnt/us-mens-national-team-head-coach-mauricio-pochettino-names-26-player-roster-for-fifa-world-cup-2026 |title=U.S. Men's National Team Head Coach Mauricio Pochettino Names 26-Player Roster for FIFA World Cup 2026 |publisher=[[United States Soccer Federation]] |date=May 26, 2026 |access-date=May 26, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Matt Turner (soccer)|Matt Turner]]|sortname=Turner, Matt|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|6|24}}|caps=54|goals=0|club=[[New England Revolution]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Sergiño Dest]]|sortname=Dest, Sergino|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|11|3}}|caps=39|goals=3|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Chris Richards (soccer)|Chris Richards]]|sortname=Richards, Chris|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|28}}|caps=36|goals=3|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Tyler Adams]]|sortname=Adams, Tyler|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|14}}|caps=54|goals=2|club=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Antonee Robinson]]|sortname=Robinson, Antonee|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|8|8}}|caps=54|goals=5|club=[[Fulham F.C.|Fulham]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Auston Trusty]]|sortname=Trusty, Auston|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|12}}|caps=8|goals=0|club=[[Celtic F.C.|Celtic]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Giovanni Reyna]]|sortname=Reyna, Giovanni|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|11|13}}|caps=38|goals=9|club=[[Borussia Mönchengladbach]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Weston McKennie]]|sortname=Mckennie, Weston|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|28}}|caps=66|goals=12|club=[[Juventus FC|Juventus]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Ricardo Pepi]]|sortname=Pepi, Ricardo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|1|9}}|caps=37|goals=13|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Christian Pulisic]]|sortname=Pulisic, Christian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|18}}|caps=86|goals=33|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Brenden Aaronson]]|sortname=Aaronson, Brenden|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|22}}|caps=58|goals=9|club=[[Leeds United F.C.|Leeds United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=DF|name=[[Miles Robinson (soccer)|Miles Robinson]]|sortname=Robinson, Miles|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|3|14}}|caps=40|goals=3|club=[[FC Cincinnati]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Tim Ream]]|sortname=Ream, Tim|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1987|10|5}}|caps=82|goals=1|club=[[Charlotte FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Sebastian Berhalter]]|sortname=Berhalter, Sebastian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|10}}|caps=13|goals=1|club=[[Vancouver Whitecaps FC]]|clubnat=CAN}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Cristian Roldan]]|sortname=Roldan, Cristian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|6|3}}|caps=47|goals=0|club=[[Seattle Sounders FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Alex Freeman]]|sortname=Freeman, Alex|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|8|9}}|caps=17|goals=2|club=[[Villarreal CF|Villarreal]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Malik Tillman]]|sortname=Tillman, Malik|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|28}}|caps=30|goals=3|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Max Arfsten]]|sortname=Arfsten, Maximilian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|19}}|caps=20|goals=1|club=[[Columbus Crew]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Haji Wright]]|sortname=Wright, Haji|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|27}}|caps=20|goals=7|club=[[Coventry City F.C.|Coventry City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Folarin Balogun]]|sortname=Balogun, Folarin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|3}}|caps=27|goals=9|club=[[AS Monaco FC|Monaco]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Timothy Weah]]|sortname=Weah, Timothy|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|22}}|caps=51|goals=7|club=[[Olympique de Marseille|Marseille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Mark McKenzie (soccer, born 1999)|Mark McKenzie]]|sortname=Mckenzie, Mark|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|25}}|caps=29|goals=0|club=[[Toulouse FC|Toulouse]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Joe Scally]]|sortname=Scally, Joe|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|12|31}}|caps=26|goals=0|club=[[Borussia Mönchengladbach]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=24|pos=GK|name=[[Matt Freese]]|sortname=Freese, Matt|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|2}}|caps=15|goals=0|club=[[New York City FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=25|pos=GK|name=[[Chris Brady (soccer)|Chris Brady]]|sortname=Brady, Chris|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|3|3}}|caps=1|goals=0|club=[[Chicago Fire FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Alejandro Zendejas]]|sortname=Zendejas, Alejandro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|7}}|caps=14|goals=2|club=[[Club América|América]]|clubnat=MEX}} {{nat fs end}} ==Group E== ===Curaçao=== Coach: {{#invoke:flag|icon|NED}} [[Dick Advocaat]] [[Curaçao national football team|Curaçao]] announced their final squad on May 18.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/thebluewaveffk/p/DYe60yqjJc-/ |title=This is... The Blue Wave. Our squad that will represent Curaçao for the first time at the @fifaworldcup this summer! |publisher=[[Curaçao Football Federation]] |via=[[Instagram]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 18, 2026}}</ref><ref>{{cite web |last=Imber |first=Leon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7288726/2026/05/18/curacao-world-cup-squad-2026/ |title=Curacao name World Cup squad: Tahith Chong, Bacuna brothers included |website=[[The Athletic]] |publisher=[[The New York Times]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 18, 2026 |url-status=live |archive-date=May 18, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518174418/https://www.nytimes.com/athletic/7288726/2026/05/18/curacao-world-cup-squad-2026/}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Eloy Room]]|sortname=Room, Eloy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|2|6}}|caps=71|goals=0|club=[[Miami FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Shurandy Sambo]]|sortname=Sambo, Shurandy|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|8|19}}|caps=8|goals=0|club=[[Sparta Rotterdam]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Juriën Gaari]]|sortname=Gaari, Jurien|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|12|23}}|caps=60|goals=1|club=[[Abha Club|Abha]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Roshon van Eijma]]|sortname=Eijma, Roshon van|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|9}}|caps=28|goals=1|club=[[RKC Waalwijk]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Sherel Floranus]]|sortname=Floranus, Sherel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|23}}|caps=28|goals=0|club=[[PEC Zwolle]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Godfried Roemeratoe]]|sortname=Roemeratoe, Godfried|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|19}}|caps=28|goals=1|club=[[RKC Waalwijk]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Juninho Bacuna]]|sortname=Bacuna, Juninho|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|8|7}}|caps=49|goals=15|club=[[FC Volendam|Volendam]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Livano Comenencia]]|sortname=Comenencia, Livano|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|2|3}}|caps=20|goals=2|club=[[FC Zürich|Zürich]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Jürgen Locadia]]|sortname=Locadia, Jurgen|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|11|7}}|caps=13|goals=1|club=[[Miami FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Leandro Bacuna]]|sortname=Bacuna, Leandro|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|8|21}}|caps=72|goals=16|club=[[Iğdır F.K.|Iğdır]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Jeremy Antonisse]]|sortname=Antonisse, Jeremy|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|3|29}}|caps=27|goals=4|club=[[A.E. Kifisia F.C.|Kifisia]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=12|pos=FW|name=[[Sontje Hansen]]|sortname=Hansen, Sontje|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|18}}|caps=6|goals=1|club=[[Middlesbrough F.C.|Middlesbrough]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=FW|name=[[Tyrese Noslin]]|sortname=Noslin, Tyrese|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|9|11}}|caps=7|goals=1|club=[[SC Telstar|Telstar]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Kenji Gorré]]|sortname=Gorre, Kenji|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|9|29}}|caps=38|goals=6|club=[[Maccabi Haifa F.C.|Maccabi Haifa]]|clubnat=ISR}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Ar'jany Martha]]|sortname=Martha, Arjany|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|9|4}}|caps=9|goals=2|club=[[Rotherham United F.C.|Rotherham United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=16|pos=FW|name=[[Jearl Margaritha]]|sortname=Margaritha, Jearl|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|10}}|caps=22|goals=5|club=[[SK Beveren|Beveren]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Brandley Kuwas]]|sortname=Kuwas, Brandley|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|9|19}}|caps=35|goals=2|club=[[FC Volendam|Volendam]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Armando Obispo]]|sortname=Obispo, Armando|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|5}}|caps=6|goals=0|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Gervane Kastaneer]]|sortname=Kastaneer, Gervane|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|9}}|caps=29|goals=9|club=[[Terengganu FC|Terengganu]]|clubnat=MAS}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[Joshua Brenet]]|sortname=Brenet, Joshua|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|3|20}}|caps=18|goals=2|club=[[Kayserispor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Tahith Chong]]|sortname=Chong, Tahith|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|12|4}}|caps=6|goals=3|club=[[Sheffield United F.C.|Sheffield United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Kevin Felida]]|sortname=Felida, Kevin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|11|11}}|caps=19|goals=1|club=[[FC Den Bosch|Den Bosch]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Riechedly Bazoer]]|sortname=Bazoer, Riechedly|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|10|12}}|caps=5|goals=0|club=[[Konyaspor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Deveron Fonville]]|sortname=Fonville, Deveron|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|5|16}}|caps=2|goals=0|club=[[NEC Nijmegen|NEC]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=25|pos=GK|name=[[Tyrick Bodak]]|sortname=Bodak, Tyrick|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|15}}|caps=4|goals=0|club=[[SC Telstar|Telstar]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=26|pos=GK|name=[[Trevor Doornbusch]]|sortname=Doornbusch, Trevor|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|7|6}}|caps=8|goals=0|club=[[VVV-Venlo]]|clubnat=NED}} {{nat fs end}} ===Ecuador=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ARG}} [[Sebastián Beccacece]] [[Ecuador national football team|Ecuador]] announced their final squad on May 31.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DZBsBHEMqH-/ |title=Nosotros vamos en serio. Porque estos 26 van con la misma hambre de 18 millones de ecuatorianos. Con el mismo sacrificio de los que salieron desde abajo y llegaron lejos. Esta es nuestra lista, y vamos a demostrar al mundo que esto es Ecuador. |trans-title=We're going for real. Because these 26 go with the same hunger of 18 million Ecuadorians. With the same sacrifice of those who came from the bottom and reached far. This is our squad, and we will show the world that this is Ecuador. |publisher=[[Ecuadorian Football Federation]] |via=[[Instagram]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026 |language=es}}</ref><ref>{{cite web |last=Dorff |first=Marcel |url=https://heavy.com/sports/soccer/world-cup/ecuador-announces-squad-fifa-world-cup/ |title=Ecuador Announces Squad for 2026 FIFA World Cup |work=[[Heavy (website)|Heavy]] |date=May 31, 2026 |access-date=June 1, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Hernán Galíndez]]|sortname=Galindez, Hernan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1987|3|30}}|caps=35|goals=0|club=[[Club Atlético Huracán|Huracán]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Félix Torres (footballer, born 1997)|Félix Torres]]|sortname=Torres, Felix|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|11}}|caps=49|goals=5|club=[[SC Internacional|Internacional]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Piero Hincapié]]|sortname=Hincapie, Piero|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|1|9}}|caps=52|goals=3|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Joel Ordóñez]]|sortname=Ordonez, Joel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|4|21}}|caps=17|goals=0|club=[[Club Brugge KV|Club Brugge]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Jordy Alcívar]]|sortname=Alcivar, Jordy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|5}}|caps=11|goals=1|club=[[Independiente del Valle]]|clubnat=ECU}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Willian Pacho]]|sortname=Pacho, Willian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|10|16}}|caps=34|goals=2|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=7|pos=DF|name=[[Pervis Estupiñán]]|sortname=Estupinan, Pervis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|1|21}}|caps=54|goals=5|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Anthony Valencia]]|sortname=Valencia, Anthony|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|21}}|caps=3|goals=1|club=[[Royal Antwerp FC|Antwerp]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[John Yeboah]]|sortname=Yeboah, John|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|23}}|caps=23|goals=3|club=[[Venezia FC|Venezia]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Kendry Páez]]|sortname=Paez, Kendry|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|5|4}}|caps=26|goals=2|club=[[Club Atlético River Plate|River Plate]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Kevin Rodríguez (footballer, born 2000)|Kevin Rodríguez]]|sortname=Rodriguez, Kevin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|4}}|caps=31|goals=2|club=[[Royale Union Saint-Gilloise|Union Saint-Gilloise]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Moisés Ramírez]]|sortname=Ramirez, Moises|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|9|9}}|caps=7|goals=0|club=[[A.E. Kifisia F.C.|Kifisia]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=13|pos=FW|name=[[Enner Valencia]]|sortname=Valencia, Enner|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|11|4}}|caps=105|goals=49|club=[[C.F. Pachuca|Pachuca]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Alan Minda]]|sortname=Minda, Alan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|5|14}}|caps=20|goals=2|club=[[Clube Atlético Mineiro|Atlético Mineiro]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Pedro Vite]]|sortname=Vite, Pedro|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|3|9}}|caps=17|goals=1|club=[[Pumas UNAM|Pumas]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=16|pos=FW|name=[[Jordy Caicedo]]|sortname=Caicedo, Jordy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|18}}|caps=20|goals=4|club=[[Club Atlético Huracán|Huracán]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Ángelo Preciado]]|sortname=Preciado, Angelo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|18}}|caps=55|goals=0|club=[[Clube Atlético Mineiro|Atlético Mineiro]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Denil Castillo]]|sortname=Castillo, Denil|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|3|24}}|caps=5|goals=0|club=[[FC Midtjylland|Midtjylland]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Gonzalo Plata]]|sortname=Plata, Gonzalo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|11|1}}|caps=50|goals=8|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Nilson Angulo]]|sortname=Angulo, Nilson|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|19}}|caps=14|goals=2|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Alan Franco (footballer, born 1998)|Alan Franco]]|sortname=Franco, Alan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|21}}|caps=58|goals=1|club=[[Clube Atlético Mineiro|Atlético Mineiro]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Gonzalo Valle]]|sortname=Valle, Gonzalo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|28}}|caps=4|goals=0|club=[[LDU Quito]]|clubnat=ECU}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Moisés Caicedo]]|sortname=Caicedo, Moises|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|11|2}}|caps=61|goals=3|club=[[Chelsea F.C.|Chelsea]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Jeremy Arévalo]]|sortname=Arevalo, Jeremy|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|3|19}}|caps=4|goals=0|club=[[VfB Stuttgart]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Jackson Porozo]]|sortname=Porozo, Jackson|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|8|4}}|caps=10|goals=1|club=[[Club Tijuana|Tijuana]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Yaimar Medina]]|sortname=Medina, Yaimar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|11|5}}|caps=6|goals=0|club=[[KRC Genk|Genk]]|clubnat=BEL}} {{nat fs end}} ===Germany=== Coach: [[Julian Nagelsmann]] [[Germany national football team|Germany]] announced their final squad on May 21.<ref>{{cite web |url=https://www.dfb.de/news/nagelsmann-reveals-26-man-squad-for-the-fifa-world-cup |title=Nagelsmann reveals 26-man squad for the FIFA World Cup |publisher=[[German Football Association]] |date=May 21, 2026 |access-date=May 21, 2026 |url-status=live |archive-date=May 21, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521152650/https://www.dfb.de/news/nagelsmann-reveals-26-man-squad-for-the-fifa-world-cup}}</ref> [[Lennart Karl]] withdrew injured and was replaced by [[Assan Ouédraogo]] on June 5.<ref>{{cite web |url=https://www.bavarianfootballworks.com/fifa-world-cup/212194/rb-leipzigs-assan-ouedraogo-to-take-lennart-karls-world-cup-spot-with-germany |title=RB Leipzig’s Assan Ouédraogo to take Lennart Karl’s World Cup spot with Germany |publisher=[[SB Nation|Bavarian Football Works]] |date=June 5, 2026 |access-date=June 5, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Manuel Neuer]]|sortname=Neuer, Manuel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1986|3|27}}|caps=124|goals=0|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Antonio Rüdiger]]|sortname=Rudiger, Antonio|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|3|3}}|caps=82|goals=3|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Waldemar Anton]]|sortname=Anton, Waldemar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|20}}|caps=13|goals=0|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Jonathan Tah]]|sortname=Tah, Jonathan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|11}}|caps=47|goals=1|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Aleksandar Pavlović (footballer)|Aleksandar Pavlović]]|sortname=Pavlovic, Aleksandar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|5|3}}|caps=11|goals=1|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Joshua Kimmich]]|sortname=Kimmich, Joshua|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|2|8}}|caps=110|goals=10|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Kai Havertz]]|sortname=Havertz, Kai|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|6|11}}|caps=58|goals=22|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Leon Goretzka]]|sortname=Goretzka, Leon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|2|6}}|caps=70|goals=15|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=9|pos=MF|name=[[Jamie Leweling]]|sortname=Leweling, Jamie|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|26}}|caps=5|goals=1|club=[[VfB Stuttgart]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Jamal Musiala]]|sortname=Musiala, Jamal|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|2|26}}|caps=42|goals=9|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Nick Woltemade]]|sortname=Woltemade, Nick|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|14}}|caps=11|goals=4|club=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Oliver Baumann]]|sortname=Baumann, Oliver|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|6|2}}|caps=13|goals=0|club=[[TSG 1899 Hoffenheim|TSG Hoffenheim]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[Pascal Groß]]|sortname=Gross, Pascal|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|6|15}}|caps=18|goals=1|club=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton & Hove Albion]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Maximilian Beier]]|sortname=Beier, Maximilian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|10|17}}|caps=9|goals=0|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Nico Schlotterbeck]]|sortname=Schlotterbeck, Nico|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|12|1}}|caps=27|goals=0|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Angelo Stiller]]|sortname=Stiller, Angelo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|4}}|caps=8|goals=0|club=[[VfB Stuttgart]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Florian Wirtz]]|sortname=Wirtz, Florian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|5|3}}|caps=41|goals=11|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Nathaniel Brown (footballer)|Nathaniel Brown]]|sortname=Brown, Nathaniel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|16}}|caps=5|goals=0|club=[[Eintracht Frankfurt]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Leroy Sané]]|sortname=Sane, Leroy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|11}}|caps=76|goals=17|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Nadiem Amiri]]|sortname=Amiri, Nadiem|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|10|27}}|caps=11|goals=1|club=[[1. FSV Mainz 05|Mainz 05]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=21|pos=GK|name=[[Alexander Nübel]]|sortname=Nubel, Alexander|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|9|30}}|caps=3|goals=0|club=[[VfB Stuttgart]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[David Raum]]|sortname=Raum, David|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|22}}|caps=37|goals=1|club=[[RB Leipzig]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Felix Nmecha]]|sortname=Nmecha, Felix|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|10}}|caps=8|goals=1|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Malick Thiaw]]|sortname=Thiaw, Malick|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|8|8}}|caps=5|goals=0|club=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Assan Ouédraogo]]|sortname=Ouédraogo, Assan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|5|9}}|caps=1|goals=1|club=[[RB Leipzig]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Deniz Undav]]|sortname=Undav, Deniz|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|19}}|caps=9|goals=6|club=[[VfB Stuttgart]]|clubnat=GER}} {{nat fs end}} ===Ivory Coast=== Coach: [[Emerse Faé]] [[Ivory Coast national football team|Ivory Coast]] announced their final squad on May 15.<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/equipedecotedivoirefootball/posts/pfbid02iYBFQWQns1TSiRW2dGky2Xr2hKNqQWeeWxyDAS3B5kNZxuiQ6oADmMPyPEQExxpcl |title=Le moment est enfin arrivé. Voici la liste des Éléphants sélectionnés pour défendre les couleurs de la Côte d'Ivoire à la Coupe du Monde 2026. |trans-title=The moment has finally arrived. Here is the list of the Elephants selected to defend the colors of Ivory Coast at the 2026 World Cup. |publisher=[[Ivorian Football Federation]] |via=[[Facebook]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 15, 2026 |url-status=live |language=fr |archive-date=May 16, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260516045606/https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fequipedecotedivoirefootball%2Fposts%2Fpfbid02iYBFQWQns1TSiRW2dGky2Xr2hKNqQWeeWxyDAS3B5kNZxuiQ6oADmMPyPEQExxpcl}}</ref><ref>{{cite web |last=Peter |first=Mike |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/c9360dwzl2lo |title=Zaha omitted from Ivory Coast World Cup squad |work=[[BBC Sport]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 22, 2026 |archive-date=May 17, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260517065701/https://www.bbc.com/sport/football/articles/c9360dwzl2lo |url-status=live}}</ref> [[Clément Akpa]] withdrew injured and was replaced by [[Christopher Opéri]] on May 29.<ref>{{cite tweet |author=Ivorian Football Federation |author-link=Ivorian Football Federation |user=equipenatciv |number=2060394431027544205 |date=May 29, 2026 |title=Communiqué Mondial 2026: Clément Akpa forfait remplacé par Christopher Operi |trans-title=Press release, 2026 World Cup: Clément Akpa withdrawn, replaced by Christopher Operi |language=fr |access-date=May 29, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Yahia Fofana]]|sortname=Fofana, Yahia|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|8|21}}|caps=35|goals=0|club=[[Çaykur Rizespor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Ousmane Diomande]]|sortname=Diomande, Ousmane|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|12|4}}|caps=15|goals=1|club=[[Sporting CP]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Ghislain Konan]]|sortname=Konan, Ghislain|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|27}}|caps=54|goals=0|club=[[Gil Vicente F.C.|Gil Vicente]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Jean Michaël Seri]]|sortname=Seri, Jean Michael|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|7|19}}|caps=65|goals=4|club=[[NK Maribor|Maribor]]|clubnat=SVN}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Wilfried Singo]]|sortname=Singo, Wilfried|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|12|25}}|caps=34|goals=1|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Seko Fofana]]|sortname=Fofana, Seko|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|5|7}}|caps=32|goals=7|club=[[FC Porto|Porto]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=7|pos=DF|name=[[Odilon Kossounou]]|sortname=Kossounou, Odilon|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|4}}|caps=35|goals=0|club=[[Atalanta BC|Atalanta]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Franck Kessié]]|sortname=Kessie, Franck|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|12|19}}|caps=103|goals=15|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Ange-Yoan Bonny]]|sortname=Bonny, Ange-Yoan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|10|25}}|caps=1|goals=0|club=[[Inter Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Simon Adingra]]|sortname=Adingra, Simon|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|1|1}}|caps=29|goals=5|club=[[AS Monaco FC|Monaco]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Yan Diomande]]|sortname=Diomande, Yan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|11|14}}|caps=10|goals=3|club=[[RB Leipzig]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=12|pos=FW|name=[[Elye Wahi]]|sortname=Wahi, Elye|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|1|2}}|caps=2|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Christopher Opéri]]|sortname=Operi, Christopher|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|4|29}}|caps=12|goals=0|club=[[İstanbul Başakşehir F.K.|İstanbul Başakşehir]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Oumar Diakité]]|sortname=Diakite, Oumar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|12|20}}|caps=29|goals=6|club=[[Cercle Brugge KSV|Cercle Brugge]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=15|pos=FW|name=[[Amad Diallo]]|sortname=Diallo, Amad|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|11}}|caps=19|goals=6|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Mohamed Koné (footballer, born 2002)|Mohamed Koné]]|sortname=Kone, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|3|7}}|caps=0|goals=0|club=[[Royal Charleroi SC|Charleroi]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Guéla Doué]]|sortname=Doue, Guela|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|10|17}}|caps=20|goals=3|club=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Ibrahim Sangaré (Ivorian footballer)|Ibrahim Sangaré]]|sortname=Sangare, Ibrahim|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|12|2}}|caps=58|goals=12|club=[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Nicolas Pépé]]|sortname=Pepe, Nicolas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|5|29}}|caps=55|goals=12|club=[[Villarreal CF|Villarreal]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[Emmanuel Agbadou]]|sortname=Agbadou, Emmanuel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|6|17}}|caps=20|goals=2|club=[[Beşiktaş J.K.|Beşiktaş]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Evan Ndicka]]|sortname=Ndicka, Evan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|20}}|caps=28|goals=0|club=[[AS Roma|Roma]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=22|pos=FW|name=[[Evann Guessand]]|sortname=Guessand, Evann|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|1}}|caps=21|goals=4|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Alban Lafont]]|sortname=Lafont, Alban|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|23}}|caps=4|goals=0|club=[[Panathinaikos F.C.|Panathinaikos]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Bazoumana Touré]]|sortname=Toure, Bazoumana|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|3|2}}|caps=6|goals=2|club=[[TSG 1899 Hoffenheim|TSG Hoffenheim]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Parfait Guiagon]]|sortname=Guiagon, Parfait|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|22}}|caps=5|goals=0|club=[[Royal Charleroi SC|Charleroi]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Christ Inao Oulaï]]|sortname=Inao Oulai, Christ|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|4|6}}|caps=9|goals=0|club=[[Trabzonspor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs end}} ==Group F== ===Japan=== Coach: [[Hajime Moriyasu]] [[Japan national football team|Japan]] announced their final squad on May 15.<ref>{{cite web |url=https://www.jfa.jp/eng/samuraiblue/news/00036338/ |title=Samurai Blue (Japan National Team) squad & schedule – Kirin Challenge Cup 2026 vs Iceland (5/31@Tokyo), FIFA World Cup 2026 (6/11-7/19@Canada, Mexico, USA) |publisher=[[Japan Football Association]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 15, 2026 |url-status=live |archive-date=May 15, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260515114526/https://www.jfa.jp/eng/samuraiblue/news/00036338/}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Zion Suzuki]]|sortname=Suzuki, Zion|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|8|21}}|caps=24|goals=0|club=[[Parma Calcio 1913|Parma]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Yukinari Sugawara]]|sortname=Sugawara, Yukinari|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|28}}|caps=21|goals=2|club=[[SV Werder Bremen|Werder Bremen]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Shōgo Taniguchi]]|sortname=Taniguchi, Shogo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|7|15}}|caps=38|goals=1|club=[[Sint-Truidense VV|Sint-Truiden]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Kō Itakura]]|sortname=Itakura, Ko|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|27}}|caps=40|goals=2|club=[[AFC Ajax|Ajax]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Yūto Nagatomo]]|sortname=Nagatomo, Yuto|age={{birth date and age2|2026|6|11|1986|9|12}}|caps=145|goals=4|club=[[FC Tokyo]]|clubnat=JPN}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Wataru Endo]]|sortname=Endo, Wataru|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|2|9}}|caps=73|goals=4|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Ao Tanaka]]|sortname=Tanaka, Ao|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|10}}|caps=38|goals=8|club=[[Leeds United F.C.|Leeds United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Takefusa Kubo]]|sortname=Kubo, Takefusa|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|4}}|caps=49|goals=7|club=[[Real Sociedad]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Keisuke Gotō]]|sortname=Goto, Keisuke|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|6|3}}|caps=4|goals=0|club=[[Sint-Truidense VV|Sint-Truiden]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Ritsu Dōan]]|sortname=Doan, Ritsu|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|16}}|caps=65|goals=11|club=[[Eintracht Frankfurt]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Daizen Maeda]]|sortname=Maeda, Daizen|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|20}}|caps=27|goals=4|club=[[Celtic F.C.|Celtic]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Keisuke Ōsako]]|sortname=Osako, Keisuke|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|7|28}}|caps=11|goals=0|club=[[Sanfrecce Hiroshima]]|clubnat=JPN}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[Keito Nakamura]]|sortname=Nakamura, Keito|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|28}}|caps=25|goals=10|club=[[Stade de Reims|Reims]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Junya Itō]]|sortname=Ito, Junya|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|3|9}}|caps=69|goals=15|club=[[KRC Genk|Genk]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Daichi Kamada]]|sortname=Kamada, Daichi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|8|5}}|caps=49|goals=12|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Tsuyoshi Watanabe]]|sortname=Watanabe, Tsuyoshi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|5}}|caps=11|goals=0|club=[[Feyenoord]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Yuito Suzuki]]|sortname=Suzuki, Yuito|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|10|25}}|caps=6|goals=0|club=[[SC Freiburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Ayase Ueda]]|sortname=Ueda, Ayase|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|28}}|caps=39|goals=16|club=[[Feyenoord]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Kōki Ogawa (footballer)|Kōki Ogawa]]|sortname=Ogawa, Koki|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|8|8}}|caps=15|goals=11|club=[[NEC Nijmegen|NEC]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[Ayumu Seko]]|sortname=Seko, Ayumu|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|7}}|caps=14|goals=0|club=[[Le Havre AC|Le Havre]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Hiroki Itō (footballer, born 1999)|Hiroki Itō]]|sortname=Ito, Hiroki|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|5|12}}|caps=24|goals=1|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Takehiro Tomiyasu]]|sortname=Tomiyasu, Takehiro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|11|5}}|caps=43|goals=1|club=[[AFC Ajax|Ajax]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Tomoki Hayakawa]]|sortname=Hayakawa, Tomoki|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|3}}|caps=4|goals=0|club=[[Kashima Antlers]]|clubnat=JPN}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Kaishū Sano]]|sortname=Sano, Kaishu|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|12|30}}|caps=13|goals=0|club=[[1. FSV Mainz 05|Mainz 05]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Junnosuke Suzuki]]|sortname=Suzuki, Junnosuke|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|12}}|caps=6|goals=0|club=[[F.C. Copenhagen|Copenhagen]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Kento Shiogai]]|sortname=Shiogai, Kento|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|3|26}}|caps=2|goals=0|club=[[VfL Wolfsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs end}} ===Netherlands=== Coach: [[Ronald Koeman]] The [[Netherlands national football team|Netherlands]] announced their final squad on May 27.<ref>{{cite web |url=https://www.onsoranje.nl/nieuws/nederlands-elftal-mannen/82598/definitieve-selectie-oranje-m-voor-fifa-world-cup-2026 |title=Definitieve selectie Oranje (m) voor FIFA World Cup 2026 |trans-title=Final roster for the Netherlands men's national team for the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[Royal Dutch Football Association]] |date=May 27, 2026 |access-date=May 27, 2026 |language=nl |archive-date=May 27, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260527152448/https://www.onsoranje.nl/nieuws/nederlands-elftal-mannen/82598/definitieve-selectie-oranje-m-voor-fifa-world-cup-2026 |url-status=live }}</ref> [[Jurriën Timber]] withdrew injured and was replaced by [[Lutsharel Geertruida]] on June 8.<ref>{{cite web |url=https://nos.nl/artikel/2617697-jurrien-timber-mist-toch-wk-met-oranje-geertruida-opgeroepen-als-vervanger |title=Jurriën Timber mist toch WK met Oranje, Geertruida opgeroepen als vervanger |trans-title=Jurriën Timber misses World Cup with the Netherlands after all, Geertruida called up as replacement |publisher=[[Nederlandse Omroep Stichting]] |date=June 8, 2026 |access-date=June 8, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Bart Verbruggen]]|sortname=Verbruggen, Bart|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|8|18}}|caps=29|goals=0|club=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton & Hove Albion]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Lutsharel Geertruida]]|sortname=Geertruida, Lutsharel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|18}}|caps=21|goals=0|club=[[Sunderland AFC|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=MF|name=[[Marten de Roon]]|sortname=Roon, Marten de|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|3|29}}|caps=43|goals=1|club=[[Atalanta BC|Atalanta]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Virgil van Dijk]]|sortname=Dijk, Virgil van|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|7|8}}|caps=92|goals=12|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Nathan Aké]]|sortname=Ake, Nathan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|2|18}}|caps=59|goals=5|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Jan Paul van Hecke]]|sortname=Hecke, Jan Paul van|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|8}}|caps=12|goals=0|club=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton & Hove Albion]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Justin Kluivert]]|sortname=Kluivert, Justin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|5|5}}|caps=12|goals=0|club=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Ryan Gravenberch]]|sortname=Gravenberch, Ryan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|16}}|caps=27|goals=1|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Wout Weghorst]]|sortname=Weghorst, Wout|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|8|7}}|caps=52|goals=14|club=[[AFC Ajax|Ajax]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Memphis Depay]]|sortname=Depay, Memphis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|2|13}}|caps=109|goals=55|club=[[SC Corinthians Paulista|Corinthians]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Cody Gakpo]]|sortname=Gakpo, Cody|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|5|7}}|caps=50|goals=21|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=DF|name=[[Mats Wieffer]]|sortname=Wieffer, Mats|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|11|16}}|caps=15|goals=1|club=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton & Hove Albion]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=GK|name=[[Robin Roefs]]|sortname=Roefs, Robin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|1|17}}|caps=1|goals=0|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Tijjani Reijnders]]|sortname=Reijnders, Tijjani|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|29}}|caps=32|goals=7|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Micky van de Ven]]|sortname=Ven, Micky van de|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|19}}|caps=21|goals=1|club=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Guus Til]]|sortname=Til, Guus|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|12|22}}|caps=7|goals=1|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Noa Lang]]|sortname=Lang, Noa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|6|17}}|caps=15|goals=3|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Donyell Malen]]|sortname=Malen, Donyell|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|19}}|caps=53|goals=13|club=[[AS Roma|Roma]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Brian Brobbey]]|sortname=Brobbey, Brian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|1}}|caps=12|goals=1|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Teun Koopmeiners]]|sortname=Koopmeiners, Teun|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|28}}|caps=28|goals=3|club=[[Juventus FC|Juventus]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Frenkie de Jong]]|sortname=Jong, Frenkie de|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|12}}|caps=66|goals=2|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Denzel Dumfries]]|sortname=Dumfries, Denzel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|18}}|caps=72|goals=11|club=[[Inter Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Mark Flekken]]|sortname=Flekken, Mark|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|6|13}}|caps=12|goals=0|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Crysencio Summerville]]|sortname=Summerville, Crysencio|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|10|30}}|caps=2|goals=0|club=[[West Ham United F.C.|West Ham United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Jorrel Hato]]|sortname=Hato, Jorrel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|3|7}}|caps=8|goals=0|club=[[Chelsea F.C.|Chelsea]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Quinten Timber]]|sortname=Timber, Quinten|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|17}}|caps=11|goals=1|club=[[Olympique de Marseille|Marseille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs end}} ===Sweden=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ENG}} [[Graham Potter]] [[Sweden men's national football team|Sweden]] announced their final squad on May 12.<ref>{{cite web |url=https://www.svenskfotboll.se/nyheter/landslag/2026/05/potters-vm-trupp-offentliggjord/ |title=Potters VM-trupp offentliggjord |trans-title=Potter's World Cup squad announced |publisher=[[Swedish Football Association]] |date=May 12, 2026 |access-date=May 12, 2026 |language=sv |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260514122835/https://www.svenskfotboll.se/nyheter/landslag/2026/05/potters-vm-trupp-offentliggjord/ |archive-date=May 14, 2026}}</ref> [[Emil Holm (footballer)|Emil Holm]] withdrew injured and was replaced by [[Herman Johansson]] on May 30.<ref>{{cite web |url=https://www.svenskfotboll.se/nyheter/landslag/2026/05/johansson-ersatter-holm/ |title=Herman Johansson ersätter Emil Holm |trans-title=Herman Johansson replaces Emil Holm |publisher=[[Swedish Football Association]] |date=May 30, 2026 |access-date=May 30, 2026 |language=sv |archive-date=May 30, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260530110421/https://www.svenskfotboll.se/nyheter/landslag/2026/05/johansson-ersatter-holm |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Jacob Widell Zetterström]]|sortname=Widell Zetterstrom, Jacob|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|11}}|caps=3|goals=0|club=[[Derby County F.C.|Derby County]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Gustaf Lagerbielke (footballer)|Gustaf Lagerbielke]]|sortname=Lagerbielke, Gustaf|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|10}}|caps=11|goals=2|club=[[S.C. Braga|Braga]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Victor Lindelöf]]|sortname=Lindelof, Victor|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|7|17}}|caps=76|goals=3|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Isak Hien]]|sortname=Hien, Isak|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|13}}|caps=29|goals=0|club=[[Atalanta BC|Atalanta]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Gabriel Gudmundsson]]|sortname=Gudmundsson, Gabriel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|4|29}}|caps=24|goals=0|club=[[Leeds United F.C.|Leeds United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Herman Johansson]]|sortname=Johansson, Herman|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|16}}|caps=3|goals=0|club=[[FC Dallas]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Lucas Bergvall]]|sortname=Bergvall, Lucas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|2|2}}|caps=10|goals=0|club=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=DF|name=[[Daniel Svensson (footballer, born 2002)|Daniel Svensson]]|sortname=Svensson, Daniel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|12}}|caps=13|goals=0|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Alexander Isak]]|sortname=Isak, Alexander|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|9|21}}|caps=58|goals=17|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Benjamin Nygren]]|sortname=Nygren, Benjamin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|8}}|caps=11|goals=3|club=[[Celtic F.C.|Celtic]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Anthony Elanga]]|sortname=Elanga, Anthony|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|4|27}}|caps=30|goals=6|club=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Viktor Johansson]]|sortname=Johansson, Viktor|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|14}}|caps=12|goals=0|club=[[Stoke City F.C.|Stoke City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[Ken Sema]]|sortname=Sema, Ken|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|9|30}}|caps=33|goals=5|club=[[Pafos FC|Pafos]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Hjalmar Ekdal]]|sortname=Ekdal, Hjalmar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|21}}|caps=13|goals=0|club=[[Burnley F.C.|Burnley]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Carl Starfelt]]|sortname=Starfelt, Carl|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|6|1}}|caps=18|goals=0|club=[[RC Celta de Vigo|Celta Vigo]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Jesper Karlström]]|sortname=Karlstrom, Jesper|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|6|21}}|caps=25|goals=0|club=[[Udinese Calcio|Udinese]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Viktor Gyökeres]]|sortname=Gyokeres, Viktor|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|4}}|caps=33|goals=20|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Yasin Ayari]]|sortname=Ayari, Yasin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|10|6}}|caps=21|goals=3|club=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton & Hove Albion]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Mattias Svanberg]]|sortname=Svanberg, Mattias|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|5}}|caps=41|goals=2|club=[[VfL Wolfsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[Eric Smith (Swedish footballer)|Eric Smith]]|sortname=Smith, Eric|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|8}}|caps=2|goals=0|club=[[FC St. Pauli]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Alexander Bernhardsson]]|sortname=Bernhardsson, Alexander|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|8}}|caps=11|goals=0|club=[[Holstein Kiel]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Besfort Zeneli]]|sortname=Zeneli, Besfort|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|11|21}}|caps=8|goals=0|club=[[Royale Union Saint-Gilloise|Union Saint-Gilloise]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Kristoffer Nordfeldt]]|sortname=Nordfeldt, Kristoffer|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|6|23}}|caps=21|goals=0|club=[[AIK Fotboll|AIK]]|clubnat=SWE}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Elliot Stroud]]|sortname=Stroud, Elliot|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|6|22}}|caps=1|goals=0|club=[[Mjällby AIF]]|clubnat=SWE}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Gustaf Nilsson (footballer, born 1997)|Gustaf Nilsson]]|sortname=Nilsson, Gustaf|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|23}}|caps=10|goals=4|club=[[Club Brugge KV|Club Brugge]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Taha Ali]]|sortname=Ali, Taha|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|1}}|caps=2|goals=0|club=[[Malmö FF]]|clubnat=SWE}} {{nat fs end}} ===Tunisia=== Coach: {{#invoke:flag|icon|FRA}} [[Sabri Lamouchi]] [[Tunisia national football team|Tunisia]] announced their final squad on May 15.<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/FTF.OFFICIELLE/posts/pfbid0E866yGc4GeFeJXHB3BHWKda7nNXRFSgXXqMFuW2mhouTJxbLYyc4Lz8ojiwLKYUAl |title=قائمة منتخبنا الوطني في كأس العالم 2026 |trans-title=Our National Team Squad for the 2026 World Cup |publisher=[[Tunisian Football Federation]] |via=[[Facebook]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 15, 2026 |language=ar |url-status=live |archive-date=May 16, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260516045714/https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2FFTF.OFFICIELLE%2Fposts%2Fpfbid0E866yGc4GeFeJXHB3BHWKda7nNXRFSgXXqMFuW2mhouTJxbLYyc4Lz8ojiwLKYUAl}}</ref><ref>{{cite web |last=Sanghera |first=Mandeep |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cy42jjj4gg4o |title=Lamouchi leaves Sassi out of Tunisia World Cup squad |work=[[BBC Sport]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 15, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Mouhib Chamakh]]|sortname=Chamakh, Mouhib|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|8|25}}|caps=2|goals=0|club=[[Club Africain]]|clubnat=TUN}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Ali Abdi (footballer)|Ali Abdi]]|sortname=Abdi, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|12|20}}|caps=46|goals=7|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Montassar Talbi]]|sortname=Talbi, Montassar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|5|26}}|caps=64|goals=4|club=[[FC Lorient|Lorient]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Omar Rekik]]|sortname=Rekik, Omar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|12|20}}|caps=6|goals=0|club=[[NK Maribor|Maribor]]|clubnat=SVN}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Adem Arous]]|sortname=Arous, Adem|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|7|17}}|caps=2|goals=0|club=[[Kasımpaşa S.K.|Kasımpaşa]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Dylan Bronn]]|sortname=Bronn, Dylan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|6|19}}|caps=52|goals=2|club=[[Servette FC|Servette]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Elias Achouri]]|sortname=Achouri, Elias|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|10}}|caps=30|goals=4|club=[[F.C. Copenhagen|Copenhagen]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=8|pos=FW|name=[[Elias Saad]]|sortname=Saad, Elias|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|12|27}}|caps=15|goals=4|club=[[Hannover 96]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Hazem Mastouri]]|sortname=Mastouri, Hazem|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|6|18}}|caps=19|goals=4|club=[[FC Dynamo Makhachkala|Dynamo Makhachkala]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Hannibal Mejbri]]|sortname=Mejbri, Hannibal|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|1|21}}|caps=45|goals=1|club=[[Burnley F.C.|Burnley]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Ismaël Gharbi]]|sortname=Gharbi, Ismael|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|4|10}}|caps=17|goals=2|club=[[FC Augsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=12|pos=DF|name=[[Mortadha Ben Ouanes]]|sortname=Ben Ouanes, Mortadha|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|7|2}}|caps=18|goals=0|club=[[Kasımpaşa S.K.|Kasımpaşa]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[Rani Khedira]]|sortname=Khedira, Rani|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|1|27}}|caps=3|goals=0|club=[[1. FC Union Berlin|Union Berlin]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Khalil Ayari]]|sortname=Ayari, Khalil|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|2|2}}|caps=4|goals=0|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Hadj Mahmoud]]|sortname=Mahmoud, Hadj|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|24}}|caps=9|goals=0|club=[[FC Lugano|Lugano]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Aymen Dahmen]]|sortname=Dahmen, Aymen|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|28}}|caps=37|goals=0|club=[[CS Sfaxien]]|clubnat=TUN}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Ellyes Skhiri]]|sortname=Skhiri, Ellyes|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|5|10}}|caps=83|goals=4|club=[[Eintracht Frankfurt]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Rayan Elloumi]]|sortname=Elloumi, Rayan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|9|17}}|caps=4|goals=0|club=[[Vancouver Whitecaps FC]]|clubnat=CAN}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Firas Chaouat]]|sortname=Chaouat, Firas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|5|8}}|caps=30|goals=6|club=[[Club Africain]]|clubnat=TUN}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[Yan Valery]]|sortname=Valery, Yan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|22}}|caps=22|goals=0|club=[[BSC Young Boys|Young Boys]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Mohamed Amine Ben Hamida]]|sortname=Ben Hamida, Mohamed Amine|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|15}}|caps=13|goals=0|club=[[Espérance Sportive de Tunis|Espérance de Tunis]]|clubnat=TUN}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Sabri Ben Hessen]]|sortname=Ben Hessen, Sabri|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|13}}|caps=2|goals=0|club=[[Étoile Sportive du Sahel|Étoile du Sahel]]|clubnat=TUN}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Moutaz Neffati]]|sortname=Neffati, Moutaz|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|9|4}}|caps=5|goals=0|club=[[IFK Norrköping]]|clubnat=SWE}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Raed Chikhaoui]]|sortname=Chikhaoui, Raed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|6|9}}|caps=0|goals=0|club=[[US Monastir (football)|US Monastir]]|clubnat=TUN}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Anis Ben Slimane]]|sortname=Ben Slimane, Anis|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|3|16}}|caps=41|goals=4|club=[[Norwich City F.C.|Norwich City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Sebastian Tounekti]]|sortname=Tounekti, Sebastian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|13}}|caps=12|goals=1|club=[[Celtic F.C.|Celtic]]|clubnat=SCO}} {{nat fs end}} ==Group G== ===Belgium=== Coach: {{#invoke:flag|icon|FRA}} [[Rudi Garcia]] [[Belgium national football team|Belgium]] announced their final squad on May 15.<ref>{{cite web |url=https://www.rbfa.be/en/news/26-red-devils-world-cup-squad |title=26 Red Devils in World Cup squad |publisher=[[Royal Belgian Football Association]] |date=May 15, 2026 |access-date=May 15, 2026 |url-status=live |archive-date=May 15, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260515115739/https://www.rbfa.be/en/news/26-red-devils-world-cup-squad}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Thibaut Courtois]]|sortname=Courtois, Thibaut|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|5|11}}|caps=109|goals=0|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Zeno Debast]]|sortname=Debast, Zeno|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|10|24}}|caps=26|goals=1|club=[[Sporting CP]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Arthur Theate]]|sortname=Theate, Arthur|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|25}}|caps=33|goals=1|club=[[Eintracht Frankfurt]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Brandon Mechele]]|sortname=Mechele, Brandon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|1|28}}|caps=9|goals=1|club=[[Club Brugge KV|Club Brugge]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Maxim De Cuyper]]|sortname=De Cuyper, Maxim|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|12|22}}|caps=19|goals=4|club=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton & Hove Albion]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Axel Witsel]]|sortname=Witsel, Axel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|1|12}}|caps=138|goals=12|club=[[Girona FC|Girona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Kevin De Bruyne]]|sortname=De Bruyne, Kevin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|6|28}}|caps=119|goals=37|club=[[SSC Napoli|Napoli]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Youri Tielemans]]|sortname=Tielemans, Youri|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|7}}|caps=85|goals=13|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Romelu Lukaku]]|sortname=Lukaku, Romelu|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|5|13}}|caps=126|goals=90|club=[[SSC Napoli|Napoli]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Leandro Trossard]]|sortname=Trossard, Leandro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|12|4}}|caps=51|goals=12|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Jérémy Doku]]|sortname=Doku, Jeremy|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|27}}|caps=43|goals=7|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Senne Lammens]]|sortname=Lammens, Senne|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|7}}|caps=2|goals=0|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=GK|name=[[Mike Penders]]|sortname=Penders, Mike|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|7|31}}|caps=0|goals=0|club=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Dodi Lukébakio]]|sortname=Lukebakio, Dodi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|24}}|caps=30|goals=6|club=[[S.L. Benfica|Benfica]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Thomas Meunier]]|sortname=Meunier, Thomas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|9|12}}|caps=80|goals=10|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Koni De Winter]]|sortname=De Winter, Koni|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|6|12}}|caps=8|goals=0|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Charles De Ketelaere]]|sortname=De Ketelaere, Charles|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|3|10}}|caps=30|goals=6|club=[[Atalanta BC|Atalanta]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Joaquin Seys]]|sortname=Seys, Joaquin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|3|28}}|caps=5|goals=0|club=[[Club Brugge KV|Club Brugge]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Diego Moreira]]|sortname=Moreira, Diego|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|8|6}}|caps=3|goals=0|club=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Hans Vanaken]]|sortname=Vanaken, Hans|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|8|24}}|caps=34|goals=7|club=[[Club Brugge KV|Club Brugge]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Timothy Castagne]]|sortname=Castagne, Timothy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|5}}|caps=63|goals=2|club=[[Fulham F.C.|Fulham]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Alexis Saelemaekers]]|sortname=Saelemaekers, Alexis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|6|27}}|caps=24|goals=2|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Nicolas Raskin]]|sortname=Raskin, Nicolas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|23}}|caps=13|goals=2|club=[[Rangers F.C.|Rangers]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Amadou Onana]]|sortname=Onana, Amadou|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|8|16}}|caps=29|goals=1|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Nathan Ngoy]]|sortname=Ngoy, Nathan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|10}}|caps=4|goals=0|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Matias Fernandez-Pardo]]|sortname=Fernandez-Pardo, Matias|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|2|3}}|caps=2|goals=0|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs end}} ===Egypt=== Coach: [[Hossam Hassan]] [[Egypt national football team|Egypt]] announced a 27-man preliminary squad on May 20.<ref>{{cite web |url=https://www.efa.com.eg/ar/%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D9%8A%D8%B9%D9%84%D9%86-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B7%D9%86%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A8%D8%AF%D8%A6%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D8%A7-%D9%84%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/ |title=حسام حسن يعلن قائمة المنتخب الوطني المبدئية استعداداً لكأس العالم|trans-title=Hossam Hassan announces the preliminary squad for the national team in preparation for the World Cup |publisher=[[Egyptian Football Association]] |date=May 20, 2026 |access-date=May 20, 2026 |language=ar}}</ref> They announced their final squad on May 30.<ref>{{cite web |url=https://www.efa.com.eg/ar/%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D9%8A%D8%B9%D9%84%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D8%A6%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D8%A9-%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A8-%D9%85%D8%B5%D8%B1-%D9%81%D9%8A-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/ |title=حسام حسن يعلن القائمة النهائية لمنتخب مصر في كأس العالم |trans-title=Hossam Hassan announces the final squad for the Egyptian national team in the World Cup |publisher=[[Egyptian Football Association]] |date=May 29, 2026 |access-date=June 1, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Mohamed El Shenawy]]|sortname=Shenawy, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1988|12|18}}|caps=76|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Yasser Ibrahim]]|sortname=Ibrahim, Yasser|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|2|10}}|caps=17|goals=1|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Mohamed Hany]]|sortname=Hany, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|2}}|caps=42|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Hossam Abdelmaguid]]|sortname=Abdelmaguid, Hossam|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|30}}|caps=13|goals=0|club=[[Zamalek SC|Zamalek]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Ramy Rabia]]|sortname=Rabia, Ramy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|5|20}}|caps=44|goals=5|club=[[Al Ain FC|Al Ain]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Mohamed Abdelmonem]]|sortname=Abdelmonem, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|1}}|caps=36|goals=3|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Trézéguet (Egyptian footballer)|Trézéguet]]|sortname=Trezeguet|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|10|1}}|caps=96|goals=23|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Emam Ashour]]|sortname=Ashour, Emam|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|20}}|caps=29|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Hamza Abdelkarim]]|sortname=Abdelkarim, Hamza|age={{birth date and age2|2026|6|11|2008|1|1}}|caps=2|goals=0|club=[[FC Barcelona Atlètic|Barcelona B]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Mohamed Salah]]|sortname=Salah, Mohamed|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|6|15}}|caps=116|goals=67|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Mostafa Ziko]]|sortname=Ziko, Mostafa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|4|27}}|caps=2|goals=2|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=12|pos=FW|name=[[Haissem Hassan]]|sortname=Hassan, Haissem|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|8}}|caps=4|goals=0|club=[[Real Oviedo|Oviedo]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Ahmed Fatouh]]|sortname=Fatouh, Ahmed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|22}}|caps=39|goals=1|club=[[Zamalek SC|Zamalek]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Hamdy Fathy]]|sortname=Fathy, Hamdy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|9|29}}|caps=63|goals=3|club=[[Al-Wakrah SC|Al-Wakrah]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Karim Hafez]]|sortname=Hafez, Karim|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|3|12}}|caps=9|goals=0|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[El Mahdy Soliman]]|sortname=Soliman, El Mahdy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1987|6|8}}|caps=0|goals=0|club=[[Zamalek SC|Zamalek]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Mohanad Lasheen]]|sortname=Lasheen, Mohanad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|5|29}}|caps=23|goals=0|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Nabil Emad]]|sortname=Emad, Nabil|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|6}}|caps=12|goals=0|club=[[Al-Najma SC (Saudi Arabia)|Al-Najma]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Marwan Attia]]|sortname=Attia, Marwan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|1}}|caps=34|goals=1|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Ibrahim Adel]]|sortname=Adel, Ibrahim|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|23}}|caps=24|goals=3|club=[[FC Nordsjælland|Nordsjælland]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Mahmoud Saber]]|sortname=Saber, Mahmoud|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|30}}|caps=15|goals=1|club=[[ZED FC|ZED]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=22|pos=FW|name=[[Omar Marmoush]]|sortname=Marmoush, Omar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|7}}|caps=49|goals=11|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Mostafa Shobeir]]|sortname=Shobeir, Mostafa|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|15}}|caps=9|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Tarek Alaa (footballer, born 2002)|Tarek Alaa]]|sortname=Alaa, Tarek|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|1|5}}|caps=3|goals=0|club=[[ZED FC|ZED]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Zizo (footballer)|Zizo]]|sortname=Zizo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|10}}|caps=63|goals=5|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=26|pos=GK|name=[[Mohamed Alaa]]|sortname=Alaa, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|1}}|caps=0|goals=0|club=[[El Gouna FC|El Gouna]]|clubnat=EGY}} {{nat fs end}} ===Iran=== Coach: [[Amir Ghalenoei]] [[Iran national football team|Iran]] announced a 30-man preliminary squad on May 16.<ref>{{cite web |url=https://www.isna.ir/news/1405022615362/%D9%84%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%DB%B3%DB%B0-%D9%86%D9%81%D8%B1%D9%87-%D8%AA%DB%8C%D9%85-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DB%B2%DB%B0%DB%B2%DB%B6 |title=فهرست ۳۰ نفره تیم ملی برای جام جهانی ۲۰۲۶ اعلام شد |trans-title=Iran's 30-man squad for the 2026 World Cup announced |work=[[Iranian Students' News Agency]] |date=May 16, 2026 |access-date=June 1, 2026 |language=fa |archive-date=June 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601173040/https://www.isna.ir/news/1405022615362/%D9%84%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%DB%B3%DB%B0-%D9%86%D9%81%D8%B1%D9%87-%D8%AA%DB%8C%D9%85-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DB%B2%DB%B0%DB%B2%DB%B6 |url-status=live }}</ref> The squad was extended to 31 players on May 21.<ref>{{cite web |url=https://www.isna.ir/news/1405023118738/%D9%85%D8%BA%D8%A7%D9%86%D9%84%D9%88-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%DB%8C%D9%85-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D9%81%D9%88%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D9%84-%D8%AF%D8%B9%D9%88%D8%AA-%D8%B4%D8%AF |title=مغانلو به تیم ملی فوتبال دعوت شد |trans-title=Moghanlou was invited to the national football team |work=[[Iranian Students' News Agency]] |date=May 21, 2026 |access-date=June 1, 2026 |language=fa |archive-date=June 3, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260603095525/https://www.isna.ir/news/1405023118738/%25D9%2585%25D8%25BA%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%2584%25D9%2588-%25D8%25A8%25D9%2587-%25D8%25AA%25DB%258C%25D9%2585-%25D9%2585%25D9%2584%25DB%258C-%25D9%2581%25D9%2588%25D8%25AA%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2584-%25D8%25AF%25D8%25B9%25D9%2588%25D8%25AA-%25D8%25B4%25D8%25AF |url-status=live }}</ref> They announced their final squad on June 1.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/teammellifootball/p/DZCuDePjWNQ/ |title=اعلام لیست نهایی تیم ملی فوتبال ایران در جام جهانی فوتبال ۲۰۲۶ |trans-title=Announcement of the final roster of the Iran national football team for the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[Football Federation Islamic Republic of Iran]] |via=[[Instagram]] |date=June 1, 2026 |access-date=June 1, 2026 |language=fa}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/iran-drop-azmoun-taremi-leads-26-man-world-cup-squad-us-2026-06-01/ |title=Iran drop Azmoun as Taremi leads 26-man World Cup squad in US |work=[[Reuters]] |date=June 1, 2026 |access-date=June 1, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Alireza Beiranvand]]|sortname=Beiranvand, Alireza|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|9|21}}|caps=86|goals=0|club=[[Tractor S.C.|Tractor]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Saleh Hardani]]|sortname=Hardani, Saleh|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|26}}|caps=18|goals=1|club=[[Esteghlal F.C.|Esteghlal]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Ehsan Hajsafi]]|sortname=Hajsafi, Ehsan|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|2|25}}|caps=146|goals=7|club=[[Sepahan S.C.|Sepahan]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Shojae Khalilzadeh]]|sortname=Khalilzadeh, Shojae|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|5|14}}|caps=58|goals=2|club=[[Tractor S.C.|Tractor]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Milad Mohammadi]]|sortname=Mohammadi, Milad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|9|29}}|caps=76|goals=1|club=[[Persepolis F.C.|Persepolis]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Saeid Ezatolahi]]|sortname=Ezatolahi, Saeid|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|10|1}}|caps=83|goals=2|club=[[Shabab Al Ahli Club|Shabab Al Ahli]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Alireza Jahanbakhsh]]|sortname=Jahanbakhsh, Alireza|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|8|11}}|caps=98|goals=17|club=[[FCV Dender EH|Dender]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Mohammad Mohebi]]|sortname=Mohebi, Mohammad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|20}}|caps=36|goals=14|club=[[FC Rostov|Rostov]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Mehdi Taremi]]|sortname=Taremi, Mehdi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|7|18}}|caps=105|goals=60|club=[[Olympiacos F.C.|Olympiacos]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Mehdi Ghayedi]]|sortname=Ghayedi, Mehdi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|5}}|caps=30|goals=10|club=[[Al-Nasr SC (Dubai)|Al Nasr]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Ali Alipour]]|sortname=Alipour, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|11|11}}|caps=14|goals=1|club=[[Persepolis F.C.|Persepolis]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Payam Niazmand]]|sortname=Niazmand, Payam|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|4|6}}|caps=15|goals=0|club=[[Persepolis F.C.|Persepolis]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Hossein Kanaanizadegan]]|sortname=Kanaanizadegan, Hossein|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|3|23}}|caps=65|goals=6|club=[[Persepolis F.C.|Persepolis]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Saman Ghoddos]]|sortname=Ghoddos, Saman|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|9|6}}|caps=68|goals=3|club=[[Kalba FC|Kalba]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Rouzbeh Cheshmi]]|sortname=Cheshmi, Rouzbeh|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|7|24}}|caps=40|goals=3|club=[[Esteghlal F.C.|Esteghlal]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Mehdi Torabi]]|sortname=Torabi, Mehdi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|9|10}}|caps=52|goals=7|club=[[Tractor S.C.|Tractor]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Aria Yousefi]]|sortname=Yousefi, Aria|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|4|22}}|caps=14|goals=1|club=[[Sepahan S.C.|Sepahan]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Amirhossein Hosseinzadeh]]|sortname=Hosseinzadeh, Amirhossein|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|30}}|caps=18|goals=5|club=[[Tractor S.C.|Tractor]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Ali Nemati]]|sortname=Nemati, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|8}}|caps=17|goals=0|club=[[Foolad F.C.|Foolad]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Shahriyar Moghanlou]]|sortname=Moghanlou, Shahriyar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|12|21}}|caps=21|goals=2|club=[[Kalba FC|Kalba]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Mohammad Ghorbani (footballer)|Mohammad Ghorbani]]|sortname=Ghorbani, Mohammad|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|10|7}}|caps=16|goals=0|club=[[Al Wahda FC|Al Wahda]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Hossein Hosseini (footballer, born 1992)|Hossein Hosseini]]|sortname=Hosseini, Hossein|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|6|30}}|caps=13|goals=0|club=[[Sepahan S.C.|Sepahan]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Ramin Rezaeian]]|sortname=Rezaeian, Ramin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|3|21}}|caps=74|goals=8|club=[[Foolad F.C.|Foolad]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Dennis Eckert]]|sortname=Eckert, Dennis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|9}}|caps=0|goals=0|club=[[Standard Liège]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Danial Eiri]]|sortname=Eiri, Danial|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|10|26}}|caps=0|goals=0|club=[[Malavan F.C.|Malavan]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Amirmohammad Razzaghinia]]|sortname=Razzaghinia, Amirmohammad|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|4|11}}|caps=4|goals=0|club=[[Esteghlal F.C.|Esteghlal]]|clubnat=IRN}} {{nat fs end}} ===New Zealand=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ENG}} [[Darren Bazeley]] [[New Zealand men's national football team|New Zealand]] announced their final squad on May 14.<ref>{{cite web |url=https://www.nzfootball.co.nz/newsarticle/165753?newsfeedId=1841052 |title=New Zealand Squad Named for FIFA World Cup 2026 |publisher=[[New Zealand Football]] |date=May 14, 2026 |access-date=May 14, 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260514122914/https://www.nzfootball.co.nz/newsarticle/165753 |archive-date=May 14, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Max Crocombe]]|sortname=Crocombe, Max|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|8|12}}|caps=24|goals=0|club=[[Millwall F.C.|Millwall]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Tim Payne (footballer)|Tim Payne]]|sortname=Payne, Tim|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|1|10}}|caps=51|goals=3|club=[[Wellington Phoenix FC|Wellington Phoenix]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Francis de Vries]]|sortname=De Vries, Francis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|11|28}}|caps=20|goals=1|club=[[Auckland FC]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Tyler Bindon]]|sortname=Bindon, Tyler|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|1|27}}|caps=25|goals=3|club=[[Sheffield United F.C.|Sheffield United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Michael Boxall]]|sortname=Boxall, Michael|age={{birth date and age2|2026|6|11|1988|8|18}}|caps=63|goals=1|club=[[Minnesota United FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Joe Bell (footballer)|Joe Bell]]|sortname=Bell, Joe|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|4|27}}|caps=32|goals=1|club=[[Viking FK|Viking]]|clubnat=NOR}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Matthew Garbett]]|sortname=Garbett, Matthew|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|4|13}}|caps=37|goals=5|club=[[Peterborough United F.C.|Peterborough United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Marko Stamenić]]|sortname=Stamenic, Marko|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|19}}|caps=39|goals=3|club=[[Swansea City A.F.C.|Swansea City]]|clubnat=WAL}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Chris Wood (footballer, born 1991)|Chris Wood]]|sortname=Wood, Chris|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|12|7}}|caps=90|goals=45|club=[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Sarpreet Singh]]|sortname=Singh, Sarpreet|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|20}}|caps=28|goals=3|club=[[Wellington Phoenix FC|Wellington Phoenix]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Elijah Just]]|sortname=Just, Elijah|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|1}}|caps=44|goals=9|club=[[Motherwell F.C.|Motherwell]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Alex Paulsen]]|sortname=Paulsen, Alex|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|4}}|caps=8|goals=0|club=[[Lechia Gdańsk]]|clubnat=POL}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Liberato Cacace]]|sortname=Cacace, Liberato|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|9|27}}|caps=37|goals=1|club=[[Wrexham A.F.C.|Wrexham]]|clubnat=WAL}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Alex Rufer]]|sortname=Rufer, Alex|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|12}}|caps=26|goals=0|club=[[Wellington Phoenix FC|Wellington Phoenix]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Nando Pijnaker]]|sortname=Pijnaker, Nando|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|25}}|caps=25|goals=0|club=[[Auckland FC]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Finn Surman]]|sortname=Surman, Finn|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|9|23}}|caps=19|goals=2|club=[[Portland Timbers]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Kosta Barbarouses]]|sortname=Barbarouses, Kosta|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|2|19}}|caps=76|goals=10|club=[[Western Sydney Wanderers FC|Western Sydney Wanderers]]|clubnat=AUS}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Ben Waine]]|sortname=Waine, Ben|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|11}}|caps=31|goals=9|club=[[Port Vale F.C.|Port Vale]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Ben Old]]|sortname=Old, Ben|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|8|13}}|caps=24|goals=2|club=[[AS Saint-Étienne|Saint-Étienne]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Callum McCowatt]]|sortname=Mccowatt, Callum|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|4|30}}|caps=32|goals=4|club=[[Silkeborg IF|Silkeborg]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Jesse Randall]]|sortname=Randall, Jesse|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|8|19}}|caps=11|goals=2|club=[[Auckland FC]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Michael Woud]]|sortname=Woud, Michael|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|16}}|caps=6|goals=0|club=[[Auckland FC]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Ryan Thomas (footballer)|Ryan Thomas]]|sortname=Thomas, Ryan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|12|20}}|caps=25|goals=3|club=[[PEC Zwolle]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Callan Elliot]]|sortname=Elliot, Callan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|7|7}}|caps=11|goals=0|club=[[Auckland FC]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Lachlan Bayliss]]|sortname=Bayliss, Lachlan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|24}}|caps=4|goals=0|club=[[Newcastle Jets FC|Newcastle Jets]]|clubnat=AUS}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Tommy Smith (footballer, born 1990)|Tommy Smith]]|sortname=Smith, Tommy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|3|31}}|caps=56|goals=2|club=[[Braintree Town F.C.|Braintree Town]]|clubnat=ENG}} {{nat fs end}} ==Group H== ===Cape Verde=== Coach: [[Bubista]] [[Cape Verde national football team|Cape Verde]] announced their final squad on May 18.<ref>{{cite web |url=https://fcf.cv/convocados-para-o-mundial-2026/ |title=Convocados para o Mundial 2026 |trans-title=Squad for the 2026 World Cup |publisher=[[Cape Verdean Football Federation]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 18, 2026 |language=pt |archive-date=May 18, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518174915/https://fcf.cv/convocados-para-o-mundial-2026/ |url-status=live}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Vozinha]]|sortname=Vozinha|age={{birth date and age2|2026|6|11|1986|6|3}}|caps=86|goals=0|club=[[G.D. Chaves|Chaves]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Stopira]]|sortname=Stopira|age={{birth date and age2|2026|6|11|1988|5|20}}|caps=62|goals=4|club=[[S.C.U. Torreense|Torreense]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Diney (footballer, born 1995)|Diney]]|sortname=Diney|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|17}}|caps=30|goals=2|club=[[Al Bataeh Club|Al Bataeh]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Roberto Lopes (footballer, born 1992)|Roberto Lopes]]|sortname=Lopes, Roberto|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|6|17}}|caps=45|goals=0|club=[[Shamrock Rovers F.C.|Shamrock Rovers]]|clubnat=IRL}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Logan Costa]]|sortname=Costa, Logan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|1}}|caps=28|goals=0|club=[[Villarreal CF|Villarreal]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Kevin Pina (footballer)|Kevin Pina]]|sortname=Pina, Kevin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|27}}|caps=31|goals=3|club=[[FC Krasnodar|Krasnodar]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Jovane Cabral]]|sortname=Cabral, Jovane|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|14}}|caps=27|goals=2|club=[[C.F. Estrela da Amadora|Estrela Amadora]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[João Paulo Fernandes (footballer)|João Paulo]]|sortname=Joao Paulo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|5|26}}|caps=42|goals=1|club=[[FCSB]]|clubnat=ROU}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Gilson Benchimol]]|sortname=Benchimol, Gilson|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|12|29}}|caps=22|goals=6|club=[[FC Akron Tolyatti|Akron Tolyatti]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Jamiro Monteiro]]|sortname=Monteiro, Jamiro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|11|23}}|caps=55|goals=5|club=[[PEC Zwolle]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Garry Rodrigues]]|sortname=Rodrigues, Garry|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|11|27}}|caps=60|goals=10|club=[[Apollon Limassol FC|Apollon Limassol]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Márcio Rosa]]|sortname=Rosa, Marcio|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|23}}|caps=11|goals=0|club=[[PFC Montana|Montana]]|clubnat=BUL}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Sidny Lopes Cabral]]|sortname=Lopes Cabral, Sidny|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|9|18}}|caps=9|goals=3|club=[[S.L. Benfica|Benfica]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Deroy Duarte]]|sortname=Duarte, Deroy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|7|4}}|caps=30|goals=0|club=[[PFC Ludogorets Razgrad|Ludogorets Razgrad]]|clubnat=BUL}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Laros Duarte]]|sortname=Duarte, Laros|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|28}}|caps=13|goals=1|club=[[Puskás Akadémia FC|Puskás Akadémia]]|clubnat=HUN}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Yannick Semedo]]|sortname=Semedo, Yannick|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|29}}|caps=10|goals=1|club=[[S.C. Farense|Farense]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Willy Semedo]]|sortname=Semedo, Willy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|4|27}}|caps=38|goals=3|club=[[AC Omonia|Omonia]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Telmo Arcanjo]]|sortname=Arcanjo, Telmo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|21}}|caps=16|goals=1|club=[[Vitória S.C.|Vitória de Guimarães]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Dailon Livramento]]|sortname=Livramento, Dailon|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|4}}|caps=22|goals=7|club=[[Casa Pia A.C.|Casa Pia]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Ryan Mendes]]|sortname=Mendes, Ryan|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|1|8}}|caps=98|goals=22|club=[[Iğdır F.K.|Iğdır]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Nuno da Costa]]|sortname=Da Costa, Nuno|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|2|10}}|caps=9|goals=2|club=[[İstanbul Başakşehir F.K.|İstanbul Başakşehir]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Steven Moreira]]|sortname=Moreira, Steven|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|8|13}}|caps=20|goals=0|club=[[Columbus Crew]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[CJ dos Santos]]|sortname=Dos Santos, Cj|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|8|24}}|caps=1|goals=0|club=[[San Diego FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Wagner Pina]]|sortname=Pina, Wagner|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|11|3}}|caps=13|goals=0|club=[[Trabzonspor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Kelvin Pires]]|sortname=Pires, Kelvin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|5}}|caps=5|goals=1|club=[[Seinäjoen Jalkapallokerho|SJK]]|clubnat=FIN}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Hélio Varela]]|sortname=Varela, Helio|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|3}}|caps=20|goals=0|club=[[Maccabi Tel Aviv F.C.|Maccabi Tel Aviv]]|clubnat=ISR}} {{nat fs end}} ===Saudi Arabia=== Coach: {{#invoke:flag|icon|GRE}} [[Georgios Donis]] [[Saudi Arabia national football team|Saudi Arabia]] announced a 30-man preliminary squad on May 23.<ref>{{cite web |url=https://www.saff.com.sa/en/news.php?id=4222 |title=Head Coach Giorgos Donis Announces The NT Squad for 2026 World Cup Training Camp |publisher=[[Saudi Arabian Football Federation]] |date=May 23, 2026 |access-date=May 23, 2026}}</ref> They announced their final squad on May 31.<ref>{{cite web |url=https://www.saff.com.sa/news.php?id=4240 |title=المدير الفني دونيس يعلن قائمة الأخضر لنهائيات كأس العالم 2026 |trans-title=Coach Donis announces the Saudi national team squad for the 2026 World Cup finals |publisher=[[Saudi Arabian Football Federation]] |date=June 1, 2026 |access-date=June 1, 2026}}</ref><ref>{{cite web |last=Dorff |first=Marcel |url=https://heavy.com/sports/soccer/world-cup/saudi-arabia-announces-squad-world-cup/ |title=Saudi Arabia Announces Squad for 2026 FIFA World Cup |work=[[Heavy (website)|Heavy]] |date=May 31, 2026 |access-date=June 1, 2026 |archive-date=June 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601180525/https://heavy.com/sports/soccer/world-cup/saudi-arabia-announces-squad-world-cup/ |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Nawaf Al-Aqidi]]|sortname=Aqidi, Nawaf|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|10}}|caps=22|goals=0|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Ali Majrashi]]|sortname=Majrashi, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|10|2}}|caps=21|goals=0|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Ali Lajami]]|sortname=Lajami, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|24}}|caps=22|goals=1|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Abdulelah Al-Amri]]|sortname=Amri, Abdulelah|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|15}}|caps=43|goals=1|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Hassan Al-Tambakti]]|sortname=Tambakti, Hassan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|9}}|caps=52|goals=1|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Nasser Al-Dawsari]]|sortname=Dawsari, Nasser|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|19}}|caps=44|goals=0|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Musab Al-Juwayr]]|sortname=Juwayr, Musab|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|20}}|caps=35|goals=6|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=8|pos=FW|name=[[Ayman Yahya]]|sortname=Yahya, Ayman|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|14}}|caps=27|goals=0|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Firas Al-Buraikan]]|sortname=Buraikan, Firas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|14}}|caps=70|goals=15|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Salem Al-Dawsari]]|sortname=Dawsari, Salem|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|8|19}}|caps=110|goals=27|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Saleh Al-Shehri]]|sortname=Shehri, Saleh|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|11|1}}|caps=55|goals=18|club=[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=12|pos=DF|name=[[Saud Abdulhamid]]|sortname=Abdulhamid, Saud|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|7|18}}|caps=55|goals=1|club=[[RC Lens|Lens]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Nawaf Boushal]]|sortname=Boushal, Nawaf|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|9|16}}|caps=25|goals=0|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Hassan Kadesh]]|sortname=Kadesh, Hassan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|9|26}}|caps=21|goals=2|club=[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Abdullah Al-Khaibari]]|sortname=Khaibari, Abdullah|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|8|16}}|caps=40|goals=0|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Ziyad Al-Johani]]|sortname=Johani, Ziyad|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|11|11}}|caps=12|goals=0|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Khalid Al-Ghannam]]|sortname=Ghannam, Khalid|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|11|8}}|caps=7|goals=0|club=[[Al-Ettifaq Club|Al-Ettifaq]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Alaa Al-Hejji]]|sortname=Hejji, Alaa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|3}}|caps=3|goals=0|club=[[Neom SC|Neom]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Abdullah Al-Hamdan]]|sortname=Hamdan, Abdullah|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|9|13}}|caps=50|goals=12|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Sultan Mandash]]|sortname=Mandash, Sultan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|10|17}}|caps=7|goals=2|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=21|pos=GK|name=[[Mohammed Al-Owais]]|sortname=Owais, Mohammed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|10|10}}|caps=64|goals=0|club=[[Al-Ula FC|Al-Ula]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Ahmed Al-Kassar]]|sortname=Kassar, Ahmed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|5|8}}|caps=9|goals=0|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Mohamed Kanno]]|sortname=Kanno, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|9|22}}|caps=77|goals=8|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Moteb Al-Harbi]]|sortname=Harbi, Moteb|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|20}}|caps=13|goals=0|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Jehad Thakri]]|sortname=Thakri, Jehad|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|21}}|caps=8|goals=0|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Mohammed Abu Al-Shamat]]|sortname=Abu Shamat, Mohammed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|8|11}}|caps=7|goals=0|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA}} {{nat fs end}} ===Spain=== Coach: [[Luis de la Fuente (footballer, born 1961)|Luis de la Fuente]] [[Spain national football team|Spain]] announced their final squad on May 25.<ref>{{cite web |url=https://rfef.es/es/noticias/los-26-que-buscaran-volver-reinar-en-el-mundial |title=Los 26 que buscarán volver a reinar en el Mundial |trans-title=The 26 who will seek to reign again in the World Cup |publisher=[[Royal Spanish Football Federation]] |date=May 25, 2026 |access-date=May 25, 2026 |language=es |url-status=live |archive-date=May 25, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260525152452/https://rfef.es/es/noticias/los-26-que-buscaran-volver-reinar-en-el-mundial}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[David Raya]]|sortname=Raya, David|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|9|15}}|caps=13|goals=0|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Marc Pubill]]|sortname=Pubill, Marc|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|20}}|caps=2|goals=0|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Álex Grimaldo]]|sortname=Grimaldo, Alex|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|9|20}}|caps=14|goals=0|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Eric García (footballer, born 2001)|Eric García]]|sortname=Garcia, Eric|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|9}}|caps=21|goals=0|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Marcos Llorente]]|sortname=Llorente, Marcos|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|30}}|caps=24|goals=0|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Mikel Merino]]|sortname=Merino, Mikel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|22}}|caps=43|goals=10|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Ferran Torres]]|sortname=Torres, Ferran|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|29}}|caps=57|goals=24|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Fabián Ruiz]]|sortname=Ruiz, Fabian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|3}}|caps=42|goals=6|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=9|pos=MF|name=[[Gavi (footballer)|Gavi]]|sortname=Gavi|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|8|5}}|caps=30|goals=5|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Dani Olmo]]|sortname=Olmo, Dani|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|5|7}}|caps=50|goals=12|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Yéremy Pino]]|sortname=Pino, Yeremy|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|10|20}}|caps=23|goals=4|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=DF|name=[[Pedro Porro]]|sortname=Porro, Pedro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|9|13}}|caps=18|goals=0|club=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=GK|name=[[Joan Garcia]]|sortname=Garcia, Joan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|4}}|caps=2|goals=0|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Aymeric Laporte]]|sortname=Laporte, Aymeric|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|5|27}}|caps=46|goals=2|club=[[Athletic Bilbao]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Álex Baena]]|sortname=Baena, Alex|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|7|20}}|caps=17|goals=2|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Rodri (footballer, born 1996)|Rodri]]|sortname=Rodri|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|22}}|caps=62|goals=4|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Nico Williams]]|sortname=Williams, Nico|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|12}}|caps=30|goals=6|club=[[Athletic Bilbao]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Martín Zubimendi]]|sortname=Zubimendi, Martin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|2}}|caps=26|goals=3|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Lamine Yamal]]|sortname=Yamal, Lamine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|7|13}}|caps=25|goals=6|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Pedri]]|sortname=Pedri|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|11|25}}|caps=41|goals=6|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Mikel Oyarzabal]]|sortname=Oyarzabal, Mikel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|4|21}}|caps=53|goals=25|club=[[Real Sociedad]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Pau Cubarsí]]|sortname=Cubarsi, Pau|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|1|22}}|caps=12|goals=0|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Unai Simón]]|sortname=Simon, Unai|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|6|11}}|caps=58|goals=0|club=[[Athletic Bilbao]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Marc Cucurella]]|sortname=Cucurella, Marc|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|22}}|caps=24|goals=1|club=[[Chelsea F.C.|Chelsea]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Víctor Muñoz (footballer, born 2003)|Víctor Muñoz]]|sortname=Munoz, Victor|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|13}}|caps=2|goals=1|club=[[CA Osasuna|Osasuna]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Borja Iglesias]]|sortname=Iglesias, Borja|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|1|17}}|caps=8|goals=0|club=[[RC Celta de Vigo|Celta Vigo]]|clubnat=ESP}} {{nat fs end}} ===Uruguay=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ARG}} [[Marcelo Bielsa]] [[Uruguay national football team|Uruguay]] announced their final squad on May 31.<ref>{{cite web |url=https://www.auf.org.uy/se-definio-la-lista-para-la-copa-mundial-de-la-fifa-2026/ |title=26 jugadores y el sueño de un pueblo celeste |trans-title=26 players and the dream of a sky-blue nation |publisher=[[Uruguayan Football Association]] |date=May 31, 2026|access-date=May 31, 2026 |language=es}}</ref><ref>{{cite web |last=Abraham |first=Timothy |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cgmprpekej2o |title=Uruguay pick Man Utd's Ugarte but Suarez left out |work=[[BBC Sport]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026 |archive-date=May 31, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260531165420/https://www.bbc.com/sport/football/articles/cgmprpekej2o |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Sergio Rochet]]|sortname=Rochet, Sergio|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|3|23}}|caps=35|goals=0|club=[[SC Internacional|Internacional]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[José María Giménez|José Giménez]]|sortname=Gimenez, Jose|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|20}}|caps=99|goals=8|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Sebastián Cáceres]]|sortname=Caceres, Sebastian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|18}}|caps=24|goals=0|club=[[Club América|América]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Ronald Araújo]]|sortname=Araujo, Ronald|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|7}}|caps=27|goals=1|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Manuel Ugarte (footballer)|Manuel Ugarte]]|sortname=Ugarte, Manuel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|11}}|caps=36|goals=1|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Rodrigo Bentancur]]|sortname=Bentancur, Rodrigo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|6|25}}|caps=74|goals=3|club=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Nicolás de la Cruz]]|sortname=Cruz, Nicolas de la|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|6|1}}|caps=34|goals=5|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Federico Valverde]]|sortname=Valverde, Federico|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|22}}|caps=73|goals=9|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Darwin Núñez]]|sortname=Nunez, Darwin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|6|24}}|caps=38|goals=13|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Giorgian de Arrascaeta]]|sortname=Arrascaeta, Giorgian de|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|6|1}}|caps=60|goals=13|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Facundo Pellistri]]|sortname=Pellistri, Facundo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|12|20}}|caps=39|goals=2|club=[[Panathinaikos F.C.|Panathinaikos]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Santiago Mele]]|sortname=Mele, Santiago|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|6}}|caps=8|goals=0|club=[[C.F. Monterrey|Monterrey]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Guillermo Varela]]|sortname=Varela, Guillermo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|3|24}}|caps=28|goals=0|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Agustín Canobbio]]|sortname=Canobbio, Agustin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|1}}|caps=15|goals=1|club=[[Fluminense FC|Fluminense]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Emiliano Martínez (footballer, born 1999)|Emiliano Martínez]]|sortname=Martinez, Emiliano|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|17}}|caps=10|goals=0|club=[[SE Palmeiras|Palmeiras]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Mathías Olivera]]|sortname=Olivera, Mathias|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|31}}|caps=35|goals=2|club=[[SSC Napoli|Napoli]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Matías Viña]]|sortname=Vina, Matias|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|9}}|caps=43|goals=1|club=[[Club Atlético River Plate|River Plate]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Brian Rodríguez]]|sortname=Rodriguez, Brian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|20}}|caps=32|goals=4|club=[[Club América|América]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Rodrigo Aguirre]]|sortname=Aguirre, Rodrigo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|10|1}}|caps=10|goals=3|club=[[Tigres UANL|UANL]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Maximiliano Araújo]]|sortname=Araujo, Maximiliano|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|15}}|caps=28|goals=3|club=[[Sporting CP]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Federico Viñas]]|sortname=Vinas, Federico|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|30}}|caps=11|goals=2|club=[[Real Oviedo|Oviedo]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Joaquín Piquerez]]|sortname=Piquerez, Joaquin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|24}}|caps=19|goals=0|club=[[SE Palmeiras|Palmeiras]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Fernando Muslera]]|sortname=Muslera, Fernando|age={{birth date and age2|2026|6|11|1986|6|16}}|caps=134|goals=0|club=[[Estudiantes de La Plata|Estudiantes]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Santiago Bueno]]|sortname=Bueno, Santiago|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|11|9}}|caps=8|goals=0|club=[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Juan Manuel Sanabria]]|sortname=Sanabria, Juan Manuel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|29}}|caps=5|goals=1|club=[[Real Salt Lake]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Rodrigo Zalazar]]|sortname=Zalazar, Rodrigo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|12}}|caps=8|goals=2|club=[[S.C. Braga|Braga]]|clubnat=POR}} {{nat fs end}} ==Group I== ===France=== Coach: [[Didier Deschamps]] [[France national football team|France]] announced their final squad on May 14.<ref>{{cite web |last=Orsini |first=Vincent |url=https://www.fff.fr/article/16790-les-26-bleus-pour-le-mondial-2026.html |title=Les 26 Bleus pour le Mondial 2026 |trans-title=The 26 Blues for the 2026 World Cup |publisher=[[French Football Federation]] |date=May 14, 2026 |access-date=May 13, 2026 |language=fr |url-status=live |archive-date=May 14, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260514190954/https://www.fff.fr/article/16790-les-26-bleus-pour-le-mondial-2026.html}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Brice Samba]]|sortname=Samba, Brice|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|4|25}}|caps=4|goals=0|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Malo Gusto]]|sortname=Gusto, Malo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|5|19}}|caps=11|goals=0|club=[[Chelsea F.C.|Chelsea]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Lucas Digne]]|sortname=Digne, Lucas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|7|20}}|caps=58|goals=0|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Dayot Upamecano]]|sortname=Upamecano, Dayot|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|27}}|caps=38|goals=2|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Jules Koundé]]|sortname=Kounde, Jules|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|11|12}}|caps=48|goals=0|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Manu Koné]]|sortname=Kone, Manu|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|17}}|caps=14|goals=0|club=[[AS Roma|Roma]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Ousmane Dembélé]]|sortname=Dembele, Ousmane|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|15}}|caps=59|goals=7|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Aurélien Tchouaméni]]|sortname=Tchouameni, Aurelien|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|1|27}}|caps=46|goals=3|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Marcus Thuram]]|sortname=Thuram, Marcus|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|8|6}}|caps=34|goals=3|club=[[Inter Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Kylian Mbappé]]|sortname=Mbappe, Kylian|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|20}}|caps=98|goals=56|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Michael Olise]]|sortname=Olise, Michael|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|12|12}}|caps=17|goals=7|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=12|pos=FW|name=[[Bradley Barcola]]|sortname=Barcola, Bradley|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|9|2}}|caps=20|goals=3|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[N'Golo Kanté]]|sortname=Kante, Ngolo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|3|29}}|caps=69|goals=2|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Adrien Rabiot]]|sortname=Rabiot, Adrien|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|4|3}}|caps=59|goals=7|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Ibrahima Konaté]]|sortname=Konate, Ibrahima|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|5|25}}|caps=28|goals=0|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Mike Maignan]]|sortname=Maignan, Mike|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|7|3}}|caps=40|goals=0|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[William Saliba]]|sortname=Saliba, William|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|3|24}}|caps=32|goals=0|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Warren Zaïre-Emery]]|sortname=Zaire-Emery, Warren|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|3|8}}|caps=11|goals=1|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Théo Hernandez]]|sortname=Hernandez, Theo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|6}}|caps=44|goals=2|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Désiré Doué]]|sortname=Doue, Desire|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|6|3}}|caps=7|goals=2|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Lucas Hernandez]]|sortname=Hernandez, Lucas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|14}}|caps=42|goals=0|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=22|pos=FW|name=[[Jean-Philippe Mateta]]|sortname=Mateta, Jean-Philippe|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|6|28}}|caps=4|goals=2|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Robin Risser]]|sortname=Risser, Robin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|12|2}}|caps=0|goals=0|club=[[RC Lens|Lens]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Rayan Cherki]]|sortname=Cherki, Rayan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|8|17}}|caps=7|goals=2|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Maghnes Akliouche]]|sortname=Akliouche, Maghnes|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|25}}|caps=9|goals=1|club=[[AS Monaco FC|Monaco]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Maxence Lacroix]]|sortname=Lacroix, Maxence|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|6}}|caps=4|goals=0|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs end}} ===Iraq=== Coach: {{#invoke:flag|icon|AUS}} [[Graham Arnold]] [[Iraq national football team|Iraq]] announced a 34-man preliminary squad on May 19.<ref>{{cite tweet |author=Iraq Football Association |author-link=Iraq Football Association |user=IraqNT_EN |number=2056771613392003532 |date=May 19, 2026 |title=Graham Arnold announces the squad of the Iraqi National Team for the Spain camp before the 2026 World Cup |access-date=May 19, 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/iraq-preliminary-squad-announcement-graham-arnold |title=Hassan returns as Arnold names preliminary Iraq squad |publisher=[[FIFA]] |date=May 20, 2026 |access-date=May 22, 2026 |archive-date=May 28, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260528152235/https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/iraq-preliminary-squad-announcement-graham-arnold |url-status=live }}</ref> They announced their final squad on June 1.<ref>{{cite tweet |author=Iraq Football Association |author-link=Iraq Football Association |user=IraqNT_EN |number=2061373604558717062 |date=June 1, 2026 |title=Introducing Iraq's Final Squad for the FIFA World Cup |access-date=June 1, 2026}}</ref> [[Ahmed Yahya]] withdrew injured with ​a hamstring injury and was replaced by [[Ahmed Maknzi]] on June 6.<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/makenzie-replaces-injured-yahya-iraqs-world-cup-squad-2026-06-06/ |title=Makenzie replaces injured Yahya in Iraq's World Cup squad |publisher=Reuters |date=6 June 2026 }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Fahad Talib]]|sortname=Talib, Fahad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|10|21}}|caps=21|goals=0|club=[[Al-Talaba SC|Al-Talaba]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Rebin Sulaka]]|sortname=Sulaka, Rebin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|4|12}}|caps=56|goals=1|club=[[Port F.C.|Port]]|clubnat=THA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Hussein Ali (footballer, born 2002)|Hussein Ali]]|sortname=Ali, Hussein|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|3|1}}|caps=27|goals=1|club=[[Pogoń Szczecin]]|clubnat=POL}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Zaid Tahseen]]|sortname=Tahseen, Zaid|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|29}}|caps=28|goals=1|club=[[Pakhtakor FC|Pakhtakor]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Akam Hashim]]|sortname=Hashim, Akam|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|16}}|caps=14|goals=1|club=[[Al-Zawraa SC|Al-Zawraa]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Manaf Younis]]|sortname=Younis, Manaf|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|11|16}}|caps=34|goals=1|club=[[Al-Shorta SC|Al-Shorta]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Youssef Amyn]]|sortname=Amyn, Youssef|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|8|21}}|caps=27|goals=2|club=[[AEK Larnaca FC|AEK Larnaca]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Ibrahim Bayesh]]|sortname=Bayesh, Ibrahim|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|1}}|caps=76|goals=8|club=[[Al Dhafra FC|Al Dhafra]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Ali Al-Hamadi]]|sortname=Hamadi, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|3|1}}|caps=20|goals=5|club=[[Luton Town F.C.|Luton Town]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Mohanad Ali]]|sortname=Ali, Mohanad|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|20}}|caps=72|goals=27|club=[[Dibba FC|Dibba]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Ahmed Qasem]]|sortname=Qasem, Ahmed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|12}}|caps=3|goals=0|club=[[Nashville SC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Jalal Hassan]]|sortname=Hassan, Jalal|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|5|18}}|caps=102|goals=0|club=[[Al-Zawraa SC|Al-Zawraa]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=13|pos=FW|name=[[Ali Yousif]]|sortname=Yousif, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|19}}|caps=7|goals=1|club=[[Al-Talaba SC|Al-Talaba]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Zidane Iqbal]]|sortname=Iqbal, Zidane|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|4|27}}|caps=25|goals=2|club=[[FC Utrecht|Utrecht]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Ahmed Maknzi]]|sortname=Maknzi, Ahmed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|9|24}}|caps=7|goals=0|club=[[Al-Karma SC|Al-Karma]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Amir Al-Ammari]]|sortname=Ammari, Amir|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|7|27}}|caps=51|goals=3|club=[[KS Cracovia|Cracovia]]|clubnat=POL}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Ali Jasim]]|sortname=Jasim, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|1|20}}|caps=36|goals=2|club=[[Al-Najma SC (Saudi Arabia)|Al-Najma]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Aymen Hussein]]|sortname=Hussein, Aymen|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|3|22}}|caps=95|goals=33|club=[[Al-Karma SC|Al-Karma]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Kevin Yakob]]|sortname=Yakob, Kevin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|10|10}}|caps=9|goals=0|club=[[Aarhus Gymnastikforening|AGF]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Aimar Sher]]|sortname=Sher, Aimar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|12|20}}|caps=7|goals=0|club=[[Sarpsborg 08 FF|Sarpsborg 08]]|clubnat=NOR}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Marko Farji]]|sortname=Farji, Marko|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|3|16}}|caps=12|goals=0|club=[[Venezia FC|Venezia]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Ahmed Basil]]|sortname=Basil, Ahmed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|8|19}}|caps=16|goals=0|club=[[Al-Shorta SC|Al-Shorta]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Merchas Doski]]|sortname=Doski, Merchas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|12|7}}|caps=31|goals=1|club=[[FC Viktoria Plzeň|Viktoria Plzeň]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Zaid Ismail]]|sortname=Ismail, Zaid|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|1|3}}|caps=6|goals=0|club=[[Al-Talaba SC|Al-Talaba]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Mustafa Saadoon (footballer, born 2001)|Mustafa Saadoon]]|sortname=Saadoon, Mustafa|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|25}}|caps=17|goals=0|club=[[Al-Shorta SC|Al-Shorta]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Frans Putros]]|sortname=Putros, Frans|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|7|14}}|caps=28|goals=0|club=[[Persib Bandung|Persib]]|clubnat=IDN}} {{nat fs end}} ===Norway=== Coach: [[Ståle Solbakken]] [[Norway national football team|Norway]] announced their final squad on May 21.<ref>{{cite web |url=https://www.fotball.no/landslag/norge-a-herrer/2026/her-er-norges-vm-tropp/ |title=Her er Norges VM-tropp |trans-title=Here is Norway's World Cup squad |publisher=[[Norwegian Football Federation]] |date=May 21, 2026 |access-date=May 21, 2026 |language=no |archive-date=May 22, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260522095352/https://www.fotball.no/landslag/norge-a-herrer/2026/her-er-norges-vm-tropp/ |url-status=live}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Ørjan Nyland]]|sortname=Nyland, Orjan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|9|10}}|caps=71|goals=0|club=[[Sevilla FC|Sevilla]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=2|pos=MF|name=[[Morten Thorsby]]|sortname=Thorsby, Morten|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|5|5}}|caps=31|goals=0|club=[[US Cremonese|Cremonese]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Kristoffer Ajer]]|sortname=Ajer, Kristoffer|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|17}}|caps=52|goals=2|club=[[Brentford F.C.|Brentford]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Leo Østigård]]|sortname=Ostigard, Leo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|11|28}}|caps=38|goals=1|club=[[Genoa CFC|Genoa]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[David Møller Wolfe]]|sortname=Moller Wolfe, David|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|4|23}}|caps=22|goals=1|club=[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Patrick Berg]]|sortname=Berg, Patrick|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|24}}|caps=43|goals=0|club=[[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]]|clubnat=NOR}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Alexander Sørloth]]|sortname=Sorloth, Alexander|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|5}}|caps=72|goals=26|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Sander Berge]]|sortname=Berge, Sander|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|14}}|caps=66|goals=1|club=[[Fulham F.C.|Fulham]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Erling Haaland]]|sortname=Haaland, Erling|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|21}}|caps=50|goals=55|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Martin Ødegaard]]|sortname=Odegaard, Martin|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|17}}|caps=68|goals=5|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Jørgen Strand Larsen]]|sortname=Strand Larsen, Jorgen|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|6}}|caps=28|goals=6|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Sander Tangvik]]|sortname=Tangvik, Sander|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|11|29}}|caps=0|goals=0|club=[[Hamburger SV]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=13|pos=GK|name=[[Egil Selvik]]|sortname=Selvik, Egil|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|7|30}}|caps=7|goals=0|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Fredrik Aursnes]]|sortname=Aursnes, Fredrik|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|10}}|caps=22|goals=1|club=[[S.L. Benfica|Benfica]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Fredrik André Bjørkan]]|sortname=Bjorkan, Fredrik Andre|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|21}}|caps=21|goals=1|club=[[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]]|clubnat=NOR}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Marcus Holmgren Pedersen]]|sortname=Pedersen, Marcus Holmgren|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|16}}|caps=32|goals=0|club=[[Torino FC|Torino]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Torbjørn Heggem]]|sortname=Heggem, Torbjorn|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|12}}|caps=15|goals=0|club=[[Bologna FC 1909|Bologna]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Kristian Thorstvedt]]|sortname=Thorstvedt, Kristian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|13}}|caps=37|goals=4|club=[[US Sassuolo Calcio|Sassuolo]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Thelo Aasgaard]]|sortname=Aasgaard, Thelo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|2}}|caps=8|goals=5|club=[[Rangers F.C.|Rangers]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Antonio Nusa]]|sortname=Nusa, Antonio|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|4|17}}|caps=24|goals=8|club=[[RB Leipzig]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Andreas Schjelderup]]|sortname=Schjelderup, Andreas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|6|1}}|caps=12|goals=1|club=[[S.L. Benfica|Benfica]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Oscar Bobb]]|sortname=Bobb, Oscar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|12}}|caps=20|goals=2|club=[[Fulham F.C.|Fulham]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Jens Petter Hauge]]|sortname=Hauge, Jens Petter|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|10|12}}|caps=15|goals=1|club=[[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]]|clubnat=NOR}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Sondre Langås]]|sortname=Langas, Sondre|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|2}}|caps=3|goals=0|club=[[Derby County F.C.|Derby County]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Henrik Falchener]]|sortname=Falchener, Henrik|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|5|8}}|caps=1|goals=0|club=[[Viking FK|Viking]]|clubnat=NOR}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Julian Ryerson]]|sortname=Ryerson, Julian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|17}}|caps=43|goals=1|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs end}} ===Senegal=== Coach: [[Pape Thiaw]] [[Senegal national football team|Senegal]] announced a 28-man preliminary squad on May 21.<ref>{{cite web |url=https://fsfoot.sn/mondial-2026-pape-thiaw-publie-sa-liste/ |title=Mondial 2026: Pape Thiaw publie sa liste |trans-title=2026 World Cup: Pape Thiaw releases his squad list |publisher=[[Senegalese Football Federation]] |date=May 21, 2026 |access-date=May 21, 2026 |language=fr |archive-date=May 21, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521224924/https://fsfoot.sn/mondial-2026-pape-thiaw-publie-sa-liste/ |url-status=live }}</ref> They announced their final squad on June 1.<ref>{{cite tweet |author=Senegalese Football Federation |author-link=Senegalese Football Federation |user=GaindeYi |number=2061625034532172127 |date=June 1, 2026 |title=La liste des 26 Lions retenus par le sélectionneur national Pape Thiaw pour défendre les couleurs du Senegal à la Coupe du Monde 2026. |trans-title=The list of the 26 Lions selected by national team coach Pape Thiaw to represent Senegal at the 2026 World Cup. |language=fr |access-date=June 1, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Yehvann Diouf]]|sortname=Diouf, Yehvann|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|11|16}}|caps=2|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Mamadou Sarr]]|sortname=Sarr, Mamadou|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|8|29}}|caps=8|goals=0|club=[[Chelsea F.C.|Chelsea]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Kalidou Koulibaly]]|sortname=Koulibaly, Kalidou|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|6|20}}|caps=103|goals=2|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Abdoulaye Seck (footballer, born 1992)|Abdoulaye Seck]]|sortname=Seck, Abdoulaye|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|6|4}}|caps=22|goals=4|club=[[Maccabi Haifa F.C.|Maccabi Haifa]]|clubnat=ISR}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Idrissa Gueye]]|sortname=Gueye, Idrissa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|9|26}}|caps=131|goals=7|club=[[Everton F.C.|Everton]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Pathé Ciss]]|sortname=Ciss, Pathe|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|3|16}}|caps=30|goals=0|club=[[Rayo Vallecano]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Assane Diao]]|sortname=Diao, Assane|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|9|7}}|caps=5|goals=0|club=[[Como 1907|Como]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Lamine Camara]]|sortname=Camara, Lamine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|1|1}}|caps=33|goals=7|club=[[AS Monaco FC|Monaco]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Bamba Dieng]]|sortname=Dieng, Bamba|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|23}}|caps=23|goals=2|club=[[FC Lorient|Lorient]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Sadio Mané]]|sortname=Mane, Sadio|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|4|10}}|caps=128|goals=55|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Nicolas Jackson]]|sortname=Jackson, Nicolas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|20}}|caps=33|goals=8|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=12|pos=FW|name=[[Cherif Ndiaye]]|sortname=Ndiaye, Cherif|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|23}}|caps=19|goals=4|club=[[Samsunspor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=13|pos=FW|name=[[Iliman Ndiaye]]|sortname=Ndiaye, Iliman|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|6}}|caps=40|goals=4|club=[[Everton F.C.|Everton]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Ismail Jakobs]]|sortname=Jakobs, Ismail|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|8|17}}|caps=30|goals=0|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Krépin Diatta]]|sortname=Diatta, Krepin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|25}}|caps=61|goals=2|club=[[AS Monaco FC|Monaco]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Édouard Mendy]]|sortname=Mendy, Edouard|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|3|1}}|caps=57|goals=0|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Pape Matar Sarr]]|sortname=Sarr, Pape Matar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|9|14}}|caps=40|goals=4|club=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Ismaïla Sarr]]|sortname=Sarr, Ismaila|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|25}}|caps=83|goals=19|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Moussa Niakhaté]]|sortname=Niakhate, Moussa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|3|8}}|caps=31|goals=0|club=[[Olympique Lyonnais|Lyon]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Ibrahim Mbaye]]|sortname=Mbaye, Ibrahim|age={{birth date and age2|2026|6|11|2008|1|24}}|caps=11|goals=3|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Habib Diarra]]|sortname=Diarra, Habib|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|1|3}}|caps=21|goals=4|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Bara Sapoko Ndiaye]]|sortname=Sapoko Ndiaye, Bara|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|12|31}}|caps=1|goals=0|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Mory Diaw]]|sortname=Diaw, Mory|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|6|22}}|caps=5|goals=0|club=[[Le Havre AC|Le Havre]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Antoine Mendy (footballer)|Antoine Mendy]]|sortname=Mendy, Antoine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|5|27}}|caps=7|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[El Hadji Malick Diouf]]|sortname=Diouf, El Hadji Malick|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|12|29}}|caps=20|goals=1|club=[[West Ham United F.C.|West Ham United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Pape Gueye]]|sortname=Gueye, Pape|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|24}}|caps=41|goals=5|club=[[Villarreal CF|Villarreal]]|clubnat=ESP}} {{nat fs end}} ==Group J== ===Algeria=== Coach: {{#invoke:flag|icon|<!--NATIONALITY PER https://inside.fifa.com/en/associations/ALG/organisation-->SUI}} [[Vladimir Petković]] [[Algeria national football team|Algeria]] announced their final squad on May 31.<ref>{{cite web |url=https://www.faf.dz/equipe-nationale-la-liste-de-petkovic-pour-la-coupe-du-monde-2026/ |title=Équipe nationale : la liste de Petkovic pour la Coupe du monde 2026 |trans-title=National team: Petković's squad for the 2026 World Cup |publisher=[[Algerian Football Federation]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026 |language=fr |archive-date=June 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601090933/https://www.faf.dz/equipe-nationale-la-liste-de-petkovic-pour-la-coupe-du-monde-2026/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/bentaleb-back-algeria-world-cup-squad-named-2026-05-31/ |title=Bentaleb back for Algeria as World Cup squad named |work=[[Reuters]] |date=May 31, 2026 |access-date=May 31, 2026}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Melvin Mastil]]|sortname=Mastil, Melvin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|19}}|caps=1|goals=0|club=[[FC Stade Nyonnais|Stade Nyonnais]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Aïssa Mandi]]|sortname=Mandi, Aissa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|10|22}}|caps=117|goals=7|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Achref Abada]]|sortname=Abada, Achref|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|6|15}}|caps=7|goals=1|club=[[USM Alger]]|clubnat=ALG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Mohamed Amine Tougai]]|sortname=Tougai, Mohamed Amine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|1|22}}|caps=29|goals=2|club=[[Espérance Sportive de Tunis|Espérance de Tunis]]|clubnat=TUN}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Zineddine Belaïd]]|sortname=Belaid, Zineddine|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|20}}|caps=10|goals=1|club=[[JS Kabylie]]|clubnat=ALG}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Ramiz Zerrouki]]|sortname=Zerrouki, Ramiz|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|5|26}}|caps=52|goals=3|club=[[FC Twente|Twente]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Riyad Mahrez]]|sortname=Mahrez, Riyad|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|2|21}}|caps=114|goals=38|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Houssem Aouar]]|sortname=Aouar, Houssem|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|30}}|caps=20|goals=6|club=[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Amine Gouiri]]|sortname=Gouiri, Amine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|16}}|caps=22|goals=8|club=[[Olympique de Marseille|Marseille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Farès Chaïbi]]|sortname=Chaibi, Fares|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|11|28}}|caps=29|goals=3|club=[[Eintracht Frankfurt]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Anis Hadj Moussa]]|sortname=Hadj Moussa, Anis|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|11}}|caps=14|goals=1|club=[[Feyenoord]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=12|pos=FW|name=[[Nadhir Benbouali]]|sortname=Benbouali, Nadhir|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|17}}|caps=3|goals=1|club=[[Győri ETO FC|Győri ETO]]|clubnat=HUN}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Jaouen Hadjam]]|sortname=Hadjam, Jaouen|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|3|26}}|caps=17|goals=3|club=[[BSC Young Boys|Young Boys]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Hicham Boudaoui]]|sortname=Boudaoui, Hicham|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|9|23}}|caps=32|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Rayan Aït-Nouri]]|sortname=Ait-Nouri, Rayan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|6}}|caps=28|goals=0|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Oussama Benbot]]|sortname=Benbot, Oussama|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|10|11}}|caps=2|goals=0|club=[[USM Alger]]|clubnat=ALG}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Rafik Belghali]]|sortname=Belghali, Rafik|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|6|7}}|caps=12|goals=1|club=[[Hellas Verona FC|Hellas Verona]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Mohamed Amoura]]|sortname=Amoura, Mohamed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|9}}|caps=45|goals=19|club=[[VfL Wolfsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Nabil Bentaleb]]|sortname=Bentaleb, Nabil|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|11|24}}|caps=59|goals=6|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Adil Boulbina]]|sortname=Boulbina, Adil|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|5|2}}|caps=11|goals=6|club=[[Al Duhail SC|Al-Duhail]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Ramy Bensebaini]]|sortname=Bensebaini, Ramy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|4|16}}|caps=81|goals=7|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Ibrahim Maza]]|sortname=Maza, Ibrahim|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|11|24}}|caps=16|goals=2|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Luca Zidane]]|sortname=Zidane, Luca|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|5|13}}|caps=7|goals=0|club=[[Granada CF|Granada]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Yacine Titraoui]]|sortname=Titraoui, Yacine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|8|26}}|caps=5|goals=0|club=[[Royal Charleroi SC|Charleroi]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Farès Ghedjemis]]|sortname=Ghedjemis, Fares|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|9|6}}|caps=1|goals=1|club=[[Frosinone Calcio|Frosinone]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Samir Chergui]]|sortname=Chergui, Samir|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|2|6}}|caps=4|goals=0|club=[[Paris FC]]|clubnat=FRA}} {{nat fs end}} ===Argentina=== Coach: [[Lionel Scaloni]] [[Argentina national football team|Argentina]] announced a 55-man preliminary squad on May 11.<ref>{{cite web |url=https://www.afa.com.ar/es/posts/seleccion-mayor-prelista-de-convocados |title=Selección Mayor: Prelista de convocados |trans-title=Senior National Team: Preliminary squad list |publisher=[[Argentine Football Association]] |date=May 11, 2026 |access-date=May 11, 2026 |archive-date=May 11, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260511125456/https://www.afa.com.ar/es/posts/seleccion-mayor-prelista-de-convocados |url-status=live }}</ref> They announced their final squad on May 28.<ref>{{cite web |url=https://www.afa.com.ar/es/posts/lista-de-los-26-jugadores-de-la-seleccion-argentina-para-defender-el-titulo-en-la-copa-del-mundo-2026 |title=Lista de los 26 jugadores de la Selección Argentina para defender el título en la Copa del Mundo 2026 |trans-title=List of the 26 players of the Argentine national team to defend the title at the 2026 World Cup |publisher=[[Argentine Football Association]] |date=May 28, 2026 |access-date=June 1, 2026 |language=es |archive-date=May 29, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260529035017/https://www.afa.com.ar/es/posts/lista-de-los-26-jugadores-de-la-seleccion-argentina-para-defender-el-titulo-en-la-copa-del-mundo-2026 |url-status=live }}</ref> [[Leonardo Balerdi]] withdrew due to a calf injury on June 6; his replacement is yet to be named.<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/argentinas-balerdi-out-world-cup-with-injury-2026-06-06/ |title=Argentina's Balerdi out of World Cup with calf injury |publisher=Reuters |date=6 June 2026 }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Juan Musso]]|sortname=Musso, Juan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|5|6}}|caps=4|goals=0|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Nicolás Tagliafico]]|sortname=Tagliafico, Nicolas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|8|31}}|caps=76|goals=1|club=[[Olympique Lyonnais|Lyon]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Gonzalo Montiel]]|sortname=Montiel, Gonzalo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|1}}|caps=39|goals=2|club=[[Club Atlético River Plate|River Plate]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Leandro Paredes]]|sortname=Paredes, Leandro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|6|29}}|caps=77|goals=5|club=[[Boca Juniors]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Lisandro Martínez]]|sortname=Martinez, Lisandro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|1|18}}|caps=28|goals=1|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Rodrigo De Paul]]|sortname=De Paul, Rodrigo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|5|24}}|caps=87|goals=2|club=[[Inter Miami CF]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Valentín Barco]]|sortname=Barco, Valentin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|7|23}}|caps=4|goals=2|club=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Julián Alvarez]]|sortname=Alvarez, Julian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|1|31}}|caps=51|goals=14|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Lionel Messi]]|sortname=Messi, Lionel|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1987|6|24}}|caps=199|goals=117|club=[[Inter Miami CF]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Giovani Lo Celso]]|sortname=Lo Celso, Giovani|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|4|9}}|caps=67|goals=4|club=[[Real Betis]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Gerónimo Rulli]]|sortname=Rulli, Geronimo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|5|20}}|caps=8|goals=0|club=[[Olympique de Marseille|Marseille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Cristian Romero]]|sortname=Romero, Cristian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|27}}|caps=51|goals=3|club=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Exequiel Palacios]]|sortname=Palacios, Exequiel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|5}}|caps=40|goals=0|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Nicolás González (footballer, born 1998)|Nicolás González]]|sortname=Gonzalez, Nicolas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|6}}|caps=51|goals=6|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=16|pos=FW|name=[[Thiago Almada]]|sortname=Almada, Thiago|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|4|26}}|caps=16|goals=5|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Giuliano Simeone]]|sortname=Simeone, Giuliano|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|12|18}}|caps=13|goals=2|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Nico Paz]]|sortname=Paz, Nico|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|9|8}}|caps=9|goals=1|club=[[Como 1907|Como]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Nicolás Otamendi]]|sortname=Otamendi, Nicolas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1988|2|12}}|caps=132|goals=8|club=[[S.L. Benfica|Benfica]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Alexis Mac Allister]]|sortname=Mac Allister, Alexis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|24}}|caps=46|goals=6|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[José Manuel López (footballer)|José Manuel López]]|sortname=Lopez, Jose Manuel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|12|6}}|caps=5|goals=0|club=[[SE Palmeiras|Palmeiras]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=22|pos=FW|name=[[Lautaro Martínez]]|sortname=Martinez, Lautaro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|8|22}}|caps=77|goals=37|club=[[Inter Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Emiliano Martínez]]|sortname=Martinez, Emiliano|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|9|2}}|caps=59|goals=0|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Enzo Fernández]]|sortname=Fernandez, Enzo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|17}}|caps=42|goals=6|club=[[Chelsea F.C.|Chelsea]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Facundo Medina]]|sortname=Medina, Facundo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|5|28}}|caps=9|goals=0|club=[[Olympique de Marseille|Marseille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Nahuel Molina]]|sortname=Molina, Nahuel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|6}}|caps=58|goals=1|club=[[Atlético Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs end}} ===Austria=== Coach: {{#invoke:flag|icon|GER}} [[Ralf Rangnick]] [[Austria national football team|Austria]] announced their final squad on May 18.<ref>{{cite web |url=https://www.oefb.at/oefb/News/Nationalteam-WM-Kader |title=Ralf Rangnick nennt WM-Kader |trans-title=Ralf Rangnick names World Cup squad |publisher=[[Austrian Football Association]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 18, 2026 |language=de |archive-date=May 18, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518181201/https://www.oefb.at/oefb/News/Nationalteam-WM-Kader |url-status=live}}</ref> [[Christoph Baumgartner]] withdrew injured on June 2<ref>{{cite web |url=https://www.oefb.at/oefb/News/Baumgartner-faellt-fuer-WM-aus |title=Christoph Baumgartner fällt für WM aus |trans-title=Christoph Baumgartner will miss the World Cup |publisher=[[Austrian Football Association]] |date=June 2, 2026 |access-date=June 2, 2026 |language=de |archive-date=June 2, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260602102026/https://www.oefb.at/oefb/News/Baumgartner-faellt-fuer-WM-aus |url-status=live }}</ref> and was replaced by [[Dejan Ljubičić]] on June 10.<ref>{{cite web |url=https://sport.orf.at/stories/3156891/ |title=Ljubicic löst verspätet WM-Ticket |trans-title=Ljubicic löst verspätet WM-Ticket |publisher=[[Austrian Football Association]] |date=10 June 2026 |access-date=10 June 2026 |language=de}}</ref>. {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Alexander Schlager]]|sortname=Schlager, Alexander|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|1}}|caps=26|goals=0|club=[[FC Red Bull Salzburg|Red Bull Salzburg]]|clubnat=AUT}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[David Affengruber (footballer, born 2001)|David Affengruber]]|sortname=Affengruber, David|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|3|19}}|caps=1|goals=0|club=[[Elche CF|Elche]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Kevin Danso]]|sortname=Danso, Kevin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|19}}|caps=32|goals=0|club=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Xaver Schlager]]|sortname=Schlager, Xaver|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|28}}|caps=51|goals=4|club=[[RB Leipzig]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Stefan Posch]]|sortname=Posch, Stefan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|14}}|caps=52|goals=5|club=[[1. FSV Mainz 05|Mainz 05]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Nicolas Seiwald]]|sortname=Seiwald, Nicolas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|4}}|caps=47|goals=1|club=[[RB Leipzig]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Marko Arnautović]]|sortname=Arnautovic, Marko|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|4|19}}|caps=133|goals=47|club=[[Red Star Belgrade]]|clubnat=SRB}} {{nat fs g player|no=8|pos=DF|name=[[David Alaba]]|sortname=Alaba, David|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|6|24}}|caps=113|goals=15|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=9|pos=MF|name=[[Marcel Sabitzer]]|sortname=Sabitzer, Marcel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|3|17}}|caps=98|goals=26|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Florian Grillitsch]]|sortname=Grillitsch, Florian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|8|7}}|caps=58|goals=1|club=[[S.C. Braga|Braga]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Michael Gregoritsch]]|sortname=Gregoritsch, Michael|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|4|18}}|caps=75|goals=24|club=[[FC Augsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Florian Wiegele]]|sortname=Wiegele, Florian|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|3|21}}|caps=1|goals=0|club=[[FC Viktoria Plzeň|Viktoria Plzeň]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=13|pos=GK|name=[[Patrick Pentz]]|sortname=Pentz, Patrick|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|2}}|caps=18|goals=0|club=[[Brøndby IF|Brøndby]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Saša Kalajdžić]]|sortname=Kalajdzic, Sasa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|7|7}}|caps=22|goals=4|club=[[LASK]]|clubnat=AUT}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Philipp Lienhart]]|sortname=Lienhart, Philipp|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|11}}|caps=41|goals=3|club=[[SC Freiburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Phillipp Mwene]]|sortname=Mwene, Phillipp|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|1|29}}|caps=30|goals=0|club=[[1. FSV Mainz 05|Mainz 05]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Carney Chukwuemeka]]|sortname=Chukwuemeka, Carney|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|10|20}}|caps=3|goals=1|club=[[Borussia Dortmund]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Romano Schmid]]|sortname=Schmid, Romano|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|1|27}}|caps=34|goals=3|club=[[SV Werder Bremen|Werder Bremen]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Dejan Ljubičić]]|sortname=Ljubičić, Dejan|age={{Birth date and age2|2026|6|11|1997|10|8|df=y}}|caps=9|goals=1|club=[[FC Schalke 04|Schalke 04]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Konrad Laimer]]|sortname=Laimer, Konrad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|27}}|caps=57|goals=7|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Patrick Wimmer]]|sortname=Wimmer, Patrick|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|30}}|caps=30|goals=1|club=[[VfL Wolfsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Alexander Prass]]|sortname=Prass, Alexander|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|5|26}}|caps=19|goals=0|club=[[TSG 1899 Hoffenheim|TSG Hoffenheim]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Marco Friedl]]|sortname=Friedl, Marco|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|16}}|caps=11|goals=0|club=[[SV Werder Bremen|Werder Bremen]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Paul Wanner]]|sortname=Wanner, Paul|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|12|23}}|caps=3|goals=0|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Michael Svoboda]]|sortname=Svoboda, Michael|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|15}}|caps=4|goals=0|club=[[Venezia FC|Venezia]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Alessandro Schöpf]]|sortname=Schopf, Alessandro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|2|7}}|caps=35|goals=6|club=[[Wolfsberger AC]]|clubnat=AUT}} {{nat fs end}} ===Jordan=== Coach: {{#invoke:flag|icon|MAR}} [[Jamal Sellami]] [[Jordan national football team|Jordan]] announced a 30-man preliminary squad on May 17.<ref>{{cite web |url=https://www.jfa.jo/news.php?id=31152&title=%D8%A5%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D8%A6%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%85%D9%89-%D8%AA%D8%A3%D9%87%D8%A8%D8%A7-%D9%84%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%AC%D9%87%D8%AA%D9%8A-%D8%B3%D9%88%D9%8A%D8%B3%D8%B1%D8%A7-%D9%88%D9%83%D9%88%D9%84%D9%88%D9%85%D8%A8%D9%8A%D8%A7-%D9%88%D8%AF%D9%8A%D8%A7 |title=إعلان القائمة الأولية لمنتخب النشامى تأهبا لمواجهتي سويسرا وكولومبيا وديا |trans-title=Announcement of the preliminary roster for the Nashama national team ahead of the friendly matches against Switzerland and Colombia |publisher=[[Jordan Football Association]] |date=May 17, 2026 |access-date=May 18, 2026 |language=ar}}</ref> The squad was reduced to 28 players on May 27.<ref>{{cite web |url=https://www.jfa.jo/news.php?id=31171&title=%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%85%D9%89-%D9%8A%D8%AE%D8%AA%D8%AA%D9%85-%D8%AA%D8%AD%D8%B6%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D9%87-%D9%81%D9%8A-%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86..-%D9%88%D9%8A%D8%BA%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%A5%D9%84%D9%89-%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%AA-%D8%BA%D8%A7%D9%84%D9%86-%D8%BA%D8%AF%D8%A7 |title=منتخب النشامى يختتم تحضيراته في عمان.. ويغادر إلى سانت غالن غدا |publisher=[[Jordan Football Association]] |date=May 27, 2026 |access-date=May 27, 2026 |language=ar}}</ref> Their final squad was announced on June 2.<ref>{{cite web |url=https://royanews.com/en/إعلان-قائمة-النشامى-لنهائيات-كأس-العا/ |title=The Jordanian national team's squad for the 2026 World Cup finals has been announced – Video |publisher=royanews.com |date=2 June 2026 }}</ref> [[Ibrahim Sabra]] withdrew injured on June 5<ref>{{cite web |url=https://x.com/JordanFA/status/2062955822317977881 |title=أمنيات السلامة والشفاء العاجل للاعب إبراهيم صبرة، والعودة إلى الملاعب في أقرب وقت بعد أن أظهرت الفحوصات الطبية إصابته بتمزق في أربطة الكاحل للقدم اليسرى أثناء التدريبات، ما يستدعي خضوعه لبرنامج علاجي وتأهيلي خلال الفترة المقبلة، واستبعاده من قائمة النشامى لكأس العالم 2026|trans-title=Wishing safety and a speedy recovery for player Ibrahim Sabra, and a return to the fields at the earliest opportunity, after medical examinations revealed his injury with a tear in the ligaments of his left ankle during training, which necessitates his undergoing a treatment and rehabilitation program in the coming period, and his exclusion from the Nashama squad for the 2026 World Cup.|publisher=[[Jordan Football Association]] |date=June 5, 2026 |access-date=June 5, 2026 |language=ar}}</ref> and was replaced by [[Mohammad Taha (footballer)|Mohammad Taha]] on June 8.<ref>{{cite web |url=https://x.com/JordanFA/status/2064030556929593647 |title= قرر الجهاز الفني للنشامى بقيادة المدرب جمال سلامي ضم اللاعب محمد أبو غوش إلى قائمة النشامى لكأس العالم 2026 |trans-title=The national team’s technical staff, led by head coach Jamal Sellami, has decided to include the player Mohammad Abu Ghoush in the Nashama squad for the 2026 World Cup|publisher=[[Jordan Football Association]] |date=June 8, 2026 |access-date=June 5, 2026 |language=ar}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Yazeed Abulaila]]|sortname=Abulaila, Yazeed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|1|8}}|caps=76|goals=0|club=[[Al-Hussein SC (Irbid)|Al-Hussein]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Mohammad Abu Hashish]]|sortname=Abu Hashish, Mohammad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|5|9}}|caps=56|goals=1|club=[[Al-Karma SC|Al-Karma]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Abdallah Nasib]]|sortname=Nasib, Abdallah|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|2|25}}|caps=65|goals=3|club=[[Al-Zawraa SC|Al-Zawraa]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Husam Abu Dahab]]|sortname=Abu Dahab, Husam|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|13}}|caps=18|goals=0|club=[[Al-Faisaly SC|Al-Faisaly]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Yazan Al-Arab]]|sortname=Arab, Yazan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|31}}|caps=80|goals=3|club=[[FC Seoul]]|clubnat=KOR}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Amer Jamous]]|sortname=Jamous, Amer|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|3}}|caps=19|goals=1|club=[[Al-Zawraa SC|Al-Zawraa]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Mohammad Abu Zrayq]]|sortname=Abu Zrayq, Mohammad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|12|30}}|caps=41|goals=5|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Noor Al-Rawabdeh]]|sortname=Rawabdeh, Noor|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|24}}|caps=68|goals=3|club=[[Selangor F.C.|Selangor]]|clubnat=MAS}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Ali Olwan]]|sortname=Olwan, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|26}}|caps=66|goals=29|club=[[Al-Sailiya SC|Al-Sailiya]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Musa Al-Taamari]]|sortname=Taamari, Musa|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|6|10}}|caps=92|goals=24|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Odeh Al-Fakhouri]]|sortname=Fakhouri, Odeh|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|11|22}}|caps=10|goals=1|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Nour Bani Attiah]]|sortname=Bani Attiah, Nour|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|1|25}}|caps=5|goals=0|club=[[Al-Faisaly SC|Al-Faisaly]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=13|pos=FW|name=[[Mahmoud Al-Mardi]]|sortname=Mardi, Mahmoud|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|10|6}}|caps=89|goals=9|club=[[Al-Hussein SC (Irbid)|Al-Hussein]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Rajaei Ayed]]|sortname=Ayed, Rajaei|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|7|25}}|caps=72|goals=0|club=[[Al-Hussein SC (Irbid)|Al-Hussein]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Ibrahim Sadeh]]|sortname=Sadeh, Ibrahim|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|27}}|caps=57|goals=3|club=[[Al-Karma SC|Al-Karma]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Mo Abualnadi]]|sortname=Abualnadi, Mo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|8}}|caps=18|goals=0|club=[[Selangor F.C.|Selangor]]|clubnat=MAS}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Salim Obaid]]|sortname=Obaid, Salim|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|1|17}}|caps=11|goals=0|club=[[Al-Hussein SC (Irbid)|Al-Hussein]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Mohammad Taha (footballer)|Mohammad Taha]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|7|13}}|caps=2|goals=0|club=[[Al-Hussein SC (Irbid)|Al-Hussein]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Saed Al-Rosan]]|sortname=Rosan, Saed|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|1}}|caps=21|goals=2|club=[[Al-Hussein SC (Irbid)|Al-Hussein]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Mohannad Abu Taha]]|sortname=Abu Taha, Mohannad|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|2|2}}|caps=29|goals=1|club=[[Al-Quwa Al-Jawiya]]|clubnat=IRQ}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Nizar Al-Rashdan]]|sortname=Rashdan, Nizar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|23}}|caps=47|goals=4|club=[[Qatar SC]]|clubnat=QAT}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Abdallah Al-Fakhouri]]|sortname=Fakhouri, Abdallah|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|1|22}}|caps=11|goals=0|club=[[Al-Wehdat SC|Al-Wehdat]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Ihsan Haddad]]|sortname=Haddad, Ihsan|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|2|5}}|caps=92|goals=2|club=[[Al-Hussein SC (Irbid)|Al-Hussein]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Ali Azaizeh]]|sortname=Azaizeh, Ali|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|4|13}}|caps=4|goals=0|club=[[Al Shabab Club|Al-Shabab]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Mohammad Al-Dawoud]]|sortname=Dawoud, Mohammad|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|4|12}}|caps=13|goals=1|club=[[Al-Wehdat SC|Al-Wehdat]]|clubnat=JOR}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Anas Badawi]]|sortname=Badawi, Anas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|13}}|caps=1|goals=0|club=[[Al-Faisaly SC|Al-Faisaly]]|clubnat=JOR}} {{nat fs end}} ==Group K== ===Colombia=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ARG}} [[Néstor Lorenzo]] [[Colombia national football team|Colombia]] announced a 55-man preliminary squad on May 14.<ref>{{cite web |url=https://www.fcf.com.co/2026/05/14/seleccion-colombia-masculina-de-mayores-lista-previa-de-convocados-para-la-copa-mundial-de-la-fifa-2026/ |title=Selección Colombia Masculina de Mayores: Lista previa de Convocados para la Copa Mundial de la FIFA 2026 |trans-title=Colombia Men's National Team: Preliminary squad for the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[Colombian Football Federation]] |date=May 14, 2026 |access-date=May 14, 2026 |language=es |archive-date=May 22, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260522155603/https://www.fcf.com.co/2026/05/14/seleccion-colombia-masculina-de-mayores-lista-previa-de-convocados-para-la-copa-mundial-de-la-fifa-2026/ |url-status=live}}</ref> They announced their final squad on May 25.<ref>{{cite web |url=https://www.fcf.com.co/2026/05/25/convocatoria-de-la-seleccion-colombia-masculina-de-mayores-para-la-copa-mundial-de-la-fifa-2026/ |title=Convocatoria de la Selección Colombia Masculina de Mayores para la Copa Mundial de la FIFA 2026 |trans-title=Squad Announcement for the Colombia Men's National Team for the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[Colombian Football Federation]] |date=May 25, 2026 |access-date=May 25, 2026 |language=es |archive-date=May 26, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260526032022/https://www.fcf.com.co/2026/05/25/convocatoria-de-la-seleccion-colombia-masculina-de-mayores-para-la-copa-mundial-de-la-fifa-2026/ |url-status=live}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[David Ospina]]|sortname=Ospina, David|age={{birth date and age2|2026|6|11|1988|8|31}}|caps=130|goals=0|club=[[Atlético Nacional]]|clubnat=COL}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Daniel Muñoz (footballer)|Daniel Muñoz]]|sortname=Munoz, Daniel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|5|26}}|caps=46|goals=3|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Jhon Lucumí]]|sortname=Lucumi, Jhon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|26}}|caps=37|goals=1|club=[[Bologna FC 1909|Bologna]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Santiago Arias]]|sortname=Arias, Santiago|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|1|13}}|caps=68|goals=0|club=[[Club Atlético Independiente|Independiente]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Kevin Castaño]]|sortname=Castano, Kevin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|9|29}}|caps=25|goals=0|club=[[Club Atlético River Plate|River Plate]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Richard Ríos]]|sortname=Rios, Richard|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|2}}|caps=32|goals=2|club=[[S.L. Benfica|Benfica]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Luis Díaz (footballer, born 1997)|Luis Díaz]]|sortname=Diaz, Luis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|13}}|caps=74|goals=22|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Jorge Carrascal]]|sortname=Carrascal, Jorge|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|5|25}}|caps=24|goals=2|club=[[CR Flamengo|Flamengo]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Jhon Córdoba]]|sortname=Cordoba, Jhon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|5|11}}|caps=21|goals=6|club=[[FC Krasnodar|Krasnodar]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[James Rodríguez]]|sortname=Rodriguez, James|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|7|12}}|caps=126|goals=31|club=[[Minnesota United FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Jhon Arias (footballer)|Jhon Arias]]|sortname=Arias, Jhon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|21}}|caps=38|goals=6|club=[[SE Palmeiras|Palmeiras]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Camilo Vargas]]|sortname=Vargas, Camilo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|3|9}}|caps=42|goals=0|club=[[Atlas F.C.|Atlas]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Yerry Mina]]|sortname=Mina, Yerry|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|9|23}}|caps=54|goals=8|club=[[Cagliari Calcio|Cagliari]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Gustavo Puerta]]|sortname=Puerta, Gustavo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|23}}|caps=6|goals=1|club=[[Racing de Santander|Racing Santander]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Juan Portilla]]|sortname=Portilla, Juan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|12}}|caps=10|goals=0|club=[[Club Athletico Paranaense|Athletico Paranaense]]|clubnat=BRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Jefferson Lerma]]|sortname=Lerma, Jefferson|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|10|25}}|caps=65|goals=5|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Johan Mojica]]|sortname=Mojica, Johan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|8|21}}|caps=45|goals=1|club=[[RCD Mallorca|Mallorca]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Willer Ditta]]|sortname=Ditta, Willer|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|1|23}}|caps=5|goals=0|club=[[Cruz Azul]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Cucho Hernández]]|sortname=Hernandez, Cucho|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|4|20}}|caps=9|goals=2|club=[[Real Betis]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Juan Fernando Quintero]]|sortname=Quintero, Juan Fernando|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|1|18}}|caps=49|goals=6|club=[[Club Atlético River Plate|River Plate]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Jaminton Campaz]]|sortname=Campaz, Jaminton|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|5|24}}|caps=10|goals=1|club=[[Rosario Central]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Deiver Machado]]|sortname=Machado, Deiver|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|9|2}}|caps=15|goals=0|club=[[FC Nantes|Nantes]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Davinson Sánchez]]|sortname=Sanchez, Davinson|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|12}}|caps=79|goals=4|club=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=24|pos=GK|name=[[Álvaro Montero (Colombian footballer)|Álvaro Montero]]|sortname=Montero, Alvaro|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|3|29}}|caps=12|goals=0|club=[[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]]|clubnat=ARG}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Luis Suárez (footballer, born 1997)|Luis Suárez]]|sortname=Suarez, Luis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|12|2}}|caps=12|goals=5|club=[[Sporting CP]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Andrés Gómez (footballer)|Andrés Gómez]]|sortname=Gomez, Andres|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|9|12}}|caps=8|goals=2|club=[[CR Vasco da Gama|Vasco da Gama]]|clubnat=BRA}} {{nat fs end}} ===DR Congo=== Coach: {{#invoke:flag|icon|FRA}} [[Sébastien Desabre]] [[DR Congo national football team|DR Congo]] announced their final squad on May 18.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/reel/DYe3Wf7ouca/ |title=Liste officielle |trans-title=Official squad |publisher=[[Congolese Association Football Federation]] |via=[[Instagram]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 18, 2026 |language=fr}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cafonline.com/news/desabre-names-fearless-dr-congo-squad-for-historic-world-cup-return/ |title=Desabre names fearless DR Congo squad for historic World Cup return |publisher=[[Confederation of African Football]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 18, 2026 |url-status=live |archive-date=May 18, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518182122/https://www.cafonline.com/news/desabre-names-fearless-dr-congo-squad-for-historic-world-cup-return/}}</ref> [[Rocky Bushiri]] withdrew injured and was replaced by [[Aaron Tshibola]] on May 20.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/fecofadrc/p/DYkCB16osKl/ |title=Communiqué officiel |trans-title=Official communication |publisher=[[Congolese Association Football Federation]] |via=[[Instagram]] |date=May 20, 2026 |access-date=May 20, 2026 |language=fr}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.edinburghnews.scotsman.com/sport/football/hibs/hibs-defender-rocky-bushiri-opens-up-on-world-cup-injury-heartache-and-makes-vow-8614513 |title=Hibs defender Rocky Bushiri opens up on World Cup injury heartache and makes vow |publisher=[[Edinburgh Evening News]] |first=Mark |last=Atkinson |date=May 21, 2026 |access-date=May 21, 2026 |url-status=live |archive-date=May 21, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521161743/https://www.edinburghnews.scotsman.com/sport/football/hibs/hibs-defender-rocky-bushiri-opens-up-on-world-cup-injury-heartache-and-makes-vow-8614513}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Lionel Mpasi]]|sortname=Mpasi, Lionel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|8|1}}|caps=29|goals=0|club=[[Le Havre AC|Le Havre]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Aaron Wan-Bissaka]]|sortname=Wan-Bissaka, Aaron|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|26}}|caps=12|goals=0|club=[[West Ham United F.C.|West Ham United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Steve Kapuadi]]|sortname=Kapuadi, Steve|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|30}}|caps=4|goals=0|club=[[Widzew Łódź]]|clubnat=POL}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Axel Tuanzebe]]|sortname=Tuanzebe, Axel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|14}}|caps=14|goals=1|club=[[Burnley F.C.|Burnley]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Dylan Batubinsika]]|sortname=Batubinsika, Dylan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|15}}|caps=14|goals=1|club=[[Athlitiki Enosi Larissa F.C.|AEL]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Ngal'ayel Mukau]]|sortname=Mukau, Ngalayel|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|11|3}}|caps=14|goals=0|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Nathanaël Mbuku]]|sortname=Mbuku, Nathanael|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|3|16}}|caps=19|goals=2|club=[[Montpellier HSC|Montpellier]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Samuel Moutoussamy]]|sortname=Moutoussamy, Samuel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|8|12}}|caps=58|goals=0|club=[[Atromitos F.C.|Atromitos]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Brian Cipenga]]|sortname=Cipenga, Brian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|11}}|caps=8|goals=0|club=[[CD Castellón|Castellón]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Théo Bongonda]]|sortname=Bongonda, Theo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|11|20}}|caps=38|goals=7|club=[[FC Spartak Moscow|Spartak Moscow]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Gaël Kakuta]]|sortname=Kakuta, Gael|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|6|21}}|caps=31|goals=5|club=[[Athlitiki Enosi Larissa F.C.|AEL]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=12|pos=DF|name=[[Joris Kayembe]]|sortname=Kayembe, Joris|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|8|8}}|caps=26|goals=1|club=[[KRC Genk|Genk]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=13|pos=FW|name=[[Meschak Elia]]|sortname=Elia, Meschak|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|8|6}}|caps=69|goals=12|club=[[Alanyaspor]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Noah Sadiki]]|sortname=Sadiki, Noah|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|12|17}}|caps=20|goals=0|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Aaron Tshibola]]|sortname=Tshibola, Aaron|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|2}}|caps=17|goals=1|club=[[Kilmarnock F.C.|Kilmarnock]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Timothy Fayulu]]|sortname=Fayulu, Timothy|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|7|24}}|caps=3|goals=0|club=[[FC Noah|Noah]]|clubnat=ARM}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Cédric Bakambu]]|sortname=Bakambu, Cedric|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|4|11}}|caps=70|goals=21|club=[[Real Betis]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Charles Pickel]]|sortname=Pickel, Charles|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|15}}|caps=34|goals=1|club=[[RCD Espanyol|Espanyol]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Fiston Mayele]]|sortname=Mayele, Fiston|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|6|24}}|caps=37|goals=6|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Yoane Wissa]]|sortname=Wissa, Yoane|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|9|3}}|caps=38|goals=9|club=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=21|pos=GK|name=[[Matthieu Epolo]]|sortname=Epolo, Matthieu|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|1|15}}|caps=1|goals=0|club=[[Standard Liège]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Chancel Mbemba]]|sortname=Mbemba, Chancel|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|8|8}}|caps=109|goals=7|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=23|pos=FW|name=[[Simon Banza]]|sortname=Banza, Simon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|8|13}}|caps=15|goals=2|club=[[Al Jazira Club|Al Jazira]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Gédéon Kalulu]]|sortname=Kalulu, Gedeon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|8|29}}|caps=28|goals=0|club=[[Aris Limassol FC|Aris Limassol]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Edo Kayembe]]|sortname=Kayembe, Edo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|3}}|caps=43|goals=2|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Arthur Masuaku]]|sortname=Masuaku, Arthur|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|11|7}}|caps=45|goals=4|club=[[RC Lens|Lens]]|clubnat=FRA}} {{nat fs end}} ===Portugal=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ESP}} [[Roberto Martínez]] [[Portugal national football team|Portugal]] announced their final squad on May 19.<ref>{{cite web |url=https://www.fpf.pt/pt/News/Todas-as-not%C3%ADcias/Not%C3%ADcia/news/56573 |title=Os escolhidos para o Mundial 2026 |trans-title=The selections for the 2026 World Cup |publisher=[[Portuguese Football Federation]] |date=May 19, 2026 |access-date=May 19, 2026 |language=pt |archive-date=May 19, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519194221/https://www.fpf.pt/pt/News/Todas-as-notícias/Notícia/news/56573 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.irishtimes.com/sport/soccer/2026/05/19/roberto-martinez-names-portugal-world-cup-squad-with-symbolic-plus-one-for-dioga-jota/ |title=Roberto Martinez names Portugal World Cup squad with symbolic 'plus one' for Dioga Jota |work=[[The Irish Times]] |date=May 19, 2026 |access-date=May 19, 2026 |archive-date=May 19, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519194732/https://www.irishtimes.com/sport/soccer/2026/05/19/roberto-martinez-names-portugal-world-cup-squad-with-symbolic-plus-one-for-dioga-jota/ |url-status=live |quote=Martinez confirmed that fourth-choice goalkeeper Ricardo Velho of Genclerbirligi Ankara will travel with the squad but can only be added to the official 26-man list in the event of an injury to one of the three registered goalkeepers.}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Diogo Costa]]|sortname=Costa, Diogo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|9|19}}|caps=43|goals=0|club=[[FC Porto|Porto]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Nélson Semedo]]|sortname=Semedo, Nelson|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|11|16}}|caps=50|goals=0|club=[[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Rúben Dias]]|sortname=Dias, Ruben|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|14}}|caps=76|goals=3|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Tomás Araújo]]|sortname=Araujo, Tomas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|5|16}}|caps=5|goals=0|club=[[S.L. Benfica|Benfica]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Diogo Dalot]]|sortname=Dalot, Diogo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|18}}|caps=35|goals=3|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Matheus Nunes]]|sortname=Nunes, Matheus|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|8|27}}|caps=20|goals=2|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Cristiano Ronaldo]]|sortname=Ronaldo, Cristiano|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1985|2|5}}|caps=228|goals=143|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Bruno Fernandes]]|sortname=Fernandes, Bruno|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|9|8}}|caps=89|goals=29|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Gonçalo Ramos]]|sortname=Ramos, Goncalo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|20}}|caps=25|goals=10|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Bernardo Silva]]|sortname=Silva, Bernardo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|8|10}}|caps=109|goals=14|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[João Félix]]|sortname=Felix, Joao|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|11|10}}|caps=54|goals=12|club=[[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[José Sá]]|sortname=Sa, Jose|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|1|17}}|caps=5|goals=0|club=[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Renato Veiga]]|sortname=Veiga, Renato|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|7|29}}|caps=13|goals=1|club=[[Villarreal CF|Villarreal]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Gonçalo Inácio]]|sortname=Inacio, Goncalo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|8|25}}|caps=22|goals=2|club=[[Sporting CP]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[João Neves]]|sortname=Neves, Joao|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|9|27}}|caps=22|goals=3|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=FW|name=[[Francisco Trincão]]|sortname=Trincao, Francisco|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|12|29}}|caps=18|goals=3|club=[[Sporting CP]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Rafael Leão]]|sortname=Leao, Rafael|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|6|10}}|caps=44|goals=5|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Pedro Neto]]|sortname=Neto, Pedro|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|9}}|caps=25|goals=3|club=[[Chelsea F.C.|Chelsea]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Gonçalo Guedes]]|sortname=Guedes, Goncalo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|11|29}}|caps=34|goals=8|club=[[Real Sociedad]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[João Cancelo]]|sortname=Cancelo, Joao|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|5|27}}|caps=68|goals=12|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Rúben Neves]]|sortname=Neves, Ruben|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|3|13}}|caps=67|goals=1|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Rui Silva (footballer, born 1994)|Rui Silva]]|sortname=Silva, Rui|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|2|7}}|caps=3|goals=0|club=[[Sporting CP]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Vitinha (footballer, born February 2000)|Vitinha]]|sortname=Vitinha|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|13}}|caps=38|goals=0|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Samú Costa]]|sortname=Costa, Samu|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|11|27}}|caps=6|goals=0|club=[[RCD Mallorca|Mallorca]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Nuno Mendes (footballer, born 2002)|Nuno Mendes]]|sortname=Mendes, Nuno|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|6|19}}|caps=44|goals=1|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Francisco Conceição]]|sortname=Conceicao, Francisco|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|12|14}}|caps=17|goals=4|club=[[Juventus FC|Juventus]]|clubnat=ITA}} {{nat fs end}} ===Uzbekistan=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ITA}} [[Fabio Cannavaro]] [[Uzbekistan national football team|Uzbekistan]] announced a 40-man preliminary squad on May 5.<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/UzbekistanFA/posts/pfbid0JohE1JdZ8B9mWiKN56GHDEUV9cN2mFM5LmxEsDakReXy7JsMkbRLLxpT4ptENozZl |title=Training Camp May 6–26: Uzbekistan Squad |publisher=[[Uzbekistan Football Association]] |via=[[Facebook]] |date=May 5, 2026 |access-date=May 5, 2026 |language=uz, en}}</ref> The squad was reduced to 39 players on May 22 as [[Ibrokhimkhalil Yuldoshev]] withdrew injured,<ref>{{cite web |last=Zoirov |first=Shohrux |url=https://tribuna.uz/news/ibrohimxalil-yoldoshev-jarohat-sababli-jchni-otkazib-yuboradi-1215344/ |title=Ibrohimxalil Yoʻldoshev jarohat sababli JChni oʻtkazib yuboradi |trans-title=Ibrokhimkhalil Yuldoshev to miss World Cup due to injury |website=Tribuna.uz |date=May 22, 2026 |access-date=May 24, 2026 |language=uz |archive-date=May 25, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260525212802/https://tribuna.uz/news/ibrohimxalil-yoldoshev-jarohat-sababli-jchni-otkazib-yuboradi-1215344/ |url-status=live }}</ref> then to 30 players on May 24.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/uzbekistanfa/reel/DYuz4KLthdD/ |title=Milliy Jamoa bosh murabbiyi Fabio Kannavaro Jahon chempionatida ishtirok etuvchi 30 nafardan iborat futbolchilarning roʻyxatini e’lon qildi. |trans-title=National Team head coach Fabio Cannavaro has announced a list of 30 players who will participate in the World Cup. |publisher=[[Uzbekistan Football Association]] |via=[[Instagram]] |date=May 24, 2026 |access-date=May 24, 2026 |language=uz}}</ref> Their final squad was announced on June 2.<ref>{{cite web|title=Khusanov named in Uzbekistan's World Cup squad|url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/c5yenm7xllyo|website=BBC.com|date=June 2, 2026|access-date=June 2, 2026|archive-date=June 2, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260602151432/https://www.bbc.com/sport/football/articles/c5yenm7xllyo|url-status=live}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Utkir Yusupov]]|sortname=Yusupov, Utkir|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|1|4}}|caps=40|goals=0|club=[[PFC Navbahor Namangan|Navbahor Namangan]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Abdukodir Khusanov]]|sortname=Khusanov, Abdukodir|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|2|29}}|caps=27|goals=0|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Khojiakbar Alijonov]]|sortname=Alijonov, Khojiakbar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|4|19}}|caps=40|goals=2|club=[[Pakhtakor FC|Pakhtakor]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Farrukh Sayfiev]]|sortname=Sayfiev, Farrukh|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|1|17}}|caps=46|goals=1|club=[[FC Neftchi Fergana|Neftchi Fergana]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Rustam Ashurmatov]]|sortname=Ashurmatov, Rustam|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|7}}|caps=49|goals=1|club=[[Esteghlal F.C.|Esteghlal]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Akmal Mozgovoy]]|sortname=Mozgovoy, Akmal|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|4|2}}|caps=25|goals=1|club=[[Pakhtakor FC|Pakhtakor]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Otabek Shukurov]]|sortname=Shukurov, Otabek|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|6|22}}|caps=84|goals=9|club=[[Baniyas Club|Baniyas]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Jamshid Iskanderov]]|sortname=Iskanderov, Jamshid|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|10|16}}|caps=38|goals=4|club=[[FC Neftchi Fergana|Neftchi Fergana]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=9|pos=MF|name=[[Odiljon Hamrobekov]]|sortname=Hamrobekov, Odiljon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|13}}|caps=72|goals=1|club=[[Tractor S.C.|Tractor]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Jaloliddin Masharipov]]|sortname=Masharipov, Jaloliddin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|9|1}}|caps=74|goals=12|club=[[Esteghlal F.C.|Esteghlal]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Oston Urunov]]|sortname=Urunov, Oston|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|12|19}}|caps=42|goals=10|club=[[Persepolis F.C.|Persepolis]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Abduvohid Nematov]]|sortname=Nematov, Abduvohid|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|3|20}}|caps=8|goals=0|club=[[FC Nasaf|Nasaf]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Sherzod Nasrullaev]]|sortname=Nasrullaev, Sherzod|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|23}}|caps=31|goals=2|club=[[FC Nasaf|Nasaf]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Eldor Shomurodov]]|sortname=Shomurodov, Eldor|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|6|29}}|caps=92|goals=44|club=[[İstanbul Başakşehir F.K.|İstanbul Başakşehir]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Umar Eshmurodov]]|sortname=Eshmurodov, Umar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|11|30}}|caps=29|goals=0|club=[[FC Nasaf|Nasaf]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Botirali Ergashev]]|sortname=Ergashev, Botirali|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|6|23}}|caps=2|goals=0|club=[[FC Neftchi Fergana|Neftchi Fergana]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Dostonbek Khamdamov]]|sortname=Khamdamov, Dostonbek|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|7|24}}|caps=34|goals=5|club=[[Pakhtakor FC|Pakhtakor]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Abdulla Abdullaev]]|sortname=Abdullaev, Abdulla|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|1}}|caps=17|goals=0|club=[[Dibba FC|Dibba]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Azizjon Ganiev]]|sortname=Ganiev, Azizjon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|2|22}}|caps=19|goals=0|club=[[Al Bataeh Club|Al Bataeh]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Azizbek Amonov]]|sortname=Amonov, Azizbek|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|30}}|caps=12|goals=2|club=[[FC Dinamo Samarqand|Dinamo Samarqand]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Igor Sergeev]]|sortname=Sergeev, Igor|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|4|30}}|caps=83|goals=25|club=[[Persepolis F.C.|Persepolis]]|clubnat=IRN}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Abbosbek Fayzullaev]]|sortname=Fayzullaev, Abbosbek|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|10|3}}|caps=32|goals=8|club=[[İstanbul Başakşehir F.K.|İstanbul Başakşehir]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Sherzod Esanov]]|sortname=Esanov, Sherzod|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|2|1}}|caps=1|goals=0|club=[[FC Bukhara|Bukhara]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Bekhruz Karimov]]|sortname=Karimov, Bekhruz|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|8|7}}|caps=2|goals=0|club=[[FC Surkhon|Surkhon Termiz]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Avazbek Ulmasaliev]]|sortname=Ulmasaliev, Avazbek|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|27}}|caps=0|goals=0|club=[[FC AGMK|AGMK]]|clubnat=UZB}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Jakhongir Urozov]]|sortname=Urozov, Jakhongir|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|1|18}}|caps=4|goals=0|club=[[FC Dinamo Samarqand|Dinamo Samarqand]]|clubnat=UZB}} {{nat fs end}} ==Group L== ===Croatia=== Coach: [[Zlatko Dalić]] [[Croatia national football team|Croatia]] announced their final squad on May 18.<ref>{{cite web |url=https://hns.team/vijesti/31132/zlatko-dalic-objavio-popis-igraca-za-svjetsko-prvenstvo-u-kanadi-meksiku-i-sad-u/ |title=Zlatko Dalić objavio popis igrača za Svjetsko prvenstvo u Kanadi, Meksiku i SAD-u |trans-title=Zlatko Dalić announces list of players for the World Cup in Canada, Mexico and the USA |publisher=[[Croatian Football Federation]] |date=May 18, 2026 |access-date=May 18, 2026 |language=hr |archive-date=May 18, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518183013/https://hns.team/vijesti/31132/zlatko-dalic-objavio-popis-igraca-za-svjetsko-prvenstvo-u-kanadi-meksiku-i-sad-u/ |url-status=live}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Dominik Livaković]]|sortname=Livakovic, Dominik|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|9}}|caps=75|goals=0|club=[[GNK Dinamo Zagreb|Dinamo Zagreb]]|clubnat=CRO}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Josip Stanišić]]|sortname=Stanisic, Josip|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|4|2}}|caps=31|goals=0|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Marin Pongračić]]|sortname=Pongracic, Marin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|9|11}}|caps=20|goals=0|club=[[ACF Fiorentina|Fiorentina]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Joško Gvardiol]]|sortname=Gvardiol, Josko|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|1|23}}|caps=48|goals=4|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Duje Ćaleta-Car]]|sortname=Caleta-Car, Duje|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|9|17}}|caps=38|goals=1|club=[[Real Sociedad]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Josip Šutalo]]|sortname=Sutalo, Josip|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|28}}|caps=33|goals=0|club=[[AFC Ajax|Ajax]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Nikola Moro]]|sortname=Moro, Nikola|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|12}}|caps=10|goals=0|club=[[Bologna FC 1909|Bologna]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Mateo Kovačić]]|sortname=Kovacic, Mateo|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|5|6}}|caps=113|goals=5|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Andrej Kramarić]]|sortname=Kramaric, Andrej|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|6|19}}|caps=116|goals=36|club=[[TSG 1899 Hoffenheim|TSG Hoffenheim]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Luka Modrić]]|sortname=Modric, Luka|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1985|9|9}}|caps=198|goals=29|club=[[AC Milan|Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Ante Budimir]]|sortname=Budimir, Ante|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|7|22}}|caps=38|goals=6|club=[[CA Osasuna|Osasuna]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Ivor Pandur]]|sortname=Pandur, Ivor|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|3|25}}|caps=0|goals=0|club=[[Hull City A.F.C.|Hull City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[Nikola Vlašić]]|sortname=Vlasic, Nikola|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|4}}|caps=63|goals=10|club=[[Torino FC|Torino]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=14|pos=FW|name=[[Ivan Perišić]]|sortname=Perisic, Ivan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1989|2|2}}|caps=154|goals=38|club=[[PSV Eindhoven]]|clubnat=NED}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Mario Pašalić]]|sortname=Pasalic, Mario|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|2|9}}|caps=85|goals=12|club=[[Atalanta BC|Atalanta]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Martin Baturina]]|sortname=Baturina, Martin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|2|16}}|caps=19|goals=1|club=[[Como 1907|Como]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Petar Sučić]]|sortname=Sucic, Petar|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|10|25}}|caps=17|goals=1|club=[[Inter Milan]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Kristijan Jakić]]|sortname=Jakic, Kristijan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|14}}|caps=17|goals=2|club=[[FC Augsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Toni Fruk]]|sortname=Fruk, Toni|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|3|9}}|caps=7|goals=1|club=[[HNK Rijeka|Rijeka]]|clubnat=CRO}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Igor Matanović]]|sortname=Matanovic, Igor|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|3|31}}|caps=9|goals=2|club=[[SC Freiburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Luka Sučić]]|sortname=Sucic, Luka|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|9|8}}|caps=21|goals=1|club=[[Real Sociedad]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[Luka Vušković]]|sortname=Vuskovic, Luka|age={{birth date and age2|2026|6|11|2007|2|24}}|caps=5|goals=1|club=[[Hamburger SV]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[Dominik Kotarski]]|sortname=Kotarski, Dominik|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|10}}|caps=4|goals=0|club=[[F.C. Copenhagen|Copenhagen]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Marco Pašalić]]|sortname=Pasalic, Marco|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|9|14}}|caps=15|goals=1|club=[[Orlando City SC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Martin Erlić]]|sortname=Erlic, Martin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|1|24}}|caps=13|goals=1|club=[[FC Midtjylland|Midtjylland]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=26|pos=FW|name=[[Petar Musa]]|sortname=Musa, Petar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|3|4}}|caps=11|goals=1|club=[[FC Dallas]]|clubnat=USA}} {{nat fs end}} ===England=== Coach: {{#invoke:flag|icon|GER}} [[Thomas Tuchel]] [[England national football team|England]] announced their final squad on May 22.<ref>{{cite web |last=Veevers |first=Nicholas |url=https://www.englandfootball.com/articles/2026/May/22/england-mens-world-cup-2026-squad-named-by-thomas-tuchel-20262205 |title=Three Lions Come Together for World Cup |publisher=[[The Football Association]] |date=May 22, 2026 |access-date=May 22, 2026 |archive-date=May 22, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260522101615/https://www.englandfootball.com/articles/2026/May/22/england-mens-world-cup-2026-squad-named-by-thomas-tuchel-20262205 |url-status=live}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Jordan Pickford]]|sortname=Pickford, Jordan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|3|7}}|caps=84|goals=0|club=[[Everton F.C.|Everton]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Ezri Konsa]]|sortname=Konsa, Ezri|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|23}}|caps=20|goals=1|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Nico O'Reilly]]|sortname=O'Reilly, Nico|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|3|21}}|caps=5|goals=0|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Declan Rice]]|sortname=Rice, Declan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|1|14}}|caps=73|goals=7|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[John Stones]]|sortname=Stones, John|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|5|28}}|caps=89|goals=3|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Marc Guéhi]]|sortname=Guehi, Marc|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|7|13}}|caps=29|goals=1|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Bukayo Saka]]|sortname=Saka, Bukayo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|9|5}}|caps=49|goals=14|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Elliot Anderson (footballer)|Elliot Anderson]]|sortname=Anderson, Elliot|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|11|6}}|caps=9|goals=0|club=[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Harry Kane]]|sortname=Kane, Harry|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|7|28}}|caps=114|goals=79|club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Jude Bellingham]]|sortname=Bellingham, Jude|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|6|29}}|caps=48|goals=6|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Marcus Rashford]]|sortname=Rashford, Marcus|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|10|31}}|caps=72|goals=18|club=[[FC Barcelona|Barcelona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=12|pos=DF|name=[[Tino Livramento]]|sortname=Livramento, Tino|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|11|12}}|caps=6|goals=0|club=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=GK|name=[[Dean Henderson]]|sortname=Henderson, Dean|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|3|12}}|caps=5|goals=0|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Jordan Henderson]]|sortname=Henderson, Jordan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|6|17}}|caps=90|goals=3|club=[[Brentford F.C.|Brentford]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Dan Burn]]|sortname=Burn, Dan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|5|9}}|caps=8|goals=0|club=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Kobbie Mainoo]]|sortname=Mainoo, Kobbie|age={{birth date and age2|2026|6|11|2005|4|19}}|caps=14|goals=0|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Morgan Rogers]]|sortname=Rogers, Morgan|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|7|26}}|caps=15|goals=1|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Anthony Gordon (footballer)|Anthony Gordon]]|sortname=Gordon, Anthony|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|2|24}}|caps=19|goals=3|club=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Ollie Watkins]]|sortname=Watkins, Ollie|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|12|30}}|caps=22|goals=7|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Noni Madueke]]|sortname=Madueke, Noni|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|3|10}}|caps=11|goals=1|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Eberechi Eze]]|sortname=Eze, Eberechi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|29}}|caps=17|goals=3|club=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=22|pos=FW|name=[[Ivan Toney]]|sortname=Toney, Ivan|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|3|16}}|caps=8|goals=1|club=[[Al-Ahli Saudi FC|Al-Ahli]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[James Trafford]]|sortname=Trafford, James|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|10|10}}|caps=2|goals=0|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=24|pos=DF|name=[[Reece James]]|sortname=James, Reece|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|12|8}}|caps=24|goals=1|club=[[Chelsea F.C.|Chelsea]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Djed Spence]]|sortname=Spence, Djed|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|8|9}}|caps=6|goals=0|club=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Jarell Quansah]]|sortname=Quansah, Jarell|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|1|29}}|caps=3|goals=0|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER}} {{nat fs end}} ===Ghana=== Coach: {{#invoke:flag|icon|POR}} [[Carlos Queiroz]] [[Ghana national football team|Ghana]] announced a 28-man preliminary squad on May 25.<ref>{{cite web |url=https://www.ghanafa.org/black-stars-coach-carlos-queiroz-names-28-man-squad-for-world-cup-preparations-and-wales-friendly |title=Black Stars coach Carlos Queiroz names 28-man squad for World Cup preparations and Wales friendly |publisher=[[Ghana Football Association]] |date=May 25, 2026 |access-date=May 25, 2026}}</ref> [[Alexander Djiku]] withdrew injured and was replaced by [[Derrick Luckassen]] on June 1.<ref>{{cite web |url=https://www.straitstimes.com/sport/football/ghana-delay-naming-world-cup-squad |title=Ghana delay naming World Cup squad |work=[[The Straits Times]] |date=June 1, 2026 |access-date=June 1, 2026}}</ref> They announced their final squad on June 2.<ref>{{cite web |url=https://www.ghanafa.org/carlos-queiroz-names-2026-fifa-world-cup-squad |title=Carlos Queiroz names 2026 FIFA World Cup squad |publisher=[[Ghana Football Association]] |date=June 2, 2026 |access-date=June 2, 2026 |archive-date=June 2, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260602044349/https://www.ghanafa.org/carlos-queiroz-names-2026-fifa-world-cup-squad |url-status=live }}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Lawrence Ati-Zigi]]|sortname=Ati-Zigi, Lawrence|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|11|29}}|caps=29|goals=0|club=[[FC St. Gallen|St. Gallen]]|clubnat=SUI}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Alidu Seidu]]|sortname=Seidu, Alidu|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|4}}|caps=24|goals=1|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=3|pos=MF|name=[[Caleb Yirenkyi]]|sortname=Yirenkyi, Caleb|age={{birth date and age2|2026|6|11|2006|1|15}}|caps=11|goals=1|club=[[FC Nordsjælland|Nordsjælland]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Jonas Adjetey]]|sortname=Adjetey, Jonas|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|12|13}}|caps=10|goals=0|club=[[VfL Wolfsburg]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Thomas Partey]]|sortname=Partey, Thomas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|6|13}}|caps=57|goals=15|club=[[Villarreal CF|Villarreal]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Abdul Mumin]]|sortname=Mumin, Abdul|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|6}}|caps=5|goals=0|club=[[Rayo Vallecano]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Abdul Fatawu]]|sortname=Fatawu, Abdul|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|3|8}}|caps=28|goals=3|club=[[Leicester City F.C.|Leicester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Kwasi Sibo]]|sortname=Sibo, Kwasi|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|24}}|caps=8|goals=0|club=[[Real Oviedo|Oviedo]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Jordan Ayew]]|sortname=Ayew, Jordan|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|9|11}}|caps=120|goals=34|club=[[Leicester City F.C.|Leicester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Brandon Thomas-Asante]]|sortname=Thomas-Asante, Brandon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|12|29}}|caps=8|goals=1|club=[[Coventry City F.C.|Coventry City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Antoine Semenyo]]|sortname=Semenyo, Antoine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|1|7}}|caps=34|goals=3|club=[[Manchester City F.C.|Manchester City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Joseph Anang]]|sortname=Anang, Joseph|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|6|8}}|caps=1|goals=0|club=[[St Patrick's Athletic F.C.|St Patrick's Athletic]]|clubnat=IRL}} {{nat fs g player|no=13|pos=FW|name=[[Christopher Bonsu Baah]]|sortname=Bonsu Baah, Christopher|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|12|14}}|caps=9|goals=0|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Gideon Mensah (footballer, born 1998)|Gideon Mensah]]|sortname=Mensah, Gideon|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|7|18}}|caps=40|goals=0|club=[[AJ Auxerre|Auxerre]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Elisha Owusu]]|sortname=Owusu, Elisha|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|11|7}}|caps=20|goals=0|club=[[AJ Auxerre|Auxerre]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Benjamin Asare]]|sortname=Asare, Benjamin|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|7|13}}|caps=11|goals=0|club=[[Accra Hearts of Oak S.C.|Hearts of Oak]]|clubnat=GHA}} {{nat fs g player|no=17|pos=DF|name=[[Abdul Rahman Baba]]|sortname=Baba, Abdul Rahman|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|7|2}}|caps=51|goals=1|club=[[PAOK FC|PAOK]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Jerome Opoku]]|sortname=Opoku, Jerome|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|14}}|caps=11|goals=1|club=[[İstanbul Başakşehir F.K.|İstanbul Başakşehir]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Iñaki Williams]]|sortname=Williams, Inaki|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|6|15}}|caps=26|goals=2|club=[[Athletic Bilbao]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Augustine Boakye]]|sortname=Boakye, Augustine|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|11|3}}|caps=0|goals=0|club=[[AS Saint-Étienne|Saint-Étienne]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=21|pos=DF|name=[[Kojo Peprah Oppong]]|sortname=Peprah Oppong, Kojo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2004|6|4}}|caps=4|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=22|pos=FW|name=[[Kamaldeen Sulemana]]|sortname=Sulemana, Kamaldeen|age={{birth date and age2|2026|6|11|2002|2|15}}|caps=28|goals=1|club=[[Atalanta BC|Atalanta]]|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Derrick Luckassen]]|sortname=Luckassen, Derrick|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|7|3}}|caps=1|goals=0|club=[[Pafos FC|Pafos]]|clubnat=CYP}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Ernest Nuamah]]|sortname=Nuamah, Ernest|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|11|1}}|caps=18|goals=4|club=[[Olympique Lyonnais|Lyon]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Prince Kwabena Adu]]|sortname=Adu, Prince Kwabena|age={{birth date and age2|2026|6|11|2003|9|23}}|caps=5|goals=0|club=[[FC Viktoria Plzeň|Viktoria Plzeň]]|clubnat=CZE}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Marvin Senaya]]|sortname=Senaya, Marvin|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|1|28}}|caps=2|goals=0|club=[[AJ Auxerre|Auxerre]]|clubnat=FRA}} {{nat fs end}} ===Panama=== Coach: {{#invoke:flag|icon|ESP}} [[Thomas Christiansen]] [[Panama national football team|Panama]] announced their final squad on May 26.<ref>{{cite web |url=https://www.fepafut.com/blog/2026/05/26/los-26-mundialistas-de-panama/ |title=Los 26 Mundialistas de Panamá |trans-title=Panama's 26-Man World Cup Squad |publisher=[[Panamanian Football Federation]] |date=May 26, 2026 |access-date=May 26, 2026 |language=es |archive-date=May 26, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260526170649/https://www.fepafut.com/blog/2026/05/26/los-26-mundialistas-de-panama/ |url-status=live}}</ref> {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Luis Mejía]]|sortname=Mejia, Luis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|3|16}}|caps=56|goals=0|club=[[Club Nacional de Football|Nacional]]|clubnat=URU}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[César Blackman]]|sortname=Blackman, Cesar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|4|2}}|caps=40|goals=3|club=[[ŠK Slovan Bratislava|Slovan Bratislava]]|clubnat=SVK}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[José Córdoba]]|sortname=Cordoba, Jose|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|3}}|caps=32|goals=1|club=[[Norwich City F.C.|Norwich City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Fidel Escobar]]|sortname=Escobar, Fidel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1995|1|9}}|caps=99|goals=4|club=[[Deportivo Saprissa|Saprissa]]|clubnat=CRC}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Edgardo Fariña]]|sortname=Farina, Edgardo|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|10|19}}|caps=18|goals=0|club=[[FC Pari Nizhny Novgorod|Pari Nizhny Novgorod]]|clubnat=RUS}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Cristian Martínez (Panamanian footballer)|Cristian Martínez]]|sortname=Martinez, Cristian|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|2|6}}|caps=66|goals=2|club=[[Hapoel Ironi Kiryat Shmona F.C.|Ironi Kiryat Shmona]]|clubnat=ISR}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[José Luis Rodríguez (footballer, born 1998)|José Luis Rodríguez]]|sortname=Rodriguez, Jose Luis|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|6|19}}|caps=70|goals=8|club=[[FC Juárez|Juárez]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Adalberto Carrasquilla]]|sortname=Carrasquilla, Adalberto|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|11|28}}|caps=73|goals=3|club=[[Pumas UNAM|UNAM]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Tomás Rodríguez (footballer)|Tomás Rodríguez]]|sortname=Rodriguez, Tomas|age={{birth date and age2|2026|6|11|1999|3|9}}|caps=13|goals=4|club=[[Deportivo Saprissa|Saprissa]]|clubnat=CRC}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Ismael Díaz (footballer, born 1997)|Ismael Díaz]]|sortname=Diaz, Ismael|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|5|12}}|caps=57|goals=17|club=[[Club León|León]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Yoel Bárcenas]]|sortname=Barcenas, Yoel|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|10|23}}|caps=104|goals=10|club=[[Mazatlán F.C.|Mazatlán]]|clubnat=MEX}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[César Samudio]]|sortname=Samudio, Cesar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|2|23}}|caps=5|goals=0|club=[[C.D. Marathón|Marathón]]|clubnat=HON}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Jiovany Ramos]]|sortname=Ramos, Jiovany|age={{birth date and age2|2026|6|11|1997|1|26}}|caps=23|goals=2|club=[[Academia Puerto Cabello|Puerto Cabello]]|clubnat=VEN}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Carlos Harvey]]|sortname=Harvey, Carlos|age={{birth date and age2|2026|6|11|2000|2|3}}|caps=28|goals=3|club=[[Minnesota United FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Eric Davis (Panamanian footballer)|Eric Davis]]|sortname=Davis, Eric|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|3|31}}|caps=107|goals=9|club=[[C.D. Plaza Amador|Plaza Amador]]|clubnat=PAN}} {{nat fs g player|no=16|pos=DF|name=[[Andrés Andrade (footballer, born 1998)|Andrés Andrade]]|sortname=Andrade, Andres|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|10|16}}|caps=50|goals=1|club=[[LASK]]|clubnat=AUT}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[José Fajardo (footballer)|José Fajardo]]|sortname=Fajardo, Jose|age={{birth date and age2|2026|6|11|1993|8|18}}|caps=68|goals=17|club=[[C.D. Universidad Católica (Ecuador)|Universidad Católica]]|clubnat=ECU}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Cecilio Waterman]]|sortname=Waterman, Cecilio|age={{birth date and age2|2026|6|11|1991|4|13}}|caps=55|goals=15|club=[[C.D. Universidad de Concepción|Universidad de Concepción]]|clubnat=CHI}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Alberto Quintero (footballer)|Alberto Quintero]]|sortname=Quintero, Alberto|age={{birth date and age2|2026|6|11|1987|12|18}}|caps=141|goals=7|club=[[C.D. Plaza Amador|Plaza Amador]]|clubnat=PAN}} {{nat fs g player|no=20|pos=MF|name=[[Aníbal Godoy]]|sortname=Godoy, Anibal|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age2|2026|6|11|1990|2|10}}|caps=159|goals=4|club=[[San Diego FC]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[César Yanis]]|sortname=Yanis, Cesar|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|1|28}}|caps=56|goals=5|club=[[Cobresal]]|clubnat=CHI}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Orlando Mosquera]]|sortname=Mosquera, Orlando|age={{birth date and age2|2026|6|11|1994|12|25}}|caps=48|goals=0|club=[[Al-Fayha Club|Al-Fayha]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=23|pos=DF|name=[[Michael Amir Murillo]]|sortname=Murillo, Michael Amir|age={{birth date and age2|2026|6|11|1996|2|11}}|caps=94|goals=9|club=[[Beşiktaş J.K.|Beşiktaş]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Azarias Londoño]]|sortname=Londono, Azarias|age={{birth date and age2|2026|6|11|2001|6|21}}|caps=11|goals=0|club=[[C.D. Universidad Católica (Ecuador)|Universidad Católica]]|clubnat=ECU}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Roderick Miller (footballer)|Roderick Miller]]|sortname=Miller, Roderick|age={{birth date and age2|2026|6|11|1992|4|3}}|caps=50|goals=2|club=[[Turan Tovuz]]|clubnat=AZE}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Jorge Gutiérrez (footballer)|Jorge Gutiérrez]]|sortname=Gutierrez, Jorge|age={{birth date and age2|2026|6|11|1998|9|1}}|caps=18|goals=0|club=[[Deportivo La Guaira F.C.|Deportivo La Guaira]]|clubnat=VEN}} {{nat fs end}} ==Statistics== ===Age=== ====Players==== =====Outfield players===== *Oldest: {{#invoke:flag|fbicon|POR}} [[Cristiano Ronaldo]] ({{Age in years and days|1985|2|5|2026|6|11}})<ref name="FIFAstats">{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/numbers-squads-stats |title=The squads in stats |publisher=FIFA.com |date=June 2, 2026}}</ref> *Youngest: {{#invoke:flag|fbicon|MEX}} [[Gilberto Mora (footballer, born 2008)|Gilberto Mora]] ({{Age in years and days|2008|10|14|2026|6|11}})<ref>{{cite web |url=https://en.as.com/soccer/world-cup/the-96-year-old-world-cup-record-that-could-be-erased-by-this-young-mexican-f202606-n/ |title=The 96-year-old World Cup record that could be erased by this young Mexican |publisher=As.com |date=June 1, 2026 |access-date=June 1, 2026 |archive-date=June 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601211301/https://en.as.com/soccer/world-cup/the-96-year-old-world-cup-record-that-could-be-erased-by-this-young-mexican-f202606-n/ |url-status=live }}</ref><ref name="FIFAstats"></ref> =====Goalkeepers===== *Oldest: {{#invoke:flag|fbicon|SCO}} [[Craig Gordon]] ({{Age in years and days|1982|12|31|2026|6|11}})<ref>{{cite web |url=https://www.foxsports.com/stories/soccer/scotland-craig-gordon-2026-fifa-world-cup-roster |title=Scotland Includes 43-year-old Goalkeeper Craig Gordon In World Cup Squad |publisher=Fox Sports |date=May 19, 2026 |access-date=June 1, 2026 |archive-date=June 2, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260602174508/https://www.foxsports.com/stories/soccer/scotland-craig-gordon-2026-fifa-world-cup-roster |url-status=live }}</ref><ref name="FIFAstats"></ref> *Youngest: {{#invoke:flag|fbicon|BIH}} [[Mladen Jurkas]] ({{Age in years and days|2007|10|7|2026|6|11}}) =====Captains===== *Oldest: {{#invoke:flag|fbicon|POR}} [[Cristiano Ronaldo]] ({{Age in years and days|1985|2|5|2026|6|11}})<ref name="FIFAstats"></ref> *Youngest: {{#invoke:flag|fbicon|CAN}} [[Alphonso Davies]] ({{Age in years and days|2000|11|2|2026|6|11}}) ====Coaches==== *Oldest: {{#invoke:flag|icon|NED}} [[Dick Advocaat]] ({{fb|CUW}}, {{Age in years and days|1947|9|27|2026|6|11}})<ref>{{cite web |last=Burrows |first=Tom |url=https://www.nytimes.com/athletic/7275424/2026/05/13/dick-advocaat-curacao-return-world-cup/ |title=Dick Advocaat, 78, returns to Curacao role, will become oldest manager at a World Cup |publisher=The New York Times |date=May 13, 2026}}</ref> *Youngest: {{#invoke:flag|icon|GER}} [[Julian Nagelsmann]] ({{fb|GER}}, {{Age in years and days|1987|7|23|2026|6|11}}) ===Player representation by club=== {| class="wikitable sortable" |- ! Players !! Clubs |- | align=center | 19 || {{#invoke:flag|fbaicon|ENG}} [[Manchester City F.C.|Manchester City]] |- | align=center | 17 || {{#invoke:flag|fbaicon|GER}} [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] |- | align=center | 16 || {{#invoke:flag|fbaicon|FRA}} [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] |- | align=center | 15 || {{#invoke:flag|fbaicon|ENG}} [[Arsenal F.C.|Arsenal]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|ESP}} [[FC Barcelona|Barcelona]] |- | align=center | 12 || {{#invoke:flag|fbaicon|ENG}} [[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|ENG}} [[Manchester United F.C.|Manchester United]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|KSA}} [[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|ESP}} [[Atlético Madrid]] |- | align=center | 11 || {{#invoke:flag|fbaicon|ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|GER}} [[Borussia Dortmund]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|TUR}} [[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]] |- | align=center | 10 || {{#invoke:flag|fbaicon|CZE}} [[SK Slavia Prague|Slavia Prague]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|ITA}} [[AC Milan|Milan]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|NED}} [[PSV Eindhoven]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|ESP}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|TUR}} [[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]]<br>{{#invoke:flag|fbaicon|ENG}} [[Sunderland A.F.C.|Sunderland]] |} ===Player representation by league system=== <span style="font-size:90%">Nations in '''bold''' are represented at the tournament.</span> {| class="wikitable sortable" |- !Country !! Players !! Percent !! Outside<br />national<br />squad !! Lower tier <br /> players |- | {{#invoke:flag|deco|ENG}} '''[[English football league system|England]]'''{{refn|group=note|Includes players from [[Swansea City A.F.C.|Swansea City]] and [[Wrexham A.F.C.|Wrexham]], which are based in Wales but play in the English league system.}} ||style="text-align:center"| 205 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:205/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 184 ||style="text-align:center"| 42{{refn|group=note|Includes five players from the [[EFL League One|third tier]] and one player from the [[National League (division)|fifth tier]].}} |- | {{#invoke:flag|deco|GER}} '''[[German football league system|Germany]]''' ||style="text-align:center"| 108 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:108/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 89 ||style="text-align:center"| 8{{refn|group=note|Includes one player from the [[Oberliga Rheinland-Pfalz/Saar|fifth tier]].}} |- | {{#invoke:flag|deco|FRA}} '''[[French football league system|France]]'''{{refn|group=note|Includes players from [[AS Monaco FC|Monaco]], which is based in Monaco but plays in the French league system. Monaco is not a FIFA member.}} ||style="text-align:center" rowspan="2"| 86 ||style="text-align:center" rowspan="2"| {{Decimals|{{#expr:86/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 78 ||style="text-align:center"| 7{{refn|group=note|Includes one player from the [[Ligue 3|third tier]].}} |- | {{#invoke:flag|deco|ESP}} '''[[Spanish football league system|Spain]]''' ||style="text-align:center"| 69 ||style="text-align:center"rowspan="2"| 5 |- | {{#invoke:flag|deco|ITA}} [[Italian football league system|Italy]] ||style="text-align:center"| 71 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:71/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 71 |- | {{#invoke:flag|deco|KSA}} '''[[Football league system in Saudi Arabia|Saudi Arabia]]''' ||style="text-align:center"| 49 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:49/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 24 ||style="text-align:center"| 2 |- | {{#invoke:flag|deco|USA}} '''[[United States soccer league system|United States]]'''{{refn|group=note|Includes players from [[Toronto FC]] and [[Vancouver Whitecaps FC]], which are based in Canada but play in the American league system.}} ||style="text-align:center"| 48 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:48/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 41 ||style="text-align:center"| 4 |- | {{#invoke:flag|deco|TUR}} '''[[Turkish football league system|Turkey]]''' ||style="text-align:center"| 45 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:45/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 30 ||style="text-align:center"| 2 |- | {{#invoke:flag|deco|NED}} '''[[Dutch football league system|Netherlands]]''' ||style="text-align:center"| 38 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:38/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 36 ||style="text-align:center"| 5 |- | {{#invoke:flag|deco|BRA}} '''[[Brazilian football league system|Brazil]]''' ||style="text-align:center" rowspan="2"| 32 ||style="text-align:center" rowspan="2"| {{Decimals|{{#expr:32/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 25 ||style="text-align:center"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|POR}} '''[[Portuguese football league system|Portugal]]''' ||style="text-align:center"| 27 ||style="text-align:center"| 5 |- | {{#invoke:flag|deco|BEL}} '''[[Belgian football league system|Belgium]]''' ||style="text-align:center" rowspan="2"| 29 ||style="text-align:center" rowspan="2"| {{Decimals|{{#expr:29/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 26 ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|QAT}} '''[[Qatar football league system|Qatar]]''' ||style="text-align:center"| 4 ||style="text-align:center" rowspan="15"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|MEX}} '''[[Mexican football league system|Mexico]]''' ||style="text-align:center"| 26 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:26/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 14 |- | {{#invoke:flag|deco|IRN}} '''[[Iranian football league system|Iran]]''' ||style="text-align:center"| 23 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:23/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 6 |- | {{#invoke:flag|deco|CZE}} '''[[Czech Republic football league system|Czech Republic]]''' ||style="text-align:center"| 22 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:22/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 5 |- | {{#invoke:flag|deco|EGY}} '''[[Egyptian football league system|Egypt]]''' ||style="text-align:center" rowspan="2"| 20 ||style="text-align:center" rowspan="2"| {{Decimals|{{#expr:20/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 3 |- | {{#invoke:flag|deco|SCO}} '''[[Scottish football league system|Scotland]]''' ||style="text-align:center"| 12 |- | {{#invoke:flag|deco|RSA}} '''[[Soccer in South Africa|South Africa]]''' ||style="text-align:center"| 19 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:19/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|ARG}} '''[[Argentine football league system|Argentina]]''' ||style="text-align:center"| 17 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:17/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 15 |- | {{#invoke:flag|deco|UZB}} '''[[Football in Uzbekistan|Uzbekistan]]''' ||style="text-align:center"| 16 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:16/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|AUS}} '''[[Australian soccer league system|Australia]]'''{{refn|group=note|Includes players from [[Auckland FC]] and [[Wellington Phoenix FC|Wellington Phoenix]], which are based in New Zealand but play in the Australian league system.}} ||style="text-align:center" rowspan="3"| 15 ||style="text-align:center" rowspan="3"| {{Decimals|{{#expr:15/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 10 |- | {{#invoke:flag|deco|IRQ}} '''[[Football in Iraq|Iraq]]''' ||style="text-align:center"| 5 |- | {{#invoke:flag|deco|UAE}} [[Football league system in the United Arab Emirates|United Arab Emirates]] ||style="text-align:center"| 15 |- | {{#invoke:flag|deco|DEN}} [[Danish football league system|Denmark]] ||style="text-align:center"| 14 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:14/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 14 |- | {{#invoke:flag|deco|GRE}} [[Greek football league system|Greece]] ||style="text-align:center" rowspan="3"| 12 ||style="text-align:center" rowspan="3"| {{Decimals|{{#expr:12/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center" rowspan="2"| 12 |- | {{#invoke:flag|deco|RUS}} [[Russian football league system|Russia]] |- | {{#invoke:flag|deco|SUI}} '''[[Swiss football league system|Switzerland]]''' ||style="text-align:center"| 10 ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|JOR}} '''[[Football in Jordan|Jordan]]''' ||style="text-align:center"| 11 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:11/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 0 ||style="text-align:center" rowspan="4"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|CYP}} [[Cypriot football league system|Cyprus]] ||style="text-align:center"| 10 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:10/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 10 |- | {{#invoke:flag|deco|KOR}} '''[[South Korean football league system|South Korea]]''' ||style="text-align:center"| 8 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:7/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|AUT}} '''[[Austrian football league system|Austria]]''' ||style="text-align:center" rowspan="4"| 7 ||style="text-align:center" rowspan="4"| {{Decimals|{{#expr:7/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center" rowspan="2"| 4 |- | {{#invoke:flag|deco|JPN}} '''[[Japanese football league system|Japan]]''' ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|NOR}} '''[[Norwegian football league system|Norway]]''' ||style="text-align:center"| 3 ||style="text-align:center" rowspan="6"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|TUN}} '''[[Football in Tunisia|Tunisia]]''' ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|CRO}} '''[[Croatian football league system|Croatia]]''' ||style="text-align:center"| 6 ||style="text-align:center"| {{Decimals|{{#expr:6/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 4 |- | {{#invoke:flag|deco|ECU}} '''[[Ecuadorian football league system|Ecuador]]''' ||style="text-align:center" rowspan="2"| 5 ||style="text-align:center" rowspan="2"| {{Decimals|{{#expr:5/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 3 |- | {{#invoke:flag|deco|POL}} [[Polish football league system|Poland]] ||style="text-align:center"| 5 |- | {{#invoke:flag|deco|ISR}} [[Israeli football league system|Israel]] ||style="text-align:center" rowspan="2"| 4 ||style="text-align:center" rowspan="2"| {{Decimals|{{#expr:4/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 4 |- | {{#invoke:flag|deco|SWE}} '''[[Swedish football league system|Sweden]]''' ||style="text-align:center"| 1 ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|ALG}} '''[[Algerian football league system|Algeria]]''' ||style="text-align:center" rowspan="5"| 3 ||style="text-align:center" rowspan="5"| {{Decimals|{{#expr:3/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center"| 0 ||style="text-align:center" rowspan="28"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|HUN}} [[Hungarian football league system|Hungary]] ||style="text-align:center" rowspan="2"| 3 |- | {{#invoke:flag|deco|MAS}} [[Malaysian football league system|Malaysia]] |- | {{#invoke:flag|deco|MAR}} '''[[Moroccan football league system|Morocco]]''' ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|PAR}} '''[[Paraguayan football league system|Paraguay]]''' ||style="text-align:center"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|BUL}} [[Bulgarian football league system|Bulgaria]] ||style="text-align:center" rowspan="10"| 2 ||style="text-align:center" rowspan="10"| {{Decimals|{{#expr:2/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center" rowspan="4"| 2 |- | {{#invoke:flag|deco|CHI}} [[Chilean football league system|Chile]] |- | {{#invoke:flag|deco|CRC}} [[Football in Costa Rica|Costa Rica]] |- | {{#invoke:flag|deco|IRL}} [[Republic of Ireland football league system|Ireland]] |- | {{#invoke:flag|deco|PAN}} '''[[Football in Panama|Panama]]''' ||style="text-align:center"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|ROU}} [[Romanian football league system|Romania]] ||style="text-align:center" rowspan="5"| 2 |- | {{#invoke:flag|deco|SRB}} [[Serbian football league system|Serbia]] |- | {{#invoke:flag|deco|SVK}} [[Football in Slovakia|Slovakia]] |- | {{#invoke:flag|deco|SVN}} [[Football in Slovenia|Slovenia]] |- | {{#invoke:flag|deco|VEN}} [[Venezuelan football league system|Venezuela]] |- | {{#invoke:flag|deco|ARM}} [[Football in Armenia|Armenia]] ||style="text-align:center" rowspan="13"| 1 ||style="text-align:center" rowspan="13"| {{Decimals|{{#expr:1/1245*100}}|2}}% ||style="text-align:center" rowspan="2"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|AZE}} [[Football in Azerbaijan|Azerbaijan]] |- | {{#invoke:flag|deco|BIH}} '''[[Football in Bosnia and Herzegovina|Bosnia and Herzegovina]]''' ||style="text-align:center"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|CHN}} [[Chinese football league system|China]] ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|COL}} '''[[Colombian football league system|Colombia]]''' ||style="text-align:center"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|FIN}} [[Finnish football league system|Finland]] ||style="text-align:center"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|GHA}} '''[[Football in Ghana|Ghana]]''' ||style="text-align:center" rowspan="2"| 0 |- | {{#invoke:flag|deco|HAI}} '''[[Football in Haiti|Haiti]]''' |- | {{#invoke:flag|deco|HON}} [[Football in Honduras|Honduras]] ||style="text-align:center" rowspan="5"| 1 |- | {{#invoke:flag|deco|IDN}} [[Indonesian football league system|Indonesia]] |- | {{#invoke:flag|deco|KAZ}} [[Football in Kazakhstan|Kazakhstan]] |- | {{#invoke:flag|deco|THA}} [[Football in Thailand|Thailand]] |- | {{#invoke:flag|deco|URU}} '''[[Uruguayan football league system|Uruguay]]''' |- | '''Total''' ||style="text-align:center"| '''1245''' ||style="text-align:center"| '''100%''' ||style="text-align:center"| '''913 <span style="font-size:80%">({{Decimals|{{#expr:913/1245*100}}|2}}%)</span>''' ||style="text-align:center"| '''89 <span style="font-size:80%">({{Decimals|{{#expr:89/1245*100}}|2}}%)</span>''' |} * None of the squads are made up entirely of players from the countries' domestic leagues. The [[Qatar national football team|Qatar]] and [[Saudi Arabia national football team|Saudi Arabia]] squads have 25 players from their respective leagues.<ref name="FIFAstats"></ref> * The [[Cape Verde national football team|Cape Verde]], [[Curaçao national football team|Curaçao]], [[DR Congo national football team|DR Congo]], [[Ivory Coast national football team|Ivory Coast]], [[Senegal national football team|Senegal]] and [[Uruguay national football team|Uruguay]] squads don't include any players employed by clubs in their home country.<ref name="FIFAstats"></ref> * [[Uruguayan football league system|Uruguay league]] is the only domestic league represented at the tournament which doesn't provide any player for their national team. * The [[Canada men's national soccer team|Canada]] and [[New Zealand men's national football team|New Zealand]] squads both include players employed by domestic clubs, but no players employed in the [[Canadian soccer league system|Canadian]] or [[New Zealand football league system|New Zealand]] domestic league systems. All Canadian domestic players play for Canadian teams in the American [[Major League Soccer]]; all New Zealand domestic players play for New Zealand teams in the Australian [[A-League Men]]. * The [[Netherlands national football team|Netherlands]] squad has the most players from a single foreign federation, with 15 players employed in [[English football league system|England]]. * Of the countries not represented by a national team at the tournament, [[Italian football league system|Italy's league]] provided the most squad members, with 71.<ref name="FIFAstats"></ref> * The lowest leagues on a domestic pyramid to be represented at the tournament are [[National League (division)|National League]], the English fifth tier, and [[Oberliga Rheinland-Pfalz/Saar|Oberliga]], the German fifth tier. They are represented by New Zealand player [[Tommy Smith (footballer, born 1990)|Tommy Smith]] ([[Braintree Town F.C.|Braintree Town]]) and Haiti player [[Josué Duverger]] ([[FC Cosmos Koblenz|Cosmos Koblenz]]), respectively. ===Player representation by club confederation=== {| class="wikitable sortable" |- ! Confederation !! Players !! Percentage |- | [[UEFA]] || align="center" | 855|| align="center" | {{Decimals|{{#expr:855/1245*100}}|2}}% |- | [[Asian Football Confederation|AFC]] || align="center" | 186 || align="center" | {{Decimals|{{#expr:186/1245*100}}|2}}% |- | [[CONCACAF]] || align="center" | 80 || align="center" | {{Decimals|{{#expr:80/1245*100}}|2}}% |- | [[CONMEBOL]]|| align="center" | 63 || align="center" | {{Decimals|{{#expr:63/1245*100}}|2}}% |- | [[Confederation of African Football|CAF]]|| align="center" | 53 || align="center" | {{Decimals|{{#expr:53/1245*100}}|2}}% |- | [[Oceania Football Confederation|OFC]] || align="center" | 8 || align=center | {{Decimals|{{#expr:8/1245*100}}|2}}% |} ===Average age of squads=== {| class="wikitable sortable" |- !Average age!!Countries |- |align="center"|25||[[Ivory Coast national football team|Ivory Coast]] |- |align="center"|26||[[Algeria national football team|Algeria]], [[Bosnia and Herzegovina national football team|Bosnia and Herzegovina]], [[Canada men's national soccer team|Canada]], [[Ecuador national football team|Ecuador]], [[Ghana national football team|Ghana]], [[Morocco national football team|Morocco]], [[Norway national football team|Norway]], [[Senegal national football team|Senegal]], [[Spain national football team|Spain]], [[Tunisia national football team|Tunisia]] |- |align="center"|27||[[Australia men's national soccer team|Australia]], [[Czech Republic national football team|Czech Republic]], [[England national football team|England]], [[France national football team|France]], [[Haiti national football team|Haiti]], [[Iraq national football team|Iraq]], [[Japan national football team|Japan]], [[Netherlands national football team|Netherlands]], [[Sweden men's national football team|Sweden]], [[South Africa national soccer team|South Africa]], [[Turkey national football team|Turkey]], [[United States men's national soccer team|United States]] |- |align="center"|28||[[Argentina national football team|Argentina]], [[Austria national football team|Austria]], [[Belgium national football team|Belgium]], [[Croatia national football team|Croatia]], [[Curaçao national football team|Curaçao]], [[Germany national football team|Germany]], [[Jordan national football team|Jordan]], [[Mexico national football team|Mexico]], [[New Zealand men's national football team|New Zealand]], [[Portugal national football team|Portugal]], [[Saudi Arabia national football team|Saudi Arabia]], [[South Korea national football team|South Korea]], [[Switzerland national football team|Switzerland]], [[Uzbekistan national football team|Uzbekistan]] |- |align="center"|29||[[Brazil national football team|Brazil]], [[Cape Verde national football team|Cape Verde]], [[DR Congo national football team|DR Congo]], [[Egypt national football team|Egypt]], [[Paraguay national football team|Paraguay]], [[Qatar national football team|Qatar]], [[Scotland national football team|Scotland]], [[Uruguay national football team|Uruguay]] |- |align="center"|30||[[Colombia national football team|Colombia]], [[Iran national football team|Iran]], [[Panama national football team|Panama]] |} ===Coach representation by country=== Coaches in '''bold''' represent their own country. {| class="wikitable sortable" |- !Number!!Country!!Coaches |- |align="center"|6||{{#invoke:flag|u|Argentina}}||'''[[Lionel Scaloni]]''', [[Gustavo Alfaro]] (Paraguay), [[Sebastián Beccacece]] (Ecuador), [[Marcelo Bielsa]] (Uruguay), [[Néstor Lorenzo]] (Colombia), [[Mauricio Pochettino]] (United States) |- |align="center"|5||{{#invoke:flag|u|France}}||'''[[Didier Deschamps]]''', [[Sébastien Desabre]] (DR Congo), [[Sabri Lamouchi]] (Tunisia), [[Rudi Garcia]] (Belgium), [[Sébastien Migné]] (Haiti) |- |align="center"|4||{{#invoke:flag|u|Spain}}||'''[[Luis de la Fuente (footballer, born 1961)|Luis de la Fuente]]''', [[Thomas Christiansen]] (Panama), [[Julen Lopetegui]] (Qatar), [[Roberto Martínez]] (Portugal) |- |rowspan="2" align="center"|3||{{#invoke:flag|u|Germany}}||'''[[Julian Nagelsmann]]''', [[Ralf Rangnick]] (Austria), [[Thomas Tuchel]] (England) |- |{{#invoke:flag|u|Italy}}||[[Carlo Ancelotti]] (Brazil), [[Fabio Cannavaro]] (Uzbekistan), [[Vincenzo Montella]] (Turkey) |- |rowspan="5" align="center"|2||{{#invoke:flag|u|Australia}}||'''[[Tony Popovic]]''', [[Graham Arnold]] (Iraq) |- |{{#invoke:flag|u|England}}||[[Darren Bazeley]] (New Zealand), [[Graham Potter]] (Sweden) |- |{{#invoke:flag|u|Morocco}}||'''[[Mohamed Ouahbi]]''', [[Jamal Sellami]] (Jordan) |- |{{#invoke:flag|u|Netherlands}}||'''[[Ronald Koeman]]''', [[Dick Advocaat]] (Curaçao) |- |{{#invoke:flag|u|Switzerland}}||'''[[Murat Yakin]]''', [[Vladimir Petković]] (Algeria) |- |rowspan="17" align="center"|1||{{#invoke:flag|u|Belgium}}||[[Hugo Broos]] (South Africa) |- |{{nowrap|{{#invoke:flag|u|Bosnia and Herzegovina}}}}||'''[[Sergej Barbarez]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Cape Verde}}||'''[[Bubista]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Croatia}}||'''[[Zlatko Dalić]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Czech Republic}}||'''[[Miroslav Koubek]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Egypt}}||'''[[Hossam Hassan]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Greece}}||[[Georgios Donis]] (Saudi Arabia) |- |{{#invoke:flag|u|Iran}}||'''[[Amir Ghalenoei]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Ivory Coast}}||'''[[Emerse Faé]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Japan}}||'''[[Hajime Moriyasu]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Mexico}}||'''[[Javier Aguirre]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Norway}}||'''[[Ståle Solbakken]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Portugal}}||[[Carlos Queiroz]] (Ghana) |- |{{#invoke:flag|u|Scotland}}||'''[[Steve Clarke]]''' |- |{{#invoke:flag|u|Senegal}}||'''[[Pape Thiaw]]''' |- |{{#invoke:flag|u|South Korea}}||'''[[Hong Myung-bo]]''' |- |{{#invoke:flag|u|United States}}||[[Jesse Marsch]] (Canada) |} ==نوت== {{reflist|group=note}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Official website| https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026}} {{2026 FIFA World Cup}} [[زمرو:فيفا ورلڊ ڪپ، 2026ع|اسڪواد]] [[زمرو:فيفا ورلڊ ڪپ جا اسڪواڊ]] dlapmjbg8q5ke7qlq9vqxwibqxtkjin 14 98487 384321 2026-06-11T11:52:04Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فيفا ورلڊ ڪپ ٽورنامينٽ]] 384321 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فيفا ورلڊ ڪپ ٽورنامينٽ]] 8nfzbv5yztnf48lg5mdgnq7y5oxm7o1